وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 2895 427341 343383 2026-11-03T04:47:09Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427341 wikitext text/x-wiki <big>'''اڱارو''' هفتي جو ٻيو ڏينهن آهي. اڱارو [[سومر]] ۽ [[اربع]] جي وچ وارو ڏينهن آهي.'''اڱارو''' = هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت لفظ انگارڪ مان ورتو ويو آهي جنهن جون معنائون آهن.</big> #[[مريخ|<big>مريخ گرھ</big>]] #<big>اهو جيڪو رنگ جو ڳاڙهو هجي. ('''[[:en:Mangala|Angāraka]]''' (अङ्गारक) - one who is red in colour also called)</big> #<big>چارڪول [[:en:Charcoal|charcoal]] يعني اهڙي شيء جيڪا بنا هوا جي موجودگي جو ساڙي وڃي.</big> #<big>هندن ۾ ڪن ھنڌن تي انگارڪ نالو ڇوڪرن تي رکيو وڃي ٿو.</big> <big>هن ڏينهن جو گرھ مريخ آهي.</big> <big>سنسڪرت منگلوار. منگل = منگل گرھ، Mars، مريخ + وار = ڏينهن. Tuesday. معنيٰ سدورو، سڀاڳو.<ref>سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو </ref></big> <big>’منگل‘ تان منگل خان، منگل مل، منگل راءِ. منگل</big> ==<big>تاريخ</big>== <big>هفتي جو ٽيون ڏينهن جنهن کي هندو منگلوار چون، -اڱارو- هڪ قديم سنڌي لفظ آهي. -ان- سان ملندڙ لفظ هندستان جي ٻين ٻولين جي قديم ادب مان به مليا آهن. جيئن راجسٿانيءَ ۾ ”آڱري وار“، مرهٽيءَ ۾ ”اڱاروار“ ۽ پراچين مهاراشٽر ۾ ”انگارء وار“، جيڪو -ان- ٻوليءَ جي ٻه هزار سال پراڻي ڪتاب ”ستسئي“ ۾ ڪم آيل آهي. سنسڪرت جي مشهور لغت ”امر ڪوش“ ۾ اهو ساڳيو لفظ ”انگارڪ وار“ معنيٰ ”منگلوار“ ڏنل آهي. -اڱارو- هندي لفظ منگل جي برابر آهي. منگل -آسمان- ۾ نظر ايندڙ ڳاڙهو تارو آهي، جنهن کي ’منگل ديوتا‘ جي حيثيت حاصل آهي. اهو ئي تارو قديم يونان ۽ روم جو “Mars” (ديوتا) آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%B1%D8%A7%D8%B1%D9%88|title=اڱارو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2025-12-16|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505152048/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%B1%D8%A7%D8%B1%D9%88|url-status=dead}}</ref> </big> == <big>انگريزي Tuesday</big> == <big>انگريزي ۾ [[:en:Tuesday|Tuesday]] جيڪو سيڪسنس ٻولي وران پنهنجي ديوتا '''[[:en:Týr|Tiu يا Týr يا Tíw يا Tīwaz]]''' مان سندس نالي پٺيان سندس عبادت لاءَ ڏينهن کي [[:en:Tuesday|Tuesday]] چوندا هئا.</big> ==<big>گيلري</big>== <gallery> Angraka graha.JPG|انگراڪ ديوتا Mangala (Mars).jpg|منگلا ديوتا (انگراڪ ديوتا) OSIRIS Mars true color.jpg|مريخ (اڱاري جو ديوتا گرھ) IB 299 4to Tyr.jpg|ٽِيو (سيڪسن جو ديوتا) </gallery> == حوالا == {{حوالا}} {{Template:هفتي جا ڏينهن}} {{ڪچو}} [[زمرو:هفتي جا ڏينهن]] 104mv3ke3vytkdrlbokx9oa7uhslwnh 0 3187 427310 366215 2026-11-03T01:04:34Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427310 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ڊاڪٽر '''انور فگار هڪڙو''' | image = | imagesize = 180px | caption = | pseudonym = | birth_name =انور | birth_date = 1961 | birth_place =شڪارپور |death_date = | death_place = | occupation = سنڌ يونيورسٽي ۾ سنڌي شعبي جو پروفيسر | nationality = پاڪستاني | religion = [[اسلام]] | ethnicity = [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] | language =[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، | education = بي اي ، ايم اي ۽ پي ايڇ ڊي | alma_mater =سنڌ يونيورسٽي | doctoral_advisor = | fields = شاعري ۽ ادب | workplaces = | genre = شاعري ، نثر ، تنقيد | subject = سنڌي | notableworks = | influences = نقش ناياب منگي ۽ شيخ اياز | influenced = | awards = زندگي گولڊن جوبلي ايوارڊ<br> ڊاڪٽر تنوير عباسي يادگار ڪميٽي ايوارڊ | signature = | website = | portaldisp = }} ڊاڪٽر '''انور فگار هڪڙو''' ولد [[محمد صديق هڪڙو]] پهرين [[اپريل]] 1961 تي [[شڪارپور]] ۾ ڄائو. سندس شمار سٺن [[شاعر|شاعرن]] ۽ [[نثر نويس|نثر نويسن]] ۾ ٿئي ٿو.انور فگار انٽر تائين تعليم شڪارپور مان حاصل ڪئي.بي اي ۽ ايم اي جا امتحان [[سنڌ يونيورسٽي]] مان پاس ڪري اتي ئي سنڌي شعبي ۾ استاد جي حيثيت سان پنهنجي عملي زندگيءَ جو آغاز ڪيو. 1996 مان [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] مان ڊاڪٽريٽ جي ڊگري حاصل ڪيائون. <br />جيئين ته سندس ڏاڏو ۽ والد علمي ۽ ادبي ذوق رکندڙ هئا ۽ وٽن بهترين ڪتب خانو پڻ هئو. سو لکڻ پڙهڻ ۽ ڪتان ورثي ۾ مليا. ان ماحول ۾ رهندي کيس لکڻ لاءِ شوق جاڳيو. ادبي دنيا ۾ کيس [[نقش ناياب منگي]] جي سرپرستي ۽ [[شيخ اياز]] جهڙي شاعر جي گهڻي ويجهڙائپ نصيب ٿي ڳن ڪري پاڻ هڪ وڏو ۽ پختو [[شاعر]] ۽ اديب بڻجي پيو.<br />پاڻ ڪيئي ڪتاب ۽ اڻ کٽ مقالا ۽ مضمون لکيا آهن. کيس مڄتا طور نئين [[زندگي گولڊن جوبلي ايوارڊ]] ۽ ڊراڪٽر تنوير عباسي يادگار ڪميٽي ايوارڊ مليل آهن<ref name="شڪارپور" /><ref name="سنڌيانا" />. نوجوان اديب، شاعر، محقق ۽ نقاد ڊاڪٽر -انور- فگار هڪڙي جو اصل نالو محمد -انور- محمد صديق هڪڙو آهي. هن پهرين -اپريل- 1961ع تي شڪارپور ۾ -جنم- ورتو. پرائمري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي -تعليم- شڪارپور مان حاصل ڪرڻ کان پوءِ. ايم. اي (سنڌي) ۽ پي. ايڇ. ڊي شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان ڪيائين. سندس پي. ايڇ. ڊيءَ جو موضوع ”شڪارپور شهر جو سنڌي ادب ۾ حصو“ هو<ref name="سنڌيانا" /><ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. هن وقت سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري جي سنڌي شعبي ۾ اُستاد آهي. -انور- فگار هڪڙي، سنڌي جديد شاعريءَ جي اهم نامور شاعر کيئلداس ”فاني“ جي شاعري وڏي -تحقيق- بعد گڏ ڪري ڪتابي صورت ۾ ترتيب ڏني، جيڪو سنڌي ادبي بورڊ ڄام شوري پاران 1995ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. -ان- کان سواءِ -انور- فگار هڪڙي، ڊاڪٽر عمر -بن- محمد دائودپوٽي جي ٻوليءَ ۽ ادب بابت ترتيب ڏنل مضمونن جو هڪ مجموعو ”سون برابر سڳڙا“ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران 1997ع ۾ ڇپايو آهي<ref name="سنڌيانا" />. -انور- فگار هڪڙي، شيخ -اياز- جي ڪهاڻين کي ”جي -تند- برابر توريان“ جي عنوان سان ترتيب ڏنو آهي، جيڪو ڪتاب سنڌي ادبي اڪيڊمي ڪراچيءَ 1998ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو ۽ -اياز- جي سوانح ۽ شاعريءَ بابت سندس تحقيقي ڪتاب ”-جنم- جي جيت اياز'>-جنم -جنم- جي جيت اياز-“ 1999ع ۾ گنج بخش ڪتاب گهر حيدرآباد پاران ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. -انور- فگار هڪڙي جا علمي، ادبي ۽ تحقيقي مصمون وقت به وقت سنڌ جي ادبي ۽ عليم رسالن ۾ ڇپجندا رهن ٿا<ref name="سنڌيانا" />. هن وقت به هو ڪيترن موضوعن تي تحقيقي ڪم ڪري رهيو آهي. جڏهن تہ هن وقت هو سنڌ يونيورسٽي جي سنڌي شعبي ۾ چيئرمين طور خدمتون سر انجام ڏئي رهيو آهي<ref name ="سنڌيانا " >{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=انور%20فگار%20هڪڙو|title=انور فگار هڪڙو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-06-11|archive-date=2016-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409193403/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%20%D9%81%DA%AF%D8%A7%D8%B1%20%D9%87%DA%AA%DA%99%D9%88|url-status=dead}} -</ref><ref name ="شڪارپور " >{{Cite book|title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17159&BookTitle=Shikarpur-Tarikh-Je-Aaine-Main|access-date=2019-06-11|archive-date=2021-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226014029/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17159&BookTitle=Shikarpur-Tarikh-Je-Aaine-Main|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226014029/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17159&BookTitle=Shikarpur-Tarikh-Je-Aaine-Main |date=2021-02-26 }}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/49600/|title=سنڌ جو ڏاهو اديب ڊاڪٽر پروفيسر انور فگار هڪڙو|website=SindhSalamat|access-date=2019-06-11}}- </ref> == حوالا == {{حوالا}} {{-ڏسندا-}} <br />{{ڪچو}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:شاعر]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] bhnardk75dth90qodnf31h7a72f7fxc 0 4131 427222 414156 2026-11-02T21:16:19Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427222 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي سياستدان، سنڌ جو اڳوڻو وزيراعظم ۽ هندستاني آزاديءَ جو حامي}} {{Infobox officeholder | name = الله بخش سومرو | native_name = اللهَ بخشُ محمد عمر سوُمَرو | image = | caption = | honorific_prefix = [[خانبهادر]] | honorific_suffix = [[آرڊر آف برٽش ايمپائر|OBE]] | order = ٻيون ۽ چوٿون | office = سنڌ جو وزيراعظم | term_start = 23 مارچ 1938ع | term_end = 18 اپريل 1940ع | predecessor = [[غلام حسين هدايت الله]] | successor = [[مير بنده علي خان ٽالپر]] | governor = [[لئنسلاٽ گراهم]]<br />جوزف هيو گيرٽ (عارضي) | term_start2 = 7 مارچ 1941ع | term_end2 = 14 آڪٽوبر 1942ع | predecessor2 = [[مير بنده علي خان ٽالپر]] | successor2 = [[غلام حسين هدايت الله]] | governor2 = [[هيو ڊائو]] | birth_date = 1900ع | birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1943|5|14|1900}} | death_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_cause = قتل | nationality = برطانوي هندستاني | party = [[سنڌ اتحاد پارٽي]] | spouse = صاحب خاتون | children = رحيم بخش، حيدر بخش، عبدالصمد، رضيہ، صفيہ، افروز، قدسيہ ۽ سعيده | occupation = سياستدان، زميندار ۽ سرڪاري ٺيڪيدار | profession = سياست }} '''الله بخش محمد عمر سومرو''' (1900ع – 14 مئي 1943ع)، عام طور '''الله بخش سومرو''' ۽ سنڌي سياسي روايت ۾ '''شهيد الله بخش سومرو''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، برطانوي هندستان جي [[سنڌ]] جو سياستدان، زميندار، سرڪاري ٺيڪيدار ۽ آزاديءَ جو حامي هو. هو سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار صوبي بڻجڻ کان پوءِ ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم (Premier) رهيو: پهريون ڀيرو 23 مارچ 1938ع کان اپريل 1940ع تائين ۽ ٻيهر 7 مارچ 1941ع کان 14 آڪٽوبر 1942ع تائين.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |title=Former Leaders of the House |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=10 September 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |title=History: List of Chief Ministers |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=10 September 2026 }}</ref> هو [[سنڌ اتحاد پارٽي]] جي اهم اڳواڻن مان هو ۽ برصغير جي مذهبي بنياد تي ورهاڱي جي مخالفت ڪندڙ مسلم سياستدانن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. اپريل 1940ع ۾ هن دهليءَ ۾ ٿيل [[آل انڊيا آزاد مسلم ڪانفرنس]] جي صدارت ڪئي، جيڪا [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي پاڪستان ۽ ٻن قومي نظرئي واري سياست جي متبادل مسلم سياسي محاذ طور سامهون آئي.<ref>{{cite book |last1=Qasmi |first1=Ali Usman |last2=Robb |first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |pages=1–34 |isbn=9781107166639 }}</ref> 1942ع ۾ هن برطانوي حڪومت جي هندستان بابت پاليسين خلاف احتجاج ڪندي ''خانبهادر'' ۽ [[آرڊر آف برٽش ايمپائر]] (OBE) جا اعزاز واپس ڪيا ۽ وائسراءِ جي نيشنل ڊفينس ڪائونسل مان پڻ استعيفا ڏني. ان کان پوءِ سنڌ جي گورنر هيو ڊائو کيس وزارت تان هٽايو.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/378287/sons-of-the-soil-death-anniversary-of-allah-buksh-soomro-today |title=Sons of the soil: Death anniversary of Allah Buksh Soomro today |work=The Express Tribune |date=14 May 2012 |access-date=10 September 2026 }}</ref> 14 مئي 1943ع تي شڪارپور ۾ ٽانگي ۾ سفر دوران هٿياربند حملي ۾ کيس قتل ڪيو ويو. سندس قتل بابت سياسي سازش سميت مختلف نظريا سامهون آيا، پر قتل جي پسمنظر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1407749/from-the-past-pages-of-dawn-1943-seventy-five-years-ago-allah-bux-murdered |title=From The Past Pages Of Dawn: 1943: Allah Bux murdered |work=Dawn |date=15 May 2018 |access-date=10 September 2026 }}</ref> == خاندان ۽ شروعاتي زندگي == الله بخش سومرو 1900ع ۾ شڪارپور ۾ حاجي محمد عمر سومري جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان جو بنيادي ڌنڌو سرڪاري ٺيڪيداري ۽ پوءِ زمينداري هو. سندس والد محمد عمر سومرو شڪارپور ۽ اتر سنڌ ۾ ٺيڪيدار ۽ زميندار طور سڃاتو ويندو هو.<ref name="sindhiana">{{cite web |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%87%20%D8%A8%D8%AE%D8%B4%20%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%B1%D9%88%20%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF |title=الهه بخش سومرو شهيد |work=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |access-date=10 September 2026 |archive-date=26 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526210118/http://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2587%25D9%2587%2520%25D8%25A8%25D8%25AE%25D8%25B4%2520%25D8%25B3%25D9%2588%25D9%2585%25D8%25B1%25D9%2588%2520%25D8%25B4%25D9%2587%25D9%258A%25D8%25AF |url-status=dead }}</ref> [[جي ايم سيد]] پنهنجي ڪتاب ''جنب گذاريم جن سين'' ۾ سومرا خاندان جي معاشي ترقيءَ کي حاجي محمد عمر جي محنت، زمينن جي مقاطعن ۽ سرڪاري ٺيڪن سان ڳنڍي ٿو.<ref name="gmsyed">جنب گذاريم جن سين، ڀاڱو ٻيون؛ ليکڪ: [[جي ايم سيد]]؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ ڇاپو ٽيون، 2005ع.</ref> الله بخش جو ننڍو ڀاءُ حاجي مولا بخش سومرو پڻ خاندان جي سماجي ۽ ڪاروباري معاملن ۾ سرگرم رهيو. سندس پٽن مان [[رحيم بخش سومرو]] بعد ۾ پاڪستاني سياست ۾ نمايان ٿيو. سندس ڀائيٽو [[الاهي بخش سومرو]] قومي اسيمبلي پاڪستان جو اسپيڪر رهيو، جڏهن تہ خاندان جي ايندڙ نسلن مان [[عبدالحفيظ شيخ]] وفاقي وزيرِ خزانه سميت اهم عهدن تي رهيو.<ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/709053/paying-tribute-sindh-remembers-the-man-who-fought-for-its-freedom |title=Paying tribute: Sindh remembers the man who fought for its freedom |work=The Express Tribune |date=15 May 2014 |access-date=10 September 2026 }}</ref> == تعليم == الله بخش پنهنجي ابتدائي تعليم اتر سنڌ ۾ حاصل ڪئي. مختلف سوانحي ذريعن موجب هن ٿل ۽ پوءِ شڪارپور جي اسڪولن ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ لڳ ڀڳ 1918ع يا 1919ع ۾ ميٽرڪ پاس ڪئي.<ref>{{cite news |url=https://dailytimes.com.pk/240567/75th-death-anniversary-of-allah-bux-soomro-observed/ |title=75th death anniversary of Allah Bux Soomro observed |work=Daily Times |date=16 May 2018 |access-date=10 September 2026 }}</ref> سنڌي ذريعن موجب هن هوپ فل اڪيڊمي شڪارپور ۾ ثانوي تعليم ورتي. اسڪول جي زماني ۾ هو راندين، خاص طور ڪرڪيٽ، ۾ دلچسپي وٺندو هو. تعليم کان پوءِ هن پنهنجي والد جي ٺيڪيداري ۽ زمينداري واري ڪاروبار ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="gmsyed" /> == شروعاتي سياسي ڪيريئر == الله بخش 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مقامي سياست ۾ داخل ٿيو. 1923ع ۾ هو جيڪب آباد ميونسپلٽيءَ جو ميمبر چونڊيو ويو. پوءِ سکر ضلعي لوڪل بورڊ ۾ شامل ٿيو ۽ 1930ع ڌاري ان جو صدر بڻيو.<ref>{{cite book |title=Dictionary of National Biography |url=https://archive.org/details/dictionaryofindi0000unse_d6g4 |publisher=Indian Bibliographic Centre |year=2000 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofindi0000unse_d6g4/page/435 435] |isbn=9788185131153 }}</ref> 1926ع ۾ هو بمبئي ليجسليٽو ڪائونسل لاءِ سنڌ مان چونڊيو ويو ۽ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار صوبي واري مطالبي جي حمايت ڪندڙ سياستدانن ۾ شامل رهيو. هو 1936ع تائين بمبئي ڪائونسل سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="sindhiana" /> [[فائل:Bombay Prov north 1909.jpg|thumb|left|300px|بمبئي پريزيڊنسيءَ ۽ سنڌ جو 1909ع وارو نقشو. سنڌ 1936ع تائين بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو رهي.]] 1931ع ۾ جيڪب آباد ۾ لوڪل بورڊن جي نمائندن جي ڪانفرنس ۾ هن بلدياتي ادارن جي اختيارن ۽ تنظيم بابت سڌارن جي حمايت ڪئي. ساڳئي دور ۾ سنڌ کي بمبئيءَ کان ڌار ڪرڻ جي مطالبي پڻ زور ورتو. == سنڌ اتحاد پارٽي == 1930ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري سنڌ جي صوبائي خودمختياريءَ جي امڪان سان نوان سياسي اتحاد وجود ۾ آيا. الله بخش سومرو، [[شاهنواز ڀٽو]]، [[عبدالله هارون]] ۽ ٻين اڳواڻن سان گڏ هڪ وسيع صوبائي اتحاد ٺاهڻ ۾ سرگرم ٿيو، جيڪو پوءِ [[سنڌ اتحاد پارٽي]] جي نالي سان مشهور ٿيو. 1937ع جي پهرين سنڌ صوبائي چونڊن ۾ اتحاد پارٽي مسلمانن لاءِ رکيل 35 سيٽن مان 24 جي لڳ ڀڳ سيٽون حاصل ڪيون، پر پارٽيءَ جا ٻه اهم اڳواڻ شاهنواز ڀٽو ۽ عبدالله هارون پاڻ پنهنجي تڪن تان هارائي ويا. نتيجي ۾ گورنر [[لئنسلاٽ گراهم]]، [[غلام حسين هدايت الله]] کي حڪومت ٺاهڻ جي دعوت ڏني.<ref>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/628868 |title=Allah Buksh Soomro remembered |work=Dawn |date=15 May 2011 |access-date=10 September 2026 }}</ref> الله بخش سومرو پوءِ اتحاد پارٽيءَ جي اسيمبلي گروپ جو اڳواڻ بڻيو ۽ صوبائي مخالف ڌر ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ لڳو. == سنڌ جو پهريون وزارت وارو دور == مارچ 1938ع ۾ غلام حسين هدايت الله جي وزارت اسيمبليءَ ۾ حمايت وڃائڻ کان پوءِ ختم ٿي ۽ 23 مارچ تي الله بخش سومرو سنڌ جو وزيراعظم بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |title=Former Leaders of the House |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=10 September 2026 }}</ref> هن جي حڪومت مختلف مسلمان، هندو ۽ آزاد ميمبرن جي حمايت تي ٻڌل هئي. سندس وزارت ۾ [[پير الاهي بخش]] ۽ [[نچلداس وزيراڻي]] سميت مختلف مذهبي برادرين جا وزير شامل هئا. === انتظامي سڌارا === سومري جي حڪومت ڪيترائي انتظامي قدم کنيا. انهن مان ڪجهه هي هئا: * مقامي وڏيرن ۽ بااثر ماڻهن کي ڏنل اعزازي مئجسٽريٽي اختيار محدود يا ختم ڪرڻ؛ * لوڪل باڊيز ۾ سرڪاري نامزدگين جي روايت کي گهٽائڻ؛ * وزيرن جي پگهارن ۾ گهٽتائي؛ * سياسي جلاوطنن بابت پاليسي نرم ڪرڻ؛ * پرائمري تعليم ۽ استادن جي حالتن ۾ سڌارا آڻڻ جون ڪوششون؛ * آبپاشي ۽ روڊن بابت مقامي انتظاميا کي وڌيڪ ذميواري ڏيڻ.<ref name="malkani">{{cite book |last=Malkani |first=K. R. |title=The Sindh Story |publisher=Allied Publishers |year=1984 }}</ref> سندس سياسي ساٿين ۽ مخالفن ٻنهي سان لاڳاپيل لکڻين ۾ سندس ذاتي زندگيءَ جي سادگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. [[پير علي محمد راشدي]] سندس باري ۾ لکي ٿو تہ هو سرڪاري پروٽوڪول ۽ نمائشي اعزازن کان گهڻو پاسو ڪندو هو.<ref name="rashidi">''اهي ڏينهن اهي شينهن''، جلد 1؛ ليکڪ: [[پير علي محمد راشدي]]؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 2000ع.</ref> === عبيدالله سنڌي جي واپسي === الله بخش حڪومت جي مشهور قدمن مان هڪ [[عبيدالله سنڌي]] جي ڊگهي جلاوطني ختم ڪري کيس وطن موٽڻ جي اجازت ڏيڻ هو.<ref name="malkani" /> عبيدالله سنڌي برطانوي راڄ خلاف انقلابي سياست سان لاڳاپيل هو ۽ افغانستان، روس، ترڪي ۽ حجاز ۾ سالن تائين جلاوطني گذاري چڪو هو. == سکر بئراج ۽ آبپاشي == الله بخش سومرو 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي دوران اتر سنڌ جي زراعت ۽ آبپاشيءَ سان لاڳاپيل مسئلن ۾ گهري دلچسپي ورتي. سندس حامين بعد ۾ کيس [[سکر بئراج]] جي ترقيءَ لاءِ سياسي حمايت ڪندڙ اڳواڻن مان شمار ڪيو آهي، جيتوڻيڪ بئراج جي فني رٿابندي ۽ تعمير برطانوي حڪومت جي وڏي سرڪاري منصوبي طور ٿي هئي. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|[[سکر بئراج]]، جنهن 1930ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي آبپاشي نظام ۽ زراعت تي وڏو اثر وڌو.]] سکر بئراج 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي ڍانچي جو مرڪز بڻيو. سومري پنهنجي پهرين وزارت دوران لوئر سنڌ لاءِ نون آبپاشي منصوبن ۽ روهڙي واري علائقي جي واهن جي سڌاري تي پڻ زور ڏنو.<ref name="sindhiana" /> == مسلم ليگ سان تعلق == 1938ع ۾ ڪراچيءَ ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي اجلاس دوران [[محمد علي جناح]] سنڌ جي مسلم سياستدانن کي مسلم ليگ ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. الله بخش ۽ سندس ساٿين سان ڳالهين کان پوءِ عارضي ٺاهه ٿيو، پر سنڌ اسيمبليءَ ۾ مسلم ليگ پارٽيءَ جي قيادت بابت اختلاف پيدا ٿيا. الله بخش پنهنجي وزيراعظم واري قيادت برقرار رکڻ چاهيندو هو، جڏهن تہ مسلم ليگ جي تنظيم اندر نئين پارلياماني اڳواڻ جي چونڊ جي ڳالهه ٿي. اختلاف وڌڻ کان پوءِ الله بخش ۽ مسلم ليگ وچ ۾ اتحاد ٽٽي ويو.<ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/12436/remembering-one-of-sindh%E2%80%99s-premiers |title=Remembering one of Sindh’s premiers |work=The Express Tribune |date=12 May 2010 |access-date=10 September 2026 }}</ref> == منزلگاهه تڪرار == 1939ع ۾ سکر جي [[منزلگاهه مسجد]] بابت تڪرار سنڌ جي سياست ۽ هندو-مسلم لاڳاپن لاءِ هڪ اهم بحران بڻجي ويو. منزلگاهه نالي عمارتون سنڌو درياهه ڀرسان [[ساڌ ٻيلو]] جي سامهون واقع هيون ۽ حڪومت جي قبضي ۾ گودام طور استعمال ٿينديون هيون. مسلمانن جي هڪ حصي انهن عمارتن کي تاريخي مسجد قرار ڏئي مسلمانن حوالي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جڏهن تہ هندو اڳواڻن کي خدشو هو تہ ساڌ ٻيلي جي مندر جي ويجهو مذهبي تڪرار پيدا ٿيندو.<ref>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1628983 |title=A turning point in the history of Sindh |work=Dawn |access-date=10 September 2026 }}</ref> [[فائل:Sadh_bela_temple_1_-_sukkur_(asad_aman).jpg|thumb|left|300px|[[ساڌ ٻيلو]]، سکر. منزلگاهه تڪرار جو هن مذهبي ماڳ جي ڀرپاسي واري علائقي سان ويجهو لاڳاپو هو.]] مارچ 1939ع ۾ جميعت علماءِ سنڌ جي وفد الله بخش سومري سان ملاقات ڪئي. پوءِ آگسٽ ۽ آڪٽوبر ۾ مسلم تنظيمن احتجاج ۽ ستياگره شروع ڪيو. [[عبدالله هارون]]، [[جي ايم سيد]]، [[محمد ايوب کهڙو]]، [[محمد هاشم گذدر]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] ان تحريڪ جا اهم اڳواڻ هئا.<ref>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1628983 |title=A turning point in the history of Sindh |work=Dawn |access-date=10 September 2026 }}</ref> 3 آڪٽوبر 1939ع کان مسلم ڪارڪنن عمارت تي قبضي جي تحريڪ شروع ڪئي. وڏي تعداد ۾ ڪارڪن گرفتار ٿيا. بعد ۾ حڪومت مسلمانن کي اتي نماز پڙهڻ جي اجازت ڏني، پر تڪرار فرقيوار فسادن ۾ تبديل ٿيو. ان ئي دور ۾ مشهور ڀڳت [[ڪنور رام]] جو قتل پڻ ٿيو ۽ سکر سميت سنڌ جي ڪجهه علائقن ۾ هندو-مسلم تشدد وڌيو. مختلف ذريعن ۾ مري ويلن جي انگ بابت مختلف انگ ڏنا ويا آهن.<ref>{{cite book |last=Jalal |first=Ayesha |title=Self and Sovereignty: Individual and Community in South Asian Islam Since 1850 |publisher=Routledge |year=2000 |pages=415–416 |isbn=9780415220774 }}</ref> منزلگاهه بحران الله بخش جي مخلوط حڪومت کي سياسي طور ڪمزور ڪيو ۽ مسلم ليگ کي سنڌ ۾ عوامي سطح تي منظم ٿيڻ جو اهم موقعو مليو. == پهرين وزارت جو خاتمو == اپريل 1940ع ۾ الله بخش سومري جي پهرين وزارت اسيمبليءَ ۾ اڪثريت وڃائڻ کان پوءِ ختم ٿي. [[مير بنده علي خان ٽالپر]] سندس جاءِ تي وزيراعظم بڻيو. ان وقت تائين الله بخش مسلم ليگ جي پاڪستان واري سياست کان وڌيڪ واضح فاصلو اختيار ڪري چڪو هو. == آل انڊيا آزاد مسلم ڪانفرنس == {{Main|آل انڊيا آزاد مسلم ڪانفرنس}} [[قرارداد لاهور]] مارچ 1940ع ۾ منظور ٿيڻ کان فقط هڪ مهيني پوءِ مختلف قومپرست ۽ مسلم ليگ مخالف مسلم تنظيمن دهليءَ ۾ ''آل انڊيا آزاد مسلم ڪانفرنس'' ڪوٺائي.<ref>{{cite book |last1=Qasmi |first1=Ali Usman |last2=Robb |first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |isbn=9781107166639 }}</ref> ڪانفرنس 27 کان 30 اپريل 1940ع تائين ٿي ۽ الله بخش سومرو ان جو صدر هو. ان ۾ [[جمعيت علماءِ هند]]، [[مجلس احرار اسلام]]، مومن ڪانفرنس، شيعه پوليٽيڪل ڪانفرنس، خدائي خدمتگار ۽ ٻين تنظيمن جا نمائندا شامل ٿيا. مختلف تاريخي ذريعن موجب لڳ ڀڳ 1,400 نمائندن اجلاس ۾ شرڪت ڪئي.<ref>{{cite book |last=Grover |first=Verinder |title=Political Thinkers of Modern India: Abul Kalam Azad |publisher=Deep & Deep Publications |year=1992 |page=503 |isbn=9788171004324 }}</ref> الله بخش ڪانفرنس ۾ مذهب جي بنياد تي هندستان جي ورهاڱي جي مخالفت ڪئي ۽ مسلمانن کي هندستان جي گڏيل قوميت جو حصو قرار ڏنو. سندس سياسي موقف هو تہ مسلمانن جي مذهبي سڃاڻپ سندن گڏيل هندستاني شهريت سان ٽڪراءَ ۾ نه هئي. مورخ علي عثمان قاسمي ۽ ميگن ايٽن راب آزاد مسلم ڪانفرنس کي مسلم ليگ جي پاڪستان واري مطالبي خلاف مسلم سياسي آواز جي هڪ وڏي گڏجاڻي قرار ڏين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Qasmi |first1=Ali Usman |last2=Robb |first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |pages=1–34 }}</ref> == ٻيو وزارت وارو دور == 7 مارچ 1941ع تي الله بخش ٻيهر سنڌ جو وزيراعظم بڻيو. ان ڏينهن کيس ڪراچيءَ جي گورنمينٽ هائوس ۾ عهدي جو حلف ڏياريو ويو.<ref>{{cite web |url=https://drpathan.com/sindhi-in-1941-by-dr-pathan/ |title=Sindh in 1941 |access-date=10 September 2026 }}</ref> ٻئي دور ۾ سندس حڪومت وڌيڪ وسيع اتحادي بنياد تي قائم هئي ۽ [[غلام حسين هدايت الله]] پڻ سندس ڪابينا ۾ گهرو معاملن جو وزير رهيو. === وزارتون === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ '''الله بخش سومري جون صوبائي ڪابينائون''' |- ! style="background:#D9EAF7;" | دور ! style="background:#D9EAF7;" | وزير ! style="background:#D9EAF7;" | اهم قلمدان |- ! rowspan="3" style="background:#FFF2CC;" | 23 مارچ 1938ع – اپريل 1940ع | style="background:#FCE4D6;" | '''الله بخش سومرو''' | گهرو، ناڻو |- | [[پير الاهي بخش]] | روينيو |- | [[نچلداس وزيراڻي]] | پبلڪ ورڪس، پبلڪ هيلٿ ۽ ميڊيڪل |- ! rowspan="5" style="background:#E2F0D9;" | 7 مارچ 1941ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | style="background:#FCE4D6;" | '''الله بخش سومرو''' | ناڻو |- | [[غلام حسين هدايت الله]] | گهرو، پارلياماني معاملا ۽ قانون |- | [[پير الاهي بخش]] | تعليم، صنعت، ليبر، ايڪسائيز، ٻيلا ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | آر. ايس. گوڪلداس ميوالداس | مڪاني حڪومت ۽ زراعت |- | پيرزادو عبدالستار | پبلڪ ورڪس، ميڊيڪل ۽ پبلڪ هيلٿ |} == ٻي عالمي جنگ ۽ برطانوي حڪومت سان اختلاف == [[ٻي عالمي جنگ]] دوران هندستان کي برطانوي حڪومت مقامي سياسي قيادت جي مڪمل رضامنديءَ کان سواءِ جنگ ۾ شامل ڪيو. ان عمل خلاف ڪانگريس سميت مختلف هندستاني سياسي ڌرين ۾ مخالفت وڌندي وئي. الله بخش سومرو شروعات ۾ وائسراءِ جي نيشنل ڊفينس ڪائونسل جو ميمبر رهيو، پر 1942ع تائين سندس سياسي موقف برطانوي راڄ خلاف وڌيڪ سخت ٿي چڪو هو. سيپٽمبر 1942ع ۾ هن وائسراءِ کي خط موڪلي ''خانبهادر'' ۽ OBE جا سرڪاري اعزاز واپس ڪرڻ جو اعلان ڪيو ۽ نيشنل ڊفينس ڪائونسل تان به استعيفا ڏني.<ref>{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/378287/sons-of-the-soil-death-anniversary-of-allah-buksh-soomro-today |title=Sons of the soil |work=The Express Tribune |date=14 May 2012 |access-date=10 September 2026 }}</ref> خط ۾ هن برطانوي حڪومت تي هندستاني سياسي اختلافن کي پنهنجي سامراجي حڪمراني برقرار رکڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو الزام لڳايو ۽ هندستان جي آزاديءَ جو حق تسليم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. == وزارت تان برطرفي == اعزاز واپس ڪرڻ کان ڪجهه هفتا پوءِ گورنر [[هيو ڊائو]] الله بخش سومري کي وزيراعظم جي عهدي تان هٽايو. سرڪاري دليل اهو ڏنو ويو تہ وزيراعظم گورنر جو اعتماد وڃائي چڪو هو، جيتوڻيڪ سندس حڪومت خلاف ان وقت اسيمبليءَ ۾ عدم اعتماد جو ڪو ڪامياب ٺهراءُ نه آيو هو.<ref>{{cite web |url=https://drpathan.com/sindh-in-1942/ |title=Sindh in 1942 |access-date=10 September 2026 }}</ref> 14 آڪٽوبر 1942ع تي [[غلام حسين هدايت الله]] ٻيهر سنڌ جو وزيراعظم بڻيو. == سياسي خيال == الله بخش سومري جي سياست شروعاتي دور ۾ عملي صوبائي سياست، زمينداري مفادن ۽ انتظامي سڌارن جي چوڌاري گهمندي هئي، پر 1930ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هو واضح هندستاني قومپرست ۽ برطانوي راڄ مخالف موقف اختيار ڪرڻ لڳو. [[جي ايم سيد]] پنهنجي لکڻين ۾ هن تبديليءَ کي الله بخش جي سياسي ارتقا طور بيان ڪيو آهي.<ref name="gmsyed" /> سندس اهم سياسي خيالن ۾ هي شامل هئا: * سنڌ جي صوبائي خودمختياري؛ * مذهبي برادرين وچ ۾ سياسي تعاون؛ * هندو-مسلم اتحاد؛ * انگريز سامراج جي مخالفت؛ * هندستان جي مذهبي بنياد تي ورهاڱي جي مخالفت؛ * صوبائي انتظام ۾ وڏيرڪي اثر کي محدود ڪرڻ؛ * بلدياتي ادارن ۽ تعليم کي مضبوط ڪرڻ. == ذاتي طرز زندگي == پير علي محمد راشدي جي بيان موجب الله بخش سرڪاري پروٽوڪول کان پاسو ڪندو هو، موٽر تي سرڪاري جهنڊو لڳائڻ، رستا بند ڪرائڻ يا گارڊ آف آنر جهڙين رسمن ۾ گهڻي دلچسپي نه رکندو هو.<ref name="rashidi" /> راشدي سندس لباس، سفر ۽ روزاني زندگيءَ کي سادو قرار ڏئي ٿو. سندس باري ۾ اهو به لکيو ويو آهي تہ هو سرڪاري ۽ ذاتي مهمانن لاءِ فراخدليءَ سان خرچ ڪندو هو، پر سرڪاري عهدن مان ذاتي مالي فائدو وٺڻ کان پاسو ڪندو هو. انهن بيانن مان ڪيترائي سندس ساٿين ۽ بعد جي سوانح نگارن جون يادگيريون آهن، تنهنڪري انهن کي ذاتي شاهدين طور ڏسڻ گهرجي. == شڪارپور جي ٻوڏ ۾ ڪردار == سندس خاندان ۽ بعد جي سوانحي ذريعن ۾ هڪ مشهور روايت ملي ٿي تہ شڪارپور کي ٻوڏ کان بچائڻ لاءِ الله بخش پنهنجي زرعي زمينن کي پاڻيءَ هيٺ اچڻ ڏنو. هي واقعو سندس عوامي ساک سان وڏي پيماني تي ڳنڍيو ويو آهي، جيتوڻيڪ ان جي تفصيلي سرڪاري دستاويزي تصديق محدود آهي. == قتل == 14 مئي 1943ع جي صبح جو الله بخش سومرو شڪارپور ۾ هڪ باغ يا زميني هنڌ جي معائني کان ٽانگي ۾ واپس اچي رهيو هو. سندس ساٿين ۾ غلام رسول جهُلن ۽ وڏيرو نبي بخش شامل هئا. شڪارپور پوليس لائين ڀرسان هٿياربند حملي آورن ٽانگي اڳيان اچي فائرنگ ڪئي. هڪ گولي الله بخش کي سخت زخمي ڪيو ۽ هو فوت ٿي ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1407749/from-the-past-pages-of-dawn-1943-seventy-five-years-ago-allah-bux-murdered |title=From The Past Pages Of Dawn: 1943: Allah Bux murdered |work=Dawn |date=15 May 2018 |access-date=10 September 2026 }}</ref> سندس وفات تي سنڌ ۾ سرڪاري آفيسون ۽ ڪيترائي بازار بند ڪيا ويا ۽ سرڪاري عمارتن تي برطانوي جهنڊو اڌ جهڪايو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/628868 |title=Allah Buksh Soomro remembered |work=Dawn |date=15 May 2011 |access-date=10 September 2026 }}</ref> == قتل جي جاچ ۽ مقدما == قتل کان پوءِ پوليس وڏي پيماني تي جاچ شروع ڪئي. آڪٽوبر 1943ع تائين شڪي ماڻهن جون گرفتاريون شروع ٿيون ۽ پوليس هڪ وسيع سازش جي امڪان تي پڻ تحقيق ڪئي.<ref>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1440190 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1943: Allah Bux murder case |work=Dawn |date=20 October 2018 |access-date=10 September 2026 }}</ref> 1944ع ۾ پهرين مقدمي ۾ خصوصي عدالت ڪجهه جوابدارن کي ڏوهاري قرار ڏنو. تاريخي رپورٽن موجب ٽن جوابدارن کي موت جي سزا ۽ چئن کي عمر قيد جي برابر ''transportation for life'' جي سزا ڏني وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1466306/from-the-past-pages-of-dawn-1944-seventy-five-years-ago-allah-bux-murder-case |title=From The Past Pages Of Dawn: 1944: Allah Bux murder case |work=Dawn |date=27 February 2019 |access-date=10 September 2026 }}</ref> بعد ۾ قتل جي مبينا سياسي سازش بابت [[محمد ايوب کهڙو]] خلاف پڻ ڪيس هليو. 1945ع جي عدالتي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ استغاثي سياسي دشمني ۽ سازش جو الزام لڳايو، جڏهن تہ دفاع شاهدن ۽ سلطاني شاهدن جي اعتبار تي اعتراض ڪيو.<ref>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1539293 |title=From The Past Pages Of Dawn: 1945: Allahbux murder case |work=Dawn |date=8 March 2020 |access-date=10 September 2026 }}</ref> کهڙو آخرڪار ان سازش واري مقدمي ۾ سزاوار ثابت نه ٿيو. انڪري الله بخش سومري جي قتل کي مسلم ليگ يا ڪنهن خاص سياسي اڳواڻ سان قطعي طور ڳنڍڻ تاريخي طور متنازع آهي. ڪجهه مؤرخ ۽ سياسي ليکڪ مسلم ليگ جي مخالف حلقن ڏانهن شڪ ظاهر ڪن ٿا، جڏهن تہ عدالتي سطح تي اهڙي سياسي سازش قطعي ثابت نه ٿي سگهي. == حر تحريڪ سان لاڳاپيل دعوائون == ڪجهه سنڌي يادگيرين، خاص طور پير علي محمد راشدي جي لکڻين ۾، قتل ڪندڙن کي [[حر تحريڪ]] سان لاڳاپيل ماڻهن طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ اهو موقف ڏنو ويو آهي تہ انهن ۾ الله بخش جي وزارت دوران لاڳو ٿيل مارشل لا ۽ [[پير صبغت الله شاهه راشدي|پير پاڳاري]] جي ڦاسي بابت ناراضگي موجود هئي.<ref name="rashidi" /> ان جي ابتڙ ڪجهه بعد وارا سياسي ليکڪ قتل کي مسلم ليگ سان لاڳاپيل سياسي سازش سمجهن ٿا. موجود تاريخي ثبوت ٻنهي معاملن کي الڳ الڳ ڏسڻ جي گهر ڪن ٿا: فوري قاتلن بابت حر جوابدارن تي مقدمو هليو، جڏهن تہ سياسي سازش بابت الڳ تحقيق ۽ مقدمو پڻ ٿيو. == ورثو == الله بخش سومرو سنڌ جي نوآبادياتي دور جي سڀ کان نمايان سياسي شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ورثي جا ٽي پهلو خاص طور ذڪر هيٺ اچن ٿا: # سنڌ جي صوبائي خودمختياري ۽ حڪومت؛ # هندو-مسلم سياسي سهڪار ۽ فرقيوار سياست کان فاصلو؛ # پاڪستان واري مطالبي جي مخالفت ڪندڙ مسلم سياسي تحريڪن جي قيادت. سندس مخالفن ۽ حامين ٻنهي جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هو سنڌ جي 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جي پارلياماني سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکندڙ شخص هو. === سنڌ جو ”دودو ثاني“ === [[جي ايم سيد]] الله بخش سومري کي پنهنجي ڪتاب ''جنب گذاريم جن سين'' ۾ '''سنڌ جو دودو ثاني''' سڏيو. اهو لقب سنڌي قومپرست تاريخ نگاريءَ ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيو آهي.<ref name="gmsyed" /> === تعليمي ادارو === ڄامشوري ۾ قائم [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] سندس نالي سان منسوب آهي. === سياسي مطالعي ۾ اهميت === جديد تاريخ نگاريءَ ۾ آزاد مسلم ڪانفرنس ۽ الله بخش سومري جي سياست ان دليل جي حوالي سان اهم سمجهي وڃي ٿي تہ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ برصغير جي سڀني مسلمان سياسي ڌرين پاڪستان واري مطالبي تي متفق نه هيون. علي عثمان قاسمي ۽ ميگن ايٽن راب جي تحقيق ۾ آزاد مسلم ڪانفرنس، جمعيت علماءِ هند، احرار ۽ ٻين تنظيمن کي مسلم ليگ کان ٻاهر موجود متبادل مسلم سياسي روايتن جي مثال طور ڏٺو ويو آهي.<ref>{{cite book |last1=Qasmi |first1=Ali Usman |last2=Robb |first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |isbn=9781107166639 }}</ref> == وزارتن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''سنڌ جي وزيراعظم طور الله بخش سومري جا دور''' |- ! style="background:#BDD7EE;" | دور ! style="background:#BDD7EE;" | شروعات ! style="background:#BDD7EE;" | پڄاڻي ! style="background:#BDD7EE;" | اڳوڻو ! style="background:#BDD7EE;" | جانشين ! style="background:#BDD7EE;" | اهم واقعا |- | style="background:#FFF2CC;" | پهريون | 23 مارچ 1938ع | 18 اپريل 1940ع | [[غلام حسين هدايت الله]] | [[مير بنده علي خان ٽالپر]] | انتظامي سڌارا، عبيدالله سنڌي جي واپسي، منزلگاهه تڪرار |- | style="background:#E2F0D9;" | ٻيون | 7 مارچ 1941ع | 14 آڪٽوبر 1942ع | [[مير بنده علي خان ٽالپر]] | [[غلام حسين هدايت الله]] | جنگي دور، برطانوي اعزازن جي واپسي، گورنر هٿان برطرفي |} == پڻ ڏسو == * [[سنڌ اتحاد پارٽي]] * [[آل انڊيا آزاد مسلم ڪانفرنس]] * [[سنڌ جو وزيراعظم]] * [[سنڌ جي بمبئي کان جدائي]] * [[عبيدالله سنڌي]] * [[منزلگاهه مسجد]] * [[جي ايم سيد]] * [[محمد ايوب کهڙو]] * [[غلام حسين هدايت الله]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Soomro |first=Khadim Husain |title=Allah Bux Soomro: Apostle of Secular Harmony |publisher=Sain Publishers |year=2001 }} * {{cite book |last=Soomro |first=Mohammad Qasim |title=Muslim Politics in Sindh, 1938–1947 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |year=1989 }} * {{cite book |last=Malkani |first=K. R. |title=The Sindh Story |publisher=Allied Publishers |year=1984 }} * {{cite book |last1=Qasmi |first1=Ali Usman |last2=Robb |first2=Megan Eaton |title=Muslims against the Muslim League: Critiques of the Idea of Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |isbn=9781107166639 }} * [[جي ايم سيد]]، ''جنب گذاريم جن سين''، ڀاڱو ٻيون، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو. * [[پير علي محمد راشدي]]، ''اهي ڏينهن اهي شينهن''، جلد پهريون، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://pas.gov.pk/former-leader-of-the-house سنڌ اسيمبلي — اڳوڻا ليڊر آف دي هائوس] * [https://cm.sindh.gov.pk/history سنڌ حڪومت — سنڌ جي اڳوڻن وزيراعظمن/وڏن وزيرن جي فهرست] {{s-start}} {{s-off}} {{succession box |title=[[سنڌ جو وزيراعظم]] |years=23 مارچ 1938ع – 18 اپريل 1940ع |before=[[غلام حسين هدايت الله]] |after=[[مير بنده علي خان ٽالپر]] }} {{succession box |title=[[سنڌ جو وزيراعظم]] |years=7 مارچ 1941ع – 14 آڪٽوبر 1942ع |before=[[مير بنده علي خان ٽالپر]] |after=[[غلام حسين هدايت الله]] }} {{s-end}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:سومرو، الله بخش}} [[زمرو:1900ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1943ع جون فوتگيون]] [[زمرو:سنڌ جا وزيراعظم]] [[زمرو:سنڌ اتحاد پارٽي جا سياستدان]] [[زمرو:سنڌي سياستدان]] [[زمرو:سنڌي ماڻهو]] [[زمرو:شڪارپور جا ماڻهو]] [[زمرو:قتل ٿيل سنڌي سياستدان]] [[زمرو:برطانوي هندستان جا سياستدان]] [[زمرو:هندستاني آزاديءَ جي تحريڪ جا ڪارڪن]] [[زمرو:آل انڊيا آزاد مسلم ڪانفرنس]] [[زمرو:سومرو خاندان]] hf7ggk5b366fxktrgbeewvwsdovtuxr 0 4510 427456 423456 2026-11-03T11:37:10Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427456 wikitext text/x-wiki '''جبار آزاد منگي''' ڊراما نويس، ڪمپيئر ۽ شاعر جبار آزاد منگيءَ 18مارچ 1962ع تي نصيرآباد، ضلعي قنبر- شهدادڪوٽ ۾ جنم ورتو. ايم. اي ۽ ايل. ايل. بي آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جبار%20آزاد%20منگي|title=جبار آزاد منگي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-30|archive-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230122545/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AC%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%2520%25D8%25A2%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%2520%25D9%2585%25D9%2586%25DA%25AF%25D9%258A|url-status=dead}}</ref> صحافت ۽ ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻي جي خبرن واري شعبي سان وابسته آهي.<ref>{{Cite book|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16888&BookTitle=Lafz-Hawa-Mein-Khushboo|title=لفظ هوا ۾ خوشبوءِ|access-date=2019-12-30|archive-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230123724/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16888&BookTitle=Lafz-Hawa-Mein-Khushboo|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230123724/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=16888&BookTitle=Lafz-Hawa-Mein-Khushboo |date=2019-12-30 }}</ref> ۽ ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻي تان سنڌ جي تاريخ تهذيب، تمدن ۽ ٻوليءَ تي مشتمل پروگرام “ سنڌ رنگ” گذريل ويهن ورهين کان ڪري ريڊيو پاڪستان لاڙڪاڻي جي تاريخ ۾ ڊگهي ۽ وڌيڪ عرصو پروگرام ڪرڻ جو رڪارڊ ٺاهيو آهي، ان کان سواءِ شاعرن جي سرتاج حضرت شاھ عباللطيف ڀٽائيءَ جي فن ۽ فڪر تي مشتمل پروگرام “ وکر سو وهاءِ ” ۽ روزانو نشر ٿيندڙ ڊسڪ جاڪي پروگرام “ روح رهاڻ ” به سندس محنتن سبب ڪاميابيون ماڻي چڪا آهن. جبار آزاد منگيءَ جا ڇھ ڪتاب جن ۾ 1:“ لفظ هوا ۾ خوشبوءِ<ref>{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com/book/view/257|title=لفظ هوا ۾ خوشبوءِ - جبار آزاد منگي {{!}} سنڌسلامت ڪتاب گهر|website=SindhSalamat Kitab Ghar|language=sd|access-date=2021-04-29|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429230921/https://books.sindhsalamat.com/book/view/257|url-status=dead}}</ref>”( ريڊيو اسڪرپت)<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.thekawish.com/beta/images/2016/June/18-06-2016/Page8/P8-44.htm|title=New Page 1|website=www.thekawish.com|access-date=2019-12-30|archive-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230123157/http://www.thekawish.com/beta/images/2016/June/18-06-2016/Page8/P8-44.htm|url-status=dead}}</ref> 2: اندر ڪارو ڪانءُ (ڪهاڻيون) 3: ٽمون شرارتي ( ٻارن لاءِ ڪالم ڪهاڻيون)<ref>{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com:443/author.php?id=163|title=جبار آزاد منگي {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|website=books.sindhsalamat.com|language=en|access-date=2019-12-30|archive-date=2019-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113232426/https://books.sindhsalamat.com/author.php?id=163|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d8%a8%d8%a7%d8%b1-%d8%a2%d8%b2%d8%a7%d8%af-%d9%85%d9%86%da%af%d9%8a-%d8%ac%d9%8a-%da%aa%d8%aa%d8%a7%d8%a8-%d9%bd%d9%85%d9%88-%d8%b4%d8%b1%d8%a7%d8%b1%d8%aa%d9%8a-%d8%ac%d9%88/|title=جبار آزاد منگي جي ڪتاب “ٽمو شرارتي” جو مهورت -|language=sd|access-date=2019-12-30}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 4: تعلقي نصيرآباد جي جاگرافي 5: انت بحر عميق جو ( تعلقي نصيرآباد جي ڪلاسيڪل شاعر نور باداڻيءَ جي شاعري جو ڪتاب سهيڙن) 6: ايءُ عشق جو آواز( ريڊيو اسڪرپٽ) ڇپجي چڪا آهن . هن جا لکيل 50 کان وڌيڪ ڊراما سنڌ جي مختلف شهرن ۾ اسٽيج ٿي چڪا آهن. هيءُ المهراڻ سوشل ويلفيئر ائسوسيئيشن نصيرآباد، سنڌي ادبي سنگت ۽ سنڌ گريجوئيٽ ائسوسيئيشن نصيرآباد جو باني، پهريون صدر ۽ ڪنوينر رهيو آهي. جبار آزاد منگيءَ جي شاعري ڪيترن ئي فنڪارن ڳائي خوب داد حاصل ڪيو آهي. سندس لکيل هڪ گيت ’او مٺي او مٺي تڪي تنهنجي گهٽي‘ فنڪار شفيق منگيءَ جي آواز ۾ مقبوليت ماڻي آهي. کيس خدمتن جي عيوض ڪيترائي اوارڊ، سرٽيفڪيٽ ملي چڪا آهن، جن ۾ سگا لاڙڪاڻي ڊويزن طرفان ’بهترين ڪارڪن‘ اوارڊ، 1995ع ۾ پاڪستان اسٽڊي سرڪل پاران ’بينظير ٽيلينٽ اوارڊ‘، ان وقت جي قومي اسيمبلي جي اسپيڪر ۽ اڳوڻي وزيراعظم يوسف رضا گيلاني هٿان مليل آهي. مڃتا ايوارڊ قمبر شهدادڪوٽ ڊسٽرڪٽ هسٽاريڪل سوسائٽي، ثقافت کاتو حڪومت سنڌ، ڪلر آف قمبر شهدادڪوٽ فيسٽيول 2018 مڃتا ايوارڊ ۽ بهترين ڪهاڻيڪار سنڌ رنگ ڊائجسٽ سرٽيفڪيٽ ۽ ٻيا ڪيترائي ايوارڊ مليل اٿس. هيءُ هن وقت منگي محلي / مھراڻ ڪالوني نصيرآباد ۾ رهائش پذير آهي. سال 2015ع واري مڪاني چونڊن ۾ هُن پ پ پ جي اميدوار کي شڪست ڏئي آزاد اميدوار جي حيثيت ۾ چونڊون کٽي ورتيون. == حوالا == {{حوالا}}https://web.archive.org/web/20200102220949/http://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AC%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B1%2520%25D8%25A2%25D8%25B2%25D8%25A7%25D8%25AF%2520%25D9%2585%25D9%2586%25DA%25AF%25D9%258A 6tmge2ri9grvwycqwubpw4rqfgr40ir 0 4958 427183 314018 2026-11-02T18:31:52Z Intisar Ali 8681 427183 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انگريز زميندار، واپاري ۽ پينسلوانيا جو مکيه مالڪ (1702ع–1775ع)}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:9px; font-size:130%; font-weight:bold;" | ٿامس پين |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:7px;" | [[فائل:Thomas Penn by Arthur Devis (1712-1787).jpg|270px|ٿامس پين]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | ٿامس پين جو 1752ع ۾ آرٿر ڊيوس جو ٺاهيل پورٽريٽ |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | پورو نالو | ٿامس پين |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | عهدي جو نالو | [[پينسلوانيا]] جو مکيه مالڪ |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | عهدي جو مدو | 1746ع – 1775ع |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | اڳوڻو | [[جان پين (آمريڪي)]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | جانشين | [[جان پين (ليکڪ)]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | ڄمڻ | 8 مارچ 1702ع (پراڻو ڪئلينڊر)<br />19 مارچ 1702ع (نئون ڪئلينڊر) |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | ڄمڻ جو هنڌ | [[ڪينسنگٽن]]، [[لنڊن]]، انگلينڊ |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | وفات | 21 مارچ 1775ع (73 ورهين جي عمر ۾) |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | وفات جو هنڌ | [[اسٽوڪ پوگس]]، [[بڪنگهمشائر]]، برطانيا |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | والد | [[وليم پين]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | والده | [[هانا ڪالوھل پين]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | زال | [[ليڊي جوليانا فرمر پين]] (شادي 1751ع) |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | اولاد | جوليانا مان ست ٻار، جن ۾ [[جان پين (ليکڪ)|جان پين]] ۽ [[گرينول پين]] شامل هئا |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | پيشو | زميندار، ڪپڙي جو واپاري، نوآبادياتي مالڪ |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مشهور واقعو | [[واڪنگ پرچيز]] (1737ع) |} '''ٿامس پين''' (''Thomas Penn''؛ 8 مارچ 1702ع، پراڻو ڪئلينڊر، برابر 19 مارچ 1702ع نئون ڪئلينڊر – 21 مارچ 1775ع) هڪ [[انگلينڊ|انگريز]] زميندار، ڪپڙي جو واپاري ۽ [[برطانوي آمريڪا]] ۾ [[پينسلوانيا صوبو|پينسلوانيا جي نوآبادياتي صوبي]] جو مکيه مالڪ هو. هن 1746ع کان 1775ع تائين پينسلوانيا جي مالڪ خاندان جي مفادن جي سربراهي ڪئي. هو پينسلوانيا جي باني [[وليم پين]] ۽ سندس ٻي زال [[هانا ڪالوھل پين]] جو پٽ هو.<ref name="ODNB">{{cite encyclopedia|last1=Fell-Smith|first1=Charlotte|last2=Bickham|first2=Troy O.|title=Penn, Thomas (1702–1775)|encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography|publisher=Oxford University Press|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/21855|url=https://doi.org/10.1093/ref:odnb/21855|language=en}}</ref> ٿامس پين پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ ڀائرن سان گڏ پينسلوانيا جي موروثي ملڪيت ۾ حصيدار ٿيو. 1732ع ۾ هو انگلينڊ مان پينسلوانيا پهتو ۽ خاندان جي زميني، مالي ۽ سياسي مفادن جي نگراني شروع ڪيائين. سندس انتظامي دور ۾ نوآبادياتي حڪومت ۽ مقامي آمريڪي قومن جي وچ ۾ زمين جي مالڪي بابت تڪرار وڌيا.<ref name="ODNB"/><ref name="PennLetters">{{cite web|title=Thomas Penn letters to Reverend Richard Peters|url=https://findingaids.library.upenn.edu/records/UPENN_RBML_PUSP.MS.COLL.1597|publisher=University of Pennsylvania Libraries|language=en}}</ref> سندس تاريخي ڪردار جو سڀ کان وڌيڪ تڪراري واقعو 1737ع جو '''واڪنگ پرچيز''' (''Walking Purchase'') هو. هن زميني معاملي ۾ ٿامس پين، سندس ڀاءُ جان پين ۽ نوآبادياتي عملدار جيمس لوگن اهڙو بندوبست ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ليناپي قوم]] پنهنجي وسيع آبائي زمين تان بي دخل ٿي. تاريخدانن ۽ محفوظ نوآبادياتي دستاويزن ۾ هن معاملي کي دوکيبازيءَ تي ٻڌل زميني حاصلات قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Harper2010">{{cite journal|last=Harper|first=Steven C.|title=Making History: Documenting the 1737 Walking Purchase|journal=Pennsylvania History: A Journal of Mid-Atlantic Studies|year=2010|volume=77|issue=2|pages=217–233|doi=10.5325/pennhistory.77.2.0217|language=en}}</ref><ref name="Hayburn">{{cite web|last=Hayburn|first=Tim|title=Walking Purchase|url=https://philadelphiaencyclopedia.org/essays/walking-purchase/|website=Encyclopedia of Greater Philadelphia|language=en}}</ref> 1741ع ۾ انگلينڊ موٽڻ کان پوءِ به ٿامس پين پينسلوانيا جي معاملن تي اثرانداز ٿيندو رهيو. سندس پاليسين سبب پينسلوانيا جي چونڊيل اسيمبلي، [[بينجمن فرينڪلن]] ۽ مالڪ خاندان جي وچ ۾ سياسي اختلاف پيدا ٿيا. 1775ع ۾ سندس وفات ٿي، جڏهن برطانوي آمريڪي نوآبادين ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ تڪرار آزاديءَ جي جنگ ڏانهن وڌي رهيو هو.<ref name="Treese2002">{{cite book|last=Treese|first=Lorett|title=The Storm Gathering: The Penn Family and the American Revolution|publisher=Stackpole Books|year=2002|isbn=9780811730693|language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == === ڄمڻ ۽ خانداني پسمنظر === ٿامس پين 8 مارچ 1702ع تي ان وقت رائج جولين ڪئلينڊر موجب لنڊن جي ڪينسنگٽن علائقي ۾ ڄائو. گريگورين ڪئلينڊر موجب سندس ڄمڻ جي تاريخ 19 مارچ 1702ع آهي. هو وليم پين ۽ هانا ڪالوھل جو پٽ هو.<ref name="ODNB"/> وليم پين هڪ مذهبي مفڪر، ليکڪ ۽ ڪوئڪر تحريڪ سان لاڳاپيل شخص هو، جنهن 1681ع ۾ انگلينڊ جي بادشاهه [[چارلس ٻيون (انگلينڊ)|چارلس ٻئي]] کان پينسلوانيا لاءِ نوآبادياتي فرمان حاصل ڪيو هو. پين خاندان جي مذهبي سڃاڻپ [[ڪوئڪر]] جماعت سان لاڳاپيل هئي، جيڪا عيسائيت جي هڪ مذهبي تحريڪ آهي. خاندان جا ڪجهه فرد انگلينڊ ۽ آمريڪا ٻنهي ۾ رهندا هئا، ۽ سندن سياسي ۽ اقتصادي مفاد ائٽلانٽڪ سمنڊ جي ٻنهي ڪنارن سان ڳنڍيل هئا. جيتوڻيڪ وليم پين هڪ وڏي نوآبادياتي ملڪيت جو مالڪ هو، پر خاندان کي پينسلوانيا مان مستقل ۽ ڪافي آمدني حاصل نه ٿيندي هئي. انهيءَ ڪري ٿامس کي ننڍي عمر ۾ لنڊن جي هڪ ڪپڙي جي واپاريءَ وٽ تربيت لاءِ موڪليو ويو. اهڙي تجارتي تربيت کيس بعد ۾ خاندان جي مالي معاملن جي انتظام ۾ ڪم آئي.<ref name="ODNB"/> === والد جي وفات ۽ وراثت === 1718ع ۾ وليم پين جي وفات کان پوءِ پينسلوانيا جي ملڪيت بابت وراثتي تڪرار پيدا ٿيو. وليم پين جي وصيت موجب پينسلوانيا جي ملڪيت سندس ٻي زال مان ڄاول ٽن پٽن، جان، ٿامس ۽ رچرڊ، ڏانهن منتقل ٿيڻي هئي، پر پهرين زال گليئلما مان ڄاول اولاد ان وصيت کي چئلينج ڪيو. 1727ع ۾ وصيت جي قانوني حيثيت برقرار رکي وئي ۽ 1731ع ۾ پهرين زال جي اولاد مالي ٺاهه جي عيوض پنهنجي دعوائن تان هٿ کنيو.<ref name="ODNB"/> پينسلوانيا جي موروثي ملڪيت جا حق زمين، زميني آمدني ۽ معدني وسيلن سان لاڳاپيل هئا. برطانوي شاهي فرمان موجب پين خاندان کي هر سال ونڊسر قلعي ڏانهن ٻه بيور جانورن جون کلون پيش ڪرڻيون هيون. انهن وسيع حقن باوجود زمينن مان آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ آبادگارن کان واجبات وصول ڪرڻ، زمينن جا سودا طئي ڪرڻ ۽ نوآبادياتي سرحدن جي حفاظت ڪرڻ ضروري هو.<ref name="ODNB"/> == پينسلوانيا ۾ سرگرميون == === 1732ع ۾ پينسلوانيا اچڻ === 1732ع ۾ ٿامس پين پينسلوانيا پهتو. هو وليم پين جي 1701ع ۾ اتان روانگيءَ کان پوءِ خاندان جو پهريون اهم فرد هو، جيڪو ملڪيت جي سڌي نگرانيءَ لاءِ صوبي ۾ آيو. سندس اهم مقصدن ۾ خاندان جي زمينن جي انتظام، رهيل مسواڙن جي وصولي، اڳ ۾ آباد ڪيل زمينن جا واجبات حاصل ڪرڻ ۽ نوآبادياتي سرحدن بابت معاملن جي نگراني شامل هئي.<ref name="ODNB"/> پينسلوانيا ۽ پاڙيسري ميري لينڊ جي وچ ۾ زميني حدن جا تڪرار پڻ موجود هئا. ٿامس پين جي آمد ان وقت ٿي، جڏهن ٻنهي نوآبادياتي مالڪ خاندانن جي وچ ۾ سرحدن جي تعين جا معاملا اهم بڻيل هئا.<ref name="UNB">{{cite web|title=Papers: 1714–1832|url=https://loyalist.lib.unb.ca/record/papers-1714-1832|website=The Loyalist Collection|publisher=University of New Brunswick|language=en}}</ref> === مالي مشڪلاتون === 1734ع ۾ ٿامس جي ڀائرن جان ۽ رچرڊ انگلينڊ مان کيس هڪ خط لکيو، جنهن ۾ خاندان جي لڳ ڀڳ 8,000 پائونڊ قرض هيٺ هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو. هنن زور ڏنو ته پينسلوانيا مان وڌيڪ آمدني پيدا ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا وڃن، ڇاڪاڻ⁠تہ خاندان جي مالي حالت خراب هئي. تاريخدان اسٽيون سي. هارپر موجب اهي مالي دٻاءَ ۽ زمين جي وڪري مان آمدني وڌائڻ جون ڪوششون ٿامس پين جي زميني پاليسين کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن.<ref name="Harper2006">{{cite book|last=Harper|first=Steven C.|title=Promised Land: Penn's Holy Experiment, the Walking Purchase, and the Dispossession of Delawares, 1600–1763|publisher=Lehigh University Press|year=2006|isbn=9780934223775|language=en}}</ref> === مقامي قومن سان زميني پاليسي === وليم پين جي دور ۾ مقامي قومن سان زمين جي معاملن بابت ڳالهين ۽ معاهدن کي سياسي اهميت حاصل هئي. ٿامس پين جي دور ۾ زمين جي وڪري مان آمدني وڌائڻ ۽ يورپي آبادگارن لاءِ وڌيڪ زمين حاصل ڪرڻ تي زور وڌيو. پينسلوانيا ۾ آبادگارن جي وڌندڙ تعداد ۽ پاڙيسري نيويارڪ صوبي سان سرحدي مقابلي سبب اتر ۽ اتر اوڀر وارن علائقن ۾ زمين جي دعوائن کي وڌيڪ اهميت ملي.<ref name="Harper2010"/> == واڪنگ پرچيز، 1737ع == {{مک مضمون|واڪنگ پرچيز}} '''واڪنگ پرچيز''' (''Walking Purchase'') 1737ع جو هڪ تڪراري زميني بندوبست هو، جنهن ذريعي پينسلوانيا جي نوآبادياتي عملدارن ليناپي يا ڊيلاويئر قوم جي وسيع زمين تي قبضو حاصل ڪيو. هن واقعي ۾ ٿامس پين، سندس ڀاءُ جان پين ۽ پينسلوانيا جي عملدار [[جيمس لوگن]] جو اهم ڪردار هو.<ref name="Hayburn"/> === معاهدي جي دعويٰ === نوآبادياتي اختيارين دعويٰ ڪئي ته 1686ع ۾ وليم پين ۽ ليناپي نمائندن جي وچ ۾ اهڙو زميني معاهدو ٿيو هو، جنهن موجب هڪ ماڻهوءَ جي ڏيڍ ڏينهن جي پنڌ جي فاصلي تائين زمين پينسلوانيا کي ملڻي هئي. بعد جي تاريخي تحقيق موجب هن دعويٰ لاءِ استعمال ٿيل دستاويز جي حيثيت تڪراري هئي. ''اينسائيڪلوپيڊيا آف گريٽر فلاڊيلفيا'' موجب عملدارن 1686ع جي هڪ غيردستخط ٿيل مسودي کي بنياد بڻايو.<ref name="Hayburn"/> === پنڌ جي تياري === پنڌ کي عام رواجي پنڌ بدران وڌ کان وڌ فاصلو طئي ڪرڻ واري سرگرمي بڻايو ويو. تيز هلندڙ ماڻهن جي چونڊ ڪئي وئي، رستي کي اڳواٽ صاف ڪيو ويو ۽ وڌيڪ فاصلو طئي ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪئي وئي. هيورفورڊ ڪاليج جي محفوظ رڪارڊ ۾ 22 اپريل 1735ع جي آزمائشي پنڌ ۽ سيپٽمبر 1737ع جي پنڌ سان لاڳاپيل شرڪت ڪندڙن جا حساب ۽ ادائيگين جا دستاويز موجود آهن.<ref name="Haverford">{{cite web|title=Walking Purchase records|url=https://archives.tricolib.brynmawr.edu/repositories/5/resources/1399|publisher=TriCollege Libraries Archives and Manuscripts|language=en}}</ref> === زمين جي ايراضي === واڪنگ پرچيز ذريعي حاصل ڪيل زمين جي ايراضيءَ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف تخمينا ملن ٿا. ڪجهه ماخذ لڳ ڀڳ 12 لک ايڪڙ زمين جو اندازو ڏين ٿا، جڏهن ته ٻين ۾ لڳ ڀڳ 1,200 چورس ميلن جو انگ ڄاڻايل آهي. اهي انگ هڪجهڙا نه آهن؛ 1,200 چورس ميل لڳ ڀڳ 768,000 ايڪڙن جي برابر ٿين ٿا. انهيءَ ڪري زمين جي صحيح ايراضيءَ بابت هڪ ئي انگ کي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ بدران ماخذن جي اختلاف کي ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Hayburn"/><ref name="Haverford"/> === ليناپي قوم تي اثر === زمين جي هن معاملي کان پوءِ ڪيترائي ليناپي ماڻهو پنهنجن آبائي علائقن مان بي دخل ٿيا. زميني تڪرار ۽ بي دخليءَ سبب مقامي قومن ۽ پينسلوانيا جي نوآبادياتي انتظاميه جي وچ ۾ لاڳاپا خراب ٿيا. تاريخي تحقيق موجب واڪنگ پرچيز انهن واقعن مان هڪ هو، جن پينسلوانيا جي سرحدي علائقن ۾ ڇڪتاڻ وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Harper2006"/><ref name="Harper2010"/><ref name="Hayburn"/> == پينسلوانيا جي سياسي انتظام ۾ ڪردار == === نائب گورنر جا اختيار === پينسلوانيا جي مالڪ خاندان جا فرد نوآبادياتي فرمان تحت اهم سياسي اختيار رکندا هئا، پر روزمره جي حڪومتي انتظام لاءِ نائب گورنر مقرر ڪيا ويندا هئا. ٿامس پين نائب گورنر جي انتظامي اختيارن کي مضبوط ڪرڻ ۽ مالڪ خاندان جي سياسي اثر کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. هن صوبي جي قانونسازيءَ ۾ مداخلت ڪئي ۽ ڪجهه قانوني قدمن کي منظور ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ پنهنجي موروثي اختيارن جو استعمال ڪيو.<ref name="ODNB"/><ref name="Treese2002"/> === 1741ع ۾ انگلينڊ واپسي === 1741ع ۾ ٿامس پين انگلينڊ واپس ويو. هن پينسلوانيا جي روزمره انتظام کي نائب گورنر جارج ٿامس جي حوالي ڪيو، پر زمينن، ماليات ۽ سياسي معاملن بابت خط و ڪتابت ذريعي پنهنجي نگراني جاري رکي. سندس پاليسين سبب نوآبادياتي آباديءَ جي ڪجهه حلقن ۾ مالڪ خاندان خلاف ناراضگي وڌي هئي.<ref name="ODNB"/> == پينسلوانيا جو مکيه مالڪ == 1746ع ۾ ٿامس جو ڀاءُ جان پين وفات ڪري ويو. جان جي وصيت موجب ملڪيت ۾ سندس حصو ٿامس ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ ٿامس پين پينسلوانيا جو مکيه مالڪ بڻيو. هن 1775ع ۾ پنهنجي وفات تائين اهو مقام برقرار رکيو.<ref name="ODNB"/><ref name="Treese2002"/> === رچرڊ پيٽرز سان خط و ڪتابت === ٿامس پين پينسلوانيا جي زميني ۽ سياسي معاملن بابت [[رچرڊ پيٽرز]] سان مسلسل رابطو رکندو هو. پيٽرز پينسلوانيا جي زميني آفيس ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل اهم عهديدار هو. يونيورسٽي آف پينسلوانيا جي لائبريريءَ ۾ 1744ع کان 1764ع تائين ٿامس پين ۽ پيٽرز جي خط و ڪتابت جو مجموعو محفوظ آهي. انهن خطن ۾ زمين، مقامي قومن سان لاڳاپن، مالي معاملن، جنگي حالتن ۽ نوآبادياتي انتظام بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="PennLetters"/> === انڊين مينر جو معاملو === ٿامس پين ليناپي قوم جي رهائش لاءِ ليهاءِ درياهه جي ويجهو مخصوص زمين مقرر ڪرڻ جي پاليسيءَ ۾ پڻ شامل هو. هن علائقي کي انڊين مينر سڏيو ويندو هو. 1755ع ۾ علائقي مان ليناپي رهواسين جي لڏپلاڻ کان پوءِ ٿامس پين رچرڊ پيٽرز کي زمين نون آبادگارن لاءِ کولڻ جي هدايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن جي خيال ۾ اڳوڻن رهواسين جي واپسيءَ جو امڪان گهٽ هو.<ref name="Harper2006"/> == بينجمن فرينڪلن سان اختلاف == [[بينجمن فرينڪلن]] پينسلوانيا ۾ مالڪ خاندان جي سياسي ۽ مالي اختيارن جو اهم نقاد بڻيو. پينسلوانيا جي اسيمبلي ۽ پين خاندان جي وچ ۾ ٽيڪسن، دفاعي خرچن ۽ قانونسازيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيا. 1757ع ۾ فرينڪلن کي انگلينڊ موڪليو ويو ته جيئن هو برطانوي حڪومت آڏو مالڪ خاندان جي اختيارن بابت صوبي جا اعتراض پيش ڪري. ٿامس پين انگلينڊ ۾ رهندي فرينڪلن جي سرگرمين کان واقف هو، پر هن پنهنجي موروثي اختيارن جي خاتمي کي فوري خطرو نه سمجهيو.<ref name="Treese2002"/> فرينڪلن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته پين خاندان جي زمينن تي ٽيڪس لڳائڻ بابت اختلافن سبب ٻنهي ڌرين جا لاڳاپا وڌيڪ خراب ٿيا. انهن اختلافن کي پينسلوانيا جي نوآبادياتي سياسي تاريخ ۾ مالڪ خاندان ۽ نمائنده اسيمبليءَ جي وچ ۾ اختيارن جي ڇڪتاڻ جو حصو سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Hughes2006">{{cite book|last=Hughes|first=Samuel|title=Penn in Ink: Pathfinders, Swashbucklers, Scribblers & Sages: Portraits from the Pennsylvania Gazette|publisher=Xlibris|year=2006|isbn=9781469113340|language=en}}</ref> == ستن سالن جي جنگ ۽ آخري انتظامي دور == [[ستن سالن جي جنگ]] دوران اتر آمريڪا ۾ برطانوي ۽ فرانسيسي نوآبادياتي قوتن جي وچ ۾ مقابلو وڌيو. جنگ ۽ سرحدي تڪرارن پينسلوانيا جي دفاع، زميني انتظام ۽ مقامي قومن سان لاڳاپن کي متاثر ڪيو. انگلينڊ مان پينسلوانيا جي وسيع معاملن کي هلائڻ ٿامس پين لاءِ ڏکيو ٿيندو ويو.<ref name="ODNB"/> 1763ع ۾ سندس ڀائٽي جان پين کي پينسلوانيا جو نائب گورنر مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ ڀائٽي صوبائي انتظام ۾ وڌيڪ ذميواريون سنڀاليون، جڏهن ته ٿامس پين انگلينڊ مان خط و ڪتابت ۽ هدايتن ذريعي پنهنجي اثر کي برقرار رکيو. عمر وڌڻ ۽ صحت خراب ٿيڻ سان ٿامس پين جي سڌي سرگرمي گهٽجندي وئي.<ref name="ODNB"/> == ذاتي زندگي == === شادي === 22 آگسٽ 1751ع تي ٿامس پين [[ليڊي جوليانا فرمر پين|ليڊي جوليانا فرمر]] سان شادي ڪئي. جوليانا، ٿامس فرمر، پومفريٽ جي پهرئين ارل، جي ڌيءَ هئي. شاديءَ وقت ٿامس پين جي عمر لڳ ڀڳ 49 سال ۽ جوليانا جي عمر لڳ ڀڳ 22 سال هئي.<ref name="Treese2002"/> شادي کان پوءِ 1752ع ۾ مصور [[آرٿر ڊيوس]] ٻنهي زال مڙس جا پورٽريٽ ٺاهيا. اهي پورٽريٽ اڄ فلاڊيلفيا ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="PMAPenn">{{cite web|title=Portrait of the Right Honorable Thomas Penn|url=https://www.philamuseum.org/objects/99953|publisher=Philadelphia Museum of Art|language=en}}</ref><ref name="PMAJuliana">{{cite web|title=Portrait of Lady Juliana Penn|url=https://www.philamuseum.org/objects/99954|publisher=Philadelphia Museum of Art|language=en}}</ref> [[فائل:Juliana Penn (née Fermor) by Arthur Devis (1712-1787).jpg|thumb|ليڊي جوليانا فرمر پين جو 1751ع–1752ع جي دور سان لاڳاپيل پورٽريٽ، آرٿر ڊيوس جي تصويرڪشي.]] ٿامس پين ڪوئڪر خاندان ۾ ڄائو هو، پر پنهنجي زندگيءَ دوران سندس مذهبي عملن ۾ تبديليون آيون. جوليانا سان سندس شادي چرچ آف انگلينڊ جي مذهبي روايت مطابق ٿي، جنهن کي سندس ڪوئڪر مذهبي پسمنظر کان فاصلي جي نشاني سمجهيو ويو آهي.<ref name="ODNB"/> === اولاد === ٿامس پين ۽ جوليانا کي ست ٻار ٿيا، جن ۾ چار پٽ ۽ ٽي ڌيئرون شامل هيون.<ref name="ODNB"/><ref name="Treese2002"/> سندن پٽن ۾ [[جان پين (ليکڪ)|جان پين]] ۽ [[گرينول پين]] تاريخي طور مشهور ٿيا. جان پين بعد ۾ برطانوي سياست ۾ حصو ورتو ۽ اسٽوڪ پارڪ جي ملڪيت کي ترقي ڏني. گرينول پين هڪ ليکڪ هو، جنهن مذهبي ۽ تاريخي موضوعن تي ڪتاب لکيا.<ref name="FellSmail">{{cite encyclopedia|last1=Fell-Smith|first1=Charlotte|last2=Smail|first2=Richard|title=Penn, Granville (1761–1844)|encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography|year=2004|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/ref:odnb/21847|language=en}}</ref> === اسٽوڪ پارڪ === 1760ع ۾ ٿامس پين [[اسٽوڪ پارڪ (بڪنگهمشائر)|اسٽوڪ پارڪ]] جي ملڪيت خريد ڪئي. هي ملڪيت انگلينڊ جي بڪنگهمشائر علائقي ۾ واقع هئي. سندس پٽ جان پين بعد ۾ هن ملڪيت ۾ اهم تعميراتي واڌارا ڪرايا، جن سان معمار [[جيمس وائيٽ]] جو نالو لاڳاپيل آهي.<ref name="PorterMills">{{cite encyclopedia|last1=Porter|first1=Bertha|last2=Mills|first2=Rebecca|title=Penn, John (1760–1834)|encyclopedia=Oxford Dictionary of National Biography|publisher=Oxford University Press|year=2004|doi=10.1093/ref:odnb/21850|language=en}}</ref> == وفات == 21 مارچ 1775ع تي ٿامس پين بڪنگهمشائر جي اسٽوڪ پوگس علائقي ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 73 سال هئي. سندس وصيت موجب پينسلوانيا جي ملڪيت ۾ سندس حصو پٽ جان پين ڏانهن منتقل ٿيو.<ref name="ODNB"/> ٿامس پين جي وفات کان پوءِ برطانوي آمريڪا ۾ آزاديءَ جي جنگ شروع ٿي ۽ پينسلوانيا جي نوآبادياتي سياسي نظام ۾ بنيادي تبديليون آيون. بعد ۾ پينسلوانيا جي حڪومت پين خاندان جا موروثي مالڪيءَ وارا اختيار ختم ڪيا. ان جي بدلي خاندان کي مالي معاوضو ڏنو ويو، پر صوبي تي سندن پراڻو سياسي ۽ زميني اقتدار برقرار نه رهيو.<ref name="ODNB"/><ref name="Treese2002"/> [[فائل:Funeral hatchment for Thomas Penn in St Giles' church Stoke Poges Buckinghamshire UK.jpg|thumb|اسٽوڪ پوگس جي سينٽ جائلز چرچ ۾ ٿامس پين سان لاڳاپيل جنازي جي يادگاري نشاني.]] == تاريخي ورثو == === نوآبادياتي انتظام تي اثر === ٿامس پين جو دور پينسلوانيا جي سياسي تاريخ ۾ مالڪ خاندان جي اختيارن، چونڊيل اسيمبليءَ جي خودمختياري ۽ نوآبادياتي مالي پاليسين جي وچ ۾ ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل رهيو. هن زميني آمدني ۽ خاندان جي موروثي مفادن کي وڏي اهميت ڏني. سندس انتظامي پاليسين ۽ پينسلوانيا جي نمائنده ادارن سان اختلافن کي برطانوي آمريڪا جي سياسي ارتقا جي مطالعي ۾ اهم سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Treese2002"/> === ليناپي قوم جي زمينن جو سوال === ٿامس پين جي تاريخي ورثي جو سڀ کان وڌيڪ تنقيدي جائزو 1737ع جي واڪنگ پرچيز جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. هن معاملي بابت محفوظ دستاويز ۽ جديد تاريخي تحقيق ڏيکارين ٿا ته نوآبادياتي عملدارن ليناپي قوم جي زمين حاصل ڪرڻ لاءِ تڪراري ۽ دوکيبازيءَ تي ٻڌل طريقا استعمال ڪيا.<ref name="Harper2010"/><ref name="Haverford"/> هي واقعو صرف هڪ زميني سودو نه هو، پر اتر آمريڪا جي مقامي قومن جي زمينن تان بي دخلي ۽ نوآبادياتي توسيع جي تاريخ جو حصو پڻ هو. === جديد دور جو عدالتي تڪرار === 2004ع ۾ ڊيلاويئر قوم جي هڪ قبائلي اداري واڪنگ پرچيز سان لاڳاپيل زمين بابت پينسلوانيا خلاف وفاقي عدالت ۾ دعويٰ داخل ڪئي. دعويٰ ۾ زميني معاملي جي قانوني حيثيت تي اعتراض ڪيو ويو ۽ مخصوص زمين جي واپسيءَ جو مطالبو ڪيو ويو. وفاقي ضلعي عدالت دعويٰ رد ڪئي ۽ 2006ع ۾ اپيليٽ عدالت ان فيصلي کي برقرار رکيو.<ref name="Newman2012">{{cite book|last=Newman|first=Andrew|title=On Records: Delaware Indians, Colonists, and the Media of History and Memory|publisher=University of Nebraska Press|year=2012|isbn=9780803244917|language=en}}</ref> هي جديد عدالتي تڪرار ڏيکاري ٿو ته واڪنگ پرچيز بابت تاريخي ۽ زميني دعوائون صدين کان پوءِ به بحث هيٺ رهيون. == اهم تاريخون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | سال ! style="background:#dceaf7;" | واقعو |- | 1702ع | لنڊن جي ڪينسنگٽن علائقي ۾ ڄمڻ |- | 1718ع | والد وليم پين جي وفات ۽ وراثتي حقن جو مسئلو |- | 1727ع | وليم پين جي وصيت جي قانوني حيثيت برقرار |- | 1731ع | وراثتي دعوائن بابت ٺاهه |- | 1732ع | پينسلوانيا آمد |- | 1734ع | خاندان جي قرضن بابت ڀائرن جو خط |- | 1737ع | واڪنگ پرچيز |- | 1741ع | انگلينڊ واپسي |- | 1746ع | پينسلوانيا جو مکيه مالڪ بڻجڻ |- | 1751ع | ليڊي جوليانا فرمر سان شادي |- | 1752ع | آرٿر ڊيوس پاران پورٽريٽ |- | 1757ع | بينجمن فرينڪلن جي انگلينڊ واري سياسي مهم |- | 1760ع | اسٽوڪ پارڪ جي ملڪيت خريد ڪرڻ |- | 1763ع | ڀائٽي جان پين جو نائب گورنر مقرر ٿيڻ |- | 1775ع | اسٽوڪ پوگس ۾ وفات |} == اصل تاريخي دستاويز == ٿامس پين جي زندگيءَ ۽ پينسلوانيا جي نوآبادياتي تاريخ جي مطالعي لاءِ سندس خط و ڪتابت اهم بنيادي ماخذ آهي. آمريڪي نيشنل آرڪائيوز جي فهرست ۾ ''Thomas Penn Papers'' جي نالي سان 1729ع کان 1775ع تائين جي دستاويزن جو مجموعو درج آهي، جنهن جي مائڪرو فلم ڏهن ريلن تي مشتمل آهي.<ref name="NARA">{{cite web|title=Thomas Penn Papers|url=https://www.archives.gov/nhprc/projects/catalog/thomas-penn|publisher=National Archives and Records Administration|language=en}}</ref> يونيورسٽي آف پينسلوانيا جي مجموعي ۾ رچرڊ پيٽرز ڏانهن لکيل خط پڻ شامل آهن.<ref name="PennLetters"/> هيورفورڊ ڪاليج جي محفوظ واڪنگ پرچيز دستاويزن ۾ پنڌ ۾ حصو وٺندڙ ماڻهن جا حساب ۽ نوآبادياتي عملدارن جي ادائيگين سان لاڳاپيل رڪارڊ موجود آهن.<ref name="Haverford"/> == پڻ ڏسو == * [[وليم پين]] * [[پينسلوانيا]] * [[پينسلوانيا صوبو]] * [[واڪنگ پرچيز]] * [[ليناپي قوم]] * [[بينجمن فرينڪلن]] * [[ستن سالن جي 3nf5e56z883bu1v5agkz08j3hhq8sta 0 5649 427188 407454 2026-11-02T18:51:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427188 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | image = Al-Tabari.png | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{plainlist| * [[اسلامي تاريخ]] * [[تفسير]] * [[فقه]] * [[عقيدو]] }} | notable_works = {{plainlist| * ''[[تفسير الطبري]]'' * ''[[تاريخ الطبري]]'' * ''[[تهذيب الآثار]]'' * ''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{plainlist| * [[عالم]] * مؤرخ * مفسر * [[فقيه]] * متڪلم }} | influences = {{plainlist| * [[داود الظاهري]] * [[الربيع بن سليمان المرادي]] }} | influenced = {{plainlist| * [[جلال الدين سيوطي]] * [[ابن كثير]] }} }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1997-04_29_2/page/287 | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. === سندس ڪتابن جي فھرست=== * '''''[[تفسير الطبري|جامع البيان في تأويل آي القرآن]]''''' — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد. * '''''[[تاريخ الطبري|تاريخ الرسل والملوك]]''''' — اسلامي ۽ عالمي تاريخ. * '''''تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله''''' — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو). * '''''اختلاف الفقهاء''''' — فقهي اختلافن بابت. * '''''أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة''''' — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت. * '''''آداب القضاء''''' — قضا ۽ عدالتي آداب بابت. * '''''آداب المناسك''''' — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت. * '''''بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام''''' — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت. * '''''التبصير في معالم الدين''''' — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت. * '''''الذيل المذيل''''' — تاريخي نوعيت جي تصنيف. * '''''صريح السنة''''' — اهل سنت جي عقيدي بابت. * '''''الرد على ذي الأسفار''''' — گمراهه نظرين جي رد ۾. * '''''الرد على ابن الحكم على مالك''''' — رد واري تصنيف. * '''''الرد على الحرقومية''''' — گمراهه فرقي جي رد ۾. * '''''فضائل الشيخين''''' — حضرت [[ابوبڪر صديق]] ۽ حضرت [[عمر بن خطاب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل علي بن أبي طالب''''' — حضرت [[علي بن ابي طالب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل ابن عباس''''' — حضرت [[عبدالله بن عباس]] جون فضيلتون. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == وفات == امام [[ابن جرير طبري]] [[شعبان]] 310هه (923ع) ۾ [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ماڻهن جنازي ۾ شرڪت ڪئي. [[ابن كثير]] پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي وفات کان پوءِ مختلف شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا. سندس [[نماز جنازه]] سندس گهر ۾ ادا ڪئي وئي ۽ اتي ئي کيس دفن ڪيو ويو. ابن كثير موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو سندس قبر تي ايندا رهيا ۽ دعا ۽ نماز ادا ڪندا رهيا. هن آخر ۾ امام طبري لاءِ رحمت جي دعا پڻ ڪئي آهي. [[ياقوت حموي]]، [[الخطيب البغدادي]] کان نقل ڪندي ''[[معجم الأدباء]]'' ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي جنازي ۾ ايترو وڏو مجمع هو، جنهن جو صحيح انگ [[الله]] کان سواءِ ڪنهن کي معلوم نه هو. سندس بيان موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو رات ڏينهن سندس قبر تي اچي [[نماز جنازه]] ادا ڪندا رهيا ۽ سندس لاءِ دعا ڪندا رهيا. == علمي مقام == امام [[ابن جرير طبري]] کي اسلامي دنيا جي وڏن مفسرن، مؤرخن ۽ فقيهن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. مختلف دورن جي عالمن سندس علمي مقام، تصنيفي خدمتن ۽ اجتهادي صلاحيتن کي وڏي اهميت ڏني آهي. * [[امام نووي]] لکي ٿو ته امت جو اتفاق آهي ته تفسير جي ميدان ۾ امام طبري جهڙو ڪتاب اڳ ۾ تصنيف نه ٿيو هو.<ref>الإمام النووي: تهذيب الأسماء واللغات 1/78.</ref> * [[ياقوت حموي]] کيس محدث، فقيه، قاري ۽ مشهور مؤرخ قرار ڏنو آهي.<ref>ياقوت الحموي: معجم الأدباء 18/40.</ref> * [[الخطيب البغدادي]] جي مطابق امام طبري پنهنجي دور جي وڏن امامن مان هئا. هو قرآن، قرائتن، حديث، فقه، تاريخ ۽ عربي ٻوليءَ جا وڏا ڄاڻو هئا، ۽ سندن علم ۾ همعصرن مان ٿورا ماڻهو سندن هم پلهه هئا.<ref>الخطيب البغدادي: تاريخ بغداد 2/550.</ref> * [[ابن خلڪان]] کين مجتهد، مفسر، فقيه، مؤرخ ۽ قرائتن جو امام قرار ڏنو آهي.<ref>وفيات الأعيان، 4/191.</ref> * [[ابن الأثير]] لکي ٿو ته تاريخ جي روايتن جي نقل ۾ امام طبري کان وڌيڪ معتبر شخص ٻيو ڪونه هو، جڏهن ته سندس تفسير سندس وسيع علم ۽ تحقيق جو ثبوت آهي.<ref>ابن جرير الطبري، مكتبة العرب.</ref> * [[ذهبي]] امام طبري کي اسلام جي وڏن امامن مان شمار ڪندي لکي ٿو ته هو تفسير، فقه، تاريخ، قرائتن ۽ لغت جا بي مثال عالم هئا، ۽ سندن ''[[تفسير الطبري]]'' جهڙو ڪتاب ڪنهن به تصنيف نه ڪيو.<ref>سير أعلام النبلاء، 14/267.</ref> * [[القفطي]] کين جامع العلوم عالم قرار ڏيندي لکي ٿو ته سندن تفسير پنهنجي زماني جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ فائديمند تفسير هو.<ref>القفطي: إنباه الرواة 3/89.</ref> * [[ابن خزيمه]] جو قول آهي: «مون زمين تي محمد بن جرير کان وڌيڪ علم وارو ڪو شخص نه ڏٺو آهي.»<ref>الذهبي: العبر في خبر من غبر 1/460.</ref> * [[ابن تغري بردي]] موجب امام طبري پنهنجي زماني جا يگانا عالم هئا، جن جي راءِ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>ابن تغري بردي: النجوم الزاهرة 3/205.</ref> * [[ابن تيميه]] لکي ٿو ته موجود تفسيرن مان سڀ کان وڌيڪ صحيح تفسير، محمد بن جرير طبري جي تفسير آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سلف جا قول معتبر سندن سان نقل ڪيا ويا آهن ۽ بدعتي روايتن کان گهڻو پاسو ڪيو ويو آهي.<ref>مجموع فتاوى ابن تيمية 13/385.</ref> * [[جلال الدين سيوطي]] امام طبري کي "مفسرن جو امام" قرار ڏيندي لکي ٿو ته سندن ''[[تفسير الطبري]]'' تفسيرن ۾ سڀ کان وڌيڪ جامع ۽ عظيم تصنيف آهي، جنهن ۾ اقوال جي تحقيق، ترجيح، اعراب ۽ فقهي استنباط کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref>السيوطي: طبقات المفسرين، ص82؛ الإتقان في علوم القرآن 2/190.</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com |archive-date=12 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612020419/http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan |url-status=dead}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == پڻ ڏسو == {{columns-list| * [[حضرت محمد ﷺ جون سوانح عمريون]] * [[امام ترمذي]] * [[ابن ڪلاب]] * [[اسلامي عالم]] * [[فارسي سائنسدانن ۽ عالمن جي فهرست]] * [[مسلمان مؤرخن جي فهرست]] * [[بلعمي]] }} == حوالا == === حاشيا === {{Reflist|2}} === ذريعا === * {{EI2 | first = C. E. | last = Bosworth | authorlink = C. E. Bosworth | title = al-Ṭabarī | doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_1133 | volume = 10 | pages = 11–15}} * Ulrika Mårtensson, "al-Tabari", in ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'', Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. * {{The History of al-Tabari|volume=1}} * C. E. Bosworth, "al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", in ''Encyclopædia of Islam'', 2nd Edition. * Franz Rosenthal (translator), ''The History of al-Ţabarī'', Albany: State University of New York Press, 1989, Volume 1. * Ehsan Yar-Shater (ed.), ''The History of al-Ţabarī'', Albany: State University of New York Press, 40 volumes, 1989–2007. {{ISBN|978-0-88706-563-7}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{EB1911 Poster|Ṭabarī}} {{wikisourcelang|ar|مؤلف:الطبري|محمد بن جرير الطبري}} * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|title=Tabari|author=Elton L. Daniel|website=Encyclopædia Iranica|access-date=14 September 2017}} * {{cite web|url=http://www.salaam.co.uk/knowledge/biography/viewentry.php?id=114|title=Biographical Data: Abu Jaffar Tabari|publisher=salaam.co.uk|access-date=15 September 2008|archive-date=18 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218052508/http://www.salaam.co.uk/knowledge/biography/viewentry.php?id=114|url-status=dead}} {{اسلامي مؤرخ}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:طبري، محمد بن جرير}} [[زمرو:839ع جون پيدائشون]] [[زمرو:923ع جون وفاتون]] [[زمرو:9هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:9هين صديءَ جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:9هين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:9هين صديءَ جا مسلمان عالم]] [[زمرو:10هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:10هين صديءَ جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:10هين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:10هين صديءَ جا فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:سني امام]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:محمد بن جرير طبري]] [[زمرو:حنبلين جي ايذاءَ جو شڪار مسلمان عالم]] [[زمرو:آمل جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلام جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:قرآن جي تفسير جا عالم]] [[زمرو:طبرستان]] [[زمرو:علم الرجال جا عالم]] b2loe6wftdr1gqpkyq0uh7pf5euodi3 0 5718 427224 354553 2026-11-02T21:22:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427224 wikitext text/x-wiki [[Image:Ilyas Abro.jpg|left|thumb|مرحوم پروفيسر الياس ابڙو]] سنڌ يونيورسٽيءَ جو اڳوڻو وائيس چانسلر '''پروفيسر محمد الياس ابڙو'''، 20 نومبر 1920ع تي محمد رمضان ابڙي جي گهر ۾ ڄائو. 1948ع ڌاري سنڌ يونيورسٽيءَ مان ايم اي ۽ 1952ع ۾ ايل ايل بي ڪيائين. اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ لنڊن ويو، جتي لنڊن يونيورسٽيءَ مان 1958ع ۾ ايم ايس سي پوليٽيڪل سائنس ۽ اڪنامڪس ۾ ڪيائين. سندس ڪيترائي تحقيقي مضمون ڇپجي چڪا آهن، جيڪي ڪيترن ئي سيمينارن ۽ ورڪشاپن ۾ پڙهيا ويا آهن. پاڻ 1949ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرر ۽ 1955ع ۾ پروفيسر مقرر ٿيو. اهڙيءَ طرح سخت محنت ۽ پيشي سان سچائيءَ سبب ترقيءَ جون منزلون طيءِ ڪندو، 1963ع ۾ سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري ۾ ڪامرس شعبي جو چيئرمئن ۽ 1975ع ۾ آرٽس فئڪلٽيءَ جو ڊين ۽ 1980ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جو وائيس چانسلر مقرر ٿيو. ان کان سواءِ پاڻ ڪراچي سيڪنڊري بورڊ جو چيئرمئن، تعليم کاتي ۾ آفيسر آن اسپيشل ڊيوٽي ۽ ٻين عهدن تي پڻ رهي چڪو آهي. سندس وفات 30 آڪٽوبر 1994ع تي ٿي.<ref>{{Cite web |title=ابڙو الياس پروفيسر |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%88%20%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B3%20%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%B3%D8%B1 |access-date=2026-02-12 |website=www.encyclopediasindhiana.org |language=sd |archive-date=2025-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251002034454/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%88%20%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B3%20%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%81%D9%8A%D8%B3%D8%B1 |url-status=dead}}</ref> {{ڪچو}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] ktevmp66z8kyqs0ij9yk8ewgf63wk4z 0 5822 427238 354554 2026-11-02T21:50:05Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427238 wikitext text/x-wiki '''امام راشدي''' جو اصل نالو '''امام المتقين راشدي'''' آهي ۽ بدرالدجيٰ راشديءَ جو فرزند آهي ۽ سنڌ جو ناميارو محقق ۽ اديب آهي. هي 3 ڊسمبر 1960ع تي پير جي ڳوٺ نئين ديري، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو. امام راشدي ايم. اي سنڌي ادب ۾(1978ع ۾) ڪئي آهي. هو هن وقت تعليم کاتي سان وابسته آهي ۽ استاد آهي. امام راشديءَ جا ڪيترائي تحقيق، تاريخي ۽ ادبي مقالا ۽ مضمون مختلف ادبي رسالن ۾ شايع ٿيندا رهندا آهن، هن کي ٻاراڻي ادب سان پڻ گهڻي دلچسپي رهي آهي. هن جا ڪيترائي مضمون ۽ ڪهاڻيون ٻاراڻي ادب تي لکيل آهن، هو هن وقت پير جو ڳوٺ ۾ رهندڙ آهي.<ref>{{Cite web |title=امام راشدي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A |access-date=2026-02-12 |website=www.encyclopediasindhiana.org |language=sd |archive-date=2026-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228013003/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%B1%D8%A7%D8%B4%D8%AF%D9%8A |url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} 328gymsozxjqvbe4tc1q8u0kwcegbs0 0 5852 427216 361261 2026-11-02T20:44:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427216 wikitext text/x-wiki ائڊووڪيٽ ۽ نوجوان شاعر اقبال رند، [[ڪوٽ غلام محمد تعلقو|تعلقي ڪوٽ غلام محمد]] ضلعي ميرپورخاص جي ويجهو ’لانڍي‘ ڳوٺ ۾ 1970ع ڌاري، تر جي مشهور پرائمري -استاد- ۽ قومي ڪارڪن محمد جمن رند جي گهر ۾ جنم ورتو. پرائمري ۽ سيڪنڊري -تعليم- ڪوٽ غلام محمد مان حاصل ڪري، 1986ع ۾ گورنمينٽ شاهه عبداللطيف ڪاليج ميرپورخاص مان انٽر پاس ڪيائين. ايم. اي سنڌي ۽ ايل. ايل. بي به ڪيل اٿس. 1990ع کان شاعري ڪيائين، غزل ۽ وائيءَ جي صنف ۾ نئين ٽهيءَ جي شاعرن ۾ سٺو مقام رکي ٿو. هن وقت سيشن ڪورٽ، ڪوٽ غلام محمد ۽ ميرپورخاص ۾ وڪالت ڪري رهيو آهي. سندس شاعري جو مجموعو ”خوشبوءِ جي تنهائي“ (2005) ۾ ڇپيل آهي. هو هن وقت ميرپور خاص ۾ رهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=اقبالاقبال رند |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84%20%D8%B1%D9%86%D8%AF |access-date=2026-03-06 |website=www.encyclopediasindhiana.org |language=sd |archive-date=2024-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241108183217/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84%20%D8%B1%D9%86%D8%AF |url-status=dead}}</ref> {{-ڏسندا-}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] 75olzes1kl78il0gnyt7xu3v24s0p4a 0 8353 427312 423261 2026-11-03T01:37:43Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427312 wikitext text/x-wiki {{Short description|American call center company}} {{Infobox company | name = انترادو (Intrado) | logo = Intrado logo.svg | former_name = ويسٽ ڪارپوريشن<br>West Corporation | type = نجي ڪمپني<ref name="omaha.com">{{Cite web | url=http://www.omaha.com/money/west-corp-ceo-retires-omaha-company-was-sold-to-new/article_f5e03368-c33b-11e7-92e1-df180e8ee94b.html | title=West Corp. CEO retires; Omaha company was sold to New York firm last month}}</ref> | location = اوماها، [[نبراسڪا]]، {{پرچم|آمريڪا}} | founder = {{ubl|گيري ويسٽ|ميري ويسٽ}} | key_people = {{ubl|جان شلونسڪي (سي اي او)| ميٽ ڪارٽر (صدر، لائف اينڊ سيفٽي ڊويزن)}} | num_employees = 9,659 (2018)<ref>{{cite web|url=https://finance.yahoo.com/q/pr?s=WSTC+Profile|title=WSTC Profile|publisher= Yahoo! Finance|access-date=11 July 2013}}</ref> | industry = {{ubl|يونيفائيڊ ڪميونيڪيشن| انٽرايڪٽو سروسز|اسپيشلائيزڊ ايجنٽ سروسز|ٽيليڪام سروسز| سيفٽي سروسز}} | revenue = منافعو 2.6 بلين آمريڪي ڊالر (2012)<ref name= "YF2">{{cite web|url=https://finance.yahoo.com/q/ks?s=WSTC+Key+Statistics|title=WSTC Key Statistics|publisher=Yahoo! Finance|access-date=11 July 2013}}</ref> | owner = اپولو گلوبل مئنيجمينٽ | homepage = {{URL| intrado.com}} }} '''انٽراڊو''' (Intrado)، اڳوڻو نالو ويسٽ ڪارپوريشن (West Corporation)، هڪ آمريڪي ٽيليڪميونيڪيشن ڪمپني آهي. ان کي پرائيويٽ ايڪوٽي فرم اپولو گلوبل مئنيجمينٽ پاران 11 آڪٽوبر 2017ع تي خريد ڪيو ويو.<ref name="omaha.com">{{Cite web | url=http://www.omaha.com/money/west-corp-ceo-retires-omaha-company-was-sold-to-new/article_f5e03368-c33b-11e7-92e1-df180e8ee94b.html | title=West Corp. CEO retires; Omaha company was sold to New York firm last month}}</ref><ref name="NYT">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/11/18/business/company-news-west-to-buy-eci-conference-call-services.html|title=COMPANY NEWS; WEST TO BUY ECI CONFERENCE CALL SERVICES|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=11 July 2013|date=2004-11-18}}</ref> انٽراڊو کي سال2019ع ۾ پنجن مکيه حصن: ڪلائوڊ سهڪار، حفاظت (911 آپريشنز سميت)، انٽرپرائز رابطا، ڊجيٽل ميڊيا (اسٽريمنگ آپريشنز سميت) ۽ صحت ۽ تندرستي (صحت جي انشورنس ۽ ڪسٽمر سپورٽ سميت) ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. ان پنهنجي ٽيلي مارڪيٽنگ برانڊ کي ويسٽ روينيو جنريشن سروسز (WRGS) ڏانهن منتقل ڪيو. سال 2019ع ۾ اپولو گلوبل مئنيجمينٽ جي ملڪيت پڻ هئي. ==تاريخ== گيري ۽ ميري ويسٽ <small>1978</small>ع ۾ آمريڪا جي واٽس مارڪيٽنگ جي گڏيل بنياد رکي. جوڙي سال <small>1985</small>ع ۾ ڪمپني ڇڏي ڏني ۽ ميري ويسٽ سال <small>1986</small>ع ۾ ٽرائي ايڊن سان گڏ ويسٽ ٽيلي سروسز قائم ڪئي. گيري ويسٽ هڪ سال پوء چيئرمين طور ويسٽ ٽيلي سروسز ۾ شامل ٿيو.<ref name="O">{{cite web|url=https://www.omaha.com/money/west-corp-s-public-offering-puts-a-face-on-behind/article_de7f8683-7c76-5603-8da2-a8653984491c.html|title=West Corp.'s public offering puts a face on behind-the-scenes operations|publisher=Omaha.com|access-date=11 July 2013|archive-date=27 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127182813/https://www.omaha.com/money/west-corp-s-public-offering-puts-a-face-on-behind/article_de7f8683-7c76-5603-8da2-a8653984491c.html|url-status=dead}}</ref> پهرين ڏهاڪي دوران، ويسٽ ٽيلي سروسز هزارين ملازمن کي نوڪري تي رکيو ۽ خالص آمدني ۾ 100 ملين ڊالر کان وڌيڪ پهچي ويو. ويسٽ ٽيلي سروسز پنهنجي شين کي حصول جي هڪ سلسلي ذريعي وڌايو. جنهن ۾ ٽيل مارڪ سيلز انڪارپور، انٽرڪال، ٽيليووڪس ۽ هائپر ڪيوب شامل آهن.<ref name="O" /> نومبر 1996ع ۾، ڪارپوريشن 2,000 ملازمن سان پبلڪ طور تي ظاهر ٿي. <small>2002ع</small> ۾، ويسٽ ٽيل مارڪ سيلز، ڊڪوٽا ڊائريڪٽ ۽ اٽينشن (<small>Attention</small> <small>LLC</small>) حاصل ڪئي. ايندڙ سال، ويسٽ ڪانفرنسنگ ڪمپني انٽرڪال ۽ ڪانفرنس ڪال ڊاٽ ڪام حاصل ڪئي.<ref name="DM">{{cite web|url=http://www.dmnews.com/west-buys-conferencecallcom-for-385-million/article/82339/|title=West Buys ConferenceCall.com for $38.5 Million|publisher=Direct Marketing News|access-date=11 July 2013|archive-date=1 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801120538/http://www.dmnews.com/west-buys-conferencecallcom-for-385-million/article/82339/|url-status=dead}}</ref> <small>2006</small>ع ۾ ڪارپوريشن جيڪي سال <small>1996</small>ع کان عوامي طور تي واپار ڪئي هئي، ٿامس ايڇ. لي پارٽنرز ۽ ڪواڊرينگل گروپ جي اڳواڻي ۾ سيڙپڪار گروپن جي اسپانسرشپ هيٺ ٻيهر سرمائيداري ڪئي. گيري ۽ ميري ويسٽ ڪمپني ۾ 25 سيڪڙو حصو برقرار رکيو. جنوري <small>2015</small>ع ۾، ڪارپوريشن، پنهنجي <small>'''ايجنٽ سروسز ڪاروبار'''</small> کي الوريڪا کي وڪڻڻ جو اعلان ڪيو. وڪرو مارچ 2015ع جي شروعات ۾ بند ٿي ويو.<ref name="AgentSale2">{{cite web|url=http://www.insidearm.com/daily/debt-collection-news/debt-collection/alorica-completes-acquisition-of-west-corporations-agent-services-businesses-including-arm/|title=Alorica Completes Acquisition of West Corporation's Agent Services Businesses, Including ARM|access-date=20 August 2016|date=2015-03-05|archive-date=2016-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827085649/http://www.insidearm.com/daily/debt-collection-news/debt-collection/alorica-completes-acquisition-of-west-corporations-agent-services-businesses-including-arm/|url-status=dead}}</ref> آڪٽوبر 2017ع ۾، ڪارپوريشن کي اپولو گلوبل مئنيجمينٽ، نيو يارڪ تي ٻڌل هڪ خانگي ايڪوٽي فرم، طرفان 5.2 بلين ڊالر ۾ خريد ڪيو ويو.<ref name="omaha.com" /> 31 آگسٽ 2018ع تي، ويسٽ ڪارپوريشن هڪ وڏو معاهدو وڃائڻ کان پوءِ پنهنجي مڊلٽن ۽ گرين بي، وسڪونسن جي وچ ۾ 148 ملازمن کي برطرف ڪيو.<ref>{{cite web |last1=Bollier |first1=Jeff |title=West Corp. to lay off 148 after losing contract, including 36 at Ashwaubenon office |url=https://www.greenbaypressgazette.com/story/money/2018/08/06/west-corp-loses-contract-lays-off-148-wisconsin-workers-ashwaubenon/914103002/ |website=Green Bay Press-Gazette}}</ref> 25 جون <small>2019</small>ع تي، ويسٽ ڪارپوريشن پاڻ کي "انٽراڊو" جي طور ري برانڊ ڪيو.<ref>{{cite web| url=https://www.globenewswire.com/news-release/2019/06/25/1874053/0/en/West-Corporation-Announces-Rebrand-to-Intrado.html| title=West Corporation announces rebrand to Intrado| date=25 June 2019}}</ref> 11 سيپٽمبر <small>2020</small>ع تي، انٽراڊو ماس نوٽيفڪيشن سافٽ ويئر جي ڊولپر Syn-Apps LLC حاصل ڪئي. <ref>{{cite web| url=https://www.syn-apps.com/news-press/intrado-acquires-syn-apps-to-accelerate-iot-in-protecting-the-public-and-improving-emergency-response/| title=Intrado Acquires Syn-Apps to Accelerate IoT in Protecting the Public and Improving Emergency Response| date=11 September 2022}}</ref> 20 ڊسمبر <small>2020</small>ع تي، انٽراڊو اسپاريا نالي جي ڪمپني حاصل ڪئي.<ref>{{cite web| url=https://www.healthcareittoday.com/2020/12/22/intrado-acquires-asparia/| title=Intrado acquires Asparia| date=22 December 2020}}</ref> <small>31</small> جنوري <small>2023</small>ع تي، اسٽون پيڪ انٽراڊو لائف اينڊ سيفٽي کي <small>2.4</small> بلين ڊالر ۾ هن شرط تي حاصل ڪيو ته انٽراڊو جو نالو ۽ برانڊ حفاظتي ڪاروبار سان منتقل ٿيندو. انٽراڊو پنهنجي باقي هولڊنگز کي ويسٽ ٽيڪنالاجي گروپ، ايل ايل سي ۾ ري برانڊ ڪيو.<ref>{{cite web | url=https://www.pehub.com/stonepeak-completes-acquisition-of-intrados-safety-business/#:~:text=Stonepeak%20has%20closed%20its%20previously,the%20deal%20was%20%242.4%20billion. | title=Stonepeak completes acquisition of Intrado's safety business|website=www.pehub.com}}</ref> 2 آڪٽوبر 2023ع تي ميٽ ڪارٽر کي جيف رابرٽسن جي جاءِ تي انٽراڊو لائف اينڊ سيفٽي جو سي اي او مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web | url=https://www.intrado.com/news-releases/intrado-announces-leadership-transition | title=Matt Carter replaces Jeff Robertson as CEO | website=www.intrado.com}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==نالي جي تاريخ== * نومبر 1996ع: ويسٽ ٽيلي سروسز ڪارپوريشن * جنوري 1، 2001ع: ويسٽ ڪارپوريشن * جون 25، 2019ع: انٽراڊو == تڪرارون == اپريل 2014 ۾. انٽراڊو جزوي طور تي 14 رياستن جي 911 بندش جو ذميوار هو. جنهن اندازاً 6,000 ايمرجنسي مدد ڪالون ۽ 11 ملين ماڻهن کي متاثر ڪيو. نتيجي طور، فيڊرل ڪورٽ انٽراڊو تي 1.4 ملين ڊالر جو جرمانو ڪيو. نومبر 2019ع ۾، انٽراڊو پنهنجي سسٽم ۾ خرابين، جيڪيون آگسٽ 2018ع ۾ ٿيو، جي ڪري آمريڪي خزاني کي <small>1,75,000</small> ڊالر ادا ڪرڻ تي راضي ٿيو. جنهن جي ڪري 6 رياستن ۾ 65 منٽن لاءِ لکين ماڻهو 911 رسائي کان محروم ٿي ويا. سيپٽمبر 2020ع ۾، انٽراڊو جي ڪري هڪ ڪلاڪ کان وڌيڪ عرصي تائين 14 رياستن ۾ 911 بندش جي رپورٽ ڪئي وئي. ==نئين ڪمپنين جي خريداري== <small>2002</small>ع ۽ <small>2018</small>ع جي وچ ۾، ڪارپوريشن اسٽريٽجڪ حصولن ۾ تقريبن <small>2.7</small> بلين ڊالر جي سيڙپڪاري ڪئي ۽ هيٺيون فرمون حاصل ڪيو آهن:<ref name="O" /> * ٽيل مارڪ سيلز —2002ع * ڊاڪوٽا ڊائريڪٽ —2002ع * اٽينشن ايل ايل سي —2002ع * انٽر ڪال —2003ع * ڪانفرنس ڪال ڊاٽ ڪام — 2003ع * ورلڊ وائڊ ايسٽ مئنيجمينٽ — 2004ع<ref name="HB">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-121770856.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610172611/http://www.highbeam.com/doc/1G1-121770856.html|url-status=dead|archive-date=10 June 2014|title=West Corp. to Buy Worldwide Asset|access-date=11 July 2013}}</ref> * اي سي آءِ ڪانفرنس ڪال سروسز — نومبر 2004ع * اسپرنٽ ڪانفرنسنگ — 2005ع<ref name="NYT2">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/05/10/business/company-news-west-will-pay-207-million-for-sprints-conferencing.html|title=COMPANY NEWS; WEST WILL PAY $207 MILLION FOR SPRINT'S CONFERENCING UNIT|newspaper=The New York Times|access-date=11 July 2013|date=2005-05-10}}</ref> * انٽراڊو — اپريل 2006ع<ref name="DBJ">{{cite web|url=http://www.bizjournals.com/denver/stories/2006/04/03/daily29.html|title=West completes Intrado acquisition|publisher=Denver Business Journal|access-date=11 July 2013}}</ref> * رينڊانس ڪميونيڪيشنز — اپريل 2006ع<ref name="TMC">{{cite web|url=http://www.tmcnet.com/channels/customer-care-solutions/articles/906-west-corporation-completes-raindance-acquisition-updates-2006-guidance.htm|title=West Corporation Completes Raindance Acquisition and Updates 2006 Guidance|publisher=TMCnet.com|access-date=11 July 2013}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * سينٽر پوسٽ ڪميونيڪيشنز — فيبروري 2007ع <ref name="TMC2">{{cite web|url=http://www.tmcnet.com/channels/customer-care/articles/4855-west-corporation-acquire-televox-software-centerpost-communications.htm|title=West Corporation to Acquire TeleVox Software and CenterPost Communications|publisher=TMCnet.com|access-date=11 July 2013|archive-date=31 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031175618/http://www.tmcnet.com/channels/customer-care/articles/4855-west-corporation-acquire-televox-software-centerpost-communications.htm|url-status=dead}}</ref> * ٽيلي ووڪس سافٽ ويئر — مارچ 2007ع<ref name="TMC3">{{cite web|url=http://www.tmcnet.com/channels/customer-care/articles/5524-west-completes-acquisition-televox.htm|title=West Completes Acquisition of TeleVox|publisher=TMCnet.com|access-date=11 July 2013|archive-date=24 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224101253/http://www.tmcnet.com/channels/customer-care/articles/5524-west-completes-acquisition-televox.htm|url-status=dead}}</ref> * اومنيم ورلڊ وائڊ — اپريل 2007ع<ref name="HB2">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-162334674.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924143100/http://www.highbeam.com/doc/1G1-162334674.html|url-status=dead|archive-date=24 September 2015|title=In Brief: Neb. Outsourcer West Sets Buyout. (West Corp.)(Omnium Worldwide Inc.) |access-date=11 July 2013}}</ref> * ايڇ بي ايف ڪميونيڪيشنز — اپريل 2008ع<ref name="BBW">{{cite web|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=10439746|archive-url=https://web.archive.org/web/20100227043914/http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=10439746|url-status=dead|archive-date=February 27, 2010|title=Company Overview of HBF Group, Inc.|publisher=Businessweek|access-date=11 July 2013}}</ref> * جينيسس ڪانفرنسنگ — مئي 2008ع<ref name="TMC4">{{cite web|url=http://www.tmcnet.com/channels/web-meeting/articles/28974-west-buys-genesys-conferencing.htm|title=West Buys Genesys Conferencing|publisher=TMCnet.com|access-date=11 July 2013}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * اسٽريم 57 - جنوري 2010ع<ref>{{cite web|url=http://www.intercall.com/about-us/press-releases_100119.php|title=InterCall Asserts Vision for Virtual Events with Acquisition of Stream57|publisher=Intercall|access-date=3 October 2014|archive-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006075408/http://www.intercall.com/about-us/press-releases_100119.php|url-status=dead}}</ref> * SKT بزنس ڪميونيڪيشنز سلوشن - 2010ع<ref name="PE Hub">{{cite web|url=http://www.pehub.com/west-corp-to-acquiore-skt-bnusiness-communication/|title=West Corp. To Acquire SKT Business Communication|publisher=PE Hub|access-date=16 July 2021}}</ref> * هولي ڪنيڪٽس - مئي 2010ع<ref name="MM">{{cite web|url=http://www.themiddlemarket.com/news/west-buys-holly-connects-206216-1.html|title=West Corp. Buys Holly Connects|publisher=Mergers & Acquisitions|access-date=11 July 2013|archive-date=24 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224095957/http://www.themiddlemarket.com/news/west-buys-holly-connects-206216-1.html|url-status=dead}}</ref> * ٽي ووڪس - جولاءِ 2010ع<ref name="TuVox">{{cite web|url=https://www.insidearm.com/news/00004123-west-interactive-acquires-tuvox/|title=West Interactive Acquires TuVox|date=26 July 2010|publisher=insideARM|access-date=16 July 2021}}</ref> * اسپيشلٽي فارميسي نيٽ ورڪ - فيبروري 2011ع * ٽوينٽي فرسٽ سينچري ڪميونيڪيشن - فيبروري 2011ع * يونيسفئر - مارچ 2011ع * اسموٿ اسٽون آءِ پي ڪميونيڪيشن - اپريل 2011ع * هائپر ڪيوب - نومبر 2011ع<ref name="TC">{{cite web|url=http://www.timescall.com/business/local-business/ci_19435087|title=West Corp. acquires HyperCube|date=29 November 2011|publisher=Longmont Times-Call|access-date=11 July 2013}}</ref> * اسڪول ميسينجر - اپريل 2014ع<ref>{{cite web|url=https://www.edsurge.com/n/2014-04-14-schoolmessenger-acquired-by-west-corporation|title=SchoolMessenger Acquired by West Corporation|publisher=edSurge|access-date=14 April 2014|date=2014-04-14|archive-date=2015-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318053622/https://www.edsurge.com/n/2014-04-14-schoolmessenger-acquired-by-west-corporation|url-status=dead}}</ref> * ڪلائنٽ ٽيل، انڪارپوريٽڊ - نومبر 2015ع<ref>{{Cite web|url=https://www.clienttell.net/west-corporation-acquires-clienttell/|title=West Corporation Acquires ClientTell|access-date=2018-09-27|archive-date=2018-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928003402/https://www.clienttell.net/west-corporation-acquires-clienttell/|url-status=dead}}</ref> * مئگنيٽڪ نارٿ - نومبر 2015ع<ref>{{Cite web|url=https://www.finsmes.com/2015/11/west-acquires-magnetic-north.html|title=West Corporation Acquires Magnetic North|date=5 November 2015 }}</ref> * Callpointe.com Inc - مئي 2017ع<ref>{{cite web|url=https://www.callpointe.com/callpointe-now-part-west/|title=Callpointe is now part of West|publisher=Callpointe|access-date=11 April 2018|date=2017-08-02|archive-date=2018-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412001245/https://www.callpointe.com/callpointe-now-part-west/|url-status=dead}}</ref> * ECaTS - نومبر 2017ع<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2017/11/08/globe-newswire-west-corporation-acquires-ecats.html|title=West Corporation Acquires ECaTS|publisher=CNBC|access-date=1 March 2018|date=2017-11-08}}</ref> * PhoneTree - ڊسمبر 2017ع * GlobeNewswire - اپريل 2018ع * Flowroute - جون 2018ع<ref>{{cite web|url=https://globenewswire.com/news-release/2018/06/29/1531741/0/en/West-Corporation-to-Acquire-Flowroute.html|title=West Corporation to Acquire Flowroute|publisher=GlobalNewsWire|access-date=29 June 2018|date=2018-06-29}}</ref> * Asparia - ڊسمبر 2020ع<ref>{{cite web|url=https://www.healthcareittoday.com/2020/12/22/intrado-acquires-asparia/|title=Intrado Acquires Asparia|date=22 December 2020}}</ref> == اعزاز == اپريل 2013ع نيشنل ڪاليج ۽ ويسٽ ڪارپوريشن ۽ ڪاروباري حل ۾ ممتاز ڪميونٽي آجر. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ويسٽ ڪارپوريشن]] [[زمرو:ڪمپنيون]] [[زمرو:آمريڪي ڪمپنيون]] [[زمرو:ٽيليڪميونيڪيشن ڪمپنيون]] [[زمرو:آمريڪي ٽيليڪميونيڪيشن ڪمپني]] 7v1oanksnzpfw2jw5czbgstfjvc121o 0 9023 427387 307252 2026-11-03T08:53:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427387 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group| | group =بڙدي (بلوچ) | image = | caption = | ref2 = | languages = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | rels =[[اسلام]] | related = [[ڪٽوھر]] }} '''بڙدي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Burdi}} يا '''بليدي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Buledi}} [[بلوچ|بلوچن]] جو هڪ قبيلو، جن کي '''بليدي''' به چون ٿا<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بڙدي|title=بڙدي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2022-04-02|archive-date=2023-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006015310/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%DA%99%D8%AF%D9%8A|url-status=dead}}</ref>. ڪن جاين تي هي ڪٽوهڙ ۽ جت به سڌجن ٿا. حقيقت ۾ هي مير علي بلوچ جو اولاد آهن. مير علي کي ٻه پٽ زيندي خان ۽ مراد خان هئا. زيندي خان کي وري ٻه پٽ هئا هڪ سندر خان ۽ ٻيو حاجي خان. انهن جي اولاد کي بڙدي چون ٿا. سندراڻي، حاجيجا ۽ بجاراڻي به انهن جون شاخون آهن. بڙديڪا علائقي ۾ رهڻ ڪري سندن نالو بڙدي پيو. هنن جو هڪ ڪيٽر وڃي بليديا علائقي ۾ آباد ٿيو، جن پاڻ کي بليدي سڏايو. حقيقت ۾ ڳالهه ساڳئي آهي. بڙدي بلوچن جا خاص پاڙا 24 آهن، جيڪي هن طرح آهن: 1. آرياڻي 2. بجاراڻي 3. باجڪاڻي 4. بکراڻي 5. بنگلاڻي 6. ڀنگوار 7. جعفري 8. جبلاڻي 9. چيلاڻي 10. تيغاڻي 11. ڏاهاڻي 12. ڪنراڻي 13. ڪٽوهڙ 14. گجاڻي 15. گبول 16. گاڏهي 17. گولا 18. گورشاڻي 19. عمراڻي 20.لولائي 21. مغيري 22. مستوئي 23. ننداڻي 24. نوحاڻي. مگسي بلوچن جي هڪ پاڙي جو نالو پڻ بڙدي آهي. هڪ جائزي مطابق بڙدي بلوچن (بليدي) جو شجرو هن طرح آهي: [[فائل:Burdi.jpg|360px|thumb|Burdi]] ايس صادق علي جي لکڻ موجب بڙدي يا بليدي قلات جي ديهه ”بلو“ جا رهواسي هئا، جنهن وجه تسميه سبب بڙدي ۽ بليدي سڏجڻ لڳا.ان وقت سندر خان جي اولاد مان علي مراد خان ولد مير واحد بخش خان سندراڻي شاخ جو چڱو مڙس هو. ٻئي شاخ جي جو چڱو مڙس حاجي خان اولاد مان غلام خان ولد جعفر خان حاجيجو بڙدي هو. ٽئين شاخ جو اڳواڻ ڪرم خان ولد شير محمد خان بجاراڻي، ڪرمپور وارو هو. هن وقت بڙدين جون ٽيئي شاخون مير سندر خان سندراڻي جي سرداري هيٺ آهن. انهي ٽنهي شاخن جي پاڙن جي ورهاست هن طرح آهي. [[فائل:Burdi2.JPG|360px|thumb|Burdi Tribe]] ايس صادق علي ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جا لکيل پاڙا غالبا ساڳيا آهن. انهن کان وڌيڪ به ڪيترائي پاڙا آهن، جيڪي محقق هٿ ڪيا آهن، جن جا نالا هن طرح آهن. 1. عارباڻي 2. بابراڻي 3. گرگيج 4. گورماڻي 5. جاداڻي 6. خيرواڻي 7. ڪورڪاڻي 8. خادماڻي 9. ليڙواڻي 10. محمداڻي 11. مارکاڻيمر کاڻي 12. راواڻي 13. رستماني 14. ريٽيريتي 15. سهراڻي 16. سبزوئي 17. سلڪاڻي 18. سخيراڻي 19. سهجاڻي 20. قمبراڻي 21. بٿياڻي 22. لوتراڻي 23. ميرالي 24. گولا 25. جفوزئي 26. ڪوتاجي 27. لولائي 28. پتافي ۽ 29. بکرري ڀکري. بلوچن جي ھڪڙي قوم آھي، جا زيندي خان ولد مير عالي ولد ھرين جو اولاد آھن ۽ ھرين سڀني بلوچن جو وڏو ڏاڏو آھي. جنھن پرڳڻي ۾ ھيءُ رھندا آھن، انھيءَ کي بڙدڪا چوندا آھن. زيندي خان کي ٻه پٽ ھئا: ھڪڙو سندر ۽ ٻيو حاجي. پھرئين جو اولاد سندراڻي آھي ۽ ٻئي جو حاجيجا. سندراڻي ٻروچن جون ٻاويھ شاخون آھن، جيئن ته سندراڻي، بجاراڻي، گبول، گولا وغيره؛ ۽ حاجيجن جون به شاخون آھن، جيئن ته حاجيجا، عمراڻي، لوھاڻي، مغيري، ڏاھاڻي. ھيءُ بلوچ بلوچستان ۽ سرحد سنڌ جي ضلعي ۾ گھڻا آھن.<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄام شورو</ref> ==تاريخ== هوتن کان بو سعيد بليدي مڪران فتح ڪيو هو. ڪڇيءَ ۾ ناڙي کان وٺي بارکان تائين سندن رياست قائم ٿي. پوءِ گرگيجن ۽ بگٽين کان شڪست کائي، اپر سنڌ ۾ بلدڪو رياست قائم ڪيائون، جنهن جو صدر مڪان جهل هو. هيءَ رياست 1857ع تائين قائم رهي.(سن 1901ع جي آدمشماريءَ جي رپورٽ موجب سنڌ ۾ حاجي زئي بليدين جو تعداد 75 هزار هو.) <ref name ="">ڪتاب جو نالو: جنت السنڌ تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ايڊيشن: پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي.</ref>جتوئين بڙدڪي واري علائقي تي به قبضو ڪري ورتو، جيڪو سورهين صديءَ کان وٺي انهن جي ملڪيت هو. جڏهن ته گھڻو پوءِ ان علائقي تي بڙدين قبضو ڪيو هو. اها مڃيل تاريخي حقيقت آهي ته بڙدين کي جڏهن بگٽين جبلن تان نيڪالي ڏيئي دربدر ڪيو هيو تڏهن اهي هيٺائين تي لهي آيا ۽ اچي جتوئين کي لڏايائون، جيڪي درياهه اُڪري سنڌو جي کاٻي ڪپ ويٺا هئا<ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بلوچ قبيلا]] {{بلوچ قبيلا}} 9afdtl2j5z1h914zg1l0ju5gu7cryx5 0 10978 427399 427154 2026-11-03T09:38:04Z Memon2025 21315 /* ٿڻائتا جانور */ 427399 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}} {{Use Pakistani English|date=August 2020}} {{infobox zoo | zoo_name = ڪراچي چڙيا گهر | logo = | logo_width = | logo_caption =راڻي باغ | image = {{nowrap|<!-- -->[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]<br><!-- -->[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]<!-- -->[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]<!-- -->}} <small>کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو]]{{•}}[[رڙيون پائيندڙ جانور]] جو گھر</small> | image_width = 240px | image_caption = | date_opened = 1878 | date_opening =1899ع | date_closed = | location = [[نشتر روڊ]]، [[گارڊن ايسٽ]]<br />[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | area = {{convert|33|acre|m2}} | coordinates = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | num_animals = لڳ ڀڳ 880 | num_species = لڳ ڀڳ 80 | largest_tank_vol = | total_tank_vol = | annual_visitors = 0.1 million (2001) | members = | exhibits = |name= ڪراچي زولاجيڪل اينڊ بوٽانيڪل گارڊن}} {{Location map | Karachi | width = 300 | float = right | caption = ڪراچي ۾ مقام | alt = | label = ڪراچي چڙيا گهر | position = right | background = | lat_deg = 24.876 | lon_deg = 67.023 }} '''ڪراچي چڙيا گهر''' (Karachi Zoo) يا ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊن، گانڌي گارڊن به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ لاھور جي چڙيا گهر کانپوء، ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي.<ref name="TSA">{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}</ref> ==تاريخ== [[مھاتما گانڌي]] جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}</ref> 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.<ref name="TSA"></ref> 1991–92ع ۾ [[ڪراچي ضلع|ڪراچي ضلعي حڪومت]] (CDGK) [[فطري تاريخ جا عجائب گھر|قدرتي تاريخ جي ميوزيم]] جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو. ==علائقا ۽ ڪشش== * '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ ايشيائي ھاٿي، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي آفريڪي جھنگلي ھاٿي سفاري پارڪ مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا نورجهان ۽ مدھوبالا رکيا ويا. * '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * 1992ع ۾ '''ريپٽائل هائوس''' (Reptiles House) وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسن مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇئن]] ۽ واڳن جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن. * '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن. * '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن. * ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن. * ''' ممتاز محل''' هتي ممتاز بيگم جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي. ===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر=== '''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا مڇي گھر ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن. <ref name="TSA" /> هي ڪراچي جي ٽن عوامي مڇي گھرن (Aquarium) مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه ڪلفٽن مڇي گھر ۽ لانڍي ڪورنگي مڇي گھر آهن. ==نمايان جانور== ===رڇ=== <small>15</small> مارچ <small>2017</small>ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان [[رڇ]]: هڪ مادا شامي ٻورو رڇ ۽ هڪ نَر ايشيائي ڪارو رڇ آندا ويا.<ref>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}</ref> ===نورجهان=== '''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ آفريڪي جھنگلي ھاٿي هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ "فور پاوز" (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref> بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم فور پاوز جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوڪ فلور جي تڪليف (<small>pelvic floor damage</small>) جي سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}</ref> تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا فور پاوز جي صلاح تي جاري رهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}</ref> اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي مدھوبالا کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}</ref> نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}</ref> <small>22</small> اپريل <small>2023</small>ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.<ref>{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}</ref><ref name="auto"></ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}</ref> ===مدھوبالا=== '''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.<ref>{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}</ref> ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.<ref>{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}</ref> آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.<ref>{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}</ref> ==تڪرار ۽ تنقيد== چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}</ref> ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي ھرڻ]] (<small>Arabian oryx</small>) (جنهن کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] (<small>IUCN</small>) موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي. اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بنگال ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.<ref name="tribune.com.pk">{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}</ref> ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ|ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}</ref>[[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)، جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي<ref>{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}</ref> ==نسلن جي فهرست== ===[[پکي]]=== * [[ڪارو تاج وارو ٻگهه]] * [[چڪور]] * [[وڏو راج هنس|وڏو فليمنگو]] * [[سبز مور]] * [[انڊيا وارو مور]] * [[گونگو ھنس]] * [[ڳيچي وارو طوطو]] * [[جابلو ڪبوتر]] ===[[ٿڻائتا جانور]]=== * [[لاما]] * [[شينھن]] * [[زرافہ|زرافو]] * [[بنگال ٽائيگر]] * [[ڳاڙهو هرڻ]] * [[عربي ٽاڪرو ٻڪرو|عربي اوريڪس]] * [[ٽاڪرو ٻڪرو|سنڌي آئبيڪس]] * [[ايشيائي ڪارو رڇ]] * [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] * [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ) * [[ڪارو ھرڻ]] * [[چٽڪمرو ھرڻ]] * [[فالو ھرڻ]] * [[تبتي گڊ]] (چيرو) * [[سور نما ھرڻ]] * [[ھندي سيڙھ]] * [[ھندي گدڙ]] * [[موفلون]] * [[نيل ڳئون]] * [[زيتوني ببون]] * [[ميداني زيبرا]] * [[سڪا ھرڻ]] * [[ھائينا]] ===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]=== * [[گهڙيال]] (واڳون) * [[سنڌو مگر]] * [[هندستاني ڪوبرا]] * [[ھندي ڪاريھر]] * [[ھندي واري وارو نانگ]] * [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]] * [[ٽنگن وارو ڪڇون]] ==تصويرن جي گيلري== <gallery> Image:Karachizoo1.jpg|[[ڀولڙو]] Image:Karachizoo.jpg|[[ڪارو تاج وارو ٻگهه ]] Image:Karachizoo2.jpg|تلاء ۾ [[واڳون]] Image:Karachizoo3.jpg|زميني ڪميون Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[وڏو راج هنس]] Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي. Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[List of zoos in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Pakistan]] *[[List of parks and gardens in Karachi]] *[[List of individual elephants]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] rd35bbpi1l1xxhw01oje3v0ffx9k9b5 0 11228 427181 426392 2026-11-02T18:16:14Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427181 wikitext text/x-wiki {{Infobox Continent |title = آفريڪا<br>Africa |image = {{Switcher|[[File:Africa (orthographic projection).svg|frameless]]|Show national borders|[[File:Africa (orthographic projection) blank.svg|frameless]]|Hide national borders|default=1}} |area = 3,03,70,000 چورس ڪلوميٽر (1,17,30,000 چورس میل) (ٻيو) |population = {{UN_Population|Africa}}{{UN_Population|ref}} ({{UN_Population|Year}}؛ (بیو ودو کند) 1,393,676,444 (2021ع، ٻيو) |density =46.1 في چورس ڪلوميٽر 119.4 في چورس ميل (2021) |religions = مذهب # 49% [[عيسائيت]] # 42% [[اسلام]] # 8% مقامی مذاھب # 1% بیا مذاھب <ref> {{Cite web |url=https://www.gordonconwell.edu/blog/african-christianity-101/?__cf_chl_jschl_tk__=a1d4c1d931e6c38110d5c3f059ae64bb66bafafa-1590463375-0-AezHrWRbV9jUadPbMq1KCYOzXRnMTcuigdG5X7oahVbSoI1-HbOZFVzICpNQM3DD6h-V4OowV97KMQvA_Z5xrEIueURh3cAjh_JOwgzb_0xJ8ApebiYm1YKfWINm1tpYbvki0LdD6UCp1tdLlxQ9SRwtdKFDMRidCaiTEuKpAgqahxqDYDT9efnF_jaiIEUQu0uIx-pJ0jUDCQtArMqdHTN8eI_S59hxJlvlxrSqBFOFsKFbiRy66EYOzblYbhaniwzQPIxiovSOAM7Yj6fu-5jMYVAPJtBJplpKoRDBlTtl44pnDC6wJInEyJbLw46dPuXcViyFEB57ebEfmUnpcYoJDlysExw35Ay28x7nvUDx3aIEa6ZhJsxwn62dv-R57g |title=Gordon Conwell Theological Seminary, African Christianity, 2020 |date=18 March 2020 |access-date=1 July 2021 |archive-date=3 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503132003/https://www.gordonconwell.edu/blog/african-christianity-101/?__cf_chl_jschl_tk__=a1d4c1d931e6c38110d5c3f059ae64bb66bafafa-1590463375-0-AezHrWRbV9jUadPbMq1KCYOzXRnMTcuigdG5X7oahVbSoI1-HbOZFVzICpNQM3DD6h-V4OowV97KMQvA_Z5xrEIueURh3cAjh_JOwgzb_0xJ8ApebiYm1YKfWINm1tpYbvki0LdD6UCp1tdLlxQ9SRwtdKFDMRidCaiTEuKpAgqahxqDYDT9efnF_jaiIEUQu0uIx-pJ0jUDCQtArMqdHTN8eI_S59hxJlvlxrSqBFOFsKFbiRy66EYOzblYbhaniwzQPIxiovSOAM7Yj6fu-5jMYVAPJtBJplpKoRDBlTtl44pnDC6wJInEyJbLw46dPuXcViyFEB57ebEfmUnpcYoJDlysExw35Ay28x7nvUDx3aIEa6ZhJsxwn62dv-R57g |url-status=live }}</ref> |GDP_PPP = 10.77 ٽريلين آمريڪي ڊالر (2025ع اندازو، 4هون)<ref> {{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=GDP PPP, current prices|publisher=International Monetary Fund|date=2022|access-date=16 January 2022|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122001107/https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref><nowiki>}}</nowiki> |GDP_nominal = 2.82 ٽريلين آمريڪي ڊالر (2025 جو اندازو؛ 5هون)<ref> {{cite web|title=GDP Nominal, current prices|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|publisher=International Monetary Fund|date=2022|access-date=16 January 2022|archive-date=25 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225211431/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |GDP_per_capita = 1,920 آمريڪی ڊالر (نامياري، 2025ع جو اندازو، 6هون) <ref> {{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=Nominal GDP per capita|publisher=International Monetary Fund|date=2022|access-date=16 January 2022|archive-date=11 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111084550/https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|url-status=live}}</ref> |countries =54 رياستون |list_style = text-align:right; |list_countries ={{Collapsible list |list_style = text-align:right; |title ='''54 تسليم ٿيل رياستون''' | # [[آئيوري ڪوسٽ]] # [[الجزائر]] # [[انگولا]] # [[ايٿوپيا]] # [[اريٽيريا]] # [[استوائي گني]] # [[اسواتيني|ايسواتني]] # [[بينن]] # [[بوٽسوانا]] # [[برڪينا فاسو]] # [[برونڊي]] # [[تيونس]] # [[تنزانيا]] # [[ٽوگو]] # [[جبوتي]] # [[ڪوموروس|جزائر القمر]] # [[عوامي جمهوريا ڪانگو|جمهوري جمهوريا ڪانگو]] # [[جمهوريا ڪانگو]] # [[چاڊ]] # [[ڏکڻ آفريڪا]] # [[ڏکڻ سوڊان]] # [[روانڊا]] # [[زيمبيا]] # [[زمبابوي]] # [[سوڊان]] # [[سيراليون]] # [[سينيگال]] # [[سيشيلز]] # [[سائوٽام ۽ پرنسپ]] # [[صوماليا]] # [[ڪيمرون]] # [[ڪيپ ورڊي]] # [[ڪينيا]] # [[گني]] # [[گني بسائو]] # [[گھانا]] # [[گيبون]] # [[گيمبيا]] # [[لائبيریا]] # [[لبيا|لیبیا]] # [[ليسوٿو]] # [[مالي]] # [[موريتانيا|ماريتانيا]] # [[موريشس]] # [[مڊگاسڪر]] # [[مراڪش]] # [[مصر]] # [[ملاوي]] # [[موزمبيق]] # [[نائيجر]] # [[نائجيريا]] # [[نميبيا]] # [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ|وسطي آفريڪي جمھوريا]] # [[يوگنڊا]]<br> آفريڪا}} |dependencies = {{Collapsible list |list_style = text-align:right; |title = 4 ٻاهريان منحصر علائقا | 1. بوويٽ ٻيٽ | 2. يونين فرينچ ۽ انٽارڪٽيڪا زمين | 3. هرڊ ٻيٽ ۽ ميڪڊونلڊ ٻيٽ | 4. سينٽ هيلينا، اسسينشن ۽ ٽرسٽان دا ڪنها }} {{Collapsible list |list_style = text-align:right; |title = اندرين منحصر علائقا (6+1 متنازعہ) | 1. {{flag|France}} مايوٽی ۽ ري يونين | 2. {{flag|Italy}} پینٽلیريا ۽ پیلاگي ٻيٽ | 3. {{flag|Morocco}} ڏاکڻي صوبا | 4. {{flag|Portugal}} میديرا | 5. {{flag|Spain}} البوران ٻيٽ، ڪينري ٻيٽ، سیوطہ، میلیلا ۽ پلازاس دی سوبیرانیا | 6. {{flag|Tanzania}} زنجبار | 7. {{flag|Yemen}} سوڪوٽرا}} |languages = 1250 کان 3000 ڏيهي ٻوليون |time = UTC-1 کان UTC+4 |cities = {{hlist |item_style=white-space:break; |title = [[آفريڪا|وڏا شهر وڏا شهري علائقا]] | [[اديس ابابا]] | [[الجزائر شھر]] | [[اسڪندريه]] | [[اونيشا]] | [[جوهانسبرگ]]| | [[خرطوم]] |[[دارالسلام]] | [[ڊاڪار]] |[[ڊربن]] |[[عابدجان]] | [[قاهره]] | [[ڪانو]] |[[ڪيگالي]] |[[ڪمپالا]] | [[ڪنشاسا]] | [[ڪيپ ٽائون]] |[[الدار البيضاء|ڪاسابلانڪا]] | [[لوانڊا]] | [[لاگوس]] |[[نيروبي]] }} |[[اسڪندريه]] |[[الجزائر شھر]] |[[اڪرا]]|[[تيونس شهر]] |[[جوهانسبرگ]] |[[طرابلس]] |[[رباط]]|[[عابدجان]] |[[لاگوس]]|[[لوساڪا]] |[[ڪيپ ٽائون]] |[[ڪنشاسا]] |[[نيروبي]] لوانڊا موغاديشو مونروويا مپوتو هراري ٽمبڪٽو پورٽو نووو ڊاڪار ڊوڊوما ڪ ڪانو ڪمپالا ڪوناڪري ڪوٽونو گئبروني گيٽيگا |ethnic_groups=آفريڪي، آفريڪن|unrecognized={{Collapsible list |list_style = text-align:right; |title = '''2 جزوي طور تسليم ٿيل رياستون''' |1. [[صومالي لينڊ (ملڪ)|صومالي لينڊ]] |2. [[صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]]}}}} [[File:MapAfricaSize.gif|thumb|آفريڪا جو سائيز ٻين براعظمن جي مقابلي ۾]] '''آفريڪا''' (<small>'''Africa'''</small>) کنڊ ايراضي ۽ آبادي جي لحاظ کان [[ايشيا]] کان پوءِ دنيا جو ٻيو وڏو کنڊ آهي. لڳ ڀڳ 3 '''<small>ڪروڙ</small> <small>چورس</small> <small>ڪلوميٽر</small>''' جنهن ۾ ڀرپاسي وارا ٻيٽ به شامل آهن، اها ڌرتي جي ايراضي جي 20 سيڪڙي تي پکڙيل آهي.<ref name="Sayre2">Sayre, April Pulley (1999), ''Africa'', Twenty-First Century Books. {{ISBN|0-7613-1367-2}}.</ref> سال <small>2021ع</small> تائين ھک ارب چالیھہ ڪروڙ (<small>'''1.4 بلين'''</small>) ماڻهن سان،{{UN_Population|ref}} اها دنيا جي آبادي جو اٽڪل %18 آهي. آفريڪا جي آبادي جي وچين عمر سڀني کنڊن ۾ سڀ کان ننڍي آھي.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/17/5-ways-the-world-will-look-dramatically-different-in-2100/|title=5 ways the world will look dramatically different in 2100|last=Swanson|first=Ana|date=17 August 2015|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=26 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926194109/https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/17/5-ways-the-world-will-look-dramatically-different-in-2100/|archive-date=26 September 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/njideka-u-harry/african-youth-innovation-_b_3904408.html|title=African Youth, Innovation and the Changing Society|last=[[Njideka Harry|Harry]]|first=Njideka U.|date=11 September 2013|work=Huffington Post|access-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130920184934/http://www.huffingtonpost.com/njideka-u-harry/african-youth-innovation-_b_3904408.html|archive-date=20 September 2013|url-status=live}}</ref> سال <small>2012ع</small> ۾ آفريڪا جي سراسري وچين عمر 19.7 سال هئي، جڏهن ته سڄي دنيا جي سراسري وچين عمر 30.4 سال هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/cpd/cpd2012/Agenda%20item%204/UN%20system%20statements/ECA_Item4.pdf|title=item, 4 of the provisional agenda&nbsp;– General debate on national experience in population matters: adolescents and youth|author=Janneh, Abdoulie|date=April 2012|work=United Nations Economic Commission for Africa|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110111359/http://www.un.org/esa/population/cpd/cpd2012/Agenda%20item%204/UN%20system%20statements/ECA_Item4.pdf|archive-date=10 November 2013|access-date=15 December 2015|url-status=live}}</ref> قدرتي وسيلن جي وسيع رينج جي باوجود، آفريڪا سڀ کان گھٽ في ڪس دولتمند کنڊ آھي ۽ مجموعي دولت (GDP) جي لحاظ کان ٻيو نمبر گھٽ دولتمند کنڊ آھي. ان کي مختلف سببن سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جن ۾ جاگرافي، آبهوا، قبائليت، نوآبادياتي نظام، جنگون، نئین نوآبادياتي نظام، جمهوريت جي کوٽ ۽ ڪرپشن شامل آهن.<ref name=":12">{{cite journal|last1=Collier|first1=Paul|last2=Gunning|first2=Jan Willem|date=1 August 1999|title=Why Has Africa Grown Slowly?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_summer-1999_13_3/page/3|journal=Journal of Economic Perspectives|volume=13|issue=3|pages=3–22|doi=10.1257/jep.13.3.3|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Alemazung|first1=Joy Asongazoh|date=1 September 2010|title=Post-colonial colonialism: an analysis of international factors and actors marring African socio-economic and political development|url=http://www.jpanafrican.org/docs/vol3no10/3.10Post-Colonial.pdf|journal=Journal of Pan African Studies|volume=3|issue=10|pages=62–85|id={{Gale|A306596751}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127024827/http://www.jpanafrican.org/docs/vol3no10/3.10Post-Colonial.pdf|archive-date=27 November 2021|access-date=24 October 2021|s2cid=140806396|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127024827/http://www.jpanafrican.org/docs/vol3no10/3.10Post-Colonial.pdf |date=27 November 2021 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Bayeh|first1=Endalcachew|date=February 2015|title=The political and economic legacy of colonialism in the post-independence African states|url=https://journals.openedition.org/poldev/78|journal=International Journal in Commerce, IT & Social Sciences|volume=2|issue=2|pages=89–93|doi=10.4000/poldev.78|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117051740/https://journals.openedition.org/poldev/78|archive-date=Nov 17, 2021|access-date=24 October 2021|doi-access=free|s2cid=198939744|url-status=live}}</ref><ref name=":13">{{cite journal|last1=Collier|first1=Paul|last2=Gunning|first2=Jan Willem|date=1 August 1999|title=Why Has Africa Grown Slowly?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_summer-1999_13_3/page/3|journal=Journal of Economic Perspectives|volume=13|issue=3|pages=3–22|doi=10.1257/jep.13.3.3|doi-access=free}}</ref> دولت جي هن مسلسل گھٽتائي جي باوجود، تازو معاشي واڌارو ۽ وڏي نوجوان آبادي آفريڪا کي وسيع عالمي تناظر ۾ هڪ اهم معاشي منڊي بڻائي ٿو. <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 2em;"> *نالو: آفريڪا *پکيڙ: 30،370،000 چورس ڪلوميٽر 11،730،000 چورس ميل *درجو: 2nd *آبادي: 1,393,676,444 (2021ع، 2nd) *ملڪ: 54 آزاد ملڪ (2 تڪراري) *لاڳاپيل خطا: ٻاهريان 4: • [[مائيوٽ]] • [[ري يونين]] • [[سينٽ هيلينا]] • [[اسنشن ۽ ٽرسٽن ڊا چونها]] اندريان 4: • [[ڪيناري ٻيٽ]] • [[سيوٽا]] • [[مڊيريا]] • [[مليلا]] </blockquote> ان براعظم جي اتر ۾ ميڊيٽرينين سمنڊ، اتر اوڀر ۾ سوئز جي اسٿمس (Isthamus) ۽ ڳاڙهي سمنڊ، ڏکڻ اوڀر ۾ هندي سمنڊ ۽ اولهه ۾ ائٽلانٽڪ سمنڊ آهي. براعظم ۾ مڊگاسڪر ۽ مختلف آرڪيپيلاگوس شامل آهن. اهو 54 مڪمل طور تي تسليم ٿيل خود مختيار رياستن تي مشتمل آهي، اٺ شهر ۽ جزائر جيڪي غير آفريقي رياستن جو حصو آهن، ۽ ٻه حقيقتون آزاد رياستون آهن جيڪي محدود يا غير تسليم ٿيل آهن. ھن ڳڻپ ۾ مالٽا ۽ سسلي شامل نه آھن، جيڪي ارضياتي طور تي آفريڪا کنڊ جو حصو آھن. الجزائر ايراضي جي لحاظ کان آفريڪا جو سڀ کان وڏو ملڪ آهي ۽ نائيجيريا آبادي جي لحاظ کان ان جو سڀ کان وڏو ملڪ آهي. افريقي قومون افريقي يونين جي قيام ذريعي تعاون ڪن ٿيون، جنهن جو صدر دفتر اديس ابابا ۾ آهي. آفريڪا خط استوا ۽ پرائم ميريڊين کي گھيرو ڪري ٿو. اهو واحد براعظم آهي جيڪو اتر جي نرم گرمي کان وٺي ڏاکڻي سخت گرمي وارن علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Africa. General info|url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html|publisher=Visual Geography|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html|archive-date=24 April 2011|access-date=24 November 2007}}</ref> براعظم جو وڏو حصو ۽ ان جا ملڪ اتر اڌ گول ۾ آهن، ۽ ان جو بیو وڏو حصو ۽ ڪيترائي ملڪ ڏاکڻي اڌ گول ۾ آهن. گهڻو ڪري کند ٽروپیڪل ٽاڪري ۾ واقع آهي، سواء اولهه صحارا، الجزائر، لبيا ۽ مصر، موريتانيا جي اترئين ٽپ ۽ مراکش، سيوٽا، ميليلا ۽ تيونس جا سمورا علائقا، جيڪي بدلي ۾ براعظم جي مٿان، ڪينسر جي ٽاڪري ۾ اتر معتدل علائقي ۾ واقع آهن. براعظم جي ٻئي انتها تي، ڏاکڻي نميبيا، ڏاکڻي بوٽسوانا، ڏکڻ آفريڪا جا وڏا حصا، ليسوٿو ۽ اسواٽيني جا سمورا علائقا ۽ موزمبيق ۽ مڊگاسڪر جا ڏاکڻيون ڪنارا، ڏاکڻي گرمي واري علائقي ۾ ڪيپري ڪورن جي ٽاڪري جي تري کان هيٺ واقع آهن. آفريڪا انتهائي حياتياتي طور تي متنوع آهي;<ref>{{Cite web |last=Studies |first=the Africa Center for Strategic |title=African Biodiversity Loss Raises Risk to Human Security |url=https://africacenter.org/spotlight/african-biodiversity-loss-risk-human-security/ |access-date=2023-07-12 |website=Africa Center for Strategic Studies |language=en-US}}</ref> اهو براعظم آهي جنهن ۾ ميگافاونا جي سڀ کان وڏي تعداد آهي، ڇاڪاڻ ته اهو پليسٽوسين ميگافاونا جي ختم ٿيڻ کان گهٽ ۾ گهٽ متاثر ٿيو هو. بهرحال، آفريڪا پڻ وڏي پيماني تي ماحولياتي مسئلن کان متاثر ٿيو آهي، جن ۾ ٻيلن جي کوٽ، پاڻي جي کوٽ ۽ آلودگي شامل آهن. اهي ماحولياتي خدشات وڌيڪ خراب ٿيڻ جي اميد رکن ٿا جيئن موسمياتي تبديلي آفريڪا تي اثر انداز ٿئي ٿي. موسمياتي تبديلي تي گڏيل قومن جي بين الاقوامي حڪومتي پينل آفريقا جي براعظم جي طور تي موسمياتي تبديلي لاء سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ سڃاڻپ ڪئي آهي.<ref>{{cite book|author=Schneider, S.H.|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html|title=Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change|publisher=Print version: CUP. This version: IPCC website|year=2007|isbn=978-0-521-88010-7|editor=Parry, M.L.|series=Climate change 2007: impacts, adaptation, and vulnerability: contribution of Working Group II to the fourth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)|location=Cambridge University Press (CUP): Cambridge, UK|contribution=19.3.3 Regional vulnerabilities|display-authors=etal|access-date=15 September 2011|display-editors=etal|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html|archive-date=12 March 2013|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html |date=12 March 2013 }}</ref><ref name=":10Africa">Niang, I., O.C. Ruppel, M.A. Abdrabo, A. Essel, C. Lennard, J. Padgham, and P. Urquhart, "2014: Africa". In: ''Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability''. Part B: Regional Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Barros, V.R., C.B. Field, D.J. Dokken et al. (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, and New York, pp. 1199–1265. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200619170833/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf |date=19 June 2020 }}</ref> آفريڪا جي تاريخ ڊگھي ۽ پيچيده آھي ۽ عالمي تاريخي برادريءَ پاران اڪثر ان کي ساراھيو ويو آھي.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-40420910|title=One of Africa's best kept secrets – its history|date=1 July 2017|work=BBC News|access-date=29 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729162629/https://www.bbc.com/news/world-africa-40420910|archive-date=29 July 2021|language=en-GB|url-status=live}}</ref> آفريڪا، خاص طور تي اڀرندي آفريڪا، وڏي پيماني تي انسانن ۽ هومينيڊائ (Hominidae) ڪليڊ (عظيم بندر) جي اصليت جي جڳھ طور قبول ڪيو ويو آھي. قديم ترين هومينيڊس ۽ انهن جا ابا ڏاڏا اٽڪل 7 ملين سال اڳ جا آهن، جن ۾ ساحیلوٿروپس چاڊینس (Sahelanthropus tchadensis)، آسٽروپاٿِيڪس آفريڪانس (Australopithecus africanus)، ای افارينسس (A. afarensis)، ھومو اریڪٽس (Homo erectus)، ایچ ھابیلس (H. habilis) ۽ ایچ ارگاسٽر (H. ergaster) شامل آهن ۽ قديم ترين هومو سيپيئن (جديد انسان) باقي آهن. ايٿوپيا، ڏکڻ آفريڪا ۽ مراکش، ترتيبوار 233,000، 259,000 ۽ 300,000 سال اڳ جي لڳ ڀڳ آهن، ۽ جديد انسان ( Homo sapiens) تقریبن 350,000-260,000 سال اڳ آفريڪا ۾ پيدا ٿيا. آفريڪا کي انسائيڪلوپيڊيا جي ماهرن طرفان پڻ سڀ کان وڌيڪ جينياتي طور تي متنوع کند ۽ نتيجي ۾ سڀ کان پرانو آباد سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The genetic diversity in Africa is greater than in any other region in the world |date=19 July 2018 |url=https://blogs.bcm.edu/2018/07/19/genetic-diversity-in-africa-is-greater-than-in-any-other-region-in-the-world/ |access-date=24 October 2021 |archive-date=24 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024023512/https://blogs.bcm.edu/2018/07/19/genetic-diversity-in-africa-is-greater-than-in-any-other-region-in-the-world/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=New study confirms that Africans are the most genetically diverse people on Earth. And it claims to pinpoint our center of origin. |url=https://ksj.mit.edu/tracker-archive/new-study-confirms-africans-are-most-gen/ |access-date=24 October 2021 |archive-date=24 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024023511/https://ksj.mit.edu/tracker-archive/new-study-confirms-africans-are-most-gen/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Africa is most genetically diverse continent, DNA study shows |date=9 June 2009 |url=https://www.bionews.org.uk/page_91054 |access-date=24 October 2021 |archive-date=24 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024023512/https://www.bionews.org.uk/page_91054 |url-status=live }}</ref> ابتدائي انساني تمدن، جهڙوڪ قديم مصر ۽ ڪارٿيج اتر آفريڪا ۾ پيدا ٿيا. تمدن، لڏپلاڻ ۽ واپار جي بعد ۾ ڊگهي ۽ پيچيده تاريخ جي پٺيان، آفريڪا قومن، ثقافتن ۽ ٻولين جي وڏي تنوع کي ميزبان ڪري ٿو. گذريل 400 سالن کان براعظم تي وڌندڙ يورپي اثر کي ڏٺو آهي. 16ھین صدي عيسويء ۾ شروع ٿي، اهو واپار ذريعي هليو ويو، بشمول ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار، جنهن آمريڪا ۾ وڏي آفريڪي ڊاسپورا آبادي پيدا ڪئي. 19ھین صدي جي آخر کان وٺي 20ھین صدي جي شروعات تائين، يورپي قومن تقريبن سڄي آفريڪا کي نوآباد ڪيو، هڪ نقطي تي پهچي ويو جڏهن صرف ايٿوپيا ۽ لائبیريا آزاد پوليٽيون (رياستون) هيون.<ref>The [[Egba United Government]], a government of the [[Egba people]], was legally recognized by the British as independent until being annexed into the [[Colony and Protectorate of Nigeria]] in 1914: {{cite journal|last1=Daly|first1=Samuel Fury Childs|date=4 May 2019|title=From Crime to Coercion: Policing Dissent in Abeokuta, Nigeria, 1900–1940|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03086534.2019.1576833|journal=The Journal of Imperial and Commonwealth History|volume=47|issue=3|pages=474–489|doi=10.1080/03086534.2019.1576833|issn=0308-6534|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407145030/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03086534.2019.1576833|archive-date=7 April 2022|access-date=5 July 2022|s2cid=159124664|url-status=live}}</ref> آفريڪا ۾ موجود اڪثر رياستون ٻي عالمي جنگ کان پوءِ ڊي۔ڪالونائيزيشن جي اعلان جي عمل مان اڀريون. [[عڪس:Africa_satellite_orthographic.jpg|thumb|365x365px|مصنوعي سياري مان ورتل آفريڪا جي خلائي تصوير]] [[عڪس:ColonialAfrica.png|thumb|323x323px|نئين آبادي جي دور ۾ آفريڪا جا مختلف ملڪن جو نقشو، مختلف رنگ مختلف قبضو ڪندڙ قوتن کي ظاهر ڪري رهيو آهي جن جي نشاندهي ٿيل آهي.]] سال 1960ع جي ڏهاڪي تائين آفريڪا جو گھڻو حصو مختلف يورپي ملڪن جي قبضي ۾ هيو ۽ ڊگھي غلامي کان پوء 1980ع جي ڏهاڪي ۾ تقريبن سڀني ملڪن کي آزادي ملي ملي وئي پر انهن جا وسيلا نئين آبادي جي دور ۾ هڙپ ڪيا ويا ان ڪري اقتصادي ۽ معاشي طور تي هي اڄ تائين مضبوط نه ٿي سگھيا آهن ۽ غربت ۾ ڦاٿل آهن. وڏي پيماني تي جهالت جي ڪري نسلي ۽ قومي تعصب به آفريڪي عوام جي دل ۾ پاڙون مضبوط ڪيون جن جي ڪري خوفناڪ جنگيون ٿيون جن ۾ لکين ماڻهو موت جو شڪار ٿيا. ==تعارف== [[File:AS17-148-22733 (21516723298).jpg|thumb|<small>^{'''آفريڪا جي مجموعي کي اپولو 17 عملدار طرفان ڏٺو ويو.'''}</small>]] دلڪش نظارن، گھاٽن جھنگن، وسيع ريگستانن ۽ گھاٽين وادين جي سرزمين  جتي اڄ 54 ملڪ آهن جن جا رهاڪو ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائن ٿا.  آفريڪا جا اتر ۽ ڏکڻ وارا حصا تمام خشڪ ۽ گرم آهن جن جو گھڻو حصو [[ريگستان]] آهن. کنڊ جي اولهہ ۾ [[درياهہ|نائجر درياهہ]] وهي ٿو جيڪو وسيع گپڙاٽيل ڊيلٽا ٺاهيندو اوقيانوس وڏي سمنڊ ۾ ڪري ٿو. هن جي اوڀر ۾ ڪانگو درياهہ آفيڪا جي گھاٽن جھنگن مان گذري ٿو. کنڊ جي اوڀر واري حصي ۾ عظيم وادي شق (Great Rift Valley) ۽ [[ايٿوپيا]] جا مٿاهان ميدان آهن.  صحارا جو ريگستان اتر آفريڪا جي گھڻي حصي تي پکڙيل دنيا جو سڀ کان وڏو ريگستان آهي. کنڊ جي ٻين وڏن ريگستانن ۾ نميب ۽ ڪالاهاري شامل آهن. صحارا جي ريگستان جي ڏکڻ ۾ ريگستاني ۽ جھنگلي علائقا ڇڏي ڪري باقي سڄي کنڊ ۾ [[گاهه|گاهه جا وڏا ميدان]] آهن جن کي [[سوانا]] چيو وڃي ٿو. اهي ميدان هاٿي سميت ٻين مشهور جانورن جو گھر آهن. هتي بارشن جي ڪري گھاٽا جھنگ آهن. هتان جي [[موسم]] گرم ۽ گھم سان ڀريل آهي. آفريڪا جا 15 ملڪ اهڙا آهن جن جون سرحدون سمنڊ سان نه ٿيون ملن جنهن جي ڪري تجارت ۽ مواصلات جا رابطا محدود آهن. آفريڪا جي گھڻي آبادي ڳوٺن ۾ رهي ٿي پر ڪجهه وڏا شهر به آهن جن ۾ [[قاهره]] قابل ذڪر آهي، جنهن جي آبادي 65 لک آهي ۽ هي کند جو سڀ کان وڏو شهر آهي. اتر ۽ اوڀر جي گھڻن ملڪ جو مذهب [[اسلام]] آهي ۽ دنيا جي ٻين اسلامي ملڪن سان عالمي اسلامي ڀائيچاري جي گھاٽي رشتي ۾ ڳنڍيل آهن. ايراضي جي لحاظ سان دنيا جو ٻيو وڏو کنڊ هئڻ باوجود آفريڪا جي آبادي گھڻي نه آهي  خاص ڪري ريگستاني علائقن ۾ آبادي نه هجڻ جي برابر آهي. گھڻي آبادي پاڻي جي ذخيرن ۽ زرخيز علائقن ۾ آهي. آفريڪا ۾ پيدائش جي شرح تمام گھڻي آهي جنهن جي ڪري آبادي ۾ تيزي سان اضافو ٿي رهيو آهي. آفريڪا جي اڪثريت جو طرزِ زندگي تمام سادو آهي. ڪافڳ ملڪن ۾ تعليم عام ڪرڻ جي منصوبن تحت خواندگي ۽ [[صحت]] کي بهتر بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي پئي وڃي. کند جي ڏاکڻين علائقن خصوصاّّ ڏکڻ آفريڪا ۾ سڀ کان گھڻيون کاڻون آهن، جتان هيرو، سون، يورينيم ۽ ٽامو ڪڍيو وڃي ٿو. ٽامي جا سڀ کان گھڻا ذخيرا [[جمهوريه ڪانگو]] ۽ [[زيمبيا]] ۾ ملن ٿا. تيل [[الجزائر]]، [[انگولا]]، [[مصر]]، [[لبيا|لیبیا]] ۽ [[نائجيريا]] ۾ نڪري ٿو. آفريڪا ۾ مختلف قسمن جي ماحول ۾ مختلف فصل به ٿين ٿا. ڪجهه علائقن ۾ [[رٻڙ]] ۽ [[ڪيلو]]  اهم پوک آهن. ڪجهه علائقا چانهه ۽ ڪافي جي پوک ڪري مشهور آهن جن ۾ [[ڪينيا]] قابل ذڪر آهي. آفريڪا ۾ گھڻيون صنعتون خام مال تي انحصار ڪن ٿيون. ڪجهه آفريڪي ملڪن جي صنعت هڪ ئي فصل يا معدني وسيلي تي منحصر آهي پر ڪافي شهرن ۾ مختلف صنعتون قائم ڪيون پيون وڃن. اتر آفريڪا جي ملڪن، نائجيريا ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ سڀ کان گھڻيون صنعتون آهن. کنڊ ۾ سڀ کان گھڻو تيل اتر آفريڪا جا مسلمان ملڪ ۽ اولهه ۾ اوقيانوس وڏي سمنڊ سان گڏ گڏ واقع هيٺين ملڪن مان ڪڍيو وڃي ٿو. افريڪا دنيا جو گرم ترين کنڊ آهي جتي صحارا ريگستان ۾ 122 ڊگري فارن هائيٽ تائين گرمي پد ريڪارڊ ڪيو ويو آهي. اتر جا ساحلي علائقا تمام گرم ۽ خشڪ آهن ۽ بارشون تمام گھٽ ٿينديون آهن. ساحلي علائقن کان ڏکن طرف صحارا ريگستان بيابانن ۽ تيز خشڪ هوائن جو علائقو آهي. زمين جي معيار مطابق آفريڪا ۾ مختلف قسمن جي زراعت ٿئي ٿي. جابلو علائقا جيئن روانڊا، يوگينڊا ۽ ڪينيا ۾ چانهه پوکي وڃي ٿي. اتر ۾ جتي پاڻي گھڻو نه آهي غذائي جنسون مقامي ماڻهن جي غذائي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاء پوکيون وڃن ٿيون. جڏهن ته ميوا، خارڪون ۽ زيتون ٻاهريان گھرايا وڃن ٿا. اولهه آفريڪا ۾ منڱ ڦريون، ڪوڪو ۽ ڪافي پوکي وڃي ٿي. ==معني ۽ مطلب== [[فائل:Palazzo Ferreria statue 2.jpeg|thumb|upright|مالٽا جي شھر واليٽا ۾ پالازو فیریرا ۾ مجسمو، آفريڪا جي نمائندگي ڪندڻ۔]] افري (Ifri) هڪ لاطيني نالو هو جيڪو نيل نديءَ جي اولهه ۾ ان وقت جي مشهور اتر آفريڪا جي رهاڪن لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي وسيع معنيٰ ۾ ميڊيٽرينين (قديم لبيا) جي ڏکڻ واري سڀني زمينن ڏانهن اشارو ڪيو ويندو هو. اهو نالو لڳي ٿو اصل ۾ لبيا جي هڪ قبيلي جو حوالو ڏنو ويو آهي، جيڪو جديد بربرن جو هڪ ابا آهي. نالو عام طور تي فونيشين لفظ ”افار“ سان ڳنڍيو ويندو هو، جنهن جي معنيٰ آهي ”مٽي“، پر سال 1981ع جي هڪ مفروضي تي زور ڏنو ويو آهي ته اهو بربر لفظ افري (ifri؛ جمع ifran) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ”غار“ آهي، غار ۾ رهندڙن جي حوالي سان. اهو ساڳيو لفظ الجيريا ۽ طرابلس کان بنو افران جي نالي ۾ ملي سگهي ٿو، هڪ بربر قبيلو اصل ۾ يفران (جيڪو عفران جي نالي سان پڻ مشهور آهي) اتر اولهه لبيا ۾، ۽ انهي سان گڏ مراکش جي شهر افران ۾ پڻ آباد آھي. رومن راڄ جي تحت، ڪارٿيج صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ٿيو. سال 146 ق.م. ۾ ٽين پنڪ جنگ ۾ ڪارٿيجينئين جي شڪست کان پوءِ، ان کي آفريڪا پروڪنسولرس جو نالو ڏنو ويو، جنهن ۾ جديد لبيا جو ساحلي حصو به شامل هو. لاطيني سابقو -ica ڪڏهن ڪڏهن زمين کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو (مثال طور، سيلٽائي (Celtae) کان سيلٽیڪا (Celtica) ۾، (جيئن جوليس سيزر استعمال ڪيو). افريقيا جو بعد ۾ مسلمان علائقو، بازنطيني (مشرقي رومن) سلطنت جي ایڪسارچاتس آفريڪائی (Exarchatus Africae) جي فتح کان پوءِ، پڻ نالي جي هڪ شڪل کي محفوظ ڪيو. رومن جي مطابق، آفريڪا مصر جي اولهه ۾ واقع آهي، جڏهن ته "ايشيا" لاء اناطوليا ۽ اوڀر ڏانهن زمينن ڏانهن اشارو ڪيو ويو. جاگرافيدان ٽالمي (85-165 عيسوي) پاران ٻن براعظمن جي وچ ۾ هڪ قطعي لڪير ٺاهي وئي هئي، جنهن ۾ اليگزينڊرريا کي پرائم ميريڊين سان گڏ اشارو ڪيو ويو هو ۽ سوئز جي اسٿمس ۽ ڳاڙهي سمنڊ کي ايشيا ۽ آفريڪا جي وچ ۾ حدون ٺاهيندي هئي. جيئن جيئن يورپين براعظم جي حقيقي حد کي سمجھندا ويا، تيئن تيئن ”آفريڪا“ جو خيال سندن علم ۾ وڌندو ويو. عربي آفریقہ (afrīqā) (مونثي اسم) ۽ افریقیہ (ifrīqiā)، ھاڻي عام طور تي آفریقیہ (afriqia) (مونث) 'آفريڪا'، افارہ ('afara؛ مٽي وارو) مان افار ( 'afar'؛ مٽي)، ۽ افیر ( 'afir'؛ پائوڊر) مان. سڪل، سج کان سڪي، سڪي ويو ۽ ’افارا‘ ’گرم واريءَ تي سج ۾ سڪي وڃڻ‘ يا ’مٽيءَ سان ڇڻڻ‘. ممڪن طور تي فونيشين فرقا ’ڪلوني، علحدگي‘ جي معنيٰ ۾. == تاريخ == {{Main|آفريڪا جي تاريخ}} آفريڪا جي تاريخ انسان جي ارتقائي تاريخ کان وٺي قديم رياستن، وڏين واپاري سلطنتن، غلام واپار، يورپي نوآباديات ۽ جديد آزاد رياستن جي قيام تائين پکڙيل آهي. آثار قديمه، انساني فوسلن، لسانيات، جينيات ۽ لکيل ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو تہ آفريڪا نه رڳو جديد انسان جي ارتقا جو مرڪزي علائقو رهيو آهي، پر مختلف دورن ۾ هن براعظم ۾ آزاد نموني ڪيترائي زرعي، شهري، مذهبي ۽ سياسي نظام پڻ وجود ۾ آيا.<ref>{{cite web |title=General History of Africa |url=https://www.unesco.org/en/general-history-africa |website=[[يونيسڪو]] |access-date=3 September 2026}}</ref> === تاريخ کان اڳ === [[File:Lucy blackbg.jpg|thumb|upright|[[لوسي (آسٽريلوپيٿيڪس)|لوسي]]، 3.2 ملين سال پراڻي ''[[آسٽريلوپيٿيڪس افارينسس]]'' جي جزوي ڍانچي جو نمونو؛ اصل فوسل 1974ع ۾ هادر، [[ايٿوپيا]] مان مليو.]] آفريڪا انساني ارتقا جي مطالعي ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو. براعظم جي مختلف حصن، خاص طور اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا مان، انسان ۽ ان جي ويجهن ارتقائي ابن ڏاڏن جا لکين سال پراڻا فوسل مليا آهن. مشهور ''[[آسٽريلوپيٿيڪس افارينسس]]'' نسل تقريباً 3.85 کان 2.95 ملين سال اڳ اوڀر آفريڪا ۾ رهندو هو؛ ان نسل جي مشهور فوسل ”لوسي“ جي عمر لڳ ڀڳ 3.2 ملين سال آهي.<ref>{{cite web |title=Australopithecus afarensis |url=https://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/australopithecus-afarensis |publisher=Smithsonian Institution Human Origins Program |access-date=3 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=AL 288-1 |url=https://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/fossils/al-288-1 |publisher=Smithsonian Institution Human Origins Program |access-date=3 September 2026}}</ref> بعد جي دورن ۾ ''[[پيرنٿروپس بوئيسي]]''، ''[[هومو هيبيلس]]''، ''[[هومو ايريڪٽس]]'' ۽ ٻين انساني ارتقائي نسلن جا آثار پڻ آفريڪا ۾ مليا آهن. ''هومو ايريڪٽس'' يا ان سان ويجهي آفريڪي شڪل، جنهن کي ڪجهه ماهر ''[[هومو ارگاسٽر]]'' سڏين ٿا، لڳ ڀڳ 1.9 ملين سال اڳ اوڀر آفريڪا ۾ موجود هئي، ۽ شروعاتي انساني گروهه تقريباً 2 کان 1.8 ملين سال اڳ آفريڪا کان ٻاهر ايشيا طرف پکڙجڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Homo erectus |url=https://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-erectus |publisher=Smithsonian Institution Human Origins Program |access-date=3 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Introduction to Human Evolution |url=https://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |publisher=Smithsonian Institution Human Origins Program |access-date=3 September 2026}}</ref> جديد انسان، ''[[هومو سيپيئنس]]''، آفريڪا ۾ گهٽ ۾ گهٽ تقريباً 300,000 سال اڳ ارتقا ڪئي. [[مراڪش]] جي [[جبل ارحود]] مان مليل فوسل هن نسل جي سڀ کان پراڻن سڃاتل مثالن مان آهن. جديد تحقيق انساني ارتقا کي ڪنهن هڪ ننڍڙي ”پيدائش واري هنڌ“ بدران آفريڪا جي مختلف آباديَن وچ ۾ ڊگهي عرصي واري رابطي ۽ ارتقائي عمل طور ڏسڻ ڏانهن مائل آهي.<ref>{{cite web |title=Homo sapiens |url=https://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-sapiens |publisher=Smithsonian Institution Human Origins Program |access-date=3 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Our species arose at least 300,000 years ago |url=https://humanorigins.si.edu/research/whats-hot-human-origins/our-species-arose-least-300000-years-ago |publisher=Smithsonian Institution Human Origins Program |date=8 June 2017 |access-date=3 September 2026}}</ref> جديد انسانن جي آفريڪا کان ٻاهر هجرت جا هڪ کان وڌيڪ مرحلا ٿيا. قديم هجرتن جا ڪجهه فوسلي ثبوت 100,000 سالن کان وڌيڪ پراڻا آهن، جڏهن تہ اڄ جي اڪثر غير آفريڪي آباديءَ جا وڏا آبائي سلسلا تقريباً 60,000 سال اڳ آفريڪا مان نڪرندڙ آباديءَ سان ڳنڍيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Human Skin Color Variation |url=https://humanorigins.si.edu/evidence/genetics/human-skin-color-variation |publisher=Smithsonian Institution Human Origins Program |access-date=3 September 2026}}</ref> === شڪار، زراعت ۽ گرين صحارا === [[File:Daily scene with cattle.jpg|thumb|left|[[تاسيلي ناجر]]، الجزائر ۾ پٿر تي قديم چرواهي منظر؛ اهي تصويرون ان دور جي ياد ڏياريون ٿيون جڏهن اڄ جي صحارا جو وڏو حصو وڌيڪ سرسبز هو.]] آخري برفاني دور کان پوءِ اتر آفريڪا جي آبهوا ۾ وڏي تبديلي آئي. تقريباً 11,000 کان 5,000 سال اڳ واري دور کي عام طور '''آفريڪي نمي وارو دور''' يا '''گرين صحارا''' چيو وڃي ٿو. ان وقت اڄ جي صحارا جي وڏن حصن ۾ ڍنڍون، درياهه، گھاس جا ميدان ۽ ساوانا موجود هئا ۽ علائقو شڪارين، مڇي ماريندڙن ۽ پوءِ چرواهن جي آباديءَ لاءِ گهڻو مناسب هو.<ref>{{cite journal |last1=deMenocal |first1=Peter B. |last2=Tierney |first2=Jessica E. |title=Green Sahara: African Humid Periods Paced by Earth's Orbital Changes |journal=Nature Education Knowledge |year=2012 |volume=3 |issue=10 |page=12 |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/green-sahara-african-humid-periods-paced-by-82884405/ |access-date=3 September 2026}}</ref> تقريباً 5,500 کان 5,000 سال اڳ اتر آفريڪا ۾ نميءَ ۾ تيز گهٽتائي آئي ۽ صحارا آهستي آهستي موجوده انتهائي خشڪ حالت ڏانهن وڌيو. هن تبديليءَ انساني آباديءَ، چرواهي ۽ لڏپلاڻ جي نمونن تي وڏو اثر وڌو ۽ نيل وادي ۽ ساحل جهڙن نسبتاً پاڻيءَ وارن علائقن جي اهميت وڌائي.<ref>{{cite journal |title=Early warning signals of the termination of the African Humid Period(s) |journal=Nature Communications |volume=15 |year=2024 |article-number=3697 |url=https://www.nature.com/articles/s41467-024-47921-1 |access-date=3 September 2026}}</ref> آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ جا طريقا هڪ ئي وقت يا هڪ ئي ماخذ مان پيدا نه ٿيا. اتر آفريڪا ۽ نيل واديءَ ۾ ڍورن جي پالنا ۽ زرعي طريقا نئين پٿر واري دور ۾ ترقي ڪندا ويا، جڏهن تہ [[ساحل]]، اولهه آفريڪا ۽ ايٿوپيائي بلندين ۾ مقامي ٻوٽن جي پالنا جا جدا مرڪز موجود هئا. [[سورگم]]، باجرا ۽ آفريڪي چانور جهڙا فصل براعظم جي مختلف زرعي روايتن ۾ اهم بڻيا.<ref>{{cite web |title=General History of Africa, Volume I: Methodology and African Prehistory |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000042225 |publisher=UNESCO |access-date=3 September 2026}}</ref> === ڌاتوڪاري ۽ شروعاتي آباد شهر === آفريڪا ۾ ٽامي، سون، ڪانسي ۽ لوهه جي ڌاتوڪاري مختلف علائقن ۾ مختلف وقتن تي ترقي ڪئي. لوهه جي شروعات بابت اڃا به علمي بحث جاري آهي، خاص طور ان سوال تي تہ سب-صحارا آفريڪا ۾ لوهه جي ٽيڪنالاجي ڪيتري حد تائين مقامي طور ايجاد ٿي ۽ ڪيتري حد تائين ٻين علائقن سان رابطن ذريعي پکڙي. جديد آثار قديمه جي تحقيق واضح ڪري ٿي تہ اولهه ۽ مرڪزي آفريڪا ۾ لوهه ڳارڻ ۽ لوهارڪيءَ جون قديم ۽ پيچيده روايتون موجود هيون.<ref>{{cite web |title=The Origins of Iron Metallurgy in Africa |url=https://shop.unesco.org/products/the-origins-of-iron-metallurgy-in-africa-new-light-on-its-antiquity-west-and-central-africa |publisher=UNESCO |access-date=3 September 2026}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ موجوده موريتانيا جو [[ڌر ٽيچٽ]] علائقو پٿر جي آبادين، چرواهي ۽ اناج جي استعمال لاءِ مشهور آهي. موجوده مالي ۾ [[جيني-جينو]] پهرين هزار سال ق.م. جي آخرين صدين کان هڪ وڏي شهري ۽ واپاري آباديءَ طور ترقي ڪئي. مرڪزي نائيجيريا ۾ [[نوڪ ثقافت]] پنهنجي ٽيراڪوٽا مجسمن ۽ ابتدائي لوهه جي ڪم لاءِ مشهور ٿي. === قديم تهذيبون === [[File:The Giza Pyramids.jpg|thumb|[[گيزا جا اهرام]]، [[قديم مصر]] جي سڀ کان مشهور اڏاوتي يادگارن مان]] آفريڪا جي لکيل تاريخ جي سڀ کان قديم مسلسل روايتن مان هڪ [[قديم مصر]] سان وابسته آهي. چوٿين هزار سال ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين نيل واديءَ ۾ مرڪزي رياست ۽ لکڻ جو نظام وجود ۾ اچي چڪو هو. مصري تهذيب ڪيترن هزارن سالن تائين سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ سان قائم رهي ۽ ان جا لاڳاپا [[نوبيا]]، [[ليبيا]]، اوڀر بحيره روم ۽ ڳاڙهي سمنڊ واري دنيا سان هئا.<ref>{{cite web |title=General History of Africa, Volume II: Ancient Civilizations of Africa |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184265 |publisher=UNESCO |access-date=3 September 2026}}</ref> نيل جي ڏکڻ ۾ [[ڪُش جي بادشاهت]] نپاتا ۽ پوءِ مروي جهڙن مرڪزن مان ترقي ڪئي. ان جا مصر سان جنگ، واپار، مذهب ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا. اتر اولهه آفريڪا ۾ فينيقي آبادڪارن [[ڪارٿيج]] کي وڏي سامونڊي ۽ واپاري طاقت بڻايو، جيڪا پوءِ رومي جمهوريه سان [[پونڪ جنگيون|پونڪ جنگين]] ۾ شريڪ ٿي. [[File:Stela aksum.jpg|thumb|left|[[اڪسم]] ۾ بادشاهه ايزانا سان منسوب اسٽيلو]] اتر آفريڪا جو وڏو حصو پوءِ [[رومي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو. جديد تونسيا، الجزائر، ليبيا ۽ مراڪش جا ڪيترائي شهر رومي واپار ۽ زراعت جا مرڪز بڻيا. رومي شهنشاهه [[سيپٽيميوس سيويرس]] موجوده ليبيا جي [[ليپٽس ميگنا]] ۾ ڄائو هو. اوڀر آفريڪا ۾ [[اڪسم جي بادشاهت]] پهرين هزار سال عيسويءَ ۾ ڳاڙهي سمنڊ جي واپار جي اهم طاقت هئي. چوٿين صديءَ ۾ بادشاهه [[ايزانا]] جي دور ۾ عيسائيت رياستي مذهب بڻجي وئي ۽ اڪسم جا بازنطيني، عرب ۽ ٻين ڳاڙهي سمنڊ وارن علائقن سان واپاري رابطا هئا.<ref>{{cite web |title=Eastern and Southern Africa, 500–1000 A.D. |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/06/afa.html |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=3 September 2026}}</ref> === اسلام ۽ وچئين دور جون رياستون === ستين صديءَ ۾ عرب مسلمان فوجن مصر فتح ڪيو ۽ ايندڙ صدين ۾ اسلام اتر آفريڪا ۾ پکڙيو. وقت سان ڪيترن [[امازيغ]] يا بربر گروهن اسلام قبول ڪيو، جڏهن تہ عربي ٻولي ۽ مقامي اتر آفريڪي ٻولين ۽ ثقافتن وچ ۾ ڊگهو لاڳاپو ۽ ميلاپ پيدا ٿيو. اسلام صحارا جي ڏکڻ ڏانهن گهڻو ڪري واپارين، عالمن ۽ سياسي لاڳاپن ذريعي پکڙيو. اولهه آفريڪا ۾ [[گھانا سلطنت]]، [[مالي سلطنت]] ۽ [[سونگھائي سلطنت]] جهڙيون وڏيون رياستون ٽرانس-صحارا واپار مان فائدو وٺنديون رهيون. سون، لوڻ، ڪپڙو، گھوڙا، هٿرادو شيون ۽ غلام هن واپاري نظام جو حصو هئا. [[ٽمبڪٽو]] ۽ [[جيني]] جهڙا شهر علم ۽ واپار جا وڏا مرڪز بڻيا.<ref>{{cite web |title=General History of Africa |url=https://www.unesco.org/en/general-history-africa |publisher=UNESCO |access-date=3 September 2026}}</ref> اولهه آفريڪا جي ٻين حصن ۾ [[هاوسا رياستون]]، [[ڪانيم-بورنو سلطنت]]، [[ايفي]]، [[اويو سلطنت]]، [[بينن جي بادشاهت]] ۽ ٻين سياسي مرڪزن الڳ ثقافتي ۽ حڪومتي روايتون پيدا ڪيون. [[File:Bronze ornamental staff head, 9th century, Igbo-Ukwu.JPG|thumb|upright=.75|[[اگبو-اڪوو]]، نائيجيريا مان نائين صديءَ جو پيچيده ڪانسي جو ڪم]] نائيجيريا ۾ [[اگبو-اڪوو]] مان مليل نائين صديءَ جا ڪانسي جا فن پارا انتهائي پيچيده ڌاتوڪاريءَ جو ثبوت آهن. انهن شين مان معلوم ٿئي ٿو تہ اولهه آفريڪا ۾ اعليٰ فني مهارت، ڊگهي فاصلي واري واپار ۽ سماجي پيچيدگي موجود هئي.<ref>{{cite web |title=Igbo-Ukwu |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/igbo/hd_igbo.htm |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=3 September 2026}}</ref> اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي اٺين ۽ نائين صدين کان [[سواحلي ثقافت]] جي شهري مرڪزن ترقي ڪئي. آفريڪي ساحلي آباديون عرب، فارسي، هندستاني ۽ پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيائي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي ويون. [[ڪِلوا]]، [[ممباسا]] ۽ ٻين بندرگاهن مان سون، عاج ۽ ٻيون شيون واپار ٿينديون هيون.<ref>{{cite web |title=Eastern and Southern Africa, 500–1000 A.D. |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/06/afa.html |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=3 September 2026}}</ref> [[File:Great Zimbabwe Closeup.jpg|thumb|[[عظيم زمبابوي]] جا آثار]] ڏاکڻي آفريڪا ۾ [[عظيم زمبابوي]] 11هين کان 15هين صديءَ دوران هڪ وڏي شهري ۽ سياسي مرڪز طور عروج تي پهتو. شهر جا خشڪ پٿر سان ٺهيل وڏا احاطا، سون ۽ عاج جي واپار سان لاڳاپيل آثار ۽ هندي سمنڊ تائين واپاري رابطا ان جي اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Great Zimbabwe |url=https://www.metmuseum.org/essays/great-zimbabwe |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=3 September 2026}}</ref> === آفريڪي رياستون، واپار ۽ سماج === 15هين صديءَ کان اڳ ۽ پوءِ آفريڪا ۾ هزارين سياسي برادريون موجود هيون، جن جي بناوٽ ننڍن شڪارين ۽ چرواهن جي گروهن کان وٺي وڏي سلطنتن، بادشاهتن، شهر-رياستن ۽ وفاقي نظامن تائين مختلف هئي. ان ڪري نوآباديات کان اڳ واري آفريڪا کي هڪ ئي سياسي يا سماجي نموني سان بيان ڪرڻ درست ناهي. اولهه آفريڪا ۾ سونگھائي 15هين ۽ 16هين صديءَ ۾ [[سني علي]] ۽ [[اسڪيا محمد اول]] جي دور ۾ نائجر واديءَ جي وڏي طاقت بڻيو. وچ آفريڪا ۾ [[ڪانگو جي بادشاهت]] ۽ اوڀر ۾ سواحلي شهرن، ايٿوپيا، ادل ۽ ٻين رياستن علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار ۾ حصو ورتو. ڏاکڻي آفريڪا ۾ عظيم زمبابوي کان پوءِ [[موتاپا سلطنت]] ۽ ٻين رياستن اندروني علائقن کي هندي سمنڊ جي واپار سان ڳنڍيو.<ref>{{cite web |title=Southern Africa, 1600–1800 A.D. |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/09/afo.html |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=3 September 2026}}</ref> === غلامي ۽ غلامن جو واپار === [[File:Africa slave Regions.svg|thumb|upright=1.15|15هين کان 19هين صديءَ تائين ائٽلانٽڪ غلام واپار لاءِ آفريڪا جا مکيه سامونڊي علائقا]] غلامي آفريڪا جي ڪجهه سماجن ۾ يورپي سامونڊي توسيع کان اڳ به موجود هئي، پر غلاميءَ جون صورتون، قانوني حيثيتون ۽ سماجي ڪردار علائقي ۽ دور مطابق مختلف هئا. 15هين صديءَ کان يورپي سامونڊي طاقتن جي ائٽلانٽڪ واپار ۾ داخل ٿيڻ سان ماڻهن جي جبري برآمد غيرمعمولي پيماني تي وڌي. ''SlaveVoyages'' جي ڊيٽابيس جي اندازي موجب ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلام واپار دوران لڳ ڀڳ '''12.52 ملين''' قيدي آفريڪا مان ٻيڙين تي چاڙهيا ويا، جن مان تقريباً '''10.7 ملين''' آمريڪا ۽ ٻين ائٽلانٽڪ منزلن تائين زنده پهتا.<ref>{{cite web |title=The Trans-Atlantic Slave Trade Database: Methodology |url=https://legacy.slavevoyages.org/blog/methodology-trans-atlantic |website=SlaveVoyages |access-date=3 September 2026}}</ref> [[File:The inspection and sale of a slave.jpg|thumb|left|19هين صديءَ جي ڪتاب ۾ غلام بڻايل ماڻهوءَ جي جاچ ۽ وڪري جي تصوير]] ائٽلانٽڪ واپار کان سواءِ، صحارا پار، ڳاڙهي سمنڊ، هندي سمنڊ ۽ وچ اوڀر ڏانهن غلام واپار جا پراڻا ۽ ڊگها نيٽ ورڪ پڻ موجود هئا. اتر آفريڪا جي [[بربري غلام واپار]] ۾ يورپي ۽ ٻين بحري قيدين کي پڻ غلام بڻايو ويندو هو. مختلف غلام واپارين کي هڪجهڙي نظام طور ڏسڻ بدران تاريخدان انهن جي دور، منزل، جنس جي تناسب، محنت جي نوعيت ۽ سياسي پسمنظر کي الڳ الڳ پڙهن ٿا. 1807ع ۾ برطانيا غلام واپار تي قانوني پابندي کان پوءِ [[ويسٽ آفريڪا اسڪواڊرن]] ذريعي سامونڊي غلام واپار کي روڪڻ شروع ڪيو. برطانوي نيشنل آرڪائيوز موجب 1808ع کان 1869ع تائين اسڪواڊرن 1,600 کان وڌيڪ غلام بردار ٻيڙيون پڪڙيون ۽ تقريباً 150,000 آفريڪن کي آزاد ڪيو.<ref>{{cite web |title=Slavery |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/slavery/ |publisher=The National Archives, United Kingdom |access-date=3 September 2026}}</ref> غلامن جي ائٽلانٽڪ واپار جي خاتمي سان اولهه آفريڪا جون معيشتون فوراً تبديل نه ٿيون؛ ڪجهه رياستن پام آئل، سون، ڪوڪو ۽ ٻين شين جي برآمد وڌائي، جڏهن تہ ٻين ۾ سياسي تڪرار ۽ اندروني غلامي ڪجهه عرصي تائين جاري رهي. === نوآبادياتي دور === [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913-v2.png|thumb|upright=1.4|1880ع ۽ 1913ع ۾ آفريڪا جي سياسي ورهاست جو مقابلو]] 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ يورپي طاقتن پاران آفريڪا تي تيز فوجي ۽ سياسي قبضي کي '''[[آفريڪا لاءِ ڊوڙ]]''' يا ''Scramble for Africa'' چيو وڃي ٿو. 1870ع ڌاري براعظم جو لڳ ڀڳ ڏهون حصو يورپي ڪنٽرول هيٺ هو، جڏهن تہ 1914ع تائين تقريباً 90 سيڪڙو علائقو يورپي سلطنتن جي قبضي يا نوآبادياتي حڪمراني هيٺ اچي چڪو هو.<ref>{{cite book |last=Chamberlain |first=M. E. |title=The Scramble for Africa |edition=3rd |publisher=Routledge |year=2010 |isbn=9781408220146}}</ref> نوآبادياتي توسيع ۾ خاص طور [[برطانوي سلطنت|برطانيا]]، [[فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت|فرانس]]، [[جرمن نوآبادياتي سلطنت|جرمني]]، [[بيلجيم]]، [[پرتگال]]، [[اٽلي]] ۽ [[اسپين]] شامل هئا. مختلف طاقتن جا مقصد هڪجهڙا نه هئا، پر خام مال، واپاري رستا، زمين، قومي وقار، سامراجي مقابلو ۽ فوجي حڪمت عملي سڀ اهم عنصر هئا. 1884–1885ع جي [[برلن ڪانفرنس]] ۾ 14 ملڪن جي نمائندن آفريڪا بابت واپار، ڪانگو ۽ نائجر درياهن تي آمدرفت ۽ يورپي دعوائن جي سڃاڻپ لاءِ ضابطا طئي ڪيا. ڪانفرنس پاڻ آفريڪا جون موجوده سرحدون ويهي سڌي طرح نه ڪڍيون، پر ''effective occupation'' سميت اهڙو بين الاقوامي فريم ورڪ قائم ڪيو، جنهن کان پوءِ آفريڪا تي يورپي قبضي جي رفتار تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{cite web |title=General Act of the Berlin West Africa Conference, 26 February 1885 |url=https://archiv.diplo.de/arc-en/the-political-archive/general-act-2684414 |publisher=Federal Foreign Office of Germany |access-date=3 September 2026}}</ref> نوآبادياتي فتح جي مقابلي ۾ آفريڪي مزاحمت وسيع هئي. [[ايٿوپيا]] 1896ع جي [[عدوا جي جنگ]] ۾ اٽلي کي شڪست ڏئي پنهنجي آزادي محفوظ ڪئي، جڏهن تہ ٻين هنڌن تي فوجي مزاحمت، بغاوتون، سفارتي حڪمت عمليون ۽ سياسي تحريڪون جاري رهيون.<ref>{{cite web |title=Eastern Africa, 1800–1900 A.D. |url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/afa.html |publisher=The Metropolitan Museum of Art |access-date=3 September 2026}}</ref> نوآبادياتي حڪومتن ريلوي، بندرگاهون ۽ انتظامي ڍانچا ٺاهيا، پر اهي گهڻو ڪري خام مال جي برآمد، فوجي ڪنٽرول ۽ نوآبادياتي معيشت جي ضرورتن مطابق ترتيب ڏنل هئا. زمينن جي قبضي، جبري محنت، ٽيڪسن، نسلي قانونن ۽ مصنوعي سياسي حدن ڪيترن علائقن جي سماجي ۽ معاشي بناوٽ تي ڊگهي اثر ڇڏيا. === آزاديءَ جون تحريڪون ۽ نوآباديات جو خاتمو === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪا ۾ قومپرستي ۽ آزاديءَ جي تحريڪن کي تيز رفتار ملي. جنگ کان پوءِ يورپي طاقتون اقتصادي ۽ فوجي طور ڪمزور ٿيون، جڏهن تہ آفريڪي سياسي پارٽين، مزدور تنظيمن، اڳوڻن فوجين، شاگردن ۽ قومپرست اڳواڻن خود اراديت ۽ مڪمل آزاديءَ جا مطالبا تيز ڪيا. [[ليبيا]] 1951ع ۾ آزادي حاصل ڪئي. [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1956ع ۾ آزاد ٿيا، ۽ [[گھانا]] 1957ع ۾ برطانوي گولڊ ڪوسٽ مان آزاد ٿي سب-صحارا آفريڪا جي نوآبادياتي آزاديءَ جي اهم سنگ ميلن مان هڪ بڻيو.<ref>{{cite web |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/en/history/former-trust-and-nsgts |publisher=United Nations |access-date=3 September 2026}}</ref> 1960ع کي عام طور '''آفريڪا جو سال''' چيو وڃي ٿو. ان سال 17 آفريڪي رياستن آزادي حاصل ڪئي ۽ گڏيل قومن ۾ آفريڪي نمائندگي تمام تيزيءَ سان وڌي. ساڳئي سال گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي نوآبادياتي ملڪن ۽ قومن کي آزادي ڏيڻ بابت قرارداد 1514 منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=From Independence to Long-term Stability: United Nations Efforts in Africa |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/independence-long-term-stability-united-nations-efforts-africa |publisher=United Nations |access-date=3 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Declaration on the Granting of Independence to Colonial Countries and Peoples |url=https://digitallibrary.un.org/record/662085 |publisher=United Nations |date=14 December 1960 |access-date=3 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#dceef8; font-size:110%;" | '''آفريڪا ۾ نوآباديات جي خاتمي جا چونڊ سنگ ميل''' |- style="background:#c9e6c9;" ! سال ! ملڪ / واقعو ! اهميت |- | style="background:#f7fbff;" | 1951ع | style="text-align:left; background:#f7fbff;" | [[ليبيا]] | style="text-align:left; background:#f7fbff;" | ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آزاد ٿيندڙ پهرين آفريڪي نوآبادياتي رياستن مان هڪ |- | style="background:#fff8e6;" | 1956ع | style="text-align:left; background:#fff8e6;" | [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] | style="text-align:left; background:#fff8e6;" | فرانسيسي نوآبادياتي حڪمرانيءَ کان آزادي |- | style="background:#eef8ee;" | 1957ع | style="text-align:left; background:#eef8ee;" | [[گھانا]] | style="text-align:left; background:#eef8ee;" | سب-صحارا آفريڪا جي نوآبادياتي آزاديءَ جي اهم شروعاتي ڪاميابي |- | style="background:#f5effb;" | 1960ع | style="text-align:left; background:#f5effb;" | '''آفريڪا جو سال''' | style="text-align:left; background:#f5effb;" | 17 آفريڪي ملڪن آزادي حاصل ڪئي؛ گڏيل قومن جي نوآباديات مخالف قرارداد 1514 منظور |- | style="background:#fdeeee;" | 1974–1975ع | style="text-align:left; background:#fdeeee;" | [[گني بسائو]]، [[انگولا]]، [[موزمبيق]]، [[ڪيپ ورڊي]]، [[ساؤ ٽومي ۽ پرنسيپ]] | style="text-align:left; background:#fdeeee;" | پرتگالي نوآبادياتي سلطنت جو آفريڪا ۾ خاتمو |- | style="background:#eef4ff;" | 1980ع | style="text-align:left; background:#eef4ff;" | [[زمبابوي]] | style="text-align:left; background:#eef4ff;" | اڳوڻي ڏاکڻي روڊيشيا جي تسليم ٿيل آزادي |- | style="background:#fff4dd;" | 1990ع | style="text-align:left; background:#fff4dd;" | [[نميبيا]] | style="text-align:left; background:#fff4dd;" | گڏيل قومن جي نگراني هيٺ چونڊن کان پوءِ ڏکڻ آفريڪي حڪمرانيءَ کان آزادي |- | style="background:#eef8f7;" | 1994ع | style="text-align:left; background:#eef8f7;" | [[ڏکڻ آفريڪا]] | style="text-align:left; background:#eef8f7;" | پهرين غير نسلي جمهوري چونڊون ۽ [[اپارٿائيڊ]] واري سياسي نظام جو خاتمو |} پرتگال ۾ 1974ع جي [[ڪارنيشن انقلاب]] کان پوءِ پرتگالي آفريڪي نوآبادين جي آزاديءَ جو عمل تيز ٿيو؛ گني بسائو جي آزادي 1974ع ۾ تسليم ٿي ۽ انگولا، موزمبيق، ڪيپ ورڊي ۽ ساؤ ٽومي ۽ پرنسيپ 1975ع ۾ آزاد ٿيا.<ref>{{cite web |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/en/history/former-trust-and-nsgts |publisher=United Nations |access-date=3 September 2026}}</ref> [[ڏاکڻي روڊيشيا]]، جنهن جي اڇي اقليتي حڪومت 1965ع ۾ هڪ طرفي آزاديءَ جو اعلان ڪيو هو، ڊگهي سياسي ۽ هٿياربند جدوجهد کان پوءِ 1980ع ۾ [[زمبابوي]] طور بين الاقوامي طور تسليم ٿيل آزادي حاصل ڪئي. [[نميبيا]] 21 مارچ 1990ع تي گڏيل قومن جي نگراني == تهذيب == آفريڪا ۾ تهذيبن جي واڌ ويجهه هڪ ئي مرڪز يا هڪ ئي تاريخي سلسلي مان نه ٿي، پر [[نيل وادي]]، [[مغرب]]، [[صحارا]]، [[ساحل]]، [[اولهه آفريڪا]]، [[ايٿوپيائي بلنديون]]، [[وڏي ڍنڍن وارو آفريڪا|وڏي ڍنڍن واري علائقي]]، [[سواحلي ساحل]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ الڳ الڳ سماجن، رياستن ۽ واپاري مرڪزن جي صورت ۾ ٿي. آثار قديمه، فن، ڌاتوڪاري، لکيل ماخذن ۽ واپاري ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ آفريڪي سماجن زراعت، شهري آبادي، بادشاهتن، علم، واپار ۽ فني صنعتن جون گهڻيون الڳ روايتون پيدا ڪيون.<ref>{{cite web |title=General History of Africa |url=https://www.unesco.org/en/general-history-africa |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=3 September 2026}}</ref> [[File:Rytter fra Bagirmi.jpg|thumb|upright|[[باگيرمي بادشاهت]] جو گهوڙي سوار، مڪمل گدي دار زرھ ۾؛ 1901ع جي ڇپيل تصوير.]] === شروعاتي زرعي ۽ شهري تهذيبون === آخري برفاني دور کان پوءِ اتر آفريڪا جي آبهوا گهڻي نمي واري ٿي ۽ اڄ جي [[صحارا]] جا وڏا حصا گھاس وارن ميدانن، ڍنڍن ۽ درياهن سان ڍڪيل هئا. ان دور کي عام طور [[آفريڪي نمي وارو دور]] سڏيو وڃي ٿو. [[تاسيلي ناجر]] ۽ ٻين صحارائي ماڳن تي پٿر جي تصويرن مان شڪار، ڍورن جي پالنا ۽ انساني آبادين جا ثبوت ملن ٿا. تقريباً پنجين هزار سال ق.م. کان پوءِ موسمي خشڪي وڌڻ سان صحارا آهستي آهستي ريگستان ۾ تبديل ٿيو، جنهن سبب ڪيترين آبادين نيل وادي، ساحل ۽ ٻين پاڻيءَ وارن علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref>{{cite web |title=General History of Africa, Volume I: Methodology and African Prehistory |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000042225 |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=3 September 2026}}</ref> زراعت ۽ جانورن جي پالنا آفريڪا جي مختلف علائقن ۾ مختلف وقتن تي ترقي ڪئي. نيل واديءَ ۾ ڪڻڪ ۽ جَو جهڙن فصلن سان گڏ ڍورن ۽ ٻين جانورن جي پالنا ٿي، جڏهن تہ ساحل ۽ اولهه آفريڪا ۾ باجرا، سورگم، آفريڪي چانور ۽ ٻين مقامي فصلن جي پالنا جون الڳ روايتون پيدا ٿيون. زراعت جي واڌ سان مستقل آباديون، کاڌي جي ذخيرن ۽ مقامي واپاري نظامن جي ترقي ٿي. === نيل وادي ۽ اتر آفريڪا === [[File:Abu Simbel Main Temple (2346939149).jpg|thumb|[[ابو سمبل]] ۾ [[رمسيس ٻيون]] جا وڏا مجسما؛ مندر 13هين صدي ق.م. ۾ تعمير ٿيو.]] اٽڪل 3100 ق.م. تائين [[قديم مصر]] هڪ متحد بادشاهت جي صورت اختيار ڪئي ۽ انساني تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين قائم رهندڙ رياستي تهذيبن مان هڪ بڻجي ويو. مصري سماج ۾ مرڪزي حڪومت، لکڻ جو نظام، مندر، اهرام، آبپاشي، فلڪيات، طب ۽ منظم واپار ترقي ڪئي. مصر جا سياسي ۽ واپاري رابطا [[نوبيا]]، ڳاڙهي سمنڊ، [[ليوانٽ]] ۽ اتر آفريڪا سان هئا.<ref>{{cite web |title=General History of Africa, Volume II: Ancient Civilizations of Africa |url=https://www.unesco.org/en/articles/general-history-africa-abridged-edition-v-2-ancient-civilizations-africa |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=3 September 2026}}</ref> مصر جي ڏکڻ ۾ نوبيا ۾ [[ڪرما ثقافت|ڪرما]]، [[ڪُش جي بادشاهت|ڪُش]]، [[نپاتا]] ۽ [[مروي]] جهڙيون طاقتور رياستون اڀريون. اهي رياستون سون، عاج، ڍورن ۽ ٻين شين جي واپار ۾ اهم هيون ۽ وقت بوقت مصر سان جنگ، اتحاد ۽ ثقافتي ڏي وٺ ۾ رهيون. اٺين صدي ق.م. ۾ ڪُش جي حڪمرانن مصر تي پڻ حڪومت ڪئي ۽ [[مصر جو پنجويهون گهراڻو]] قائم ڪيو. اتر اولهه آفريڪا ۾ [[فينيقي]] واپارين [[ڪارٿيج]] قائم ڪيو، جيڪو پوءِ اولهه [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هڪ وڏي سامونڊي ۽ واپاري طاقت بڻيو. [[پونڪ جنگيون|پونڪ جنگين]] کان پوءِ ڪارٿيج رومن قبضي هيٺ آيو ۽ اتر آفريڪا جا وڏا حصا [[رومي سلطنت]] جي اقتصادي ۽ سياسي نظام ۾ شامل ٿيا. === اڪسم ۽ آفريڪا جو سينڱ === اوڀر آفريڪا ۽ [[آفريڪا جو سينڱ|آفريڪا جي سينڱ]] ۾ [[اڪسم جي بادشاهت]] پهرين هزار سال عيسويءَ دوران ڳاڙهي سمنڊ جي واپار جي هڪ وڏي طاقت بڻجي. اڪسم پنهنجي سڪن، وڏن پٿريلي اسٽيلائن، لکيل [[گعز ٻولي|گعز]] ٻولي ۽ ڳاڙهي سمنڊ پار واپار لاءِ مشهور هو. چوٿين صديءَ ۾ بادشاهه [[ايزانا]] جي دور ۾ عيسائيت رياستي مذهب بڻجي وئي. اڪسم جا واپاري رابطا رومي-بازنطيني دنيا، ڏکڻ عربستان، هندستان ۽ اوڀر آفريڪا سان هئا. ان کان پوءِ ايٿوپيائي بلندين ۾ عيسائي بادشاهتن جي ڊگهي سياسي ۽ مذهبي روايت قائم رهي. === اولهه آفريڪا جون شروعاتي تهذيبون === اولهه آفريڪا ۾ ڪيترن ئي آزاد شهري ۽ فني مرڪزن جي ترقي ٿي. موجوده [[نائيجيريا]] ۾ [[نوڪ ثقافت]] پهرين هزار سال ق.م. ۾ ٽيراڪوٽا جي وڏن ۽ فني مجسمن ۽ ابتدائي لوهه جي ڪم لاءِ مشهور ٿي. نوڪ جا ٽيراڪوٽا سب-صحارا آفريڪا جي سڀ کان پراڻن سڃاتل تصويري مجسمن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Nok Terracottas (500 B.C.–200 A.D.) |url=https://www.metmuseum.org/essays/nok-terracottas-500-b-c-200-a-d |publisher=[[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] |access-date=3 September 2026}}</ref> [[File:Bronze ornamental staff head, 9th century, Igbo-Ukwu.JPG|thumb|left|upright|[[اگبو-اڪوو]]، نائيجيريا مان نائين صديءَ جو ڪانسي جو عصا-مٿو؛ گم ٿيل موم واري طريقي سان تيار ڪيل پيچيده ڌاتوڪاريءَ جو مثال.]] نائين صدي عيسويءَ جي [[اگبو-اڪوو]] مان مليل ڪانسي ۽ ٽامي جا فن پارا اولهه آفريڪا ۾ اعليٰ درجي جي ڌاتوڪاريءَ جا ثبوت آهن. انهن مان ڪيترائي ''گم ٿيل موم'' واري طريقي سان ٺاهيا ويا هئا، ۽ انهن ۾ تمام نفيس نقش، جانورن جون شڪليون ۽ مذهبي علامتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Igbo-Ukwu (ca. 9th Century) |url=https://www.metmuseum.org/de/essays/igbo-ukwu-ca-9th-century |publisher=[[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] |access-date=3 September 2026}}</ref> ان کان پوءِ [[ايفي]] ۽ [[بينن جي بادشاهت|بينن]] ۾ پڻ ڪانسي ۽ پيتل جي مجسما سازيءَ جون اعليٰ روايتون پيدا ٿيون. ايفي خاص طور قدرتي انداز ۾ ٺاهيل انساني مٿن لاءِ مشهور ٿيو، جڏهن تہ بينن جي شاهي درٻار ۾ پيتل جون تختيون، مٿا ۽ شاهي علامتون ٺاهيون وينديون هيون.<ref>{{cite web |title=Arts of Africa |url=https://www.metmuseum.org/exhibitions/arts-of-africa/inside-the-exhibition |publisher=[[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] |access-date=3 September 2026}}</ref> === ساحل جون سلطنتون === صحارا ۽ اولهه آفريڪا جي سوانا جي وچ واري [[ساحل]] خطي ۾ ٽرانس-صحارا واپار جي بنياد تي وڏيون سلطنتون وجود ۾ آيون. انهن ۾ [[گھانا سلطنت]]، [[مالي سلطنت]] ۽ [[سونگھائي سلطنت]] نمايان هيون. سون، لوڻ، ڪپڙو، گھوڙا، عاج ۽ ٻيون شيون صحارا پار واپار جو حصو هيون. [[مالي سلطنت]] 13هين ۽ 14هين صدين ۾ پنهنجي عروج تي هئي. [[منسا موسى]] جي دور ۾ سلطنت جي دولت ۽ اسلامي دنيا سان لاڳاپا وڏي شهرت حاصل ڪئي. [[ٽمبڪٽو]]، [[جيني]] ۽ [[گائو]] واپار ۽ اسلامي تعليم جا اهم مرڪز بڻيا. بعد ۾ سونگھائي سلطنت نائجر واديءَ جي وڏي حصي تي پنهنجي بالادستي قائم ڪئي. اوڀر طرف [[ڪانيم-بورنو سلطنت]] ڍنڍ چاڊ ۽ صحارا جي واپاري رستن تي صديون سياسي طاقت برقرار رکي، جڏهن تہ [[هاؤسا رياستون]] واپار، صنعت ۽ شهري زندگيءَ جا اهم مرڪز بڻيون. === اوڀر آفريڪا ۽ سواحلي تهذيب === اوڀر آفريڪا جي هندي سمنڊ واري ساحل تي پهرين هزار سال عيسويءَ جي آخر تائين ڪيترائي شهري واپاري مرڪز پيدا ٿيا، جن مان اڳتي هلي [[سواحلي ثقافت]] اڀري. [[ڪِلوا ڪسيواني|ڪِلوا]]، [[ممباسا]]، [[لامو]]، [[مالندي]] ۽ [[زنجبار]] جهڙن شهرن جا عربستان، فارس، هندستان ۽ پوءِ ڏکڻ اوڀر ايشيا سان واپاري لاڳاپا هئا. سواحلي شهرن مان سون، عاج، لوھ ۽ ٻين آفريڪي شين جي برآمد ٿيندي هئي، جڏهن تہ ڪپڙا، شيشا، چيني چيني-برتن ۽ ٻيون شيون درآمد ٿينديون هيون. هن واپار مان هڪ شهري مسلمان سواحلي ثقافت پيدا ٿي، جنهن ۾ آفريڪي بنيادن سان گڏ هندي سمنڊ واري دنيا جا ثقافتي اثر شامل هئا. === ڏاکڻي آفريڪا === [[File:Great Zimbabwe Closeup.jpg|thumb|[[عظيم زمبابوي]] جا آثار؛ شهر 11هين کان 15هين صديءَ تائين وڏي سياسي ۽ واپاري مرڪز طور عروج تي رهيو.]] ڏاکڻي آفريڪا ۾ [[ماپونگوبوي بادشاهت]] ۽ پوءِ [[عظيم زمبابوي]] وڏي سياسي ۽ واپاري مرڪز طور اڀريا. عظيم زمبابوي تقريباً 1100ع کان 1450ع جي وچ ۾ [[شونا ماڻهو|شونا]] آباديءَ پاران تعمير ڪيو ويو. ان جون وڏيون خشڪ پٿر جون ڀتيون بغير گاري جي ٺهيل آهن، ۽ آثار قديمه مان چيني ۽ فارسي چيني-برتن، شيشي جا موتي ۽ ڪِلوا جا سڪا مليا آهن، جيڪي هندي سمنڊ واري واپار سان ان جي لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Great Zimbabwe National Monument |url=https://whc.unesco.org/en/list/364 |publisher=[[يونيسڪو]] عالمي ورثو مرڪز |access-date=3 September 2026}}</ref> عظيم زمبابوي کان پوءِ [[موتاپا سلطنت]] ۽ ٻين شونا رياستن سون ۽ هندي سمنڊ جي واپار تي اهم ڪردار ادا ڪيو. === آفريڪا ۾ اسلام ۽ اسلامي تهذيب === ستين صديءَ کان پوءِ اسلام مصر ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙيو ۽ پوءِ واپار، عالمن ۽ سياسي رابطن ذريعي صحارا جي ڏکڻ، ساحل، آفريڪا جي سينڱ ۽ سواحلي ساحل تائين پهتو. [[قيروان]]، [[فاس]]، [[ٽمبڪٽو]]، [[گائو]] ۽ ٻين شهرن ۾ مسجدون، مدرسا ۽ علمي مرڪز قائم ٿيا. اسلامي دور ۾ عرب، امازيغ، سوننڪي، مانڊي، فولاني، هاؤسا، سواحلي ۽ ٻين مقامي ثقافتن وچ ۾ گهرو رابطي مان ڪيترائي الڳ اسلامي سماج پيدا ٿيا. يونيسڪو موجب 7هين کان 16هين صديءَ جي آفريڪي تاريخ جا اهم عنصر اسلام جي توسيع، ڊگهي فاصلي واري واپار، ثقافتي ڏي وٺ ۽ بادشاهتن ۽ سلطنتن جي واڌ هئا.<ref>{{cite web |title=General History of Africa |url=https://www.unesco.org/en/general-history-africa |publisher=[[يونيسڪو]] |access-date=3 September 2026}}</ref> === وچئين ۽ اوائلي جديد دور جون رياستون === [[File:Cedid Atlas (Africa) 1803.jpg|thumb|1803ع جو عثماني ''[[جديد ائٽلس]]''، جنهن ۾ آفريڪا کي ان دور جي عثماني جاگرافيائي تصور موجب ڏيکاريو ويو آهي.]] 15هين کان 19هين صديءَ تائين آفريڪا ۾ وڏين ۽ ننڍين سياسي رياستن جو پيچيده نظام موجود هو. اولهه آفريڪا ۾ [[بينن جي بادشاهت]]، [[اويو سلطنت]]، [[اشانتي سلطنت]] ۽ [[داهومي بادشاهت]] طاقتور ٿيون؛ وچ آفريڪا ۾ [[ڪانگو بادشاهت]] ۽ [[لونڊا سلطنت]]، جڏهن تہ ڍنڍ چاڊ واري علائقي ۾ [[باگيرمي بادشاهت]] ۽ ڪانيم-بورنو اهم قوتون هيون. اتر آفريڪا جا ڪيترائي علائقا 16هين صديءَ کان [[عثماني سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ آيا، خاص طور مصر، طرابلس، تونس ۽ الجزائر؛ جڏهن تہ مراڪش آزاد مقامي گهراڻن هيٺ رهيو. عثماني اثر سڀني اتر آفريڪي علائقن ۾ هڪجهڙو نه هو ۽ ڪيترن هنڌن تي مقامي حڪمران وڏي خودمختياري رکندا هئا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#dceef8; font-size:110%;" | '''آفريڪا جون چونڊ تاريخي تهذيبون ۽ رياستون''' |- style="background:#c9e6c9;" ! تهذيب / رياست ! تقريباً دور ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | style="background:#fff7e6;" | [[قديم مصر]] | 3100 ق.م.–30 ق.م. | نيل وادي، اتر اوڀر آفريڪا | مرڪزي رياست، هيروگليف، اهرام، آبپاشي ۽ مندر |- | style="background:#f3efff;" | [[ڪُش جي بادشاهت]] | تقريباً 1070 ق.م.–350ع | نوبيا، موجوده سوڊان | نپاتا، مروي، سون ۽ نيل واري واپار |- | style="background:#eef8ee;" | [[ڪارٿيج]] | تقريباً 9هين صدي ق.م.–146 ق.م. | موجوده تونس | سامونڊي واپار ۽ ڀونوچ سمنڊ جي طاقت |- | style="background:#eef5ff;" | [[اڪسم جي بادشاهت]] | تقريباً 1هين–8هين صدي | ايٿوپيا ۽ ايريٽريا | ڳاڙهي سمنڊ جو واپار، سڪا ۽ ابتدائي عيسائي رياست |- | style="background:#fff2f4;" | [[نوڪ ثقافت]] | تقريباً 500 ق.م.–200ع | نائيجيريا | ٽيراڪوٽا مجسما ۽ ابتدائي لوهه جي ڪم |- | style="background:#f8f4e8;" | [[گھانا سلطنت]] | تقريباً 6هين–13هين صدي | اولهه ساحل | سون ۽ لوڻ جي ٽرانس-صحارا واپار |- | style="background:#eaf7f7;" | [[مالي سلطنت]] | 13هين–17هين صدي | اولهه آفريڪا | منسا موسى، ٽمبڪٽو ۽ اسلامي علم |- | style="background:#f4effb;" | [[سونگھائي سلطنت]] | 15هين–16هين صدي | نائجر وادي | گائو، ٽمبڪٽو ۽ علائقائي واپار |- | style="background:#f6f1e8;" | [[عظيم زمبابوي]] | 11هين–15هين صدي | ڏاکڻي آفريڪا | خشڪ پٿر جي اڏاوت ۽ سون جو واپار |- | style="background:#eef8f1;" | [[بينن جي بادشاهت]] | تقريباً 12هين–19هين صدي | موجوده نائيجيريا | شاهي درٻار، پيتل ۽ ڪانسي جا مشهور فن پارا |} === غلامي ۽ غلامن جو واپار === [[File:Slaves ruvuma.jpg|thumb|عرب-سواحلي غلام واپارين جا قيدي [[رووما درياهه]] ڀرسان، موجوده تنزانيا ۽ موزمبيق؛ 19هين صديءَ جي تصوير.]] آفريڪا جي مختلف سماجن ۾ غلاميءَ جون مقامي صورتون يورپي سامونڊي توسيع کان اڳ به موجود هيون، پر انهن جي قانوني حيثيت، محنت جي نوعيت ۽ سماجي ڪردار علائقي ۽ دور موجب مختلف هئا. 15هين صديءَ کان پوءِ ائٽلانٽڪ، صحارا پار، ڳاڙهي سمنڊ ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظامن ذريعي ماڻهن جي جبري منتقلي وڏي پيماني تي وڌي. [[File:The inspection and sale of a slave.jpg|thumb|left|1854ع جي هڪ نقش ۾ غلام بڻايل آفريڪي شخص جي وڪري کان اڳ جاچ.]] [[ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلام واپار]] 16هين کان 19هين صديءَ تائين آفريڪا ۽ آمريڪا وچ ۾ سڀ کان وڏي جبري انساني لڏپلاڻ بڻيو. ''SlaveVoyages'' جي اندازن موجب تقريباً '''12.52 ملين''' قيدي آفريڪا مان غلام بردار ٻيڙين تي چاڙهيا ويا، جن مان لڳ ڀڳ '''10.7 ملين''' آمريڪا ۽ ٻين ائٽلانٽڪ منزلن تائين زنده پهتا.<ref>{{cite web |title=The Trans-Atlantic Slave Trade Database |url=https://legacy.slavevoyages.org/blog/methodology-trans-atlantic |website=SlaveVoyages |access-date=3 September 2026}}</ref> غلام واپار جا اثر آفريڪا ۾ هر هنڌ هڪجهڙا نه هئا، پر ڪيترن علائقن ۾ آباديءَ جي نقصان، جنگين، ماڻهن جي اغوا، سياسي عدم استحڪام ۽ معيشتن جي تبديليءَ سان لاڳاپيل هئا. ڪجهه آفريڪي حڪمران ۽ واپاري غلام واپار ۾ حصو وٺندا هئا، جڏهن تہ ٻيا سماج حملن ۽ اغوا جا شڪار ٿيا يا واپار جي مزاحمت ڪندا رهيا. 19هين صديءَ ۾ برطانيا، آمريڪا ۽ ٻين ملڪن پاران غلام واپار تي پابنديون وڌڻ ۽ سامونڊي نگراني سبب ائٽلانٽڪ واپار آهستي آهستي گهٽيو. آخري ڄاتل ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلام بردار مهمن مان هڪ 1867ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web |title=A Brief Overview of the Trans-Atlantic Slave Trade |url=https://legacy.slavevoyages.org/blog/brief-overview-trans-atlantic-slave-trade |website=SlaveVoyages |access-date=3 September 2026}}</ref> === بيٺڪي دور === {{Main|آفريڪا لاءِ ڊوڙ|آفريڪا جي نوآبادياتي تاريخ}} [[File:The war in the Soudan.jpg|thumb|left|[[مهدي جنگ]] جي هڪ 1897ع واري تصوير؛ جنگ سوڊاني مهدي قوتن ۽ برطانوي-مصري فوجن وچ ۾ ٿي.]] [[File:Colonial Africa 1913 map.svg|thumb|1913ع ۾ آفريڪا تي نوآبادياتي طاقتن جي اقتدار يا اثر جا علائقا، موجوده سرحدن سان: {{Legend|#f7fab2|[[بيلجيم]]}} {{Legend|#bbfdd9|[[جرمني]]}} {{Legend|#eaaff7|[[اسپين]]}} {{Legend|#b6e3fc|[[فرانس]]}} {{Legend|#fbc5c0|[[برطانيا]]}} {{Legend|#d2f89b|[[اٽلي]]}} {{Legend|#c0a6f2|[[پرتگال]]}} {{Legend|#f6f6f6|آزاد رياستون}} ]] يورپي طاقتن جا آفريڪا جي سامونڊي علائقن سان رابطا 15هين صديءَ کان موجود هئا، پر 19هين صديءَ جي آخر تائين براعظم جو گهڻو اندريون حصو سڌي يورپي سياسي حڪمرانيءَ کان ٻاهر هو. 1880ع واري ڏهاڪي کان شروع ٿيندڙ تيز نوآبادياتي قبضي کي '''[[آفريڪا لاءِ ڊوڙ]]''' چيو وڃي ٿو. [[برطانيا]]، [[فرانس]]، [[بيلجيم]]، [[جرمني]]، [[پرتگال]]، [[اٽلي]] ۽ [[اسپين]] براعظم جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو. 1884–1885ع جي [[برلن ڪانفرنس]] يورپي طاقتن لاءِ آفريڪا ۾ واپار، درياهي آمدرفت ۽ نون علائقائي دعوائن جي سڃاڻپ بابت اصول مقرر ڪيا. ڪانفرنس پاڻ آفريڪا جون سموريون سرحدون سڌي طرح نه ٺاهيون، پر ان کان پوءِ يورپي فوجي قبضي ۽ علائقائي ورهاست جي رفتار تمام تيز ٿي. نوآبادياتي توسيع کي آفريڪا ۾ وڏي مزاحمت پڻ ملي. [[مهدي رياست]] سوڊان ۾ برطانوي-مصري مداخلت جي خلاف اڀري، [[ساموري توري]] اولهه آفريڪا ۾ فرانسيسي توسيع جي مزاحمت ڪئي، [[هيرايرو ۽ ناما نسل ڪشي|هيرايرو ۽ ناما]] جرمن حڪمرانيءَ خلاف بغاوت ڪئي، جڏهن تہ [[ايٿوپيا]] 1896ع جي [[عدوا جي جنگ]] ۾ اٽلي کي شڪست ڏئي پنهنجي آزادي برقرار رکي. 1914ع تائين [[لائبيريا]] ۽ ايٿوپيا کان سواءِ آفريڪا جو لڳ ڀڳ سڄو براعظم يورپي نوآبادياتي حڪومت يا اثر هيٺ اچي چڪو هو. بيٺڪي انتظاميا ڪيترن هنڌن تي ريلوي، بندرگاهن ۽ سرڪاري ادارن جي اڏاوت ڪئي، پر انهن جو بنيادي مقصد گهڻو ڪري خام مال ڪڍڻ، برآمداتي فصلن جي پيداوار، ٽيڪسن جي وصولي ۽ سياسي ڪنٽرول هو. === آزادي ۽ بيٺڪي نظام جو خاتمو === ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آفريڪي قومپرست تحريڪن، مزدور تنظيمن، شاگردن، اڳوڻن فوجين ۽ سياسي پارٽين بيٺڪي حڪمرانيءَ جي خاتمي جا مطالبا تيز ڪيا. [[ليبيا]] 1951ع ۾، [[مراڪش]] ۽ [[تيونس]] 1956ع ۾ ۽ [[گھانا]] 1957ع ۾ آزادي حاصل ڪئي. 1960ع آفريڪي آزاديءَ جي تاريخ ۾ اهم سال هو؛ ان دوران 15 آفريڪي ملڪ آزاد ٿيا ۽ ساڳئي سال گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي قرارداد 1514 منظور ڪري نوآبادياتي قومن جي خود اراديت ۽ آزاديءَ جي حق جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |title=From Independence to Long-term Stability: United Nations Efforts in Africa |url=https://www.un.org/en/chronicle/article/independence-long-term-stability-united-nations-efforts-africa |publisher=[[گڏيل قومون]] |access-date=3 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Declaration on the Granting of Independence to Colonial Countries and Peoples |url=https://digitallibrary.un.org/record/662085 |publisher=[[گڏيل قومون]] |date=14 December 1960 |access-date=3 September 2026}}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي ۾ پرتگالي آفريڪي نوآبادين جهڙوڪ [[انگولا]]، [[موزمبيق]]، [[گني بسائو]]، [[ڪيپ ورڊي]] ۽ [[ساؤ ٽومي ۽ پرنسيپ]] آزادي حاصل ڪئي. [[زمبابوي]] 1980ع ۽ [[نميبيا]] 1990ع ۾ آزاد ٿيا. [[ڏکڻ آفريڪا]] ۾ سرڪاري [[اپارٿائيڊ]] نظام 1994ع جي پهرين مڪمل غير نسلي جمهوري چونڊن سان ختم ٿيو. == جاگرافي == {{Main|آفريڪا جي جاگرافي}} [[File:187 1003703 africa dxm.png|thumb|سيٽلائيٽ تان آفريڪا؛ اتر ۾ وسيع [[صحارا ريگستان]] نمايان طور نظر اچي ٿو.]] آفريڪا دنيا جو ٻيو نمبر وڏو براعظم آهي، جيڪو [[ايشيا]] کان پوءِ زميني ايراضيءَ ۽ آباديءَ ٻنهي لحاظ کان ٻئي نمبر تي اچي ٿو. براعظم جي اتر ۾ [[ڀونوچ سمنڊ]]، اتر اوڀر ۾ [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[سوئز واهه]]، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[هندي سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] واقع آهن. [[سوئز جي ڳچي|سوئز جي ڳچي]] آفريڪا کي ايشيا سان زميني طور ڳنڍي ٿي، جڏهن تہ [[سوئز واهه]] ٻنهي براعظمن وچ ۾ موجوده مصنوعي آبي حد جو اهم حصو بڻجي ٿو. آفريڪا جي ڪل ايراضي، ويجهن ٻيٽن سميت، لڳ ڀڳ 30.3 ملين چورس ڪلوميٽر آهي. براعظم جو گهڻو حصو قديم پليٽو تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان جي سامونڊي ڪنارن تي وسيع هيٺاهين ميدان نسبتاً گهٽ آهن. آفريڪا جي ساحلي پٽي ٻين وڏن براعظمن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ ڪٽيل ۽ گهٽ نارين واري آهي، جنهن ڪري وڏا قدرتي بندرگاهه يورپ يا ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهن. [[File:Africa-asia-america-to-scale.jpg|thumb|left|آفريڪا، اتر آمريڪا ۽ يوريشيا جي ماپ جو تقابلي سيٽلائيٽ منظر]] براعظم جو اترئين انتهائي نقطو [[راس انجلا]]، [[تيونس]] ۾، ڏاکڻو انتهائي نقطو [[ڪيپ اگولهاس]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۾، اولهه وارو انتهائي نقطو [[پوائنٽ ڊي المادي]]، [[سينيگال]] ۾ ۽ سرزميني آفريڪا جو اوڀر وارو انتهائي نقطو [[راس حافون]]، [[صوماليا]] ۾ واقع آهي. آفريڪا جو ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ملڪ [[الجزائر]] آهي، جڏهن تہ سڀ کان ننڍو خودمختيار آفريڪي ملڪ [[سيشلز]] آهي. سرزميني آفريڪا جو سڀ کان ننڍو ملڪ [[گيمبيا]] آهي. براعظم جي جاگرافي انتهائي متنوع آهي. اتر ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو گرم ريگستان [[صحارا]]، وچ ۾ [[ڪانگو طاس]] جا گهاٽا برساتي ٻيلا، اوڀر ۾ [[اوڀر آفريڪي رفٽ]]، عظيم ڍنڍون ۽ بلند جبل، اولهه ۾ [[ساحل]] ۽ [[گني نار]] جا سامونڊي ميدان، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ [[ڪالاهاري ريگستان]]، [[ناميب ريگستان]] ۽ ڏاکڻي آفريڪا جا بلند پليٽو واقع آهن. === زميني بناوٽ ۽ مکيه جاگرافيائي خاصيتون === آفريڪا جي زميني بناوٽ جو وڏو حصو تمام پراڻي [[پري ڪيمبرين]] پٿريلي بنياد تي مشتمل آهي. براعظم ۾ وسيع پليٽو، طاس، اوچا ميدان، آتش فشاني جبل ۽ رفٽ واديون موجود آهن. ان جي مقابلي ۾ وڏا نوجوان فولڊ جبل محدود آهن؛ [[ائٽلس جبل]] اتر اولهه آفريڪا ۾ هڪ اهم استثنا آهن. براعظم جون اهم جاگرافيائي خاصيتون هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#dceef8; font-size:110%;" | '''آفريڪا جون اهم طبعي خاصيتون''' |- style="background:#cbe5cc;" ! خاصيت ! هنڌ ! اهميت |- | style="background:#fff7e8;" | [[صحارا]] | اتر آفريڪا | دنيا جو سڀ کان وڏو گرم ريگستان؛ ائٽلانٽڪ کان ڳاڙهي سمنڊ تائين پکڙيل |- | style="background:#eef7ff;" | [[نيل درياهه]] | اوڀر ۽ اتر اوڀر آفريڪا | دنيا جي سڀ کان ڊگهن درياهن مان هڪ؛ نيل واديءَ جي زراعت ۽ تهذيب جو بنيادي ذريعو |- | style="background:#eef9ef;" | [[ڪانگو طاس]] | وچ آفريڪا | دنيا جي ٻئي نمبر وڏي استوائي برساتي ٻيلن واري علائقي جو مرڪز |- | style="background:#f8f0ff;" | [[اوڀر آفريڪي رفٽ]] | اوڀر آفريڪا | فعال ٽيڪٽونڪ رفٽ؛ وڏين ڍنڍن، آتش فشانن ۽ بلندين سان لاڳاپيل |- | style="background:#fff3e5;" | [[ڪليمانجارو جبل]] | [[تنزانيا]] | آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي؛ {{convert|5895|m|ft|0|abbr=on}} |- | style="background:#f2f8ee;" | [[وڪٽوريا ڍنڍ]] | اوڀر آفريڪا | آفريڪا جي ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏي ڍنڍ |- | style="background:#edf5ff;" | [[تانگانيڪا ڍنڍ]] | اوڀر آفريڪي رفٽ | دنيا جي سڀ کان گهري ۽ پراڻين مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن مان هڪ |- | style="background:#f9f4e8;" | [[ڪالاهاري ريگستان]] | ڏاکڻي آفريڪا | وسيع نيم خشڪ ريتيالو علائقو |- | style="background:#f4effb;" | [[ناميب ريگستان]] | ڏکڻ اولهه آفريڪا | دنيا جي قديم ترين ريگستانن مان هڪ |} === آفريڪي پليٽ ۽ اوڀر آفريڪي رفٽ === [[File:New model of East African Rift.svg|thumb|[[اوڀر آفريڪي رفٽ]]، جنهن ۾ [[نوبين پليٽ]] ۽ [[صومالي پليٽ]] جي جدا ٿيڻ وارو علائقو ڏيکاريل آهي.]] ''آفريڪي پليٽ'' جو اصطلاح تاريخي طور براعظم جي گهڻي حصي هيٺ موجود وڏي [[ٽيڪٽونڪ پليٽ]] لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر جديد ارضياتي بيانن ۾ آفريڪا جي مکيه اولهندي ۽ مرڪزي حصي کي گهڻو ڪري '''[[نوبين پليٽ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ اوڀر آفريڪا جو وڏو حصو '''[[صومالي پليٽ]]''' تي واقع آهي. ٻنهي وچ ۾ [[اوڀر آفريڪي رفٽ]] هڪ فعال ڇڪتاڻ وارو ٽيڪٽونڪ نظام بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |title=Seismicity of the Earth 1900–2013 East African Rift |url=https://www.usgs.gov/publications/seismicity-earth-1900-2013-east-african-rift |publisher=[[گڏيل رياستن جو ارضياتي سروي]] |date=1 January 2014 |access-date=3 September 2026}}</ref> اوڀر آفريڪي رفٽ تقريباً 3,000 ڪلوميٽر ڊگهو براعظمي رفٽ نظام آهي، جيڪو [[عفار ٽڪنڊو|عفار واري ٽرپل جنڪشن]] کان ڏکڻ طرف [[موزمبيق]] تائين پکڙيل آهي. هتي براعظمي پرت ڇڪجي رهي آهي ۽ آهستي آهستي نوبين ۽ صومالي پليٽن کي هڪ ٻئي کان جدا ڪري رهي آهي. هن عمل سان زلزلا، آتش فشان، گہريون واديون ۽ وڏيون رفٽ ڍنڍون لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=East Africa volcanoes |url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/East_Africa.html |publisher=[[گڏيل رياستن جو ارضياتي سروي]] |access-date=3 September 2026}}</ref> اتر اوڀر ۾ نوبين پليٽ [[عربي پليٽ]] کان ڳاڙهي سمنڊ ۽ [[عدن جي نار]] جي ڦهلاءَ وارن مرڪزن ذريعي جدا ٿي رهي آهي. اولهه طرف آفريڪي پليٽ [[وچ ائٽلانٽڪ ريج]] وٽ ڏکڻ آمريڪي پليٽ کان، جڏهن تہ ڏکڻ طرف [[انٽارڪٽڪ پليٽ]] کان سامونڊي ريجن ذريعي جدا آهي. === علائقائي ورهاست === [[آفريقي اتحاد]] پنهنجي ميمبر رياستن کي پنجن مکيه جاگرافيائي علائقن ۾ ورهائي ٿو: '''اتر آفريڪا، اولهه آفريڪا، وچ آفريڪا، اوڀر آفريڪا ۽ ڏاکڻي آفريڪا'''.<ref>{{cite web |title=Regional groups |url=https://au.int/sites/default/files/pages/31829-file-au_handbook_2019_english.pdf |publisher=[[آفريقي اتحاد]] |access-date=3 September 2026}}</ref> === [[اتر آفريڪا]] === اتر آفريڪا ڀونوچ سمنڊ، ائٽلانٽڪ سمنڊ، صحارا ۽ ڳاڙهي سمنڊ جي وچ وارو علائقو آهي. آفريقي اتحاد جي درجابنديءَ ۾ [[الجزائر]]، [[مصر]]، [[ليبيا]]، [[موريتانيا]]، [[مراڪش]]، [[صحراوي عرب جمهوريه]] ۽ [[تيونس]] اتر آفريڪا ۾ شامل آهن.<ref name="AUregions">{{cite web |title=Regional groups |url=https://au.int/sites/default/files/pages/31829-file-au_handbook_2019_english.pdf |publisher=[[آفريقي اتحاد]] |access-date=3 September 2026}}</ref> علائقي جي اترئين پٽي ۾ [[ائٽلس جبل]]، ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا ۽ زرعي ميدان آهن، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ صحارا جو وسيع خشڪ علائقو غالب آهي. [[نيل وادي]] مصر ۽ سوڊان جي آبادڪاري ۽ زراعت لاءِ تاريخي طور بنيادي اهميت رکي ٿي. === [[اولهه آفريڪا]] === اولهه آفريڪا ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان اندروني [[ساحل]] ۽ صحارا جي ڏاکڻي سرحدن تائين پکڙيل آهي. هن خطي ۾ ساحلي برساتي ٻيلا، گني سوانا، ساحلي گھاس جا ميدان ۽ نيم ريگستاني علائقا شامل آهن. [[نائجر درياهه]] خطي جو مکيه درياهي نظام آهي. [[گني نار]] جي ڀرپاسي جا علائقا گهڻي برسات ۽ گرم استوائي آبهوا رکن ٿا، جڏهن تہ اتر طرف برسات تيزيءَ سان گهٽجي ٿي ۽ ساحل جو نيم خشڪ علائقو شروع ٿئي ٿو. === [[وچ آفريڪا]] === وچ آفريڪا جو مرڪز [[ڪانگو طاس]] آهي، جيڪو [[ڪانگو درياهه]] ۽ ان جي معاون درياهن سان ڳنڍيل آهي. هتي دنيا جو ٻيو نمبر وڏو استوائي برساتي ٻيلو موجود آهي. [[ڪانگو جا برساتي ٻيلا]] عالمي حياتياتي تنوع ۽ ڪاربان جي ذخيرن لاءِ وڏي اهميت رکن ٿا. علائقي ۾ استوائي برساتي ٻيلن کان سواءِ اتر ۽ ڏکڻ طرف سوانا، دلدليون ۽ جبل پڻ موجود آهن. === [[اوڀر آفريڪا]] === اوڀر آفريڪا براعظم جي سڀ کان وڌيڪ زميني ۽ ارضياتي تنوع رکندڙ علائقن مان هڪ آهي. هتي [[اوڀر آفريڪي رفٽ]]، [[ايٿوپيائي بلنديون]]، [[وڪٽوريا ڍنڍ]]، [[تانگانيڪا ڍنڍ]]، [[مالاوي ڍنڍ]] ۽ آفريڪا جون ڪيتريون بلند چوٽيون واقع آهن. [[ڪليمانجارو جبل]] {{convert|5895|m|ft|0|abbr=on}} اوچائيءَ سان آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي. [[ڪينيا جبل]] ۽ [[روينزوري جبل]] پڻ اهم بلند جبل آهن. سامونڊي اوڀر آفريڪا ۾ سواحلي ساحل، مرجان وارا ٻيٽ ۽ [[هندي سمنڊ]] جا سامونڊي ماحول شامل آهن. === [[ڏاکڻي آفريڪا]] === ڏاکڻي آفريڪا وڏي پليٽو، ريگستانن، سوانا ۽ ساحلي جبلن تي مشتمل آهي. [[ڪالاهاري ريگستان]] علائقي جي اندرئين حصي ۾، جڏهن تہ انتهائي خشڪ [[ناميب ريگستان]] ائٽلانٽڪ ساحل سان گڏ پکڙيل آهي. ڏکڻ آفريڪا جي اوڀر ۾ [[ڊراڪنسبرگ جبل]]، ڏکڻ ۾ [[ڪيپ فولڊ جبل]] ۽ مختلف گھاس وارا ميدان ۽ سوانا موجود آهن. علائقي جي آبهوا الهندي خشڪ ساحل کان وٺي اوڀر جي وڌيڪ نمي واري علائقن تائين تمام گهڻي تبديل ٿيندي رهي ٿي. === آبهوا === [[File:Koppen-Geiger Map Africa present crop650x550.svg|thumb|آفريڪا جي [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] جو نقشو]] خط استوا ٻنهي پاسن کان آفريڪا جي وچ مان گذري ٿو ۽ براعظم جو وڏو حصو [[مدار سرطان]] ۽ [[مدار جدي]] جي وچ ۾ واقع آهي. انهيءَ سبب آفريڪا مجموعي طور دنيا جي گرم ترين براعظمن مان آهي، پر ان جي آبهوا فقط گرم ريگستاني نه آهي؛ هتي استوائي برساتي، سوانا، نيم خشڪ، گرم ريگستاني، ڀونوچ سمنڊ واري، جبلائي ۽ ڪجهه بلندين تي ٿڌي آبهوا پڻ موجود آهي. استوا جي چوڌاري، خاص طور [[ڪانگو طاس]] ۽ گني نار جي ڪجهه حصن ۾، سڄو سال گرم ۽ نمي واري آبهوا ۽ گهڻي برسات ملي ٿي. ان جي ٻنهي پاسن کان موسمي برساتن وارا سوانا علائقا آهن. وڌيڪ اتر ۽ ڏکڻ طرف نيم خشڪ گھاس جا ميدان ۽ پوءِ وڏا ريگستان شروع ٿين ٿا. اتر آفريڪا جو وڏو حصو صحارا سبب انتهائي خشڪ آهي. ڏکڻ اولهه ۾ ناميب ۽ ڪالاهاري جا خشڪ علائقا آهن. ڀونوچ سمنڊ سان لڳندڙ اتر آفريڪا ۽ ڏکڻ آفريڪا جي ڪيپ علائقي ۾ سياري ۾ برسات ۽ اونهاري ۾ خشڪي واري ڀونوچ سمنڊ جهڙي آبهوا ملي ٿي. پراڻي ادب ۾ [[العزيزيه]]، ليبيا ۾ 1922ع ۾ رڪارڊ ڪيل {{convert|58|°C|°F|1}} کي ڊگهي عرصي تائين دنيا جو رڪارڊ گرمي پد چيو ويندو هو، پر [[عالمي موسميات تنظيم]] 2012ع ۾ جاچ کان پوءِ ان رڪارڊ کي غلط قرار ڏنو. ان ڪري اهو انگ هاڻي قابل قبول عالمي گرمي پد جو رڪارڊ ناهي. === موسمياتي تبديلي === {{Main|آفريڪا ۾ موسمياتي تبديلي}} آفريڪا انساني سببن سان پيدا ٿيل [[موسمياتي تبديلي]] کان انتهائي متاثر ٿيندڙ براعظمن مان آهي، جيتوڻيڪ عالمي تاريخي [[گرين هائوس گيس]] اخراج ۾ ان جو حصو نسبتاً گهٽ رهيو آهي. [[موسمياتي تبديلي بابت بين الحڪومتي پينل]] موجب آفريڪا جي سڀني زميني علائقن ۾ سراسري گرمي ۽ انتهائي گرميءَ ۾ واڌ قدرتي تبديليءَ جي حد کان مٿي ظاهر ٿي چڪي آهي، ۽ ڪيترن علائقن ۾ گرمي وڌڻ جي رفتار عالمي سراسري کان وڌيڪ رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Regional Fact Sheet – Africa |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/factsheets/IPCC_AR6_WGI_Regional_Fact_Sheet_Africa.pdf |publisher=[[موسمياتي تبديلي بابت بين الحڪومتي پينل]] |access-date=3 September 2026}}</ref> ايندڙ ڏهاڪن ۾ گرميءَ جي لهرن، شديد گرم ڏينهن، سامونڊي گرميءَ جي لهرن ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيز برساتي واقعن ۾ واڌ جو امڪان آهي. آفريڪي ساحلن جي چوڌاري سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي، جنهن سان هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ ۽ ساحلي ڪٽاءَ جو خطرو وڌي ٿو.<ref name="IPCCAfrica">{{cite web |title=Regional Fact Sheet – Africa |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/factsheets/IPCC_AR6_WGI_Regional_Fact_Sheet_Africa.pdf |publisher=[[موسمياتي تبديلي بابت بين الحڪومتي پينل]] |access-date=3 September 2026}}</ref> موسمياتي اثر سڄي براعظم ۾ هڪجهڙا نه آهن. اتر ۽ ڏاکڻي آفريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ خشڪي ۽ پاڻيءَ جي کوٽ اهم خطرا آهن، جڏهن تہ اوڀر، اولهه ۽ وچ آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ انتهائي برساتن ۽ ٻوڏن جو خطرو وڌي رهيو آهي. موسمياتي تبديلي زراعت، پاڻيءَ جي فراهمي، صحت، ٻيلن، سامونڊي معيشت ۽ حياتياتي تنوع تي پڻ اثر وجهي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Chapter 9: Africa |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_Chapter09.pdf |publisher=[[موسمياتي تبديلي بابت بين الحڪومتي پينل]] |access-date=3 September 2026}}</ref> === حيواني زندگي === [[File:Zebras Ngorongoro Crater.jpg|thumb|left|[[نگورونگورو تحفظي علائقو]]، [[تنزانيا]] ۾ زيبرا]] آفريڪا پنهنجي وڏي ۽ متنوع جهنگلي حيات لاءِ مشهور آهي. براعظم ۾ دنيا جي ڪيترن نمايان وڏن ٿڻائتن جون قدرتي آباديون موجود آهن، جن ۾ [[آفريڪي هاٿي]]، [[آفريڪي شينهن]]، [[چيتو]]، [[ليپرڊ]]، [[زرافو]]، [[گينڊو]]، [[درياهي گهوڙو]]، [[زيبرا]]، [[وائلڊبيسٽ]]، مختلف هرڻ ۽ ڪيترائي [[پرائيميٽ]] شامل آهن. اوڀر آفريڪا جي سوانا ۾ وڏن چرندڙ جانورن جون موسمي لڏپلاڻون دنيا جي سڀ کان مشهور قدرتي واقعن مان آهن. [[سيرينگيٽي]] ۽ [[ماسائي مارا]] واري ماحولياتي نظام ۾ هر سال لکين وائلڊبيسٽ، زيبرا ۽ ٻين جانورن جي لڏپلاڻ ٿئي ٿي. وچ آفريڪا جي برساتي ٻيلن ۾ [[گوريلا]]، [[چمپانزي]]، [[اوڪاپي]] ۽ ڪيترائي ٻيلائي ٿڻائتا، پکين ۽ حشرات جا نسل ملن ٿا. [[مڊگاسڪر]] پنهنجي ڊگهي جاگرافيائي الڳ ٿيڻ سبب تمام وڏي تعداد ۾ مقامي نسل رکي ٿو، جن ۾ [[ليمور]] خاص طور مشهور آهن. === نباتات === {{Main|آفريڪا جي نباتات}} آفريڪا جي نباتات آبهوا، مٽي ۽ اوچائيءَ سان ويجهي لاڳاپيل آهي. استوائي وچ آفريڪا ۾ سدابهار برساتي ٻيلا غالب آهن؛ انهن جي ٻاهرين حصن ۾ گھاس، ڇٽيل وڻن ۽ جھاڙين واري [[سوانا]] موجود آهي. ساحل واري نيم خشڪ پٽي ۾ خشڪي برداشت ڪندڙ گھاس ۽ ڪنڊيدار ٻوٽا ملن ٿا. صحارا، ناميب ۽ ٻين ريگستانن ۾ ٻوٽن جي واڌ گهٽ آهي، پر نخلستانن، موسمي ندين ۽ سامونڊي ڌنڌ وارن علائقن ۾ مخصوص خشڪي برداشت ڪندڙ نباتات موجود آهي. [[بائوباب]]، [[اڪيشيا]]، تيل واري پام، تاريخي کجور ۽ مختلف قسم جا الو آفريڪا جي مشهور ٻوٽن مان آهن. ڏکڻ آفريڪا جو [[ڪيپ فلورسٽڪ علائقو]] دنيا جي ٻوٽن جي تنوع جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي ۽ پنهنجي وڏي تعداد ۾ مقامي نسلن لاءِ مشهور آهي. === ماحوليات ۽ حياتياتي تنوع === [[File:Mauritius beach.png|thumb|[[ترو او بيش]]، [[ماريشس]] جو استوائي سامونڊي ڪنارو]] آفريڪا جا قدرتي ماحول ريگستانن کان وٺي برساتي ٻيلن، جبلن، گھاس وارن ميدانن، دلدلن، وڏين ڍنڍن، مينگروون ۽ مرجاني چٽن تائين پکڙيل آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] آفريڪا جي مٽي، پاڻي، حياتياتي تنوع، ٻيلن، سامونڊي ماحول ۽ ٻين قدرتي وسيلن کي براعظم جي اهم '''قدرتي سرمائي''' قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=GEO-6: Regional Assessment for Africa |url=https://www.unep.org/resources/assessment/geo-6-regional-assessment-africa |publisher=[[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] |access-date=3 September 2026 |archive-date=3 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903061753/https://www.unep.org/resources/assessment/geo-6-regional-assessment-africa |url-status=dead}}</ref> براعظم جي حياتياتي تنوع کي رهائشگاهن جي تباهي، ٻيلن جي ڪٽائي، غيرقانوني جهنگلي حيات جي واپار، وڌيڪ شڪار، غير پائيدار مڇي مارڻ، آلودگي، ڌارين حملي آور نسلن ۽ موسمياتي تبديليءَ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=GEO-6 Regional Summary for Africa |url=https://www.unep.org/global-environment-outlook/findings-and-data/assessment-findings/geo-6-regional-summary-africa |publisher=[[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] |access-date=3 September 2026}}</ref> [[ڪانگو طاس]] جا ٻيلا عالمي ڪاربان چڪر ۽ حياتياتي تنوع لاءِ انتهائي اهم آهن، جڏهن تہ آفريڪا جا سامونڊي ۽ ساحلي ماحول لکين ماڻهن جي خوراڪ ۽ روزگار جو ذريعو آهن. ساحلي ڪٽاءَ، سامونڊي آلودگي، غيرقانوني مڇي مارڻ ۽ سامونڊي گرميءَ ۾ واڌ انهن نظامن تي دٻاءُ وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Blue Economy for Resilient Africa Program |url=https://www.worldbank.org/en/brief/2022/11/15/blue-economy-for-resilient-africa-program |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |access-date=3 September 2026}}</ref> آفريڪا ۾ وڏي تعداد ۾ قومي پارڪ، جهنگلي حيات جا ذخيرا، حياتياتي ذخيرا ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قائم ڪيا ويا آهن. انهن جو مقصد جهنگلي حيات، ناياب نسلن، پاڻيءَ جي وسيلن، ٻيلن ۽ منفرد زميني منظرن جي حفاظت ڪرڻ آهي. == انفراسٽرڪچر == === پاڻي جا وسيلا === [[File:Nile basin map.png|thumb|[[نيل درياهه]] جو طاس؛ آفريڪا جي سڀ کان اهم سرحد پار آبي نظامن مان هڪ]] آفريڪا ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي ترقي، ورڇ ۽ انتظام براعظم جي جاگرافي، تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي، آبپاشي، بجليءَ جي پيداوار، شهريت ۽ [[موسمياتي تبديلي]] سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهن. براعظم جا ڪيترائي اهم درياهه، ڍنڍون ۽ زيرزمين آبي ذخيرا هڪ کان وڌيڪ ملڪن ۾ پکڙيل آهن، تنهنڪري پاڻيءَ جو انتظام رڳو قومي سطح تي نه، پر علائقائي ۽ سرحد پار تعاون ذريعي پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[گڏيل قومن]] موجب سرحد پار پاڻيءَ جا وسيلا اهڙا درياهي، ڍنڍي ۽ زيرزمين آبي نظام آهن جيڪي ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ ورهايل هجن؛ اهڙن وسيلن جو گڏيل انتظام خوراڪ، توانائي، ماحولياتي تحفظ ۽ علائقائي استحڪام لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Transboundary Waters |url=https://www.unwater.org/water-facts/transboundary-waters |website=UN-Water |publisher=United Nations |access-date=3 September 2026}}</ref> آفريڪا جا ڪيترائي وڏا درياهي طاس سرحد پار آهن. انهن ۾ [[نيل درياهه|نيل]]، [[ڪانگو درياهه|ڪانگو]]، [[نائجر درياهه|نائجر]]، [[زمبيزي درياهه|زمبيزي]]، [[سينيگال درياهه|سينيگال]]، [[وولٽا درياهه|وولٽا]]، [[اورينج درياهه|اورينج]] ۽ [[اوڪاوانگو درياهه|اوڪاوانگو]] جا طاس شامل آهن. انهن درياهن جو پاڻي پيئڻ، زراعت، آبپاشي، ماهيگيري، صنعت، آمدرفت ۽ [[پن بجلي]] لاءِ استعمال ٿئي ٿو. سرحد پار آبي نظامن ۾ هڪ ملڪ ۾ ٺاهيل بند، آبپاشي منصوبو يا پاڻيءَ جي وهڪري ۾ تبديلي هيٺاهين ملڪن تي سڌو اثر وجهي سگهي ٿي، تنهنڪري معلومات جي ڏي وٺ، گڏيل منصوبابندي ۽ تڪرار جي حل جا ادارا اهم بڻجن ٿا.<ref>{{cite web |title=Progress on Transboundary Water Cooperation – 2024 Update |url=https://www.unwater.org/publications/progress-transboundary-water-cooperation-2024-update |publisher=UN-Water |date=1 October 2024 |access-date=3 September 2026}}</ref> [[File:Zambezi river basin-en.svg|thumb|left|[[زمبيزي درياهه]] جو طاس؛ ڏکڻ آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ پکڙيل سرحد پار آبي نظام]] === وڏا درياهي طاس === آفريڪا جي پاڻيءَ جي بنيادي ڍانچي جو وڏو حصو چند وڏن درياهي طاسن سان لاڳاپيل آهي. انهن مان نيل جو طاس اتر اوڀر آفريڪا جي وڏي حصي کي ڍڪي ٿو، جڏهن تہ ڪانگو طاس وچ آفريڪا جي گهڻي برسات واري علائقي جو بنيادي آبي نظام آهي. نائجر اولهه آفريڪا، ۽ زمبيزي ڏکڻ-مرڪزي آفريڪا ۾ زراعت ۽ توانائيءَ لاءِ وڏي اهميت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#dceef8; font-size:110%;" | '''آفريڪا جا چونڊ وڏا سرحد پار درياهي طاس''' |- style="background:#c9e6c9;" ! درياهه / طاس ! مکيه ملڪ ! اهم استعمال ! گڏيل انتظام جو ادارو |- | style="background:#eef7ff;" | [[نيل درياهه|نيل]] | برونڊي، ڊي آر ڪانگو، مصر، ايٿوپيا، ڪينيا، روانڊا، ڏکڻ سوڊان، سوڊان، تنزانيا، يوگنڊا | پيئڻ جو پاڻي، آبپاشي، پن بجلي، زراعت | [[نيل بيسن انيشيئيٽو]] |- | style="background:#eef8ee;" | [[زمبيزي درياهه|زمبيزي]] | انگولا، بوٽسوانا، مالاوي، موزمبيق، نميبيا، تنزانيا، زامبيا، زمبابوي | پن بجلي، آبپاشي، ماهيگيري، ماحولياتي وهڪرا | زمبيزي واٽرڪورس ڪميشن |- | style="background:#fff7e8;" | [[نائجر درياهه|نائجر]] | بينن، برڪينا فاسو، ڪيمرون، چاڊ، آئيوري ڪوسٽ، گني، مالي، نائجر، نائيجيريا | زراعت، آبپاشي، ماهيگيري، پن بجلي | نائجر بيسن اٿارٽي |- | style="background:#f4effb;" | [[وولٽا درياهه|وولٽا]] | بينن، برڪينا فاسو، آئيوري ڪوسٽ، گھانا، مالي، ٽوگو | پن بجلي، آبپاشي، پيئڻ جو پاڻي | وولٽا بيسن اٿارٽي |- | style="background:#f8f3e8;" | [[اورينج درياهه|اورينج–سينڪو]] | بوٽسوانا، ليسوٿو، نميبيا، ڏکڻ آفريڪا | پاڻيءَ جي منتقلي، آبپاشي، شهري پاڻي | اورينج–سينڪو ريور ڪميشن |} === نيل طاس === [[نيل بيسن انيشيئيٽو]] 1999ع ۾ قائم ڪيل بين الحڪومتي شراڪت آهي، جنهن جو مقصد نيل جي گڏيل پاڻيءَ جي منصفاڻي، پائيدار ۽ سهڪاري انتظام لاءِ ميمبر ملڪن کي هڪ گڏيل پليٽ فارم مهيا ڪرڻ آهي. ان ۾ برونڊي، ڊي آر ڪانگو، مصر، ايٿوپيا، ڪينيا، روانڊا، ڏکڻ سوڊان، سوڊان، تنزانيا ۽ يوگنڊا شامل آهن، جڏهن تہ ايريٽريا مبصر طور حصو وٺي ٿو.<ref>{{cite web |title=Nile Basin Initiative Secretariat |url=https://nilebasin.org/center/nilesec |publisher=Nile Basin Initiative |access-date=3 September 2026}}</ref> نيل طاس ۾ آباديءَ جي واڌ، آبپاشي، شهرن جي پاڻيءَ جي گهرج، پن بجلي ۽ موسمياتي تبديلي گڏيل انتظام کي وڌيڪ اهم بڻائين ٿا. نيل بيسن انيشيئيٽو گڏيل هائڊرولوجيڪل ڊيٽا، منصوبا بندي، بجليءَ جي نيٽ ورڪن ۽ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام تي ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Transboundary Water Cooperation in the Nile Basin |url=https://nilebasin.org/projects/transboundary-water-cooperation-nile-basin |publisher=Nile Basin Initiative |access-date=3 September 2026}}</ref> === زمبيزي طاس ۽ پن بجلي === [[File:KaribaDam.jpg|thumb|[[ڪاريبا بند]]، [[زمبيزي درياهه]] تي زامبيا ۽ زمبابوي جي سرحد وٽ]] زمبيزي درياهه ڏکڻ آفريڪا جي توانائي ۽ پاڻيءَ جي بنيادي ڍانچي لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. [[ڪاريبا بند]] ۽ [[ڪاهورا باسا بند]] جهڙا وڏا پن بجلي منصوبا زمبيزي نظام تي واقع آهن. ڪاريبا بند زامبيا ۽ زمبابوي وچ ۾ واقع آهي ۽ ٻنهي ملڪن لاءِ بجليءَ جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. اهڙن درياهي طاسن ۾ گڏيل منصوبابنديءَ سان پن بجلي، ٻوڏ جي انتظام، آبپاشي ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. سرحد پار تعاون جو مقصد رڳو پاڻي ورهائڻ نه، پر مجموعي معاشي فائدي کي وڌائڻ، خشڪي ۽ ٻوڏ جا خطرا گهٽائڻ ۽ مختلف ملڪن جي پاڻي، خوراڪ ۽ توانائيءَ جي ضرورتن ۾ توازن پيدا ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Transboundary Waters |url=https://www.unwater.org/water-facts/transboundary-waters |publisher=UN-Water |access-date=3 September 2026}}</ref> === پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي === پاڻيءَ جي وسيلن جي وڏي مقدار هجڻ باوجود آفريڪا جي ڪيترن علائقن ۾ محفوظ پيئڻ جي پاڻي، نيڪال ۽ صفائيءَ جي بنيادي ڍانچي تائين رسائي اڃا به اڻبرابر آهي. تيزيءَ سان وڌندڙ شهرن، غير رسمي آبادين ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ پاڻيءَ جي فراهميءَ جا نيٽ ورڪ، کوهه، پمپ، ذخيرن، نيڪال جي نظام ۽ گندي پاڻيءَ جي صفائيءَ جي تنصيبات ۾ وڏي سيڙپڪاري جي ضرورت آهي. 2026ع ۾ [[آفريقي اتحاد]] '''آفريڪا واٽر ويزن 2063 ۽ پاليسي''' منظور ڪئي، جنهن پاڻي ۽ صفائيءَ کي [[ايجنڊا 2063]] جي مرڪزي ترقياتي عنصرن مان قرار ڏنو. پاليسيءَ جا بنيادي مقصد محفوظ ۽ پائيدار پاڻيءَ جي دستيابي، سڀني لاءِ محفوظ صفائي، موسمياتي مزاحمتي سيڙپڪاري، بهتر حڪمراني، قابل اعتماد آبي ڊيٽا ۽ سرحد پار تعاون کي مضبوط ڪرڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Africa Water Vision 2063 and Policy: Assuring Sustainable Water Availability and Safe Sanitation Systems to Achieve the Goals of Agenda 2063 |url=https://au.int/en/documents/20260217/africa-water-vision-2063-and-policy-assuring-sustainable-water-availability-and |publisher=[[آفريقي اتحاد]] |date=17 February 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=African Leaders Endorse and Launch the Africa Water Vision 2063 & Policy |url=https://au.int/en/pressreleases/20260217/african-leaders-endorse-and-launch-africa-water-vision-2063-policy |publisher=[[آفريقي اتحاد]] |date=17 February 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> === زيرزمين پاڻي === آفريڪا جي ڪيترن خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن ۾ [[زيرزمين پاڻي]] پيئڻ جي پاڻي ۽ ڳوٺاڻن آباديءَ لاءِ بنيادي ذريعو آهي. ڪيترائي وڏا آبي ذخيرا قومي سرحدن کان پار پکڙيل آهن، تنهنڪري انهن جو انتظام پڻ سرحد پار تعاون جو حصو آهي. زيرزمين پاڻي عام طور سطحي پاڻيءَ جي ڀيٽ ۾ خشڪيءَ دوران وڌيڪ مستحڪم ٿي سگهي ٿو، پر گهڻي پمپنگ، آلودگي ۽ گهٽ ٻيهر ڀرپاسي سبب ڪجهه هنڌن تي ان جي پائيداري خطري ۾ پئجي سگهي ٿي. سرحد پار آبي ذخيرن جي باري ۾ معلومات اڃا ڪيترن علائقن ۾ محدود آهي؛ ان ڪري گڏيل نقشه سازي، نگراني، پاڻيءَ جي معيار جي جاچ ۽ ڊيٽا جي ڏي وٺ کي جديد آبي انتظام جو اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Progress on Transboundary Water Cooperation – 2024 Update |url=https://www.unwater.org/publications/progress-transboundary-water-cooperation-2024-update |publisher=UN-Water |date=1 October 2024 |access-date=3 September 2026}}</ref> === آبپاشي ۽ پاڻي–توانائي–خوراڪ لاڳاپو === آفريڪا جي معيشتن ۾ زراعت جو وڏو ڪردار هجڻ سبب آبپاشي پاڻيءَ جي استعمال جو اهم شعبو آهي. وڏا بند ۽ ذخيرو هڪ ئي وقت آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ پن بجليءَ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا، پر انهن مختلف مقصدن وچ ۾ تڪرار پڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. ان ڪري جديد آبي منصوبابنديءَ ۾ '''پاڻي–توانائي–خوراڪ لاڳاپي''' کي اهميت ڏني وڃي ٿي، جنهن تحت هڪ شعبي ۾ ڪيل فيصلي جا ٻين شعبن تي اثر گڏجي جانچيا وڃن ٿا. خاص طور نيل، زمبيزي ۽ نائجر جهڙن طاسن ۾ گڏيل بندن جي آپريشن، بجليءَ جي واپار ۽ آبپاشيءَ جي منصوبا بندي ذريعي علائقائي سطح تي وڌيڪ اقتصادي فائدا حاصل ڪرڻ جي گنجائش موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Transboundary water governance |url=https://nilebasin.org/goals/transboundary-water-governance |publisher=Nile Basin Initiative |access-date=3 September 2026}}</ref> === اهم مسئلا === آفريڪا جي پاڻيءَ واري بنيادي ڍانچي کي موسمياتي تبديلي، خشڪي، ٻوڏ، تيزيءَ سان وڌندڙ آبادي، شهريت، پراڻي پائيپ لائينن، پاڻيءَ جي ضايع ٿيڻ، گندي پاڻيءَ جي محدود صفائي ۽ سرحد پار سياسي اختلافن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. ڪجهه علائقن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ بنيادي مسئلو آهي، جڏهن تہ ڪانگو طاس جهڙن علائقن ۾ پاڻي گهڻو هجڻ باوجود ان کي محفوظ پيئڻ جي پاڻيءَ ۾ تبديل ڪرڻ ۽ صارفن تائين پهچائڻ لاءِ بنيادي ڍانچي جي کوٽ اهم مسئلو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#e8f4fc; font-size:110%;" | '''آفريڪا جي پاڻيءَ واري بنيادي ڍانچي جا اهم چئلينج ۽ پاليسي جواب''' |- style="background:#cfe8ff;" ! چئلينج ! اثر ! اهم پاليسي جواب |- | style="background:#fff7e8;" | موسمياتي تبديلي ۽ خشڪي | پاڻيءَ جي دستيابي ۽ پن بجليءَ ۾ غير يقيني صورتحال | ذخيرن، ابتدائي خبرداري، پاڻي بچائڻ ۽ موسمياتي مزاحمتي منصوبن ۾ سيڙپڪاري |- | style="background:#eef8ee;" | شهري آباديءَ ۾ تيز واڌ | پاڻي ۽ نيڪال جي نيٽ ورڪن تي دٻاءُ | شهري پائيپ لائينون، گندي پاڻيءَ جي صفائي ۽ غير رسمي آبادين تائين رسائي |- | style="background:#f4effb;" | سرحد پار درياهه | مختلف ملڪن جي پاڻيءَ ۽ توانائيءَ جي مفادن ۾ اختلاف | گڏيل بيسن ادارا، ڊيٽا جي ڏي وٺ ۽ گڏيل منصوبا بندي |- | style="background:#eef7ff;" | پراڻو يا محدود بنيادي ڍانچو | پاڻي ضايع ٿيڻ ۽ غير مستحڪم فراهمي | نيٽ ورڪ جي بحالي، ڊجيٽل نگراني ۽ نئين سيڙپڪاري |- | style="background:#fff0f0;" | آلودگي | پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ ماحولياتي نظامن تي اثر | گندي پاڻيءَ جي صفائي، صنعتي ضابطا ۽ پاڻيءَ جي معيار جي نگراني |} 2026ع جي '''آفريڪا واٽر ويزن 2063''' تحت براعظمي پاليسي پاڻيءَ کي رڳو هڪ قدرتي وسيلو نه، پر اقتصادي تبديلي، عوامي صحت، خوراڪ ۽ توانائيءَ جي سلامتي، موسمياتي موافقت ۽ علائقائي اتحاد سان ڳنڍيل بنيادي ڍانچي طور ڏسي ٿي.<ref>{{cite web |title=Africa Water Vision 2063 |url=https://www.unwater.org/news/africa-water-vision-2063 |publisher=UN-Water |date=5 March 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> == سياست == {{Main|آفريڪا جي سياست}} آفريڪا جي سياسي نظامن ۾ جمهوري جمهوريائون، صدارتي ۽ نيم صدارتي نظام، پارلياماني رياستون، آئيني بادشاهتون ۽ ڪجهه فوجي حڪومتون شامل آهن. براعظم جي جديد سياسي جوڙجڪ تي [[نوآباديات]]، آزاديءَ جون تحريڪون، [[سرد جنگ]]، قومي رياستن جي تعمير، فوجي بغاوتون، گهرو جنگيون، جمهوري تبديليون ۽ علائقائي اتحاد گهرو اثر وڌو آهي. [[File:Mobutu Sese Seko 1973.jpg|thumb|upright|left|[[موبوتو سيسي سيڪو]]، جيڪو 1965ع کان 1997ع تائين [[زائير]]، موجوده [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]]، تي حڪمران رهيو.]] [[File:SADF-Operations 4.jpg|thumb|ڏکڻ آفريڪي فوج جا پيراٽروپر [[ڏکڻ آفريڪي سرحدي جنگ]] دوران انگولا ۾ هڪ فوجي ڪارروائيءَ ۾]] === سرد جنگ ۽ رياستي سياست === {{Main|آفريڪا ۾ سرد جنگ}} ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آزادي حاصل ڪندڙ آفريڪي رياستن جي سياست تي [[سرد جنگ]] جو گهرو اثر رهيو. آمريڪا، سوويت يونين، چين ۽ ٻين ٻاهرين طاقتن مختلف حڪومتن، آزاديءَ جي تحريڪن ۽ هٿياربند گروهن جي سياسي، معاشي يا فوجي مدد ڪئي. ان مقابلي سبب [[انگولا جي گهرو ويڙهه]]، [[موزمبيق جي گهرو ويڙهه]]، [[ايٿوپيا]]، [[صوماليا]]، ڪانگو ۽ ڏاکڻي آفريڪا جي ٻين تڪرارن ۾ عالمي قوتن جو سڌو يا اڻسڌو ڪردار رهيو. ڪجهه ملڪن ۾ آزاديءَ کان پوءِ هڪ پارٽيءَ واري نظام، فوجي حڪومت يا شخصي آمريت قائم ٿي. مثال طور [[موبوتو سيسي سيڪو]] 1965ع کان 1997ع تائين زائير تي حڪمراني ڪئي. سندس دور سياسي جبر، شخصيت پرستي ۽ وڏي پيماني تي بدعنواني سان لاڳاپيل رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ڪيترن آفريڪي ملڪن ۾ گهڻ پارٽي چونڊن ۽ جمهوري ادارن ڏانهن منتقلي ٿي، پر اهو عمل سڄي براعظم ۾ هڪجهڙو نه رهيو. 2025ع ۽ 2026ع جي جمهوري جائزي موجب ڪجهه ملڪن ۾ چونڊن، پارلياماني ادارن ۽ شهري آزاديءَ ۾ واڌ ٿي، جڏهن⁠تہ ٻين ۾ فوجي بغاوتن، مخالف ڌر تي پابندين، ميڊيا تي دٻاءَ ۽ غير مقابلي واري چونڊن سبب جمهوري پٺتي هٽڻ جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Africa and Western Asia |url=https://www.idea.int/democracytracker/region/africa-and-western-asia-2 |publisher=International IDEA |access-date=3 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Regional Trends: Africa |url=https://freedomhouse.org/report/report-sub-page/2026/regional-trends |publisher=Freedom House |access-date=3 September 2026}}</ref> === آفريقي اتحاد === {{Main|آفريقي اتحاد}} [[File:African Union Headquarters Addis Ababa.jpg|thumb|[[اديس ابابا]]، [[ايٿوپيا]] ۾ [[آفريقي اتحاد]] جو هيڊڪوارٽر]] '''آفريقي اتحاد''' (آفريقن يونين؛ مخفف '''AU''') براعظمي تنظيم آهي، جنهن ۾ آفريڪا جون 55 ميمبر رياستون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About the African Union |url=https://www.au.int/en/overview |publisher=African Union |access-date=3 September 2026}}</ref> ان جو هيڊڪوارٽر [[اديس ابابا]]، [[ايٿوپيا]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |title=Visit the AU Headquarters |url=https://www.au.int/en/visit-au-headquarters |publisher=African Union |access-date=3 September 2026}}</ref> آفريقي اتحاد جي بنيادي قانوني دستاويز، '''آفريقي اتحاد جو آئيني ايڪٽ'''، 2000ع ۾ منظور ٿيو ۽ تنظيم 9 جولاءِ 2002ع تي [[درٻن]]، ڏکڻ آفريڪا ۾ رسمي طور شروع ٿي. اها 1963ع ۾ قائم ٿيل [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] (OAU) جي جانشين آهي.<ref>{{cite web |title=Constitutive Act |url=https://www.au.int/en/constitutive-act |publisher=African Union |access-date=3 September 2026}}</ref> آفريقي اتحاد جا بنيادي مقصد ميمبر رياستن وچ ۾ اتحاد ۽ يڪجهتي وڌائڻ، خودمختياري ۽ سرحدي سالميت جو تحفظ، سياسي ۽ معاشي انضمام، امن ۽ سلامتي، جمهوري اصولن، سٺي حڪمراني، انساني حقن ۽ پائيدار ترقي کي هٿي ڏيڻ آهن.<ref>{{cite web |title=Constitutive Act of the African Union |url=https://opendata.pap.au.int/akn/aa-au/act/2000/constitutive-act/eng%402003-07-11 |publisher=African Union |access-date=3 September 2026}}</ref> === آفريقي اتحاد جا ادارا === آفريقي اتحاد هڪ وفاقي رياست يا واحد پارلياماني حڪومت ناهي، پر خودمختيار ميمبر رياستن جي بين الحڪومتي براعظمي تنظيم آهي. ان جا ڪيترائي ادارا الڳ الڳ سياسي، انتظامي، قانوني، امن ۽ انساني حقن جا ڪم سرانجام ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=AU Organs |url=https://au.int/en/organs |publisher=African Union |access-date=3 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#dceef8; font-size:110%;" | '''آفريقي اتحاد جا اهم ادارا''' |- style="background:#c9e6c9;" ! ادارو ! بنيادي ڪم ! هيڊڪوارٽر / هنڌ |- | style="background:#eef7ff;" | '''رياستن ۽ حڪومتن جي سربراهن جي اسيمبلي''' | آفريقي اتحاد جو اعليٰ سياسي ۽ پاليسي ساز ادارو | مختلف اجلاس؛ AU هيڊڪوارٽر اديس ابابا |- | style="background:#eef8ee;" | '''ايگزيڪيوٽو ڪائونسل''' | ميمبر رياستن جي وزيرن ذريعي پاليسين ۽ فيصلن جي هم آهنگي | اديس ابابا / اجلاس مطابق |- | style="background:#fff7e8;" | '''[[آفريقي اتحاد ڪميشن]]''' | اتحاد جو انتظامي ۽ ايگزيڪيوٽو سيڪريٽريٽ | [[اديس ابابا]] |- | style="background:#f4effb;" | '''[[امن ۽ سلامتي ڪائونسل]]''' | تڪرارن جي روڪٿام، انتظام ۽ حل | اديس ابابا |- | style="background:#eef5ff;" | '''[[پين آفريڪن پارليامينٽ]]''' | آفريڪي عوام جي نمائندگي ۽ مشاورتي/پارلياماني ڪم | [[مڊرينڊ]]، ڏکڻ آفريڪا |- | style="background:#fff3e8;" | '''[[آفريقي ڪميشن براءِ انساني ۽ عوامي حق]]''' | آفريقي چارٽر تحت انساني ۽ عوامي حقن جي واڌاري ۽ تحفظ | [[بانجول]]، گيمبيا |- | style="background:#f7f2ff;" | '''[[آفريقي عدالت براءِ انساني ۽ عوامي حق]]''' | انساني ۽ عوامي حقن بابت عدالتي فيصلا | [[اروشا]]، تنزانيا |} '''[[پين آفريڪن پارليامينٽ]]''' ڏکڻ آفريڪا جي [[مڊرينڊ]] ۾ واقع آهي. اهو AU جو پارلياماني ادارو آهي، پر ان جو صدر آفريقي اتحاد جو ”صدرِ رياست“ ناهي، ۽ پارليامينٽ ميمبر رياستن مٿان وفاقي قانون سازي واري مڪمل بالادستي نٿي رکي. '''[[آفريقي ڪميشن براءِ انساني ۽ عوامي حق]]''' 1987ع ۾ قائم ٿي ۽ [[آفريقي چارٽر براءِ انساني ۽ عوامي حق]] جي تشريح، نگراني ۽ انساني حقن جي واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Judicial, Human Rights & Legal Organs |url=https://www.au.int/en/legal-organs |publisher=African Union |access-date=3 September 2026}}</ref> === امن، سلامتي ۽ فوجي بغاوتون === [[آفريقي اتحاد جي امن ۽ سلامتي ڪائونسل]] تڪرارن جي روڪٿام، بحرانن جي انتظام، امن مشنن ۽ براعظمي امن ۽ سلامتيءَ جي پاليسيءَ لاءِ AU جو مستقل فيصلو ڪندڙ ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=The Peace & Security Council |url=https://au.int/en/psc |publisher=African Union |access-date=3 September 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ آفريڪا جي ڪجهه علائقن ۾ سياسي استحڪام ۽ جمهوري منتقليءَ باوجود، خاص طور [[ساحل]] ۽ اولهه آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ فوجي بغاوتون ٻيهر وڌيون. 2019ع کان پوءِ ڪيترن ملڪن ۾ فوج اقتدار سنڀاليو، ۽ 2025ع ۾ [[مڊگاسڪر]] ۽ [[گني بسائو]] ۾ پڻ ڪامياب فوجي بغاوتون ٿيون.<ref>{{cite web |title=Regional Trends: Africa |url=https://freedomhouse.org/report/report-sub-page/2026/regional-trends |publisher=Freedom House |access-date=3 September 2026}}</ref> [[مالي]]، [[برڪينا فاسو]] ۽ [[نائجر]] ۾ فوجي حڪمرانن ۽ [[اولهه آفريڪي رياستن جي اقتصادي برادري]] (ECOWAS) وچ ۾ اختلافن کان پوءِ اهي ٽي ملڪ 29 جنوري 2025ع کان ECOWAS مان باضابطه طور نڪري ويا.<ref>{{cite web |title=Burkina Faso, Mali And Niger’s Withdrawal from ECOWAS is now a reality |url=https://www.ecowas.int/burkina-faso-mali-and-nigers-withdrawal-from-ecowas-is-now-a-reality/ |publisher=ECOWAS |date=30 January 2025 |access-date=3 September 2026}}</ref> === جمهوريت ۽ حڪمراني === آفريڪا ۾ سياسي نظامن جي معيار ۾ وڏي علائقائي فرق موجود آهي. ڪجهه ملڪن ۾ باقاعده مقابلي واريون چونڊون، اقتدار جي پرامن منتقلي، آزاد عدالتون ۽ فعال سول سوسائٽي موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻين ۾ مخالف ڌر تي پابنديون، ميڊيا جي آزاديءَ تي دٻاءُ، صدارتي مدت وڌائڻ، فوجي مداخلت ۽ غير مقابلي واريون چونڊون سياسي نظام کي محدود ڪن ٿيون. 2025ع جي انٽرنيشنل آئڊيا جائزي موجب آفريڪا جي ڪجهه ملڪن ۾ مخالف سياسي پارٽين خلاف قانوني ڪارروائين ۽ ميڊيا پابندين ۾ واڌ ٿي، جڏهن⁠تہ ساڳئي وقت ڪيترن ملڪن ۾ قومي چونڊون ۽ نوجوانن جي قيادت ۾ سياسي احتجاج پڻ اهم رجحان رهيا.<ref>{{cite web |title=Africa and Western Asia: January–June 2025 |url=https://www.idea.int/democracytracker/region/africa-and-western-asia-1 |publisher=International IDEA |access-date=3 September 2026}}</ref> 2026ع جي فريڊم ھائوس جائزي موجب 2025ع دوران آفريڪا جي 54 جائزو ورتل ملڪن مان 18 ۾ سياسي حقن يا شهري آزادين ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن⁠تہ 11 ۾ سڌارو ٿيو.<ref>{{cite web |title=Regional Trends: Africa |url=https://freedomhouse.org/report/report-sub-page/2026/regional-trends |publisher=Freedom House |access-date=3 September 2026}}</ref> === انساني حق === {{Main|آفريڪا ۾ انساني حق}} آفريقي اتحاد جي [[ايجنڊا 2063]] ۾ سٺي حڪمراني، جمهوريت، انساني حق، انصاف ۽ قانون جي حڪمراني کي براعظمي مقصدن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Our Aspirations for the Africa We Want |url=https://au.int/en/agenda2063/aspirations |publisher=African Union |access-date=3 September 2026}}</ref> AU جي انساني حقن واري نظام ۾ [[آفريقي چارٽر براءِ انساني ۽ عوامي حق]]، [[آفريقي ڪميشن براءِ انساني ۽ عوامي حق]]، [[آفريقي عدالت براءِ انساني ۽ عوامي حق]] ۽ ٻيا موضوعاتي قانوني ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Democracy, Law & Human Rights |url=https://au.int/en/democracy-law-human-rights |publisher=African Union |access-date=3 September 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ انساني حقن جي صورتحال سڄي براعظم ۾ هڪجهڙي ناهي. 2025ع بابت ايمنيسٽي انٽرنيشنل جي علائقائي جائزي موجب ڪيترن ملڪن ۾ هٿياربند تڪرار، سياسي احتجاجن خلاف غيرقانوني طاقت، صحافين ۽ مخالف ڌر جي گرفتاري، جبري گمشدگيون، صنفي تشدد ۽ پناهگيرن ۽ اندروني طور بي گهر ماڻهن جي حقن جي ڀڃڪڙين جا مسئلا جاري رهيا. خاص طور [[سوڊان]]، اوڀر [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] ۽ ٻين تڪراري علائقن ۾ شهرين خلاف سخت تشدد رپورٽ ٿيو.<ref>{{cite web |title=Africa 2025 |url=https://www.amnesty.org/en/location/africa/report-africa/ |publisher=Amnesty International |access-date=3 September 2026}}</ref> === علائقائي تنظيمون === آفريقي اتحاد کان سواءِ براعظم ۾ ڪيترائي علائقائي معاشي ۽ سياسي اتحاد پڻ موجود آهن. انهن جو مقصد واپار، آزاد آمدرفت، امن، گڏيل بنيادي ڍانچي ۽ سياسي سهڪار کي هٿي ڏيڻ آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#e8f4fc; font-size:110%;" | '''آفريڪا جون اهم علائقائي تنظيمون''' |- style="background:#cfe8ff;" ! تنظيم ! مکيه علائقو ! بنيادي مقصد |- | style="background:#eef8ee;" | [[اولهه آفريڪي رياستن جي اقتصادي برادري]] (ECOWAS) | اولهه آفريڪا | معاشي انضمام، آزاد آمدرفت، سياسي ۽ سلامتي تعاون |- | style="background:#fff7e8;" | [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] (SADC) | ڏاکڻي آفريڪا | واپار، ترقي، توانائي، پاڻي ۽ علائقائي سلامتي |- | style="background:#f4effb;" | [[اوڀر آفريڪي برادري]] (EAC) | اوڀر آفريڪا | ڪسٽمز يونين، گڏيل مارڪيٽ ۽ سياسي/اقتصادي انضمام |- | style="background:#eef5ff;" | [[وچ آفريڪي رياستن جي اقتصادي برادري]] (ECCAS) | وچ آفريڪا | اقتصادي تعاون ۽ علائقائي امن |- | style="background:#fff3e8;" | [[مشرقي ۽ ڏاکڻي آفريڪا جي گڏيل مارڪيٽ]] (COMESA) | اوڀر ۽ ڏاکڻي آفريڪا | واپار ۽ معاشي انضمام |- | style="background:#f7f2ff;" | [[عرب مغرب اتحاد]] | اتر آفريڪا | مغربي اتر آفريڪا ۾ علائقائي انضمام |} === ايجنڊا 2063 === {{Main|ايجنڊا 2063}} [[ايجنڊا 2063]] آفريقي اتحاد جو ڊگهي مدي وارو براعظمي ترقياتي فريم ورڪ آهي. ان جو مقصد 2063ع تائين هڪ وڌيڪ متحد، خوشحال، پرامن ۽ عالمي سطح تي اثرائتو آفريڪا ٺاهڻ آهي. ان ۾ معاشي انضمام، بنيادي ڍانچي، امن، جمهوريت، انساني حق، علائقائي واپار، سائنس، تعليم ۽ سماجي ترقي کي بنيادي ترجيحن طور شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Agenda 2063: The Africa We Want |url=https://au.int/en/agenda2063/overview |publisher=African Union |access-date=3 September 2026}}</ref> ايجنڊا جي ٽئين خواهش خاص طور '''سٺي حڪمراني، جمهوريت، انساني حقن، انصاف ۽ قانون جي حڪمراني''' تي ٻڌل آهي، جڏهن⁠تہ چوٿين خواهش جو مقصد هڪ '''پرامن ۽ محفوظ آفريڪا''' قائم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Our Aspirations for the Africa We Want |url=https://au.int/en/agenda2063/aspirations |publisher=African Union |access-date=3 September 2026}}</ref> == معاشيات == {{Main|آفريڪا جي معيشت}} [[File:RECs of the AEC.svg|thumb|[[آفريقي اقتصادي برادري]] سان لاڳاپيل علائقائي اقتصادي برادريون: {{legend|#691717|[[ساحل-صحارا رياستن جي برادري|CEN-SAD]]}} {{legend|#4F4FB1|[[اوڀر ۽ ڏاکڻي آفريڪا جي گڏيل مارڪيٽ|COMESA]]}} {{legend|#E88356|[[اوڀر آفريڪي برادري|EAC]]}} {{legend|#272759|[[وچ آفريڪي رياستن جي اقتصادي برادري|ECCAS]]}} {{legend|#C43C7F|[[اولهه آفريڪي رياستن جي اقتصادي برادري|ECOWAS]]}} {{legend|#4DB34D|[[ترقي بابت بين الحڪومتي اٿارٽي|IGAD]]}} {{legend|#D22E2E|[[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري|SADC]]}} {{legend|#7E8000|[[عرب مغرب اتحاد|UMA]]}} ]] آفريڪا جي معيشت انتهائي متنوع آهي ۽ ان ۾ زرعي معيشتن، تيل ۽ معدنيات برآمد ڪندڙ ملڪن، تيزيءَ سان وڌندڙ خدمتي معيشتن، صنعتي مرڪزن ۽ ڊجيٽل مارڪيٽن جو ميلاپ شامل آهي. براعظم جا معاشي ڍانچا ملڪ ۽ علائقي موجب گهڻو مختلف آهن؛ ڪجهه رياستون تيل، گئس يا معدنيات تي وڏي حد تائين ڀاڙين ٿيون، جڏهن تہ ٻين ۾ زراعت، سياحت، پيداوار، مالي خدمتون يا ٽيڪنالاجي وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. [[آفريقي ترقياتي بئنڪ]] جي 2026ع جي ''African Economic Outlook'' موجب آفريڪا جي حقيقي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ 2025ع دوران اندازاً 4.4 سيڪڙو واڌ ٿي، جڏهن تہ 2026ع لاءِ 4.2 سيڪڙو ۽ 2027ع لاءِ ٻيهر 4.4 سيڪڙو واڌ جو اندازو لڳايو ويو آهي. 2025ع ۾ 22 آفريڪي معيشتن جي واڌ 5 سيڪڙو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{cite web |title=Africa’s growth holds firm amid global turbulence, says 2026 African Economic Outlook |url=https://www.afdb.org/en/news-and-events/press-releases/africas-growth-holds-firm-amid-global-turbulence-says-2026-african-economic-outlook-93626 |publisher=[[آفريقي ترقياتي بئنڪ]] |date=26 May 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> بهرحال، معاشي واڌ جا فائدا سڄي براعظم ۾ هڪجهڙا ورهايل نه آهن. آباديءَ جي تيز واڌ، بيروزگاري ۽ اڻرسمي روزگار، سرڪاري قرض، مهانگائي، محدود بنيادي ڍانچو، بجليءَ تائين اڻبرابر رسائي، سياسي عدم استحڪام ۽ خام مال جي عالمي اگهن ۾ تبديليون ڪيترن ملڪن لاءِ اهم معاشي چئلينج آهن. === اقتصادي ڍانچو === آفريڪا جي معيشت کي عام طور ٽن وڏن شعبن ــ زراعت، صنعت ۽ خدمتن ــ ۾ ورهايو وڃي ٿو، پر انهن جو تناسب ملڪ کان ملڪ تمام گهڻو مختلف آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#dceef8; font-size:110%;" | '''آفريڪا جي معيشت جا اهم شعبا''' |- style="background:#c9e6c9;" ! شعبو ! اهم سرگرميون ! نمايان علائقا / ملڪ ! اهميت |- | style="background:#eef8ee;" | '''زراعت''' | اناج، ڪافي، ڪوڪو، چانهه، ڪپهه، ميوا، ڍور، ماهيگيري | اولهه، اوڀر ۽ وچ آفريڪا | روزگار، خوراڪ ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو اهم بنياد |- | style="background:#fff7e8;" | '''کان کني ۽ توانائي''' | تيل، گئس، سون، ٽامو، ڪوبالٽ، پلاٽينم، هيرا، ليتيم | نائيجيريا، انگولا، الجزائر، ليبيا، ڊي آر ڪانگو، زامبيا، ڏکڻ آفريڪا | برآمداتي آمدني ۽ سرڪاري ماليات جو اهم ذريعو |- | style="background:#f4effb;" | '''صنعت''' | خوراڪ جي پروسيسنگ، سيمينٽ، ڪپڙو، گاڏيون، ڪيميائي شيون | ڏکڻ آفريڪا، مصر، مراڪش، نائيجيريا، ڪينيا، ايٿوپيا | معاشي تنوع ۽ روزگار لاءِ اهم |- | style="background:#eef5ff;" | '''خدمتون''' | واپار، بئنڪنگ، ٽيليڪام، سياحت، ٽرانسپورٽ، تعليم، صحت | براعظم جا وڏا شهري مرڪز | ڪيترين معيشتن ۾ GDP جو سڀ کان وڏو حصو |- | style="background:#fff2f4;" | '''ڊجيٽل معيشت''' | موبائل ادائگيون، فِن ٽيڪ، اي-ڪامرس، سافٽ ويئر | ڪينيا، نائيجيريا، ڏکڻ آفريڪا، مصر، روانڊا ۽ ٻيا | مالي شموليت ۽ نئين ڪاروباري سرگرميءَ جو تيزيءَ سان وڌندڙ شعبو |} === زراعت === زراعت آفريڪا جي وڏي حصي ۾ روزگار، خوراڪ جي فراهمي ۽ ڳوٺاڻي آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو آهي. مختلف موسمي علائقن سبب براعظم ۾ فصلن جي وڏي تنوع ملي ٿي. اولهه آفريڪا [[ڪوڪو]]، پام آئل ۽ ڪاجو جي پيداوار لاءِ، اوڀر آفريڪا ڪافي ۽ چانهه لاءِ، جڏهن تہ اتر ۽ ڏاکڻي آفريڪا ميون، اناج، انگورن ۽ تجارتي زرعي پيداوار لاءِ مشهور آهن. زراعت جي وڏي معاشي اهميت باوجود، ڪيترن علائقن ۾ پيداوار برسات تي ڀاڙيندڙ ننڍن فارمن تي ٻڌل آهي. محدود آبپاشي، ڀاڻ ۽ بهتر ٻج تائين رسائي، موسمياتي تبديلي، زمين جي خراب ٿيڻ ۽ مارڪيٽن تائين ناقص رستن سبب زرعي پيداوار جي صلاحيت مڪمل طور استعمال نه ٿي رهي آهي. آفريقا ۾ زرعي پيداوار وڌائڻ کي خوراڪ جي حفاظت سان گڏ صنعتي ترقيءَ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ کاڌي جي پروسيسنگ، ڪپڙي، چمڙي ۽ ٻين زرعي بنياد وارن شعبن ۾ مقامي قدر وڌائڻ جي وڏي گنجائش موجود آهي. === معدنيات ۽ قدرتي وسيلا === [[File:Belgian Congo Katanga copper mine.jpg|thumb|1942ع ۾ ڪاتانگا علائقي جي ٽامي جي کاڻ]] آفريڪا معدنيات ۽ توانائي جي وسيلن سان مالا مال آهي. [[گڏيل قومن جي اقتصادي ڪميشن براءِ آفريڪا]] موجب براعظم وٽ دنيا جي معدني ذخيرن جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو موجود آهي، جن ۾ ڪوبالٽ، ليتيم، نڪل ۽ ٻيون اهڙيون معدنيات شامل آهن جيڪي بيٽرين، برقي گاڏين ۽ صاف توانائيءَ جي منتقليءَ لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Africa’s critical mineral resources, a boon for intra-African trade and regional integration |url=https://www.uneca.org/node/9953 |publisher=[[گڏيل قومن جي اقتصادي ڪميشن براءِ آفريڪا]] |date=22 December 2024 |access-date=3 September 2026 |archive-date=3 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903024624/https://www.uneca.org/node/9953 |url-status=dead}}</ref> [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] دنيا جي اهم ڪوبالٽ پيدا ڪندڙ ملڪن مان آهي، جڏهن تہ زامبيا ۽ ڊي آر ڪانگو ۾ ٽامي جا وڏا ذخيرا آهن. ڏکڻ آفريڪا پلاٽينم گروپ ڌاتن، سون ۽ ڪروميم لاءِ مشهور آهي، ۽ بوٽسوانا ۽ ٻين ڏاکڻين ملڪن ۾ هيرا اهم برآمد آهن. اتر ۽ اولهه آفريڪا ۾ [[الجزائر]]، [[ليبيا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[انگولا]] جهڙا ملڪ تيل ۽ قدرتي گئس جي پيداوار سان وڏي حد تائين لاڳاپيل آهن. قدرتي وسيلن مان وڏي آمدني باوجود، خام مال تي وڌيڪ ڀاڙڻ عالمي اگهن جي لاٿ چاڙهه، محدود مقامي پروسيسنگ ۽ معاشي تنوع جي گهٽتائي جا خطرا پيدا ڪري ٿو. ان ڪري براعظمي پاليسين ۾ معدنيات کي خام صورت ۾ برآمد ڪرڻ بدران مقامي ريفائننگ، بيٽرين، صنعتي پرزن ۽ ٻين قدر وڌايل شين جي پيداوار وڌائڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو. === صنعت ۽ پيداوار === آفريڪا جي صنعتي شعبي ۾ خوراڪ ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ، سيمينٽ، ڪپڙو، چمڙي، ڪيميائي شيون، گاڏين جي اسمبلي، ڌاتوڪاري ۽ تعميراتي مواد شامل آهن. [[ڏکڻ آفريڪا]] براعظم جي سڀ کان متنوع صنعتي معيشتن مان هڪ آهي، جڏهن تہ [[مراڪش]] گاڏين ۽ هوائي جهازن جي پرزن، [[مصر]] ڪيميائي، ڪپڙي ۽ خوراڪ جي صنعت، ۽ [[ايٿوپيا]] ۽ [[ڪينيا]] هلڪي پيداوار ۾ سيڙپڪاري وڌائي آهي. ان جي باوجود، عالمي منڊيءَ ڏانهن آفريڪا جون برآمدون اڃا تائين وڏي حد تائين خام مال تي ٻڌل آهن. براعظم اندر واپار، ان جي ابتڙ، نسبتاً وڌيڪ صنعتي ۽ قدر وڌايل سامان تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ڪري علائقائي واپار جي واڌ کي صنعتڪاري لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=What’s Next for Africa’s Integration Agenda |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/08/28/whats-next-for-africas-integration-agenda |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=28 August 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> === خدمتون ۽ شهري معيشت === [[File:Africa at night (Cropped From Entire Earth Image).jpg|thumb|رات جو آفريڪا جي مصنوعي روشنين جو سيٽلائيٽ منظر؛ روشنين جي ورڇ آبادي، شهريت ۽ بجليءَ جي رسائيءَ ۾ وڏي علائقائي فرق ڏيکاري ٿي.]] آفريڪا جي ڪيترين وڏين معيشتن ۾ خدمتون مجموعي ملڪي پيداوار جو اهم يا سڀ کان وڏو حصو آهن. هول سيل ۽ پرچون واپار، بئنڪنگ، ٽيليڪام، ٽرانسپورٽ، سياحت، سرڪاري خدمتون ۽ پيشورانه خدمتون تيزيءَ سان وڌندڙ شهري معيشتن ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪن ٿيون. [[قاهره]]، [[لاگوس]]، [[جوهانسبرگ]]، [[نيروبي]]، [[ڪيسابلانڪا]]، [[اديس ابابا]] ۽ ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ مالي، مواصلاتي، تعميراتي ۽ تجارتي سرگرمين جي وڏي مرڪوزي موجود آهي. تيزيءَ سان شهريت معاشي موقعا پيدا ڪري ٿي، پر ساڳئي وقت رهائش، ٽرانسپورٽ، پاڻي، صفائي، توانائي ۽ روزگار جي بنيادي ڍانچي تي دٻاءُ پڻ وڌائي ٿي. === توانائي ۽ بجلي === آفريڪا وٽ تيل، گئس، ڪوئلي، [[پن بجلي]]، شمسي، واءُ ۽ زميني گرمي سميت توانائي جا وسيع وسيلا آهن. خاص طور صحارا ۽ ساحل ۾ شمسي توانائي، اوڀر آفريڪا ۾ زميني گرمي، ۽ ڪانگو ۽ ٻين وڏن درياهن ۾ پن بجليءَ جي وڏي فني صلاحيت موجود آهي. ان جي باوجود، بجليءَ تائين رسائي آفريڪا جي معاشي ترقيءَ جي وڏين رڪاوٽن مان هڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب 2024ع ۾ سب-صحارا آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ '''560 ملين ماڻهو''' بجليءَ کان محروم هئا، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو علائقائي بجليءَ جي رسائي وارو خال آهي.<ref>{{cite web |title=Mission 300: FAQ on Bringing Electricity to 300 Million in Africa |url=https://www.worldbank.org/ext/en/energizingafrica/faq |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |access-date=3 September 2026}}</ref> 2024ع ۾ عالمي بئنڪ ۽ آفريقي ترقياتي بئنڪ '''Mission 300''' شروع ڪيو، جنهن جو مقصد 2030ع تائين گهٽ ۾ گهٽ 300 ملين آفريڪي ماڻهن کي بجليءَ جي رسائي فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=New Partnership Aims to Connect 300 million to electricity by 2030 |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2024/04/17/new-partnership-aims-to-connect-300-million-to-electricity-by-2030 |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=17 April 2024 |access-date=3 September 2026}}</ref> بجليءَ جي کوٽ صنعت، صحت، تعليم، ٿڌي اسٽوريج، آبپاشي، ڊجيٽل خدمتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي پيداوار تي سڌو اثر وجهي ٿي. === ڊجيٽل معيشت ۽ مالي خدمتون === آفريڪا ۾ ڊجيٽل ٽيڪنالاجي معاشي تبديليءَ جي تيز ترين شعبن مان هڪ آهي. موبائل فون، براڊبينڊ، موبائل پئسا، اي-ڪامرس، فِن ٽيڪ ۽ ڊجيٽل سرڪاري خدمتن مالي شموليت ۽ ڪاروباري سرگرميءَ کي وڌايو آهي. عالمي بئنڪ موجب 2019ع کان 2022ع جي وچ ۾ 160 ملين کان وڌيڪ آفريڪي ماڻهن کي براڊبينڊ انٽرنيٽ تائين نئين رسائي ملي، جڏهن تہ 2014ع کان 2021ع تائين 191 ملين وڌيڪ ماڻهن ڊجيٽل ادائگيون ڪيون يا حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=Digital Transformation Drives Development in Africa |url=https://www.worldbank.org/en/results/2024/01/18/digital-transformation-drives-development-in-afe-afw-africa |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=18 January 2024 |access-date=3 September 2026}}</ref> سب-صحارا آفريڪا موبائل پئسن جي استعمال ۾ دنيا جو سڀ کان اڳتي علائقو آهي. 2024ع ۾ علائقي جي لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو بالغن وٽ موبائل مني اڪائونٽ هو، جيڪو 2021ع جي 27 سيڪڙو کان گهڻو مٿي هو.<ref>{{cite web |title=Digital technology is unlocking financial inclusion |url=https://blogs.worldbank.org/en/allaboutfinance/digital-technology-is-unlocking-financial-inclusion |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |access-date=3 September 2026}}</ref> تنهن هوندي، انٽرنيٽ جي قيمت، ڊوائيسن جي لاڳت، بجليءَ جي کوٽ، ڊجيٽل مهارتن ۾ فرق ۽ شهري-ڳوٺاڻي ۽ صنفي ڊجيٽل فرق اڃا به اهم رڪاوٽون آهن. === براعظمي واپار ۽ اقتصادي انضمام === {{Main|آفريقي براعظمي آزاد واپاري علائقو}} [[آفريقي براعظمي آزاد واپاري علائقو]] (AfCFTA) آفريڪا جي معاشي انضمام جو مرڪزي منصوبو آهي. معاهدي تحت واپار رسمي طور 1 جنوري 2021ع کان شروع ٿيو.<ref>{{cite web |title=Trading under the AfCFTA begins |url=https://au.int/en/articles/trading-under-afcfta-begins |publisher=[[آفريقي اتحاد]] |date=22 February 2021 |access-date=3 September 2026 |archive-date=20 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220040721/https://au.int/en/articles/trading-under-afcfta-begins |url-status=dead}}</ref> AfCFTA جو مقصد براعظم اندر سامان ۽ خدمتن جي واپار ۾ رڪاوٽون گهٽائڻ، ڪسٽم طريقيڪار آسان ڪرڻ، سيڙپڪاري وڌائڻ ۽ آفريڪي پيداوار کي علائقائي قدر زنجيرن سان ڳنڍڻ آهي. عالمي بئنڪ جي ماڊلنگ موجب جيڪڏهن AfCFTA کي مڪمل طور لاڳو ڪيو وڃي ۽ ٽيرفن سان گڏ غير ٽيرف رڪاوٽون، واپاري سهولتون، سيڙپڪاري ۽ مقابلي جا گهرا ضابطا پڻ بهتر ڪيا وڃن، تہ 2035ع تائين آفريڪا جي حقيقي آمدني بنيادي منظرنامي جي ڀيٽ ۾ تقريباً 9 سيڪڙو يا 571 ارب آمريڪي ڊالر وڌيڪ ٿي سگهي ٿي؛ براعظم اندر برآمدون 109 سيڪڙو کان وڌيڪ وڌي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Making the Most of the African Continental Free Trade Area |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099305006222230294 |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=30 June 2022 |access-date=3 September 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ پڻ اندازو لڳايو تہ ٽرانسپورٽ، ٽيليڪام، مالي ۽ پيشورانه خدمتن جي وڌيڪ آزادي AfCFTA اندر خدمتن جي واپار کي 2035ع تائين تقريباً 60–64 سيڪڙو وڌائي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=What’s Next for Africa’s Integration Agenda |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/08/28/whats-next-for-africas-integration-agenda |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=28 August 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> === علائقائي اقتصادي برادريون === [[آفريقي اقتصادي برادري]] جي تعمير لاءِ [[آفريقي اتحاد]] اٺ علائقائي اقتصادي برادرين کي بنيادي ڍانچي طور تسليم ڪري ٿو. ڪيترائي ملڪ هڪ کان وڌيڪ برادرين جا ميمبر آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#e8f4fc; font-size:110%;" | '''آفريقي اتحاد پاران تسليم ٿيل علائقائي اقتصادي برادريون''' |- style="background:#cfe8ff;" ! مخفف ! برادري ! علائقائي ڌيان |- | style="background:#f4effb;" | CEN-SAD | [[ساحل-صحارا رياستن جي برادري]] | اتر، ساحل ۽ اولهه/اوڀر آفريڪا جا ملڪ |- | style="background:#eef7ff;" | COMESA | [[اوڀر ۽ ڏاکڻي آفريڪا جي گڏيل مارڪيٽ]] | اوڀر ۽ ڏاکڻي آفريڪا |- | style="background:#eef8ee;" | EAC | [[اوڀر آفريڪي برادري]] | اوڀر آفريڪا |- | style="background:#fff7e8;" | ECCAS | [[وچ آفريڪي رياستن جي اقتصادي برادري]] | وچ آفريڪا |- | style="background:#fff0f3;" | ECOWAS | [[اولهه آفريڪي رياستن جي اقتصادي برادري]] | اولهه آفريڪا |- | style="background:#f7f3e8;" | IGAD | [[ترقي بابت بين الحڪومتي اٿارٽي]] | آفريڪا جو سينڱ ۽ اوڀر آفريڪا |- | style="background:#eef4ff;" | SADC | [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] | ڏاکڻي آفريڪا |- | style="background:#f5f2e8;" | UMA | [[عرب مغرب اتحاد]] | اتر اولهه آفريڪا |} === واپار === آفريڪا جي عالمي برآمدات ۾ اڃا به تيل، گئس، معدنيات، زرعي خام مال ۽ ٻين بنيادي شين جو وڏو حصو آهي. يورپي يونين، چين، آمريڪا، هندستان ۽ وچ اوڀر براعظم جا اهم ٻاهرين واپاري ساٿي آهن. براعظم اندر واپار عالمي واپار جي ڀيٽ ۾ نسبتاً ننڍو حصو رکي ٿو، پر ان جو معاشي ڍانچو وڌيڪ متنوع آهي. 2026ع جي عالمي بئنڪ مطابق براعظم اندر واپار سب-صحارا آفريڪا جي ڪل برآمدن جو لڳ ڀڳ پنجون حصو آهي، ۽ اهڙيون برآمدون عالمي مارڪيٽن ڏانهن خام مال تي ٻڌل برآمدن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صنعتي ۽ متنوع هونديون آهن.<ref>{{cite web |title=What’s Next for Africa’s Integration Agenda |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/08/28/whats-next-for-africas-integration-agenda |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |date=28 August 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> === ترقيءَ جا اهم چئلينج === آفريڪا جي معاشي ترقيءَ کي ڪيترن ساختياتي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن ۾ ڪمزور بجلي ۽ ٽرانسپورٽ جو بنيادي ڍانچو، وڏي غير رسمي معيشت، محدود صنعتي پيداوار، بيروزگاري، مهارتن جي کوٽ، قرضن جو بار، سياسي تڪرار، سرحدي واپاري رڪاوٽون، موسمياتي خطرا ۽ ڪجهه ملڪن ۾ خام مال تي حد کان وڌيڪ ڀاڙڻ شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#dceef8; font-size:110%;" | '''آفريڪا جي معاشي تبديليءَ جا اهم مسئلا ۽ موقعا''' |- style="background:#c9e6c9;" ! شعبو ! بنيادي مسئلو ! اهم موقعو |- | style="background:#fff7e8;" | توانائي | وڏي آبادي بجليءَ کان محروم | شمسي، واءُ، پن بجلي ۽ علائقائي بجلي مارڪيٽ |- | style="background:#eef8ee;" | صنعت | خام مال جي برآمد تي وڌيڪ ڀاڙڻ | مقامي پروسيسنگ ۽ قدر وڌائڻ |- | style="background:#eef5ff;" | واپار | سرحدي خرچ ۽ محدود براعظمي واپار | [[AfCFTA]] ۽ گڏيل قدر زنجيرون |- | style="background:#f4effb;" | نوجوان آبادي | روزگار جي تيزيءَ سان وڌندڙ گهرج | وڏي مستقبل جي افرادي قوت ۽ صارف مارڪيٽ |- | style="background:#fff0f3;" | ڊجيٽل شعبي | انٽرنيٽ جي قيمت ۽ ڊجيٽل فرق | موبائل مني، فِن ٽيڪ، اي-ڪامرس ۽ ڊجيٽل خدمتون |- | style="background:#f7f3e8;" | معدنيات | خام معدنيات جي برآمد | بيٽريون، ريفائننگ ۽ صاف توانائيءَ جون قدر زنجيرون |} === اقتصادي امڪان === آفريڪا جي ڊگهي مدي واري معاشي صلاحيت نوجوان ۽ وڌندڙ آبادي، تيزيءَ سان شهريت، وسيع زرعي زمين، معدني وسيلا، قابل تجديد توانائي، ڊجيٽل ٽيڪنالاجي ۽ وڏي براعظمي صارف مارڪيٽ سان ڳنڍيل آهي. بهرحال، تيز مجموعي واڌ کي في ماڻهو آمدني، روزگار ۽ انساني ترقيءَ ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ پيداوار، صنعتڪاري، تعليم، توانائي، صحت، ٽرانسپورٽ ۽ سٺي حڪمرانيءَ ۾ سيڙپڪاري ضروري آهي. 2026ع جي آفريقي ترقياتي بئنڪ جي جائزي موجب عالمي واپاري ڇڪتاڻ ۽ مالي غير يقيني صورتحال باوجود براعظم جي مجموعي واڌ نسبتاً مضبوط رهڻ جو امڪان آهي، پر معاشي تبديليءَ لاءِ مقامي سرمائي، موثر سرڪاري آمدني، خانگي سيڙپڪاري ۽ براعظمي مارڪيٽن جي وڌيڪ انضمام کي اهم قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Africa’s growth holds firm amid global turbulence, says 2026 African Economic Outlook |url=https://www.afdb.org/en/news-and-events/press-releases/africas-growth-holds-firm-amid-global-turbulence-says-2026-african-economic-outlook-93626 |publisher=[[آفريقي ترقياتي بئنڪ]] |date=26 May 2026 |access-date=3 September 2026}}</ref> == ملڪ == {{Main|آفريڪا جا ملڪ}} آفريڪا ۾ گڏيل قومن جا '''54 خودمختيار ميمبر ملڪ''' واقع آهن. ان کان علاوه [[اولهه صحارا]] هڪ تڪراري علائقو آهي، جنهن جي وڏي حصي تي [[مراڪش]] جو ڪنٽرول آهي، جڏهن تہ [[صحراوي عرب جمهوريه]] کي [[آفريقي اتحاد]] پنهنجي ميمبر رياست طور تسليم ڪري ٿو. آفريقي اتحاد مجموعي طور 55 ميمبر رياستن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Member States |url=https://www.au.int/en/member_states/countryprofiles2 |publisher=[[آفريقي اتحاد]] |access-date=3 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#dceef8; font-size:110%;" | '''آفريڪا جا خودمختيار ملڪ، گڏيل قومن جي جاگرافيائي ذيلي خطن موجب''' |- style="background:#cfe8ff;" ! style="width:15%;" | ذيلي خطو ! style="width:8%; text-align:center;" | ملڪن جو انگ ! | ملڪ |- ! style="background:#fff1d6;" | [[اتر آفريڪا]] | style="text-align:center; background:#fff9ed;" | 6 | style="background:#fff9ed;" | [[الجزائر]]، [[مصر]]، [[ليبيا]]، [[مراڪش]]، [[سوڊان]]، [[تيونس]] |- ! style="background:#eaf8ec;" | [[اولهه آفريڪا]] | style="text-align:center; background:#f6fcf7;" | 16 | style="background:#f6fcf7;" | [[بينن]]، [[برڪينا فاسو]]، [[ڪيپ وردي]]، [[آئيوري ڪوسٽ]]، [[گيمبيا]]، [[گھانا]]، [[گني]]، [[گني بسائو]]، [[لائيبيريا]]، [[مالي]]، [[ماريٽانيا]]، [[نائجر]]، [[نائجيريا]]، [[سينيگال]]، [[سيراليون]]، [[ٽوگو]] |- ! style="background:#f4e8ff;" | [[وچ آفريڪا]] | style="text-align:center; background:#fbf7ff;" | 9 | style="background:#fbf7ff;" | [[انگولا]]، [[ڪيمرون]]، [[وسطي آفريڪي جمهوريه]]، [[چاڊ]]، [[جمهوريه ڪانگو]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]]، [[استوائي گني]]، [[گيبون]]، [[ساؤ ٽومي ۽ پرنسيپ]] |- ! style="background:#e8f2ff;" | [[اوڀر آفريڪا]] | style="text-align:center; background:#f5f9ff;" | 18 | style="background:#f5f9ff;" | [[برونڊي]]، [[ڪوموروس]]، [[جبوتي]]، [[ايريٽيريا]]، [[ايٿوپيا]]، [[ڪينيا]]، [[مڊگاسڪر]]، [[ملاوي]]، [[ماريسش]]، [[موزمبيق]]، [[روانڊا]]، [[سيشيلز]]، [[صوماليا]]، [[ڏکڻ سوڊان]]، [[تنزانيا]]، [[يوگنڊا]]، [[زامبيا]]، [[زمبابوي]] |- ! style="background:#fde9e7;" | [[ڏاکڻي آفريڪا]] | style="text-align:center; background:#fff8f7;" | 5 | style="background:#fff8f7;" | [[بوٽسوانا]]، [[ايسواتيني]]، [[ليسوٿو]]، [[نميبيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] |- ! style="background:#d9edf7;" | '''ڪل''' ! style="text-align:center; background:#eef7fb;" | '''54''' | style="background:#eef7fb;" | '''گڏيل قومن جا آفريڪا ۾ واقع 54 خودمختيار ميمبر ملڪ''' |} <ref>{{cite web |title=Standard country or area codes for statistical use (M49) |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |publisher=[[گڏيل قومن جو شماريات وارو شعبو]] |access-date=3 September 2026}}</ref> === تڪراري يا خاص سياسي حيثيت وارو علائقو === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#f4e8ff; font-size:105%;" | '''اولهه صحارا''' |- style="background:#ead8f8;" ! علائقو ! سياسي حيثيت ! آفريقي اتحاد ۾ حيثيت |- | [[اولهه صحارا]] | گڏيل قومن جي M49 درجابنديءَ ۾ اتر آفريڪا جو الڳ علائقو؛ خودمختياري بابت تڪرار جاري | [[صحراوي عرب جمهوريه]] 1982ع کان آفريقي اتحاد يا ان جي اڳوڻي OAU جي ميمبر آهي.<ref name="AUmembers">{{cite web |title=Member States |url=https://www.au.int/en/member_states/countryprofiles2 |publisher=[[آفريقي اتحاد]] |access-date=3 September 2026}}</ref> |} === لاڳاپيل علائقا === آفريڪا جي جاگرافيائي علائقي سان ڪيترائي اهڙا ٻيٽ، سامونڊي علائقا ۽ يورپي ماتحت علائقا پڻ لاڳاپيل آهن جيڪي خودمختيار آفريڪي ملڪ ناهن. ==== ٻاهريان ٻيٽ ۽ ماتحت علائقا ==== * [[مائيوٽ]] — فرانس جو اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ خطو * [[ري يونين]] — فرانس جو اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ خطو * [[سينٽ هيلينا، اسينشن ۽ ٽرسٽن ڊا ڪونها]] — برطانيا جو سامونڊي ماتحت علائقو ==== آفريڪا جي سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل يورپي علائقا ==== * [[ڪينري ٻيٽ]] — اسپين جو خودمختيار علائقو * [[سيوٽا]] — اتر آفريڪا ۾ اسپين جو خودمختيار شهر * [[ميليلا]] — اتر آفريڪا ۾ اسپين جو خودمختيار شهر * [[ميڊيرا]] — پرتگال جو خودمختيار ٻيٽائي علائقو {{کنڊ}} === آفريقي اتحاد جا علائقا === [[File:Regions of the African Union.svg|thumb|upright=1.1|[[آفريقي اتحاد]] جا پنج جاگرافيائي علائقا: اتر، اولهه، وچ، اوڀر ۽ ڏاکڻي آفريڪا]] [[آفريقي اتحاد]] پنهنجي 55 ميمبر رياستن کي پنجن جاگرافيائي علائقن ۾ ورهائي ٿو. اها ورهاست گڏيل قومن جي M49 درجابندي کان ڪجهه مختلف آهي؛ مثال طور [[ماريٽانيا]] کي آفريقي اتحاد '''اتر آفريڪا''' ۾، جڏهن تہ گڏيل قومون ان کي '''اولهه آفريڪا''' ۾ شمار ڪن ٿيون. آفريقي اتحاد [[برونڊي]] کي '''وچ آفريڪا''' ۾ ۽ [[انگولا]] کي '''ڏاکڻي آفريڪا''' ۾ رکي ٿو.<ref name="AUmembers"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" |+ style="background:#e8f4fc; font-size:110%;" | '''آفريقي اتحاد جي پنجن جاگرافيائي علائقن ۾ ميمبر رياستون''' |- style="background:#cfe8ff;" ! علائقو ! style="text-align:center;" | ميمبرن جو انگ ! ميمبر رياستون |- ! style="background:#fff2cc;" | اتر آفريڪا | style="text-align:center; background:#fffaf0;" | 7 | style="background:#fffaf0;" | [[الجزائر]]، [[مصر]]، [[ليبيا]]، [[ماريٽانيا]]، [[مراڪش]]، [[صحراوي عرب جمهوريه]]، [[تيونس]] |- ! style="background:#eaf8ec;" | اولهه آفريڪا | style="text-align:center; background:#f6fcf7;" | 15 | style="background:#f6fcf7;" | [[بينن]]، [[برڪينا فاسو]]، [[ڪيپ وردي]]، [[آئيوري ڪوسٽ]]، [[گيمبيا]]، [[گھانا]]، [[گني]]، [[گني بسائو]]، [[لائيبيريا]]، [[مالي]]، [[نائجر]]، [[نائجيريا]]، [[سينيگال]]، [[سيراليون]]، [[ٽوگو]] |- ! style="background:#f4e8ff;" | وچ آفريڪا | style="text-align:center; background:#fbf7ff;" | 9 | style="background:#fbf7ff;" | [[برونڊي]]، [[ڪيمرون]]، [[وسطي آفريڪي جمهوريه]]، [[چاڊ]]، [[جمهوريه ڪانگو]]، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]]، [[استوائي گني]]، [[گيبون]]، [[ساؤ ٽومي ۽ پرنسيپ]] |- ! style="background:#e8f2ff;" | اوڀر آفريڪا | style="text-align:center; background:#f5f9ff;" | 14 | style="background:#f5f9ff;" | [[ڪوموروس]]، [[جبوتي]]، [[ايريٽيريا]]، [[ايٿوپيا]]، [[ڪينيا]]، [[مڊگاسڪر]]، [[ماريسش]]، [[روانڊا]]، [[سيشيلز]]، [[صوماليا]]، [[ڏکڻ سوڊان]]، [[سوڊان]]، [[تنزانيا]]، [[يوگنڊا]] |- ! style="background:#fde9e7;" | ڏاکڻي آفريڪا | style="text-align:center; background:#fff8f7;" | 10 | style="background:#fff8f7;" | [[انگولا]]، [[بوٽسوانا]]، [[ايسواتيني]]، [[ليسوٿو]]، [[ملاوي]]، [[موزمبيق]]، [[نميبيا]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[زامبيا]]، [[زمبابوي]] |- ! style="background:#d9edf7;" | '''ڪل''' ! style="text-align:center; background:#eef7fb;" | '''55''' | style="background:#eef7fb;" | '''آفريقي اتحاد جون سڀ ميمبر رياستون''' |} === علائقا === هيٺ ڏنل جدول ۾ آفريڪا جي خودمختيار ملڪن کي [[گڏيل قومن جي آفريڪا لاءِ جاگرافيائي اسڪيم]] موجب پنجن ذيلي خطن ۾ ورهايو ويو آهي. گڏيل قومن جي M49 درجابنديءَ ۾ هر ملڪ يا علائقو رڳو هڪ جاگرافيائي ذيلي خطي ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="UNM49">{{cite web |title=Standard country or area codes for statistical use (M49) |url=https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/ |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=3 September 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; margin:auto; text-align:left;" |+ style="background:#dceef8; font-size:110%;" | '''آفريڪا جا ملڪ، گڏيل قومن جي جاگرافيائي ذيلي خطن موجب''' |- style="background:#cfe8ff;" ! پرچم ! ملڪ ! گاديءَ جو هنڌ ! سرڪاري يا مقامي نالو ! [[ISO 3166-1 alpha-3|آءِ ايس او 3166-1 الفا-3]] |- ! colspan="5" style="background:#fff2cc; text-align:center;" | '''اتر آفريڪا''' |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Algeria}} | [[الجزائر]] | [[الجزائر شهر]] | الجزائر / Algérie | DZA |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Egypt}} | [[مصر]] | [[قاهره]] | مصر | EGY |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Libya}} | [[ليبيا]] | [[طرابلس، ليبيا|طرابلس]] | ليبيا | LBY |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Morocco}} | [[مراڪش]] | [[رباط]] | المغرب / ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ / Maroc | MAR |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Sudan}} | [[سوڊان]] | [[خرطوم]] | السودان | SDN |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Tunisia}} | [[تيونس]] | [[تيونس شهر]] | تونس / Tunisie | TUN |- ! colspan="5" style="background:#e8f2ff; text-align:center;" | '''اوڀر آفريڪا''' |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Burundi}} | [[برونڊي]] | [[گيٽيگا]] | Uburundi / Burundi | BDI |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Comoros}} | [[ڪوموروس]] | [[موروني]] | Komori / Comores / جزر القمر | COM |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Djibouti}} | [[جبوتي]] | [[جبوتي شهر]] | جيبوتي / Djibouti / Jabuuti | DJI |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Eritrea}} | [[ايريٽيريا]] | [[اسمارا]] | ኤርትራ / إرتريا | ERI |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Ethiopia}} | [[ايٿوپيا]] | [[اديس ابابا]] | ኢትዮጵያ | ETH |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Kenya}} | [[ڪينيا]] | [[نيروبي]] | Kenya | KEN |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Madagascar}} | [[مڊگاسڪر]] | [[انتاناناريو]] | Madagasikara / Madagascar | MDG |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Malawi}} | [[ملاوي]] | [[ليلونگوي]] | Malawi | MWI |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Mauritius}} | [[ماريسش]] | [[پورٽ لوئس]] | Mauritius / Maurice / Moris | MUS |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Mozambique}} | [[موزمبيق]] | [[ماپوٽو]] | Moçambique | MOZ |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Rwanda}} | [[روانڊا]] | [[ڪگالي]] | Rwanda | RWA |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Seychelles}} | [[سيشيلز]] | [[وڪٽوريا، سيشيلز|وڪٽوريا]] | Seychelles / Sesel | SYC |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Somalia}} | [[صوماليا]] | [[موغاديشو]] | Soomaaliya / الصومال | SOM |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|South Sudan}} | [[ڏکڻ سوڊان]] | [[جوبا]] | South Sudan | SSD |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Tanzania}} | [[تنزانيا]] | [[دودوما]] | Tanzania | TZA |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Uganda}} | [[يوگنڊا]] | [[ڪمپالا]] | Uganda | UGA |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Zambia}} | [[زامبيا]] | [[لوساڪا]] | Zambia | ZMB |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Zimbabwe}} | [[زمبابوي]] | [[هراري]] | Zimbabwe | ZWE |- ! colspan="5" style="background:#f4e8ff; text-align:center;" | '''وچ آفريڪا''' |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Angola}} | [[انگولا]] | [[لوانڊا]] | Angola | AGO |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Cameroon}} | [[ڪيمرون]] | [[ياونڊي]] | Cameroun / Cameroon | CMR |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Central African Republic}} | [[وسطي آفريڪي جمهوريه]] | [[بانگوئي]] | République centrafricaine / Ködörösêse tî Bêafrîka | CAF |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Chad}} | [[چاڊ]] | [[انجامينا]] | تشاد / Tchad | TCD |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Republic of the Congo}} | [[جمهوريه ڪانگو]] | [[برازاويل]] | République du Congo | COG |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} | [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] | [[ڪنشاسا]] | République démocratique du Congo | COD |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Equatorial Guinea}} | [[استوائي گني]] | [[مالابو]] | Guinea Ecuatorial / Guinée équatoriale / Guiné Equatorial | GNQ |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Gabon}} | [[گيبون]] | [[ليبريويل]] | Gabon | GAB |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|São Tomé and Príncipe}} | [[ساؤ ٽومي ۽ پرنسيپ]] | [[ساؤ ٽومي]] | São Tomé e Príncipe | STP |- ! colspan="5" style="background:#fde9e7; text-align:center;" | '''ڏاکڻي آفريڪا''' |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Botswana}} | [[بوٽسوانا]] | [[گابورون]] | Botswana | BWA |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Eswatini}} | [[ايسواتيني]] | [[مباباني]] / [[لوبامبا]]{{efn|مباباني انتظامي گادي ۽ لوبامبا شاهي ۽ قانونساز گادي آهي.}} | eSwatini | SWZ |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Lesotho}} | [[ليسوٿو]] | [[ماسيرو]] | Lesotho | LSO |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Namibia}} | [[نميبيا]] | [[ونڊهوڪ]] | Namibia | NAM |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|South Africa}} | [[ڏکڻ آفريڪا]] | [[پريتوريا]]، [[ڪيپ ٽائون]]، [[بلومفونٽين]]{{efn|پريتوريا انتظامي، ڪيپ ٽائون قانونساز ۽ بلومفونٽين روايتي عدالتي گاديءَ طور سڃاتا وڃن ٿا.}} | South Africa ۽ ٻين سرڪاري ٻولين ۾ مقامي نالا | ZAF |- ! colspan="5" style="background:#eaf8ec; text-align:center;" | '''اولهه آفريڪا''' |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Benin}} | [[بينن]] | [[پورٽو نووو]]{{efn|[[ڪوٽونو]] حڪومت ۽ معاشي سرگرمين جو مکيه مرڪز آهي.}} | Bénin | BEN |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Burkina Faso}} | [[برڪينا فاسو]] | [[اوگاڊوگو]] | Burkina Faso | BFA |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Cape Verde}} | [[ڪيپ وردي]] | [[پريا]] | Cabo Verde | CPV |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Ivory Coast}} | [[آئيوري ڪوسٽ]] | [[ياموسوڪرو]]{{efn|[[عابدجان]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ مکيه انتظامي ۽ معاشي مرڪز آهي.}} | Côte d’Ivoire | CIV |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|The Gambia}} | [[گيمبيا]] | [[بانجول]] | The Gambia | GMB |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Ghana}} | [[گھانا]] | [[اڪرا]] | Ghana | GHA |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Guinea}} | [[گني]] | [[ڪوناڪري]] | Guinée | GIN |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Guinea-Bissau}} | [[گني بسائو]] | [[بسائو]] | Guiné-Bissau | GNB |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Liberia}} | [[لائيبيريا]] | [[مونروويا]] | Liberia | LBR |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Mali}} | [[مالي]] | [[باماڪو]] | Mali | MLI |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Mauritania}} | [[ماريٽانيا]] | [[نواڪشوط]] | موريتانيا | MRT |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Niger}} | [[نائجر]] | [[نيامي]] | Niger | NER |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Nigeria}} | [[نائجيريا]] | [[ابوجا]] | Nigeria | NGA |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Senegal}} | [[سينيگال]] | [[ڊاڪار]] | Sénégal | SEN |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Sierra Leone}} | [[سيراليون]] | [[فري ٽائون]] | Sierra Leone | SLE |- | style="text-align:center;" | {{flagicon|Togo}} | [[ٽوگو]] | [[لومي]] | Togo | TGO |} === غير خودمختيار ۽ تڪراري علائقا === گڏيل قومن جي M49 درجابنديءَ ۾ آفريڪا سان ڪجهه غير خودمختيار يا خاص سياسي حيثيت وارا علائقا پڻ شامل آهن.<ref name="UNM49" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#f4e8ff; font-size:105%;" | '''آفريڪا سان لاڳاپيل غير خودمختيار يا خاص حيثيت وارا علائقا''' |- style="background:#ead8f8;" ! علائقو ! انتظام / حيثيت ! گڏيل قومن جو ذيلي خطو ! ISO |- | [[اولهه صحارا]] | تڪراري علائقو؛ [[صحراوي عرب جمهوريه]] ۽ [[مراڪش]] وچ ۾ خودمختياريءَ بابت تڪرار | اتر آفريڪا | ESH |- | [[مائيوٽ]] | فرانس | اوڀر آفريڪا | MYT |- | [[ري يونين]] | فرانس | اوڀر آفريڪا | REU |- | [[فرينچ ڏاکڻيون ۽ انٽارڪٽڪ علائقا]] | فرانس | اوڀر آفريڪا | ATF |- | [[برطانوي هندي سمنڊ وارو علائقو]] | برطانيا | اوڀر آفريڪا | IOT |- | [[سينٽ هيلينا، اسينشن ۽ ٽرسٽن ڊا ڪونها]] | برطانيا | اولهه آفريڪا | SHN |} {{notelist}} ==آبادي== ===آدمشماري=== [[فائل:Kobli1.jpg|thumb|left|Woman from [[Benin]]]] [[فائل:San tribesman.jpg|right|upright|thumb|[[Bushmen|San]] Bushman man from [[Botswana]]]] [[فائل:Bedscha.jpg|thumb|left|[[Beja people|Beja]] [[bedouin]]s from Northeast Africa]] === ٻوليون === [[فائل:Africa ethnic groups 1996.jpg|thumb|upright|آفريڪا ۾ روايتي طور موجود ٻوليائي خاندانن جو نقشو: {{legend|#E6EAAD|[[افرو-ايشيائي ٻوليون|افرو-ايشيائي]] (سامي-حامي)}} {{legend|#8E7D8F|[[آسٽرونيشيائي ٻوليون|آسٽرونيشيائي]] (ملائي-پولينيشيائي)}} {{legend|#8A421A|[[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]]}} {{legend|#DC782D|[[خوئسان ٻوليون|خوئسان]]}} [[نائيجر-ڪانگو ٻوليون|نائيجر-ڪانگو]]: {{legend|#A6BE50|[[بانٽو ٻوليون|بانٽو]]}} {{legend|#E9A96C|مرڪزي ۽ اوڀر سوڊاني}} {{legend|#51384E|مرڪزي بانٽوئڊ}} {{legend|#C96273|اوڀر بانٽوئڊ}} {{legend|#A7BC47|گنيائي}} {{legend|#B77B85|[[مانڊي ٻوليون|مانڊي]]}} {{legend|#4D7830|اولهه بانٽوئڊ}} [[نائلو-صحارائي ٻوليون|نائلو-صحارائي]]: {{legend|#827241|[[ڪنوري ٻولي|ڪنوري]]}} {{legend|#824240|[[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]]}} {{legend|#C88C50|[[سونگائي ٻوليون|سونگائي]]}}]] ===مذھب=== [[فائل:Religion distribution Africa crop.png|thumb|200px|center|A map showing religious distribution in Africa]] جڏهن ته افريقي مختلف قسم جي مذهبي عقيدن کي مڃيندا آهن، ماڻهن جي اڪثريت افريقي مذهبن يا انهن جی حصن جو احترام ڪن ٿا. جڏهن ته، رسمي سروي يا مردم شماري ۾، گهڻا ماڻهو انهن وڏن مذهبن جي سڃاڻپ ڪندا جيڪي براعظم کان ٻاهر آيا آهن، خاص طور تي نوآبادياتي ذريعي سان. هن جا ڪيترائي سبب آهن، بنيادي هڪ نوآبادياتي خيال آهي ته افريقي مذهبي عقيدن ۽ عمل ڪافي سٺا نه آهن. مذهبي عقيدن ۽ انگن اکرن تي مذهبي وابستگي اچڻ مشڪل آهي ڇاڪاڻ ته اهي اڪثر ڪري ان حڪومتن لاءِ، جن سان مذهبي آبادي آهي، هڪ حساس موضوع آهن. ورلڊ بڪ انسائيڪلوپيڊيا جي مطابق، اسلام ۽ عيسائيت آفريڪا ۾ ٻه وڏا مذهب آهن. اسلام اتر آفريڪا سان گڏو گڏ اولهه آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ پکڙيل آهي ۽ ڪيترن ئي اتر ۽ اولهه آفريڪي ملڪن جو رياستي مذهب آهي، جهڙوڪ الجزائر، جتي 99 سيڪڙو آبادي اسلام تي عمل ڪري ٿي. [[File:Kairouan Mosque Courtyard.jpg|thumb|left|250px|The [[Mosque of Uqba|Great Mosque of Kairouan]], erected in 670 by the Arab general Uqba Ibn Nafi, is the oldest mosque in North Africa.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sm0BfUKwct0C&q=mosque+kairouan+oldest+in+north+africa&pg=PA248|title=Tracing The Way|isbn=9780826494238|access-date=13 March 2015|last1=Kng|first1=Hans|date=2006-10-31|publisher=A&C Black }}</ref> [[Kairouan]], [[Tunisia]].]] [[File:AbujaNationalMosque.jpg|thumb|[[Abuja National Mosque]] in [[Nigeria]].]] ڏاکڻي، ڏکڻ اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اڪثر حڪومتن ۾ ماڻهن جي اڪثريت، انهي سان گڏ هورن آف آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي وڏي حصي ۾، عيسائين جي سڃاڻپ ڪن ٿا. قبطي عيسائي مصر ۾، 36 ملين پيروڪارن سان، هڪ وڏي اقليت آهي ۽ ايٿوپين آرٿوڊوڪس چرچ ايٿوپيا ۾ 51 ملين پيروڪارن سان، سڀ کان وڏو چرچ آهي. [[فائل:Catedral Nacional em Abuja, Nigéria.jpg|thumb|200px|upright|center|[[National Church of Nigeria]], [[Abuja]]]] انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا جي مطابق، آبادي جو 45 سيڪڙو عيسائي، 40 سيڪڙو مسلمان آهن ۽ 10 سيڪڙو روايتي مذهبن جي پيروي ڪندا آهن. افريقين جو ٿورڙو تعداد هندو، ٻڌ ڌرم، ڪنفيوشس، بهائي، يا يهودي آهن. آفريڪا ۾ لادین پڻ اقليت ۾ آھن.<ref> {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sm0BfUKwct0C&pg=PA248|title=Hans Kung, ''Tracing the Way : Spiritual Dimensions of the World Religions''. Continuum International Publishing Group|date=2006|accessdate=4 October 2014|isbn=978-0-8264-9423-8|author1=Kng|first1=Hans|page=248}}</ref> [[فائل:Voodo-altar.jpg|thumb|200px|center|Vodun altar in [[Abomey]], [[Benin]]]] ===مذھب=== پڻ ڏسو: [[آفريڪا ۾ اسلام]] [[فائل:Religion distribution Africa crop.png|thumb|200px|center|آفريڪا ۾ مذهبن جي ورڇ ڏيکاريندڙ نقشو. اسلام (سائو) ، عيسائيت (جامنی)، مقامي مذهب (گلابی) ٻيا (نارنگی)]] جڏهن ته افريقي مختلف قسم جي مذهبي عقيدن کي مڃيندا آهن، ماڻهن جي اڪثريت افريقي مذهبن يا انهن جی حصن جو احترام ڪن ٿا. جڏهن ته، رسمي سروي يا مردم شماري ۾، گهڻا ماڻهو انهن وڏن مذهبن جي سڃاڻپ ڪندا جيڪي براعظم کان ٻاهر آيا آهن، خاص طور تي نوآبادياتي ذريعي سان. هن جا ڪيترائي سبب آهن، بنيادي هڪ نوآبادياتي خيال آهي ته افريقي مذهبي عقيدن ۽ عمل ڪافي سٺا نه آهن. مذهبي عقيدن ۽ انگن اکرن تي مذهبي وابستگي اچڻ مشڪل آهي ڇاڪاڻ ته اهي اڪثر ڪري ان حڪومتن لاءِ، جن سان مذهبي آبادي آهي، هڪ حساس موضوع آهن. ورلڊ بڪ انسائيڪلوپيڊيا جي مطابق، اسلام ۽ عيسائيت آفريڪا ۾ ٻه وڏا مذهب آهن. اسلام اتر آفريڪا سان گڏو گڏ اولهه آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ پکڙيل آهي ۽ ڪيترن ئي اتر ۽ اولهه آفريڪي ملڪن جو رياستي مذهب آهي، جهڙوڪ الجزائر، جتي 99 سيڪڙو آبادي اسلام تي عمل ڪري ٿي. [[File:Kairouan Mosque Courtyard.jpg|thumb|left|250px|قيروان جي عظيم مسجد، 670ع ۾ عرب جنرل عقبه ابن نافع طرفان تعمير ڪئي وئي، اتر آفريڪا ۾ سڀ کان پراڻي مسجد آهي.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sm0BfUKwct0C&q=mosque+kairouan+oldest+in+north+africa&pg=PA248|title=Tracing The Way|isbn=9780826494238|access-date=13 March 2015|last1=Kng|first1=Hans|date=2006-10-31|publisher=A&C Black }}</ref> قيروان، تيونس۔]] [[File:AbujaNationalMosque.jpg|thumb|نائيجيريا جي گاديءَ واري هنڌ ابوجا ۾ نائيجيريا جي قومي مسجد]] ڏاکڻي، ڏکڻ اوڀر ۽ وچ آفريڪا جي اڪثر حڪومتن ۾ ماڻهن جي اڪثريت، انهي سان گڏ هورن آف آفريڪا ۽ اولهه آفريڪا جي وڏي حصي ۾، عيسائين جي سڃاڻپ ڪن ٿا. قبطي عيسائي مصر ۾، 36 ملين پيروڪارن سان، هڪ وڏي اقليت آهي ۽ ايٿوپين آرٿوڊوڪس چرچ ايٿوپيا ۾ 51 ملين پيروڪارن سان، سڀ کان وڏو چرچ آهي. [[فائل:Catedral Nacional em Abuja, Nigéria.jpg|thumb|200px|upright|center|نائيجيريا جي گاديءَ واري هنڌ ابوجا ۾ نائيجيريا جو قومي چرچ]] انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا جي مطابق، آبادي جو 45 سيڪڙو عيسائي، 40 سيڪڙو مسلمان آهن ۽ 10 سيڪڙو روايتي مذهبن جي پيروي ڪندا آهن. افريقين جو ٿورڙو تعداد هندو، ٻڌ ڌرم، ڪنفيوشس، بهائي، يا يهودي آهن. آفريڪا ۾ لادین پڻ اقليت ۾ آھن.<ref> {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sm0BfUKwct0C&pg=PA248|title=Hans Kung, ''Tracing the Way : Spiritual Dimensions of the World Religions''. Continuum International Publishing Group|date=2006|accessdate=4 October 2014|isbn=978-0-8264-9423-8|author1=Kng|first1=Hans|page=248}}</ref> [[فائل:Voodo-altar.jpg|thumb|200px|center|ابوما، بینن م مقامی آفريڪن مذھب جی وادون عبادت گاھہ.]] ==ثقافت== [[فائل:Bet Giyorgis church Lalibela 01.jpg|thumb|The rock-hewn [[Church of Saint George, Lalibela|Church of Saint George]] in [[Lalibela]], [[Ethiopia]] is a [[World Heritage Site|UNESCO World Heritage Site]].]] ===کاڌا=== ===رانديون=== [[فائل:Namibia Rugby Team.jpg|right|thumb|upright|The [[Namibia national rugby union team|Namibia rugby team]]]] ===موسيقي ۽ رقص=== [[فائل:Ke-Nako Music-Performance Vienna2008c.jpg|thumb|left|upright|A musician from [[South Africa]]]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|n=Category:Africa|voy=Africa}} '''General information''' * {{GovPubs|Africa}} * {{Britannica|7924}} * [https://education.nationalgeographic.org/resource/africa-human-geography/ Africa: Human Geography] at the [[National Geographic Society]] * [https://www.loc.gov/rr/amed/ African & Middle Eastern Reading Room] from the United States [[Library of Congress]] * [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/ Africa South of the Sahara] from [[Stanford University]] * [http://www.aluka.org/ Aluka], digital library of scholarly resources from and about Africa '''History''' * [https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/index_section10.shtml The Story of Africa] from [[BBC World Service]] * {{Cite EB1911|wstitle= Africa |volume= 1 |pages=320–358 |short= 1}} {{Africa topics}} {{Africa}} {{Navboxes |title = Articles related to Africa |list = {{African Trade Agreements}} {{Continents of the world}} {{Regions of the world}} }} {{Authority control}} [[زمرو:کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا]] ==حوالا== {{حوالا}} r1h9mc83uayq3vl7ahtcvenumhdtmxb 0 11231 427319 421602 2026-11-03T02:00:38Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427319 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪاٺيالي ولن تي ڇڳن جي صورت ۾ ٿيندڙ ميوو}} [[File:Grapes, Rostov-on-Don, Russia.jpg|thumb|ڪارا ۽ اڇا (هلڪا ساوا) [[ميز وارا انگور]]]] '''انگور''' يا '''ڊاک''' هڪ [[ميوو]] آهي، جيڪو گلدار ٻوٽن جي جنس ''[[وائٽس]]'' (''Vitis'') جي پن ڇاڻيندڙ ڪاٺيالي [[ول|ولن]] تي ڇڳن جي صورت ۾ پيدا ٿئي ٿو. نباتاتي لحاظ کان انگور جو هر داڻو هڪ [[ٻير (نباتات)|ٻير]] آهي. انگور غير ڪلائيميٽيرڪ ميوو آهي، يعني ول تان لاهڻ کان پوءِ ان جي پچڻ جو عمل عام طور اڳتي نٿو وڌي. انگور تازا کائجن ٿا ۽ انهن کي سڪائي [[ڪشمش]]، ڪرنٽ ۽ سلطانا ٺاهيا وڃن ٿا؛ انهن مان [[انگور جو رس]]، جام، جيلي، سرڪو، [[انگور جي ٻج جو تيل]] ۽ [[شراب]] پڻ تيار ڪيا وڃن ٿا. گهڻا پاليل انگور ''[[Vitis vinifera]]'' جي ڪلٽيوارن مان اچن ٿا. هي نسل اولهه ۽ وچ ايشيا کان ميڊيٽرينين علائقي تائين پکڙيل قديم انگوري ول سان واسطو رکي ٿو ۽ دنيا جي انگور جي پوک ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو.<ref name="KewTax">{{cite web |title=Vitis vinifera L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30478388-2 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=16 September 2026 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> انگور انسان جي قديم ترين پوکيل ميويدار ٻوٽن مان هڪ آهي. انگور جي پالَت ۽ استعمال جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي ۽ قديم [[قفقاز]]، [[اولهه ايشيا]]، [[قديم مصر]]، [[قديم يونان]] ۽ [[قديم روم]] جي زرعي ۽ ثقافتي تاريخ سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref name="This2006">{{cite journal |author1=This, Patrice |author2=Lacombe, Thierry |author3=Thomas, Mark R. |title=Historical Origins and Genetic Diversity of Wine Grapes |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2006-09_22_9/page/511 |journal=Trends in Genetics |volume=22 |issue=9 |pages=511–519 |year=2006 |doi=10.1016/j.tig.2006.07.008 |pmid=16872714 }}</ref> == نالو == سنڌيءَ ۾ هن ميوي لاءِ '''انگور''' سان گڏ '''ڊاک''' جو لفظ پڻ استعمال ٿيندو آهي. سڪل انگورن جي مختلف شڪلين لاءِ [[ڪشمش]] ۽ منقا جهڙا نالا رائج آهن. == تاريخ == [[File:Abhar-iran.JPG|thumb|[[ايران]] جي ابهر علائقي ۾ انگور]] [[وچ اوڀر]] ۽ [[قفقاز]] انگور جي ابتدائي پوک ۽ پالَت سان لاڳاپيل اهم علائقا رهيا آهن. انگور جي منظم پوک جي شروعات لڳ ڀڳ 6,000 کان 8,000 سال اڳ ٿي.<ref>{{Cite web |title=ANGŪR |url=https://iranicaonline.org/articles/angur-grapes |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopaedia Iranica |first1=M. |last1=Bazin |first2=X. |last2=De Planhol |first3=W. L. |last3=Hanaway Jr. |date=14 August 2018 }}</ref><ref name="This2006"/> قديم انگورن جي کل تي قدرتي طور موجود خمير سبب انگور جو رس خميرجڻ جي صلاحيت رکي ٿو. ڏکڻ قفقاز مان مليل آثار قديمه جي ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته انگور ۽ شراب سازي انساني سماجن ۾ هزارين سال اڳ اهم ٿي چڪا هئا. [[آرمينيا]] ۾ واقع [[آريني-1 شراب خانو]] مان لڳ ڀڳ 4000 ق.م. سان تعلق رکندڙ شراب ٺاهڻ جو هڪ مڪمل آثار قديمه وارو نظام مليو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/110111-oldest-wine-press-making-winery-armenia-science-ucla |title=Earliest Known Winery Found in Armenian Cave |last=Owen |first=James |date=12 January 2011 |website=National Geographic |access-date=16 September 2026 |archive-date=26 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226201701/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/110111-oldest-wine-press-making-winery-armenia-science-ucla |url-status=dead }}</ref> قديم [[مصر]] جي تصويري لکتن ۽ مقبرن جي منظرن ۾ انگور جي پوک ۽ شراب سازي ڏيکاريل آهي. [[قديم يوناني]]، [[فينيقي]] ۽ [[قديم رومي]] پڻ انگور تازو کائڻ ۽ شراب ٺاهڻ لاءِ وڏي پيماني تي پوکيندا هئا. واپار، سامونڊي رابطن ۽ انساني لڏپلاڻ سان انگور جي پوک ميڊيٽرينين علائقي، يورپ ۽ اتر آفريڪا ۾ پکڙجي وئي ۽ پوءِ ٻين براعظمن تائين پهتي. [[اتر آمريڪا]] ۾ يورپين جي اچڻ کان اڳ به ''Vitis'' جا ڪيترائي مقامي نسل جهنگلي حالت ۾ موجود هئا ۽ مقامي آمريڪي قومون انهن کي خوراڪ طور استعمال ڪنديون هيون. 19هين صديءَ ۾ [[ايفرائيم بل]]، [[ڪانڪرڊ، ميساچوسٽس]] ۾ مقامي ''[[Vitis labrusca]]'' مان [[ڪانڪرڊ انگور]] تيار ڪيو، جيڪو پوءِ آمريڪا ۾ رس ۽ ميز واري انگور جو اهم ڪلٽيوار بڻيو. == نباتاتي خاصيتون == [[File:Grape Buds.jpg|thumb|انگور جي گلن جون ڪليون]] ''Vitis'' جون انگوري ولون ڪاٺيالي ۽ چڙهندڙ ٻوٽا آهن. اهي پيچدار سهارن وسيلي ٻين ٻوٽن يا باغن ۾ ٺاهيل ٽريلس ۽ ٻين سهارن تي چڙهن ٿيون. پن عام طور متبادل ترتيب سان لڳل، ويڪرا ۽ ڪيترن قسمن ۾ ٽي کان پنج لوبن وارا ٿين ٿا. انگور جا گل ننڍڙا ۽ ڇڳن ۾ ٿين ٿا. بارآوريءَ کان پوءِ انهن مان ٻير ٺهن ٿا، جيڪي پڻ ڇڳن ۾ گڏ ٿين ٿا. هڪ ڇڳي ۾ انگورن جو تعداد قسم، پوک ۽ ماحولياتي حالتن موجب تمام گهڻو مختلف ٿي سگهي ٿو. [[File:Vitis vinifera - flower.jpg|thumb|left|''Vitis vinifera'' جا گل]] ميوي جي ترقيءَ دوران انگور ۾ نامياتي تيزاب، خاص ڪري [[ٽارٽرڪ تيزاب]] ۽ [[مالڪ تيزاب]]، موجود هوندا آهن. پچڻ جي شروعات واري مرحلي کي انگورڪاريءَ ۾ '''ويريزون''' چيو ويندو آهي. هن مرحلي ۾ داڻا نرم ۽ وڏا ٿين ٿا، کنڊ وڌڻ لڳي ٿي ۽ رنگين قسمن ۾ کل جو رنگ تبديل ٿيڻ شروع ٿئي ٿو.<ref name="Conde2007">{{cite journal |last1=Conde |first1=Carlos |last2=Silva |first2=Paulo |last3=Fontes |first3=Natacha |last4=Dias |first4=Alberto C. P. |date=April 2007 |title=Biochemical Changes throughout Grape Berry Development and Fruit and Wine Quality |journal=Food |volume=1 |issue=1 |pages=1–22 }}</ref> پڪل انگور جي گودي جو لڳ ڀڳ 75 کان 85 سيڪڙو حصو پاڻي ٿي سگهي ٿو. پچڻ دوران [[گلوڪوز]] ۽ [[فرڪٽوز]] جهڙيون کنڊون گڏ ٿين ٿيون.<ref name="Conde2007"/> انگور سائي، پِيلي، گلابي، ڳاڙهي، واڱڻائي، گهري نيري يا تقريباً ڪاري رنگ جا ٿي سگهن ٿا. عام اصطلاح ۾ "اڇا انگور" اصل ۾ اڪثر هلڪا ساوا يا پِيلا هوندا آهن. ڳاڙهن ۽ واڱڻائي انگورن جي کل ۾ [[اينٿوسائنن]] سندن رنگ جا اهم ذميوار مرڪب آهن. تحقيق موجب اڇن انگورن جي ارتقا ٻن ويجهن ضابطي ڪندڙ جينن ۾ تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي، جنهن اينٿوسائنن جي ٺهڻ کي روڪيو.<ref>{{Cite journal |last1=Walker |first1=A. R. |last2=Lee |first2=E. |last3=Bogs |first3=J. |last4=McDavid |first4=D. A. J. |last5=Thomas |first5=M. R. |last6=Robinson |first6=S. P. |doi=10.1111/j.1365-313X.2006.02997.x |title=White grapes arose through the mutation of two similar and adjacent regulatory genes |journal=The Plant Journal |volume=49 |issue=5 |pages=772–785 |year=2007 |pmid=17316172 }}</ref> == انگور جون ولون == {{Main|وائٽس}} [[File:ConcordGrapes.jpg|thumb|[[ڪانڪرڊ انگور]]، اتر آمريڪي ''Vitis labrusca'' جو هڪ ڪلٽيوار]] دنيا ۾ پوکيل انگورن جو وڏو حصو ''Vitis vinifera'' جي ڪلٽيوارن مان حاصل ٿئي ٿو، پر ''Vitis'' جي ٻين نسلن مان پڻ ميوو، رس، جام ۽ شراب تيار ڪيو وڃي ٿو. اهم نسلن ۾ شامل آهن: * ''[[Vitis vinifera]]'' — دنيا جو سڀ کان اهم پاليل انگوري نسل. * ''[[Vitis amurensis]]'' — اوڀر ايشيا جو اهم انگوري نسل. * ''[[Vitis labrusca]]'' — اتر آمريڪا جو نسل، جنهن ۾ [[ڪانڪرڊ انگور]] جهڙا ڪلٽيوار شامل آهن. * ''[[Vitis riparia]]'' — اتر آمريڪا جي جهنگلي انگوري ول، جيڪا روٽ اسٽاڪ ۽ ڪجهه ٻين مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي. * ''[[Vitis rotundifolia]]'' — ڏکڻ اوڀر آمريڪا جو مسڪيڊائن انگور، جيڪو تازو استعمال، جام ۽ مشروبات لاءِ پوکيو وڃي ٿو. * ''[[Vitis mustangensis]]'' — آمريڪا جي ڏاکڻين علائقن ۾ ملندڙ جهنگلي انگور. ''Vitis vinifera'' کي [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ ''Species Plantarum'' ۾ سائنسي طور بيان ڪيو هو.<ref name="KewTax"/> == قسم == انگورن جا هزارين ڪلٽيوار آهن. انهن ۾ ميوي جي رنگ، داڻي جي ماپ، ذائقي، کل جي ٿولهه، ٻج جي موجودگي، پچڻ جي وقت ۽ استعمال ۾ وڏو فرق ملي ٿو. استعمال موجب انگورن کي عام طور هيٺين گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" ! قسم ! بنيادي استعمال ! عام خاصيتون |- | '''[[ميز وارا انگور]]''' | تازو کائڻ | عام طور وڏا داڻا، نسبتاً سنهي کل ۽ ڪيترن جديد قسمن ۾ ٻج کان سواءِ |- | '''ڪشمش وارا انگور''' | [[ڪشمش]] ٺاهڻ | وڌيڪ کنڊ ۽ سڪائڻ لاءِ موزون ميوو |- | '''شراب وارا انگور''' | [[شراب]] ٺاهڻ | عام طور ننڍا داڻا، نسبتاً ٿلهي کل ۽ رس ۾ وڌيڪ کنڊ |- | '''رس وارا انگور''' | [[انگور جو رس]]، جيلي ۽ ٻيون شيون | رس، خوشبو ۽ ذائقي لاءِ چونڊيل قسم |} [[File:Wine grapes03.jpg|thumb|ول تي شراب ٺاهڻ وارا انگور]] === ميز وارا ۽ شراب وارا انگور === {{Main|ميز وارا انگور}} ميز وارن ۽ شراب ٺاهڻ وارن انگورن ۾ چونڊيل افزائش سبب نمايان فرق پيدا ٿيا آهن. ميز وارا انگور عام طور وڏا، ڏسڻ ۾ پرڪشش، نسبتاً سنهي کل وارا ۽ گهڻو ڪري ٻج کان سواءِ هوندا آهن. ان جي ابتڙ، شراب ٺاهڻ وارا انگور عام طور ننڍا، نسبتاً ٿلهي کل وارا ۽ گهڻو ڪري ٻج وارا هوندا آهن. انگور غير ڪلائيميٽيرڪ ميوو هجڻ سبب لڻڻ کان پوءِ وڌيڪ مٺو نٿو ٿئي؛ تنهنڪري فصل لاهڻ جو وقت ميوي جي آخري مٺاڻ ۽ معيار لاءِ اهم آهي. == ٻج کان سواءِ انگور == [[File:IFG Seventeen berry and seed section 01.jpg|thumb|ٻج کان سواءِ انگور جي داڻي جو ڪٽيل حصو]] ٻج کان سواءِ انگور جديد ميز واري انگور جي مارڪيٽ جو اهم حصو آهن. انگور جون ولون عام طور [[غير جنسي افزائش|غير جنسي طريقي]] سان قلمن يا ٻين نباتاتي طريقن سان وڌايون وڃن ٿيون، تنهنڪري ٻج نه هجڻ سان تجارتي افزائش ۾ رڪاوٽ نٿي پوي. ڪيترن ٻج کان سواءِ قسمن ۾ بارآوري ٿيڻ کان پوءِ ٻج جي ابتدائي واڌ ٿئي ٿي پر ٻج مڪمل طور پختو نٿو ٿئي؛ ان عمل کي '''اسٽينوسپرموڪارپي''' چيو وڃي ٿو. مشهور ٻج کان سواءِ قسمن ۾ [[سلطانا انگور|سلطانا]]، جنهن کي آمريڪا ۾ ٿامپسن سيڊليس پڻ چيو وڃي ٿو، شامل آهي. == انگورن جي پوک == {{Main|انگورڪاري}} انگور جي پوک ۽ سنڀال جي علم ۽ عمل کي '''انگورڪاري''' يا [[انگورڪاري|ويٽيڪلچر]] چيو وڃي ٿو. انگور جي ول لاءِ مناسب سج، نيڪال واري زمين، قسم موجب موزون گرمي پد ۽ منظم پاڻي اهم آهن. انگور جي ول کي باغن ۾ عام طور ٿنڀن ۽ تارن مان ٺهيل سهاري يا '''ٽريلس''' تي تربيت ڏني ويندي آهي. ول جي سالياني [[ڇانگ]] انگورڪاريءَ جو اهم حصو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ميويدار ٽارين جي تعداد، ول جي ڇانو، هوا جي گردش، فصل جي مقدار ۽ ميوي جي معيار کي منظم ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي باغبانيءَ بابت لکڻين ۾ سنڌيءَ ۾ انگور لاءِ '''ڊاک''' جو لفظ استعمال ڪندي ڊاک جي ولن لاءِ مَنَهه يا سهارو ٺاهڻ، قلمن وسيلي افزائش ۽ باقاعدي ڇانگ جو تفصيلي ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات واري ڏکڻ ايشيائي باغبانيءَ جي طريقن جي تاريخي دستاويز طور اهميت رکي ٿو.<ref name="ReferenceA">ڪتاب: ''باغ ۽ باغباني''؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ ايڊيشن: 1960ع؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو.</ref> قليچ بيگ موجب روايتي باغن ۾ ڊاک جون ولون ڪاٺ، بانس يا ٿنڀن سان ٺهيل مَنَهن تي چاڙهيون وينديون هيون. هو سياري جي ڇانگ، قلمن مان نوان ٻوٽا تيار ڪرڻ ۽ ول جي واڌ کي منظم ڪرڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو.<ref name="ReferenceA"/> جديد تجارتي انگورڪاريءَ ۾ انهن بنيادي اصولن سان گڏ جديد ٽريلس نظام، ڊرپ آبپاشي، مٽي ۽ پنن جي غذائي تجزيي، مربوط جيت انتظام ۽ فصل کان پوءِ ٿڌي زنجير استعمال ڪئي وڃي ٿي. == عالمي پوک ۽ پيداوار == 2023ع ۾ دنيا ۾ انگور جي پوک هيٺ لڳ ڀڳ 6.60 ملين هيڪٽر زمين هئي. پوک هيٺ ايراضيءَ جي لحاظ کان [[اسپين]] وٽ لڳ ڀڳ 913,000 هيڪٽر، [[فرانس]] وٽ 753,340 هيڪٽر، [[اٽلي]] وٽ 713,350 هيڪٽر ۽ [[چين]] وٽ 607,030 هيڪٽر زمين انگورن لاءِ استعمال ٿي.<ref name="faostat-ha">{{cite web |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |title=World acreage for grape growing in 2023 |date=2025 |publisher=گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم، FAOSTAT |access-date=16 September 2026 }}</ref> 2023ع ۾ عالمي انگور جي پيداوار لڳ ڀڳ '''72.5 ملين ٽن''' هئي. چين 13.5 ملين ٽن، يعني عالمي پيداوار جو لڳ ڀڳ 19 سيڪڙو، پيدا ڪري سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو.<ref name="faostat">{{cite web |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |title=Grape production in 2023 |date=2025 |publisher=گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم، FAOSTAT |access-date=16 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ '''انگور جي پيداوار، 2023ع''' ! ملڪ ! پيداوار<br />(ملين ٽن) |- | [[چين]] || 13.5 |- | [[اٽلي]] || 6.7 |- | [[فرانس]] || 6.2 |- | [[آمريڪا]] || 5.4 |- | [[اسپين]] || 4.8 |- | [[ترڪي]] || 3.4 |- | [[چلي]] || 2.3 |- ! دنيا ! 72.5 |} <small>ذريعو: [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم|ايف اي او]]، FAOSTAT.<ref name="faostat"/></small> == واپار == 2023ع ۾ تازن انگورن جي وڏن برآمد ڪندڙ ملڪن ۾ [[پيرو]]، [[چلي]]، [[چين]]، [[اٽلي]]، [[نيدرلينڊز]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] شامل هئا. FAOSTAT موجب پيرو لڳ ڀڳ 648 هزار ٽن ۽ چلي 529 هزار ٽن انگور برآمد ڪيا.<ref name="faostat-exp">{{cite web |url=https://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity_exports |title=Grape exports in 2023 |date=2025 |publisher=گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم، FAOSTAT |access-date=16 September 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ '''تازن انگورن جون برآمدات، 2023ع''' ! ملڪ ! ٽن |- | [[پيرو]] || 647,967 |- | [[چلي]] || 529,470 |- | [[چين]] || 483,373 |- | [[اٽلي]] || 386,672 |- | [[نيدرلينڊز]] || 346,128 |- | [[ڏکڻ آفريڪا]] || 318,126 |} <small>ذريعو: FAOSTAT.<ref name="faostat-exp"/></small> == پاڪستان ۾ انگور == [[پاڪستان]] ۾ انگور جي تجارتي پوک خاص ڪري [[بلوچستان]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] جي خشڪ، نيم خشڪ ۽ جبلائي علائقن ۾ ٿئي ٿي. بلوچستان جي خشڪ آبهوا، سج جي گهڻي روشني ۽ ڪيترن اوچن علائقن جون موسمي حالتون انگور لاءِ موزون آهن.<ref name="PHDEC">{{cite web |title=Introduction |url=https://phdec.gov.pk/introduction/ |publisher=Pakistan Horticulture Development & Export Company |access-date=16 September 2026 }}</ref> بلوچستان جي اهم انگور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ [[ڪوئيٽا]]، [[پشين]]، [[مستونگ]]، [[قلعو عبدالله]]، [[قلات]]، [[لورالائي]] ۽ [[ژوب]] شامل آهن. پاڪستان ۾ پوکجندڙ قسمن ۾ عسڪري، هائيتا، ڪالا، وائيٽ ڪشمش، صاحبي، شندائو خاني، تور، سلطانيه، ڪنگ روبي، فليم سيڊليس، پرليٽ ۽ بيوٽي سيڊليس شامل آهن.<ref name="PHDEC"/> [[پاڪستان جي پلاننگ ڪميشن]] جي انگور ڪلسٽر بابت مطالعي ۾ بهتر ڪلٽيوارن، جديد ٽريلس نظام، متوازن ڀاڻ، سائنسي ڇانگ، ٻوٽن جي تحفظ ۽ [[ڊرپ آبپاشي]] کي انگور جي پيداوار ۽ معيار بهتر ڪرڻ جا اهم ذريعا قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Cluster Development Based Agriculture Transformation Plan: Grapes Cluster |publisher=Planning Commission of Pakistan |url=https://www.pc.gov.pk/uploads/report/Grapes_Cluster_Report.pdf |access-date=16 September 2026 }}</ref> [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ پڻ مختلف انگوري قسمن جي آزمائشي پوک ڪئي وئي آهي. مرڪزي پنجاب ۾ ڪيل هڪ مطالعي ۾ وائيٽ سيڊليس، پرليٽ، بدانا، بليڪ سيڊليس، هائيتا، فليم سيڊليس، ڪنگ روبي، اين اي آر سي بليڪ ۽ ڪارڊينل سميت نَو قسمن جي زرعي ۽ ميويدار خاصيتن جو جائزو ورتو ويو.<ref>{{cite journal |title=Performance of various grapes cultivars under agro-climatic conditions of Central Punjab, Pakistan |journal=Journal of Pure and Applied Agriculture |url=https://ojs.aiou.edu.pk/index.php/jpaa/article/view/270 |access-date=16 September 2026 }}</ref> == فصل کان پوءِ سنڀال == ميز وارن انگورن کي عام طور احتياط سان لڻيو ويندو آهي ته جيئن داڻا ۽ ڇڳا زخمي نه ٿين. تجارتي پيداوار ۾ فصل کان پوءِ ڇنڊڇاڻ، درجابندي، پيڪنگ، اڳواٽ ٿڌو ڪرڻ ۽ ٿڌي زنجير ذريعي نقل و حمل ميوي جي معيار برقرار رکڻ لاءِ اهم آهن. انگور جلد خراب ٿيندڙ ميوو آهي. فصل کان پوءِ گرمي پد ۽ نسبتي نميءَ جو مناسب انتظام پاڻيءَ جي نقصان، داڻن جي سُڪڻ ۽ خراب ٿيڻ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڪري ٿو. == استعمال == [[File:Armenian dolma.jpeg|thumb|انگور جا پن [[ڊولما]] ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندي]] انگور تازا، سڪايل يا مختلف خوراڪي شين ۾ پروسيس ڪري استعمال ٿين ٿا. انگور جي ڪجهه علائقائي کاڌن ۾ ول جا پن پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا، خاص ڪري [[ڊولما]] جهڙن ڀريل پنن وارن کاڌن ۾. === ڪشمش === {{Main|ڪشمش}} [[File:Raisins 01.jpg|thumb|[[ڪشمش]]]] انگورن کي سڪائڻ سان [[ڪشمش]] ٺهي ٿي. ڪشمش لاءِ ڪيترائي ٻج کان سواءِ ۽ وڌيڪ کنڊ وارا انگوري قسم استعمال ٿين ٿا. '''سلطانا''' اصل ۾ [[سلطانا انگور]] مان ٺهيل هڪ قسم جي ڪشمش لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو، پر مختلف ملڪن ۾ ان اصطلاح جو استعمال مختلف ٿي سگهي ٿو. '''زانٽي ڪرنٽ''' ننڍي، سڪل بليڪ ڪورنت انگور مان ٺهي ٿي ۽ نباتاتي طور [[بليڪ ڪرنٽ]] يا [[ريڊ ڪرنٽ]] سان واسطو نٿي رکي. === انگور جو رس === {{Main|انگور جو رس}} [[File:Grape Juice.jpg|thumb|انگور جو رس]] انگورن کي ڪچلڻ ۽ دٻائڻ سان [[انگور جو رس]] حاصل ٿئي ٿو. رس سڌيءَ طرح پيئڻ کان سواءِ جيلي، سرڪو ۽ خمير ڪيل مشروبات ٺاهڻ لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو. شراب سازيءَ ۾ کل، گودي، ٻجن ۽ ٻين ٺوس حصن سان گڏ ابتدائي انگوري رس کي '''مسٽ''' چيو ويندو آهي.<ref name="Britannica-2025">{{Cite web |date=9 February 2025 |title=Wine - Fermentation, Aging, Varietals |url=https://www.britannica.com/topic/wine/The-wine-making-process |access-date=16 September 2026 |website=Encyclopædia Britannica }}</ref> === سرڪو ۽ ورجوس === ڪچن يا اڻ پڪل انگورن جو تيزابي رس، جنهن کي [[ورجوس]] چيو وڃي ٿو، اولهه ايشيا ۽ ميڊيٽرينين علائقي جي ڪيترن روايتي کاڌن ۾ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ايران ۽ ٻين علائقن ۾ کٽن انگورن مان تيار ڪيل رس يا سرڪو سلادن ۽ ٻين کاڌن ۾ تيزابي جزو طور استعمال ٿيندو آهي. === شراب سازي === {{Main|شراب}} انگور [[شراب]] ٺاهڻ لاءِ سڀ کان اهم ميوو آهي. انگور جي رس ۾ موجود [[گلوڪوز]] ۽ [[فرڪٽوز]] کي [[خمير]] دوران خمير جا خوردبيني جاندار ايٿانول ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ سميت ٻين مرڪبن ۾ تبديل ڪن ٿا. شراب جو وڏو حصو ''Vitis vinifera'' جي مختلف ڪلٽيوارن مان ٺاهيو وڃي ٿو. == غذائيت == {{nutritional value | name=انگور، ڳاڙها يا ساوا، ڪچا | kJ=288 | water=81 g | protein=0.72 g | fat=0.16 g | carbs=18.1 g | fiber=0.9 g | sugars=15.48 g | calcium_mg=10 | iron_mg=0.36 | magnesium_mg=7 | phosphorus_mg=20 | potassium_mg=191 | sodium_mg=2 | zinc_mg=0.07 | manganese_mg=0.071 | vitC_mg=3.2 | thiamin_mg=0.069 | riboflavin_mg=0.07 | niacin_mg=0.188 | pantothenic_mg=0.05 | vitB6_mg=0.086 | folate_ug=2 | choline_mg=5.6 | vitE_mg=0.19 | vitK_ug=14.6 | source_usda=1 }} ڪچا انگور لڳ ڀڳ 81 سيڪڙو پاڻي ۽ 18 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ تي مشتمل آهن، جڏهن ته پروٽين ۽ چرٻيءَ جو مقدار تمام گهٽ آهي. 100 گرام ڪچن انگورن مان لڳ ڀڳ 288 ڪلو جول (69 ڪلو ڪيلوري) غذائي توانائي ملي ٿي. انهن ۾ [[وٽامن ڪي]] موجود آهي، جڏهن ته ٻين گهڻن خورد غذائي جزن جو مقدار نسبتاً گهٽ آهي. انگور بابت پراڻن سنڌي ماخذن ۾ دل، دماغ، جگر يا بڪين کي مخصوص طور "طاقت پهچائڻ" جهڙيون طبي دعوائون ملن ٿيون، پر اهڙين روايتي دعوائن کي جديد غذائي يا طبي حقيقت طور پيش ڪرڻ لاءِ ڪافي ڪلينڪي ثبوت موجود نه آهن. == پوليفينول ۽ ٻيا نباتاتي مرڪب == انگور جي کل، ٻج ۽ گودي ۾ مختلف مقدار ۾ [[پوليفينول]] موجود هوندا آهن. انهن جو مقدار انگور جي قسم، مٽي، آبهوا، پوک ۽ پچڻ جي حالت موجب بدلجي ٿو. === کل === ڳاڙهن ۽ واڱڻائي انگورن جي کل ۾ [[اينٿوسائنن]] اهم رنگدار پوليفينول آهن، جڏهن ته اڇن يا ساون انگورن ۾ اينٿوسائنن عام طور موجود نه هوندا آهن. مختلف ميز وارن انگورن جي پوليفينول جوڙجڪ ۾ ڪلٽيوار موجب نمايان فرق ملي ٿو.<ref name="Cantos2002">{{Cite journal |last1=Cantos |first1=E. |last2=Espín |first2=J. C. |last3=Tomás-Barberán |first3=F. A. |title=Varietal differences among the polyphenol profiles of seven table grape cultivars studied by LC-DAD-MS-MS |doi=10.1021/jf0204102 |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=50 |issue=20 |pages=5691–5696 |year=2002 |pmid=12236700 }}</ref> === ٻج ۽ انگور جي ٻج جو تيل === {{Main|انگور جي ٻج جو تيل}} انگور جي ٻجن مان [[انگور جي ٻج جو تيل]] ڪڍيو وڃي ٿو. هن تيل ۾ خاص ڪري [[لينوليئڪ تيزاب]] سميت غير سير ٿيل چرٻيءَ جا تيزاب، ٽوڪوفيرول ۽ فائيٽوستيرول موجود هوندا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Beveridge |first1=T. H. J. |last2=Girard |first2=B. |last3=Kopp |first3=T. |last4=Drover |first4=J. C. G. |title=Yield and Composition of Grape Seed Oils Extracted by Supercritical Carbon Dioxide and Petroleum Ether: Varietal Effects |doi=10.1021/jf040295q |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=53 |issue=5 |pages=1799–1804 |year=2005 |pmid=15740076 }}</ref> === ريسويراٽرول === {{Main|ريسويراٽرول}} [[ريسويراٽرول]] هڪ اسٽلبين پوليفينول آهي، جيڪو انگور جي مختلف قسمن ۾ مختلف مقدار ۾، خاص ڪري کل ۾، ملي ٿو. ان تي حياتياتي ۽ طبي اثرن بابت وڏي تحقيق ٿي آهي، پر خوراڪ ۾ موجود ريسويراٽرول جي بنياد تي مخصوص بيمارين جي روڪٿام يا علاج جون دعوائون ثابت ٿيل طبي علاج جي برابر نٿيون سمجهي سگهجن. == انگور جو بچيل مادو == [[File:Wine grape diagram en.svg|thumb|انگور جي داڻي جي بناوت]] انگور مان رس يا شراب ٺاهڻ کان پوءِ کلن، ٻجن، ڏانڊين ۽ ٻين ٺوس حصن جو بچيل مجموعو '''پوميس''' يا '''مارڪ''' سڏجي ٿو. انگور جي ڪل وزن جو لڳ ڀڳ 10 کان 30 سيڪڙو حصو اهڙي بچيل مواد ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو. ان کي ڪمپوسٽ، جانورن جي خوراڪ يا مختلف قدر وڌايل شين لاءِ خام مال طور استعمال ڪرڻ تي تحقيق ۽ صنعتي ڪم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="gomez">{{cite journal |last1=Gómez-Brandón |first1=María |last2=Lores |first2=Marta |last3=Insam |first3=Heribert |last4=Domínguez |first4=Jorge |title=Strategies for recycling and valorization of grape marc |journal=Critical Reviews in Biotechnology |volume=39 |issue=4 |year=2019 |doi=10.1080/07388551.2018.1555514 |pages=437–450 |pmid=30939940 }}</ref> == بيماريون ۽ جيت == انگور جي ول مختلف فنگسي، بيڪٽيريل ۽ وائرسي بيمارين کان متاثر ٿي سگهي ٿي. اهم بيمارين ۾ [[پائوڊري ميلڊيو]]، [[ڊائوني ميلڊيو]] ۽ ''Botrytis cinerea'' سبب ٿيندڙ گري مولڊ شامل آهن. بيمارين جو خطرو آبهوا، نمي، ڪلٽيوار، ولن جي وچ واري فاصلي ۽ باغ جي انتظام تي دارومدار رکي ٿو. مربوط انتظام ۾ بيماريءَ کان پاڪ پوکائي مواد، مناسب ڇانگ ۽ هواداري، باغ جي صفائي، مزاحمتي روٽ اسٽاڪ يا ڪلٽيوار ۽ ضرورت موجب منظور ٿيل حياتياتي يا ڪيميائي طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. == ڪتن لاءِ زهريت == {{Main|ڪتن ۾ انگور جي زهريت}} انگور ۽ [[ڪشمش]] ڪجهه [[ڪتو|ڪتن]] لاءِ شديد زهريلا ٿي سگهن ٿا. انهن جي کائڻ کان پوءِ بعض ڪتن ۾ اوچتو [[گردن جي ناڪامي]] پيدا ٿي سگهي ٿي ۽ سخت حالت موت جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿي. انفرادي ڪتن ۾ زهريلي مقدار مختلف ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري ڪتي جي انگور يا ڪشمش کائڻ جي صورت ۾ جانورن جي ڊاڪٽر سان ترت رابطو ڪرڻ گهرجي. == ثقافتي ۽ تاريخي اهميت == [[File:The Grape Harvest by Léon Augustin Lhermitte, 1884.jpg|thumb|1884ع جي هڪ مصوريءَ ۾ انگورن جو فصل]] انگور ۽ انگور جي ول هزارين سالن کان انساني زراعت، واپار، کاڌي، فن ۽ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل رهيا آهن. قديم ميڊيٽرينين ۽ اولهه ايشيائي سماجن ۾ انگور جي ول زرخيز زمين، فصل ۽ شراب سازيءَ سان لاڳاپيل اهم فصل هئي. انگور جو ذڪر [[قرآن]] ۾ پڻ ميوي ۽ باغن جي حوالي سان ڪيترن هنڌن تي اچي ٿو. انگور ۽ انگور جي ول جو ذڪر [[بائبل]] ۽ قديم يهودي-عيسائي روايتن ۾ پڻ گهڻو ملي ٿو. اهڙيءَ طرح انگور زرعي اهميت کان علاوه مختلف تهذيبن ۾ مذهبي ۽ علامتي اهميت پڻ حاصل ڪئي. == تصويرون == <gallery mode="packed"> File:GrapesBuds.JPG|انگور جي گلن جون ڪليون File:GrapesFlowers.JPG|انگور جا گل File:Solaris grapes in Chateaux Luna vineyard 24.jpg|ڪچا انگور File:Abhar-iran.JPG|[[ايران]] جي ابهر علائقي ۾ انگور File:Cyprusgrapefarm.jpg|[[قبرص]] جي ٽروڊوس جبلن ۾ انگورن جو باغ File:Seedless grapes of Kallidaikurichi.jpg|ٻج کان سواءِ انگور File:Grapes in the Philippines 1.jpg|[[فلپائن]] ۾ انگور File:Beschimmelde druiven.jpg|ڦڦوند لڳل انگور </gallery> == پڻ ڏسو == * [[انگورڪاري]] * [[انگور جي ول]] * [[ميز وارا انگور]] * [[ڪشمش]] * [[انگور جو رس]] * [[انگور جي ٻج جو تيل]] * [[انگور جو شربت]] * [[انگورن جي قسمن جي فهرست]] * [[ميوو]] * [[ٻير (نباتات)|ٻير]] * [[وائيٽيسي]] * [[شراب]] * [[باغباني]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Creasy, G. L. and L. L. Creasy (2009). ''Grapes''. CABI. {{ISBN|978-1-84593-401-9}}. * مرزا قليچ بيگ، ''باغ ۽ باغباني''، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 1960ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Grapes|انگور}} * {{Commons category-inline|Vitis vinifera|''Vitis vinifera''}} [[زمرو:انگور| ]] [[زمرو:ٻير]] [[زمرو:ميوا]] [[زمرو:کاڄرو ميوا]] [[زمرو:زرعي فصل]] [[زمرو:باغباني]] [[زمرو:وائيٽيسي]] [[زمرو:پاڪستان جا ميوا]] efv4ikliycoj7sqzm7t7u6rarwxflvm 0 11344 427210 418689 2026-11-02T19:35:06Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427210 wikitext text/x-wiki '''اسلامي علوم''' هڪ اصطلاح آهي جيڪو اسلام سان لاڳاپيل سڀني مطالعي کي بيان ڪري ٿو. ان ۾ شامل آهن: شرعي علوم، جن ۾ شامل آهن: حديث، قرآني علوم، اسلامي فقه، ۽ الہیات، انهي سان گڏ ٻيا علوم جهڙوڪ پيغمبر جي سوانح عمري، تفسير، اسلامي تاريخ ۽ ٻيا اسلامي علوم، جهڙوڪ اسلامي معاشيات. "اسلامي علوم" جو اصطلاح هڪ ڇٽي اصطلاح بڻجي سگهي ٿو، جيڪو يونيورسٽين پاران تحقيق ڪيل ۽ انعام ڏنل سڀني علمي مطالعي کي بيان ڪري ٿو. دين اسلام جي مڪمل مطالعي جو نالو آهي، جن ۾ اسلامي عقائد، عبادات، معاملات ۽ اخلاقيات، اسلام جي تاريخ، اسلامي قانون، ۽ گڏو گڏ دين اسلام جي تعليم جي ڄاڻ لاء قرآن ۽ حديث جي تعليم ۽ تدريس کي چيو ويندو آهي. اسلامي علوم ڪيترن ئي علمي اسلامي علوم جي پروگرامن ۾ اسلام جو تاريخي مطالعو، اسلامي تهذيب، مسلم دنيا جي تاريخ، تاريخ نويسي، اسلامي قانون، اسلامي الاهيات ۽ اسلامي فلسفو شامل آهن. اسلامي علوم جا ماهر اسلامي الاهيات، اسلامي قانون، ۽ قرآن ۽ حديث جي شعبن ۾ عربي ۾ لکيل متنن جي تفصيلي، علمي مطالعي تي ڌيان ڏين ٿا، انهي سان گڏ تفسير يا قرآن جي تفسير جهڙن ضمني شعبن سان گڏ. ==جائزو== 11صدي عيسوي دوران عيسائي مغرب ۾ اسلام جو علم ۽ تصويرون مختلف رهيون. مثال طور، 11 صدي جي سونگ آف رولينڊ جي ليکڪ کي ظاهر آهي ته اسلام جي اصل ڄاڻ گهٽ هئي. جيئن هن رزميه نظم ۾ ڏيکاريو ويو آهي، مسلمان محمد جا مجسما ٺاهيندا آهن ۽ انهن جي پوڄا ڪندا آهن، ۽ محمد ڪلاسيڪل يوناني اپوليون ۽ ٽرماگنٽ سان گڏ هڪ "ناپاڪ تثليث" جو حصو آهي، جيڪو هڪ مڪمل طور تي افسانوي ديوتا آهي. هي نظريو، واضح طور تي اسلام کي عيسائيت کان اڳ جي گريڪو-رومن مذهب سان گڏ ڪري ٿو، اهو ان وقت مغربي عيسائي سماج ۾ موجود غلط فهمين کي ظاهر ڪري ٿو. اڄڪلهه، علمي اسلامي علوم عام طور تي عربي ٻوليءَ جي وسيع مطالعي سان گڏ يا ان کان پوءِ سيکاريا ۽ پڙهايا ويندا آهن، جن ۾ جارج ٽائون يونيورسٽي، ايڪسٽر يونيورسٽي، آڪسفورڊ يونيورسٽي، ليڊز يونيورسٽي، لنڊن يونيورسٽي ۾ SOAS، ييل يونيورسٽي ۽ هالينڊ ۽ جرمني جي ڪيترن ئي يونيورسٽين (خاص طور تي ليڊن يونيورسٽي ۽ ٽوبنگن يونيورسٽي) جهڙين يونيورسٽين ۾ عربي ۽ اسلامي علوم ۾ انڊر گريجوئيٽ ۽ گريجوئيٽ ڊگريون موجود آهن. هڪ تازي رپورٽ 9/11 کان پوءِ مغربي حڪومتن لاءِ اعليٰ تعليم ۾ اسلامي علوم جي وڌندڙ، اسٽريٽجڪ اهميت تي زور ڏئي ٿي ۽ ميدان جي حالت جو هڪ بين الاقوامي جائزو پڻ فراهم ڪري ٿي. 11 سيپٽمبر 2001ع جي واقعن سان، اسلام سڀ کان وڌيڪ نمايان عالمي مذهب بڻجي چڪو آهي ۽ عالمي سياست ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. ==تاريخ== ===وسطي دور جي يورپ ۾ اسلام جو علم=== {{See also|Medieval Christian views on Muhammad}} In 746, [[John of Damascus]] (sometimes St. John of Damascus) wrote the ''Fount of Knowledge'' part two of which is entitled ''Heresies in Epitome: How They Began and Whence They Drew Their Origin''.<ref name="auto2">{{Cite web|url=http://orthodoxinfo.com/general/stjohn_islam.aspx|title=St. John of Damascus: Critique of Islam|website=orthodoxinfo.com}}</ref> In this work, John makes extensive reference to the Quran and, in John's opinion, its failure to live up to even the most basic scrutiny. The work is not exclusively concerned with the ''Ismaelites'' (a name for the Muslims as they claimed to have descended from Ismael) but all heresy. The ''Fount of Knowledge'' references several suras directly often with apparent incredulity. {{Blockquote|From that time to the present a false prophet named Mohammed has appeared in their midst. This man, after having chanced upon the Old and New Testaments and likewise, it seems, having conversed with an [[Arianism|Arian]] monk, devised his own [[heresy]]. Then, having insinuated himself into the good graces of the people by a show of seeming piety, he gave out that a certain book had been sent down to him from heaven. He had set down some ridiculous compositions in this book of his and he gave it to them as an object of veneration. ... There are many other extraordinary and quite ridiculous things in this book which he boasts was sent down to him from God. But when we ask: 'And who is there to testify that God gave him the book? And which of the prophets foretold that such a prophet would rise up?' – they are at a loss. And we remark that Moses received the Law on [[Biblical Mount Sinai|Mount Sinai]], with God appearing in the sight of all the people in cloud, and fire, and darkness, and storm. And we say that all the Prophets from Moses on down foretold the coming of Christ and how Christ God (and incarnate Son of God) was to come and to be crucified and die and rise again, and how He was to be the judge of the living and dead. Then, when we say: 'How is it that this prophet of yours did not come in the same way, with others bearing witness to him? And how is it that God did not in your presence present this man with the book to which you refer, even as He gave the Law to Moses, with the people looking on and the mountain smoking, so that you, too, might have certainty?' – they answer that God does as He pleases. 'This,' we say, 'We know, but we are asking how the book came down to your prophet.' Then they reply that the book came down to him while he was asleep.<ref name="auto2"/>}} [[Theophanes the Confessor]] (died c.822) wrote a series of chronicles (284 onwards and 602–813 AD)<ref>[http://www.roger-pearse.com/weblog/?p=2098 Theophanes in English, on Mohammed] gives an excerpt with all pertinent text as translated by Cyril Mango</ref><ref>The Chronicle of Theophanes Confessor (Byzantine and Near Eastern History AD 284–813). Translated with introduction and commentary by Cyril Mango and Geoffrey Greatrex, Oxford 1997. An updated version of the roger-pearse.com citation.</ref><ref>[http://www.upenn.edu/pennpress/book/1938.html The Chronicle of Theophanes Anni Mundi 6095–6305 (A.D. 602–813)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104182215/https://www.upenn.edu/pennpress/book/1938.html |date=2021-11-04 }} a more popularised but less rigorously studied translation of Theophanes chronicles</ref> based initially on those of the better known [[George Syncellus]]. Theophanes reports about Muhammad thus: {{Blockquote|At the beginning of his advent the misguided Jews thought he was the Messiah. ... But when they saw him eating camel meat, they realized that he was not the one they thought him to be, ... those wretched men taught him illicit things directed against us, Christians, and remained with him.}} {{Blockquote|Whenever he came to [[Palestine (region)|Palestine]] he consorted with Jews and Christians and sought from them certain scriptural matters. He was also afflicted with epilepsy. When [[Khadijah bint Khuwaylid|his wife]] became aware of this, she was greatly distressed, inasmuch as she, a noblewoman, had married a man such as he, who was not only poor, but also an epileptic. He tried deceitfully to placate her by saying, 'I keep seeing a vision of a certain angel called [[Gabriel]], and being unable to bear his sight, I faint and fall down.'}} In the work ''A History of Christian-Muslim Relations,''<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=VMOU3UoNysQC|title=A History of Christian-Muslim Relations|first=Hugh|last=Goddard|date=1 January 2000|publisher=Edinburgh University Press|via=Google Books|isbn=9780748610099}}</ref> Hugh Goddard mentions both John of Damascus and Theophanes and goes on to consider the relevance of [[Niketas Byzantios]] {{clarify|date=November 2010}} who formulated replies to letters on behalf of Emperor [[Michael III]] (842-867). Goddard sums up Niketas' view: {{Blockquote|In short, Muhammad was an ignorant charlatan who succeeded by imposture in seducing the ignorant barbarian [[Arab people|Arabs]] into accepting a gross, blaspheming, idolatrous, demoniac religion, which is full of futile errors, intellectual enormities, doctrinal errors and moral aberrations.}} Goddard further argues that Niketas demonstrates in his work a knowledge of the entire Quran, including an extensive knowledge of [[Surah|Suras]] 2–18. Niketas' account from behind the [[Byzantine Empire|Byzantine]] frontier apparently set a strong precedent for later writing both in tone and points of argument. Knowledge and depictions of Islam continued to be varied within the Christian West during the 11th century. For instance, the author(s) of the 11th century ''[[Song of Roland]]'' evidently had little actual knowledge of Islam. As depicted in this epic poem, Muslims erect statues of Mohammed and worship them, and Mohammed is part of an "Unholy Trinity" together with the Classical Greek [[Abaddon|Apollyon]] and [[Termagant]], a completely fictional deity. This view, evidently confusing Islam with the pre-Christian Graeco-Roman Religion, appears to reflect misconceptions prevalent in Western Christian society at the time. On the other hand, ecclesiastic writers such as [[Amatus of Montecassino]] or [[Geoffrey Malaterra]] in [[County of Apulia and Calabria|Norman Southern Italy]], who occasionally lived among Muslims themselves, would depict at times Muslims in a negative way but would depict equally any other (ethnic) group that was opposed to the Norman rule such as [[Byzantine Greeks]] or [[Lombards|Italian Lombards]]. Often the depictions would depend on context: when writing about neutral events, Muslims would be called according to geographical terms such as "Saracens" or "Sicilians, when reporting events where Muslims came into conflict with Normans, Muslims would be called "pagans" or "infidels".<ref name="Smit">{{cite journal |last1=Smit |first1=Timothy |title=Pagans and Infidels, Saracens and Sicilians: Identifying Muslims in the Eleventh-Century Chronicles of Norman Italy |journal=The Haskin Society Journal |date=2009 |volume=21 |pages=87–112}}</ref> Similarities were occasionally acknowledged such as by [[Pope Gregory VII]] wrote in a letter to the [[Hammadid dynasty|Hammadid]] emir [[Nasir ibn Alnas|an-Nasir]] that both Christians and Muslims "worship and confess the same God though in diverse forms and daily praise".<ref>{{cite book |last1=Emerton |first1=Ephraim (trslt.) |title=The correspondence of Pope Gregory VII : selected letters from the Registrum |date=1979 |publisher=Octagon Books |location=New York |isbn=0374925658 |url=https://archive.org/details/correspondenceof0000cath/mode/2up |access-date=10 December 2022}}</ref> In [[Dante Alighieri]]'s ''[[Divine Comedy]]'', Muhammad is in the ninth ditch of [[Malebolge]], the eighth realm, designed for those who have caused schism; specifically, he was placed among the Sowers of Religious Discord. Muhammad is portrayed as split in half, with his entrails hanging out, representing his status as a [[heresiarch]] (Canto 28). This scene is frequently shown in illustrations of the ''Divine Comedy''. Muhammad is represented in a 15th-century [[fresco]] ''[[Last Judgment]]'' by Giovanni da Modena and drawing on Dante, in the [[San Petronio Basilica]] in [[Bologna]],<ref name=fresco>{{cite news|url=http://arts.guardian.co.uk/news/story/0,11711,742914,00.html|title=Al-Qaida plot to blow up Bologna church fresco|date=2002-06-24|newspaper=[[The Guardian]]|author=Philip Willan}}</ref> as well as in artwork by [[Salvador Dalí]], [[Auguste Rodin]], [[William Blake]], and [[Gustave Doré]].<ref name=Chronicle>{{cite web|url=http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2006/02/11/MNGRCH6UQK1.DTL|title=What's behind Muslim cartoon outrage|date=2006-02-11|work=[[San Francisco Chronicle]]|author=Ayesha Akram|access-date=2025-05-09|archive-date=2011-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017094930/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2006%2F02%2F11%2FMNGRCH6UQK1.DTL|url-status=dead}}</ref> === يورپ ۽ آمريڪا ۾ === غير مسلمن، خصوصي طور تي عيسائين ۾ اسلامي علوم جي سکيا جي تاريخ، ايشيا ۽ آفريڪا جي نو آباديات سان شروع ٿي. هن کان يورپ ۾ اسلام جي ڄاڻ جا ذريعا صليبي جنگن ۾ باقي بچيل سپاھي، نائٽ، مذھبي رھنما هئا. هنن جي ذريعي پهتن واري اسلام جي ڄاڻ عجيب و غريب قسم تي مشتمل هئا، جنهن جو مقصد اسلام ۽ مسلمانن کي هڪ خونخوار ۽ جاهل مذھب طور پيش ڪندو هو ۽ هنن ٻاڦوميٽ ۽ ٻيون متعصب اصطلاحون پيش ڪيون. يورپ ۾ اسلام جي ڄاڻ لاء سنجيده ڪوششون يورپي نو آبادياتي دور کانپوء شروع ٿيون. ۽ 1821 کان 1850 سالن ۾، انگلينڊ ۾ رائل ايشياٽڪ سوسائٽي، فرانس ۾ سوسائٽي ايشياٽڪ، جرمني ۾ ڊوئچ مورگنلينڊيشي گيسلشافٽ، ۽ آمريڪا ۾ آمريڪي مشرقي سوسائٽي قائم ڪيون ويون. 19هين صدي جي ٻئي اڌ ۾، فلسفي ۽ تاريخي طريقا غالب هئا. === مسلمانن ۾ === [[File:DiezAlbumsStudyingTheKoran.jpg|thumb|200px|[[Ilkhanate|Ilkhanate Empire]] ruler, [[Ghazan]], studying the [[Quran]]]] [[File:Ottoman Dynasty, Portrait of a Painter, Reign of Mehmet II (1444-1481).jpg|thumb|Portrait of a painter during Reign of Mehmet II (1444-1481)]] [[File:6 Dust Muhammad. Portrait of Shah Abu'l Ma‘ali. ca. 1556 Aga Khan Collection.jpg|thumb|175px|A Persian miniature of Shah Abu'l Ma‘ali a scholar.]] ==موضوع== ==جرنل== ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] drhbdenfh8nupxy7v6u6tg7arqdl8o3 0 11569 427208 425533 2026-11-02T19:33:24Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427208 wikitext text/x-wiki {{Short description|Islamic jurisprudence}} {{Islam |texts |width=21.75em}} '''فقه''' (عربي: فِقْه) اسلامي قانوني نظام يا اسلامي فقہي اصولن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي.<ref name="Fiqh" /> فقه کي اڪثر شريعت بابت انساني سمجھ (تحقيق ۽ عمل) جي طور تي بيان ڪيو ويندو آهي؛ يعني اسلامي قانون، جيئن قرآن ۽ سنت ([[محمد ﷺ|پيغمبر محمد ﷺ]] ۽ سندن [[صحابي|ساٿين]] جي تعليمات ۽ عملن ۾ بيان ڪيو ويو آهي) جي انساني سمجھ آهي.<ref name="vogel" /> فقه، اسلامي قانون دانن (علماءِ) پاران [[قرآن]] ۽ اجتهاد (سنت جي تشريح) ذريعي [[شريعت]] کي وسيع ۽ ترقي ڏياري ٿي ۽ ان تي عمل درآمد انهن قانون دانن جي فيصلن (فتويٰ) ذريعي ڪيو ويندو آهي، جيڪا انهن آڏو پيش ڪيل مسئلن تي ڏنا ويندا آهن.<ref name="vogel" /> ان ڪري، جتي مسلمان شريعت کي تبديليءَ کان پاڪ ۽ غلطين کان مبرّا سمجهن ٿا، اتي فقه کي غلطي جي امڪان واري ۽ تبديليءَ جي قابل سمجهيو وڃي ٿو. فقه جو تعلق اسلام ۾ عبادات، اخلاقيات ۽ سماجي قانون سازي، گڏوگڏ معاشي ۽ سياسي نظام جي معاملن سان آهي. جديد دور ۾، [[سني اسلام|سني روايتن]] ۾ فقه جا چار نمايان مڪتبِ فڪر (مذھب) موجود آهن، ان کان علاوه [[شيعه اسلام|شيعه روايتن]] ۾ ٻه (يا ٽي) مڪتبِ فڪر آهن. فقه جي ڄاڻ رکندڙ شخص کي "فقيه" (جمع: فقهاءِ) چيو ويندو آهي.<ref>Glasse, Cyril, ''The New Encyclopedia of Islam'', Altamira, 2001, p. 141</ref> مجازي معنيٰ ۾، فقه مان مراد اسلامي قانوني فيصلن بابت انهن جي بنيادي ذريعن مان حاصل ڪيل ڄاڻ آهي. ذريعن مان مذهبي فيصلا اخذ ڪرڻ لاءِ "مجتهد" (اهو فرد جيڪو اجتهاد ڪري ٿو) لاءِ ضروري آهي ته هو فقه جي مختلف بحثن تي گهري ڄاڻ ۽ سمجھ رکي. فقه جي مطالعي کي روايتي طور تي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي: "اصولِ فقه" (اسلامي فقه جا اصول، لفظي معنيٰ: ”فقه جون پاڙون")، جيڪي قانوني تشريح ۽ تجزيي جا طريقا آهن؛ ۽ "فروعِ فقه" (لفظي معنيٰ: "فقه جون شاخون")، جيڪي انهن اصولن جي بنياد تي فيصلن جي تفصيلي وضاحت آهن. فروعِ فقه، اصولِ فقه جي اطلاق جو نتيجو ۽ خدائي مرضي کي سمجهڻ لاءِ ڪيل انساني ڪوششن جو مجموعي حاصلات آهي. "حڪم" (جمع: احڪام) ڪنهن خاص معاملي يا صورتحال ۾ ڏنل مخصوص فيصلي کي چيو ويندو آهي. '''فقه''' (<small>Fiqh</small>)؛<ref>[https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/fiqh "fiqh"]. ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> اسلام ۾ قانون جي سائنس جو (<small>Jurisprudence</small>) نالو آهي.<ref name="Fiqh">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/207723/fiqh Fiqh] Encyclopædia Britannica</ref> فقه جو استعمال اسلامي شريعت جي سمجھ طور ڪيو ويندو آهي.<ref name=vogel>{{cite book|last=Vogel|first=Frank E.|title=Islamic Law and the Legal System of Saudí: Studies of Saudi Arabia|date=2000|publisher=Brill|pages=4–5|url=https://books.google.com/?id=-PfDuvnHMGoC&printsec=frontcover&dq=vogel+islamic+law#v=onepage&q=vogel%20islamic%20law&f=false|isbn=9004110623}}</ref> اھو علم شريعت ۾ قرآن ۽ سنت جي روشنيءَ ۾ اجتھاد جي ذريعي واڌارو ڪري ٿو ۽ ان واڌاري کي فقيھن جي فتوائون ذريعي لاڳو ڪري ٿو. فقه ۾ غلطي جي گنجائش ھوندي آھي ۽ اھا تبديل پڻ ٿي سگھندي آھي. موجوده دور۾ سني اسلام ۾ چار فقھي مذھب ۽ شيعه اسلام ۾ ٻہ فقھي مذھب آھن.<ref>Glasse, Cyril, ''The New Encyclopedia of Islam'', Altamira, 2001, p. 141</ref> == لغوي معنيَ == فقه جي لغوي معنيَ آهي ڪنهن شئي جو علم۽ فھم، ڪنھن شئي کي کولڻ۽ نکيڙڻ ۽ ان جي اونھائي ۾ وڃي حقيقت ڳولي لھڻ۽ ان کي پڌرو ڪرڻ، اصطلاحي طور فقه جي معني شريعت جي حڪمن ۾ سمجھ پيدا ڪرڻ آھي<ref name =" آسان فقه" > - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 -- پنھنجي پاران: قمر ميمڻ صه 28 </ref>. قرآن شريف ۾ سورة التوبہ ۾ آيت نمبر 122 ۾ فقه لفظ جو استعمال ھيٺ ڏجي ٿو: {{quote| فلولا نفر من کل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين<br> ترجمو:پوء ڇونہ انھن جي سڀ ڪنھن جماعت مان ھڪ ھڪ ٽولي نڪتي ته پاڻ ۾ دين جي سمجھ پيدا ڪن. |التوبة - ۱۲۲|<ref name="آسان فقه" />}} The word ''fiqh'' is an Arabic term meaning "deep understanding"<ref name="Modarresi">{{cite book|author=Mohammad Taqi al-Modarresi|author-link=Mohammad Taqi al-Modarresi|title=The Laws of Islam|date=26 March 2016|publisher=Enlight Press|isbn=978-0994240989|url=http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf|access-date=22 December 2017|ref=Modarresi|language=en|archive-date=2 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190802163247/http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf|url-status=dead}}</ref>{{rp|470}} or "full comprehension". Technically it refers to the body of Islamic law extracted from detailed Islamic sources (which are studied in the [[principles of Islamic jurisprudence]]) and the process of gaining knowledge of Islam through jurisprudence. The historian [[Ibn Khaldun]] describes ''fiqh'' as "knowledge of the rules of God which concern the actions of persons who own themselves connected to obey the law respecting what is required (''[[wajib]]''), sinful (''[[haraam]]''), recommended (''[[mustahab|mandūb]]''), disapproved (''[[makrūh]]''), or neutral (''[[mubah]]'')".<ref>Levy (1957). p. 150.</ref> This definition is consistent amongst the jurists. In [[Modern Standard Arabic]], ''fiqh'' has also come to mean Islamic jurisprudence.<ref>{{Cite book|last=أنیس|first=إبراهیم|title=المعجم الوسیط|publisher=دارالفکر|year=1998|location=بیروت، لبنان|pages=731}}</ref> It is not thus possible to speak of [[Chief Justice of the United States|Chief Justice]] [[John Roberts]] as an expert in the [[common law]] ''fiqh'' of the [[United States]], or of [[Egypt]]ian legal scholar [[Abd El-Razzak El-Sanhuri]] as an expert in the civil law ''fiqh'' of Egypt. ==تاريخ == {{main|شريعت}} {{further information|اسلامي اقتصاديات جي تاريخ }} سني اسلامي تاريخ موجب، سني قانون سازي جو سلسلو هن ترتيب سان اڳتي وڌيو: *[[الله]] → [[محمد ﷺ|محمد]] → [[صحابي|صحابه]] → [[تتبع|تابعين]] → [[فقه|فقيه]]<ref name="Maghen-2003">{{cite journal|last1=Maghen|first1=Ze'ev|title=Dead Tradition: Joseph Schacht and the Origins of "Popular Practice"|journal=Islamic Law and Society|date=2003|volume=10|issue=3|pages=276–347|doi=10.1163/156851903770227575|jstor=3399422}}</ref> الله پاران مقرر ڪيل حڪمن ۽ منع ڪيل شين جو اظهار نبي ڪريم ﷺ جي ذريعي قرآن ۽ سنت (نبي ﷺ جا اقوال، عمل ۽ مثال جيڪي حديث جي صورت ۾ منتقل ٿيا) ۾ ڪيو ويو. شروعاتي مسلمانن (صحابه) انهن کي ٻڌو ۽ ان تي عمل ڪيو ۽ اسلام جي هن روح کي ايندڙ نسلن (تابعين ۽ تبع تابعين) تائين پهچايو؛<ref name="GRHJWIaM2000:513">[[#GRHJWIaM2000|Hawting, "John Wansbrough, Islam, and Monotheism", 2000]]: p.513</ref> جيئن جيئن مسلمان ۽ اسلام اولهه عربستان کان اتر، اوڀر ۽ اولهه طرف فتح ٿيل علائقن تائين ڦهليو، اتي ان کي هڪ منظم ۽ تفصيلي شڪل ڏني وئي.<ref name="RGHIGP2015:223">[[#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.223</ref> اسلامي فقه جي تاريخ کي "عام طور تي اٺن دورن ۾ ورهايو وڃي ٿو":<ref name="MAEGIFLEP2006:30-1">[[#MAEGIFLEP2006|El-Gamal, ''Islamic Finance'', 2006]]: pp. 30–31</ref> *پهريون دور جيڪو 11 هجري ۾ محمد ﷺ جي وفات سان ختم ٿيو.<ref name="MAEGIFLEP2006:30-1" /> *ٻيو دور جنهن جي خاص سڃاڻپ صحابه (محمد ﷺ جي ساٿين) پاران شريعت جي ”ذاتي تشريح“ هئي، ۽ اهو 50 هجري تائين جاري رهيو. *50 هجري کان وٺي ٻي هجري صديءَ جي شروعات تائين، اولهه عربستان (جتي اسلام نازل ٿيو) ۾ "روايتي فقھي انداز" ۽ عراق ۾ "عقلي يا استدلالي انداز" جي وچ ۾ مقابلو رهيو. *"ڪلاسيڪي اسلامي فقه جو سونهري دور" جيڪو ٻي صديءَ جي شروعات کان چوٿين صديءَ جي وچ تائين رهيو، جنهن دوران سني ۽ شيعه فقه جا اٺ "اهم ترين" مڪتبِ فڪر (مسلڪ) وجود ۾ آيا. *چوٿين هجري صديءَ جي وچ کان ستين هجري صديءَ جي وچ تائين، اسلامي فقه "اهم فقھي مڪتبن جي دائري اندر تفصيل ۽ تشريح تائين محدود" رهي. *اسلامي فقه جو "تاريڪ دور" ستين هجري صديءَ جي وچ ۾ بغداد جي زوال (1258 عيسوي) کان وٺي 1293 هجري (1876 عيسوي) تائين رهيو. *سال 1293 هجري (1876 عيسوي) ۾ عثماني حڪومت حنفي فقه کي "مجلۃ الاحڪام العدليه" جي صورت ۾ قانوني ضابطي ۾ تبديل ڪيو. *ويهين صدي عيسويءَ جي وچ تائين ڪيتريون ئي ”فقھي احيا جون تحريڪون“ سامهون آيون، جن تي "مغربي قانوني ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ" جو اثر هو. محمد عبده ۽ عبدالرزاق السنهوري هن دور جون اهم شخصيتون هيون؛ جيتوڻيڪ، عبده ۽ السنهوري جديديت پسند هئا. 19هين صديءَ جو عثماني شريعت قانون حنفي فقهي مڪتبِ فڪر جي نظرين تي ٻڌل هو. *تازو دور "اسلامي احياءَ" جو رهيو آهي، جنهن جو بنياد "مغربي سماجي ۽ قانوني ترقيءَ کي رد ڪرڻ" ۽ خاص طور تي اسلامي رياستن، سماجي علوم، معاشيات ۽ ماليات جي ترقيءَ تي رکيو ويو آهي. *second period "characterized by personal interpretations" of the canon by the ''[[Sahabah]]'' or companions of Muhammad, lasting until 50 AH. *from 50 AH until the early second century AH there was competition between "a traditionalist approach to jurisprudence" in [[Hijaz|western Arabia]] where Islam was revealed and a "rationalist approach in Iraq".<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> *the "golden age of classical Islamic jurisprudence" from the "early second to the mid-fourth century when the [[Madhhab#Amman Message|eight "most significant"]] schools of Sunni and [[Shia|Shi'i]] jurisprudence emerged."<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> *from the mid-fourth century to mid-seventh AH Islamic jurisprudence was "limited to elaborations within the main juristic schools".<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> *the "dark age" of Islamic jurisprudence stretched from the [[Siege of Baghdad (1258)|fall of Baghdad]] in the mid-seventh AH (1258 CE) to 1293 AH/1876 CE. *In 1293 AH (1876 CE) the Ottomans codified [[Hanafi]] jurisprudence in the ''[[Mecelle|Majallah el-Ahkam-i-Adliya]]''. Several "juristic revival movements" influenced by "exposure to Western legal and technological progress" followed until the mid-20th century CE. [[Muhammad Abduh]] and [[Abd El-Razzak El-Sanhuri]] were products of this era.<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> However, Abduh and El-Sanhuri were modernists. 19th century Ottoman Shariah Code was built on the views of the Hanafi school. *The most recent era has been that of the "[[Islamic revival#Contemporary revivalism|Islamic revival]]", which has been "predicated on rejection of Western social and legal advances" and the development of specifically Islamic states, social sciences, economics, and finance.<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> The اسلامي فقه جي تشڪيلي دور جو تعلق شروعاتي مسلمان برادرين جي زماني سان آهي. ان دور ۾، فقهاءَ جو ڌيان نظريي ۽ طريقيڪار (methodology) جي ڀيٽ ۾ اختيار ۽ تعليم جي معاملن تي وڌيڪ هو. نظريي ۽ طريقيڪار ۾ اڳڀرائي شروعاتي مسلمان فقيهه محمد بن ادريس الشافعي (767-820ع) جي اچڻ سان ٿي، جنهن پنهنجي ڪتاب "الرساله" ۾ اسلامي فقه جي بنيادي اصولن کي باقاعده مرتب ڪيو. اهو ڪتاب قانون جي چئن بنيادي ماخذن (قرآن، سنت، اجماع ۽ قياس) جي تفصيل ۽ وضاحت ڪري ٿو. formative period of Islamic jurisprudence stretches back to the time of the early Muslim communities. During this period, jurists were more concerned with issues of authority and teaching than with theory and methodology.<ref name="Weiss (2002)">Weiss, Bernard G. (2002). ''Studies in Islamic Legal Theory'', edited by [[Bernard G. Weiss]], (Leiden: E. J. Brill, 2002. pp. 3, 161.)</ref> Progress in theory and methodology happened with the coming of the early Muslim jurist [[Muhammad ibn Idris ash-Shafi`i]] (767–820), who codified the basic principles of Islamic jurisprudence in his book ''ar-Risālah''. The book details the four roots of law ([[Qur'an]], [[sunnah]], ''[[ijma]]'', and ''[[qiyas]]'') while specifying that the primary Islamic texts (the Qur'an and the hadith) be understood according to objective rules of interpretation derived from scientific study of the Arabic language.<ref name=weiss-162>Weiss, Bernard G. (2002). ''Studies in Islamic Legal Theory'', edited by Bernard G. Weiss, (Leiden: E. J. Brill, 2002. p. 162.)</ref> Secondary sources of law were developed and refined over the subsequent centuries, consisting primarily of juristic preference (''[[istihsan]]''), laws of the previous prophets (''[[shara man qablana]]''), continuity (''[[istishab]]''), extended analogy (''[[maslaha mursala]]''), blocking the means (''[[sadd al-dhari'ah]]''), local customs (''[[urf]]''), and sayings of a companion of the Prophet (''[[qawl al-sahabi]]'').<ref name="Nyazee (2000)">Nyazee, Imran Ahsan Khan (2000). ''Islamic Jurisprudence (UsulAI-Fiqh)''. Islamabad: Islamic Research Institute Press.</ref> === Diagram of early scholars === [[File:Sunni Streams of Doctrine.png|thumb|Main schools of thought within Sunni Islam, and other prominent streams.]] [[File:Muslim World Introduction.svg|thumb|Major schools of thought and theology in the Islamic world]] The Quran set the rights, responsibilities, and rules for people and societies to adhere to, such as dealing in [[The Impact of Religion on International Negotiations|interest]]. Muhammad then provided an example, which is recorded in the hadith books, showing people how he practically implemented these rules in a society. After the passing of Muhammad, there was a need for jurists, to decide on new legal matters where there is no such ruling in the Quran or the hadith, example of Muhammad regarding a similar case.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gMxjJqurmiAC&q=development+of+schools+of+thought+hanifa&pg=PA30|title=Islam Vs. West|isbn=9780595501571|last1=Asadulla|first1=Abubakr|year=2009|publisher=iUniverse }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=es9Sunv_y2MC&q=development+of+schools+of+thought+hanifa&pg=PA20|title=Islamic State Practices, International Law and the Threat from Terrorism|isbn=9781841135014|last1=Rehman|first1=Javaid|date=7 June 2005|publisher=Hart }}</ref> In the years proceeding Muhammad, the community in Madina continued to use the same rules. People were familiar with the practice of Muhammad and therefore continued to use the same rules. The scholars appearing in the diagram below were taught by [[Muhammad's companions]], many of whom settled in Madina.<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=http://bewley.virtualave.net/ulama.html|title=ulama|website=bewley.virtualave.net|access-date=25 February 2013|archive-date=21 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021231627/http://bewley.virtualave.net/ulama.html|url-status=dead}}</ref> ''[[Muwatta Imam Malik|Muwatta]]''<ref name="bewley.virtualave.net">{{Cite web|url=http://bewley.virtualave.net/muwcont.html|title=Muwatta|website=bewley.virtualave.net|access-date=13 November 2023|archive-date=13 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013110055/http://bewley.virtualave.net/muwcont.html|url-status=dead}}</ref> by [[Malik ibn Anas]] was written as a consensus of the opinion, of these scholars.<ref name="Coulson">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=d5Ks31qHlSYC&q=coulson+history+islamic+law|title=A History of Islamic Law|isbn=9780748605149|last1=Coulson|first1=Noel James|year=1994}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Va6oSxzojzoC&q=Muwatta+consensus+of+the+opinions+scholars&pg=PA207|title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936|isbn=9004097910|last1=Houtsma|first1=M. Th|year=1993|publisher=BRILL }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=0_wUAAAAIAAJ&q=Muwatta+consensus+of+the+opinions+scholars&pg=PA264|title=Studies in Islamic History and Civilization|isbn=9789652640147|last1=Šārôn|first1=Moše|year=1986|publisher=BRILL }}</ref> ''Muwatta''<ref name="bewley.virtualave.net"/> by Malik ibn Anas quotes 13 hadiths from Imam [[Jafar al-Sadiq]].<ref name="Muwatta">''Al-Muwatta'' of Imam Malik Ibn Anas, translated by Aisha Bewley (Book #5, Hadith #5.9.23) (Book #16, Hadith #16.1.1) (Book #17, Hadith #17.24.43) (Book #20, Hadith #20.10.40) (Book #20, Hadith #20.11.44) (Book #20, Hadith #20.32.108) (Book #20, Hadith #20.39.127) (Book #20, Hadith #20.40.132) (Book #20, Hadith #20.49.167) (Book #20, Hadith #20.57.190) (Book #26, Hadith #26.1.2) (Book #29, Hadith #29.5.17) (Book #36, Hadith #36.4.5) [http://bewley.virtualave.net/muwcont.html Al-Muwatta'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101013110055/http://bewley.virtualave.net/muwcont.html |date=13 October 2010 }}</ref> Aisha also taught her nephew [[Urwah ibn Zubayr]]. He then taught his son [[Hisham ibn Urwah]], who was the main teacher of Malik ibn Anas whose views many Sunni follow and also taught by Jafar al-Sadiq. [[Qasim ibn Muhammad ibn Abi Bakr]], Hisham ibn Urwah and Muhammad al-Baqir taught [[Zayd ibn Ali]], Jafar al-Sadiq, [[Abu Hanifa]], and Malik ibn Anas. Imam Jafar al-Sadiq, Imam Abu Hanifa and Malik ibn Anas worked together in [[Al-Masjid an-Nabawi]] in Medina, along with Qasim ibn Muhammad ibn Abi Bakr, Muhammad al-Baqir, Zayd ibn Ali and over 70 other leading jurists and scholars. [[Al-Shafi'i]] was taught by Malik ibn Anas. [[Ahmad ibn Hanbal]] was taught by Al-Shafi'i. [[Muhammad al-Bukhari]] travelled everywhere collecting hadith and his father [[Ismail ibn Ibrahim]] was a student of Malik ibn Anas.<ref name="Islam Page 67">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mlGgGVCp0UcC&q=aisha+and+qasim+ibn+muhammad&pg=PA67|title=Understanding Women in Islam|isbn=9789793780191|last1=Hasyim|first1=Syafiq|year=2006|publisher=Equinox }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JdjtUTYSL1UC&q=aisha+and+qasim+ibn+muhammad&pg=PA37|title=Classical Islam|isbn=9780415240321|last1=Calder|first1=Norman|last2=Mojaddedi|first2=Jawid Ahmad|last3=Rippin|first3=Andrew|year=2003|publisher=Psychology Press }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GlqeC1ZFAUEC&q=aisha+and+qasim&pg=PT101|title=Judaism and Islam in Practice|isbn=9781134605538|last1=Brockopp|first1=Jonathan E.|last2=Neusner|first2=Jacob|last3=Sonn|first3=Tamara|date=27 September 2005|publisher=Routledge }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oocities.org/mutmainaa7/people/jafar_al_sadiq.html|title=Jafar Al-Sadiq}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ziaraat.org/jafar.php|title=IMAM JAFAR BIN MUHAMMAD AS-SADIQ (AS)|website=www.ziaraat.org|access-date=13 November 2023|archive-date=22 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822202122/http://www.ziaraat.org/jafar.php|url-status=dead}}</ref> {{Islam scholars diagram}} In the books actually written by these original jurists and scholars, there are very few theological and judicial differences between them. Imam Ahmad rejected the writing down and codifying of the religious rulings he gave. They knew that they might have fallen into error in some of their judgements and stated this clearly. They never introduced their rulings by saying, "Here, this judgement is the judgement of God and His prophet."<ref name="books.google.co.uk">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W4OKaz5dzdYC&q=Modernist+Islam,+1840-1940:+A+Sourcebook+By+Charles+Kurzman|title=Modernist Islam, 1840–1940|isbn=9780195154689|last1=Kurzman|first1=Charles|year=2002|publisher=Oxford University Press }}</ref> There is also very little text actually written down by Jafar al-Sadiq himself. They all give priority to the Qur'an and the hadith (the practice of Muhammad). They felt that the Quran and the Hadith, the example of Muhammad provided people with almost everything they needed. "This day I have perfected for you your religion and completed My favor upon you and have approved for you Islam as religion" (Qur'an 5:3).<ref>{{cite web |url=http://quran.com/5/3 |title=Surat Al-Ma'idah [5:3] - The Noble Qur'an - القرآن الكريم |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925005700/http://quran.com/5/3 |archive-date=25 September 2013 |df=dmy }} [http://irebd.com/quran/english/surah-5/verse-3/ Quran Surah Al-Maaida ( Verse 3 )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612141107/http://irebd.com/quran/english/surah-5/verse-3/ |date=12 June 2018 }}</ref> These scholars did not distinguish between each other. They were not Sunni or Shia. They felt that they were following the religion of Abraham as described in the Quran "Say: Allah speaks the truth; so follow the religion of Abraham, the upright one. And he was not one of the polytheists" (Qur'an 3:95). Most of the differences are regarding Sharia laws devised through [[Ijtihad]] where there is no such ruling in the Quran or the hadiths of Islamic prophet Muhammad regarding a similar case.<ref name="books.google.co.uk"/> As these jurists went to new areas, they were pragmatic and continued to use the same ruling as was given in that area during pre-Islamic times, if the population felt comfortable with it, it was just and they used Ijtihad to deduce that it did not conflict with the Quran or the Hadith. As explained in the ''Muwatta''<ref name="bewley.virtualave.net"/> by Malik ibn Anas.<ref name="Coulson"/> This made it easier for the different communities to integrate into the Islamic State and assisted in the quick expansion of the Islamic State. To reduce the divergence, [[ash-Shafi'i]] proposed giving priority to the Qur'an and the Hadith (the practice of Muhammad) and only then look at the consensus of the Muslim jurists (''[[ijma]]'') and analogical reasoning (''[[qiyas]]'').<ref name="Coulson"/> This then resulted in jurists like Muhammad al-Bukhari<ref name="sahih-bukhari.com">{{cite web|url=http://www.sahih-bukhari.com/|title=Sahih Bukhari : Read, Study, Search Online|first=Sahih|last=Bukhari}}</ref> dedicating their lives to the collection of the correct hadith, in books like [[Sahih al-Bukhari]] (Sahih translates as authentic or correct). They also felt that Muhammad's judgement was more impartial and better than their own. These original jurists and scholars also acted as a counterbalance to the rulers. When they saw injustice, all these scholars spoke out against it. As the state expanded outside Madina, the rights of the different communities, as they were constituted in the [[Constitution of Medina]] still applied. The Quran also gave additional rights to the citizens of the state and these rights were also applied. Ali, Hassan and [[Husayn ibn Ali]] gave their allegiance to the first three caliphs because they abided by these conditions. Later [[Ali]] the fourth caliph wrote in a letter "I did not approach the people to get their oath of allegiance but they came to me with their desire to make me their Amir (ruler). I did not extend my hands towards them so that they might swear the oath of allegiance to me but they themselves extended their hands towards me."<ref>Nahj ul Balagha Letter 54</ref> But later as fate would have it ([[Predestination in Islam]]) when [[Yazid I]], an [[Umayyad Caliphate|Umayyad]] ruler took power, Husayn ibn Ali the grandson of Muhammad felt that it was a test from God for him and his duty to confront him. Then [[Abd Allah ibn al-Zubayr]], Qasim ibn Muhammad ibn Abi Bakr's cousin confronted the Umayyad rulers after Husayn ibn Ali was betrayed by the people of Kufa and killed by Syrian Roman Army now under the control of the Yazid I.<ref>Najeebabadi, Akbar Shah (2001). The History of Islam V.2. Riyadh: Darussalam. p. 110. {{ISBN|9960-892-88-3}}.</ref> Abd Allah ibn al-Zubayr then took on the Umayyads and expelled their forces from Hijaz and Iraq. But then his forces were depleted in Iraq, trying to stop the Khawarij. The Umayyads then moved in. After a lengthy campaign, in his last hour Abd Allah ibn al-Zubayr asked his mother [[Asma' bint Abu Bakr]] the daughter of [[Abu Bakr]] the first caliph for advice. Asma' bint Abu Bakr replied to her son, she said:<ref name="ummah.com">{{Cite web|url=https://www.ummah.com/forum/forum/general/the-lounge/356138-the-advice-of-asmaa-bint-abu-bakr-ra-to-her-son-abdullah-ibn-zubair-ra|title=The Advice of Asmaa bint Abu Bakr (ra) to her son Abdullah Ibn Zubair (ra)|website=Ummah.com - Muslim Forum|access-date=20 September 2021|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225220953/https://www.ummah.com/forum/forum/general/the-lounge/356138-the-advice-of-asmaa-bint-abu-bakr-ra-to-her-son-abdullah-ibn-zubair-ra|url-status=dead}}</ref> "You know better in your own self, that if you are upon the truth and you are calling towards the truth go forth, for people more honourable than you have been killed and if you are not upon the truth, then what an evil son you are and you have destroyed yourself and those who are with you. If you say, that if you are upon the truth and you will be killed at the hands of others, then you will not truly be free." Abd Allah ibn al-Zubayr left and was later also killed and crucified by the Syrian Roman Army now under the control of the Umayyads and led by Hajjaj. [[Muhammad ibn Abi Bakr]] the son of Abu Bakr the first caliph and raised by Ali the fourth caliph was also killed by the Umayyads.<ref>Nahj al-Balagha Sermon 71, Letter 27, Letter 34, Letter 35</ref> [[Aisha]] then raised and taught her son Qasim ibn Muhammad ibn Abi Bakr who later taught his grandson Jafar al-Sadiq. During the early Umayyad period, there was more community involvement. The Quran and Muhammad's example was the main source of law after which the community decided. If it worked for the community, was just and did not conflict with the Quran and the example of Muhammad, it was accepted. This made it easier for the different communities, with Roman, Persian, Central Asia and North African backgrounds to integrate into the Islamic State and that assisted in the quick expansion of the Islamic State. The scholars in Madina were consulted on the more complex judicial issues. The Sharia and the official more centralized schools of fiqh developed later, during the time of the Abbasids.<ref name="ReferenceB">Muawiya Restorer of the Muslim Faith By Aisha Bewley p. 68</ref> ==Components== {{further|Principles of Islamic jurisprudence}} [[File:Map of the Legal systems of the world (en).png|thumb|350px|[[List of national legal systems|Legal systems of the world]]]] The sources of [[Sharia]] in order of importance are:<ref name="Abul Quasem 1975 p. 26">Abul Quasem, M. (1975). The ethics of al-Ghazali: A composite ethics in Islam. p. 26</ref> #[[Qur'an]] #[[Hadith]] #[[Ijma]], i.e. collective reasoning and consensus amongst authoritative Muslims of a particular generation, and its interpretation by Islamic scholars. #The consensus of the [[Sahaba]] #[[Qiyas]], analogical legal reasoning by Islamic jurists.<ref name="overview">{{cite book|editor1-first=Hisham M. |editor1-last=Ramadan|author1=Irshad Abdel Haqq|author-link1=Islamic law: An Overview of Its Origins and Elements|title=Understanding Islamic Law: From Classical to Contemporary|year=2006|publisher=Rowman Altamira|isbn=9780759109919|url=https://books.google.com/books?id=5ZS7EaHTQX8C&q=Islamic+law%3A+An+Overview+of+Its+Origins+and+Elements&pg=PA1 |access-date=17 August 2016}} p. 18</ref> Majority of [[Sunni Muslims]] view ''[[Qiyas]]'' as a central Pillar of ''[[Ijtihad]]''.<ref name="overview"/> An example is the ruling of [[Muhammad in Islam|Muhammad]], that "a judge should not sit in judgement while angry", whereas reason adds that this extends to hunger or suffering from a painful disease.<ref name="Abul Quasem 1975 p. 26"/> [[Zahiri]]tes, rejected ''Qiyas'' unlike the Sunnis.<ref>{{Cite book|last=B. Hallaq |first=Wael |title=THE ORIGINS AND EVOLUTION OF ISLAMIC LAW |url=https://archive.org/details/originsevolution0000hall |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-80332-8 | location=Cambridge, UK |pages=[https://archive.org/details/originsevolution0000hall/page/124 124], 127}}</ref> The ''[[Shia Islam|Shi'a]]'' believed that all laws are implicitly mentioned in the Quran or the sunnah and can be discovered by the jurists of their tradition.<ref>Mansoor Moaddel, ''Islamic Modernism, Nationalism, and Fundamentalism: Episode and Discourse'', pg. 32. [[Chicago]]: [[University of Chicago Press]], 2005.</ref> The [[Qur'an]] gives instructions on many issues, such as how to perform the ritual purification (''{{lang|ar|[[wudu]]}}'') before the obligatory daily prayers (''{{lang|ar|[[salat]]}}''). On other issues, for example, the Qur'an states one needs to engage in daily prayers (''{{lang|ar|[[salat]]}}'') and fast (''{{lang|ar|[[sawm]]}}'') during the [[Ramadan (calendar month)|month of Ramadan]] but further instructions and details on how to perform these duties can be found in the traditions of Muhammad, so [[Qur'an and Sunnah]] are in most cases the basis for (''{{lang|ar|[[Shariah]]}}''). Some topics are without precedent in Islam's early period. In those cases, Muslim jurists (''{{lang|ar|[[Fuqaha]]}}'') try to arrive at conclusions by other means. [[Sunni]] jurists use historical consensus of the community (''{{lang|ar|[[Ijma]]}}''); a majority in the modern era also use [[analogy]] (''{{lang|ar|[[Qiyas]]}}'') and weigh the harms and benefits of new topics (''{{lang|ar|[[Istislah]]}}''), and a plurality utilizes juristic preference (''{{lang|ar|[[Istihsan]]}}''). The conclusions arrived at with the aid of these additional tools constitute a wide array of laws, and its application is called ''fiqh''. Thus, in contrast to the ''sharia'', ''fiqh'' is not regarded as [[sacred]] and the schools of thought have differing views on its details, without viewing other conclusions as [[Sacrilege|sacrilegious]]. This division of interpretation in more detailed issues has resulted in different schools of thought (''{{lang|ar|[[madh'hab]]}}''). This wider concept of '''Islamic jurisprudence''' is the source of a range of laws in different topics that guide Muslims in everyday life. === Component categories === [[File:Actions in Fiqh.png|thumb|Actions in Islamic Fiqh]] Islamic jurisprudence (''fiqh'') covers two main areas: # Rules in relation to actions, and, # Rules in relation to circumstances surrounding actions. These types of rules can also fall into two groups: # Worship ([[Ibadah|Ibadaat]]) # Dealings and transactions (with people) ([[Muamalat|Mu`amalaat]]) Rules in relation to actions ('''amaliyya'' — عملية) or "[[Ahkam|decision types]]" comprise: # Obligation (''[[fardh]]'') # Recommendation (''[[mustahabb]]'') # Permissibility (''[[mubah]]'') # Disrecommendation (''[[makrooh]]'') # Prohibition (''[[haraam]]'') Rules in relation to circumstances (''wadia''') comprise: # Condition (''shart'') # Cause (''sabab'') # Preventor (''mani'') # Permit / Enforced (''rukhsah, azeemah'') # Valid / Corrupt / Invalid (''sahih, fasid, batil'') # In time / Deferred / Repeat (''adaa, qadaa, i'ada'') === Methodologies of jurisprudence === {{main|Principles of Islamic jurisprudence}} The [[modus operandi]] of the Muslim jurist is known as ''[[usul al-fiqh]]'' ("principles of jurisprudence"). There are different approaches to the methodology used in jurisprudence to derive Islamic rulings from the primary sources of ''[[sharia]]'' (Islamic law). The main methodologies are those of the [[Sunni]], [[Shi'a]] and [[Ibadi]] denominations. While both Sunni and [[Shi'ite]] (Shia) are divided into smaller sub-schools, the differences among the Shi'ite schools is considerably greater. Ibadites only follow a single school without divisions. While using court decisions as legal precedents and [[case law]] are central to Western law, the importance of the institution of fatawa (non-binding answers by Islamic legal scholars to legal questions) has been called "central to the development" of Islamic jurisprudence.<ref name=MAEGIFLEP2006:32>[[#MAEGIFLEP2006|El-Gamal, ''Islamic Finance'', 2006]]: p. 32</ref> This is in part because of a "vacuum" in the other source of Islamic law, ''qada`'' (legal rulings by state appointed Islamic judges) after the fall of the last [[caliphate]] the Ottoman Empire.<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> While the practice in Islam dates back to the time of Muhammad, according to at least one source (Muhammad El-Gamal), it is "modeled after the [[Roman Empire|Roman]] system of ''[[responsa]]''," and gives the questioner "decisive primary-mover advantage in choosing the question and its wording."<ref name=MAEGIFLEP2006:30-1/> Each school (''[[madhhab]]'') reflects a unique ''[[urf]]'' or culture (a cultural practice that was influenced by traditions), that the classical jurists themselves lived in, when rulings were made. Some suggest that the discipline of ''[[isnad]]'', which developed to validate ''hadith'' made it relatively easy to record and validate also the rulings of jurists. This, in turn, made them far easier to imitate (''[[taqlid]]'') than to challenge in new contexts. The argument is, the schools have been more or less frozen for centuries, and reflect a culture that simply no longer exists. Traditional scholars hold that religion is there to regulate human behavior and nurture people's moral side and since human nature has not fundamentally changed since the beginning of Islam a call to modernize the religion is essentially one to relax all laws and institutions. Early ''[[shariah]]'' had a much more flexible character, and some modern Muslim scholars believe that it should be renewed, and that the classical jurists should lose special status. This would require formulating a new fiqh suitable for the modern world, e.g. as proposed by advocates of the [[Islamization of knowledge]], which would deal with the modern context. This modernization is opposed by most conservative ''[[ulema]]''. Traditional scholars hold that the laws are contextual and consider circumstance such as time, place and culture, the principles they are based upon are universal such as justice, equality and respect. Many Muslim scholars argue that even though technology may have advanced, the fundamentals of human life have not. === Fields of jurisprudence === {{flatlist}} *[[Islamic criminal jurisprudence|Criminal]] *[[Islamic economical jurisprudence|Economics]] *[[Adab (behavior)|Etiquette]] *[[Islamic family jurisprudence|Family]] *[[Hygiene in Islam|Hygienical]] *[[Islamic inheritance jurisprudence|Inheritance]] *[[Islamic marital jurisprudence|Marital]] *[[Rules of war in Islam|Military]] *[[Islamic political jurisprudence|Political]] *[[Islamic theological jurisprudence|Theological]] {{endflatlist}} === Schools of jurisprudence === {{Main|Madhhab}} There are several [[Madhhab|schools of fiqh thought]] ({{langx|ar|مذهب}} ''{{Transliteration|ar|DIN|madhhab}}''; pl. {{lang|ar|مذاهب}} ''{{Transliteration|ar|DIN|maḏāhib}}'') [[File:Madhhab Map3.png|thumb|Map of the Muslim world with the main schools of thoughts<ref>{{Cite web |title=Islamic Jurisprudence & Law {{!}} ReOrienting the Veil |url=https://veil.unc.edu/religions/islam/law/ |access-date=2025-05-19 |language=en-US}}</ref>{{Needs update|date=May 2025|reason=Our Fiqh map does need an update, for example Bahrain is mostly orange (representing Ja'fari) while its Monarchy is Maliki and a majority of its citizens Sunni. Would be very helpful to get an update to date SVG version of the map as there are some tiny island Indian Ocean countries who are not shown on the map}}]] The schools of [[Sunni Islam|Sunni]] Islam are each named by students of the classical jurist who taught them. The Sunni schools (and where they are commonly found) are: *[[Hanafi school|Hanafi]] ([[Turkey]], [[Balkans]], [[Levant]], [[Central Asia]], [[Islam in South Asia|South Asia]], [[Islam in China|China]], [[North Caucasus|Northwest Caucasus]], [[Lower Egypt]], and [[Tatarstan]]) *[[Maliki school|Maliki]] ([[North Africa]], [[West Africa]], [[Upper Egypt]], [[Kuwait]], [[Bahrain]], [[Emirate of Abu Dhabi|Abu Dhabi]], and [[Emirate of Dubai|Dubai]]) *[[Shafi'i school|Shafi'i]] ([[Indonesia]], [[Malaysia]], [[Brunei]], [[Kurdistan]], [[East Africa]], [[North Caucasus|Northeast Caucasus]], [[Yemen]], [[Oman]], [[Islam in Kerala|Kerala]], [[Emirate of Fujairah|Fujairah]], and the [[Sinai Peninsula]]) *[[Hanbali school|Hanbali]] ([[Saudi Arabia]], [[Qatar]], [[Emirate of Sharjah|Sharjah]], [[Emirate of Umm Al Quwain|Umm al-Quwain]], [[Emirate of Ras Al Khaimah|Ras al-Khaimah]], and [[Emirate of Ajman|Ajman]]) The schools of [[Shia]] Islam are based on the [[Ja'fari school|Ja'fari]] school of jurisprudence. The Shia schools (and where they are commonly found) are: *[[Twelver Shi'ism|Twelver]] ([[Iran]], [[Iraq]], and [[Azerbaijan]]) *[[Ismailism|Isma'ili]]<ref>{{cite book |last=Lakhani |first=M. Ali |title=Faith and Ethics: The Vision of the Ismaili Imamat |page=4 |quote=The place of the Ismailis within the theological pluralism of the Muslim community is best summarised by their Imam's statement to the International Islamic Conference held in Amman in July 2005: "Our historic adherence is to the Ja'fari madhhab and other madhahib of close affinity, and it continues, under the leadership of the hereditary Ismaili Imam of the time. This adherence is in harmony also with our acceptance of Sufi principles of personal search and balance between the zahir and the spirit or the intellect which the zahir signifies." |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1786733900}}</ref> (minority communities in [[Central Asia]], [[South Asia]], [[Levant]], [[Yemen]]) *[[Zaydism|Zaydi]] (minority communities in [[Yemen]]) Entirely separate from both the Sunni and Shia traditions, [[Kharijites|Khawarij]] Islam has evolved its own distinct school. *[[Ibadism|Ibadi]] (minority communities in [[Oman]]) These schools share many of their rulings, but differ on the particular [[hadith]]s they accept as authentic and the weight they give to analogy or reason ([[qiyas]]) in deciding difficulties. The relationship between (at least the Sunni) schools of jurisprudence and the conflict between the unity of the Shariah and the diversity of the schools, was expressed by the 12th century Hanafi scholar [[Abu Hafs Umar al-Nasafi]], who wrote: "Our school is correct with the possibility of error, and another school is in error with the possibility of being correct."<ref>{{cite book|last1 = Brown|first1 = Jonathan A.C.|author-link = Jonathan A.C. Brown|title = Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date = 2014|publisher = [[Oneworld Publications]]|isbn = 978-1780744209|url = https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/50|access-date = 4 June 2018|ref = JACBMM2014|pages = [https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/50 50-51]}}</ref> == جديد قانون تي اٿرات == {{main|شريعت#ڪلاسيڪي اسلامي قانون|l1=شريعت: ڪلاسيڪي اسلامي قانون}} A number of important legal [[institution]]s were developed by Muslim jurists during the classical period of Islam, known as the [[Islamic Golden Age]]. One such institution was the ''[[Hawala]]'', an early [[informal value transfer system]], which is mentioned in texts of Islamic jurisprudence as early as the 8th century. ''Hawala'' itself later influenced the development of the [[Agency (law)|agency]] in [[common law]] and in [[Civil law (legal system)|civil laws]] such as the ''aval'' in [[Law of France|French law]] and the ''avallo'' in [[Law of Italy|Italian law]].<ref>{{cite journal |title=Islamic Law: Its Relation to Other Legal Systems |first=Gamal Moursi |last=Badr |journal=The American Journal of Comparative Law |volume=26 |issue=2 – Proceedings of an International Conference on Comparative Law, Salt Lake City, Utah, 24–25 February 1977 |date=Spring 1978 |pages=187–198 [196–98] |doi=10.2307/839667 |publisher=American Society of Comparative Law |jstor=839667}}</ref> The ''[[Waqf]]'' in [[Sharia|Islamic law]], which developed during the 7th–9th centuries, bears a notable resemblance to the [[Charitable trust|trusts]] in the English [[trust law]].<ref>{{Harvnb|Gaudiosi|1988}}</ref> For example, every ''Waqf'' was required to have a ''waqif'' (settlor), ''mutawillis'' (trustee), ''[[qadi]]'' (judge) and beneficiaries.<ref>{{Harvnb|Gaudiosi|1988|pp=1237–40}}</ref> The trust law developed in [[England]] at the time of the [[Crusades]], during the 12th and 13th centuries, was introduced by Crusaders who may have been influenced by the ''Waqf'' institutions they came across in the [[Middle East]].<ref>{{Harvnb|Hudson|2003|p=32}}</ref><ref>{{Harvnb|Gaudiosi|1988|pp=1244–45}}</ref> ڪلاسيڪي اسلامي فقه (قانون) ۾، عدالت ۾ ڌرين کي ٽن کان ٻارهن شاهدن کان تصديق ٿيل بيان حاصل ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. جڏهن سڀني شاهدن جا بيان هڪجهڙا يا متفق هوندا آهن، ته نوٽري (قانوني دستاويز تيار ڪندڙ) انهن جي متفقه شاهدي جي تصديق هڪ قانوني دستاويز ذريعي ڪندا آهن، جنهن کي لاڳاپيل ڌر جي دعويٰ جي حمايت ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. نوٽرين جو ڪم جج کي هر اکين ڏٺي شاهد جي شاهدي پاڻ ٻڌڻ جي وقت طلب ڪم کان آجو ڪرڻ آهي، ۽ انهن جا دستاويز هر زباني شاهدي جي قانوني تصديق جو ڪم ڏين ٿا. مالڪي مڪتبِ فڪر ڪجهه خاص قانوني معاملن ۾ - جن ۾ غير رجسٽرڊ شاديون ۽ زميني تڪرار شامل آهن - گهٽ ۾ گهٽ ٻارهن اکين ڏٺن شاهدن جا بيان گڏ ڪرڻ لاءِ ٻن نوٽرين جي موجودگي لازمي قرار ڏئي ٿو. جان مڪديسي (John Makdisi) ٻارهن شاهدن جي بيانن جي هن گروهه، جنهن کي ”لفيف“ (lafif) چيو ويندو آهي، جو موازنو هينري ٻئي (Henry II) جي دور ۾ انگريزي ”ڪامن لا“ (Common Law) تحت ٿيندڙ جيوري جي مقدمي جي طريقيڪار سان ڪيو آهي؛ هن بادشاهه جي سڌارن ۽ سسلي جي بادشاهت جي قانوني نظام جي وچ ۾ تعلق جو اندازو لڳايو آهي. ان ٻيٽ تي اڳ ۾ مختلف اسلامي حڪمران خاندانن جي حڪومت رهي چڪي هئي. * ڪامن لا جا ٻيا ڪيترائي بنيادي ادارا شايد اسلامي قانون ۽ فقھ جي ساڳين قانوني ادارن مان ورتا ويا هجن ۽ نارمن پاران انگلينڊ ۽ سسلي جي امارت (Emirate of Sicily) کي فتح ڪرڻ کان پوءِ، توڙي صليبي جنگين دوران صليبين ذريعي انگلينڊ ۾ متعارف ڪرايا ويا هجن. خاص طور تي، ”شاهي انگريزي معاهدو جنهن کي ’قرض جي ادائگي جي دعويٰ‘ (action of debt) ذريعي تحفظ حاصل هوندو هو، ان کي اسلامي ’عقد‘ (Aqd) سان ڀيٽيو وڃي ٿو؛ انگريزي قانوني عمل ’novel disseisin‘ (جنهن جو تعلق ملڪيت جي غير قانوني قبضي يا بي دخليءَ سان آهي) کي اسلامي ’استحقاق‘ (Istihqaq) سان ڀيٽيو وڃي ٿو؛ ۽ انگريزي جيوري (jury) کي اسلامي ’لفيف‘ (lafif) سان ڀيٽيو وڃي ٿو.“ جان مڪديسي اهو اندازو پڻ لڳايو ته انگريزي قانوني ادارا جهڙوڪ ”اسڪالسٽڪ طريقو“ (scholastic method) ۽ ”پڙهائڻ جو لائسنس“، ”قانون جا اسڪول (جن کي انگلينڊ ۾ ’انز آف ڪورٽ‘ (Inns of Court) ۽ اسلام ۾ ’مدرسا‘ چيو ويندو آهي)“ ۽ ”يورپي ڪمينڊا“ (European commenda - جيڪو اسلامي ’قراض‘ (Qirad) آهي) شايد اسلامي قانون مان ئي وجود ۾ آيا هجن. قانوني نظير (legal precedent) ۽ قياس (reasoning by analogy) ذريعي دليل ڏيڻ جو طريقو پڻ اسلامي ۽ ڪامن لا وارن نظامن ۾ هڪجهڙو آهي. انهن اثرن جي ڪري ڪجهه عالمن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته اسلامي قانون شايد ”ڪامن لا“ جي هڪ مربوط نظام طور بنياد رکيو هجي. classical Islamic jurisprudence, litigants in court may obtain [[notarized]] statements from between three and twelve witnesses. When the statements of all witnesses are consistent, the notaries will certify their unanimous testimony in a legal document, which may be used to support the litigant's claim.<ref>{{cite book|title=The Justice of Islam|url=https://archive.org/details/justiceofislamco0000rose|pages=[https://archive.org/details/justiceofislamco0000rose/page/7 7]–9|author=Lawrence Rosen|publisher=Oxford University Press|year=2000|isbn=9780198298847}}</ref> The notaries serve to free the [[qadi|judge]] from the time-consuming task of hearing the testimony of each eyewitness himself, and their documents serve to legally authenticate each oral testimony.<ref>{{cite book|title=The Expert Witness in Islamic Courts|year=2010|publisher=University of Chicago Press|author=Ron Shaham|pages=4–8|isbn=9780226749358}}</ref> The [[Maliki]] school requires two notaries to collect a minimum of twelve eyewitness statements in certain legal cases, including those involving unregistered marriages and land disputes.<ref>{{cite book|title=Positive Law from the Muslim World|author=Baudouin Dupret|year=2021|isbn=9781108960137|pages=205–210|publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref>{{cite book|title=Property, Social Structure, and Law in the Modern Middle East|url=https://archive.org/details/propertysocialst0000unse|year=1985|pages=[https://archive.org/details/propertysocialst0000unse/page/54 54]–64|editor=Ann Elizabeth Mayer|publisher=[[SUNY]] Press|isbn=9780873959889}}</ref> John Makdisi has compared this group of twelve witness statements, known as a ''lafif'', to [[English Common Law]] jury trials under [[Henry II of England|Henry II]], surmising a link between the king's reforms and the legal system of the [[Kingdom of Sicily]]. The island had previously been ruled by various Islamic dynasties.<ref name="Rodhan">{{cite book |last1=Al-Rodhan |first1=Nayef R. F. |title=The Role of the Arab-Islamic World in the Rise of the West: Implications for Contemporary Trans-Cultural Relations |date=2012 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-39320-2 |page=73 |url=https://books.google.com/books?id=n4OpT4ZP278C |access-date=25 May 2020 |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Makdisi">{{cite journal |last1=Makdisi |first1=John |title=The Islamic Origins of the Common Law |journal=North Carolina Law Review |date=1 June 1999 |volume=77 |issue=5 |pages=1635 |url=https://scholarship.law.unc.edu/nclr/vol77/iss5/2/ |access-date=25 May 2020}}</ref> Several other fundamental [[common law]] institutions may have been adapted from similar legal institutions in [[Sharia|Islamic law]] and jurisprudence, and introduced to England by the [[Normans]] after the [[Norman conquest of England]] and the Emirate of Sicily, and by Crusaders during the [[Crusades]]. In particular, the "royal English [[contract]] protected by the action of [[debt]] is identified with the Islamic ''Aqd'', the English [[assize of novel disseisin]] is identified with the Islamic ''Istihqaq'', and the English [[jury]] is identified with the Islamic ''lafif''." John Makdisi speculated that English legal institutions such as "the [[scholastic method]], the [[licence]] to [[Education|teach]]", the "[[law school]]s known as [[Inns of Court]] in England and ''[[Madrasah|Madrasas]]'' in Islam" and the "European [[commenda]]" (Islamic ''[[Qirad]]'') may have also originated from Islamic law.<ref name=Makdisi/> The methodology of [[Precedent|legal precedent]] and reasoning by [[analogy]] (''[[Qiyas]]'') are also similar in both the Islamic and common law systems.<ref name=Gamal>{{cite book |title=Islamic Finance: Law, Economics, and Practice |url=https://archive.org/details/islamicfinancela00elga |url-access=limited |first=Mahmoud A. |last=El-Gamal |year=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-86414-3 |page=[https://archive.org/details/islamicfinancela00elga/page/n35 16] }}</ref> These influences have led some scholars to suggest that Islamic law may have laid the foundations for "the common law as an integrated whole".<ref name=Makdisi/> == پڻ ڏسو == {{Portal|Islam|Law}} * * [[سنت]] * [[حديث]] * [[شريعت]] * [[شيعه اسلام]] * [[اسلام جا فرقا ۽ مسلڪ]] * [[امام ابو حنيفه|امام ابو حنيفه رحمت الله عليه]] * [[امام بخاري]] * [[اسلاميات]] * [[اسلامي تاريخ جو خاڪو]] * [[امام غزالي]] ==حوالا== ===نوٽ=== {{reflist|group=Note}} ===حوالا=== {{حوالا}} ===ڪتابيات=== {{refbegin|30em}} * {{cite encyclopedia |first=Norman |last=Calder |title=Law. Legal Thought and Jurisprudence |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor=John L. Esposito |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2009 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0473 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121033722/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0473 |url-status=dead |archive-date=21 November 2008}} *Doi, Abd ar-Rahman I., and Clarke, Abdassamad (2008). ''Shari'ah: Islamic Law''. Ta-Ha Publishers Ltd., {{ISBN|978-1-84200-087-8}} (hardback) * Cilardo, Agostino, "Fiqh, History of", in ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'' (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol I, pp.&nbsp;201–206. * {{citation|last=Dahlén|first=Ashk|title=Islamic Law, Epistemology and Modernity. Legal Philosophy in Contemporary Iran|year=2003|location=New York|publisher=Routledge|isbn=9780415945295|url=https://books.google.com/books?id=QARHBQAAQBAJ}} *{{cite book |last1=El-Gamal |first1=Mahmoud A. |title=Islamic Finance : Law, Economics, and Practice |publisher=Cambridge University Press |date=2006 |url=http://iugc.yolasite.com/resources/Reference%20Book%2004%20-%20Islamic%20finance,%20law%20economics%20and%20practice,%20M.%20El%20Gamal.pdf |ref=MAEGIFLEP2006 |access-date=28 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180403160351/http://iugc.yolasite.com/resources/Reference%20Book%2004%20-%20Islamic%20finance,%20law%20economics%20and%20practice,%20M.%20El%20Gamal.pdf |archive-date=3 April 2018 |url-status=dead }} *{{Cite journal |journal=[[University of Pennsylvania Law Review]] |volume=136 |issue=4 |date=April 1988 |pages=1231–1261 |doi=10.2307/3312162 |last1=Gaudiosi |first1=Monica M. |title=The Influence of the Islamic Law of Waqf on the Development of the Trust in England_ The Case of Merton College |publisher=The University of Pennsylvania Law Review |jstor=3312162 |s2cid=153149243 |url=http://scholarship.law.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3909&context=penn_law_review |url-access=subscription }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008070115/http://scholarship.law.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3909&context=penn_law_review |date=2014-10-08 }} *{{cite book |last1=Hawting |first1=G.R. |title=The Quest for the Historical Muhammad |date=2000 |publisher=Prometheus Books |location=New York |pages=489–509 |chapter=16. John Wansbrough, Islam, and Monotheism |ref=GRHJWIaM2000}} *{{Cite book |last=Hudson |first=A. |title=Equity and Trusts |year=2003 |edition=3rd |publisher=Cavendish Publishing |location=London |isbn=978-1-85941-729-4 }} *{{Cite book |last=Levy |first=Reuben |title=The Social Structure of Islam |location=UK |publisher=Cambridge University Press |year=1957 |isbn=978-0-521-09182-4 |url=https://archive.org/details/socialstructureo0000levy }} *{{Cite journal |last=Makdisi |first=John A. |title=The Islamic Origins of the Common Law |url=https://archive.org/details/north-carolina-law-review_1999-06_77_5/page/1635 |journal=[[North Carolina Law Review]] |date=June 1999 |volume=77 |issue=5 |pages=1635–1739}} * {{cite encyclopedia |first=Irene |last=Schneider |title=Fiqh |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics |publisher=Oxford University Press |editor=Emad El-Din Shahin |year=2014 |doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356 }} {{refend}} ==مزيد مطالعو== *Potz, Richard, [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2011112127 Islamic Law and the Transfer of European Law], [[European History Online]], Mainz: [[Institute of European History]], 2011. (Retrieved 28 November 2011.) *[Saeed, Abu Hayyan, Jurisprudence of Islam (December 3, 2023). Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=4651796 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4651796] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *{{Commons category-inline}} * [https://halaqa.home.blog/2021/02/12/types-of-hanafi-legal-rulings-ahkam/ Types of Hanafi Legal Rulings (Ahkam)] * [Saeed, Abu Hayyan, Jurisprudence of Islam (December 3, 2023). Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=4651796 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.4651796] {{Islam topics |Law |state=collapsed}} {{Authority control}} [[Category:Islamic jurisprudence| ]] [[Category:Sharia terminology]] [[Category:Law schools]] {{اسلامي فقه}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] huxd9nz2y4k1p0jwv78cv86jvw5l2ry 0 11915 427450 358817 2026-11-03T11:25:32Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427450 wikitext text/x-wiki '''جامع مسجد مڪلي''' هيءَ [[مسجد]] شيخ حماد جماليءَ جي مدرسي لڳ ھن وقت زبون حالت ۾ موجود آھي. مسجد جي -اتر- اولھه ۾ شيخ حماد جماليءَ جو مقبرو آهي. ھن کي مائي مڪلي جي مسجد به چوندا آھن، جو مسجد لڳ مائي مڪليءَ جي قبر آھي. ھيءَ مسجد قاضي عبدالله جي مزار جي اتر- اولھه ڪنڊ تي آھي. روايتن موجب [[ڄام تماچي|ڄام تماچي بن ڄام انڙ]] جڏھن دھليءَ کان آزاد ٿي -ٺٽي- پھتو. تڏھن سلطان فيروز شاھ -تغلق- وفات ڪري چڪو ھو. 1388ع ۾ کيس -ٺٽي- جي -تخت- تي ويھاريو ويو. ھن ھيءَ مسجد، حماد جماليءَ جي مدرسي لڳ ٺھرائي. ھي -ان- وقت -جامع مسجد- ھئي. ھن وقت ھيءَ مسجد ڪجهه ڊٺل صورت ۾ موجود آھي، پر نشان ٻڌائين ٿا ته -اوڀر- ۾ وڏي ڀت ڏنل ھئي، جيڪا نمازين لاءِ اڏاوت کان ٻاھر ھوا ۾ نماز پڙھڻ جي جاءِ ھئي. مسجد 64x29 فوٽن جي ايراضيءَ ۾ پکڙيل آھي، جنھن کي ٽي ونگاوان دروازا آھن. ڏکڻ- -اتر- ۽ -اوڀر- وارا دروازا نوڪي ڪمانن تي بيٺل آھن. ديوارن کي چن گاري سان اندران ٻاھران لنبيو ويو آھي. ھيٺ فرش پٿرائون آھي. اندريون ھال مختلف قسم جو ڏيک ڏئي ٿو. ھي ھڪ ڪشادو ڪمرو آھي، درين کي پويان يا اندران بيم ڏنل آھن. وچين دري يا کائنچو ٻين ٻن کان وڏو آھي. وچين دري عمودي نموني خاص شڪل جي ونگن تي بيٺل آھي. اولهه ۾ محراب اٿس، جيڪو -ٽڪنڊي- ڊول جو آھي. ھي سما دور جي اڏاوت جو بھترين نمونو آھي. هن وقت ھي ماڳ -پاڪستان- آرڪيالاجيءَ کاتي جي نظرداريءَ ھيٺ آھي.<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%20%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF%20%D9%85%DA%AA%D9%84%D9%8A|title=جامع مسجد مڪلي|website=Sindhiana سنڌيانا|access-date=2026-02-26|archive-date=2026-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20260110224308/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%20%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF%20%D9%85%DA%AA%D9%84%D9%8A|url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} akamevm6s5t6cajin5jynkzr0uafox8 0 12247 427335 425125 2026-11-03T03:57:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427335 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون| جون 2026}} {{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = اطالوي جمهوريه | common_name = اٽلي | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana<!--upper case see Italian wiki-->}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = "{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}"<br/>"اطالوين جو گيت"<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[روم]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ڏيهي ٻوليون | languages = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]^a {{Infobox|child=yes |label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}</ref> | demonym = اطالوي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[اٽلي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[سرجيو ماتاريلا]] | leader_title2 = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[جورجيا ميلوني]] | leader_title3 = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = [[اگناتسيو لا روسا]] | leader_title4 = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = [[لورينزو فونتانا]] | legislature = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]] | lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]] | established_event1 = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]] | established_date1 = قديم دور | established_event2 = [[قديم روم]]<br>[[رومي اٽلي]] | established_date2 = 753 ق م–476 ع | established_event3 = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]<br>[[بازنطيني اٽلي]] | established_date3 = اوائلي وچون دور | established_event4 = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]] | established_date4 = وچون دور ۽ جديد دور | established_event5 = [[اٽلي جي بادشاهت]] | established_date5 = 1861–1946<br>{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = [[اطالوي سلطنت]] | established_date6 = 1869/1882–1960 | established_event7 = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]] | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301,340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = 71هون | area_sq_mi = 116,347 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 25هون | population_density_km2 = 195.5 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 72هون | GDP_PPP = {{Increase}} $3.872&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $65,761<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{Increase}} $2.738&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 8هون | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون | Gini = 32.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/steady/decrease--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}</ref> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29هون | currency = [[يورو]] (€)^b | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]] | calling_code = [[+39]] ^c | cctld = [[.it]] | footnote_a = <span style="font-size:100%;">جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}</ref></span> | footnote_b = <span style="font-size:100%;">2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.<ref>{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}</ref></span> | footnote_c = <span style="font-size:100%;">ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.</span> }} '''اٽلي'''،{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Lang|it|ريپبلڪا اطاليانا|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهائين يورپ|اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list |{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}} |{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}} |{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}} }}</ref>|name=WE}} اهو هڪ اپٻيٽ تي مشتمل آهي، جيڪو [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ سارڊينيا اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن انڪليوز، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني حدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو رڪن ملڪ آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر '''[[روم]]''' آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ ميلان، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي، نيپلز، تورين، [[پاليرمو|پالرمو]]، [[بولونيا]]، فلورينس، جينووا ۽ [[وينس]] شامل آهن. اٽلي جي تاريخ ڪيترن ئي اٽالڪ قومن تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو. سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي. [[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي. == نالو<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Main|اٽلي جو نالو}} ''اٽاليا'' جي اشتقاق بابت ڪيترائي مفروضا موجود آهن.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0}}.</ref> هڪ نظريي موجب اهو [[قديم يوناني]] اصطلاح مان نڪتو، جيڪو ''اٽالوئي'' جي زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ اٽالوئي هڪ قبيلو هو، جيڪو انهيءَ علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ [[ڪلابريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصل ۾ سمجهيو ويندو هو ته ان جو نالو ''ويتولي'' هو، ۽ ڪجهه عالمن جي راءِ آهي ته سندن [[ٽوٽم]]ي جانور ڳئون جو ٻچو هو ([[لاطيني]]: ''vitulus''؛ [[امبريائي]]: ''vitlo''؛ [[اوسڪن]]: ''Víteliú'')<!-- and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.</ref> ڪيترن قديم ليکڪن چيو آهي ته اهو نالو هڪ مقامي حڪمران [[اٽالس]] جي نالي تان پيو.<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200|date=24 September 2015}}, on Perseus</ref> اٽلي لاءِ قديم يوناني اصطلاح شروعات ۾ رڳو [[ڪلابريا|بروٽيم]] اپٻيٽ جي ڏکڻ حصي ۽ [[ڪاتانزارو]] ۽ [[ويبو والينتيا]] جي ڪجهه حصن لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[اوينوٽريا]] ۽ "اٽلي" جو وڏو تصور هڪ ٻئي جا مترادف بڻجي ويا، ۽ اهو نالو [[لوڪانيا]] جي اڪثر حصي تي به لاڳو ٿيڻ لڳو. رومي جمهوريه جي واڌ کان اڳ، اهو نالو يونانين طرفان [[ميسينا آبنائے]] ۽ [[ساليرنو نار|ساليرنو نارين]] ۽ [[تارانٽو نار|تارانٽو]] کي ملائيندڙ لڪير جي وچ واري زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا ڪلابريا سان مطابقت رکي ٿي. يونانين "اٽاليا" کي وڌيڪ وڏي علائقي تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50</ref> ڏکڻ ۾ "[[يوناني اٽلي]]" کان علاوه، مورخن هڪ "ايٽرسڪن اٽلي" جي وجود جو به امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيڪو وچ اٽلي جي علائقن تي مشتمل هو.<ref>Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94</ref> [[رومي اٽلي]]، يعني ''اٽاليا''، جون سرحدون وڌيڪ واضح طور مقرر ٿيل آهن. ڪيٽو جي ''[[اوريجنيز]]'' اٽلي کي الپس جي ڏکڻ ۾ واقع سڄي اپٻيٽ طور بيان ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}</ref> 264 ق م ۾ رومي اٽلي مرڪزي-اتر جي [[آرنو]] ۽ [[روبيڪون]] دريائن کان وٺي سڄي ڏکڻ تائين پکڙيل هئي. اتر وارو علائقو، [[سيسالپائن گال]]، جغرافيائي طور اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو هو، 220ع ق م واري ڏهاڪي ۾ روم طرفان قبضو ڪيو ويو،<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> پر سياسي طور الڳ رهيو. 42 ق م ۾ ان کي قانوني طور اٽلي جي انتظامي وحدت ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|url=https://archive.org/details/declineofromanre0002geor|year=1866}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> سارڊينيا، [[ڪورسيڪا]]، سسلي ۽ [[مالٽا]] کي 292ع ۾ [[ڊيوڪليشن]] اٽلي ۾ شامل ڪيو،<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> جنهن سان آخري قديم دور جو اٽلي جديد [[اطالوي جاگرافيائي علائقو|اطالوي جاگرافيائي علائقي]] سان لڳ ڀڳ هم سرحد ٿي ويو.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> لاطيني لفظ ''Italicus'' "اٽلي جي ماڻهو" لاءِ استعمال ٿيندو هو، يعني ''provincial'' يا [[رومي صوبو|رومي صوبي]] مان آيل ماڻهو جي ابتڙ.<ref>''Letters'' 9.23</ref> صفت ''italianus''، جنهن مان ''Italian'' نڪتو، [[وچئين دور جي لاطيني]] مان آهي ۽ [[اوائلي جديد دور]] دوران ''Italicus'' سان متبادل طور استعمال ٿيندي هئي.<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي جي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ٿي. [[لومبارڊ|لومبارڊن]] جي حملن کان پوءِ، ''اٽاليا'' سندن بادشاهت جي نالي طور برقرار رهي، ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] اندر ان جي [[اٽلي جي بادشاهت (پاڪ رومي سلطنت)|جانشين بادشاهت]] لاءِ به اهو نالو استعمال ٿيو.<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com}}</ref> == تاريخ == {{Main|اٽلي جي تاريخ}} === قبل تاريخ ۽ قديم دور === {{Main|قبل تاريخي اٽلي|اٽالڪ قومون|ايٽرسڪن تهذيب|يوناني نوآبادڪاري|ميگنا گريشيا}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|[[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] فريسڪو، [[مونتيروتسي نيڪروپولس]] ۾، 5هين صدي ق م]] [[هيٺيون پيلئوليٿڪ]] جا آثار، جيڪي 850,000 سال اڳ جا آهن، [[مونتي پوجيولو]] مان مليا آهن.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=26 June 2019|access-date=11 March 2019|website=National Geographic}}</ref> سڄي اٽلي ۾ کوٽاين مان 200,000 سال اڳ وچين پيلئوليٿڪ دور ۾ [[نينڊرٿال]] جي موجودگي ظاهر ٿي آهي،<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> جڏهن ته [[اوائلي جديد انسان|جديد انسان]] لڳ ڀڳ 40,000 سال اڳ [[ريپارو موڪي]] ۾ ظاهر ٿيا.<ref>42.7–41.5 ka ([[68–95–99.7 rule|1σ CI]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D }}; {{Cite web|date=29 January 2010|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=15 October 2013|publisher=IIPP|access-date=15 August 2017}}</ref> رومي دور کان اڳ واري اٽلي جا [[اٽلي جا قديم ماڻھو|قديم ماڻھو]] [[پروٽو-انڊو-يورپي|انڊو-يورپي]] هئا، خاص طور [[اٽالڪ قومون]]. ممڪن غير انڊو-يورپي يا [[قبل انڊو-يورپي ٻوليون|قبل انڊو-يورپي]] ورثي وارن مکيه تاريخي ماڻهن ۾ [[ايٽرسڪن]]، سسلي جا [[ايلميئن]] ۽ [[سيڪاني]]، ۽ قبل تاريخي [[سارڊينيائي ماڻھو]] شامل آهن، جن [[نوراجڪ تهذيب]] کي جنم ڏنو. ٻين قديم آبادين ۾ [[ريئتيائي ماڻھو]] ۽ [[ڪاموني]] شامل آهن، جيڪي [[والڪامونيڪا ۾ پٿريلي چٽساليون|والڪامونيڪا جي پٿريلي چٽسالين]] لاءِ مشهور آهن.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=3 July 2010|access-date=29 June 2010|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> هڪ قدرتي ممي، [[اوئٽسي]]، جيڪا 3400–3100 ق م جي آهي، 1991ع ۾ [[سيميلاون]] گليشيئر مان دريافت ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS {{SimpleNuclide|Carbon|14}} Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=20 July 2010|access-date=4 February 2016|doi-access=free}}</ref> پهريان نوآبادڪار [[فينيقيه|فينيقي]] هئا، جن سسلي ۽ سارڊينيا جي ڪنارن تي [[ايمپوريم (قديم دور)|واپاري مرڪز]] قائم ڪيا. انهن مان ڪجهه ننڍا شهري مرڪز بڻيا ۽ [[يوناني نوآبادين]] سان گڏوگڏ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free}}</ref> 8هين ۽ 7هين صدي ق م دوران، [[پٿيڪوسائي]] ۾ يوناني نوآباديون قائم ٿيون، جيڪي آخرڪار اطالوي اپٻيٽ جي ڏکڻ ۽ سسلي جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙجي ويون؛ اهو علائقو بعد ۾ [[ميگنا گريشيا]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980</ref> [[آيونيائي]]، [[ڊوريائي يوناني|ڊوريائي]] نوآبادڪارن، [[سيراڪيوز وارا|سيراڪيوزن]] ۽ [[اڪائيائي (قبيلو)|اڪائيائين]] ڪيترائي شهر قائم ڪيا. [[اٽلي جي يوناني نوآبادڪاري|يوناني نوآبادڪاري]] [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] کي جمهوري حڪومتي صورتن ۽ اعليٰ فني ۽ ثقافتي اظهار سان رابطي ۾ آندو.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia |url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=4 February 2021|access-date=31 January 2021|website=bpp.it}}</ref> === قديم روم === {{Main|قديم روم|اٽلي ۾ رومي واڌ|رومي اٽلي}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[ڪولوسيئم]]، جنهن کي وڏي پيماني تي قديم تاريخ جي تعمير ۽ انجنيئرنگ جي عظيم ترين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png|275 | caption2 = {{legend|#b23938|117ع ۾ [[رومي سلطنت]] پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2}}</ref>}} {{legend|#d28989|[[تابع رياست|تابع رياستون]]}} }} اٽلي جي تاريخ ڪيترين [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=11 March 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |author-link=Theodor Mommsen |title=[[History of Rome (Mommsen)|History of Rome]], Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=4 February 1998 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> قديم روم، جيڪو وچ اٽلي ۾ [[ٽائبر درياهه]] تي هڪ آبادڪاري هو، [[روم جو بنياد|753 ق م ۾ قائم ٿيو]] ۽ 244 سالن تائين بادشاهي نظام هيٺ حڪمراني ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=24 November 2009 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=10 April 2025 |website=HISTORY |language=en}}</ref> 509 ق م ۾، رومن، سينيٽ ۽ عوام ([[SPQR]]) واري حڪومت جي حمايت ڪندي، [[رومي بادشاهت جو خاتمو|بادشاهت کي نيڪالي ڏني]] ۽ هڪ اشرافي جمهوريه قائم ڪئي.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription}}</ref> اطالوي اپٻيٽ، جنهن جو نالو ''اٽاليا'' هو، رومي واڌ دوران هڪ متحد وحدت ۾ گڏ ڪيو ويو؛ نون علائقن جي فتح اڪثر [[سامنائيٽ جنگيون|ٻين اٽالڪ قبيلن]]، [[رومي-ايٽرسڪن جنگيون|ايٽرسڪنن]]، [[رومي-گالي جنگيون|سيلٽن]] ۽ [[پائرهڪ جنگ|يونانين]] جي قيمت تي ٿي. مقامي قبيلن ۽ شهرن جي اڪثريت سان هڪ مستقل اتحاد قائم ٿيو، ۽ روم اولهه يورپ، اتر آفريڪا ۽ [[وچ اوڀر جي تاريخ#يوناني ۽ رومي سلطنت|وچ اوڀر]] جي فتح شروع ڪئي. 44 ق م ۾ [[جوليس سيزر]] جي قتل کان پوءِ، روم هڪ وڏي سلطنت بڻجي ويو، جيڪا [[رومي برطانيه|برطانيه]] کان [[ميسوپوٽيميا (رومي صوبو)|فارس]] جي سرحدن تائين پکڙيل هئي، ۽ سڄي ڀونوچ سمنڊ جي حوض کي پنهنجي اندر آڻي ڇڏيو، جتي يوناني، رومي ۽ ٻيون ثقافتون گڏجي هڪ طاقتور تهذيب ۾ تبديل ٿيون. پهرئين شهنشاهه [[آگسٽس]] جي ڊگهي حڪومت امن ۽ خوشحالي جو دور شروع ڪيو. رومي اٽلي سلطنت جو [[ميٽروپول]]، رومن جو وطن ۽ گاديءَ واري هنڌ جو علائقو رهيو.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=14 January 2022|access-date=20 November 2021}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> [[رومي سلطنت جي تاريخ|سلطنت جي پهرين ٻن صدين]] ۾ بي مثال استحڪام جو دور ڏٺو ويو، جيڪو [[پيڪس رومانا]] ({{Literal translation|رومي امن}}) جي نالي سان مشهور آهي. روم [[رومي سلطنت جون سرحدون|پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي وسعت]] [[ٽراجن]] جي دور ۾ حاصل ڪئي ({{Reign|98|117|era=AD}})، پر وڌندڙ پريشانين ۽ زوال جو دور [[ڪوموڊس]] جي دور ۾ شروع ٿيو ({{Reign|180|192}}).<ref>{{Cite web |date=10 June 2024 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=4 August 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |author-link=Edward Gibbon |access-date=27 June 2017 |archive-date=24 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور]]، جنهن ۾ [[جرمنڪ-رومي رابطا|جرمنڪ قومن جا وڏا حملا]] شامل هئا، رومي سلطنت جي زوال جو سبب بڻيو. رومي سلطنت تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي، جنهن وٽ وڏي اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ فوجي طاقت هئي.<ref>{{Cite web |date=4 June 2024 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=10 April 2025 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي، ان جو علائقو {{Convert|5|e6km2|abbr=off}} هو.<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=17 May 2016|access-date=6 February 2016|doi-access=free}} {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf |date=17 May 2016 }}</ref> [[رومي سلطنت جو ورثو|رومي ورثي]] مغربي تهذيب تي گهرو اثر وڌو ۽ جديد دنيا کي شڪل ڏني. لاطيني مان نڪتل [[رومانس ٻوليون|رومانس ٻولين]] جو وسيع استعمال، [[رومي انگ|عددي نظام]]، جديد مغربي الفابيٽ ۽ ڪئلينڊر، ۽ عيسائيت جو عالمي مذهب طور اڀرڻ، رومي غلبي جي ڪيترن ئي ورثن مان آهن.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|url=https://archive.org/details/whywereallromans0000rich_n0v3|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv}}</ref> === وچون دور === {{Main|وچئين دور ۾ اٽلي}} [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اوڊواڪر جي بادشاهت]] هيٺ آيو، ۽ پوءِ [[اوستروگوٿ]] ان تي قابض ٿيا.<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|url=https://archive.org/details/empiresoffaithfa0000sarr|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/empiresoffaithfa0000sarr/page/118 118]}}</ref> حملن جي نتيجي ۾ بادشاهتن جو افراتفري وارو سلسلو پيدا ٿيو ۽ مبينا "[[اونداهو دور (تاريخ نويسي)|اونداهو دور]]" شروع ٿيو. 6هين صديءَ ۾ هڪ ٻئي [[جرمنڪ قومون|جرمنڪ قبيلي]]، [[لومبارڊن]]، جي حملي بازنطيني موجودگي کي گهٽائي ڇڏيو ۽ اپٻيٽ جي سياسي وحدت ختم ڪري ڇڏي. اتر ۾ [[لومبارڊ بادشاهت]] ٺهي، وچ-ڏکڻ تي پڻ لومبارڊن جو ڪنٽرول هو، ۽ ٻيا حصا بازنطيني رهيا.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=29 September 2022|access-date=29 September 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[مارڪو پولو]]، 13هين صديءَ جو ڳولائو]] لومبارڊ بادشاهت 8هين صديءَ جي آخر ۾ [[شارليمان]] جي هٿان [[فرانڪيا]] ۾ ضم ٿي وئي ۽ اٽلي جي بادشاهت بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=7 October 2022|access-date=7 October 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> فرانڪن [[پاپائي رياستون]] ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. 13هين صديءَ تائين سياست [[پاڪ رومي شهنشاهه|پاڪ رومي شهنشاهن]] ۽ پاپائيت جي لاڳاپن تي غالب رهي، جتي شهري رياستون عارضي فائدي لاءِ اڳئين ڌر ([[گبيلين]]) يا پوئين ڌر ([[گويلف]]) سان گڏ ٿينديون هيون.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization |url=https://archive.org/details/ageofwarsofrelig0000nola|publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360}}</ref> جرمنڪ شهنشاهه ۽ رومي پونٽف وچئين دور جي يورپ جون [[عالمي طاقتون]] بڻجي ويا. بهرحال، [[سرماياداري تڪرار]] ۽ گويلفن ۽ گبيلينن جي وچ ۾ ٽڪراءُ اتر ۾ شهنشاهي-جاگيرداري نظام کي ختم ڪري ڇڏيو، جتي شهرن آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|author-link=Philip Jones (historian)|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|url=https://archive.org/details/italiancitystate0000jone|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/italiancitystate0000jone/page/55 55]–77}}</ref> 1176ع ۾، شهري رياستن جي [[لومبارڊ ليگ]] پاڪ رومي شهنشاهه [[فريڊرڪ بارباروسا]] کي شڪست ڏني، جنهن سان انهن جي آزادي يقيني ٿي. شهري رياستن، جهڙوڪ ميلان، فلورينس ۽ وينس، مالياتي ترقي ۾ نهايت اهم جدت وارو ڪردار ادا ڪيو، بئنڪنگ جي طريقن کي تيار ڪندي، ۽ سماجي تنظيم جي نون روپن کي ممڪن بڻائيندي.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008}}</ref> ساحلي ۽ ڏاکڻن علائقن ۾، سامونڊي جمهوريهن ڀونوچ سمنڊ تي غلبو حاصل ڪيو ۽ مشرق ڏانهن واپار تي اجارو قائم ڪيو. اهي آزاد [[ٿالاسوڪريسي|سامونڊي طاقت واريون]] شهري رياستون هيون، جن ۾ واپارين وٽ ڪافي طاقت هئي. جيتوڻيڪ اهي اشرافي حڪومتون هيون، پر انهن طرفان ڏنل نسبي سياسي آزادي علمي ۽ فني ترقي لاءِ سازگار هئي.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73}}</ref> سڀ کان مشهور سامونڊي جمهوريهون وينس، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] هيون.<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=29 August 2019|access-date=13 September 2019|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=1 January 2020|access-date=13 September 2019|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=[[قومي مرڪزي لائبريري (فلورينس)]]|language=it}}</ref> هر هڪ کي پرڏيهي زمينن، ٻيٽن، ايڊرياٽڪ، ايجيئن ۽ ڪاري سمنڊن جي علائقن، ۽ ويجهي اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ واپاري نوآبادين تي غلبو حاصل هو.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|author-link=Alvise Zorzi|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797 |publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2 February 2023|url-status=live}}</ref> {{Multiple image | align = right | total_width = 345 | direction = horizontal | width1 = 280 | image1 = Naval Jack of Italy.svg | width2 = 280 | image2 = Republik Venedig Handelswege01-IT.png | alt2 = نقشو | footer = کاٻي: [[اطالوي بحريه]] جو جهنڊو. گھڙيال جي رخ ۾، مٿئين کاٻي کان: [[وينس جي جمهوريه|وينس]]، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] جا نشان.<br/>ساڄي: واپاري رستا، [[جينووا جون نوآباديون|جينووا]] ۽ [[اسٽاتو دا مار|وينس]] جون نوآباديون. }} وينس ۽ جينووا يورپ جا اوڀر ڏانهن دروازا هئا، ۽ نفيس شيشي جا ٺاهيندڙ هئا، جڏهن ته فلورينس ريشم، اون، بئنڪنگ ۽ زيورن جو مرڪز هو. پيدا ٿيل دولت وڏن عوامي ۽ خانگي فني منصوبن جي سرپرستي لاءِ استعمال ٿي. انهن جمهوريهن [[صليبي جنگون|صليبي جنگين]] ۾ حصو ورتو، مدد ۽ ٽرانسپورٽ مهيا ڪئي، پر بنيادي طور سياسي ۽ تجارتي موقعن جي پيروي ڪئي.<ref name=Lane/> اٽلي پهريون علائقو هو جتي اهي معاشي تبديليون محسوس ٿيون، جن [[تجارتي انقلاب]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي: وينس [[قسطنطنيه جي لٽ|بازنطيني گاديءَ واري شهر کي لٽڻ]] ۽ [[مارڪو پولو]] جي ايشيا ڏانهن سفرن جي مالي مدد ڪرڻ جي قابل ٿي؛ پهرين يونيورسٽيون اطالوي شهرن ۾ ٺهيون، ۽ [[اڪويناس]] جهڙن عالمن عالمي شهرت حاصل ڪئي؛ سرمائيداري ۽ بئنڪنگ خاندان فلورينس ۾ اڀريا، جتي [[دانتي]] ۽ [[جوتو]] لڳ ڀڳ 1300ع ۾ سرگرم هئا.<ref name="See">{{Cite web |last=Sée |first=Henri |title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution |url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |archive-date=7 October 2013 |access-date=29 August 2013 |website=University of Rennes |publisher=Batoche Books}}</ref> ڏکڻ ۾، سسلي 9هين صديءَ ۾ [[سسلي جي امارت|عرب اسلامي امارت]] بڻجي چڪي هئي، جيڪا 11هين صديءَ جي آخر ۾ [[اطالو-نارمن]] جي فتح تائين خوشحال رهي؛ انهن ڏکڻ اٽلي جي اڪثر لومبارڊ ۽ بازنطيني شهزادگين سان گڏ ان کي فتح ڪيو.<ref>{{cite book |last=Ali |first=Ahmed Essa with Othman |title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance |year=2010 |publisher=International Institute of Islamic Thought |location=Herndon, VA |isbn=978-1-56564-350-5 |pages=38–40}}</ref> پوءِ اهو علائقو [[سسلي جي بادشاهت]] ۽ [[نيپلز جي بادشاهت]] جي وچ ۾ ورهايو ويو.{{efn|نيپلز جي بادشاهت جو اصطلاح مورخ استعمال ڪن ٿا، پر ان جي حڪمرانن نه، جن اصل نالو 'سسلي جي بادشاهت' برقرار رکيو، يعني ٻه سسلي جون بادشاهتون موجود هيون.}}<ref>Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.</ref> 1348ع واري [[ڪاري موت]] شايد اٽلي جي آبادي جو هڪ ٽيون حصو ماري ڇڏيو.<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, "The Biggest Epidemics of History" (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; "[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]". Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=31 August 2009}}</ref> === اوائلي جديد دور === {{Main|اطالوي نشاةِ ثانيه|اوائلي جديد اٽلي جي تاريخ}} [[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|1494ع ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] کان اڳ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست#آخري وچون دور|اطالوي رياستون]]]] 1400ع ۽ 1500ع جي ڏهاڪن دوران، اٽلي [[نشاةِ ثانيه]] جو جنم هنڌ ۽ مرڪز هو. هن دور وچئين دور کان جديد دور ڏانهن منتقلي کي ظاهر ڪيو ۽ واپاري شهرن جي گڏ ڪيل دولت ۽ حاڪم خاندانن جي سرپرستيءَ سان وڌايو ويو.<ref name="strathern">Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)</ref> اطالوي سياسي وحدتون هاڻي علائقائي رياستون هيون، جن تي عملي طور شهزادن جي حڪومت هئي، جيڪي واپار ۽ انتظاميه تي ڪنٽرول رکندا هئا، ۽ سندن درٻارون فنون ۽ سائنسن جا مرڪز بڻجي ويون. اهي شهزادگيون سياسي خاندانن ۽ واپاري خاندانن، جهڙوڪ فلورينس جا [[ميڊيچي]]، جي اڳواڻي هيٺ هيون. [[مغربي ڦوٽ]] جي خاتمي کان پوءِ، نئين چونڊيل [[پوپ مارٽن پنجون]] [[پاپائي رياستون|پاپائي رياستن]] ڏانهن موٽي آيو ۽ اٽلي کي اولهه عيسائيت جو واحد مرڪز طور بحال ڪيو. [[ميڊيچي بئنڪ]] پاپائيت جو قرض ڏيندڙ ادارو بڻيو، ۽ ڪليسا ۽ نون سياسي خاندانن جي وچ ۾ اهم لاڳاپا قائم ٿيا.<ref name="strathern"/><ref>[http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm Peter Barenboim, Sergey Shiyan, ''Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel'', SLOVO, Moscow, 2006]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|date=11 May 2011}}. {{ISBN|5-8505-0825-2}}.</ref> [[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|[[ليونارڊو دا ونچي]]، مثالي [[نشاةِ ثانيه انسان]]، پنهنجي تصوير ۾ ({{circa}} 1512)]] 1453ع ۾، [[پوپ نڪولس پنجون]] جي بازنطينين جي مدد لاءِ ڪوششن باوجود، [[قسطنطنيه]] جو شهر [[عثماني سلطنت|عثمانين]] جي قبضي ۾ آيو. ان سبب [[نشاةِ ثانيه ۾ يوناني عالم|يوناني عالمن]] ۽ متنن جي اٽلي ڏانهن لڏپلاڻ ٿي، جنهن يوناني [[انسان پرستي]] جي ٻيهر دريافت کي وڌيڪ هٿي ڏني.<ref>Encyclopædia Britannica, ''Renaissance'', 2008, O.Ed.; Har, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999. {{ISBN|0-8108-3724-2}}. Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf. {{ISBN|0-6794-5088-2}}.</ref> انسان پرست حڪمرانن، جهڙوڪ [[فيديريڪو دا مونتيفيلترو]] ۽ [[پوپ پائيس ٻيون]]، [[مثالي شهر|مثالي شهرن]] جي قيام لاءِ ڪم ڪيو، ۽ [[اربينو]] ۽ [[پيئنزا]] جو بنياد وڌو. [[پيڪو ديلا ميراندولا]] ''[[انسان جي عظمت تي خطبو]]'' لکيو، جنهن کي نشاةِ ثانيه جو منشور سمجهيو وڃي ٿو. فنون ۾، اطالوي نشاةِ ثانيه صديون تائين يورپي فن تي غالب اثر رکيو، فنڪارن جهڙوڪ [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[بوتيچيلي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]]، [[جوتو]]، [[دوناتيلو]] ۽ [[تيشيان]]، ۽ معمارن جهڙوڪ [[فليپو برونيلليسڪي]]، [[اندريا پالاديو]] ۽ [[دوناتو برامانتي]] سان. سامونڊي جمهوريهن مان اطالوي [[اطالوي ڳولائوئن جي فهرست|ڳولائو]] ۽ ناوَچالڪ، عثمانين کان بچندي هندستان ڏانهن متبادل رستو ڳولڻ لاءِ بيتاب، ائٽلانٽڪ ملڪن جي بادشاهن کي پنهنجون خدمتون پيش ڪندا هئا ۽ [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۽ آمريڪا جي نوآبادڪاري جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سڀ کان نمايان ڳولائوئن ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] شامل هو، جنهن جي [[ڪرسٽوفر ڪولمبس جا سفر|1492ع واري سفر]] آمريڪا سان مسلسل يورپي رابطو، نوآبادڪاري ۽ استحصال شروع ڪيو؛<ref>Encyclopædia Britannica, 1993 ed., Vol. 16, pp. 605ff / Morison, ''Christopher Columbus'', 1955 ed., pp. 14ff</ref> [[جان ڪيبٽ]]، جنهن [[نارسمن|نارس]] کان پوءِ اتر آمريڪا جي پهرين دستاويزي يورپي کوجنا ڪئي؛<ref>{{Cite web|year=2007|title=''Catholic Encyclopedia'' "John & Sebastian Cabot"|url=http://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent}}</ref> ۽ [[آمريگو ويسپوچي]]، جنهن جي سفرن انهن زمينن کي نئون کنڊ، يعني "نئين دنيا"، طور تصديق ڪيو، جنهن کي پوءِ سندس نالي تي رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Eric Martone|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books}}</ref> وينس، نيپلز، فلورينس، ميلان ۽ پاپائيت جي وچ ۾ [[اٽالڪ ليگ]] نالي دفاعي اتحاد قائم ٿيو. [[لورينزو دي ميڊيچي|لورينزو ''دي ميگنيفيسنٽ'' دي ميڊيچي]] نشاةِ ثانيه جو سڀ کان وڏو سرپرست هو؛ سندس مدد ليگ کي ترڪن جي [[اوترانتو جو گهيرو|حملي کي ناڪام ڪرڻ]] جي قابل بڻايو. بهرحال، اهو اتحاد 1490ع واري ڏهاڪي ۾ ٽٽي پيو؛ [[فرانس جو چارلس اٺون]] جي حملي اپٻيٽ ۾ جنگين جي هڪ سلسلي جي شروعات ڪئي. [[اعليٰ نشاةِ ثانيه]] دوران، [[جوليس ٻيون]] (1503–1513) جهڙا پوپ اٽلي تي ڪنٽرول لاءِ پرڏيهي بادشاهن خلاف وڙهيا؛ [[پال ٽيون]] (1534–1549) يورپي طاقتن جي وچ ۾ امن لاءِ ثالثي کي ترجيح ڏني. اهڙن تڪرارن جي وچ ۾، ميڊيچي پوپن [[ليو ڏهون]] (1513–1521) ۽ [[ڪليمنٽ ستون]] (1523–1534) جرمني، انگلينڊ ۽ ٻين هنڌن ۾ [[پروٽيسٽنٽ اصلاح]] کي منهن ڏنو. 1559ع ۾، فرانس ۽ هبسبرگن جي وچ ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] جي خاتمي تي، اٽلي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو، يعني ڏکڻ واريون [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]]، [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]]، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جون بادشاهتون ۽ [[ميلان جو ڊچي]]، اسپيني حڪمراني هيٺ هو، جڏهن ته ٻيو اڌ آزاد رهيو؛ ڪيترائي رياستون رسمي طور اڃا به پاڪ رومي سلطنت جو حصو رهيون. پاپائيت [[جوابي اصلاح]] شروع ڪئي، جنهن جا اهم واقعا هي هئا: [[ٽرينٽ ڪائونسل]] (1545–1563)؛ [[گريگورين ڪئلينڊر]] جي قبوليت؛ [[جيسوئٽ چين مشن]]؛ [[فرانسيسي مذهبي جنگيون]]؛ [[ٽيهه سالن جي جنگ]] (1618–1648) جو خاتمو؛ ۽ [[وڏي ترڪي جنگ]]. اطالوي معيشت 1600ع ۽ 1700ع جي ڏهاڪن ۾ زوال پذير ٿي. [[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|[[چيسپاداني جمهوريه]] جو جهنڊو، پهريون [[اطالوي ترنگو]] جيڪو ڪنهن خودمختيار اطالوي رياست اختيار ڪيو (1797)]] [[اسپيني جانشيني جي جنگ]] (1700–1714) دوران، آسٽريا اٽلي ۾ اسپيني علائقن جو وڏو حصو، يعني ميلان، نيپلز ۽ سارڊينيا حاصل ڪيو؛ پوءِ 1720ع ۾ سارڊينيا سسلي جي بدلي ۾ هائوس آف ساووي کي ڏني وئي. بعد ۾ بوربن خاندان جي هڪ شاخ سسلي ۽ نيپلز جي تخت تي ويٺي. [[نيپوليني جنگيون|نيپوليني جنگين]] دوران، اتر ۽ وچ اٽلي کي فرانس جي [[ڀيڻ جمهوريهون]] طور ٻيهر منظم ڪيو ويو، ۽ پوءِ [[اٽلي جي بادشاهت (نيپوليني)|اٽلي جي بادشاهت]] طور.<ref>Napoleon Bonaparte, "The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy", ''Exploring the European Past: Texts & Images'', Second Edition, ed. Timothy E. Gregory (Mason: Thomson, 2007), 65–66.</ref> ڏکڻ کي نيپولين جي ڀيڻوئي [[جواڪيم مورا]] هلائيندو هو. 1814ع جي [[ويانا ڪانگريس]] 18هين صديءَ جي آخر واري صورتحال بحال ڪئي، پر [[فرانسيسي انقلاب]] جا آدرش ختم نه ٿي سگهيا، ۽ 19هين صديءَ جي شروعات جي [[سياسي اٿل پٿل|سياسي اٿل پٿلن]] دوران ٻيهر ظاهر ٿيا. ڪنهن اطالوي رياست طرفان [[اطالوي ترنگو]] جي پهرين قبوليت، [[چيسپاداني جمهوريه]]، [[نيپوليني اٽلي جا جهنڊا|نيپوليني اٽلي]] دوران ٿي، فرانسيسي انقلاب کان پوءِ، جنهن قومي [[خود اراديت]] جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Maiorino |first1=Tarquinio |title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera |last2=Marchetti Tricamo |first2=Giuseppe |last3=Zagami |first3=Andrea |publisher=Arnoldo Mondadori Editore |year=2002 |isbn=978-8-8045-0946-2 |page=156 |language=it}} [http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm The tri-coloured standard]. Getting to Know Italy, Ministry of Foreign Affairs (retrieved 5 October 2008). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|date=23 February 2008}}.</ref> هي واقعو [[ترنگو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي.<ref>Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 ("National celebration of the bicentenary of the first national flag")</ref> === اتحاد === {{Main|اٽلي جو اتحاد}} [[اٽلي جي بادشاهت جو جنم]] اطالوي قومپرستن ۽ [[هائوس آف ساووي]] سان وفادار شاهپرستن جي ڪوششن جو نتيجو هو، جن سڄي [[اطالوي اپٻيٽ]] تي مشتمل هڪ گڏيل بادشاهت قائم ڪرڻ ٿي چاهي. 19هين صديءَ جي وچ تائين، وڌندڙ [[اطالوي قومپرستي]] انقلاب جو سبب بڻجي.<ref>{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=22 September 2022|access-date=22 September 2022|website=treccani.it|language=it-IT}}</ref> 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ، اٽلي جي سياسي ۽ سماجي اتحاد واري تحريڪ، يعني [[ريسورجي مينتو]]، اٽلي کي رياستن جي گڏجڻ ۽ انهن کي پرڏيهي ڪنٽرول کان آزاد ڪرڻ ذريعي متحد ڪرڻ لاءِ اڀري. هڪ انقلابي شخصيت محب وطن صحافي [[جوزيپي ماتسيني]] هو، جنهن 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سياسي تحريڪ [[نوجوان اٽلي]] جو بنياد وڌو؛ هو وحداني جمهوريه جو حامي هو ۽ وسيع قومپرست تحريڪ جي وڪالت ڪندو هو. 1847ع ۾ "[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]" جي پهرين عوامي پرفارمنس ٿي، جيڪو 1946ع ۾ قومي ترانو بڻيو.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=26 April 2023|access-date=1 October 2021|language=it}}</ref> {{Multiple image | align = right | image1 = Giuseppe Mazzini.jpg | width1 = 173 | image2 = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg | width2 = 138 | footer = [[جوزيپي ماتسيني]] (کاٻي)، اطالوي انقلابي تحريڪ جو انتهائي اثرائتو اڳواڻ؛ ۽ [[جوزيپي گاريبالدي]] (ساڄي)، جديد دور جي عظيم ترين جرنيلن مان هڪ طور مشهور<ref name="scholar and patriot">{{cite web |url={{Google books|iWK7AAAAIAAJ |page=PA133 |keywords=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time |text= |plainurl=yes}}|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books}}</ref> ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ يورپ ۾ پنهنجي فوجي ڪارنامن سبب "ٻن جهانن جو هيرو" طور سڃاتو ويندڙ،<ref>{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=26 February 2014|access-date=6 March 2014}}</ref> جنهن ڪيترين فوجي مهمن ۾ وڙهيو، جيڪي [[اٽلي جو اتحاد|اطالوي اتحاد]] تائين پهتيون }} نوجوان اٽلي جو سڀ کان مشهور ميمبر انقلابي ۽ جنرل [[جوزيپي گاريبالدي]] هو،<ref>Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) p. 15. A literary echo may be found in the character of Giorgio Viola in Joseph Conrad's ''[[Nostromo]]''.</ref> جنهن ڏکڻ اٽلي ۾ اتحاد لاءِ جمهوري مهم جي اڳواڻي ڪئي. بهرحال، [[سارڊينيا جي بادشاهت (1720–1861)|سارڊينيا جي بادشاهت]] ۾ هائوس آف ساووي جي اطالوي بادشاهت، جنهن جي حڪومت [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] هلائي رهيو هو، به متحد اطالوي رياست قائم ڪرڻ جا ارادا رکندي هئي. يورپ ۾ پکڙيل [[1848ع جا لبرل انقلاب|1848ع جي لبرل انقلابن]] جي پس منظر ۾، [[آسٽريا-هنگري|آسٽريا]] خلاف هڪ ناڪام [[پهرين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] جو اعلان ڪيو ويو. 1855ع ۾، سارڊينيا [[ڪريميائي جنگ]] ۾ برطانيا ۽ فرانس جو اتحادي بڻيو.<ref>Enrico Dal Lago, "Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective". ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. 4th ed. 1968. pp 704–7.</ref> سارڊينيا 1859ع جي [[ٻي اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] ۾ فرانس جي مدد سان آسٽريائي سلطنت خلاف وڙهيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[لومباردي]] آزاد ٿي. [[پلومبيئرز معاهدو|پلومبيئرز معاهدي]] جي بنياد تي، سارڊينيا [[ساووي]] ۽ [[نيس]] فرانس کي حوالي ڪيا، اهڙو واقعو جنهن [[نيسارڊ لڏپلاڻ]] جو سبب بڻيو.<ref>{{Cite web|date=28 August 2017|title="Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio" in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=19 February 2020|access-date=14 May 2021|language=it}}</ref> 1860–1861ع ۾، گاريبالدي نيپلز ۽ سسلي ۾ اتحاد واري مهم جي اڳواڻي ڪئي.<ref>Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.</ref> [[تيانو]] گاريبالدي ۽ [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]]، سارڊينيا جي آخري بادشاهه، جي مشهور ملاقات جو هنڌ هو، جنهن دوران گاريبالدي وڪٽر ايمانوئل سان هٿ ملايو ۽ کيس [[اٽلي جو بادشاهه]] ڪري سلام ڪيو. ڪاوير 1860ع ۾ گاريبالدي جي ڏکڻ اٽلي کي سارڊينيا جي بادشاهت سان اتحاد ۾ شامل ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان سان سارڊينيا جي حڪومت کي 17 مارچ 1861ع تي [[اٽلي جي بادشاهت جو اعلان|متحد اطالوي بادشاهت جو اعلان]] ڪرڻ جي اجازت ملي،<ref>{{Cite news|date=17 March 2017|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=17 June 2017|access-date=17 July 2017}}</ref> ۽ وڪٽر ايمانوئل ٻيون ان جو پهريون بادشاهه بڻيو. 1865ع ۾ بادشاهت جي گادي تورين کان فلورينس منتقل ڪئي وئي. 1866ع ۾، وڪٽر ايمانوئل ٻيون، [[پروشيا]] سان اتحاد ڪندي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران، [[ٽين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] وڙهي، جنهن جي نتيجي ۾ اٽلي [[وينيتو|وينيتيا]] کي پاڻ ۾ شامل ڪيو. آخرڪار، 1870ع ۾، جڏهن فرانس [[فرانڪو-پروشين جنگ]] دوران روم ڇڏي ڏنو، اطالوين [[روم تي قبضو|پاپائي رياستن تي قبضو ڪيو]]، اتحاد مڪمل ٿيو، ۽ گادي روم منتقل ڪئي وئي.<ref name="scholar and patriot"/> === لبرل دور === {{Main|اٽلي جي بادشاهت|اطالوي ڊائاسپورا|اطالوي سلطنت|پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ}} {{Multiple image | align = right | image1 = VictorEmmanuel2.jpg | width1 = 125 | image2 = Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg | width2 = 141 | footer = [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]] (کاٻي) ۽ [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] (ساڄي)، اتحاد جون اهم شخصيتون، ترتيبوار متحد اٽلي جا پهريان بادشاهه ۽ وزيراعظم بڻيا. }} سارڊينيا جو آئين 1861ع ۾ سڄي اٽلي تائين وڌايو ويو، ۽ نئين رياست لاءِ بنيادي آزاديون مهيا ڪيون ويون؛ پر چونڊ قانونن بي ملڪيت طبقن کي ٻاهر رکيو. نئين بادشاهت هڪ پارلياماني آئيني بادشاهت طور هلائي وئي، جنهن تي لبرلن جو غلبو هو. جيئن اتر اٽلي تيزيءَ سان صنعتي ٿيو، ڏکڻ ۽ اتر جا ڳوٺاڻا علائقا غير ترقي يافته ۽ وڌيڪ آبادي وارا رهيا، جنهن سبب لکين ماڻهو لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿيا ۽ [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي ۽ اثرائتي ڊائاسپورا]] کي هٿي ملي. [[اطالوي سوشلسٽ پارٽي]] طاقت ۾ وڌي، جنهن روايتي لبرل ۽ قدامت پسند اسٽيبلشمينٽ کي چئلينج ڪيو. 19هين صديءَ جي آخري ٻن ڏهاڪن ۾، اٽلي آفريڪا ۾ [[اطالوي اريٽريا|اريٽريا]]، [[اطالوي صوماليا|صوماليا]]، [[اطالوي ٽرپوليطانيا|ٽرپوليطانيا]] ۽ [[اطالوي سيرينيڪا|سيرينيڪا]] کي ماتحت ڪري [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي طاقت]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=The Italian Colonial Empire |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=24 February 2012 |access-date=17 June 2012 |publisher=All Empires |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China}}</ref><ref>(Bosworth (2005), p. 49.)</ref> 1913ع ۾ مردن لاءِ عام ووٽ جو حق اختيار ڪيو ويو. [[پهريين عالمي جنگ]] کان اڳ واري دور تي [[جيوواني جيوليٽي]] جو غلبو رهيو، جيڪو 1892ع ۽ 1921ع جي وچ ۾ پنج ڀيرا وزيراعظم رهيو. [[File:Trento 3 novembre 1918.jpg|thumb|3 نومبر 1918ع تي، فاتح [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] کان پوءِ، [[ترنتو]] ۾ اطالوي گهوڙيسوار]] [[پهريين عالمي جنگ ۾ اٽلي جي شموليت|اٽلي 1915ع ۾ پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو]]، جنهن جو مقصد قومي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ هو، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ جي نقطه نظر کان ان کي چوٿين اطالوي آزاديءَ جي جنگ به سمجهيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web|date=6 March 2015|title=Il 1861 e le quattro Guerre per l'Indipendenza (1848–1918) |url=http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075828/http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|archive-date=19 March 2022|access-date=12 March 2021|language=it}}</ref> جيئن [[اٽلي جو اتحاد|اٽلي جي اتحاد]] جي پڄاڻي.<ref>{{Cite web|title=La Grande Guerra nei manifesti italiani dell'epoca|url=http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183754/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|archive-date=23 September 2015|access-date=12 March 2021|language=it}}; {{Cite book|last=Genovesi|first=Piergiovanni|url=https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41|title=Il Manuale di Storia in Italia, di Piergiovanni Genovesi|date=11 June 2009|publisher=FrancoAngeli|isbn=978-8-8568-1868-0|language=it|access-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41#v=snippet&q=%22quarta%20guerra%20d'indipendenza%22&f=false|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}</ref> اٽلي، جيڪو ظاهري طور [[جرمن سلطنت|جرمن]] ۽ [[آسٽرو-هنگريائي]] سلطنتن سان [[ٽرپل الائنس (1882)|ٽرپل الائنس]] ۾ اتحادي هو، 1915ع ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان شامل ٿيو، ۽ [[لنڊن جو معاهدو (1915)|وعدي]] تحت پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو، جنهن ۾ وڏن علائقائي فائدن جو واعدو شامل هو: اولهه [[انر ڪارنيولا]]، اڳوڻو [[آسٽريائي لٽرل]] ۽ [[دلماتيا]]، گڏوگڏ [[عثماني سلطنت]] جا ڪجهه حصا. اتحادي فتح ۾ ملڪ جي حصي سبب ان کي "[[بگ فور (پهريين عالمي جنگ)|بگ فور]]" طاقتن مان هڪ جي حيثيت ملي. فوج جي ٻيهر تنظيم ۽ جبري ڀرتي اطالوي فتحن جو سبب بڻيا. آڪٽوبر 1918ع ۾، اطالوين هڪ وڏي جارحاڻي مهم شروع ڪئي، جيڪا [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] ۾ فتح تي ختم ٿي.<ref>Burgwyn, H. James: ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940.'' Greenwood Publishing Group, 1997. p. 4. {{ISBN|0-2759-4877-3}}. Schindler, John R.: ''Isonzo: The Forgotten Sacrifice of the Great War.'' Greenwood Publishing Group, 2001. p. 303. {{ISBN|0-2759-7204-6}}. Mack Smith, Denis: ''Mussolini.'' Knopf, 1982. p. 31. {{ISBN|0-3945-0694-4}}.</ref> هن اطالوي محاذ تي جنگ جي پڄاڻي ڪئي، آسٽرو-هنگريائي سلطنت جي ٽٽڻ کي يقيني بڻايو، ۽ ٻن هفتن کان به گهٽ عرصي ۾ جنگ کي [[جرمني سان جنگبندي|ختم ڪرڻ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جنگ دوران 650,000 کان وڌيڪ اطالوي سپاهي ۽ ايترا ئي عام شهري مارجي ويا،<ref>{{Cite book|last=Mortara|first=G|title=La Salute pubblica in Italia durante e dopo la Guerra|publisher=Yale University Press|year=1925|location=New Haven}}</ref> ۽ بادشاهت ڏيوالپڻي جي ڪناري تي هئي. [[سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو (1919)|سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو]] (1919) ۽ [[راپالو جو معاهدو (1920)|راپالو جو معاهدو]] (1920) [[ترنتينو]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول]]، [[جوليئن مارچ]]، [[استريا]]، [[ڪوارنر نار]] ۽ دلماتيا جي شهر [[زادار|زارا]] کي اٽلي ۾ شامل ڪرڻ جي اجازت ڏني. بعد واري [[روم جو معاهدو (1924)|روم جي معاهدي]] (1924) سبب [[فيومي]] اٽلي سان شامل ٿيو. اٽلي کي لنڊن جي معاهدي ۾ واعدو ڪيل ٻيا علائقا نه مليا، تنهنڪري [[بينيتو موسوليني]] هن نتيجي کي "[[ڪٽيل فتح]]" قرار ڏنو، جنهن [[فاشسٽ اٽلي (1922–1943)|اطالوي فاشزم جي اڀار]] ۾ مدد ڪئي. مورخ "ڪٽيل فتح" کي هڪ "سياسي افسانو" سمجهن ٿا، جنهن کي فاشسٽن [[اطالوي سامراجيت]] کي ڀڙڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو.<ref>G.Sabbatucci, ''La vittoria mutilata'', in AA.VV., ''Miti e storia dell'Italia unita'', Il Mulino, Bologna 1999, pp.101–106</ref> اٽلي کي [[قومون جي ليگ]] جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ مستقل سيٽ ملي. === فاشسٽ حڪومت ۽ ٻي عالمي جنگ === {{Main|فاشسٽ اٽلي|ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اطالوي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اٽلي ۾ هولوڪاسٽ}} [[File:Mussolini mezzobusto.jpg|thumb|upright=.7|left|فاشسٽ آمر [[بينيتو موسوليني]] پاڻ کي ''[[دوچي]]'' سڏائيندو هو ۽ 1922ع کان [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|1943ع ۾ پنهنجي معزولي]] تائين ملڪ تي حڪومت ڪئي.]] عظيم جنگ جي تباهي کان پوءِ پيدا ٿيل [[ٻه ڳاڙها سال|سوشلسٽ تحريڪن]]، جيڪي [[روسي انقلاب]] کان متاثر هيون، سڄي اٽلي ۾ جوابي انقلاب ۽ دٻاءُ جو سبب بڻيون. لبرل اسٽيبلشمينٽ، سوويت طرز جي انقلاب کان ڊڄندي، موسوليني جي اڳواڻي هيٺ ننڍي [[نيشنل فاشسٽ پارٽي]] جي حمايت شروع ڪئي. آڪٽوبر 1922ع ۾، نيشنل فاشسٽ پارٽي جي [[بليڪ شرٽس]] هڪ [[عوامي مظاهرو]] ۽ "[[روم ڏانهن مارچ]]" وارو ڪُو منظم ڪيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] موسوليني کي [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] مقرر ڪيو، هٿياربند ٽڪراءَ کان سواءِ اقتدار فاشسٽن ڏانهن منتقل ڪندي.<ref>{{Cite book|last=Lyttelton|first=Adrian|title=The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919–1929 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4155-5394-0|location=New York|pages=75–77}}; {{Cite news|title=March on Rome {{!}} Italian history|url=https://www.britannica.com/event/March-on-Rome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055509/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508871/March-on-Rome|archive-date=4 May 2015|access-date=25 July 2017|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> موسوليني سياسي پارٽين تي پابندي وڌي ۽ ذاتي آزاديون گهٽايون، آمريت قائم ڪندي. انهن قدمن عالمي ڌيان حاصل ڪيو ۽ [[نازي جرمني]] ۽ [[شاهي جاپان]] ۾ ساڳين آمريتن کي متاثر ڪيو. [[فاشزم]] اطالوي قومپرستي ۽ سامراجيت تي ٻڌل هو، ۽ رومي ۽ [[وينسي سلطنت|وينسي سلطنتن]] جي ورثي جي بنياد تي [[ارڊينٽزم|ارڊينٽسٽ دعوائن]] وسيلي اطالوي ملڪيتن کي وڌائڻ چاهيندو هو.<ref>{{Cite book|last=Rodogno|first=Davide|author-link=Davide Rodogno|title=Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War|url=https://archive.org/details/fascismseuropean0000rodo|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=[https://archive.org/details/fascismseuropean0000rodo/page/88 88]}}; {{Cite book|last=Kallis|first=Aristotle A.|title=Fascist ideology: territory and expansionism in Italy and Germany, 1922–1945 |url=https://archive.org/details/fascistideologyt0000kall|date=2000|publisher=Routledge|location=London, England; New York City, USA|pages=[https://archive.org/details/fascistideologyt0000kall/page/41 41]}}; {{Cite book|last1=Ball|first1=Terence|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought|last2=Bellamy|first2=Richard|pages=133}}; {{Cite book|last=Stephen J. Lee|url=https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157|title=European Dictatorships, 1918–1945 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4154-5484-1|pages=157–158|access-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001320/https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> انهيءَ سبب فاشسٽ [[مداخلت پسند پرڏيهي پاليسي]] ۾ مصروف رهيا. 1935ع ۾، موسوليني [[ٻي اطالو-ابيسينيائي جنگ|ايٿوپيا تي حملو ڪيو]] ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عالمي اڪيلائي پيدا ٿي. اٽلي [[قومون جي ليگ]] مان نڪري ويو. پوءِ اٽلي [[اسٽيل جو معاهدو|نازي جرمني سان اتحاد]] ڪيو ۽ [[ٽرائيپارٽائيٽ پيڪٽ|جاپاني سلطنت]] سان گڏ ٿيو، ۽ [[اسپيني گهرو جنگ]] ۾ [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي مضبوط حمايت ڪئي. اپريل 1939ع ۾، اٽلي [[البانيا تي اطالوي حملو|البانيا تي حملو ڪيو]]. اٽلي 10 جون 1940ع تي ٻي عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو. ان تاريخ تائين فرانس عملي طور [[فرانس جي جنگ]] هارائي چڪو هو. مختلف وقتن تي، اطالوي [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي قبضو|برطانوي صومالي لينڊ]]، [[مصر تي اطالوي حملو|مصر]]، [[بلقان مهم (ٻي عالمي جنگ)|بلقان]] ۽ اوڀر محاذن تي اڳتي وڌيا. بهرحال، اهي [[اوڀر محاذ تي اطالوي شموليت|اوڀر محاذ]] سان گڏ [[اوڀر آفريقي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اوڀر آفريقي]] ۽ [[اتر آفريقي مهم|اتر آفريقي]] مهمن ۾ شڪست کائي ويا، ۽ آفريڪا ۽ بلقان ۾ پنهنجا علائقا وڃائي ويٺا. [[اطالوي جنگي ڏوهه|اطالوي جنگي ڏوهن]] ۾ [[عدالت کان ٻاهر قتل]] ۽ [[نسلي صفائي]] شامل هئا،<ref>James H. Burgwyn (2004). [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005 General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|date=21 September 2013}}, Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, pp. 314–329(16)</ref> جن ۾ لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن، خاص طور يوگوسلاوين، کي [[اطالوي حراستي ڪيمپ|اطالوي حراستي ڪيمپن]] ۽ ٻين هنڌن ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. [[يوگوسلاو پارٽيزنز]] جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ نسلي اطالوي آبادي خلاف پنهنجا ڏوهه ڪيا، جن ۾ [[فوئبي قتل عام]] شامل هئا. جولاءِ 1943ع ۾ [[سسلي تي اتحادي حملو]] شروع ٿيو، جنهن 25 جولاءِ تي [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|فاشسٽ حڪومت جي خاتمي]] جو سبب بڻيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] جي حڪم سان موسوليني کي معزول ۽ گرفتار ڪيو ويو. 3 سيپٽمبر تي، اٽلي [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] تي صحيح ڪئي،<!-- it became effective on 8 Sept---> جنهن برطانيا ۽ آمريڪا سان جنگ ختم ڪئي. جرمن، اطالوي فاشسٽن جي مدد سان، اتر ۽ وچ اٽلي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا ([[آپريشن آڪسي]]). ملڪ جنگ جو ميدان رهيو، جڏهن ته اتحادي ڏکڻ کان اڳتي وڌندا رهيا. [[File:01 partigiani a milano1.jpg|thumb|اپريل 1945ع ۾ [[اٽلي جي آزادي]] تائين پهچندڙ آخري بغاوت دوران ميلان ۾ [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]]]] اتر ۾، جرمنن [[اطالوي سماجي جمهوريه]] (RSI) قائم ڪئي، جيڪا هڪ نازي [[ڪٺ پتلي رياست]] ۽ [[سهڪاريت پسند|سهڪاريت پسند]] حڪومت هئي، جنهن ۾ موسوليني کي جرمن پيراٽروپرن طرفان [[گران ساسو ريڊ|بچائڻ]] کان پوءِ اڳواڻ مقرر ڪيو ويو. اطالوي فوجن جو باقي حصو [[اطالوي هم جنگي فوج]] ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن اتحادي طاقتن سان گڏ وڙهيو، جڏهن ته موسوليني سان وفادار ٻيون اطالوي فوجون [[نيشنل ريپبلڪن آرمي]] ۾ جرمنن سان گڏ وڙهڻ لاءِ چونڊيو. جرمن فوجن، RSI جي سهڪار سان، قتل عام ڪيا ۽ هزارين يهودين کي موت جي ڪيمپن ڏانهن جلاوطن ڪيو. جنگبندي کان پوءِ واري دور ۾ [[اطالوي مزاحمت]] اڀري، جنهن [[آپريشن آڪسي|نازي جرمن قابضن]] ۽ سهڪاريت پسندن خلاف گوريلا جنگ وڙهي.<ref>G. Bianchi, ''La Resistenza'', in: AA.VV., ''Storia d'Italia'', vol. 8, pp. 368–369.</ref> هن دور جو هڪ پاسو [[اطالوي گهرو جنگ]] هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽيزنن ۽ فاشسٽ RSI فوجن جي وچ ۾ ويڙهه ٿي.<ref>{{Cite web|title=Storia della guerra civile in Italia|url=http://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013183444/https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|archive-date=13 October 2022|access-date=28 August 2023}}; See the books from Italian historian [[Giorgio Pisanò]] ''Storia della guerra civile in Italia'', 1943–1945, 3 voll., Milano, FPE, 1965 and the book ''L'Italia della guerra civile'' ("Italy of civil war"), published in 1983 by the Italian writer and journalist [[Indro Montanelli]] as the fifteen volume of the ''Storia d'Italia'' ("History of Italy") by the same author.</ref><ref>{{Cite book|last=Pavone|first=Claudio|title=Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità della Resistenza|url=https://archive.org/details/unaguerraciviles0000pavo|date=1991|publisher=Bollati Boringhieri|isbn=8-8339-0629-9|location=Torino|page=[https://archive.org/details/unaguerraciviles0000pavo/page/238 238]|language=it}}</ref> اپريل 1945ع ۾، جڏهن شڪست ويجهي هئي، موسوليني اتر طرف ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي،<ref>{{Citation|last=Viganò|first=Marino|title=Un'analisi accurata della presunta fuga in Svizzera|date=2001|work=Nuova Storia Contemporanea|volume=3|language=it}}</ref> پر پارٽيزنن هٿان پڪڙيو ويو ۽ [[بينيتو موسوليني جو موت|فوري طور قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite news|date=28 April 1945|title=1945: Italian partisans kill Mussolini |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126075555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|archive-date=26 November 2011|access-date=17 October 2011|publisher=BBC News}}</ref> دشمنيون 29 اپريل 1945ع تي ختم ٿيون، [[ڪازيرتا جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ|جڏهن اٽلي ۾ جرمن فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا]]. جنگ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ملين اطالوي مارجي ويا،<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|access-date=2 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306095718/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|archive-date=6 March 2012|url-status=live}}</ref> سماج ورهائجي ويو، ۽ معيشت لڳ ڀڳ تباهه ٿي وئي؛ 1944ع ۾ في فرد آمدني 1900ع کان پوءِ سڀ کان هيٺين سطح تي هئي.<ref>{{Cite book|title=Liberal and fascist Italy, 1900–1945 |date=2002|publisher=Oxford University Press|editor-last=Lyttelton|editor-first=Adrian|page=13}}</ref> جنگ کان پوءِ اطالوي جمهوريت پسندي ٻيهر اڀري، جنهن [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italia|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano|publisher=[[Treccani]]|date=1970|volume=VI|page=456|language=it}}</ref> === جمهوري دور === {{Main|اطالوي جمهوريه جي تاريخ}} اٽلي 2 جون تي ٿيل 1946ع جي ريفرنڊم کان پوءِ جمهوريه بڻيو،<ref>{{Cite AV media|url=https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test|title=Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06 (1946) |publisher=[[Universal Newsreel]]|year=1946|access-date=22 February 2012}}</ref> اهو ڏينهن ان کان پوءِ ''[[جمهوريه جو عيد]]'' طور ملهايو وڃي ٿو. اها پهريون ڀيرو هئي جو عورتن قومي سطح تي ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite web|title=Italia 1946: le donne al voto, dossier a cura di Mariachiara Fugazza e Silvia Cassamagnaghi |url=http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520041048/http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|archive-date=20 May 2011|access-date=30 May 2011}}; {{Cite news|title=La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa|url=https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|access-date=24 August 2021|work=Il Post|date=10 March 2021|language=it-IT|archive-date=23 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823162103/https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|url-status=live}}</ref> وڪٽر ايمانوئل ٽئين جي پٽ، [[امبيرتو ٻيون]]، کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. [[اٽلي جو آئين|جمهوري آئين]] 1948ع ۾ منظور ڪيو ويو. [[اٽلي ۽ اتحادي طاقتن جي وچ ۾ پيرس جو معاهدو]] تحت، [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] جي ڀرسان علائقا [[سوشلسٽ وفاقي جمهوريه يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] سان شامل ڪيا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ [[استريائي-دلماتيني لڏپلاڻ]] ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 [[استريائي اطالوي|استريائي]] ۽ [[دلماتيني اطالوي]] لڏي ويا.<ref>{{Cite web|last=Tobagi|first=Benedetta|title=La Repubblica italiana {{!}} Treccani, il portale del sapere|url=http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001726/http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|archive-date=5 March 2016|access-date=28 January 2015|publisher=Treccani.it}}</ref> اٽلي پنهنجون سڀ نوآبادياتي ملڪيتون وڃايون، جنهن سان [[اطالوي سلطنت]] ختم ٿي. [[File:Alcide de Gasperi 2.jpg|thumb|upright=.7|[[الچيدي دي گاسپري]]، جمهوريه جو [[اٽلي جي وزيراعظمن جي فهرست|پهريون]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] ۽ [[يورپي يونين جا باني پيءُ|يورپي يونين جي باني پيئرن]] مان هڪ]] ڪميونسٽ قبضي جي خوف [[1948ع جي اطالوي عام چونڊن]] ۾ فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو، جتي [[ڪرسچن ڊيموڪريسي (اٽلي)|ڪرسچن ڊيموڪريٽن]]، [[الچيدي دي گاسپري]] جي اڳواڻي هيٺ، وڏي اڪثريت سان فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last1=Lawrence S. Kaplan|url=https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|title=NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance |last2=Morris Honick|date=2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-3917-4|pages=52–55|access-date=5 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}; {{Cite book|author=Robert Ventresca|title=From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948 |publisher=University of Toronto Press|date=2004|pages=236–37}}</ref> نتيجي طور، 1949ع ۾ اٽلي [[نيٽو]] جو ميمبر بڻيو. [[مارشل پلان]] معيشت کي بحال ڪيو، جنهن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ اهڙو دور ڏٺو جيڪو [[اطالوي معاشي معجزو]] جي نالي سان مشهور آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي [[يورپي برادرين]] جو باني ملڪ بڻيو، جيڪي بعد ۾ يورپي يونين جو بنياد بڻيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، ملڪ ''[[ليڊ جا سال (اٽلي)|ليڊ جا سال]]'' نالي دور مان گذريو، جيڪو معاشي مشڪلاتن، خاص طور تي [[1973ع جو تيل بحران]]، سماجي تڪرارن ۽ دهشتگرد حملا ۽ قتل عام جي واقعن سان نمايان هو.<ref>{{Cite web|year=1995|title=Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi (Parliamentary investigative commission on terrorism in Italy and the failure to identify the perpetrators)|url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819211212/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-date=19 August 2006|access-date=2 May 2006|language=it}}; {{In lang|en|it|fr|de}} {{Cite web|title=Secret Warfare: Operation Gladio and NATO's Stay-Behind Armies|url=http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm#Documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060425182721/http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm|archive-date=25 April 2006|access-date=2 May 2006|publisher=Swiss Federal Institute of Technology / International Relation and Security Network}}; {{Cite web|date=24 June 2000|title=Clarion: Philip Willan, Guardian, 24 June 2000, p. 19 |url=http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329113138/http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|archive-date=29 March 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Cambridgeclarion.org}}</ref> معيشت ٻيهر بحال ٿي ۽ اٽلي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[جي-7]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ دنيا جي پنجين وڏي صنعتي قوم بڻجي ويو. بهرحال، قومي قرض مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي 100 سيڪڙو کان به وڌي ويو. 1992ع ۽ 1993ع جي وچ ۾، حڪومت جي نون مافيا مخالف قدمن جي نتيجي ۾ اٽلي [[سسلين مافيا]] طرفان ڪيل دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو.<ref>{{Cite web|date=8 March 2012|title=New Arrests for Via D'Amelio Bomb Attack|url=https://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013204755/http://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|archive-date=13 October 2012|access-date=9 February 2019|website=Corriere della Sera}}</ref> ووٽر، جيڪي سياسي جمود، وڏي عوامي قرضي ۽ [[اٽلي ۾ بدعنواني|بدعنواني]] کان مايوس هئا، جيڪا [[ماني پوليتي|صاف هٿن]] واري جاچ ذريعي ظاهر ٿي، بنيادي سڌارن جو مطالبو ڪرڻ لڳا. ڪرسچن ڊيموڪريٽ، جيڪي لڳ ڀڳ 50 سالن تائين حڪومت ڪندا رهيا هئا، بحران جو شڪار ٿيا ۽ ٽٽي مختلف ڌڙن ۾ ورهائجي ويا.<ref>The so-called "Second Republic" was born by forceps: not with a revolt of Algiers, but formally under the same Constitution, with the mere replacement of one ruling class by another: {{Cite journal|last=Buonomo|first=Giampiero|year=2015|title=Tovaglie pulite|journal=Mondoperaio Edizione Online}}</ref> ڪميونسٽن پاڻ کي هڪ [[سماجي جمهوريت پسند]] قوت طور ٻيهر منظم ڪيو. 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪن دوران، [[مرڪز-ساڄي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-ساڄي اتحاد]] (جنهن تي ميڊيا جي واپاري شخصيت [[سلويو برلسڪوني]] جو غلبو هو) ۽ [[مرڪز-کاٻي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-کاٻي اتحاد]] (جنهن جي اڳواڻي پروفيسر [[رومانو پروڊي]] ڪندو هو) باري باري حڪومت ڪندا رهيا. 21هين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي هڪ ڊگهي دور مان گذريو، جيڪو بين الاقوامي بحرانن کان گهڻو متاثر ٿيو. 2008ع ۾ شروع ٿيندڙ [[عظيم معاشي بحران]] جا اثر ملڪ جي معيشت ۽ عوامي ماليات تي گهرا پيا، جنهن جي نتيجي ۾ [[سخت مالي پاليسيون]] اختيار ڪيون ويون ۽ استحڪام ۽ عالمي اعتبار کي يقيني بڻائڻ لاءِ [[ٽيڪنوڪريٽ]] يا وسيع اتحادي حڪومتن تي وڌيڪ ڀروسو ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|last=Hooper|first=John|date=16 November 2011|title=Mario Monti appoints technocrats to steer Italy out of economic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319230844/https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|work=The Guardian}}</ref> [[File:Imigrantes salvos no Mar Mediterrâneo - SALVAMAR 2015 (52149723177).jpg|300px|thumb|[[غير قانوني مهاجر]]، جيڪي 5 سيپٽمبر 2015ع تي [[ڪاتانيا]] جي اطالوي بندرگاهه ڏانهن [[بحر روم]] ذريعي سفر ڪري رهيا آهن]] 2010ع واري ڏهاڪي دوران، نئين وزيراعظم [[ماتيو رينزي]] طرفان ادارتي سڌارا متعارف ڪرائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون، جن جو مقصد سياسي نظام کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ ۽ انتظامي شاخ کي مضبوط ڪرڻ هو، پر اهي تجويزون [[2016ع جو اطالوي آئيني ريفرنڊم]] ۾ رد ٿي ويون.<ref>{{Cite news|date=12 December 2016|title=New Italian PM Paolo Gentiloni sworn in|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129122857/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|archive-date=29 November 2019|access-date=19 March 2020|publisher=BBC News}}</ref> ساڳئي وقت، [[يورپي مهاجر بحران]] اٽلي کي [[يورپي يونين]] ۾ داخل ٿيڻ جي هڪ اهم مرڪزي دروازي جي حيثيت ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏي تعداد ۾ مهاجر ۽ پناهه گهرندڙ [[بحر روم]] رستي يورپ پهتا،<ref>{{Cite news|date=21 May 2018|title=What will Italy's new government mean for migrants?|url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|archive-date=1 April 2019|access-date=8 June 2018|work=The Local Italy}}</ref> خاص طور تي سب-صحارا آفريڪا مان.<ref>{{Cite news|date=18 July 2017|title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|archive-date=2 April 2019|access-date=8 June 2018|work=Reuters}}</ref> هن صورتحال جا اهم سماجي ۽ سياسي اثر ٿيا، جنهن سبب اميگريشن بابت عوامي بحث وڌيو ۽ [[عوام پسند]] سياسي پارٽين جي حمايت ۾ واڌ آئي.<ref>{{Cite news|title=Italy starts to show the strains of migrant influx|url=http://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|archive-date=29 April 2017|access-date=10 January 2017|work=[[The Local]]}}; {{Cite news|title=Italy's far right jolts back from dead|url=http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|access-date=10 January 2017|work=Politico|date=3 February 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|archive-date=19 January 2017}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 May 2018|title=Opinion – The Populists Take Rome|url=https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|archive-date=3 January 2022|access-date=2 June 2018|work=The New York Times}}{{Cbignore}}</ref> [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا]]، جيڪا 2020ع ۾ شروع ٿي، ملڪ جي عوامي صحت ۽ معاشي ڪارڪردگي کي سخت متاثر ڪيو، ۽ اڳ ۾ موجود ڍانچائي ڪمزورين کي وڌيڪ نمايان بڻايو.<ref>{{Cite news|last=Ellyatt|first=Holly|date=19 March 2020|title=Italy's lockdown will be extended, prime minister says as death toll spikes and hospitals struggle|url=https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084719/https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|publisher=CNBC}}</ref> ان جي جواب ۾، [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 لاڪ ڊائون|غير معمولي قدم اختيار ڪيا ويا]] ته جيئن معيشت کي سهارو ملي سگهي، جن مان ڪيترائي يورپي سطح تي گڏيل طور هم آهنگ ڪيا ويا.<ref>[https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041/ L'Italia pagherà il conto più salato della crisi post-epidemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527124958/https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041|date=27 May 2020}}, AGI</ref><ref>{{Cite web|date=12 February 2021|title=Mario Draghi's new government to be sworn in on Saturday|url=http://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419104552/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|archive-date=19 April 2021|access-date=19 February 2021|website=The Guardian}}</ref> 2022ع ۾، [[جورجيا ميلوني]] اٽلي جي پهرين خاتون وزيراعظم طور حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=21 October 2022|title=Who is Giorgia Meloni? The rise to power of Italy's new far-right PM|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024023546/https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|archive-date=24 October 2022|access-date=24 October 2022|publisher=BBC News}}</ref> == جاگرافي == {{Main|اٽلي جي جاگرافي}} {{Further|اٽلي جي ارضيات|اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|اٽلي جي دريائن جي فهرست|اٽلي جي ڍنڍن جي فهرست|اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|اٽلي (جاگرافيائي علائقو)}} [[File:Italy relief location map.jpg|thumb|اٽلي جو جاگرافيائي اُڀار وارو نقشو]] اٽلي، جنهن جو علائقو گهڻي حد تائين [[اٽلي (جاگرافيائي علائقو)|ساڳئي نالي واري جاگرافيائي علائقي]] سان ملي ٿو،<ref name="Treccani">{{Citation |title=Italia |volume=VI |page=413 |year=1970 |publisher=[[Treccani]] |language=it |encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref> [[ڏکڻ يورپ]] ۾ واقع آهي<ref>{{Cite web |title=Southern Europe, a peninsula extending into the central Mediterranean Sea, northeast of Tunisia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |archive-date=1 July 2021 |access-date=17 August 2021 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> (۽ [[اولهه يورپ]] جو حصو پڻ سمجهيو ويندو آهي{{efn|name=WE}})، [[35هين اتر متوازي|35° اتر]] ۽ [[47° اتر]] ويڪرائي ڦاڪن، ۽ [[6هين اوڀر نصف النهار|6° اوڀر]] ۽ [[19هين اوڀر نصف النهار|19° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾. اتر ۾، اولهه کان اوڀر طرف، اٽلي جون سرحدون [[فرانس]]، [[سوئٽزرلينڊ]]، [[آسٽريا]] ۽ [[سلووينيا]] سان ملن ٿيون، ۽ تقريباً [[الپس]] جي آبي ورهاست واري حد تائين پکڙيل آهن، جنهن ۾ [[پو ماٿري]] ۽ [[وينيسيائي ميدان]] شامل آهن. ملڪ [[اطالوي اپٻيٽ]]، [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] (جيڪي [[بحر روم]] جا سڀ کان وڏا ٻيٽ آهن)، ۽ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|ڪيترن ننڍن ٻيٽن]] تي مشتمل آهي.<ref name="Treccani" /> اٽلي جا ڪي علائقا الپائن حوض کان ٻاهر به پکڙيل آهن، ۽ ڪجهه ٻيٽ [[يوروشيا]] جي براعظمي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن. ملڪ جو ڪل پکيڙ {{Convert|301230|km2|0|abbr=out}} آهي، جنهن مان {{Convert|294020|km2|0|abbr=on}} خشڪي ۽ {{Convert|7210|km2|0|abbr=on}} پاڻي آهي.<ref name="Area">{{Cite web|date=30 October 2014|title=Principali dimensioni geostatistiche e grado di urbanizzazione del Paese|url=https://www.istat.it/it/archivio/137001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117054950/https://www.istat.it/it/archivio/137001|archive-date=17 November 2014|access-date=22 March 2019|website=istat.it}}</ref> ٻيٽن سميت، اٽلي جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه {{Convert|7600|km|0|abbr=off}} آهي، جيڪا [[بحر روم]]، [[ليگورين سمنڊ]]، [[ٽيرينين سمنڊ]]، [[آئيونين سمنڊ]]<ref>{{Cite book|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas|publisher=[[Organisation hydrographique internationale]]|year=1953|edition=3rd|access-date=28 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=8 October 2011|issue=28}}</ref> ۽ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] سان لڳي ٿي.{{Sfn|Cushman-Roisin|Gačić|Poulain|2001|pp=1–2}} فرانس سان سرحد {{Convert|488|km|0|abbr=on}}، سوئٽزرلينڊ سان {{Convert|740|km|0|abbr=on}}، آسٽريا سان {{Convert|430|km|0|abbr=on}} ۽ سلووينيا سان {{Convert|232|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي. [[سان مارينو]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] (دنيا جو سڀ کان ننڍو ملڪ ۽ [[هولي سي]] جي انتظام هيٺ عالمي [[ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪز) اٽلي جي اندر واقع [[انڪليو]] آهن،<ref>{{Cite encyclopedia|year=2012|title=San Marino|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|access-date=1 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180105/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|archive-date=11 May 2011|url-status=live}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|title=Vatican country profile|year=2018|publisher=BBC News|access-date=24 August 2018|archive-date=25 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011001/https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[ڪامپيوني ڊي اٽاليا]] سوئٽزرلينڊ جي اندر واقع هڪ اطالوي [[ايڪسڪليو]] آهي.<ref>{{Cite web|title=Democracy in Figures|url=http://demo.istat.it/index_e.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126215040/http://demo.istat.it/index_e.php|archive-date=26 January 2021|access-date=28 May 2021|website=[[Italian National Institute of Statistics]]}}</ref> سان مارينو سان سرحد {{Convert|39|km|0|abbr=on}} ۽ ويٽيڪن سٽي سان {{Convert|3.2|km|1|abbr=on}} ڊگهي آهي.<ref name=Area/> [[File:Monte Bianco DSF1243-m.jpg|thumb|[[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان)، [[اوستا وادي]] ۾، جيڪو [[يورپي يونين]] جو سڀ کان اوچو مقام آهي]] اٽلي جي 35 سيڪڙو کان وڌيڪ زمين جبلن تي مشتمل آهي.<ref name="eug92">{{Cite book|last=Riganti|first=dir. da Alberto|title=Enciclopedia universale Garzanti.|publisher=Garzanti|year=1991|isbn=8-8115-0459-7|edition=Nuova ed. aggiornata e ampliata.|location=Milano}}</ref> [[اپينائن جبل]] اپٻيٽ جي مرڪزي ريڙهه آهن، جڏهن ته [[الپس]] اترين سرحد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا، جتي اٽلي جو سڀ کان اوچو مقام [[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان) جي چوٽيءَ تي {{Cvt|4810|m|ft}} جي اوچائي تي واقع آهي. ٻيا مشهور جبل [[مونٽي چيروينو]] (ميٽرهورن) ۽ [[ڊولومائيٽس]] آهن. اٽلي جا ڪيترائي حصا [[اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|آتش فشاني اصل]] جا آهن. ڏکڻ جا گهڻا ننڍا ٻيٽ ۽ ٻيٽ-گروهه [[آتش فشاني ٻيٽ]] آهن. فعال آتش فشانن ۾ [[ايٽنا جبل]] (سسلي ۾ ۽ يورپ جو سڀ کان وڏو فعال آتش فشان)، [[ولڪانو]]، [[اسٽرومبولي]] ۽ [[ويسوويس]] شامل آهن. اٽلي جون اڪثر [[اٽلي جون دريائون|دريائون]] [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] يا [[ٽيرينين سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|title=List of Italian rivers|url=http://www.comuni-italiani.it/fiumi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010640/http://www.comuni-italiani.it/fiumi|archive-date=16 September 2017|access-date=30 July 2018|publisher=comuni-italiani.it}}</ref> سڀ کان ڊگهي درياهه [[پو درياهه]] آهي، جيڪو الپس مان نڪري [[پادان ميدان]] مان گذري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{Cite magazine|last=Zwingle|first=Erla|date=May 2002|title=Italy's Po River Punished for centuries by destructive floods, northern Italians stubbornly embrace their nation's longest river, which nurtures rice fields, vineyards, fisheries – and legends|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223133709/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|archive-date=23 December 2007|access-date=6 April 2009|magazine=National Geographic}}</ref> [[پو ماٿري]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ميدان آهي، جنهن جو پکيڙ {{Convert|46000|km2|abbr=on}} آهي، ۽ ملڪ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ هيٺاهين زمينن تي مشتمل آهي.<ref name=eug92/> سڀ کان وڏيون ڍنڍون، وڏي کان ننڍي ترتيب سان، [[گاردا ڍنڍ]]، [[ماجوري ڍنڍ]] ۽ [[ڪومو ڍنڍ]] آهن.<ref>{{Cite web|title=Morphometric and hydrological characteristics of some important Italian lakes|url=http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205043503/http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|archive-date=5 February 2010|access-date=3 March 2010|publisher=Istituto per lo Studio degli Ecosistemi|location=Verbania Pallanza}}</ref> [[File:C. l. italicus in MNP.jpg|thumb|upright=.7|[[اطالوي بگھڙ]]، اٽلي جو قومي جانور]] [[اطالوي بگھڙ]] اٽلي جو قومي جانور آهي،<ref>{{Cite web|last=Sheri Foster|date=January 2021|title=What is Italy national animal?|url=https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|archive-date=9 January 2023|access-date=15 November 2021|website=Yourtrip.com}}; {{Cite web|url=https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|title=Il lupo grigio degli appennini e l animale dell Italia|author=James Hansen|date=June 2018|access-date=15 November 2021|archive-date=26 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126224852/https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|url-status=live}}</ref> جڏهن ته قومي وڻ [[اربوٽس يونيڊو|اسٽرابيري وڻ]] آهي.<ref name="altovastese">{{Cite web|date=3 October 2011|title=Il corbezzolo simbolo dell'Unità d'Italia. Una specie che resiste agli incendi|url=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|archive-date=5 February 2016|access-date=25 January 2016|language=it}}</ref> ان جو سبب اهو آهي ته اطالوي بگھڙ، جيڪو [[اپينائن جبل]] ۽ اولهندي [[الپس]] ۾ رهندو آهي، لاطيني ۽ اطالوي ثقافتن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو، جهڙوڪ [[روم جو قيام|روم جي بنياد پوڻ]] واري ڏند ڪٿا ۾،<ref>{{Cite book|last=Livy|title=The history of Rome|publisher=Printed for A. Strahan|others=George Baker (trans.)|year=1797}}</ref> جڏهن ته اسٽرابيري وڻ جا ساوا پن، اڇا گل ۽ ڳاڙها ٻير، جيڪي [[بحر روم]] جي علائقي جا مقامي آهن، قومي جهنڊي جي رنگن جي ياد ڏيارين ٿا.<ref name="altovastese"/> قومي پکي [[اطالوي جهرڪي]] آهي،<ref>{{cite web|title=Passero Italiano: L'uccello nazionale d'Italia|date=18 December 2022|url=https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|publisher=Conca Ternana Oggi|access-date=22 August 2024|archive-date=22 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822123815/https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|url-status=live}}</ref> جڏهن ته قومي گل اسٽرابيري وڻ جو گل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|title=Il fiore nazionale dell'Italia (e quello degli altri Paesi del mondo)|website=[[MSN]]|access-date=26 August 2024|language=it|archive-date=2 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002211951/https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|url-status=live}}</ref> === ماحول === {{See also|اٽلي جي قومي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي علائقائي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي سامونڊي محفوظ علائقن جي فهرست}} [[File:National and Regional Parks of Italy.svg|thumb|اٽلي جا قومي ۽ علائقائي پارڪ]] تيز صنعتي ترقي کان پوءِ، اٽلي کي پنهنجي ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻ ۾ ڪجهه وقت لڳو. بهتري کان پوءِ، اٽلي هاڻي ماحولياتي پائيداري جي لحاظ کان دنيا ۾ 84هين درجي تي آهي.<ref>{{Cite web|title=Italy – Environment|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064224/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|archive-date=1 July 2009|access-date=2 August 2010|publisher=Dev.prenhall.com}}</ref> قومي پارڪن، علائقائي پارڪن ۽ قدرتي محفوظ علائقن هيٺ محفوظ ڪيل ڪل زمين اٽلي جي علائقي جي لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو تي مشتمل آهي،<ref>{{Cite web|title=Regione e aree protette|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111173345/https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|archive-date=11 January 2022|access-date=11 January 2022|language=it}}</ref> جڏهن ته اٽلي جي سامونڊي ڪناري جو 12 سيڪڙو حصو پڻ محفوظ ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=Le aree protette in Italia|url=http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302220957/http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|archive-date=2 March 2022|access-date=2 March 2022|language=it}}</ref> اٽلي دنيا جي اهم [[اٽلي ۾ قابلِ تجديد توانائي|قابلِ تجديد توانائي]] پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ رهيو آهي. 2010ع ۾ اهو نصب ٿيل [[شمسي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو چوٿون وڏو فراهم ڪندڙ هو،<ref>{{Cite web|date=15 July 2010|title=Renewables 2010 Global Status Report |url=http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820095506/http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|archive-date=20 August 2011|access-date=16 July 2010|publisher=[[REN21]]}}; {{Cite web|title=Photovoltaic energy barometer 2010 – EurObserv'ER |url=https://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011224419/http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|archive-date=11 October 2010|access-date=30 October 2010}}</ref> ۽ [[هَوائي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان ڇهون وڏو ملڪ هو.<ref>{{Cite web|date=February 2011|title=World Wind Energy Report 2010 |url=http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904232058/http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|archive-date=4 September 2011|access-date=8 August 2011|publisher=[[World Wind Energy Association]]}}</ref> 2020ع ۾ قابلِ تجديد توانائي اٽلي جي ڪل توانائي استعمال جو لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{Cite web|date=25 May 2021|title=Renewables provided 37% of Italy's energy in 2020 – English |url=https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023040922/https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|archive-date=23 October 2021|access-date=28 May 2021|website=ANSA.it}}</ref> ملڪ 1963ع کان 1990ع تائين جوهري ريئڪٽر هلائيندو رهيو، پر [[چرنوبل حادثو]] ۽ [[1987ع جا اطالوي ريفرنڊم]] ٿيڻ کان پوءِ جوهري پروگرام ختم ڪيو ويو. 2008ع ۾ حڪومت هن فيصلي کي واپس وٺندي چار تائين جوهري بجلي گهر ٺاهڻ جا منصوبا جوڙيا، پر [[فوكوشيما جوهري حادثو]] کان پوءِ ٿيل ريفرنڊم ذريعي اهي منصوبا به رد ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|last=Duncan Kennedy|date=14 June 2011|title=Italy nuclear: Berlusconi accepts referendum blow|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112154/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|archive-date=12 June 2011|access-date=20 April 2013|publisher=BBC News}}</ref> هوا جي آلودگي اڃا تائين هڪ سنگين مسئلو آهي، خاص طور تي صنعتي اتر ۾. اٽلي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ اخراج موجب ملڪن جي فهرست|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪندڙ دنيا جو ٻارهون وڏو ملڪ آهي.<ref>United Nations Statistics Division, Millennium Development Goals indicators: [http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid= Carbon dioxide emissions ({{CO2}}), thousand metric tons of {{CO2}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225014715/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid=|date=25 December 2009}}</ref> وڏن شهرن ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ رش ماحولياتي ۽ صحت جا مسئلا پيدا ڪندا رهن ٿا، جيتوڻيڪ 1970ع ۽ 1980ع وارن ڏهاڪن کان پوءِ دونهين ۽ سموگ جي سطح ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي، ۽ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جا مقدار پڻ گهٽيا آهن.<ref>{{Cite web|title=Environment and Health in Italy – Executive Summary|url=https://www.euro.who.int/en/home|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100303051309/http://www.euro.who.int/document/hms/ehiexes_e.pdf|archive-date=3 March 2010|publisher=World Health Organization}}</ref> ٻيلن جي ڪٽائي، غيرقانوني اڏاوتن، ۽ زمين جي ناقص انتظامي پاليسين سبب اٽلي جي جبلستاني علائقن ۾ وڏي پيماني تي زميني ڪٽائي ٿي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ماحولياتي آفتون پيدا ٿيون آهن، جهڙوڪ 1963ع ۾ [[واجونٽ ڊيم]] جي تباهي، 1998ع جو [[سارنو]] سانحو،<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> ۽ 2009ع جا [[2009ع ميسينا جا ٻوڏ ۽ مٽيءَ جا ڌوڪڙا|ميسينا جا مٽيءَ جا ڌوڪڙا ۽ ٻوڏون]].<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> == سياست == {{Main|اٽلي جي سياست|اٽلي ۾ چونڊون}} اٽلي 1946ع کان هڪ وحداني [[پارلياماني جمهوريه]] آهي، جڏهن بادشاهت کي [[1946ع جو اطالوي ادارياتي ريفرنڊم|1946ع جي ريفرنڊم]] وسيلي ختم ڪيو ويو. [[اٽلي جو صدر|اٽلي جو صدر]]، [[سرجيو ماتاريلا]]، جيڪو 2015ع کان هن عهدي تي فائز آهي، ملڪ جو سربراهه آهي. صدر کي گڏيل اجلاس ۾ [[اٽلي جي پارليامينٽ]] ۽ علائقائي نمائندن طرفان هڪ ستن سالن واري مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. اٽلي وٽ [[اٽلي جو آئين|هڪ لکيل جمهوري آئين]] موجود آهي، جيڪو [[اٽلي جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] طرفان تيار ڪيو ويو. اها اسيمبلي انهن [[فاشزم مخالف]] قوتن جي نمائندن تي مشتمل هئي، جن [[ٻي عالمي جنگ]] دوران اٽلي جي آزاديءَ وقت نازي ۽ فاشسٽ قوتن جي شڪست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.<ref>Smyth, Howard McGaw Italy: From Fascism to the Republic (1943–1946) ''The Western Political Quarterly'' vol. 1 no. 3 (pp. 205–222), September 1948.{{JSTOR|442274}}</ref> اٽلي معاشي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم عالمي ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ [[يورپي يونين]] جي ٽن وڏين رياستن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. اهو عام طور تي هڪ [[علائقائي طاقت]] تصور ڪيو ويندو آهي،<ref>Gabriele Abbondanza, ''Italy as a Regional Power: the African Context from National Unification to the Present Day'' (Rome: Aracne, 2016); "''[[Operation Alba]] may be considered one of the most important instances in which Italy has acted as a regional power, taking the lead in executing a technically and politically coherent and determined strategy.''" See Federiga Bindi, ''Italy and the European Union'' (Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2011), p. 171.</ref> جڏهن ته ان جي [[عظيم طاقت]] واري حيثيت بابت عالمن ۽ سياسي تجزيه نگارن ۾ بحث جاري آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |title=Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight |date=17 January 2005 |publisher=McGill-Queen's Press – MQUP |isbn=978-0-7735-2836-9 |page=85 |quote=The United States is the sole world's superpower. France, Italy, Germany and the United Kingdom are great powers |access-date=13 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116145100/https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |archive-date=16 January 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Sterio |first=Milena |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers |title=The right to self-determination under international law: "selfistans", secession and the rule of the great powers |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-4156-6818-7 |location=Milton Park, Abingdon, Oxon |page=xii (preface) |quote=The great powers are super-sovereign states: an exclusive club of the most powerful states economically, militarily, politically and strategically. These states include veto-wielding members of the United Nations Security Council (United States, United Kingdom, France, China, and Russia), as well as economic powerhouses such as Germany, Italy and Japan. |access-date=13 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers#v=snippet&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers&f=false |archive-date=16 January 2024 |url-status=live}}</ref> [[انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت واري اشاري (GSoD) ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، اٽلي مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي تي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ [[قانون جي حڪمراني]] جي شعبي ۾ ڪجهه ڪمزورين جي نشاندهي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |title=Italy {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/italy |access-date=16 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> === حڪومت === {{Main|اٽلي جي حڪومت}} {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Sergio Mattarella Official (cropped).jpg | caption1 = [[سرجيو ماتاريلا]]<br/>{{small|[[اٽلي جو صدر|صدر]]}} | image2 = Giorgia Meloni Official 2023 crop.jpg | caption2 = [[جورجيا ميلوني]]<br/>{{small|[[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]]}} | total_width = 320 }} اٽلي ۾ پارلياماني حڪومت آهي، جيڪا [[مخلوط اڪثريتي نمائندگي]] واري چونڊ نظام تي ٻڌل آهي. پارليامينٽ مڪمل طور تي [[ٻه ايواني پارليامينٽ|ٻه ايواني]] آهي ۽ ٻنهي ايوانن وٽ ساڳيا اختيار آهن. اهي ٻه ايوان هي آهن: [[اٽلي جي چيمبر آف ڊپٽيز|چيمبر آف ڊپٽيز]]، جيڪو [[پالازو مونٽيچيٽوريو]] ۾ اجلاس ڪندو آهي، ۽ [[اٽلي جي سينيٽ|سينيٽ آف دي ريپبلڪ]]، جيڪا [[پالازو ماداما]] ۾ اجلاس ڪندي آهي. [[اٽلي جي پارليامينٽ]] جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته پرڏيهه ۾ مستقل رهندڙ [[اطالوي شهريت جو قانون|اطالوي شهرين]] کي پڻ نمائندگي حاصل آهي؛ 8 ڊپٽيز ۽ 4 سينيٽر چار الڳ [[اٽلي جي پارليامينٽ#اوورسيز حلقو|پرڏيهي حلقن]] مان چونڊيا ويندا آهن. پارليامينٽ ۾ [[تاحيات سينيٽر]] پڻ هوندا آهن، جن کي صدر "سماجي، سائنسي، فني يا ادبي ميدان ۾ غيرمعمولي وطن دوست خدمتن" جي بنياد تي مقرر ڪندو آهي. اڳوڻا صدر خودبخود تاحيات سينيٽر بڻجي ويندا آهن. [[File:Palazzo Madama (Roma).jpg|thumb|[[پالازو ماداما]]، روم، [[اٽلي جي سينيٽ|سينيٽ آف دي ريپبلڪ]] جو صدر مقام]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] حڪومت جو سربراهه آهي ۽ انتظامي اختيار رکي ٿو، پر گهڻين پاليسين تي عملدرآمد لاءِ کيس وزيرن جي ڪائونسل جي منظوري حاصل ڪرڻي پوي ٿي. وزيراعظم ۽ ڪابينا کي صدر مقرر ڪندو آهي ۽ پوءِ پارليامينٽ کان اعتماد جو ووٽ وٺڻو پوندو آهي. پنهنجي عهدي تي برقرار رهڻ لاءِ وزيراعظم کي اعتماد جا ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري هوندا آهن. اٽلي جا اهم سياسي پارٽيون [[برادرز آف اٽلي]]، [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[فائيو اسٽار موومينٽ]] آهن. 2022ع جي عام چونڊن دوران انهن ٽنهي پارٽين ۽ سندن اتحادين [[چيمبر آف ڊپٽيز]] ۾ 400 مان 357 سيٽون ۽ سينيٽ ۾ 200 مان 187 سيٽون حاصل ڪيون. {{Clear}} === قانون ۽ فوجداري انصاف === {{Main|اٽلي جو قانون|اٽلي جو عدالتي نظام|اٽلي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|اٽلي ۾ ڏوھ}} [[File:Roma 2011 08 07 Palazzo di Giustizia.jpg|thumb|[[اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن]]، روم]] اٽلي جي قانون جا ڪيترائي ذريعا آهن. اهي درجابنديءَ جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهن؛ هيٺين درجي جي قانون يا ضابطي کي مٿين درجي جي قانون سان ٽڪراءُ ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref>{{Cite web|title=GERARCHIA DELLE FONTI|url=https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117194800/https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|archive-date=17 January 2022|access-date=26 March 2022|language=it}}</ref> [[اٽلي جو آئين|1948ع جو آئين]] سڀ کان اعليٰ قانوني ذريعو آهي.<ref>{{Cite web|title=Guide to Law Online: Italy |url=https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508132418/https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|archive-date=8 May 2021|access-date=26 March 2022|website=loc.gov}}</ref> [[اٽلي جي آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت بابت فيصلو ڪندي آهي. عدليه پنهنجا فيصلا [[رومي قانون]]، [[نيپولين ڪوڊ]] ۽ بعد وارن قانونن جي بنياد تي ڪري ٿي. [[اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن]] فوجداري ۽ ديواني اپيلن لاءِ اعليٰ ترين عدالت آهي. اٽلي [[ايل جي بي ٽي حقن]] جي ميدان ۾ ٻين ڪيترن مغربي يورپي ملڪن کان پوئتي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Country Ranking – Rainbow Europe|url=https://rainbow-europe.org/country-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521004552/https://rainbow-europe.org/country-ranking|archive-date=21 May 2019|access-date=28 October 2021|website=rainbow-europe.org}}</ref> تشدد جي ممانعت بابت اطالوي قانون کي پڻ ڪجهه بين الاقوامي معيارن کان گهٽ تصور ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Struggle against Torture in Italy – The Failure of the Italian Law – English|url=https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608005803/https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|archive-date=8 June 2019|access-date=8 June 2019|website=menschenrechte.org}}</ref> قانون لاڳو ڪندڙ نظام گهڻ رخو آهي ۽ ان ۾ ڪيترائي پوليس ادارا شامل آهن.<ref name="Walters">{{Cite journal|last=Reece Walters|year=2013|editor2-last=Matthew Ball|editor3-last=Erin O'Brien|editor4-last=Juan Tauri|title=Eco Mafia and Environmental Crime|journal=Crime, Justice and Social Democracy: International Perspectives|publisher=Palgrave Macmillan|page=286|doi=10.1057/9781137008695_19|isbn=978-1-3494-3575-3|editor1=Kerry Carrington}}</ref> قومي پوليس ادارن ۾ [[پوليٽسيا دي ستاتو]] ('رياستي پوليس')، [[ڪارابينيئري]]، [[گوارڊيا دي فنانزا]] ('مالي پوليس') ۽ [[پوليٽسيا پينيٽينتسيريا]] ('جيل پوليس') شامل آهن،<ref name="BuonannoMastrobuoni">{{Cite book|last1=Paulo Buonanno|title=Lessons from the Economics of Crime: What Reduces Offending?|url=https://archive.org/details/lessonsfromecono0000phil|last2=Giovanni Mastrobuoni|publisher=MIT Press|year=2013|isbn=978-0-2620-1961-3|editor-last=Philip J. Cook|page=[https://archive.org/details/lessonsfromecono0000phil/page/193 193]|chapter=Centralized versus Decentralized Police Hiring in Italy and the United States|doi=10.7551/mitpress/9780262019613.001.0001|editor-last2=Stephen Machin|editor-last3=Olivier Marie|editor-last4=Giovanni Mastrobuoni}}</ref> ان سان گڏ [[گوارڊيا ڪوسٽيرا]] ('[[پاڻي پوليس|سامونڊي ڪناري جي محافظ پوليس]]') پڻ آهي.<ref name=Walters/> جيتوڻيڪ پوليسنگ بنيادي طور قومي سطح تي فراهم ڪئي ويندي آهي،<ref name="BuonannoMastrobuoni"/> پر [[صوبائي پوليس|صوبائي]] ۽ [[ميونسپل پوليس (اٽلي)|ميونسپل]] پوليس پڻ موجود آهن.<ref name="Walters"/> 19هين صديءَ جي وچ ڌاري ظاهر ٿيڻ کان وٺي، [[اٽلي ۾ منظم ڏوھ|اطالوي منظم ڏوھ]] ۽ ڏوهاري تنظيمن ڏکڻ اٽلي جي ڪيترن علائقن جي سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ گهڙي وئي آهن؛ انهن مان سڀ کان بدنام سسلي مافيا آهي، جيڪا آمريڪا سميت پرڏيهي ملڪن تائين پکڙجي وئي. مافيا جي آمدني GDP جي 9 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي<ref>{{Cite web|last=Claudio Tucci|date=11 November 2008|title=Confesercenti, la crisi economica rende ancor più pericolosa la mafia|url=http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081220/http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|archive-date=27 April 2011|access-date=21 April 2011|website=Confesercenti|publisher=Ilsole24ore.com|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|title=Italy claims finally defeating the mafia|author=Nick Squires|date=9 January 2010|work=The Daily Telegraph|location=London|access-date=21 April 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429173631/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|archive-date=29 April 2011}}</ref>.<ref>{{Cite news|last=Kiefer|first=Peter|date=22 October 2007|title=Mafia crime is 7% of GDP in Italy, group reports|url=https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501085052/http://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|archive-date=1 May 2011|access-date=19 April 2011|work=The New York Times}}</ref> 2009ع جي هڪ رپورٽ 610 [[ڪوموني|{{Lang|it|comuni|nocat=true}}]] جي نشاندهي ڪئي، جتي مافيا جي مضبوط موجودگي آهي، جتي 13 ملين اطالوي رهن ٿا ۽ GDP جو 15 سيڪڙو پيدا ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Maria Loi|date=1 October 2009|title=Rapporto Censis: 13 milioni di italiani convivono con la mafia|url=http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082416/http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|archive-date=29 April 2011|access-date=21 April 2011|website=Censis|publisher=Antimafia Duemila|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|work=The Guardian|location=London|title=Mafia's influence hovers over 13{{spaces}}m Italians, says report|first=Tom|last=Kington|date=1 October 2009|access-date=5 May 2010| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130908050448/http://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|archive-date=8 September 2013}}</ref> ڪلابريا جي [['ندرنگيتا]]، جيڪا غالباً اٽلي جي سڀ کان طاقتور ڏوهاري تنظيم آهي، اڪيلي GDP جو 3 سيڪڙو حصو رکي ٿي.<ref>{{Cite web|last=ANSA|date=14 March 2011|title=Italy: Anti-mafia police arrest 35 suspects in northern Lombardy region|url=http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429100220/http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|archive-date=29 April 2011|access-date=21 April 2011|website=adnkronos.com|publisher=Mafia Today}}</ref> هر 1,000 ماڻهن تي 0.013 جي شرح سان، اٽلي قتل جي شرح ۾ 61 ملڪن جي ڀيٽ ۾ 47هين نمبر تي آهي،<ref>{{Cite web|title=Crime Statistics – Murders (per capita) (more recent) by country|url=http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929181837/http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|archive-date=29 September 2008|access-date=4 April 2010|publisher=NationMaster.com}}</ref> ۽ دنيا جي 64 ملڪن جي ڀيٽ ۾ هر 1,000 ماڻهن تي زيادتي جي ڪيسن جي تعداد ۾ 43هين نمبر تي آهي. اهي ترقي يافته ملڪن ۾ نسبتاً گهٽ انگ اکر آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:G7 Summit 2024 - Family photo - 02.jpg|thumb|[[گروپ آف سيون|جي-7]] اڳواڻن جي [[50هين جي-7 سربراهي اجلاس]]، [[اپوليا]] ۾ گروپ تصوير]] اٽلي [[يورپي اقتصادي ڪميونٽي]] (EEC)، جيڪا هاڻي يورپي يونين (EU) آهي، ۽ [[نيٽو]] جو باني ميمبر آهي. اٽلي کي 1955ع ۾ گڏيل قومن ۾ داخل ڪيو ويو، ۽ اهو بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[او اي سي ڊي]]، [[ٽيرفن ۽ واپار بابت عام معاهدو]]/[[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (GATT/WTO)، [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] (OSCE)، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[مرڪزي يورپي انيشيٽو]] جو ميمبر ۽ مضبوط حامي آهي. بين الاقوامي تنظيمن جي گردشي صدارتن ۾ ان جا وارو شامل آهن: 2018ع ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]]، 2017ع ۾ [[جي-7]]، ۽ 2014ع ۾ [[يورپي يونين جي ڪائونسل جي صدارت|يورپي يونين ڪائونسل]]. اٽلي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي ميمبرن جي فهرست|گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جو بار بار چونڊجندڙ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|غير مستقل ميمبر]] آهي. اٽلي گهڻ طرفي بين الاقوامي سياست جي مضبوط حمايت ڪري ٿو، گڏيل قومن ۽ ان جي بين الاقوامي سلامتي سرگرمين جي تائيد ڪري ٿو. 2013ع ۾، اٽلي جا 5,296 فوجي پرڏيهه ۾ مقرر هئا، جيڪي 25 ملڪن ۾ گڏيل قومن ۽ نيٽو جي 33 مشنن ۾ شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Missioni/Attivita' Internazionali DAL 1 October 2013 AL 31 December 2013 – Situazione AL 11 December 2013 |url=http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201175427/http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|archive-date=1 February 2014|access-date=27 January 2014|publisher=Italian Ministry of Defence}}</ref> اٽلي گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن جي حمايت ۾ [[UNITAF|صوماليا]]، [[موزمبيق ۾ گڏيل قومن جو آپريشن|موزمبيق]] ۽ [[اوڀر تيمور ۾ گڏيل قومن جو مربوط مشن|اوڀر تيمور]] ۾ فوجون مقرر ڪيون. اٽلي [[IFOR|بوسنيا]]، [[ڪوسوو فورس|ڪوسوو]] ۽ [[آپريشن سن رائز (البانيا)|البانيا]] ۾ نيٽو ۽ گڏيل قومن جي آپريشنن لاءِ مدد فراهم ڪري ٿو، ۽ 2003ع کان [[آپريشن اينڊيئرنگ فريڊم]] (OEF) جي حمايت ۾ افغانستان ۾ 2,000 کان وڌيڪ فوجي مقرر ڪيا. اٽلي عراق جي ٻيهر تعمير ۽ استحڪام لاءِ بين الاقوامي ڪوششن جي حمايت ڪئي، پر 2006ع تائين پنهنجو 3,200 فوجين وارو [[ملٽي نيشنل فورس – عراق#2006ع واپسيون|فوجي دستو]] واپس وٺي ڇڏيو. آگسٽ 2006ع ۾، اٽلي [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فورس]] لاءِ لڳ ڀڳ 2,450 فوجي مقرر ڪيا.<ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml "Italian soldiers leave for Lebanon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902001118/http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml|date=2 September 2006}} Corriere della Sera, 30 August 2006</ref> اٽلي [[فلسطيني اٿارٽي]] جو هڪ وڏو مالي مددگار آهي، جنهن صرف 2013ع ۾ €60&nbsp;ملين جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news|date=4 September 2013|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=18 October 2014|access-date=27 January 2014|agency=[[Ma'an News Agency]]}}</ref> === فوج === {{Main|اطالوي هٿياربند فوجون|اٽلي جي فوجي تاريخ}} {{See also|اٽلي سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست}} [[File:Cavour (550).jpg|thumb|هوائي جهاز بردار ٻيڙو ''[[اطالوي هوائي جهاز بردار ٻيڙو ڪاوير|ڪاوير]]''، [[اطالوي بحريه]] جو [[فليگ شپ]]]] [[File:Centauro01.JPEG|thumb|[[IFOR]] جي حصي طور [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۾ گشت دوران اطالوي فوج جو [[چينتاورو (ٽينڪ تباه ڪندڙ)|چينتاورو]] ٽينڪ تباه ڪندڙ]] [[اٽلي جي فوجي تاريخ]] هڪ وسيع دور کي بيان ڪري ٿي، جيڪو [[اٽلي جون قديم قومون|اٽلي جي قديم قومن]] طرفان وڙهيل فوجي تڪرارن کان شروع ٿئي ٿو، خاص طور تي [[قديم رومن]] طرفان ڀونوچ سمنڊ جي دنيا جي فتح، وچئين دور ۾ اطالوي [[اطالوي شهري رياستون|شهري رياستن]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون|سامونڊي جمهوريهن]] جي واڌ، ۽ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|تاريخي اطالوي رياستن]] جي [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] ۽ [[جانشيني جون جنگيون|جانشيني جي جنگين]] ۾ شموليت کان گذري، نيپوليني دور، [[اٽلي جو اتحاد]]، [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] جي مهمن، ٻنهي [[عالمي جنگون|عالمي جنگين]]، ۽ جديد دور تائين پهچي ٿو، جنهن ۾ [[نيٽو]]، يورپي يونين يا گڏيل قومن جي سرپرستي هيٺ عالمي [[امن قائم رکڻ]] واريون ڪارروائيون شامل آهن. [[اطالوي فوج]]، [[اطالوي بحريه|بحريه]]، [[اطالوي هوائي فوج|هوائي فوج]] ۽ [[ڪارابينيئري]] گڏجي اطالوي هٿياربند فوجون ٺاهين ٿيون، جيڪي [[هاءِ ڪائونسل آف ڊفينس (اٽلي)|هاءِ ڪائونسل آف ڊفينس]] جي حڪم هيٺ آهن، جنهن جي صدارت صدر ڪندو آهي، جيئن [[اٽلي جو آئين]] مقرر ڪري ٿو. آرٽيڪل 78 موجب، [[اٽلي جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] کي جنگ جي حالت جو اعلان ڪرڻ ۽ جنگ لاءِ ضروري اختيار حڪومت کي ڏيڻ جو اختيار آهي. هٿياربند فوجن جي شاخ نه هجڻ باوجود، [[گوارڊيا دي فنانزا]] کي فوجي حيثيت حاصل آهي ۽ اها فوجي بنيادن تي منظم آهي.{{Efn|گوارڊيا دي فنانزا جهازن، هوائي جهازن ۽ هيليڪاپٽرن جو وڏو ٻيڙو هلائي ٿي، جنهن سان اها اٽلي جي پاڻيءَ جي نگراني ڪري سگهي ٿي ۽ جنگي منظرنامن ۾ حصو وٺي سگهي ٿي.}} 2005ع کان فوجي خدمت رضاڪارانه آهي.<ref>{{Cite web|title=Law n°226 of August 23, 2004 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117013103/http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|archive-date=17 January 2013|access-date=13 July 2012|publisher=Camera.it}}</ref> 2010ع ۾، اطالوي فوج وٽ فعال ڊيوٽي تي 293,202 اهلڪار هئا،<ref>"The Military Balance 2010", pp. 141–145. [[International Institute for Strategic Studies]], 3 February 2010.</ref> جن مان 114,778 ڪارابينيئري هئا.<ref>{{Cite web|last=Italian Ministry of Defence|author-link=Ministry of Defence (Italy)|title=Nota aggiuntiva allo stato di previsione per la Difesa per l'anno 2009 |url=http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504073613/http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|archive-date=4 May 2011|access-date=11 July 2014|language=it}}</ref> نيٽو جي [[نيوڪليئر شيئرنگ]] حڪمت عملي جي حصي طور، اٽلي 90 آمريڪي [[B61 نيوڪليئر بم]]ن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي [[گيدي ايئر بيس|گيدي]] ۽ [[اويانو ايئر بيس|اويانو]] هوائي اڏن تي رکيل آهن.<ref>{{Cite web|last=Hans M. Kristensen / Natural Resources Defense Council|year=2005|title=NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe – part 1|url=http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101060355/http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|archive-date=1 January 2011|access-date=30 May 2011}}</ref> فوج قومي زميني دفاعي قوت آهي. اها 1946ع ۾، اٽلي جي جمهوريه بڻجڻ وقت، "[[رائل اطالوي آرمي]]" جي باقيات مان ٺهي. ان جون مشهور ترين جنگي گاڏيون [[دارڊو آءِ ايف وي|دارڊو]] [[پيادل جنگي گاڏي]]، [[بي 1 چينتاورو]] [[ٽينڪ تباه ڪندڙ]] ۽ [[ارييتي]] [[ٽينڪ]] آهن، ۽ ان جي هوائي جهازن ۾ [[اگوستا A129 مانگوستا|مانگوستا]] [[حملو ڪندڙ هيليڪاپٽر]] شامل آهي، جيڪو يورپي يونين، نيٽو ۽ گڏيل قومن جي مشنن ۾ مقرر ڪيو ويو آهي. ان وٽ [[ليوپارڊ 1]] ۽ [[M113]] بکتر بند گاڏيون پڻ موجود آهن. اطالوي بحريه هڪ [[بليو واٽر نيوي]] آهي. اها پڻ 1946ع ۾ ''[[ريجيا مارينا]]'' ('شاهي بحريه') جي باقيات مان ٺهي. يورپي يونين ۽ نيٽو جي ميمبر طور، بحريه سڄي دنيا ۾ اتحادي امن قائم رکڻ وارن آپريشنن ۾ حصو ورتو آهي. 2014ع ۾، بحريه 154 جهاز هلائي رهي هئي، جن ۾ ننڍا مددگار جهاز پڻ شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=La Marina Militare OGGI|url=http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525043355/http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|archive-date=25 May 2022|access-date=28 April 2022|language=it}}</ref> اطالوي هوائي فوج 1923ع ۾ بادشاهه وڪٽر ايمانوئل ٽئين طرفان هڪ آزاد خدمتي هٿيار طور ''[[ريجيا ايروناوٽيڪا]]'' ('شاهي هوائي فوج') جي نالي سان قائم ڪئي وئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، ان جو نالو ''ايروناوٽيڪا ميليتاري'' رکيو ويو. 2021ع ۾، اطالوي هوائي فوج 219 جنگي جيٽ هلائي رهي هئي. ٽرانسپورٽ جي صلاحيت 27 [[لاڪ هيڊ مارٽن C-130J سپر هرڪيولس|C-130J]] ۽ [[C-27J اسپارٽن]] جهازن جي ٻيڙي ذريعي يقيني بڻائي وئي آهي. فضائي ڪرتب ڏيکاريندڙ ٽيم ''[[فريتچي تريڪولوري]]'' ('ترنگا تير') آهي. فوج جو هڪ خودمختيار ڪور، ڪارابينيئري، اٽلي جي [[جينڊارمري]] ۽ [[فوجي پوليس]] آهي، جيڪا [[اٽلي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|اٽلي جي ٻين پوليس فورسن]] سان گڏ فوجي ۽ شهري آبادي جي پوليسنگ ڪري ٿي. جڏهن ته ڪارابينيئري جون مختلف شاخون الڳ وزارتن کي رپورٽ ڪن ٿيون، پر عوامي امن امان ۽ سلامتي برقرار رکڻ وقت هي ڪور گهرو وزارت کي رپورٽ ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|title=The Carabinieri Force is linked to the Ministry of Defence|url=http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430214042/http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|archive-date=30 April 2011|access-date=14 May 2010|publisher=Carabinieri}}</ref> == معيشت == {{Main|اٽلي جي معيشت}} {{See also|وڏين اطالوي ڪمپنين جي فهرست}} اٽلي وٽ هڪ ترقي يافته<ref>{{Cite web|title=Select Country or Country Groups|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022143402/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weoselgr.aspx|archive-date=22 October 2017|access-date=22 October 2017}}</ref> [[مخلوط معيشت]] آهي، جيڪا [[يورو زون]] ۾ ٽين وڏي ۽ [[قوت خريد جي برابري]] سان ترتيب ڏنل GDP موجب دنيا ۾ [[GDP (PPP) موجب ملڪن جي فهرست|11هين وڏي]] معيشت آهي.<ref name="IMFWEO.IT"/> ان وٽ [[ڪل دولت موجب ملڪن جي فهرست|نائين وڏي قومي دولت]] آهي ۽ [[سون جي ذخيرن موجب ملڪن جي فهرست|مرڪزي بئنڪ جي سون جي ذخيرن]] ۾ ٽئين نمبر تي آهي. [[جي-7]]، يورو زون ۽ [[او اي سي ڊي]] جي باني ميمبر طور، اهو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ملڪن مان هڪ ۽ يورپ ۾ هڪ اهم [[واپاري قوم]] آهي؛<ref>{{Cite news|last1=Sensenbrenner|first1=Frank|last2=Arcelli|first2=Angelo Federico|title=Italy's Economy Is Much Stronger Than It Seems|url=https://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206190937/http://www.huffingtonpost.com/frank-sensenbrenner/italy-economy_b_3401988.html|archive-date=6 December 2014|access-date=25 November 2014|work=HuffPost}}; {{Cite news|last1=Dadush|first1=Uri|title=Is the Italian Economy on the Mend?|url=http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|access-date=25 November 2014|publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace|Carnegie Europe]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713124951/http://carnegieeurope.eu/publications/?fa=50565&reloadFlag=1|archive-date=13 July 2015}}; {{Cite web|title=Doing Business in Italy: 2014 Country Commercial Guide for U.S. Companies |url=http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715152504/http://www.export.gov/italy/static/2014%20CCG%20Italy_Latest_eg_it_076513.pdf|archive-date=15 July 2014|access-date=25 November 2014|publisher=[[United States Commercial Service]]}}</ref> 2024ع تائين، ان €612&nbsp;ارب ماليت جو سامان برآمد ڪيو ۽ €46&nbsp;ارب جو واپاري سرپلس حاصل ڪيو.<ref>[https://www.ft.com/content/1a1f0646-55a0-49ea-a959-fcfd1b1d26b8?utm_social_post_id=634238374&utm_social_handle_id=18949452&fbclid=IwY2xjawO78ZFleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFIVTRPNXM4NWFCQ1JjYVQ3c3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHiFr0MoDj_MQ9STlc3S5GUpagM9kFM0GNu8rQGlInWQ_2duT7xdIytOTssGH_aem_yj3Z7vcjITd9u8Tgv436Hg Europe should learn from Italy] ''FT'' (6 November 2025)</ref> [[انساني ترقي اشاري موجب ملڪن جي فهرست|انساني ترقي اشاري]] ۾ 30هين نمبر تي ايندڙ هڪ [[ترقي يافته ملڪ]] طور، اٽلي [[متوقع حياتي]]، [[اٽلي ۾ صحت سنڀال|صحت سنڀال]]،<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|archive-date=5 January 2010|access-date=7 September 2015|publisher=Photius.com}}</ref> ۽ [[تعليم اشاري]] ۾ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو. اهو پنهنجي تخليقي ۽ جدت پسند ڪاروبارن،<ref>{{Cite web|title=The Global Creativity Index 2011 |url=http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930054555/http://martinprosperity.org/media/GCI%20Report%20Sep%202011.pdf|archive-date=30 September 2014|access-date=26 November 2014|publisher=Martin Prosperity Institute}}</ref> مقابلي واري زرعي شعبي،<ref>{{Cite web|last1=Aksoy|first1=M. Ataman|last2=Ng|first2=Francis|title=The Evolution of Agricultural Trade Flows|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129120448/https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/3793/WPS5308.pdf?sequence=1|archive-date=29 November 2014|access-date=25 November 2014|publisher=[[The World Bank]]}}</ref> ۽ پنهنجي اثرائتي ۽ اعليٰ معيار واري موٽر گاڏين، مشينري، خوراڪ، ڊزائن ۽ فيشن جي صنعتن لاءِ مشهور آهي.<ref>{{Cite web|title=Automotive Market Sector Profile – Italy|url=http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205163959/http://www.enterprisecanadanetwork.ca/_uploads/resources/Automotive-Market-Sector-Profile-Italy.pdf|archive-date=5 December 2014|access-date=26 November 2014|publisher=[[Trade Commissioner Service|The Canadian Trade Commissioner Service]]}}; {{Cite web|title=Data & Trends of the European Food and Drink Industry 2013–2014 |url=http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206010318/http://www.fooddrinkeurope.eu/uploads/publications_documents/Data__Trends_of_the_European_Food_and_Drink_Industry_2013-2014.pdf|archive-date=6 December 2014|access-date=26 November 2014|publisher=[[FoodDrinkEurope]]}}; {{Cite news|date=10 January 2014|title=Italy fashion industry back to growth in 2014 |url=http://uk.reuters.com/article/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141205114140/http://uk.reuters.com/article/2014/01/10/uk-italy-fashion-growth-idUKBREA0912220140110|archive-date=5 December 2014|access-date=26 November 2014|work=Reuters}}</ref> [[File:Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district.jpg|thumb|[[ميلان]] اٽلي جو معاشي گاديءَ جو هنڌ آهي<ref>{{Cite web|date=18 May 2018|title=Milan, Italy's Industrial and Financial Capital|url=https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707141649/https://www.prologis.it/en/industrial-logistics-warehouse-space/europe/italy/milan-italys-industrial-and-financial-capital|archive-date=7 July 2022|access-date=27 May 2022}}</ref> ۽ هڪ عالمي [[مالي مرڪز]] ۽ [[فيشن گاديءَ جو هنڌ]] آهي.]] [[File:Siena, Piazza Salimbeni (Bank Monte dei Paschi di Siena) (38588876202).jpg|thumb|[[بانڪا مونٽي دي پاسڪي دي سيئنا]]، جيڪا 1472ع ۾ قائم ٿي، دنيا جي [[قديم ترين بئنڪن جي فهرست|سڀ کان قديم يا ٻئي نمبر تي قديم بئنڪ آهي جيڪا مسلسل ڪم ڪري رهي آهي]].]] [[File:The Eni building, Quartiere XXXII Europa, Roma, Lazio, Italy - panoramio.jpg|thumb|[[ايني]] کي دنيا جي تيل ۽ گئس جي [[سپرميجرز]] مان هڪ سمجھيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.globalwitness.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|title=The spotlight sharpens: Eni and corruption in Republic of Congo's oil sector|website=Global Witness|access-date=27 April 2020|archive-date=25 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725204616/https://www.globalwitness.org/en/campaigns/oil-gas-and-mining/spotlight-sharpens/|url-status=dead}}</ref>]] اٽلي دنيا جو [[پيداوار جي پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو پيداواري ملڪ]] ۽ يورپ ۾ ٻيو وڏو ملڪ آهي،<ref>"[http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country= Manufacturing, value added (current US$)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010152014/http://databank.worldbank.org/data/reports.aspx?source=2&series=NV.IND.MANF.KD&country=|date=10 October 2017}}". Retrieved 17 May 2017.</ref> جنهن جي خاصيت اها آهي ته ساڳي ماپ واري ٻين معيشتن جي ڀيٽ ۾ ان ۾ ملٽي نيشنل ڪارپوريشنون گهٽ آهن ۽ ڪيترائي متحرڪ [[ننڍا ۽ وچولي درجي جا ڪاروبار|ننڍا ۽ وچولي درجي جا ڪاروبار]] موجود آهن، جيڪي صنعتي ضلعن ۾ گڏ ٿيل آهن ۽ اطالوي صنعت جي ريڙهه جي هڏي آهن. ان سان هڪ اهڙو پيداوار وارو شعبو پيدا ٿيو آهي، جيڪو اڪثر نچ مارڪيٽن ۽ عياشي شين جي برآمد تي ڌيان ڏئي ٿو. جيتوڻيڪ اهو مقدار جي لحاظ کان مقابلي ۾ گهٽ صلاحيت رکي ٿو، پر اعليٰ معيار جي شين وسيلي انهن ايشيائي معيشتن سان مقابلو ڪري سگهي ٿو، جتي مزدوريءَ جو خرچ گهٽ آهي.<ref>{{Cite news|date=19 May 2005|title=Knowledge Economy Forum 2008: Innovative Small And Medium Enterprises Are Key To Europe & Central Asian Growth |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623065619/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/0,,contentMDK:21808326~menuPK:258604~pagePK:2865106~piPK:2865128~theSitePK:258599,00.html|archive-date=23 June 2008|access-date=17 June 2008|publisher=The World Bank}}</ref> اٽلي 2023ع ۾ دنيا جو [[برآمدات موجب ملڪن جي فهرست|9هين وڏو برآمد ڪندڙ]] ملڪ هو. [[اٽلي جي وڏن واپاري ڀائيوارن جي فهرست|ان جا ويجها واپاري لاڳاپا]] ٻين يورپي يونين ملڪن سان آهن، ۽ 2019ع ۾ ان جا سڀ کان وڏا برآمدي ڀائيوار جرمني (12%)، فرانس (11%) ۽ آمريڪا (10%) هئا.<ref name="cia.gov">{{Cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 May 2021|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> [[اطالوي موٽر گاڏين جي صنعت]] ملڪ جي پيداواري شعبي جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 2015ع ۾ 144,000 کان وڌيڪ ڪمپنيون ۽ لڳ ڀڳ 485,000 ملازم هئا،<ref>{{Cite web|title=Auto: settore da 144mila imprese in Italia e 117 mld fatturato|url=http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925121926/http://www.adnkronos.com/soldi/economia/2015/09/23/auto-settore-mila-imprese-italia-mld-fatturato_WooBmrBqxgxO7mOvIRXUBI.html|archive-date=25 September 2015|access-date=23 September 2015|website=adnkronos.com}}</ref> ۽ اها GDP ۾ 9% حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Country Profiles – Italy|url=http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080211190839/http://acea.thisconnect.com/index.php/country_profiles/detail/italy|archive-date=11 February 2008|access-date=9 February 2008|website=acea.thisconnect.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Auto Market 2021. General Motors Is The Only Group To Report Double-digit Losses |url=https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701010705/https://www.focus2move.com/world-car-group-ranking|archive-date=1 July 2021|access-date=27 May 2022}}</ref> ملڪ وٽ گاڏين جو وڏو سلسلو آهي، [[ماس مارڪيٽ]] تي ڌيان ڏيندڙ برانڊن جهڙوڪ [[فيات]]، [[پريميئم پيداوار|پريميئم]] برانڊن جهڙوڪ [[الفا روميو]] ۽ [[مازيراتي]] کان وٺي عياشي [[سپر ڪارز]] جهڙوڪ [[پاگاني (ڪمپني)|پاگاني]]، [[لامبورگيني]] ۽ [[فيراري]] تائين. [[بانڪا مونٽي دي پاسڪي دي سيئنا]]، تعريف تي دارومدار رکندي، دنيا جي سڀ کان قديم يا ٻئي نمبر تي قديم بئنڪ آهي جيڪا مسلسل ڪم ڪري رهي آهي، ۽ اٽلي جي چوٿين وڏي تجارتي ۽ ريٽيل بئنڪ آهي.<ref>{{Cite news|date=26 October 2017|title=Italy's fourth-biggest bank returns to the stockmarket|url=https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215112321/https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21730672-shares-bailed-out-bank-start-trading-again-italys-fourth-biggest-bank|archive-date=15 February 2018|access-date=26 October 2021|newspaper=[[The Economist]]}}</ref> اٽلي وٽ مضبوط [[ڪوآپريٽو]] شعبو آهي، جنهن ۾ يورپي يونين اندر آباديءَ جو سڀ کان وڏو حصو (4.5%) ڪوآپريٽو ۾ ملازم آهي.<ref>{{Cite web|date=April 2016|title=The Power of Cooperation – Cooperatives Europe key statistics 2015 |url=https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112034412/https://coopseurope.coop/sites/default/files/The%20power%20of%20Cooperation%20-%20Cooperatives%20Europe%20key%20statistics%202015.pdf|archive-date=12 November 2020|access-date=28 May 2021|website=[[Cooperatives Europe]]}}</ref> [[وال ڊي آڪري تيل جو ميدان|وال ڊي آڪري]] علائقو، بازيليڪاتا، يورپ جو سڀ کان وڏو [[آن شور (هائيڊروڪاربنز)|آن شور]] [[هائيڊروڪاربن ميدان]] رکي ٿو.<ref>{{Cite web|title=In Val d'Agri with Upstream activities|url=https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516034214/https://www.eni.com/en-IT/operations/italy-val-agri-upstream-activities.html|archive-date=16 May 2022|access-date=3 February 2021|publisher=[[Eni]]}}</ref> معتدل قدرتي گئس جا ذخيرا، خاص طور تي [[پو ماٿري]] ۽ ايڊرياٽڪ سمنڊ جي هيٺان آف شور علائقن ۾، دريافت ڪيا ويا آهن ۽ اهي ملڪ جو سڀ کان اهم معدني وسيلو آهن. اٽلي دنيا ۾ [[پومس]]، [[پوزولانا]] ۽ [[فيلڊسپار]] جي اهم پيدا ڪندڙن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy, the economy: Resources and power|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|access-date=9 February 2015|date=3 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209194536/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy/26994/Forestry#toc26986|archive-date=9 February 2015|url-status=live}}</ref> ٻيو قابل ذڪر وسيلو سنگ مرمر آهي، خاص طور تي ٽسڪني مان نڪرندڙ مشهور اڇو [[ڪارارا سنگ مرمر]]. اٽلي هڪ مالي اتحاد، يعني يورو زون، جو حصو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 330 ملين شهرين جي نمائندگي ڪري ٿو، ۽ [[يورپي واحد مارڪيٽ]] جو پڻ حصو آهي، جيڪا 500 ملين کان وڌيڪ صارفين جي نمائندگي ڪري ٿي. ڪيترين ئي ملڪي تجارتي پاليسين جو تعين يورپي يونين جي ميمبر ملڪن جي معاهدن ۽ يورپي يونين جي قانون سازي ذريعي ٿيندو آهي. اٽلي 2002ع ۾ گڏيل يورپي ڪرنسي، [[يورو]]، اختيار ڪئي.<ref>{{Cite news|last=Andrews|first=Edmund L.|date=1 January 2002|title=Germans Say Goodbye to the Mark, a Symbol of Strength and Unity|url=https://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501031330/http://www.nytimes.com/2002/01/01/world/germans-say-goodbye-to-the-mark-a-symbol-of-strength-and-unity.html|archive-date=1 May 2011|access-date=18 March 2011|work=The New York Times}}; {{Cite news|last=Taylor Martin|first=Susan|date=28 December 1998|title=On Jan.{{spaces}}1, out of many arises one Euro|work=[[St. Petersburg Times]]|page=National, 1.A}}</ref> ان جي مالياتي پاليسي [[يورپي مرڪزي بئنڪ]] طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي. اٽلي [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] کان متاثر ٿيو، جنهن ڍانچائي مسئلن کي وڌيڪ سنگين بڻايو.<ref>{{Cite web|last=Orsi|first=Roberto|date=23 April 2013|title=The Quiet Collapse of the Italian Economy|work=Euro Crisis in the Press |url=http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119075748/http://blogs.lse.ac.uk/eurocrisispress/2013/04/23/the-quiet-collapse-of-the-italian-economy|archive-date=19 November 2014|access-date=24 November 2014|publisher=[[The London School of Economics]]}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي کان 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هر سال GDP جي 5–6% مضبوط واڌ کان پوءِ،<ref>{{Cite book|last=Nicholas Crafts, Gianni Toniolo|title=Economic growth in Europe since 1945 |url=https://archive.org/details/economicgrowthin0000unse_r6k7|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-5214-9627-8|page=[https://archive.org/details/economicgrowthin0000unse_r6k7/page/428 428]}}</ref> ۽ 1980ع ۽ 1990ع واري ڏهاڪن ۾ تدريجي سستي کان پوءِ، ملڪ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ جمود جو شڪار ٿيو.<ref>{{Cite web|last=Balcerowicz|first=Leszek|title=Economic Growth in the European Union|url=http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714205108/http://www.lisboncouncil.net/growth/documents/LISBON_COUNCIL_Economic_Growth_in_the_EU%20(1).pdf|archive-date=14 July 2014|access-date=8 October 2014|publisher=The Lisbon Council}}; {{Cite news|title="Secular stagnation" in graphics|url=https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141123234145/http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2014/11/secular-stagnation-graphics|archive-date=23 November 2014|access-date=24 November 2014|newspaper=The Economist}}</ref> وڏي سرڪاري خرچ سان واڌ بحال ڪرڻ لاءِ سياسي ڪوششن [[عوامي قرض]] ۾ شديد واڌ پيدا ڪئي، جيڪو 2017ع ۾ GDP جي 132% کان وڌيڪ هو؛<ref>{{Cite web|date=15 May 2018|title=Debito pubblico oltre 2.300 miliardi e all'estero non lo comprano|url=https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221072720/https://www.investireoggi.it/economia/debito-pubblico-oltre-2-300-miliardi-e-litalia-e-sulla-strada-dellautarchia-finanziaria|archive-date=21 February 2020|access-date=1 June 2018}}</ref> اهو يورپي يونين ۾ يونان کان پوءِ ٻيو سڀ کان وڏو هو.<ref>{{Cite web|title=Government debt increased to 93.9% of GDP in euro area and to 88.0% in EU28|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021162159/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/2-22072014-AP/EN/2-22072014-AP-EN.PDF|archive-date=21 October 2014|access-date=24 November 2014|publisher=[[Eurostat]]}}</ref> [[اطالوي سرڪاري قرض|اطالوي عوامي قرض]] جو سڀ کان وڏو حصو قومي ادارن ۽ ماڻهن وٽ آهي، جيڪو اٽلي ۽ يونان جي وچ ۾ هڪ اهم فرق آهي،<ref>{{Cite web|date=18 May 2010|title=Could Italy Be Better Off than its Peers?|url=https://www.cnbc.com/2010/05/18/could-italy-be-better-off-than-its-peers.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430030613/http://www.cnbc.com/id/37207942/Could_Italy_Be_Better_Off_than_its_Peers|archive-date=30 April 2011|access-date=30 May 2011|publisher=CNBC}}</ref> ۽ [[گهريلو قرض]] جي سطح او اي سي ڊي جي اوسط کان گهڻي گهٽ آهي.<ref>{{Cite web|title=Household debt and the OECD's surveillance of member states|url=http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD's%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109041518/http://www.nationalbanken.dk/da/om_nationalbanken/oekonomisk_forskning/Documents/4_Household%20debt%20and%20the%20OECD%27s%20surveillance%20of%20member%20states%20by%20Christophe%20Andr%C3%A9.pdf|archive-date=9 January 2015|access-date=26 November 2014|publisher=[[OECD]] Economics Department}}</ref> [[ڏکڻ وارو سوال|وڏي اتر–ڏکڻ ورهاست]] سماجي-معاشي ڪمزوريءَ جو هڪ اهم عنصر آهي؛<ref>{{Cite news|title=Oh for a new risorgimento|url=https://www.economist.com/special-report/2011/06/11/oh-for-a-new-risorgimento|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024163715/http://www.economist.com/node/18780831|archive-date=24 October 2014|access-date=24 November 2014|newspaper=The Economist}}</ref> اتر ۽ ڏکڻ وارن علائقن ۽ ميونسپلٽين جي سرڪاري آمدنيءَ ۾ تمام وڏو فرق آهي.<ref>{{Cite web|title=Comune per Comune, ecco la mappa navigabile dei redditi dichiarati in Italia|url=http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405032750/http://www.lastampa.it/economia/speciali/redditi-italia|archive-date=5 April 2015|access-date=4 April 2015|website=lastampa.it}}</ref> سڀ کان امير صوبو، [[آلٽو آديجي-ڏکڻ ٽائرول]]، في فرد قومي GDP جو 152% ڪمائي ٿو، جڏهن ته سڀ کان غريب علائقو، ڪلابريا، 61% ڪمائي ٿو.<ref>{{Cite web|title=GDP per capita at regional level|url=https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054135/https://www.istat.it/it/files/2016/12/Conti-regionali_2015.pdf?title=Conti+economici+territoriali+-+12%2Fdic%2F2016+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=25 October 2017|publisher=[[Istat]]}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح (11%) يورو زون جي اوسط کان مٿي آهي،<ref>{{Cite web|title=Euro area unemployment rate at 11%|url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731232352/http://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/8121455/3-31072017-AP-EN.pdf|archive-date=31 July 2017|access-date=26 October 2017|publisher=[[Eurostat]]}}</ref> پر جدا جدا انگن موجب اها اتر ۾ 7% ۽ ڏکڻ ۾ 19% آهي.<ref>{{Cite web|last=Istat|author-link=National Institute of Statistics (Italy)|title=Employment and unemployment: second quarter 2017 |url=http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026054033/http://www.istat.it/it/files/2017/09/Mercato-del-lavoro-II-trim-2017.pdf?title=Il+mercato+del+lavoro+-+12%2Fset%2F2017+-+Testo+integrale+e+nota+metodologica.pdf|archive-date=26 October 2017|access-date=26 October 2017}}</ref> [[درمياني آمدني|درمياني قابلِ خرچ آمدني]] 2021ع ۾ هر سال $27,949 هئي ([[قوت خريد جي برابري|PPP]]).<ref name="y148">{{cite book | author=OECD | title=Society at a Glance 2024: OECD Social Indicators, Figure 4.1 Median income varies by a factor eight across OECD countries | publisher=OECD | date=20 June 2024 | url=https://www.oecd.org/en/publications/2024/06/society-at-a-glance-2024_08001b73/full-report/component-12.html#indicator-d1e8404-8cd0a55a48 | page=}}</ref> [[اٽلي ۾ نوجوانن جي بيروزگاري|نوجوانن جي بيروزگاريءَ جي شرح]] (2018ع ۾ 32%) انتهائي بلند آهي. === زراعت === {{Main|اٽلي ۾ زراعت}} [[File:Vineyards in Piemonte, Italy.jpg|thumb|[[پيڊمونٽ جو انگورن وارو منظر: لانگهي-روئيرو ۽ مونفيراتو|لانگهي ۽ مونفيرات، پيڊمونٽ ۾ انگورن جا باغ]]. اٽلي دنيا جو [[شراب پيدا ڪندڙ ملڪن جي فهرست|سڀ کان وڏو شراب پيدا ڪندڙ ملڪ]] آهي، ۽ ان وٽ مقامي [[انگور جي ول|انگورن جي ولين]] جو سڀ کان وسيع قسم آهي.<ref>{{Cite web|date=25 November 2018|title=L'Italia è il maggiore produttore di vino|url=http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111224545/http://www.inumeridelvino.it/2018/11/la-produzione-di-vino-nel-mondo-2018-prima-stima-oiv.html|archive-date=11 November 2021|access-date=11 November 2021|language=it}}; {{Cite web|date=3 June 2017|title=L'Italia è il paese con più vitigni autoctoni al mondo|url=https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101044918/https://giornalevinocibo.com/2017/06/03/italia-prima-assoluta-per-vitgni-autoctoni-ecco-i-dati-dei-vari-stati|archive-date=1 November 2021|access-date=11 November 2021|language=it}}</ref>]] آخري زرعي مردم شماري موجب، 2010ع ۾ 1.6&nbsp;ملين فارم هئا (2000ع کان −32%)، جيڪي {{Convert|12700000|ha|0|abbr=on|disp=or}} تي پکڙيل هئا (انهن مان 63% ڏکڻ اٽلي ۾ آهن).<ref name="agrocensus">{{Cite web|date=24 October 2010|title=Censimento Agricoltura 2010|url=http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213021626/http://dati-censimentoagricoltura.istat.it/|archive-date=13 February 2015|access-date=11 February 2015|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> 99% خاندانن طرفان هلندڙ ۽ ننڍا آهن، جن جو سراسري پکيڙ صرف {{Convert|8|ha|0|abbr=on}} آهي.<ref name="agrocensus"/> زرعي استعمال واري زمين مان، اناج جا کيت 31%، [[زيتون]] جا باغ 8%، [[انگورن جا باغ]] 5%، [[کٽا ميوا]] جا باغ 4%، [[شگر بيٽ]] 2%، ۽ باغباني 2% تي مشتمل آهن. باقي زمين گهڻو ڪري چراگاهن (26%) ۽ چارا اناج (12%) لاءِ مخصوص آهي.<ref name="agrocensus"/> اٽلي دنيا جو [[شراب پيدا ڪندڙ ملڪن جي فهرست|سڀ کان وڏو شراب پيدا ڪندڙ ملڪ]] آهي،<ref>{{Cite web|year=2010|title=OIV report on the State of the vitiviniculture world market|url=http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728145648/http://news.reseau-concept.net/images/oiv_es/Client/DIAPORAMA_STATISTIQUES_Tbilissi_2010_EN.ppt|archive-date=28 July 2011|website=news.reseau-concept.net|publisher=Réseau-CONCEPT|format=PowerPoint presentation}}</ref><ref>{{Cite news |last=Pisa |first=Nick |date=12 June 2011 |title=Italy overtakes France to become world's largest wine producer |url=https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903021833/http://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/wine/8571222/Italy-overtakes-France-to-become-worlds-largest-wine-producer.html |archive-date=3 September 2011 |access-date=17 August 2011 |work=The Telegraph}}</ref> ۽ [[زيتون جو تيل]]، ميون (صوف، زيتون، انگور، نارنگيون، ليمون، ناسپاتيون، خوبانيون، هيزل نٽ، آڙون، چيريون، آلوبخارا، اسٽرابيريون ۽ ڪيئي فروٽ) ۽ ڀاڄين (خاص طور تي آرٽچوڪ ۽ ٽماٽا) جو اهم پيدا ڪندڙ آهي. سڀ کان مشهور [[اطالوي شراب]] [[ٽسڪني (شراب)|ٽسڪن]] [[ڪيانتي]] ۽ [[پيڊمونٽ (شراب)|پيڊمونٽي]] [[بارولو]] آهن. ٻيا مشهور شراب [[بارباريسڪو]]، [[باربيرا ڊي آستي]]، [[برونيلو دي مونتالچينو]]، [[فراسڪاتي DOC|فراسڪاتي]]، [[مونٽي پلچانو دابروزو]]، [[موريلينو دي اسڪانسانو]]، ۽ چمڪندڙ شراب [[فرانچياڪورتا DOCG|فرانچياڪورتا]] ۽ [[پروسيڪو]] آهن. معياري شيون جن ۾ اٽلي خاص مهارت رکي ٿو، خاص طور شراب ۽ [[اطالوي DOP پنيرن جي فهرست|علائقائي پنير]]، اڪثر معيار جي ضمانت وارن ليبلن [[Denominazione di origine controllata|DOC/DOP]] هيٺ محفوظ ڪيون وينديون آهن. هي [[يورپي يونين ۾ جاگرافيائي اشارا ۽ روايتي خاصيتون|جاگرافيائي اشاري وارو سرٽيفڪيٽ]]، جيڪو يورپي يونين طرفان منظور ٿيل آهي، [[نقلي شين]] سان مونجهاري کان بچڻ لاءِ اهم سمجھيو ويندو آهي. == آمدرفت == {{Main|اٽلي ۾ آمدرفت}} {{See also|اٽلي ۾ ريلوي اسٽيشنون}} [[File:A8-A26 Besnate.jpg|thumb|آٽوسترادا ديئي لاگي ('ڍنڍن واري موٽر وي'؛ [[آٽوسترادا A8 (اٽلي)|A8]] ۽ [[آٽوسترادا A9 (اٽلي)|A9]] جو حصو)، دنيا ۾ ٺهيل پهرين موٽر وي<ref name="independent"/>]] {{Anchor|Infrastructure}}اٽلي پهريون ملڪ هو جنهن موٽر ويون، ''[[آٽوسترادي]]''، ٺاهيون، جيڪي تيز ٽرئفڪ ۽ موٽر گاڏين لاءِ مخصوص هيون.<ref name="independent">{{Cite news|last=Lenarduzzi|first=Thea|date=30 January 2016|title=The motorway that built Italy: Piero Puricelli's masterpiece|url=http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220526/http://www.independent.co.uk/travel/europe/the-worlds-first-motorway-piero-puricellis-masterpiece-is-the-focus-of-an-unlikely-pilgrimage-a6840816.html|archive-date=26 May 2022|access-date=12 May 2022|work=[[The Independent]]}}</ref> 2002ع ۾ اٽلي ۾ استعمال لائق [[اٽلي ۾ رستا|رستن]] جي ڊيگهه {{Convert|668721|km|mi|abbr=on}} هئي، جنهن ۾ {{Convert|6487|km|mi|abbr=on}} موٽر ويون شامل هيون، جيڪي رياست جي ملڪيت هيون پر [[اٽلانٽيا (ڪمپني)|اٽلانٽيا]] طرفان خانگي طور هلائي وينديون هيون. 2005ع ۾، لڳ ڀڳ 34,667,000 ڪارون (هر 1,000 ماڻهن تي 590) ۽ 4,015,000 مال بردار گاڏيون هن نيٽ ورڪ تي هلنديون هيون.<ref name="European Commission">{{Cite web|last=European Commission|author-link=European Commission|title=Panorama of Transport|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090407142402/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_OFFPUB/KS-DA-07-001/EN/KS-DA-07-001-EN.PDF|archive-date=7 April 2009|access-date=3 May 2009}}</ref> [[File:Etr500.JPG|thumb|[[ETR 500]] ريل گاڏي [[فلورنس–روم تيز رفتار ريلوي|فلورنس–روم تيز رفتار لائين]] تي، جيڪا يورپ ۾ ٺهيل پهرين تيز رفتار ريلوي هئي<ref>{{Cite web|title=Special report: A European high-speed rail network|url=https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|access-date=22 July 2023|website=op.europa.eu|language=en-GB|archive-date=17 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240317233927/https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/high-speed-rail-19-2018/en/|url-status=live}}</ref>]] [[اٽلي ۾ ريل آمدرفت|ريلوي نيٽ ورڪ]]، جيڪو رياست جي ملڪيت آهي ۽ [[فيروويه ديلو ستاتو|ريتي فيرووياريا ايتاليانا]] (FSI) طرفان هلائجي ٿو، 2024ع ۾ ڪل {{Convert|16879|km|mi|abbr=on}} هو، جنهن مان {{Convert|12277|km|0|abbr=on}} بجليءَ سان هلندڙ هو،<ref>{{Cite web |title=The network today |url=https://www.rfi.it/en/Network/The-network-today.html |access-date=29 September 2025 |website=[[Rete Ferroviaria Italiana]] |publisher=}}</ref> ۽ جنهن تي 4,802 لوڪوموٽو ۽ ريل ڪارون هلن ٿيون. تيز رفتار ريلن جو مکيه عوامي آپريٽر [[ترينيتاليا]] آهي، جيڪو FSI جو حصو آهي. تيز رفتار ريلون ٽن قسمن ۾ آهن: [[فريچياروسا]] ('ڳاڙهو تير') ريلون مخصوص تيز رفتار پٽڙين تي وڌ ۾ وڌ 300{{spaces}}km/h جي رفتار سان هلن ٿيون؛ [[فريچيارجينتو]] ('چانديءَ جو تير') تيز رفتار ۽ مکيه پٽڙين تي وڌ ۾ وڌ 250{{spaces}}km/h سان هلن ٿيون؛ ۽ [[فريچيابيانڪا]] ('اڇو تير') علائقائي تيز رفتار لائينن تي وڌ ۾ وڌ 200{{spaces}}km/h سان هلن ٿيون. اٽلي وٽ پاڙيسري ملڪن سان الپائن جبلن مٿان 11 ريل سرحدي گذرگاهون آهن. هوائي آمدرفت استعمال ڪندڙ مسافرن جي تعداد موجب اٽلي يورپ ۾ پنجين نمبر تي آهي، 2011ع ۾ لڳ ڀڳ 148 ملين مسافرن، يعني يورپ جي ڪل جو تقريباً 10%، سان.<ref>{{Cite web|date=7 January 2013|title=Trasporto aereo in Italia (PDF)|url=http://www.istat.it/it/archivio/78802|access-date=5 August 2013|publisher=ISTAT|archive-date=13 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130113035254/http://www.istat.it/it/archivio/78802|url-status=live}}</ref> 2022ع ۾ 45 شهري هوائي اڏا هئا، جن ۾ [[ميلان مالپينسا ايئرپورٽ]] ۽ [[روم فيوميچينو ايئرپورٽ]] جا مرڪز شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Aeroporti in Italia: quanti sono? Elenco per regione|url=https://gliaeroporti.it/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117184416/https://gliaeroporti.it/|archive-date=17 November 2022|access-date=17 November 2022|language=it}}</ref> 2021ع کان، اٽلي جو قومي هوائي جهاز بردار [[ITA ايئرويز]] آهي، جنهن [[اليتاليا]] جي جاءِ ورتي.<ref>{{Cite news|last=Buckley|first=Julia|date=18 October 2021|title=Italy reveals its new national airline|url=https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|access-date=18 October 2021|publisher=CNN|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018100255/https://edition.cnn.com/travel/article/ita-airways-launch/index.html|url-status=live}}; {{Cite news|last=Villamizar|first=Helwing|date=15 October 2021|title=Italian Flag Carrier ITA Airways Is Born|url=https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016100028/https://airwaysmag.com/airlines/ita-airways-is-born|archive-date=16 October 2021|access-date=18 October 2021|work=Airways Magazine}}</ref> 2004ع ۾ 43 وڏا سامونڊي بندرگاهه هئا، جن ۾ [[جينوا]] شامل آهي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو ۽ بحر روم ۾ ٻيو وڏو بندرگاهه آهي. 2005ع ۾ اٽلي وٽ لڳ ڀڳ 389,000 يونٽن تي مشتمل شهري هوائي ٻيڙو ۽ 581 جهازن تي مشتمل واپاري ٻيڙو هو.<ref name="European Commission"/> قومي اندروني آبي رستن جي نيٽ ورڪ جي ڊيگهه 2012ع ۾ تجارتي آمدرفت لاءِ {{Convert|2400|km|0|abbr=on}} هئي.<ref name="cia.gov"/> اتر اطالوي بندرگاهه، جهڙوڪ ٽريئستي جو گہرے پاڻي وارو بندرگاهه، جنهن جون وچ ۽ اوڀر يورپ سان وسيع ريلوي ڳنڍڻيون آهن، سبسڊين ۽ اهم پرڏيهي سيڙپڪاريءَ جو مرڪز آهن.<ref>Marcus Hernig: Die Renaissance der Seidenstraße (2018) pp 112.; Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete with the Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.; Chazizam, M. (2018). The Chinese Maritime Silk Road Initiative: The Role of the Mediterranean. Mediterranean Quarterly, 29(2), 54–69.; Guido Santevecchi: Di Maio e la Via della Seta: «Faremo i conti nel 2020», siglato accordo su Trieste in Corriere della Sera: 5. November 2019.; Linda Vierecke, Elisabetta Galla "Triest und die neue Seidenstraße" In: Deutsche Welle, 8 December 2020.; {{Cite web|title=HHLA PLT Italy starting on schedule |url=https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule|website=hellenicshippingnews.com|access-date=11 January 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111105059/https://www.hellenicshippingnews.com/hhla-plt-italy-starting-on-schedule/|url-status=live}}</ref> آگسٽ 2025ع ۾، رٿيل [[آبنائے ميسينا پل]] کي ميلوني حڪومت طرفان حتمي منظوري ڏني وئي، جنهن جي تعمير 2025ع جي سرءُ ۾ شروع ٿيڻ مقرر آهي. اهو [[ڪلابريا]] کي [[سسلي]] سان ڳنڍيندو جڏهن اهو 2032ع ۾ کلي ويندو، ۽ اهو [[سڀ کان ڊگهي معلق پلن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان ڊگهي معلق پل]] بڻجي ويندو.<ref>{{cite web|title=Italy gives final go-ahead for landmark Sicily bridge project |url=https://www.reuters.com/world/europe/italy-gives-final-go-ahead-landmark-sicily-bridge-project-2025-08-06/ |website=reuters.com |date=6 August 2025 |access-date=6 August 2025}}</ref> == توانائي == {{Main|اٽلي ۾ توانائي}} {{Further|اٽلي ۾ قابل تجديد توانائي|اٽلي ۾ بجلي جو شعبو}} [[File:Pannelli solari Unicoop Tirreno.JPG|thumb|[[پيومبينو]]، ٽسڪني ۾ شمسي پينل. اٽلي دنيا جي قابل تجديد توانائي جي سڀ کان وڏن پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي.<ref name="legambiente2015">{{Cite web|date=18 May 2015|title=Il rapporto Comuni Rinnovabili 2015|url=http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015|access-date=13 March 2016|website=Comuni Rinnovabili|publisher=Legambiente|language=it|archive-date=14 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314011841/http://www.comunirinnovabili.it/il-rapporto-comuni-rinnovabili-2015/|url-status=live}}</ref>]] اٽلي دنيا جي [[قابل تجديد ذريعن مان بجلي پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|قابل تجديد توانائي جي سڀ کان وڏن پيدا ڪندڙن]] مان هڪ بڻجي ويو آهي، جيڪو يورپي يونين ۾ ٻيو ۽ دنيا ۾ نائون نمبر رکي ٿو. [[اٽلي ۾ هوائي توانائي|هوائي توانائي]]، [[اٽلي ۾ پن بجلي|پن بجلي]] ۽ [[اٽلي ۾ ارضي حرارتي توانائي|ارضي حرارتي توانائي]] ملڪ ۾ [[اٽلي ۾ بجلي جو شعبو|بجلي]] جا اهم ذريعا آهن. [[اٽلي ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعا]] پيدا ٿيندڙ سموري بجلي جو 28% فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ صرف پن بجلي 13% تائين پهچي ٿي، ان کان پوءِ شمسي توانائي 6%، هوائي توانائي 4%، بائيو انرجي 3.5% ۽ ارضي حرارتي توانائي 1.6% آهي.<ref name="gse">{{Cite web|date=19 December 2013|title=Rapporto Statistico sugli Impianti a fonti rinnovabili|url=http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018022905/http://www.gse.it/it/Statistiche/RapportiStatistici/Pagine/default.aspx|archive-date=18 October 2017|access-date=11 February 2015|publisher=Gestore dei Servizi Energetici}}</ref> قومي طلب جو باقي حصو فوسل ٻارڻن (قدرتي گئس 38%، ڪوئلو 13%، تيل 8%) ۽ درآمدات مان پورو ٿئي ٿو.<ref name="gse"/> [[ايني]]، جيڪا 79 ملڪن ۾ ڪم ڪري ٿي، ست "[[بگ آئل]]" ڪمپنين مان هڪ ۽ دنيا جي سڀ کان وڏين صنعتي ڪمپنين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|title=Summary for Eni SpA|url=https://finance.yahoo.com/q?s=E|access-date=1 July 2020|archive-date=4 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604184217/http://finance.yahoo.com/q?s=e|url-status=live}}</ref> [[اٽلي ۾ شمسي توانائي|شمسي توانائي]] جي پيداوار اڪيلي 2014ع ۾ بجلي جو 9% هئي، جنهن سان اٽلي دنيا ۾ شمسي توانائي جي سڀ کان وڏي حصيداري وارو ملڪ بڻيو.<ref name="legambiente2015"/> [[مونتالتو دي ڪاسترو فوٽو وولٽائڪ پاور اسٽيشن]]، جيڪا 2010ع ۾ مڪمل ٿي، اٽلي جي سڀ کان وڏي فوٽو وولٽائڪ (PV) بجلي گهر آهي.<ref>{{Cite web|title=The Italian Montalto di Castro and Rovigo PV plants|url=https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509012719/https://www.solarserver.com/solar-magazine/solar-energy-system-of-the-month/the-italian-montalto-di-castro-and-rovigo-pv-plants.html|archive-date=9 May 2018|access-date=8 May 2018|website=solarserver.com}}</ref> اٽلي پهريون ملڪ هو جنهن بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[اٽلي ۾ ارضي حرارتي توانائي|ارضي حرارتي توانائي]] جو استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|year=2011|title=Inventario delle risorse geotermiche nazionali|url=http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722034736/http://unmig.sviluppoeconomico.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp|archive-date=22 July 2011|access-date=14 September 2011|publisher=UNMIG}}</ref> [[اٽلي ۾ جوهري توانائي]] [[1987ع جا اطالوي ريفرنڊم|1987ع جي ريفرنڊمن]] کان پوءِ، 1986ع جي [[چرنوبل حادثو]] جي پسمنظر ۾، ڇڏي ڏني وئي، جيتوڻيڪ اٽلي اڃا تائين پرڏيهي علائقن ۾ اطالوي ملڪيت وارن ريئڪٽرن مان جوهري توانائي درآمد ڪري ٿو. == سائنس ۽ ٽيڪنالاجي == {{Main|اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}} {{See also|اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست}} [[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|upright=.8|[[گليليو گليلي]]، جنهن کي عام طور جديد سائنس، فزڪس ۽ فلڪيات جو پيءُ سمجھيو ويندو آهي]] صدين کان، اٽلي هڪ اهڙي سائنسي برادريءَ کي فروغ ڏنو آهي، جنهن سائنسن ۾ اهم دريافتون پيدا ڪيون. [[گليليو گليلي]] [[سائنسي انقلاب]] ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو ۽ کيس عام طور [[مشاهداتي فلڪيات]]،<ref>{{Cite book|last=Singer|first=C.|url=https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|title=A Short History of Science to the Nineteenth Century|date=1941|publisher=Clarendon Press|page=217|access-date=22 March 2023|archive-date=2 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002213513/https://books.google.com/books?id=mPIgAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> جديد فزڪس،<ref>{{Cite book|last=Whitehouse|first=D.|url=https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit|title=Renaissance Genius: Galileo Galilei & His Legacy to Modern Science|date=2009|publisher=Sterling Publishing|isbn=978-1-4027-6977-1|page=[https://archive.org/details/renaissancegeniu0000whit/page/219 219]}}</ref> ۽ [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]] جو پيءُ سمجھيو ويندو آهي.<ref>''Thomas Hobbes: Critical Assessments'', Volume 1. Preston King. 1993. p. 59</ref><ref>{{Cite book|last=Disraeli|first=I.|title=Curiosities of Literature|url=https://archive.org/details/curiositieslite09disrgoog|date=1835|publisher=W. Pearson & Company|page=[https://archive.org/details/curiositieslite09disrgoog/page/n384 371]}}</ref> [[لابوراتوري ناتسيونالي دل گران ساسو]] (LNGS) دنيا جو سڀ کان وڏو زير زمين تحقيقي مرڪز آهي.<ref>{{Cite web|title=I Laboratori Nazionali del Gran Sasso|url=https://www.lngs.infn.it/it/descrizione-generale|access-date=15 January 2018|language=it}}</ref> ٽريئستي ۾ آباديءَ جي نسبت سان يورپ ۾ محققن جو سڀ کان وڏو سيڪڙو آهي.<ref>G. Bar "Trieste, è record europeo di ricercatori: 37 ogni mille abitanti. Più della Finlandia", In: il Fatto Quotidiano, 26 April 2018.</ref> اٽلي 2025ع ۾ [[عالمي جدت اشاري]] ۾ 28هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/italy |access-date=16 October 2025 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=17 October 2025}}</ref> اٽلي ۾ [[ٽيڪنالاجي پارڪ]] آهن، جهڙوڪ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ ڪلوميٽرو روسو (بيرگامو)، [[AREA سائنس پارڪ]] (ٽريئستي)، ويگا-وينس گيٽ وي فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي (وينيزيا)، توسڪانا لائيف سائنسز (سيئنا)، ٽيڪنالاجي پارڪ آف لودي ڪلسٽر (لودي)، ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ آف ناواڪيو (پيزا)،<ref>{{Cite web|title=Science and Technology Parks in Italy|url=https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719154033/https://www.easst.net/science-and-technology-parks-in-italy|archive-date=19 July 2023|access-date=28 August 2023}}</ref> گڏوگڏ [[سائنس ميوزيم]]، جهڙوڪ ميلان ۾ [[ميوزيو ناتسيونالي شينتسا ا ٽيڪنالوجيا ليوناردو دا ونچي]]. آمدنيءَ ۾ اتر–ڏکڻ جو وڏو فرق هڪ "[[ڊجيٽل ورهاست]]" پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite journal|last=Alampi|first=Matteo|date=December 2007|title=Underdevelopment in Southern Italy: Traditional Setbacks and Modern Solutions|url=https://fisherpub.sjf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1047&context=intlstudies_masters|journal=Fisher Digital Publications|via=International Studies Masters}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Di Pietro|first=Giorgio|date=June 2021|title=Changes in Italy's education-related digital divide|journal=Economic Affairs|volume=41|issue=2|pages=252–270|doi=10.1111/ecaf.12471|issn=0265-0665|s2cid=237848271|doi-access=free}}</ref> == سياحت == {{Main|اٽلي ۾ سياحت}} [[File:Positano - Fornillo Beach.jpg|thumb|[[امالفي ساحل]] اٽلي جي اهم سياحتي منزلن مان هڪ آهي.<ref>[http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB "Foreign tourist numbers in Italy head towards new record"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601184213/http://www.italy24.ilsole24ore.com/art/business-and-economy/2017-05-04/turismo-stranieri-124013.php?uuid=AEVg9GGB|date=1 June 2017}}. Retrieved 21 May 2017.</ref>]] ماڻهو صدين کان اٽلي جو دورو ڪندا رهيا آهن، پر [[اٽلي ۾ سياحت|سياحت لاءِ اپٻيٽ جو دورو]] سڀ کان پهريان امير امرا [[گرانڊ ٽور]] دوران ڪرڻ لڳا، جيڪو 17هين صديءَ ۾ شروع ٿيو ۽ 18هين ۽ 19هين صديءَ ۾ عروج تي پهتو.<ref name="grand-tour">{{Cite web|title=Grand Tour|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/grand-tour|access-date=6 May 2022|language=it}}</ref> اهو اهڙو دور هو، جنهن ۾ يورپي اشرافيا، جن مان گهڻا برطانوي هئا، يورپ جي حصن جو دورو ڪندا هئا، جن ۾ اٽلي هڪ اهم منزل هوندو هو.<ref name="grand-tour"/> اٽلي لاءِ، هن جو مقصد قديم تعمير، مقامي ثقافت جو مطالعو ڪرڻ ۽ ان جي قدرتي خوبصورتيءَ کي ساراهڻ هو.<ref>{{Cite web|title=Italy on the Grand Tour (Getty Exhibitions)|url=http://www.getty.edu/art/exhibitions/grand_tour/what.html|access-date=9 June 2015}}</ref> اٽلي [[عالمي سياحت درجابندي|دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميل ملڪ]] آهي، جتي 2024ع ۾ ڪل 57 ملين سياح آيا.<ref>{{cite web |title=Global and regional tourism performance |url=https://www.unwto.org/tourism-data/un-tourism-tourism-dashboard |access-date=25 May 2025}}</ref> 2014ع ۾ سفر ۽ سياحت مان آمدني EUR163{{spaces}}ارب هئي (GDP جو 10%) ۽ 1,082,000 نوڪريون سڌي طرح ان سان لاڳاپيل هيون (روزگار جو 5%).<ref>{{Cite web|title=Travel & Tourism Economic Impact 2015 Italy |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152616/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic%20impact%20research/countries%202015/italy2015.pdf|archive-date=10 October 2017|access-date=20 May 2017|publisher=[[World Travel and Tourism Council]]}}</ref> سياحن جي دلچسپي خاص طور [[اٽلي جي ثقافت|ثقافت]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اٽلي جي تاريخ|تاريخ]]، [[اٽلي جي تعميراتي فن|تعميراتي فن]]، [[اطالوي فن|فن]]، مذهبي هنڌن ۽ رستن، شادي سياحت، قدرتي حسن، رات جي زندگي، پاڻيءَ هيٺان هنڌن ۽ اسپا سان آهي.<ref>{{Cite web|date=February 2023|title=In Italia 11mila matrimoni stranieri, un turismo da 599 milioni|url=https://www.ansa.it/canale_viaggiart/it/notizie/speciali/2023/02/01/turismo-wedding-2-milioni-presenze-e-fatturato-599-mln_dcec4ad9-3ab8-4677-a303-6378020ac3a7.html|access-date=2 February 2023|language=it}}; {{Cite web|title=10 Migliori destinazioni italiane per vita notturna|url=https://www.travel365.it/migliori-destinazioni-italiane-per-vita-notturna.htm|access-date=28 December 2021|language=it}}</ref> سياري ۽ اونهاري جي سياحت الپس ۽ [[اپينائن جبلن]] جي هنڌن تي موجود آهي،<ref>{{Cite web|date=30 July 2017|title=VACANZE IN MONTAGNA IN ITALIA: IN INVERNO E IN ESTATE|url=https://www.alloggitaly.it/vacanze-in-montagna-in-italia|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> جڏهن ته سامونڊي سياحت [[بحر روم]] جي ڪناري وارن هنڌن تي وڏي پيماني تي عام آهي.<ref>{{Cite web|date=14 February 2018|title=Il turismo balneare|url=https://www.turismo-oggi.com/il-turismo-balneare.html|access-date=1 January 2022|language=it|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001012217/https://www.turismo-oggi.com/il-turismo-balneare.html|url-status=dead}}</ref> اٽلي بحر روم ۾ ڪروز سياحت جي اهم منزل آهي.<ref>{{Cite web|date=27 April 2022|title=Crociere, Cemar: 8,8 milioni di passeggeri nei porti italiani|url=https://www.lagenziadiviaggi.it/crociere-cemar-88-milioni-di-passeggeri-nei-porti-italiani|access-date=13 May 2022|language=it}}</ref> ننڍن، تاريخي ۽ فني ڳوٺن کي [[اي بورگي پيو بيلي ديٽاليا]] ({{Literally|اٽلي جا سڀ کان خوبصورت ڳوٺ}}) انجمن وسيلي فروغ ڏنو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ گهميل علائقا وينيتو، ٽسڪني، لومباردي، ايميليا-رومانيا ۽ لازيو آهن.<ref>{{Cite web|title=Number of nights spent in tourist accommodation establishments in the top 20 EU-28 tourist regions, by NUTS 2 regions, 2015 (million nights spent) RYB17 – Statistics Explained |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=File:Number_of_nights_spent_in_tourist_accommodation_establishments_in_the_top_20_EU-28_tourist_regions,_by_NUTS_2_regions,_2015_(million_nights_spent)_RYB17.png|access-date=17 April 2022|publisher=European Commission}}</ref> روم يورپ جو ٽيون ۽ دنيا جو 12هون سڀ کان وڌيڪ گهميل شهر آهي، جتي 2017ع ۾ 9.4&nbsp;ملين سياح آيا.<ref>{{Cite web|title=Ranking the 30 Most-Visited Cities in the World|url=https://www.travelpulse.com/news/destinations/ranking-the-30-most-visited-cities-in-the-world.html|website=TravelPulse}}</ref> وينس ۽ فلورنس دنيا جي 100 وڏين منزلن مان آهن. اٽلي وٽ ڪنهن به ملڪ جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ [[عالمي ورثو ماڳ]] آهن: [[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]،<ref>{{Cite web|title=The World Heritage Convention|url=https://whc.unesco.org/en/convention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention|archive-date=27 August 2016|access-date=1 August 2021|publisher=UNESCO}}</ref> جن مان 55 ثقافتي ۽ 6 قدرتي آهن.<ref>{{Cite web|title=Italy|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201134320/http://whc.unesco.org/en/statesparties/it|archive-date=1 December 2021|access-date=9 April 2019|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == آبادي == {{Main|اٽلي جي آبادي}} {{See also|اطالوي ماڻهو|اٽلي ۾ اندروني لڏپلاڻ|اطالوي ڊائاسپورا|اٽلي جي جينياتي تاريخ|اٽلي جي شهرن جي فهرست}} [[File:Map of population density in Italy (2011 census) alt colours.jpg|thumb|اٽلي جي آباديءَ جي گهاٽائي جو نقشو (2011ع مردم شماري)]] [[File:Map of the Italian Diaspora in the World.svg|thumb|دنيا ۾ [[اطالوي ڊائاسپورا]]]] 2025ع تائين، اٽلي جي آبادي 58,915,561 آهي.<ref name="population" /> ان جي آباديءَ جي گهاٽائي {{Convert|195|PD/km2}} آهي، جيڪا اڪثر مغربي يورپي ملڪن کان وڌيڪ آهي. تنهن هوندي به ورهاست غير برابر آهي: سڀ کان وڌيڪ گهاٽا آباد علائقا پو ماٿري (لڳ ڀڳ اڌ آبادي) ۽ روم ۽ نيپلز جا ميٽروپوليٽن علائقا آهن، جڏهن ته وڏا علائقا جهڙوڪ الپس ۽ اپينائن جا بلند ميداني علائقا، بازيليڪاتا جا پليٽو، ۽ سارڊينيا ٻيٽ، گڏوگڏ سسلي جو وڏو حصو، گهٽ آباد آهن. 20هين صديءَ دوران اٽلي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي، پر واڌ جو نمونو غير برابر رهيو، ڇاڪاڻ ته ڳوٺاڻي ڏکڻ کان صنعتي اتر ڏانهن وڏي پيماني تي [[اٽلي ۾ اندروني لڏپلاڻ|اندروني لڏپلاڻ]] ٿي، جيڪا 1950ع–1960ع واري ڏهاڪي جي [[اطالوي معاشي معجزو]] جو نتيجو هئي. بلند زرخيزيءَ جون شرحون 1970ع واري ڏهاڪي تائين برقرار رهيون، جنهن کان پوءِ اهي گهٽجڻ لڳيون؛ [[ڪل زرخيزي شرح]] (TFR) 1995ع ۾ هر عورت تي 1.2 ٻارن جي تاريخي گهٽ ترين سطح تي پهتي، جيڪا 2.1 جي بدلي واري شرح کان گهڻو گهٽ ۽ 1883ع جي 5 واري بلند ترين سطح کان ڪافي گهٽ هئي.<ref>{{Citation|last=Max Roser|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|work=[[Our World in Data]], [[Gapminder Foundation]]|year=2014|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|access-date=7 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807185906/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=ITA|archive-date=7 August 2018|url-status=dead}}</ref> 2008ع کان، جڏهن شرح ٿوري وڌي 1.4 ٿي،<ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Average number of children born per woman 2005–2008 |url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171708/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_4.pdf|archive-date=10 August 2011|access-date=3 May 2009|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|last=ISTAT|author-link=Istituto Nazionale di Statistica|title=Crude birth rates, mortality rates and marriage rates 2005–2008 |url=http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810171721/http://demo.istat.it/altridati/indicatori/2008/Tab_1.pdf|archive-date=10 August 2011|access-date=10 May 2009|language=it}}</ref> ڄمڻ جو تعداد هر سال مسلسل گهٽجي رهيو آهي، جيڪو 2023ع ۾ 379,000 جي رڪارڊ گهٽ سطح تي پهتو — 1861ع کان پوءِ سڀ کان گهٽ.<ref name="www.reuters.com">[https://www.reuters.com/world/europe/births-fall-italy-15th-year-running-record-low-2024-03-29/ Births fall in Italy for 15th year running to record low]| Reuters</ref> 2024ع ۾ اها شرح 1.2 هئي.<ref>{{Cite news|last=Jones|first=Tobias|date=3 January 2024|title=Boosting Italy's birthrate has become a patriotic cause for the far right. But it's an idea that's doomed|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/03/italy-birthrate-far-right-population-immigration-giorgia-meloni|access-date=29 May 2024|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> انهن رجحانن جي نتيجي ۾، اٽلي جي آبادي تيزيءَ سان پوڙهي ٿي رهي آهي ۽ آهستي آهستي گهٽجي رهي آهي. لڳ ڀڳ هر چئن مان هڪ اطالوي 65 سالن کان مٿي آهي،<ref name="www.reuters.com" /> ۽ ملڪ وٽ [[درمياني عمر موجب ملڪن جي فهرست|دنيا جي چوٿين سڀ کان پوڙهي آبادي]] آهي، جنهن جي درمياني عمر 48 ۽ اوسط عمر 46.6 آهي.<ref name="cia.gov" /><ref>{{Cite web|title=Aging population of Italy|url=https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|access-date=29 May 2024|website=Statista|language=en|archive-date=29 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041428/https://www.statista.com/topics/8379/aging-population-of-italy/|url-status=live}}</ref> مجموعي آبادي 2014ع کان مسلسل گهٽجي رهي آهي ۽ 2024ع ۾ 59 ملين کان ٿوري گهٽ ٿيڻ جو اندازو آهي، جيڪو هڪ ڏهاڪي ۾ 1.36&nbsp;ملين کان وڌيڪ ماڻهن جي گڏيل گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web|last1=Nadeau |first1=Barbie Latza |last2=Di Donato |first2=Valentina |last3=Mortensen |first3=Antonia|date=17 May 2023|title='Low fertility trap': Why Italy's falling birth rate is causing alarm|url=https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|access-date=29 May 2024|website=CNN|language=en|archive-date=29 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529041430/https://www.cnn.com/2023/05/17/europe/italy-record-low-birth-rate-intl-cmd/index.html|url-status=live}}</ref> 19هين صديءَ جي آخر کان 1960ع واري ڏهاڪي تائين، اٽلي وڏي پيماني تي هجرت ڪندڙ ملڪ هو. 1898ع ۽ 1914ع جي وچ ۾، [[اطالوي ڊائاسپورا]] جي عروج وارن سالن ۾، لڳ ڀڳ 750,000 اطالوي هر سال هجرت ڪندا هئا.<ref>{{Cite web|date=15 August 1999|title=Causes of the Italian mass emigration|url=http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701010600/http://library.thinkquest.org/26786/en/articles/view.php3?arKey=4&paKey=7&loKey=0&evKey=&toKey=&torKey=&tolKey=|archive-date=1 July 2009|access-date=11 August 2014|publisher=ThinkQuest Library}}</ref> ڊائاسپورا ۾ 25 ملين کان وڌيڪ اطالوي شامل هئا ۽ ان کي جديد دور جي سڀ کان وڏي اجتماعي لڏپلاڻ سمجھيو ويندو آهي.<ref>Favero, Luigi e Tassello, Graziano. ''Cent'anni di emigrazione italiana (1861–1961)'' Introduction</ref> === وڏا شهر === {{Largest cities of Italy}} === اميگريشن === {{Main|اٽلي ڏانهن اميگريشن|2015ع يورپي مهاجر بحران}} [[File:Italy, foreign residents as a percentage of the total population, 2011.svg|thumb|علائقائي آباديءَ جي سيڪڙو طور پرڏيهي رهواسي (2011ع مردم شماري)]] 1980ع واري ڏهاڪي ۾، ان وقت تائين لساني ۽ ثقافتي طور هڪجهڙي سماج طور، اٽلي وڏي تعداد ۾ اميگرنٽس کي متوجه ڪرڻ لڳو.<ref>{{Cite book|last=Allen|first=Beverly|url=https://archive.org/details/revisioningitaly00beve|title=Revisioning Italy national identity and global culture|date=1997|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-2727-1|location=Minneapolis|page=[https://archive.org/details/revisioningitaly00beve/page/169 169]|url-access=registration}}</ref> [[برلن ديوار جو ڪرڻ|برلن ديوار]] ۽ [[لوهي پردو#زوال|لوهي پردي]] جي زوال کان پوءِ، لڏپلاڻ جون لهرون اوڀر يورپ جي ڪيترن اڳوڻن سوشلسٽ ملڪن مان شروع ٿيون. يورپي يونين [[2004ع ۾ يورپي يونين جي واڌ|2004ع]]، 2007ع (رومانيا ۽ بلغاريا) ۽ 2013ع ([[ڪروشيا]]) ۾ وڌي. اميگريشن جا ٻيا ذريعا پاڙيسري اتر آفريڪا، ايشيا-پئسفڪ علائقو،<ref>"[https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6550725.stm Milan police in Chinatown clash] ". BBC News. 13 April 2007.</ref> [[فلپائن]] ۽ لاطيني آمريڪا رهيا آهن. 2010ع ۾، پرڏيهه ڄاول آبادي هيٺين علائقن مان هئي: يورپ (54%)، آفريڪا (22%)، ايشيا (16%)، آمريڪا (8%)، ۽ اوشيانا (0.06%). پرڏيهي آباديءَ جي ورهاست جاگرافيائي طور مختلف آهي: 2020ع ۾، 61% پرڏيهي شهري اتر ۾، 24% مرڪز ۾، 11% ڏکڻ ۾ ۽ 4% ٻيٽن تي رهندا هئا.<ref>{{Cite web|title=XXIX Rapporto Immigrazione 2020|url=https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|access-date=31 December 2021|language=it|archive-date=31 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231222417/https://www.migrantes.it/wp-content/uploads/sites/50/2020/10/RICM_2020_DEF.pdf|url-status=live}}</ref> 2021ع ۾، اٽلي ۾ لڳ ڀڳ 5.2&nbsp;ملين پرڏيهي رهواسي هئا،<ref name="id2020"/><ref>{{Cite web|title=Population on 1 January by sex, country of birth and broad group of citizenship|url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|access-date=28 August 2023|archive-date=21 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121154457/https://ec.europa.eu/eurostat/web/main/eurostat/web/main/help/faq/data-services|url-status=live}}</ref> جيڪي آباديءَ جو 9% بڻجن ٿا. انهن انگن ۾ پرڏيهي شهرين مان اٽلي ۾ ڄاول اڌ ملين کان وڌيڪ ٻار شامل آهن، پر اهي پرڏيهي شهري شامل ناهن، جن بعد ۾ اطالوي شهريت حاصل ڪئي؛<ref>{{Cite web|title=Immigrants.Stat|url=http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709143540/http://stra-dati.istat.it/Index.aspx|archive-date=9 July 2017|access-date=15 June 2017|publisher=[[Istat]]}}</ref> 2016ع ۾ لڳ ڀڳ 201,000 ماڻهن اطالوي شهريت حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web|title=National demographic balance 2016|url=https://www.istat.it/en/archive/201143|access-date=15 June 2017|publisher=[[Istat]]|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010180410/https://www.istat.it/en/archive/201143|url-status=live}}</ref> سرڪاري انگن ۾ [[غير قانوني مهاجر]] پڻ شامل ناهن، جن جو 2008ع ۾ اندازو 670,000 لڳايو ويو هو.<ref>Elisabeth Rosenthal, "[https://archive.boston.com/news/world/europe/articles/2008/05/16/italy_cracks_down_on_illegal_immigration/ Italy cracks down on illegal immigration] ". ''[[The Boston Globe]]''. 16 May 2008.</ref> لڳ ڀڳ هڪ ملين [[رومانوي ڊائاسپورا|رومانوي]] شهري اٽلي ۾ رهندڙ طور رجسٽرڊ آهن، جيڪي سڀ کان وڏي مهاجر آباديءَ جي نمائندگي ڪن ٿا. === ٻوليون === {{Main|اٽلي جون ٻوليون|اطالوي ٻولي|علائقائي اطالوي|اطالوي ڳالهائيندڙن جي جاگرافيائي ورهاست}} [[File:Linguistic map of Italy.png|thumb|[[اٽلي جون ٻوليون|اٽلي ۾ ڳالهائي ويندڙ ٻولين]] جو نقشو]] اٽلي جي سرڪاري ٻولي اطالوي آهي.<ref name="lang">{{Cite web|title=Legge 15 Dicembre 1999, n. 482 "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche storiche" pubblicata nella Gazzetta Ufficiale n. 297 del 20 dicembre 1999 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512051856/http://www.camera.it/parlam/leggi/99482l.htm|archive-date=12 May 2015|access-date=2 December 2014|publisher=[[Italian Parliament]]}}</ref><ref>Statuto Speciale per il Trentino-Alto Adige, Art. 99</ref> دنيا ۾ اندازاً 64 ملين مقامي اطالوي ڳالهائيندڙ آهن،<ref>[https://www.ethnologue.com/language/ita Italian language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150730230004/http://www.ethnologue.com/language/ita|date=30 July 2015}} Ethnologue.com; {{Cite web|date=February 2006|title=Eurobarometer – Europeans and their languages|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430202903/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_en.pdf|archive-date=30 April 2011|format=485{{spaces}}KB}}; [[Nationalencyklopedin]] "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007</ref> ۽ ٻيا 21 ملين ان کي ٻي ٻولي طور استعمال ڪن ٿا.<ref>[http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian Italian language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502004444/http://www2.le.ac.uk/departments/modern-languages/lal/languages%20at%20lal/italian|date=2 May 2014}} University of Leicester</ref> اطالوي اڪثر مقامي طور [[علائقائي اطالوي|علائقائي لهجي]] طور ڳالهائي ويندي آهي، جنهن کي اٽلي جي علائقائي ۽ اقليتي ٻولين سان نه ملائڻ گهرجي؛<ref>{{Cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218184822/http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|archive-date=18 December 2016|access-date=2 January 2018|publisher=UNESCO}}; {{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|title=Italian language|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=3 November 2008|access-date=19 November 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091129081859/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297241/Italian-language|archive-date=29 November 2009}}</ref> تنهن هوندي به، 20هين صديءَ دوران قومي تعليمي نظام جي قيام سان علائقائي لهجن ۾ گهٽتائي آئي. معيار سازي 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪن ۾ معاشي واڌ ۽ [[اٽلي جو ميڊيا|ماس ميڊيا]] ۽ ٽيليويزن جي اڀار سبب وڌيڪ پکڙجي وئي. ٻارهن "تاريخي اقليتي ٻوليون" رسمي طور تسليم ٿيل آهن: البانيائي، [[ڪاتالان ٻولي|ڪاتالان]]، جرمن، يوناني، سلووين، ڪروئيشيائي، فرينچ، فرينڪو-پروونسل، فريوليائي، [[لادين ٻولي|لادين]]، [[اوڪسيٽان ٻولي|اوڪسيٽان]]، ۽ سارڊينيائي.<ref name="lang"/> انهن مان چار کي پنهنجي لاڳاپيل علائقن ۾ گڏيل سرڪاري حيثيت حاصل آهي: اوستا وادي ۾ فرينچ؛<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 4, Statuto speciale per la Valle d'Aosta</ref> [[ڏکڻ ٽائرول]] ۾ جرمن، ۽ ساڳئي صوبي جي ڪجهه حصن ۽ پاڙيسري ترينتينو جي ڪجهه حصن ۾ لادين؛<ref>L.cost. 26 febbraio 1948, n. 5, Statuto speciale per il Trentino-Alto Adige</ref> ۽ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو|ٽريئستي]]، [[گوريزيا صوبو|گوريزيا]] ۽ [[اوديني صوبو|اوديني]] جي صوبن ۾.<ref>L. cost. 31 gennaio 1963, n. 1, Statuto speciale della Regione Friuli-Venezia Giulia</ref> ٻين Ethnologue، ISO ۽ UNESCO ٻولين کي اطالوي قانون تحت تسليم نه ڪيو ويو آهي. فرانس وانگر، اٽلي به [[علائقائي يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپي چارٽر]] تي صحيح ڪئي آهي، پر ان جي توثيق نه ڪئي آهي.<ref>{{Cite web|title=Ready for Ratification|url=https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103133317/https://rm.coe.int/European-centre-for-minority-issues-vol-1-/1680737191|archive-date=3 January 2018|publisher=[[European Centre for Minority Issues]] }}</ref><ref>elen.ngo: [https://elen.ngo/2023/10/11/elen-calls-on-italy-to-ratify-the-european-charter-for-regional-or-minority-languages-at-its-meeting-in-sardinia/ ''ELEN calls on Italy to ratify the European Charter for Regional or Minority Languages at its meeting in Sardinia''] (11 October 2023)</ref> تازو اميگريشن سبب، اٽلي ۾ اهڙيون وڏيون آباديون آهن جن جي مادري ٻولي اطالوي يا ڪا علائقائي ٻولي نه آهي. [[اطالوي قومي شمارياتي ادارو]] موجب، 2012ع ۾ پرڏيهي رهواسين ۾ رومانوي سڀ کان عام مادري ٻولي هئي: لڳ ڀڳ 800,000 ماڻهو رومانوي کي پنهنجي پهرين ٻولي طور ڳالهائين ٿا (6 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن پرڏيهي رهواسين جو 22%). ٻيون عام مادري ٻوليون عربي (475,000 کان وڌيڪ ماڻهن طرفان ڳالهائي ويندڙ؛ پرڏيهي رهواسين جو 13%)، البانيائي (380,000)، ۽ اسپيني (255,000) هيون.<ref>{{Cite web|date=24 July 2014|title=Linguistic diversity among foreign citizens in Italy|url=http://www.istat.it/en/archive/129304|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140730134706/http://www.istat.it/en/archive/129304|archive-date=30 July 2014|access-date=27 July 2014|publisher=Italian National Institute of Statistics}}</ref> === مذهب === {{Main|اٽلي ۾ مذهب|اٽلي ۾ ڪيٿولڪ چرچ}} {{See also|اٽلي ۾ ڪيٿيڊرلز جي فهرست}} [[File:PonteSantAngeloRom.jpg|thumb|upright=1.1|[[سينٽ پيٽرز بيسيليڪا]] [[ٽائبر]] کان ڏسڻ ۾؛ پٺيان [[ويٽيڪن ٽڪري]] ۽ ساڄي طرف روم ۾ [[ڪاستل سانت اينجلو]]. بيسيليڪا ۽ ٽڪري ٻئي [[ويٽيڪن سٽي]] جي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جا مبصر|خودمختيار رياست]] جو حصو آهن، جيڪا [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[هولي سي]] آهي.]] [[هولي سي]]، يعني [[روم جو ڊائوسيس|روم جو اسقفي اختيار]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ عالمي [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي حڪومت تي مشتمل آهي. ان کي هڪ [[خودمختياري|خودمختيار]] اداري طور تسليم ڪيو ويو آهي، جنهن جو سربراهه پوپ آهي، جيڪو [[روم جو اسقف]] پڻ آهي، جنهن سان سفارتي لاڳاپا برقرار رکي سگهجن ٿا.<ref>Text taken directly from {{Cite web|title=Country Profile: Vatican City State|url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231084624/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/holy-see|archive-date=31 December 2010|access-date=5 February 2016}} (viewed on 14 December 2011), on the website of the British Foreign & Commonwealth Office.</ref>{{Efn|هولي سي جي خودمختياري ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن ۾ صراحت سان تسليم ڪئي وئي آهي ۽ خاص طور 11 فيبروري 1929ع جي [[لاٽران معاهدو]] جي آرٽيڪل 2 ۾ زور ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ "اٽلي بين الاقوامي معاملن ۾ هولي سي جي خودمختياري کي، ان جي روايتن ۽ دنيا ڏانهن ان جي مشن جي ضرورتن مطابق، هڪ لازمي وصف طور تسليم ڪري ٿو" ([http://www.aloha.net/~mikesch/treaty.htm Lateran Treaty, English translation]).}} اٽلي تاريخي طور ڪيٿولڪ ازم جي غلبي هيٺ رهيو آهي.<ref name="Dell'orto">{{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=5 October 2023|title=The Nones: Italy|url=https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|access-date=6 October 2023|work=[[Associated Press News]]|archive-date=5 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005133701/https://projects.apnews.com/features/2023/the-nones/the-nones-italy.html|url-status=live}}; {{Cite web|last=Dell'orto|first=Giovanna|date=5 October 2023|title=From cradle to casket, life for Italians changes as Catholic faith loses relevance|url=https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|access-date=6 October 2023|work=Associated Press News|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007220721/https://apnews.com/article/italy-nonreligious-catholic-life-changes-fb808ce37daba3ce222e57a51c7d9187|url-status=live}}</ref> گهڻا ڪيٿولڪ نالي ماتر آهن؛ [[ايسوسيئيٽيڊ پريس]] [[اٽلي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|اطالوي ڪيٿولڪ ازم]] کي "نالي ماتر قبول ڪيل پر گهٽ ئي عمل ڪيل" قرار ڏنو.<ref name="Dell'orto"/> لڳ ڀڳ 2010ع ۾، اٽلي وٽ دنيا جي [[ملڪ موجب ڪيٿولڪ چرچ|پنجين وڏي ڪيٿولڪ آبادي]] ۽ يورپ جي سڀ کان وڏي ڪيٿولڪ آبادي هئي.<ref>{{Cite web|date=13 February 2013|title=The Global Catholic Population|url=https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=21 November 2020|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125003604/https://www.pewforum.org/2013/02/13/the-global-catholic-population/|url-status=live}}</ref><ref>The Holy See publishes a 'Statistical Yearbook of the Church' every year.</ref> 1985ع کان، ڪيٿولڪ ازم هاڻي [[رياستي مذهب]] ناهي رهيو.<ref>{{Cite news|date=4 June 1985|title=Catholicism No Longer Italy's State Religion|url=http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020143004/http://articles.sun-sentinel.com/1985-06-04/news/8501220260_1_italian-state-new-agreement-church|archive-date=20 October 2013|access-date=7 September 2013|work=[[Sun Sentinel]]}}</ref> 2011ع ۾، اقليتي عيسائي عقيدن ۾ اندازاً 15 لک آرتھوڊوڪس عيسائي شامل هئا، جڏهن ته [[پروٽيسٽنٽ ازم]] جي پيروڪارن جو انگ وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book|last=Leustean|first=Lucian N.|title=Eastern Christianity and Politics in the Twenty-First Century|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-0-4156-8490-3|page=723}}</ref> اٽلي صدين کان انهن يهودين کي پناهه ڏيندو رهيو آهي، جن کي ٻين ملڪن، خاص طور تي [[اسپين]]، مان جلاوطن ڪيو ويو هو. بهرحال، [[هولوڪاسٽ]] دوران تقريباً 20 سيڪڙو اطالوي يهودي ماريا ويا هئا.<ref>{{Cite book |last=Dawidowicz, Lucy S. |title=The war against the Jews, 1933–1945 |url=https://archive.org/details/waragainstjews191933dawi |publisher=Bantam Books |year=1986 |isbn=978-0-5533-4302-1 |location=New York}} p. 403.</ref> ان سان گڏ ٻي عالمي جنگ کان اڳ ۽ پوءِ لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اڄ اٽلي ۾ لڳ ڀڳ 28,000 يهودي رهجي ويا آهن.<ref>{{Cite web|title=The Jewish Community of Italy (Unione delle Comunita Ebraiche Italiane)|url=http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313095857/http://www.eurojewcong.org/communities/italy.html|archive-date=13 March 2013|access-date=25 August 2014|publisher=The European Jewish Congress}}</ref> اٽلي ۾ 120,000 هندو<ref>{{Cite web|date=4 November 2019|title=Eurispes, risultati del primo Rapporto di ricerca su "L'Induismo in Italia"|url=https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia|access-date=31 December 2021|language=it|archive-date=31 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211231223926/https://eurispes.eu/news/eurispes-risultati-del-primo-rapporto-di-ricerca-su-linduismo-in-italia/|url-status=live}}</ref> ۽ 70,000 سک پڻ رهن ٿا.<ref>{{Cite web|date=15 November 2004|title=NRI Sikhs in Italy|url=http://www.nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207031755/http://nriinternet.com/EUROPE/ITALY/2004/111604Gurdwara.htm|archive-date=7 February 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Nriinternet.com}}</ref> رياست هڪ نظام تحت، جيڪو [[اٺ في هزار]] (''Otto per mille'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، تسليم ٿيل مذهبي برادرين کي آمدني ٽيڪس مان حصو منتقل ڪري ٿي. عيسائي، يهودي، ٻڌ ۽ هندو برادرين کي عطيا ڏيڻ جي اجازت آهي؛ بهرحال، اسلام هن نظام کان ٻاهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن به مسلم برادري حڪومت سان باضابطه معاهدو نه ڪيو آهي.<ref>{{Cite web|date=7 April 2003|title=Italy: Islam denied income tax revenue – Adnkronos Religion|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620070907/http://www.adnkronos.com/AKI/English/Religion/?id=3.1.880028077|archive-date=20 June 2013|access-date=2 June 2013|publisher=Adnkronos.com}}</ref> جيڪي ٽيڪس ڏيندڙ ڪنهن مذهب جي مالي مدد نٿا ڪرڻ چاهين، تن جو حصو فلاحي نظام ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>[http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm#_Toc278992388 Camera dei deputati Dossier BI0350] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927211619/http://documenti.camera.it/Leg16/dossier/Testi/BI0350.htm|date=27 September 2013}}. Documenti.camera.it (10 March 1998). Retrieved 12 July 2013.</ref> === تعليم === {{Main|اٽلي ۾ تعليم}} [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] تعليم ڇهن کان سورهن سالن جي عمر تائين لازمي ۽ مفت آهي،<ref>{{Cite web|title=Law 27 December 2007, n.296 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121206012402/http://www.camera.it/parlam/leggi/06296l.htm|archive-date=6 December 2012|access-date=30 September 2012|publisher=Italian Parliament}}</ref> ۽ اها پنجن مرحلن تي مشتمل آهي: ڪنڊرگارٽن، پرائمري اسڪول، هيٺيون ثانوي اسڪول، مٿيون ثانوي اسڪول ۽ يونيورسٽي.<ref>{{Cite web|title=Human Development Reports|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429033726/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_20072008_EN_Complete.pdf|archive-date=29 April 2011|access-date=18 January 2014|publisher=Hdr.undp.org}}</ref> پرائمري اسڪول اٺ سال هلندو آهي. شاگردن کي اطالوي ٻولي، انگريزي، رياضي، قدرتي سائنسون، تاريخ، جاگرافي، سماجي اڀياس، جسماني تعليم ۽ بصري ۽ موسيقي فنون ۾ بنيادي تعليم ڏني ويندي آهي. ثانوي تعليم پنج سال جاري رهندي آهي ۽ ان ۾ ٽن روايتي قسمن جا اسڪول شامل آهن، جيڪي مختلف علمي سطحن تي ڌيان ڏين ٿا: ''[[اٽلي ۾ ثانوي تعليم#ليچيو|ليچيو]]'' شاگردن کي ڪلاسيڪي يا سائنسي نصاب سان يونيورسٽي تعليم لاءِ تيار ڪري ٿو، جڏهن ته ''[[اِسٽيٽوٽو ٽيڪنيڪو]]'' ۽ ''[[اِسٽيٽوٽو پروفيشونالي]]'' شاگردن کي پيشيوراڻين شعبن لاءِ تيار ڪن ٿا. 2018ع ۾، ثانوي تعليم جو جائزو وٺندي ان کي [[او اي سي ڊي]] ملڪن جي اوسط کان هيٺ قرار ڏنو ويو.<ref name="oecd.org">{{Cite web|title=PISA 2018 results|url=https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|access-date=6 April 2021|website=oecd.org|archive-date=3 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203141933/https://www.oecd.org/pisa/publications/pisa-2018-results.htm|url-status=live}}</ref> اٽلي پڙهائي ۽ سائنس ۾ او اي سي ڊي جي اوسط کان هيٺ ۽ رياضي ۾ اوسط جي ويجهو رهيو.<ref name="oecd.org"></ref> اتر ۽ ڏکڻ جي اسڪولن جي ڪارڪردگيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي؛ اتر جا اسڪول تقريباً اوسط جي برابر نتيجا ڏين ٿا، جڏهن ته ڏکڻ جا نتيجا گهڻو ڪمزور رهيا آهن.<ref>{{Cite web|title=The literacy divide: territorial differences in the Italian education system|url=http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117015624/http://new.sis-statistica.org/wp-content/uploads/2013/10/CO09-The-literacy-divide-territorial-differences-in-the-Italian.pdf|archive-date=17 November 2015|access-date=16 November 2015|publisher=Parthenope University of Naples}}</ref> اعليٰ تعليم [[اٽلي جي يونيورسٽين جي فهرست|سرڪاري يونيورسٽين]]، خانگي يونيورسٽين ۽ معزز ۽ چونڊيل [[اٽلي جا اعليٰ گريجوئيٽ اسڪول|اعليٰ گريجوئيٽ اسڪولن]] جي وچ ۾ ورهايل آهي، جهڙوڪ [[اسڪولا نورمالي سپيريئوري دي پيزا]]. 2019ع ۾ 33 اطالوي يونيورسٽيون دنيا جي مٿين 500 يونيورسٽين ۾ شامل هيون.<ref>{{Cite web|year=2019|title=Number of top-ranked universities by country in Europe|url=https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe|publisher=jakubmarian.com|access-date=18 May 2019|archive-date=18 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518113438/https://jakubmarian.com/number-of-top-ranked-universities-by-country-in-europe/|url-status=live}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، اڃا تائين هلندڙ [[قديم ترين يونيورسٽي]] آهي<ref>Nuria Sanz, Sjur Bergan: "The heritage of European universities", 2nd edition, Higher Education Series No. 7, Council of Europe, 2006. ISBN 978-92-871-6121-5. p. 136.</ref> ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news|date=3 July 2017|title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima|url=http://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308|work=La Repubblica|access-date=10 September 2018|archive-date=10 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910204704/https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/|url-status=live}}</ref> [[بوڪوني يونيورسٽي]]، [[يونيورسيتا ڪاتوليڪا دل ساڪرو ڪوئوري]]، [[لوئيس يونيورسٽي]]، [[پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي آف ٽورين]]، [[پولي ٽيڪنيڪ يونيورسٽي آف ميلان]]، [[ساپئينزا يونيورسٽي آف روم]] ۽ [[يونيورسٽي آف ميلان]] پڻ بهترين يونيورسٽين ۾ شمار ٿين ٿيون.<ref>{{Cite web|year=2015|title=Academic Ranking of World Universities 2015 |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030134046/http://www.shanghairanking.com/ARWU2015.html|archive-date=30 October 2015|access-date=29 October 2015|publisher=Shanghai Ranking Consultancy}}</ref> === صحت === {{Main|اٽلي ۾ صحت}} {{See also|اٽلي ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Oil-1383546 1920.jpg|thumb|right|[[زيتون جو تيل]] ۽ ڀاڄيون بحيرۂ روم واري خوراڪ جو مرڪزي حصو آهن.<ref>{{Cite journal|last1=Duarte, A.|last2=Fernandes, J.|last3=Bernardes, J.|last4=Miguel, G.|year=2016|title=Citrus as a Component of the Mediterranean Diet|url=https://www.researchgate.net/publication/311911612|journal=Journal of Spatial and Organizational Dynamics|volume=4|pages=289–304|access-date=26 January 2021|archive-date=1 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001220519/https://www.researchgate.net/publication/311911612|url-status=live}}</ref>]] اٽلي ۾ 2015ع دوران مردن جي متوقع عمر 80.5 سال ۽ عورتن جي 84.8 سال هئي، جنهن سبب ملڪ دنيا ۾ [[متوقع عمر موجب ملڪن جي فهرست|پنجين نمبر]] تي رهيو.<ref>{{Cite web|year=2016|title=World Health Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |url=https://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623023234/http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en|archive-date=23 June 2016|access-date=27 June 2016|publisher=World Health Organization}}</ref> ٻين اولهندي ملڪن جي ڀيٽ ۾، اٽلي ۾ بالغن ۾ موٽاپي جي شرح گهٽ آهي، جيڪا 10 سيڪڙو کان گهٽ آهي<ref>{{Cite web|title=Global Prevalence of Adult Obesity|url=http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327044232/http://www.iotf.org/database/documents/GlobalPrevalenceofAdultObesity16thDecember08.pdf|archive-date=27 March 2009|access-date=29 January 2008|publisher=[[انٽرنيشنل اوبيسٽي ٽاسڪ فورس]]}}</ref>، ڇاڪاڻ⁠تہ [[بحيرۂ روم واري غذا]] جا صحت وارا فائدا تمام اهم آهن.<ref>{{Cite journal|last1=Dinu|first1=M|last2=Pagliai|first2=G|last3=Casini|first3=A|author-link3=اينجلا ڪاسيني|last4=Sofi|first4=F|date=10 May 2017|title=Mediterranean diet and multiple health outcomes: an umbrella review of meta-analyses of observational studies and randomised trials.|journal=European Journal of Clinical Nutrition|volume=72|issue=1|pages=30–43|doi=10.1038/ejcn.2017.58|pmid=28488692|s2cid=7702206|hdl-access=free|hdl=2158/1081996}}</ref> 2013ع ۾، اٽلي جي ترغيب تي [[يونيسڪو]]، بحيرۂ روم واري غذا کي اٽلي، [[مراڪش]]، [[اسپين]]، [[پرتگال]]، [[يونان]]، [[قبرص]] ۽ [[ڪروئيشيا]] جي [[انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|title=UNESCO Culture Sector, Eighth Session of the Intergovernmental Committee (8.COM) – from 2 to 7 December 2013 |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220125948/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00473|archive-date=20 December 2013|access-date=3 April 2014}}; {{Cite web|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|access-date=3 April 2014|title=UNESCO – Culture – Intangible Heritage – Lists & Register – Inscribed Elements – Mediterranean Diet| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415064011/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00884|archive-date=15 April 2014}}</ref> روزانو سگريٽ پيئندڙن جو تناسب 2012ع ۾ 22 سيڪڙو هو، جيڪو 2000ع جي 24 سيڪڙو کان گهٽ هو، پر [[او اي سي ڊي]] جي اوسط کان مٿي هو.<ref>{{Cite web|year=2014|title=OECD Health Statistics 2014 How Does Italy Compare? |url=http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924133234/http://www.oecd.org/els/health-systems/Briefing-Note-ITALY-2014.pdf|archive-date=24 September 2015|publisher=OECD}}</ref> 2005ع کان وٺي، عوامي هنڌن تي سگريٽ نوشي کي "خاص طور تي هوادار ڪمرن" تائين محدود ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite news|title=Smoking Ban Begins in Italy {{!}} Europe {{!}} DW.COM {{!}} 10 January 2005|url=http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621143640/http://www.dw.com/en/smoking-ban-begins-in-italy/a-1453590|archive-date=21 June 2015|access-date=1 August 2010|publisher=[[ڊيوئچے ويلے]]}}</ref> 1978ع کان وٺي، رياست هڪ آفاقي عوامي صحت جو نظام هلائي رهي آهي.<ref>{{Cite web|title=Italy – Health|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064229/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/health.html|archive-date=1 July 2009|access-date=2 August 2010|publisher=Dev.prenhall.com}}</ref> بهرحال، صحت جون خدمتون سڀني شهرين ۽ رهواسين کي هڪ گڏيل سرڪاري-خانگي نظام وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. ان جو سرڪاري حصو [[سيرويتسيو سانيتاريو ناتسيونالي]] آهي، جيڪو صحت واري وزارت جي ماتحت منظم آهي ۽ علائقائي اختيارن جي حوالي ٿيل بنيادن تي هلائجي ٿو. 2020ع ۾ صحت تي خرچ [[مجموعي گهريلو پيداوار]] جو 10 سيڪڙو هو. اٽلي جو صحت وارو نظام لڳاتار دنيا جي بهترين نظامن ۾ شمار ٿيندو رهيو آهي؛<ref>{{Cite web|title=The World Health Organization's ranking of the world's health systems|url=http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|access-date=7 September 2015|publisher=Photius.com|archive-date=5 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105190014/http://www.photius.com/rankings/healthranks.html|url-status=live}}; {{Cite news|date=20 March 2017|title=Italy's Struggling Economy Has World's Healthiest People|publisher=Bloomberg News|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|access-date=9 December 2020|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006112037/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/italy-s-struggling-economy-has-world-s-healthiest-people|url-status=live}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) جي 2000ع سان لاڳاپيل تحقيق موجب، خرچن جي ڪارڪردگي ۽ شهرين کي عوامي علاج تائين رسائي جي لحاظ کان، فرانس کان پوءِ اٽلي وٽ دنيا جو ٻيون بهترين صحت وارو نظام هو.<ref>{{Cite journal |last1=Maio |first1=Vittorio |last2=Manzoli |first2=L |date=2002 |title=The Italian health care system: W.H.O. Ranking versus public perception. |url=https://www.researchgate.net/publication/285698246 |journal=P and T |volume=27 |pages=301–308}}</ref> == ثقافت == {{Main|اٽلي جي ثقافت}} اٽلي [[اولهندي تهذيب]] جي بنيادي جنم ڀومن مان هڪ ۽ هڪ [[ثقافتي سپر پاور]] آهي.<ref>Among others, Italy has been described as a "cultural superpower" by [https://www.washingtonpost.com/entertainment/coming-to-the-us-the-year-of-italian-culture-2013/2012/10/15/29f404a8-1703-11e2-9855-71f2b202721b_story.html ''دي واشنگٽن پوسٽ'']، آمريڪي صدر [[بارڪ اوباما]]، ۽ اڳوڻي پرڏيهي معاملن واري وزير [[جوليو تيرتسي دي سانت آگاتا]]. {{Cite web |url=http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |title=Italy, a cultural superpower |date=2 June 2012 |access-date=25 January 2021 |archive-date=26 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226231012/http://www.arabnews.com/italy-cultural-superpower |url-status=bot: unknown }}.</ref> ان جي ثقافت کي ڪيترين ئي علائقائي رسمن، مقامي طاقت جي مرڪزن ۽ سرپرستيءَ جي مرڪزن شڪل ڏني آهي.<ref>{{Cite book|last=Killinger|first=Charles|url=https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3|title=Culture and customs of Italy|publisher=Greenwood Press|year=2005|isbn=978-0-3133-2489-5|edition=1. publ.|location=Westport, Conn.|page=[https://archive.org/details/culturecustomsof00char/page/3 3]}}</ref> ملڪ يورپ جي [[يورپ جي ثقافت|ثقافتي]] ۽ [[يورپ جي تاريخ|تاريخي]] ورثي ۾ اهم حصو وڌو آهي.<ref>{{Cite book|last=Cole|first=Alison|title=Virtue and magnificence: art of the Italian Renaissance courts|url=https://archive.org/details/virtuemagnificen0000cole|publisher=H.N. Abrams|year=1995|isbn=978-0-8109-2733-9|location=New York}}</ref> === معمارِي === {{Main|اطالوي معمارِي}} [[File:Reggia di Caserta - panoramio - Carlo Pelagalli (2).jpg|thumb|right|[[ڪاسيرتا جو شاهي محل]] دنيا ۾ سڀ کان وڏي اڳوڻي شاهي رهائشگاهه آهي.<ref>{{Cite web |last=Chronopoulou |first=Angeliki |date=23 January 2024 |title=Reggia Di Caserta Historical Overview |url=https://www.academia.edu/44592878 |access-date=23 January 2024 |website=Academia |language=English}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qTdlAQAAQBAJ|title=Dictionnaire amoureux de Versailles|first=Franck|last=FERRAND|date=24 October 2013|publisher=Place des éditeurs|isbn=9782259222679 |via=Google Books}}</ref>]] اٽلي پنهنجي معمارِي ڪاميابين لاءِ مشهور آهي،<ref>[http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp Architecture in Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115053940/http://www.justitaly.org/italy/italy-architecture.asp|date=15 January 2012}}, ItalyTravel.com</ref> جهڙوڪ قديم روم طرفان محرابن، گنبذن ۽ ساڳين اڏاوتن جي تعمير، چوڏهين صديءَ جي آخر کان سورهين صديءَ تائين [[نشاۃ ثانيه واري معمارِي|نشاۃ ثانيه واري معمارِي تحريڪ]] جو بنياد، ۽ [[پيلاڊيئن ازم]] جو گهر هجڻ؛ اهو اهڙو انداز هو جنهن [[نوڪلاسيڪي معمارِي]] جهڙين تحريڪن کي متاثر ڪيو ۽ سڄي دنيا ۾ ملڪاڻن گهرن جي ڊزائنن تي اثر وڌو، خاص ڪري برطانيا ۽ آمريڪا ۾ سترهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين. ڊزائنن جي هڪ مڃيل سلسلي جي شروعات سڀ کان پهرين يونانين ۽ اِيٽرسڪن ماڻهن ڪئي، جيڪو اڳتي وڌي ڪلاسيڪي رومي انداز تائين پهتو،<ref>Sear, Frank. [https://books.google.com/books?id=Rkdt_p6uvw0C&pg=PA10 ''Roman architecture.''] Cornell University Press, 1983. p. 10. Web. 23 September 2011.</ref> پوءِ نشاۃ ثانيه دوران ڪلاسيڪي رومي دور جي ٻيهر بحالي ٿي، ۽ اهو باروڪ دور تائين ارتقا ڪندو رهيو. باسيليڪا جو عيسائي تصور، جيڪو وچئين دور ۾ غالب معمارِي انداز بڻجي ويو، روم ۾ ايجاد ٿيو هو.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp Italy Architecture: Early Christian and Byzanthine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328131150/http://www.justitaly.org/italy/architecture/christian-byzanthine.asp|date=28 March 2013}}, ItalyTravel.com</ref> [[رومانسڪ معمارِي]]، جيڪا تقريباً 800ع کان 1100ع تائين عروج تي رهي، اطالوي معمارِي جي سڀ کان وڌيڪ زرخيز ۽ تخليقي دورن مان هڪ هئي، جڏهن [[پيزا جو جهڪيل مينار]] ۽ ميلان ۾ [[سينٽ امبروجيو جي باسيليڪا]] جهڙا شاهڪار تعمير ٿيا. اها رومي محرابن، رنگين شيشي وارن دريچن ۽ وڪڙيل ٿنڀن جي استعمال لاءِ مشهور هئي. اطالوي رومانسڪ معمارِي جي بنيادي جدت [[والٽ (معمارِي)|والٽ]] هئي، جيڪا ان کان اڳ اولهندي معمارِي ۾ ڪڏهن به نه ڏٺي وئي هئي.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp Italy Architecture: Romanesque] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328120342/http://www.justitaly.org/italy/architecture/romanesque.asp|date=28 March 2013}}, ItalyTravel.com</ref> اطالوي معمارِي [[نشاۃ ثانيه]] دوران نمايان طور ارتقا ڪئي. [[فليپو برونيلليسڪي]] [[فلورينس گرجاگھر|فلورينس جي گرجاگھر]] لاءِ پنهنجي گنبذ وسيلي معمارِي ڊزائن ۾ حصو وڌو، جيڪو انجنيئرنگ جو اهڙو ڪارنامو هو، جيڪو قديم زماني کان پوءِ نه ڏٺو ويو هو.<ref>{{Cite book|last1=Campbell|first1=Stephen J|title=Italian Renaissance Art|url=https://archive.org/details/isbn_2900500289432|last2=Cole|first2=Michael Wayne|publisher=Thames & Hudson Inc|year=2012|location=New York|pages=[https://archive.org/details/isbn_2900500289432/page/95 95]–97}}</ref> اطالوي نشاۃ ثانيه واري معمارِي جي مشهور ڪاميابي [[سينٽ پيٽر جي باسيليڪا]] هئي، جنهن کي [[دوناٽو برامانتي]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ ڊزائن ڪيو. [[اندريا پيلاڊيو]] پنهنجي ڊزائن ڪيل ولاز ۽ محلن وسيلي سڄي اولهندي يورپ جي معمارن تي اثر وڌو.<ref>{{Cite web|title=City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto|url=https://whc.unesco.org/en/list/712|website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> [[باروڪ معمارِي|باروڪ دور]] شاندار اطالوي معمار پيدا ڪيا. پوئين باروڪ ۽ [[روڪوڪو]] معمارِي جو سڀ کان اصلي ڪم [[ستوپينيجي جو شڪار محل]] آهي.<ref>R. De Fusco, ''A thousand years of architecture in Europe'', pg. 443.</ref> 1752ع ۾، [[لوئيجي وانويتيلي]] [[ڪاسيرتا جو شاهي محل]] تعمير ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{Cite book|last=Hersey|first=George|title=Architecture and Geometry in the Age of the Baroque|url=https://archive.org/details/architecturegeom0000hers|publisher=University of Chicago Press|year=2001|isbn=0-2263-2784-1|location=Chicago|page=[https://archive.org/details/architecturegeom0000hers/page/119 119]}}</ref> ارڙهين صديءَ جي آخر ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي [[نوڪلاسيڪي معمارِي|نوڪلاسيڪي معمارِي تحريڪ]] کان متاثر ٿيو. ولاز، محل، باغ، اندروني سجاوٽ ۽ فن ٻيهر قديم رومي ۽ يوناني موضوعن تي ٻڌل ٿيڻ لڳا.<ref>[http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp Italy Architecture: Neoclassicism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328084932/http://www.justitaly.org/italy/architecture/neoclassicism.asp|date=28 March 2013}}, ItalyTravel.com</ref> [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ دور]] دوران، نام نهاد "[[نويچينتو تحريڪ]]" عروج تي آئي، جيڪا سامراجي روم جي ٻيهر دريافت تي ٻڌل هئي. [[مارچيلو پياچينتيني]]، جيڪو شهرن جي شهري تبديليءَ جو ذميوار هو، سادي بڻايل نوڪلاسيڪيت جو هڪ روپ جوڙيو.<ref>{{Cite news|title=Renzo Piano|url=https://www.nytimes.com/topic/person/renzo-piano|access-date=20 August 2017|work=The New York Times}}</ref> === بصري فن === {{Main|اطالوي فن}} [[File:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|''[[آخري دعوت (ليونارڊو دا ونچي)|آخري دعوت]]'' (1494–1499)، [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[سانتا ماريا ديللي گراتسي، ميلان|سانتا ماريا ديللي گراتسي جو گرجاگھر]]، ميلان]] اطالوي بصري فنن جي تاريخ [[اولهندي مصوري]] لاءِ اهم آهي. [[رومي فن]] يونان کان متاثر هو ۽ ان کي قديم يوناني مصوريءَ جو وارث سمجهي سگهجي ٿو. رومي مصوريءَ مان رڳو ديواري مصوريون باقي بچيون آهن.<ref>{{Cite web|title=Roman Painting|url=http://www.art-and-archaeology.com/roman/painting.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726163006/http://art-and-archaeology.com/roman/painting.html|archive-date=26 July 2013|publisher=art-and-archaeology.com}}</ref> انهن ۾ [[ٽرومپ لوئيل]]، ڪاذب منظرڪشي ۽ خالص منظرنگاريءَ جا سڀ کان پهريان مثال شامل ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web|title=Roman Wall Painting|url=http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070319123717/http://www.accd.edu/sac/vat/arthistory/arts1303/Rome4.htm|archive-date=19 March 2007|publisher=accd.edu}}</ref> اطالوي نشاۃ ثانيه کي مصوريءَ جو [[سونهري دور (استعارو)|سونهري دور]] سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو پندرهين صديءَ کان سورهين صديءَ جي آخر تائين پکڙيل هو ۽ اٽلي کان ٻاهر به وڏو اثر رکندڙ هو. [[مساچچو]]، [[فليپو لپي]]، [[تنتوريتو]]، [[ساندرو بوتيچيللي]]، [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]] ۽ [[تيتسيان]] جهڙن فنڪارن [[منظرڪشي (گرافڪ)|منظرڪشي]] جي استعمال ذريعي مصوريءَ کي وڌيڪ بلند سطح تي پهچايو. مائيڪل اينجلو مجسما ساز طور پڻ سرگرم هو؛ سندس ڪمن ۾ ''[[ڊيوڊ (مائيڪل اينجلو)|ڊيوڊ]]''، ''[[پيتا (مائيڪل اينجلو)|پيتا]]'' ۽ ''[[موسى (مائيڪل اينجلو)|موسى]]'' جهڙا شاهڪار شامل آهن. پندرهين ۽ سورهين صديءَ ۾، [[اعليٰ نشاۃ ثانيه]] هڪ اندازي فن کي جنم ڏنو، جنهن کي [[مينرزم]] چيو وڃي ٿو. سورهين صديءَ جي شروعات واري فن کي نمايان ڪندڙ متوازن ترتيبن ۽ منظرڪشيءَ ڏانهن عقلي طريقيڪار جي جاءِ تي، مينرسٽ فنڪارن بي ثباتي، بناوٽ ۽ شڪ کي اختيار ڪيو. [[پيئرو ديللا فرانچيسڪا]] جا بي چين نه ٿيندڙ چهرا ۽ اشارا ۽ رافائيل جون پرسڪون مريمون، [[پونتورمو]] جي پريشان اظهار ۽ [[ايل گريڪو]] جي جذباتي شدت سان بدلجي ويون. [[File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|''[[وينس جو جنم]]'' (1484–1486)، [[ساندرو بوتيچيللي]]، [[اُففيتسي گيلري]]، فلورينس]] سترهين صديءَ ۾، [[اطالوي باروڪ]] جي عظيم ترين مصورن ۾ [[ڪاراواجو]]، [[آرتيميسيا جينتيليسڪي]]، [[ڪارلو ساراسيني]] ۽ [[بارتولوميو مانفريدي]] شامل آهن. ارڙهين صديءَ ۾، [[اطالوي روڪوڪو فن|اطالوي روڪوڪو]] بنيادي طور [[ارڙهين صديءَ جو فرانسيسي فن|فرانسيسي]] [[روڪوڪو]] کان متاثر هو. اطالوي نوڪلاسيڪي مجسما سازي، [[انتونيو ڪانووا]] جي عريان مجسمن سان گڏ، تحريڪ جي مثالي رخ تي مرڪوز رهي. اڻويهين صديءَ ۾، رومانوي مصورن ۾ [[فرانچيسڪو هايز]] ۽ [[فرانچيسڪو پوديستي]] شامل هئا. [[امپريشنزم]] فرانس کان اٽلي ۾ ''[[ماڪيايولي]]'' وسيلي آيو، ۽ [[حقيقت نگاري (فنون)|حقيقت نگاري]] [[جوآڪينو توما]] ۽ [[جيوسيپي پيلليتسا دا وولپيدو]] وسيلي آئي. ويهين صديءَ ۾، [[مستقبل نگاري]] سان گڏ، اٽلي مصوري ۽ مجسما سازيءَ جي ارتقا ۾ ٻيهر هڪ بنيادي ملڪ طور اڀريو. مستقبل نگاريءَ کان پوءِ [[جورجو دي ڪيريڪو]] جون مابعدالطبيعي مصوريون آيون، جن [[سررئيلسٽن]] تي اثر وڌو.<ref>Gale, Matthew. "Pittura Metafisica". ''Grove Art Online. Oxford Art Online''. Oxford University Press. Web.</ref> === ادب === {{Main|اطالوي ادب}} رسمي لاطيني ادب 240 ق.م. ۾ شروع ٿيو، جڏهن روم ۾ پهريون اسٽيج ڊرامو پيش ڪيو ويو.<ref>Duckworth, George Eckel. [https://books.google.com/books?id=BuLEo5U9sb0C&pg=PA3 ''The nature of Roman comedy: a study in popular entertainment.''] University of Oklahoma Press, 1994. p. 3. Web. 15 October 2011.</ref> لاطيني ادب انتهائي اثرائتو هو ۽ اڄ به آهي، جنهن ۾ ڪيترائي ليکڪ، شاعر، فلسفي ۽ مؤرخ شامل آهن، جهڙوڪ [[پليني دي ايلڊر]]، [[پليني دي ينگر]]، [[ورجل]]، [[هوريس]]، [[پروپرشيس]]، [[اووڊ]] ۽ [[ليوي]]. رومي پنهنجي زباني روايت، شاعري، ڊرامي ۽ قطعات لاءِ مشهور هئا.<ref>{{Cite book|url={{Google books|LHA_SydyKOYC|page=PA39|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Poetry and Drama: Literary Terms and Concepts.|date=2011|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-6153-0490-5|access-date=18 October 2011}}</ref> تيرهين صديءَ جي شروعات ۾، [[فرانسس آف اسيسي]] پهريون اطالوي شاعر هو، پنهنجي مذهبي گيت ''[[سج جو گيت]]'' سان.<ref>{{Cite book|url={{Google books|3uq0bObScHMC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=The Cambridge History of Italian Literature|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-5216-6622-0|editor-last=Brand|editor-first=Peter|chapter=2 – Poetry. Francis of Assisi (pp. 5ff.)|access-date=31 December 2015|editor-last2=Pertile|editor-first2=Lino|editor-link2=لينو پيرتيلي|chapter-url={{Google books|3uq0bObScHMC|page=PA5|keywords=|text=|plainurl=yes}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610172548/https://books.google.com/books?id=3uq0bObScHMC&printsec=frontcover|archive-date=10 June 2016|url-status=live}}</ref> [[File:Dante03.jpg|thumb|upright=.8|[[دانتي اليگهيئري]]، جنهن جي ڪمن جديد اطالوي ٻوليءَ جي بنياد وجهڻ ۾ مدد ڪئي، [[وچئين دور]] جي عظيم ترين شاعرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس رزمي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]'' [[عالمي ادب]] جي بهترين ڪمن ۾ شمار ٿئي ٿو.]] تيرهين صديءَ ۾، سسلي ۾ [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيون]] جي درٻار ۾، پرووانسال صورتن ۽ موضوعن تي ٻڌل غنائي شاعري مقامي عام ٻوليءَ جي هڪ نفيس صورت ۾ لکي وئي. انهن شاعرن مان هڪ [[جياڪومو دا لينتيني]] هو، جيڪو [[سونٽ]] جي صورت جو موجد هو؛ سڀ کان مشهور ابتدائي سونٽ نگار [[پيٽرارڪ]] هو.<ref>Ernest Hatch Wilkins, ''The invention of the sonnet, and other studies in Italian literature'' (Rome: Edizioni di Storia e letteratura, 1959), 11–39</ref> [[گويڊو گوئينيتسيلي]] ''[[دولچي ستل نووو]]'' جو باني آهي، جيڪا اهڙي شعري مکتب هئي جنهن محبت جي شاعريءَ ۾ فلسفيانه پاسو شامل ڪيو. محبت جي هن نئين سمجهه، جيڪا نرم انداز ۾ ظاهر ڪئي وئي، فلورينس جي شاعر [[دانتي اليگهيئري]] کي متاثر ڪيو، جنهن جديد اطالوي ٻوليءَ جو بنياد وڌو. دانتي جو ڪم، ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، ادب جي بهترين ڪمن مان آهي.<ref name="Bloom">{{Cite book|last=Bloom|first=Harold|author-link=هيرلڊ بلوم|url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloorich|title=The Western Canon|publisher=Harcourt Brace|year=1994|isbn=978-0-1519-5747-7|url-access=registration}} See also [[اولهندي ڪينن]] for other "canons" that include the ''Divine Comedy''.</ref> پيٽرارڪ ۽ [[جيوواني بوڪاچچو]] قديم دور جي ڪمن کي ڳوليو ۽ انهن جي پيروي ڪئي ۽ پنهنجي فني شخصيتن کي سنواريو. پيٽرارڪ پنهنجي نظمن جي مجموعي ''[[اِل ڪانتسونيري]]'' وسيلي شهرت ماڻي. بوڪاچچو جو ''[[دي ڊيڪاميرون]]'' پڻ برابر اثرائتو هو، جيڪو ننڍين ڪهاڻين جو تمام مشهور مجموعو آهي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Giovanni Boccaccio: The Decameron.|encyclopedia=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|access-date=18 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219020413/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/70836/Giovanni-Boccaccio/755/The-Decameron|archive-date=19 December 2013|url-status=live}}</ref> نشاۃ ثانيه جي ليکڪن جي ڪمن ۾ [[نيڪولو ميڪياويلي]] جو ''[[دي پرنس]]'' شامل آهي، جيڪو سياسي سائنس تي هڪ مضمون آهي، جنهن ۾ "اثرائتي حقيقت" کي ڪنهن به مجرد مثالي تصور کان وڌيڪ اهم سمجهيو ويو آهي. [[جيوواني فرانچيسڪو سترپارولا]] ۽ [[جيمباتيستا باسيلي]]، جن بالترتيب ''[[سترپارولا جون مزاحيه راتيون]]'' (1550–55) ۽ ''[[پينتاميرون]]'' (1634) لکيا، يورپ ۾ پري ڪهاڻين جي سڀ کان پهرين معلوم صورتن مان ڪجهه ڇاپيون.<ref>Steven Swann Jones, ''The Fairy Tale: The Magic Mirror of Imagination'', Twayne Publishers, New York, 1995, {{ISBN|0-8057-0950-9}}, p. 38; Bottigheimer 2012a, 7; Waters 1894, xii; Zipes 2015, 599.; {{Citation|last1=Opie|first1=Iona|title=The Classic Fairy Tales|year=1974|url=https://archive.org/details/classicfairytale00opie_0|place=Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1921-1559-1|last2=Opie|first2=Peter|author-link=آئيونا اوپي|author-link2=پيٽر اوپي}} See p. 20. The claim for earliest fairy-tale is still debated, see for example Jan M. Ziolkowski, ''Fairy tales from before fairy tales: the medieval Latin past of wonderful lies'', University of Michigan Press, 2007. Ziolkowski examines [[ايگبرٽ آف ليئج]]'s Latin beast poem ''Fecunda natis'' (''The Richly Laden Ship'', c. 1022/24), the earliest known version of "[[ننڍڙي ڳاڙهي ٽوپي]]". Further info: [https://web.archive.org/web/20071023044216/http://www.leithart.com/archives/003139.php Little Red Pentecostal], Peter J. Leithart, 9 July 2007.</ref> باروڪ دور [[گليليو]] جي صاف سائنسي نثر کي جنم ڏنو. سترهين صديءَ ۾، [[آرڪيڊيا اڪيڊمي|آرڪيڊين]] شاعريءَ ۾ سادگي ۽ ڪلاسيڪي ضبط بحال ڪرڻ لاءِ هڪ تحريڪ شروع ڪئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Academy-of-Arcadia|title=Academy of Arcadia &#124; Neapolitan Poets, Arcadian Shepherds & Arcadian Landscape &#124; Britannica|website=www.britannica.com|accessdate=19 November 2025}}</ref> اطالوي ليکڪن اڻويهين صديءَ ۾ رومانويت کي اختيار ڪيو؛ اها [[ريزورجيمنتو]] جي خيالن سان هم وقت هئي، اها تحريڪ جنهن اطالوي اتحاد آندو. اتحاد جي خبر [[ويتوريو الفيري]]، [[اوگو فوسڪولو]] ۽ [[جياڪومو ليوپاردي]] جهڙن شاعرن اڳواٽ ڏني. اهم اطالوي رومانوي ليکڪ [[اليساندرو مانزوني]] جا ڪم، پنهنجي حب الوطنيءَ واري پيغام ۽ جديد، متحد اطالوي ٻوليءَ جي ترقيءَ ۾ سندس ڪوششن سبب، اطالوي اتحاد جي علامت آهن.<ref>{{Cite web|date=18 May 2023|title=Alessandro Manzoni {{!}} Italian author|url=https://www.britannica.com/biography/Alessandro-Manzoni|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[File:Portrait of Niccolò Machiavelli.jpg|thumb|upright=.8|[[ميڪياويلي]]، جديد [[سياسي سائنس]] جو باني]] اڻويهين صديءَ جي آخر ۾، ''[[ويرزمو (ادب)|ويرزمو]]'' نالي هڪ ادبي تحريڪ، جنهن حقيقت نگاريءَ کي ساراهيو، اطالوي ادب ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[ايميليو سالگاري]]، جيڪو ايڪشن-ايڊوينچر [[سواش بڪلر]]ن جو ليکڪ ۽ سائنس فڪشن جو اڳواڻ هو، پنهنجي ''[[ساندوڪان]]'' سلسلو شايع ڪيو.<ref>{{Cite book|last1=Gaetana Marrone|url={{Google books|d9NcAgAAQBAJ|page=PA1654|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Encyclopedia of Italian Literary Studies|last2=Paolo Puppa|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-1-1354-5530-9|page=1654}}</ref> 1883ع ۾، [[ڪارلو ڪولودي]] ''[[پنوڪيو جون مهمون]]'' شايع ڪيو، جيڪو ڪنهن اطالوي ليکڪ جو سڀ کان مشهور ٻارن جو ڪلاسيڪي ڪتاب بڻيو ۽ دنيا جي [[ترجمن جي تعداد موجب ادبي ڪمن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ترجمو ٿيل]] غير مذهبي ڪتابن مان هڪ آهي.<ref>Giovanni Gasparini. ''La corsa di Pinocchio''. Milano, Vita e Pensiero, 1997. p. 117. {{ISBN|8-8343-4889-3}}</ref> [[مستقبل نگاري]] نالي تحريڪ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ادب تي اثر انداز ٿي. [[فليپو توماسو مارينيتي]] ''[[مستقبل نگاري جو منشور]]'' لکيو ۽ اهڙي ٻولي ۽ استعارن جي استعمال جو مطالبو ڪيو، جيڪي مشيني دور جي رفتار، تحرڪ ۽ تشدد کي عظمت ڏين.<ref>{{Cite book|title=The 20th-Century art book.|url=https://archive.org/details/20thcenturyartbo0000unse|publisher=Phaidon Press|year=2001|isbn=978-0-7148-3542-6|edition=Reprinted.|location=dsdLondon}}</ref> جديد ادبي شخصيتن ۾ [[گابريئلي دانونتسيو]]، قوم پرست شاعر [[جيوسوئي ڪارڊوچچي]]، 1906ع جو نوبل انعام ماڻيندڙ، حقيقت نگار ليکڪا [[گرازيا ديليدا]]، 1926ع جي انعام يافته، جديد ٿيٽر ليکڪ [[لوئيجي پيرانديللو]]، 1936ع ۾، ننڍين ڪهاڻين جو ليکڪ [[ايتالو ڪالوينو]]، 1960ع ۾، شاعر [[سالوواتوري ڪوازيمودو]]، 1959ع ۾، ۽ [[يوجينيو مونتالي]]، 1975ع ۾، [[امبرتو ايڪو]]، 1980ع ۾، ۽ طنز نگار ۽ ٿيٽر ليکڪ [[داريو فو]]، 1997ع ۾، شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=All Nobel Prizes in Literature|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110529091551/http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates|archive-date=29 May 2011|access-date=30 May 2011|publisher=Nobel Foundation}}</ref> === فلسفو === {{Main|اطالوي فلسفو}} اطالوي فلسفي [[اولهندي فلسفو|اولهندي فلسفي]] تي اثر وڌو، جنهن جي شروعات يونانين ۽ رومن کان ٿي، ۽ پوءِ نشاۃ ثانيه جي انسان دوستي، [[روشن خيالي جو دور]] ۽ [[جديد فلسفو]] تائين پهتي.<ref name="Garin">{{Cite book|last=Garin|first=Eugenio|url=https://books.google.com/books?id=sVP3vBmDktQC|title=History of Italian Philosophy|publisher=VIBS|year=2008|isbn=978-9-0420-2321-5}}</ref> اٽلي ۾ باضابطه فلسفو [[فيثاغورث]] متعارف ڪرايو، جيڪو [[ڪروتوني]] ۾ اطالوي فلسفي جي مکتب جو باني هو.<ref>{{Cite book|last=Herodotus|title=The Histories|year=1972|url=https://archive.org/details/alf.alfbk.4663.930.her|publisher=Penguin Classics|page=226}}</ref> يوناني دور جي اطالوي فلسفين ۾ [[زينوفينس]]، [[پارمينيدس]] ۽ [[زينو آف ايليا|زينو]] شامل آهن. رومي فلسفين ۾ [[سيسرو]]، [[لوڪريتيوس]]، [[سينيڪا دي ينگر]]، [[پلوٽارڪ]]، [[ايپيڪتيتس]]، [[مارڪس اوريليئس]] ۽ [[آگسٽين آف هيپو]] شامل آهن.<ref name="Garin"></ref> [[File:Famous Italian philosophers.jpg|thumb|مٿي کاٻي پاسي کان گهڙيءَ جي رخ ۾: [[ٿامس اڪوئناس|اڪوئناس]]، ديني عالم؛<ref>{{Cite web|title=St. Thomas Aquinas {{!}} Biography, philosophy, & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Thomas-Aquinas|access-date=20 January 2020|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[جورڊانو برونو|برونو]]، [[ڪائناتيات دان]]؛<ref>Gatti, Hilary. ''Giordano Bruno and Renaissance Science: Broken Lives and Organizational Power''. Cornell University Press, 2002, 1. {{ISBN|0-8014-8785-4}}.</ref> [[چيزاري بيڪاريا|بيڪاريا]]، [[جرم شناس]]؛<ref name="Hostettler-2011">{{Cite book|last=Hostettler|first=John|title=Cesare Beccaria: The Genius of 'On Crimes and Punishments'|url=https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host|date=2011|publisher=Waterside Press|isbn=978-1-9043-8063-4|location=Hampshire|page=[https://archive.org/details/cesarebeccariage0000host/page/160 160]}}</ref> ۽ [[ماريا مونٽيسوري|مونٽيسوري]]، [[مونٽيسوري تعليم]] واري<ref name="Montessori">{{Cite web|title=Introduction to Montessori Method|url=https://amshq.org/Montessori-Education/Introduction-to-Montessori|publisher=American Montessori Society}}</ref>]] اطالوي وچئين دور جو فلسفو بنيادي طور عيسائي هو، ۽ ان ۾ [[ٿامس اڪوئناس]] جهڙا ديني عالم شامل هئا، جيڪو [[فطري الٰهيات]] جو ڪلاسيڪي حامي هو، جنهن [[ارسطوي فلسفو]] عيسائيت ۾ ٻيهر متعارف ڪرايو.<ref>{{Cite web|last=Blair|first=Peter|title=Reason and Faith: The Thought of Thomas Aquinas|url=http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130913011656/http://www.dartmouthapologia.org/articles/show/125|archive-date=13 September 2013|access-date=18 December 2013|website=The Dartmouth Apologia}}</ref> نشاۃ ثانيه جي فلسفين ۾ شامل آهن: [[جورڊانو برونو]]، اولهه جي هڪ اهم سائنسي شخصيت؛ [[مارسيليو فيچينو]]، انسان دوست فلسفي؛ ۽ [[نيڪولو ميڪياويلي]]، جديد [[سياسي سائنس]] جو هڪ باني. ميڪياويلي جو سڀ کان مشهور ڪم ''[[دي پرنس]]'' آهي، جنهن جو سياسي فڪر ۾ حصو سياسي [[مثاليت پسندي]] ۽ [[حقيقت پسندي (بين الاقوامي لاڳاپا)|حقيقت پسندي]] جي وچ ۾ بنيادي وڇوڙو آهي.<ref>Moschovitis Group Inc, Christian D. Von Dehsen and Scott L. Harris, ''Philosophers and religious leaders'', (The Oryx Press, 1999), 117.</ref><ref>{{Cite web|title=The Enlightenment throughout Europe|url=http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123082708/http://history-world.org/enlightenment_throughout_europe.htm|archive-date=23 January 2013|access-date=12 December 2017|website=International World History Project}}</ref> [[پادووا]]، [[بولونيا]] ۽ [[نيپلز]] جهڙا يونيورسٽي شهر علم ۽ تحقيق جا مرڪز رهيا، جن ۾ [[جيامباتيستا ويڪو]] جهڙا فلسفي شامل هئا.<ref name="maritain.nd.edu">{{Cite web|title=History of Philosophy 70|url=http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525033238/http://maritain.nd.edu/jmc/etext/hop70.htm|archive-date=25 May 2017|access-date=12 December 2017|website=maritain.nd.edu}}</ref> [[چيزاري بيڪاريا]] روشن خياليءَ جي اهم شخصيت ۽ [[ڪلاسيڪي مکتب (جرم شناسي)|ڪلاسيڪي فوجداري نظريي]] ۽ [[سزا شناسي]] جو پيءُ هو.<ref name="Hostettler-2011"></ref> اٽلي ۾ 1800ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ مشهور فلسفيانه تحريڪ هئي، جنهن ۾ [[مثاليت پسندي]]، [[حسيت]] ۽ [[تجربيت]] شامل هئا.<ref name="maritain.nd.edu"></ref> اڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ دوران ٻيون تحريڪون پڻ مقبول ٿيون، جهڙوڪ [[وجودي الٰهيات]]،<ref>{{Cite journal|last=Scarangello|first=Anthony|year=1964|title=Major Catholic-Liberal Educational Philosophers of the Italian Risorgimento|url=https://archive.org/details/sim_history-of-education-quarterly_1964-12_4_4/page/232|journal=History of Education Quarterly|volume=4|issue=4|pages=232–250|doi=10.2307/367499|jstor=367499|s2cid=147563567}}</ref> [[اٽلي ۾ انارڪزم|انارڪزم]]، ڪميونزم، سوشلزم، مستقبل نگاري، فاشزم ۽ عيسائي جمهوريت.<ref>{{Cite book|last=Pernicone|first=Nunzio|title=Italian Anarchism 1864–1892 |url=https://archive.org/details/italiananarchism0000unse|publisher=AK Press|year=2009|pages=111–113}}</ref> [[انتونيو گرامشي]] ڪميونسٽ نظريي اندر اڃا تائين لاڳاپيل فلسفي آهي، جنهن کي [[ثقافتي بالادستي]] جو نظريو ٺاهڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو. اطالوي فلسفين غير مارڪسي [[لبرل سوشلزم]] واري فلسفي جي ترقيءَ ۾ اثر وڌو. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، کاٻي ڌر جي ڪارڪنن [[اختيار مخالف]] مزدور نواز نظرين کي اختيار ڪيو، جيڪي [[خودمختيار تحريڪ]] ۽ [[ورڪرزم]] جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>{{Cite book|last1=Balestrini|first1=Nanni|title=L'orda d'oro 1968–1977. La grande ondata rivoluzionaria e creativa, politica ed esistenziale |last2=Moroni|first2=Primo|publisher=SugarCo|year=1997|isbn=8-8078-1462-5}}</ref> [[اطالوي فيمينسٽن]] ۾ [[سيبيلا اليرامو]]، [[الائدي گوالبيرتا بيڪاري]] ۽ [[آنا ماريا موتسوني]] شامل آهن، ۽ پروٽو-فيمينسٽ فلسفن کي اڳ ۾ ئي اطالوي ليکڪن ڇُهيو هو. اطالوي تعليمدان [[ماريا مونٽيسوري]] [[مونٽيسوري تعليم|اهڙو تعليمي فلسفو]] پيدا ڪيو، جيڪو سندس نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Montessori"></ref> [[جيوسيپي پيانو]] تجزياتي فلسفي ۽ رياضيات جي جديد فلسفي جو باني هو. تجزياتي فلسفين ۾ [[ڪارلو پينڪو]]، [[گلوريا اوريجي]]، [[پيئرئنا گاراواسو]] ۽ [[لوچانو فلوريدي]] شامل آهن.<ref name="Garin"></ref> === ٿيٽر === {{Main|اٽلي جو ٿيٽر}} [[File:Gemälde des Hieronymus Francken - Die Compagnia dei Comici Gelosi bei einer Aufführung in Paris.jpg|thumb|[[ڪوميڊيا ديل آرٽي]] جو ٽولو [[آئي جيلوسي]] پرفارم ڪندي، [[هيرونيمس فرانڪن اول]] جو ڪم، {{circa|1590}}]] اطالوي ٿيٽر وچئين دور ۾ وجود ۾ آيو، جنهن جا اڳوڻا بنياد ڏکڻ اٽليءَ جي قديم يوناني ڪالونين ([[ميگنا گريشيا]])،<ref>{{Cite web|title=Storia del Teatro nelle città d'Italia|url=https://www.melogranoarte.it/storia-del-teatro-nelle-citta-ditalia|access-date=27 July 2022|language=it}}</ref> گڏوگڏ [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] جي ٿيٽر<ref>{{Cite web|title=Storia del teatro: lo spazio scenico in Toscana|url=https://brunelleschi.imss.fi.it/itinerari/itinerario/storiateatrospazioscenicotoscana.html|access-date=28 July 2022|language=it}}</ref> ۽ [[قديم روم جو ٿيٽر]] تائين پهچن ٿا. ٻه مکيه رستا هئا، جن وسيلي ٿيٽر ترقي ڪئي. پهريون، ڪيٿولڪ مذهبي عبادتن جي ڊرامائي صورت، ۽ ٻيو، تماشي جي بت پرست صورتن مان ٺهيل هو، جهڙوڪ شهري ميلن لاءِ اسٽيجنگ، درٻاري مسخرن جون تياريون، ۽ [[ٽروباڊور]]ن جا گيت.<ref>Of this second line, Dario Fo speaks of a true alternative culture to the official one: although widespread as an idea, some scholars such as {{Ill|Giovanni Antonucci|it}} do not agree in considering it as such. In this regard, see {{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|url=https://archive.org/details/storiadelteatroi0000anto|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|pages=[https://archive.org/details/storiadelteatroi0000anto/page/n9 10]–14|language=it}}</ref> نشاۃ ثانيه واري ٿيٽر جديد ٿيٽر جي شروعات ڪئي. قديم ٿيٽري متن ترجمو ڪيا ويا ۽ درٻارن ۾ اسٽيج ڪيا ويا، ۽ پوءِ عوامي ٿيٽرن ڏانهن منتقل ٿيا. پندرهين صديءَ جي آخر ۾، [[فيرارا]] ۽ روم جا شهر ٿيٽر جي ٻيهر دريافت ۽ تجديد لاءِ اهم هئا.<ref>{{Cite book|last=Antonucci|first=Giovanni|title=Storia del teatro italiano|url=https://archive.org/details/storiadelteatroi0000anto|publisher=Newton Compton Editori|year=1995|isbn=978-8-8798-3974-7|page=18|language=it}}</ref> سورهين صديءَ کان ارڙهين صديءَ تائين، [[ڪوميڊيا ديل آرٽي]] [[بداهتي ٿيٽر]] جي هڪ صورت هئي، ۽ اڄ به پيش ڪئي وڃي ٿي. اداڪارن جا گهمندڙ ٽولا کليل هنڌن تي اسٽيج لڳائيندا هئا ۽ [[جگلنگ]]، [[اڪروبيٽڪس]] ۽ مزاحيه ڊرامن جي صورت ۾ وندر فراهم ڪندا هئا. ڊراما لکيل ڊرامائي متن مان پيدا نه ٿيندا هئا، پر ''[[لاتسي]]'' نالي منظرنامن مان، جيڪي اهڙا آزاد ڍانچا هئا، جن جي چوڌاري اداڪار بداهت ڪندا هئا. ''ڪوميڊيا'' جا ڪردار عام طور تي مقرر سماجي قسمن ۽ روايتي ڪردارن جي نمائندگي ڪندا هئا، جن مان هر هڪ جو پنهنجو جدا [[ڪوميڊيا ديل آرٽي جا لباس|لباس]] هوندو هو.<ref>{{Cite book|last1=Chaffee, Judith|title=The Routledge Companion to Commedia Dell'Arte|last2=Crick, Olly|publisher=Rutledge Taylor and Francis Group|year=2015|isbn=978-0-4157-4506-2|location=London and New York|page=1}}</ref> ڪوميڊيا ديل آرٽي جي پهرين رڪارڊ ٿيل پرفارمنسون 1551ع جي شروعات ۾ روم مان مليون.<ref>{{Cite book|last=Katritzky|first=M. A.|url=https://books.google.com/books?id=9fV4gz5FmiAC&q=the+art+of+commedia|title=The Art of Commedia: A Study in the Commedia dell'arte 1560–1620 with Special Reference to the Visual Records |publisher=Editions Rodopi|year=2006|isbn=978-9-0420-1798-6|location=New York|page=82}}</ref> عورتن جا ڪردار عورتن ئي ادا ڪيا، جن جو دستاويزي ثبوت 1560ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ملي ٿو، جنهن ڪري اهي قديم دور کان پوءِ يورپ جون پهريون ڄاتل پيشاور اداڪارائون بڻيون. [[لوڪريتسيا دي سينا]]، جنهن جو نالو 1564ع جي هڪ معاهدي ۾ آيو آهي، نالي سان سڃاتل پهرين اطالوي اداڪاره سڏبي آهي، جڏهن ته [[ونچينزا آرماني]] ۽ [[باربرا فلامينيا]] پهريون [[پريما ڊونا]]ون هيون.<ref>Giacomo Oreglia (2002). Commedia dell'arte. Ordfront. {{ISBN|9-1732-4602-6}}.</ref> بيلٽ نشاۃ ثانيه دوران اٽليءَ ۾ پيدا ٿيو، درٻاري نمائش ۽ شان و شوڪت جي واڌ ويجهه طور.<ref>{{Cite web|title=The Ballet|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/balt/hd_balt.htm|website=metmuseum.org|date=October 2004 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Andros on Ballet – Catherine Medici De|url=http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080209205503/http://www.michaelminn.net/andros/index.php?de_medici_catherine|archive-date=9 February 2008|website=michaelminn.net}}</ref> === موسيقي === {{Main|اٽلي جي موسيقي}} {{multiple image | align = right | image1 = Old violin.jpg | width1 = 106 | alt1 = | caption1 = | image2 = Pianoforte Verticale.jpg | width2 = 197 | alt2 = | caption2 = | footer = ڪلاسيڪي موسيقي سان لاڳاپيل ساز، جن ۾ وائلن ۽ پيانو شامل آهن، اٽلي ۾ ايجاد ٿيا.<ref name="Erlich"/> }} [[اطالوي لوڪ موسيقي|لوڪ]] کان [[يورپي ڪلاسيڪي موسيقي|ڪلاسيڪي]] تائين، موسيقي اطالوي ثقافت جو اندروني حصو آهي. ڪلاسيڪي موسيقي سان لاڳاپيل ساز، جن ۾ پيانو ۽ وائلن شامل آهن، اٽلي ۾ ايجاد ٿيا،<ref name="Erlich">{{Cite book|last=Erlich|first=Cyril|title=The Piano: A History|url=https://archive.org/details/pianohistory0000ehrl|publisher=Oxford University Press, US; Revised edition|year=1990|isbn=978-0-1981-6171-4}}; {{Cite book|last=Allen|first=Edward Heron|title=Violin-making, as it was and is: Being a Historical, Theoretical, and Practical Treatise on the Science and Art of Violin-making, for the Use of Violin Makers and Players, Amateur and Professional. Preceded by An Essay on the Violin and Its Position as a Musical Instrument|date=1914|publisher=E. Howe}} Accessed 5 September 2015.</ref> ۽ ڪيترين موجوده صورتن، جهڙوڪ [[سمفني]]، ڪنسرٽو ۽ [[سوناتا]]، جون پاڙون سورهين ۽ سترهين صديءَ جي اطالوي موسيقيءَ جي نون تجربن تائين پهچن ٿيون. اٽلي جي سڀ کان مشهور موسيقارن ۾ نشاۃ ثانيه جا [[جيوواني پيئرلوئيجي دا پالسترينا|پالسترينا]]، [[مونتيوردي]] ۽ [[ڪارلو جيسوالدو|جيسوالدو]]؛ [[باروڪ موسيقي|باروڪ]] جا [[دومينيڪو اسڪارلاتي|اسڪارلاتي]] ۽ [[ويوالدي]]؛ ڪلاسيڪي جا [[پاگانيني]] ۽ [[روسيني]]؛ ۽ رومانوي دور جا [[ويردي]] ۽ [[پوچيني]] شامل آهن. اٽلي ۾ ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي مضبوط حيثيت آهي، جنهن جو ثبوت ان جي اوپيرا گهرن، جهڙوڪ لا اسڪالا، ۽ پيانو نواز [[مائوريتسيو پوليني]] ۽ ٽينر [[لوچانو پاواروتي]] جهڙن فنڪارن جي شهرت مان ملي ٿو. اٽلي اوپيرا جي جنم ڀومي طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994">{{Cite book|last=Kimbell, David R.B.|url={{Google books|C37Gq2GagZIC|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Italian Opera|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=978-0-5214-6643-1|access-date=20 December 2009}}</ref> [[اطالوي اوپيرا]] بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو سترهين صديءَ ۾ قائم ٿيو.<ref name="Kimbell, David R.B.-1994"></ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ متعارف ٿيڻ کان پوءِ، [[جاز]] اٽلي ۾ مضبوط جڳهه حاصل ڪئي، ۽ فاشسٽن جي غير ملڪي مخالف پاليسين باوجود مقبول رهيو. 1970ع واري ڏهاڪي جي [[پروگريسيو راڪ]] ۽ پاپ تحريڪن ۾ اٽلي جي نمائندگي [[پريمياتا فورنيريا مارڪوني|پي ايف ايم]]، [[بانڪو دل موتوو سوڪورسو]]، [[لي اورمي]]، [[گوبلن (بينڊ)|گوبلن]] ۽ [[پوھ (بينڊ)|پوھ]] جهڙن بينڊن ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Keller, Catalano and Colicci|url=https://books.google.com/books?id=Gh03DwAAQBAJ&q=keller%20catalano%20and%20colicci&pg=PT1022|title=Garland Encyclopedia of World Music|date=25 September 2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-3515-4426-9|pages=604–625}}</ref> ساڳئي دور ۾ [[اٽلي جو سئنيما|اطالوي سئنيما]] ۾ تنوع آيو، ۽ [[چينيچتا]] جي فلمن ۾ [[اينيو موريڪوني]] سميت موسيقارن جا پيچيده موسيقيائي اسکور شامل هئا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾، [[اطالوي هپ هاپ]] مان اڀرندڙ پهريون ستارو ڳائڻو [[جووانوتي]] هو.<ref>{{Cite news|last=Sisario|first=Ben|date=3 October 2012|title=A Roman Rapper Comes to New York, Where He Can Get Real|url=https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2012/10/04/arts/music/jovanotti-italian-rapper-brings-his-act-to-new-york.html|archive-date=3 January 2022|access-date=24 February 2014|work=The New York Times}}{{Cbignore}}</ref> اطالوي ميٽل بينڊن ۾ [[ريپسوڊي آف فائر]]، [[لاڪونا ڪوئل]]، [[ايلون ڪنگ (بينڊ)|ايلون ڪنگ]]، [[فارگوٽن ٽومب]] ۽ [[فليش گاڊ اپوڪليپس]] شامل آهن.<ref>{{Cite book|last1=Sharpe-Young|first1= Garry|author-link1= MusicMight|title= A–Z of Power Metal|series= Rockdetector Series|year= 2003|publisher= Cherry Red Books|isbn= 978-1-901447-13-2}}</ref> اٽلي [[ڊسڪو]] ۽ [[اليڪٽرانڪ موسيقي]] جي ترقيءَ ۾ حصو وڌو، جنهن ۾ [[اٽالو ڊسڪو]]، جيڪو پنهنجي مستقبل پسند آواز ۽ سنٿيسائيزرن ۽ ڊرم مشينن جي نمايان استعمال لاءِ مشهور آهي، اليڪٽرانڪ ڊانس جي سڀ کان پهرين صنفن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news|last=McDonnell|first=John|date=1 September 2008|title=Scene and heard: Italo-disco|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2008/sep/01/sceneandhearditalodisco|access-date=14 July 2012|work=The Guardian|location=London}}</ref> [[جورجو مورودر]] جهڙا پروڊيوسر، جنهن ٽي اڪيڊمي اوارڊ ۽ چار گولڊن گلوب کٽيا، اليڪٽرانڪ ڊانس موسيقيءَ جي ترقيءَ ۾ اثرائتا رهيا.<ref>"This record was a collaboration between Philip Oakey, the big-voiced lead singer of the techno-pop band the Human League, and Giorgio Moroder, the Italian-born father of disco who spent the '80s writing synth-based pop and film music." {{Cite web|last=Evan Cater|title=Philip Oakey & Giorgio Moroder: Overview|url={{AllMusic|class=album|id=r59464|pure_url=yes}}|access-date=21 December 2009|publisher=[[آل ميوزڪ]]}}</ref> اطالوي پاپ جي نمائندگي هر سال [[سانريمو ميوزڪ فيسٽيول]] وسيلي ٿئي ٿي، جنهن [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ]] لاءِ الهام طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite web|last=Yiorgos Kasapoglou|date=27 February 2007|title=Sanremo Music Festival kicks off tonight|url=http://www.esctoday.com/news/read/7817|access-date=18 August 2011|publisher=esctoday.com}}</ref> [[جيگليولا چينڪويتي]]، [[توتو ڪوتونيو]] ۽ [[مونياسڪن]] بالترتيب [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ 1964|1964ع]]، [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ 1990|1990ع]] ۽ [[يوروويزن سانگ ڪانٽيسٽ 2021|2021ع]] ۾ يوروويزن کٽيو. [[دومينيڪو مودونيو]]، [[مينا (اطالوي ڳائڻي)|مينا]]، [[اندريا بوچيلي]]، [[رافائيلا ڪارا]]، [[اِل وولو]]، [[ال بانو]]، [[توتو ڪوتونيو]]، [[نيڪ]]، [[امبرتو توتسي]]، [[جورجيا (ڳائڻي)|جورجيا]]، گريمي کٽيندڙ [[لائورا پائوسيني]]، [[ايروس رامازوتي]]، [[تيتسيانو فيرو]]، مونياسڪن ۽ ٻين ڳائڻن عالمي شهرت ماڻي آهي.<ref>{{Cite web|first=Federica|last=Cirone|date=29 August 2023|title=Cantanti italiani, quali sono quelli che hanno avuto più successo all'estero|url=https://www.socialboost.it/cantanti-italiani-quali-sono-quelli-che-hanno-avuto-piu-successo-allestero/|access-date=5 June 2024|publisher=socialboost.it|language=it}}</ref> === فيشن ۽ ڊزائن === {{Main|اطالوي فيشن|اطالوي ڊزائن}} [[File:Prada milano.JPG|thumb|ميلان ۾ [[گاليريا ويتوريو ايمانوئلي ٻيون]] ۾ [[پرادا]] جو دڪان]] اطالوي فيشن جي ڊگهي روايت آهي. [[گلوبل لئنگئيج مانيٽر]] جي ''Top Global Fashion Capital Rankings'' (2013ع) ۾ روم کي ڇهين ۽ ميلان کي ٻارهين نمبر تي رکيو ويو.<ref>{{Cite web|title=New York Takes Top Global Fashion Capital Title from London, edging past Paris|url=http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222011026/http://www.languagemonitor.com/fashion/sorry-kate-new-york-edges-paris-and-london-in-top-global-fashion-capital-10th-annual-survey|archive-date=22 February 2014|access-date=25 February 2014|publisher=Languagemonitor.com}}</ref> اهم اطالوي فيشن ليبلز — جهڙوڪ [[گوچي]]، [[ارماني]]، [[پرادا]]، [[ورساچي]]، [[ويلنٽينو ايس پي اي|ويلنٽينو]]، [[ڊولچي اينڊ گبانا]] — دنيا جي بهترين فيشن گهرن ۾ شامل آهن. [[بلغاري]]، [[دامياني (زيورن جي ڪمپني)|دامياني]] ۽ [[بوچيلاتي]] جهڙا زيورن جا ادارا اٽلي ۾ قائم ٿيا. فيشن رسالو ''[[ووگ اٽاليا]]'' دنيا جي سڀ کان وڌيڪ معزز فيشن رسالن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book|last=Press|first=Debbie|url={{Google books|pkeaOOxb_isC|page=PA16|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Your Modeling Career: You Don't Have to Be a Superstar to Succeed|publisher=Allworth Press|year=2000|isbn=978-1-58115-045-2}}; {{Cite web|last=Cardini|first=Tiziana|date=28 October 2020|title=Get to Know the Young Winners of the 2020 International Talent Support Awards |url=https://www.vogue.com/article/internationa-talent-support-award-2020-winners|website=Vogue}}</ref> اٽلي ڊزائن جي ميدان ۾ نمايان آهي، خاص طور تي اندروني، معمارِي، صنعتي ۽ شهري ڊزائن ۾.<ref>Miller (2005) p. 486</ref><ref>Insight Guides (2004) p. 220</ref> ميلان ۽ تورين ملڪ ۾ معمارِي ۽ صنعتي ڊزائن جا اڳواڻ آهن. ميلان شهر [[فيرا ميلانو]] جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪا يورپ جي سڀ کان وڏي ڊزائن نمائش آهي.<ref>{{Cite web|title=Design City Milan|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206052654/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470026839.html|archive-date=6 December 2010|access-date=3 January 2010|publisher=Wiley}}</ref> ميلان ڊزائن ۽ معمارِي سان لاڳاپيل اهم واقعن ۽ هنڌن جي ميزباني ڪري ٿو، جهڙوڪ ''Fuori Salone'' ۽ [[ميلان فرنيچر فيئر]]، ۽ اهو [[برونو موناري]]، [[لوچيو فونتانا]]، [[اينريڪو ڪاستيلاني]] ۽ [[پيئرو مانزوني]] جهڙن ڊزائنرن جو گهر رهيو آهي.<ref>{{Cite web|title=Frieze Magazine – Archive – Milan and Turin|url=http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110123141/http://www.frieze.com/issue/article/milan_turin|archive-date=10 January 2010|access-date=3 January 2010|website=Frieze}}</ref> === سئنيما === {{Main|اٽلي جو سئنيما}} اطالوي سئنيما [[لوميئر ڀائرن]] طرفان حرڪتي تصويرن جون نمائشون متعارف ڪرائڻ کان ٿوري ئي پوءِ شروع ٿيو.<ref>{{Cite web|title=L'œuvre cinématographique des frères Lumière – Pays: Italie|url=https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320195614/https://catalogue-lumiere.com/pays/italie|archive-date=20 March 2018|access-date=1 January 2022|language=fr}}; {{Cite web|title=Il Cinema Ritrovato – Italia 1896 – Grand Tour Italiano |url=https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321124127/https://festival.ilcinemaritrovato.it/proiezione/italy-1896-in-honor-of-aldo-bernardini|archive-date=21 March 2018|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> پهريون اطالوي ڊائريڪٽر [[ويتوريو ڪالچينا]] آهي، جنهن 1896ع ۾ [[پوپ ليو تيرهون]] کي فلمبند ڪيو.<ref>{{Cite web|title=26 febbraio 1896 – Papa Leone XIII filmato Fratelli Lumière |url=https://archivio.quirinale.it/aspr/gianni-bisiach/AV-002-000398/26-febbraio-1896-papa-leone-xiii-filmato-fratelli-lumiere|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> 1914ع جي ''[[ڪابيريا]]'' سڀ کان مشهور اطالوي [[خاموش فلم]] آهي.<ref>{{Citation|title=Cinematografia|volume=III|page=226|year=1970|publisher=[[تريڪاني]]|language=it|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref><ref>{{Cite book|last=Andrea Fioravanti|title=La "storia" senza storia. Racconti del passato tra letteratura, cinema e televisione|publisher=Morlacchi Editore|year=2006|isbn=978-8-8607-4066-3|page=121|language=it}}</ref> يورپ جي سڀ کان پراڻي [[اونگارڊ]] سئنيما تحريڪ، [[اطالوي مستقبل نگاري (سئنيما)|اطالوي مستقبل نگاري]]، 1910ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ٿي.<ref>{{Cite web|date=30 September 2017|title=Il cinema delle avanguardie|url=https://www.brevestoriadelcinema.org/04-4-il-cinema-delle-avanguardie|access-date=13 November 2022|language=it}}</ref> [[File:Federico Fellini NYWTS 2.jpg|thumb|[[فيديريڪو فيليني]]، جيڪو ويهين صديءَ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ۽ وڏي پيماني تي عزت ماڻيندڙ فلمسازن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو<ref>{{Cite web|date=20 January 2022|title=Federico Fellini, i 10 migliori film per conoscere il grande regista|url=https://libreriamo.it/intrattenimento/federico-fellini-i-10-film-regista|access-date=10 September 2022|language=it}}</ref>]] 1920ع واري ڏهاڪي ۾ زوال کان پوءِ، صنعت 1930ع واري ڏهاڪي ۾ [[آواز واري فلم|آواز]] جي اچڻ سان ٻيهر متحرڪ ٿي. هڪ مشهور اطالوي صنف، ''[[تيليفوني بيانڪي]]''، دلڪش پس منظرن واريون مزاحيه فلمون هيون.<ref>{{Citation |last=Katz |first=Ephraim |title=Italy |pages=682–685 |year=2001 |publisher=HarperResource |isbn=978-0-0607-4214-0 |encyclopedia=The Film Encyclopedia}}.</ref> ''[[ڪاليگرافزمو]]''، ''تيليفوني بيانڪي''-آمريڪي انداز جي مزاحيه فلمن جي تيز ابتڙ هو؛ اهو وڌيڪ فني، تمام گهڻو رسمي، پيچيدگيءَ ۾ اظهار ڀريو، ۽ بنيادي طور معاصر ادبي مواد سان لاڳاپيل هو.<ref>{{Cite book|last=Brunetta|first=Gian Piero|title=Storia del cinema mondiale|publisher=Einaudi|year=2002|isbn=978-8-8061-4528-6|volume=III|pages=357–359|language=it}}</ref> سئنيما کي موسوليني استعمال ڪيو، جنهن روم جي مشهور [[چينيچتا|چينيچتا اسٽوڊيو]] قائم ڪيو، [[فاشسٽ پروپيگنڊا]] جي پيداوار لاءِ.<ref>{{Cite web|title=The Cinema Under Mussolini|url=http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731200507/http://ccat.sas.upenn.edu/italians/resources/Amiciprize/1996/mussolini.html|archive-date=31 July 2010|access-date=30 October 2010|publisher=Ccat.sas.upenn.edu}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، اطالوي فلم کي وسيع سڃاڻپ ملي ۽ اها برآمد ڪئي وئي، تان جو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ فني زوال آيو.<ref>{{Cite web|title=STORIA 'POCONORMALE' DEL CINEMA: ITALIA ANNI '80, IL DECLINO|url=https://www.mymovies.it/cinemanews/2009/16629|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> [[اطالوي فلم ڊائريڪٽرن جي فهرست|اطالوي فلم ڊائريڪٽرن]] ۾ [[فيديريڪو فيليني]]، [[سرجيو ليئوني]]، [[پيئر پاولو پاسوليني]]، [[دوچو تيساري]]، [[لوڪينو ويسڪونتي]]، [[ويتوريو دي سيڪا]]، [[مائيڪل اينجلو انتونيوني]] ۽ [[روبيرتو روسيلليني]] شامل آهن، جن کي هر دور جي عظيم ترين ڊائريڪٽرن مان مڃيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news|last=Ebert|first=Roger|title=The Bicycle Thief / Bicycle Thieves (1949) |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19990319/REVIEWS08/903190306/1023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090227023704/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19990319%2FREVIEWS08%2F903190306%2F1023|archive-date=27 February 2009|access-date=8 September 2011|work=Chicago Sun-Times}}; {{Cite web|date=7 July 2002|title=The 25 Most Influential Directors of All Time|url=http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211230213/http://www.moviemaker.com/archives/moviemaking/directing/articles-directing/the-25-most-influential-directors-of-all-time-3358|archive-date=11 December 2015|access-date=21 February 2017|website=MovieMaker Magazine}}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي جي وچ کان 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين [[اطالوي نيو ريئلزم]] جو عروج هو، جيڪو جنگ کان پوءِ واري اٽليءَ جي خراب حالت کي ظاهر ڪندو هو.<ref>{{Cite web|title=Italian Neorealism – Explore – The Criterion Collection|url=https://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918102158/http://www.criterion.com/explore/6-italian-neorealism|archive-date=18 September 2011|access-date=7 September 2011|publisher=Criterion.com}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ جيئن ملڪ وڌيڪ امير ٿيو، نيو ريئلزم جي هڪ صورت، جيڪا گلابي نيو ريئلزم طور مشهور هئي، ان جي جاءِ ورتي، ۽ ''[[ڪوميڊيا آل اطاليانا]]'' صنف ۽ ٻيون [[فلم صنف]]ون، جهڙوڪ [[سورڊ اينڊ سينڊل]] ۽ [[اسپيگيٽي ويسٽرن]]، 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ مشهور ٿيون.<ref>{{Cite web|title=Western all'italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/western-all-italiana_%28Enciclopedia-del-Cinema%29|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> [[صوفيا لورين]] جهڙين اداڪارائن عالمي شهرت حاصل ڪئي. شهوت انگيز اطالوي ٿرلر، يا ''[[جئلي]]''، جيڪي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[داريو ارجينتو]] جهڙن ڊائريڪٽرن ٺاهيا، خوفناڪ فلمن تي اثرانداز ٿيا.<ref>{{Cite web|title=Tarantino e i film italiani degli anni settanta|url=http://www.corriere.it/solferino/severgnini/09-10-30/09.spm|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> تازو دور ۾، اطالوي منظر کي رڳو ڪڏهن ڪڏهن ڌيان مليو آهي، جهڙوڪ ''[[لائف از بيوٽيفل]]''، ''[[سئنيما پيراڊيسو]]'' ۽ ''[[اِل پوستينو: دي پوسٽمين]]'' جهڙين فلمن سان.<ref>{{Cite news|date=21 May 2013|title=Cannes 2013. La grande bellezza |url=https://stanzedicinema.com/2013/05/21/cannes-2013-la-grande-bellezza|access-date=1 January 2022|work=Stanze di Cinema|language=it}}</ref> چينيچتا اسٽوڊيو يورپ ۾ فلم ۽ ٽيليويزن پيداوار جي سڀ کان وڏي سهولت آهي،<ref>{{Cite web|date=30 December 2021|title=Cinecittà, c'è l'accordo per espandere gli Studios italiani|url=https://www.ciakmagazine.it/news/cinecitta-ce-laccordo-per-espandere-gli-studios-italiani|access-date=10 September 2022|language=it}}</ref> جتي ڪيتريون ئي عالمي باڪس آفيس ڪامياب فلمون فلمبند ٿيون. 1950ع واري ڏهاڪي ۾، اتي ٺاهيل عالمي پيداوارن جي انگ سبب روم کي "[[ٽائبر تي هالي ووڊ]]" سڏيو ويو. ان جي احاطي تي 3,000 کان وڌيڪ پيداوارون ٺهيون، جن مان 90 کي [[اڪيڊمي اوارڊ]] لاءِ نامزدگي ملي، ۽ 47 ڪاميابيون حاصل ٿيون.<ref>{{Cite book|last=Bondanella|first=Peter E.|url=https://books.google.com/books?id=PiTBFMc7tp4C|title=Italian Cinema: From Neorealism to the Present|date=2001|publisher=Continuum|isbn=978-0-8264-1247-8|page=13}}</ref> اٽلي [[بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم لاءِ اڪيڊمي اوارڊ]] ۾ سڀ کان وڌيڪ اوارڊ ماڻيندڙ ملڪ آهي، جنهن 14 ڪاميابيون، 3 [[اعزازی اڪيڊمي اوارڊ|خاص اوارڊ]] ۽ 31 [[بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم لاءِ اڪيڊمي اوارڊ ڏانهن اطالوي موڪلن جي فهرست|نامزدگيون]] حاصل ڪيون آهن.<ref>{{Cite web|date=26 October 2021|title=Oscar 2022: Paolo Sorrentino e gli altri candidati come miglior film internazionale |url=https://www.sorrisi.com/cinema/migliori-film/oscar-2022-paolo-sorrentino-e-gli-altri-candidati-come-miglior-film-internazionale|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> 2016ع مطابق، اطالوي فلمن 12 پام دُور،<ref>{{Cite web|date=13 May 2014|title=10 film italiani che hanno fatto la storia del Festival di Cannes|url=https://www.nanopress.it/articolo/10-film-italiani-che-hanno-fatto-la-storia-del-festival-di-cannes/67505|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> 11 [[گولڊن لائن]]،<ref>{{Cite web|date=28 August 2018|title=I film italiani vincitori del Leone d'Oro al Festival di Venezia|url=https://www.supereva.it/i-film-italiani-vincitori-del-leone-doro-al-festival-di-venezia-51756|access-date=1 January 2022|language=it|archive-date=1 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220101154151/https://www.supereva.it/i-film-italiani-vincitori-del-leone-doro-al-festival-di-venezia-51756|url-status=dead}}</ref> ۽ 7 [[گولڊن بيئر]] کٽيا آهن.<ref>{{Cite web|title=Film italiani vincitori Orso d'Oro di Berlino|url=https://popcorntv.it/guide/film-italiani-vincitori-orso-doro-di-berlino/32626|access-date=1 January 2022|language=it}}</ref> === کاڌ خوراڪ === {{Main|اطالوي کاڌ خوراڪ|اطالوي کاڌي جو ڍانچو|اطالوي کاڌن ۽ مشروبن جي فهرست}} [[File:Salumi e vino lucchese.JPG|thumb|[[اطالوي شراب]] ۽ ''[[سالومي]]'']] [[اطالوي کاڌ خوراڪ]] تي [[اِيٽرسڪن تهذيب|اِيٽرسڪن]]، [[قديم يوناني کاڌ خوراڪ|قديم يوناني]]، [[قديم رومي کاڌ خوراڪ|قديم رومي]]، [[بازنطيني کاڌ خوراڪ|بازنطيني]]، [[عربي کاڌ خوراڪ|عربي]] ۽ [[يهودي کاڌ خوراڪ|يهودي]] کاڌن جو گهرو اثر آهي.<ref>{{Cite web|date=5 April 2023|title=The History of Italian Cuisine: A Cultural Journey – Italian Cuisine|url=https://italian-cuisine.org/the-history-of-italian-cuisine-a-cultural-journey|access-date=25 February 2024|website=italian-cuisine.org}}; {{Cite web|title=Italian Cooking: History of Food and Cooking in Rome and Lazio Region, Papal Influence, Jewish Influence, The Essence of Roman Italian Cooking|url=http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410100532/http://www.inmamaskitchen.com/ITALIAN_COOKING/rome_Lazio/Rome_LAZIO.html|archive-date=10 April 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Inmamaskitchen.com}}</ref> [[نئين دنيا]] جي دريافت سان اهم تبديليون آيون، جن ۾ آلو، ٽماٽا ۽ مڪئي جهڙيون شيون ارڙهين صديءَ کان بنيادي جز بڻجي ويون.<ref>{{Cite web|title=The Making of Italian Food...From the Beginning|url=http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327080045/http://www.epicurean.com/articles/making-of-italian-food.html|archive-date=27 March 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Epicurean.com}}; Del Conte, 11–21.</ref> [[بحيرۂ روم واري غذا]] اطالوي کاڌ خوراڪ جو بنياد بڻجي ٿي، جيڪا [[پاستا]]، مڇي، ميون ۽ ڀاڄين سان مالا مال آهي ۽ پنهنجي سادگي ۽ قسمين قسمين هئڻ ڪري سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ ڪيترن کاڌن ۾ رڳو چار کان اٺ جز هوندا آهن.<ref>The Silver Spoon {{ISBN|8-8721-2223-6}}, 1997 ed.</ref> اطالوي کاڌ خوراڪ پنهنجي علائقائي تنوع،<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italian cuisine – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|access-date=24 April 2010|date=2 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716014306/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/718430/Italian-cuisine|archive-date=16 July 2010|author=Related Articles|url-status=live}}; {{Cite web|title=Italian Food – Italy's Regional Dishes & Cuisine|url=http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102020059/http://www.indigoguide.com/italy/food.htm|archive-date=2 January 2011|access-date=24 April 2010|publisher=Indigoguide.com}}; {{Cite web|title=Regional Italian Cuisine|url=http://www.rusticocooking.com/regions.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410072851/http://www.rusticocooking.com/regions.htm|archive-date=10 April 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Rusticocooking.com}}</ref> ذائقي جي گهڻائي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مشهور کاڌن مان هڪ هئڻ ڪري نمايان آهي،<ref>{{Cite web|date=6 January 2013|title=Which country has the best food?|url=http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629071154/http://travel.cnn.com/explorations/eat/worlds-best-food-cultures-453528|archive-date=29 June 2013|access-date=14 October 2013|publisher=CNN}}</ref> جنهن جو ٻاهرين ملڪن تي به مضبوط اثر آهي.<ref>{{Cite web|last=Freeman|first=Nancy|date=2 March 2007|title=American Food, Cuisine|url=http://www.sallybernstein.com/food/cuisines/us|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418064119/http://sallybernstein.com/food/cuisines/us|archive-date=18 April 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Sallybernstein.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Most Americans Have Dined Out in the Past Month and, Among Type of Cuisine, American Food is Tops Followed by Italian|url=http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520205539/http://www.harrisinteractive.com/vault/HarrisPoll18-DiningOut_4-3-13.pdf|archive-date=20 May 2013|access-date=31 August 2013|publisher=[[هئرس انسائيٽس اينڊ اينالٽڪس|هئرس انٽرايڪٽو]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=Kazmin|first=Amy|date=26 March 2013|title=A taste for Italian in New Delhi|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7ab87234-9214-11e2-851f-00144feabdc0.html|archive-date=10 December 2022|access-date=31 August 2013|work=[[فنانشل ٽائيمز]]|location=London}}</ref> اطالوي کاڌ خوراڪ روايتي شين تي گهڻو ڀاڙي ٿي؛ ملڪ وٽ [[يورپي يونين ۾ جاگرافيائي اشارا ۽ روايتي خاصيتون|يورپي يونين جي قانون]] هيٺ محفوظ ڪيل روايتي خاصيتن جو وڏو تعداد آهي.<ref>{{Cite web|last=Keane|first=John|title=Italy leads the way with protected products under EU schemes|url=http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329075250/http://www.bordbia.ie/industryservices/information/alerts/Pages/ItalyleadsthewaywithprotectedproductsunderEUschemes.aspx|archive-date=29 March 2014|access-date=5 September 2013|publisher=[[بورڊ بيا]]}}</ref> اٽلي ۾ 395 [[ميشلن اسٽار]] رکندڙ ريسٽورنٽ آهن.<ref>{{cite web|url= https://www.michelin.com/en/publications/products-and-services/michelin-guide-2024-italy-two-new-3-michelin-stars-restaurants|title=Michelin Guide 2024 – Italy – Two new 3 Michelin stars restaurants|access-date=20 November 2024}}</ref> [[اطالوي چيزن جي فهرست|چيز]]، [[سالومي|ٿڌا گوشت]] ۽ [[اطالوي شراب|شراب]] اطالوي کاڌ خوراڪ جا مرڪزي جز آهن، جن سان علائقائي صورتون ۽ [[محفوظ اصل جو نالو]] يا [[محفوظ جاگرافيائي اشارو]] جا ليبل لاڳاپيل آهن؛ ان سان گڏ [[پيزا]] ۽ ڪافي پڻ کاڌي پيتي واري ثقافت جو حصو آهن.<ref>{{Cite news|last=Marshall|first=Lee|date=30 September 2009|title=Italian coffee culture: a guide|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010212148/http://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/6246202/Italian-coffee-culture-a-guide.html|archive-date=10 October 2013|access-date=5 September 2013|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> مٺا کاڌا مقامي ذائقن، جهڙوڪ ترش ميون، پسته ۽ بادام، کي [[ماسڪارپوني]] ۽ [[ريڪوٽا]] جهڙن مٺن چيزن يا ڪوڪو، وينلا ۽ دارچيني جهڙن غير ملڪي ذائقن سان ملائڻ جي ڊگهي روايت رکن ٿا. [[جيلاتو]]،<ref>{{Cite news|last=Jewkes|first=Stephen|date=13 October 2012|title=World's first museum about gelato culture opens in Italy|url=http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016062518/http://www.timescolonist.com/life/travel/world-s-first-museum-about-gelato-culture-opens-in-italy-1.15866|archive-date=16 October 2013|access-date=5 September 2013|work=[[ٽائيمز ڪالونسٽ]]}}</ref> [[تيراميسو]]،<ref>{{Cite news|last=Squires|first=Nick|date=23 August 2013|title=Tiramisu claimed by Treviso|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829091009/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/10261930/Tiramisu-claimed-by-Treviso.html|archive-date=29 August 2013|access-date=5 September 2013|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> ۽ [[ڪاساتا]] اطالوي مٺن کاڌن جا سڀ کان مشهور مثال آهن. [[اطالوي کاڌي جو ڍانچو]] بحيرۂ روم واري علائقي لاءِ خاص آهي ۽ اتر، وچ ۽ اوڀر يورپي کاڌي جي ڍانچن کان مختلف آهي، جيتوڻيڪ اهو اڃا به اڪثر ناشتي (''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#ناشتو (ڪولازيوني)|ڪولازيوني]]'')، منجهند جي ماني (''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#منجهند جي ماني (پرانزو)|پرانزو]]'') ۽ رات جي ماني (''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#رات جي ماني (چينا)|چينا]]'') تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Mangiare all'italiana|url=https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|access-date=12 November 2021|language=it|archive-date=12 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112222610/https://www.studiare-in-italia.it/php5/study-italy.php?idorizz=5&idvert=62|url-status=dead}}</ref> بهرحال، ناشتي تي گهڻو گهٽ زور ڏنو ويندو آهي، جيڪو اڪثر ڇڏيو ويندو آهي يا غير بحيرۂ روم اولهندي ملڪن جي ڀيٽ ۾ هلڪن حصن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web|date=29 March 2016|title=Colazioni da incubo in giro per il mondo|url=https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/colazioni-strane-nel-mondo|access-date=12 November 2021|language=it}}</ref> صبح دير سان ۽ منجهند کان پوءِ هلڪا کاڌا، جن کي ''[[اطالوي کاڌي جو ڍانچو#منجهند کان پوءِ هلڪو کاڌو (ميريندا)|ميريندا]]'' ({{Plural form}}: ''ميريندي'') چيو وڃي ٿو، اڪثر شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite web|date=12 August 2021|title=Merenda, una abitudine tutta italiana: cinque ricette salutari per tutta la famiglia|url=https://www.corriere.it/cook/news/cards/merenda-abitudine-tutta-italiana-cinque-ricette-salutari-tutta-famiglia/merenda-come-deve-essere_principale.shtml|access-date=12 November 2021|language=it}}</ref> === راند === {{Main|اٽلي ۾ راند}} [[File:Italy national football team Euro 2012 final.jpg|thumb|2012ع ۾ [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|''آتسوري'']]. [[اٽلي ۾ فٽبال|فٽبال]] اٽلي ۾ سڀ کان مشهور راند آهي.]] سڀ کان مشهور راند [[اٽلي ۾ فٽبال|فٽبال]] آهي.<ref>{{Cite web|last=Wilson|first=Bill|date=10 March 2014|title=Italian football counts cost of stagnation|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-26351331|access-date=12 June 2015|publisher=BBC News}}; {{Cite book|last1=Hamil|first1=Sean|title=Managing football: an international perspective|url=https://archive.org/details/managingfootball0000unse|last2=Chadwick|first2=Simon|publisher=Elsevier/Butterworth-Heinemann|year=2010|isbn=978-1-8561-7544-9|edition=1st ed., dodr.|location=Amsterdam|page=[https://archive.org/details/managingfootball0000unse/page/285 285]}}</ref> اٽلي جي [[اٽلي قومي فٽبال ٽيم|ٽيم]] سڀ کان وڌيڪ ڪامياب ٽيمن مان هڪ آهي، جنهن چار [[فيفا ورلڊ ڪپ|ورلڊ ڪپ]] ڪاميابيون ([[1934 فيفا ورلڊ ڪپ|1934]]، [[1938 فيفا ورلڊ ڪپ|1938]]، [[1982 فيفا ورلڊ ڪپ|1982]] ۽ [[2006 فيفا ورلڊ ڪپ|2006]]) ۽ ٻه [[يوئيفا يورو]] ڪاميابيون ([[يوئيفا يورو 1968|1968]] ۽ [[يوئيفا يورو 2020|2020]]) حاصل ڪيون آهن.<ref>{{Cite web|title=Previous FIFA World Cups|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110125063612/http://www.fifa.com/worldcup/archive/index.html|archive-date=25 January 2011|access-date=8 January 2011|publisher=FIFA}}</ref> اطالوي ڪلبن 48 وڏيون يورپي ٽرافيون کٽيون آهن، جنهن ڪري اٽلي اسپين کان پوءِ يورپ جو ٻيو سڀ کان ڪامياب ملڪ بڻجي ٿو. اٽلي جي مٿئين ليگ [[سيري آ]] آهي، جنهن کي دنيا ڀر ۾ لکين مداح ڏسن ٿا.<ref>{{Cite web|title=Le squadre più tifate al mondo: classifica e numero di fan|url=https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=18 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210918004108/https://www.sisal.it/scommesse-matchpoint/blog/fuori-campo/squadre-piu-tifate-al-mondo-classifica|url-status=dead}}</ref> ٻيون مشهور ٽيم واريون رانديون باسڪيٽ بال، والي بال ۽ رگبي آهن.<ref name="sportface">{{Cite web|date=15 March 2021|title=Sport più seguiti: la (forse) sorprendente classifica mondiale|url=https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=4 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135605/https://www.sportface.it/altro/sport-piu-seguiti-la-forse-sorprendente-classifica-mondiale/1318754|url-status=dead}}</ref> اٽلي جون مردن ۽ عورتن جون قومي والي بال ٽيمون اڪثر دنيا جي بهترين ٽيمن ۾ شامل ٿين ٿيون. [[اٽلي مردن جي قومي والي بال ٽيم|مردن جي ٽيم]] لڳاتار ٽي [[ايف آءِ وي بي والي بال مردن جي عالمي چيمپيئن شپ|عالمي چيمپيئن شپون]] کٽيون (1990ع، 1994ع ۽ 1998ع ۾). [[اٽلي مردن جي قومي باسڪيٽ بال ٽيم|اٽلي مردن جي باسڪيٽ بال ٽيم]] جا بهترين نتيجا [[يورو باسڪيٽ 1983]] ۽ [[يورو باسڪيٽ 1999|1999ع]] ۾ سونا تمغا، ۽ [[2004ع گرمائين اولمپڪس ۾ باسڪيٽ بال|2004ع اولمپڪس]] ۾ چاندي جو تمغو هئا. [[ليگا باسڪيٽ سيري آ]] يورپ جي سڀ کان وڌيڪ مقابلي واري ليگن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|date=July 2019|title=Basket Eurolega, l'albo d'oro delle squadre più forti e titolate d'Europa|url=https://williamhillnews.it/basket/basket-eurolega|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> [[اٽلي قومي رگبي يونين ٽيم]] [[سڪس نيشنز چيمپيئن شپ]] ۽ [[رگبي ورلڊ ڪپ]] ۾ مقابلو ڪري ٿي. انفرادي راندين ۾، سائيڪل ڊوڙ مشهور آهي؛<ref>{{Cite book|last=Foot|first=John|title=Pedalare! Pedalare!: a history of Italian cycling|publisher=Bloomsbury|year=2012|isbn=978-1-4088-2219-7|location=London|page=312}}</ref> اطالوين [[يو سي آءِ روڊ ورلڊ چيمپيئن شپون – مردن جي روڊ ريس|يو سي آءِ عالمي چيمپيئن شپون]] [[يو سي آءِ روڊ ورلڊ چيمپيئن شپون – مردن جي روڊ ريس#قوم موجب تمغا ماڻيندڙ|بيلجيم کان سواءِ ڪنهن به ٻئي ملڪ کان وڌيڪ]] کٽيون آهن. [[جيرو دي اٽاليا]] هر مئي ۾ ٿيندڙ سائيڪل ريس آهي ۽ ٽن [[گرانڊ ٽورس]] مان هڪ آهي. الپائن اسڪائينگ هڪ وسيع راند آهي، ۽ ملڪ اسڪائينگ لاءِ مشهور منزل آهي.<ref>{{Cite news|last=Hall|first=James|date=23 November 2012|title=Italy is best value skiing country, report finds|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003012827/http://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/9697128/Italy-is-best-value-skiing-country-report-finds.html|archive-date=3 October 2013|access-date=29 August 2013|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> اطالوي اسڪائر [[سياري جون اولمپڪ رانديون]] ۽ [[الپائن اسڪائي ورلڊ ڪپ]] ۾ سٺا نتيجا حاصل ڪن ٿا. ٽينس کي اهم پيروي حاصل آهي: اها چوٿين سڀ کان وڌيڪ کيڏي ويندڙ راند آهي.<ref>{{Cite web|title=Il tennis è il quarto sport in Italia per numero di praticanti|url=http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927033216/http://www.federtennis.it/DettaglioNews.asp?IDNews=55672|archive-date=27 September 2013|access-date=29 August 2013|publisher=Federazione Italiana Tennis}}</ref> [[روم ماسٽرز]]، جيڪو 1930ع ۾ قائم ٿيو، سڀ کان وڌيڪ معزز ٽينس ٽورنامينٽن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news|title=Internazionali d'Italia di Tennis – Roma 2021 |url=https://www.faretennis.com/tornei/internazionali-italia-tennis|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> اطالوي رانديگرن [[ڊيويس ڪپ]] 4 ڀيرا (1976، 2023، 2024 ۽ 2025) ۽ [[بلي جين ڪنگ ڪپ]] 6 ڀيرا (2006، 2009، 2010، 2013، 2024 ۽ 2025) کٽيا آهن. [[File:Michael Schumacher 2006 USA 2.jpg|thumb|[[اسڪوديريا فيراري]] جي [[فيراري 248 ايف 1]]، جيڪا [[گرانڊ پري موٽر ريسنگ|گرانڊ پري]] ريسنگ ۾ اڃا تائين موجود سڀ کان پراڻي ٽيم آهي،<ref name="targaflorio"/> جيڪا 1948ع کان مقابلو ڪري رهي آهي، ۽ شمارياتي طور [[فارمولا ون گرانڊ پري فاتحن جي فهرست (تعمير ڪندڙ)|تاريخ جي سڀ کان ڪامياب فارمولا ون ٽيم]] آهي]] موٽر راندون مشهور آهن.<ref name="sportface"></ref> اٽلي، تمام وڏي فرق سان، سڀ کان وڌيڪ موٽو جي پي عالمي چيمپيئن شپون کٽيون آهن. اطالوي [[اسڪوديريا فيراري]] [[گرانڊ پري موٽر ريسنگ|گرانڊ پري]] ريسنگ ۾ اڃا تائين موجود سڀ کان پراڻي ٽيم آهي،<ref name="targaflorio">{{Cite web|title=Enzo Ferrari|url=https://www.targaflorio.info/enzoferrari.htm|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> جيڪا 1948ع کان مقابلو ڪري رهي آهي، ۽ 232 ڪاميابين سان سڀ کان ڪامياب فارمولا ون ٽيم آهي. [[فارمولا ون]] جو [[اطالوي گرانڊ پري]] 1921ع کان منعقد ٿيندو رهيو آهي<ref>{{Cite web|date=3 September 2020|title=GP d'Italia: albo d'oro|url=https://www.motori.it/curiosita/1757728/gp-ditalia-albo-doro.html|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> ۽ هميشه [[آٽوڊرومو ناتسيونالي مونزا]] ۾ ٿيو آهي (سواءِ [[1980 اطالوي گرانڊ پري|1980ع]] جي).<ref>{{Cite web|date=7 September 2021|title=GP Italia: a Monza tra storia e passione|url=https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=4 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104135550/https://www.f1world.it/amarcord/gp-ditalia-a-monza-tra-storia-e-passione/|url-status=dead}}</ref> موٽر راندين ۾ ٻيا ڪامياب اطالوي ڪار ٺاهيندڙ [[الفا روميو]]، [[لانچيا]]، [[مازيراتي]] ۽ [[فيات]] آهن.<ref>{{Cite web|date=5 October 2021|title=L'Italia che vince le corse|work=Mauto|url=https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952|access-date=4 January 2022|language=it|archive-date=4 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104172543/https://www.museoauto.com/litalia-che-vince-le-corse-la-ferrari-500-f2-del-1952/|url-status=dead}}</ref> اٽلي اولمپڪس ۾ ڪامياب رهيو آهي، [[1896ع گرمائين اولمپڪس|پهرين اولمپياڊ]] کان حصو وٺندو رهيو آهي ۽ 48 مان 47 رانديگرن ۾ شامل ٿيو آهي ([[1904ع گرمائين اولمپڪس|1904ع]] کان سواءِ).<ref>{{Cite web|last=Elio Trifari|title=Che sorpresa: Italia presente a tutti i Giochi|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/2008/novembre/28/Che_sorpresa_Italia_presente_tutti_ga_10_081128051.shtml|access-date=4 January 2022|language=it}}</ref> [[اولمپڪس ۾ اٽلي|اطالوين]] [[گرمائين اولمپڪ رانديون]] ۾ 618 تمغا، ۽ سياري جي اولمپڪس ۾ 141 تمغا کٽيا آهن، جن ۾ 259 سونا تمغا شامل آهن، ۽ ڪل تمغن جي لحاظ کان ڇهون سڀ کان ڪامياب ملڪ آهي. ملڪ [[1960ع گرمائين اولمپڪس|1960ع]] ۾ گرمائين اولمپڪس جي ميزباني ڪئي؛ ۽ [[سياري جون اولمپڪ رانديون|سياري جي اولمپڪس]] جي [[1956ع سياري اولمپڪس|1956ع]]، [[2006ع سياري اولمپڪس|2006ع]] ۾ ميزباني ڪئي، ۽ هن وقت [[ميلان]] ۽ [[ڪورتينا دامپيتسو]] ۾ [[2026ع سياري اولمپڪس|2026ع واري ايڊيشن]] جي ميزباني ڪري رهيو آهي. === عام موڪلون، ميلو ۽ لوڪ روايتون === {{Main|اٽلي ۾ عام موڪلون|اٽلي جون روايتون|اٽلي جون لوڪ روايتون}} [[File:Frecce Tricolori 2022.jpg|thumb|روم ۾ ''[[فيستا ديلا ريپوبليڪا]]'' جي جشن دوران [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون يادگار]] مٿان ''[[فريچي تريڪولوري]]''، جنهن جي دونهين واري لڪير [[اٽلي جا قومي رنگ]] ڏيکاري ٿي]] عام موڪلن ۾ مذهبي، قومي ۽ علائقائي ڏينهن شامل آهن. اٽلي جو قومي ڏينهن، ''[[فيستا ديلا ريپوبليڪا]]'' ('جمهوريت جو ڏينهن')،<ref>{{Cite web|title=Le feste mobili. Feste religiose e feste civili in Italia|url=http://calendario.eugeniosongia.com/feste.htm|access-date=29 December 2022|language=it}}</ref> 2 جون تي ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مکيه جشن روم ۾ ٿيندو آهي، ۽ اهو 1946ع ۾ اطالوي جمهوريه جي جنم جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.<ref name="Italian Embassy in London">{{Cite web|title=Festività nazionali in Italia|url=http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624220055/http://www.amblondra.esteri.it/Ambasciata_Londra/Menu/In_linea_con_utente/Domande_frequenti/altro.htm|archive-date=24 June 2012|access-date=15 April 2012|publisher=Italian Embassy in London|language=it}}</ref> تقريب ۾ [[اڻڄاتل سپاهيءَ جو مقبرو (اٽلي)|اطالوي اڻڄاتل سپاهي]] کي خراج عقيدت طور گلن جي چادر چاڙهڻ ۽ روم ۾ [[ويا ديئي فوري امپيريالي]] سان فوجي پريڊ شامل آهي. [[سينٽ لوسي جو ڏينهن#اٽلي|سينٽ لوسي جو ڏينهن]]، 13 ڊسمبر تي، اٽلي جي ڪجهه علائقن ۾ ٻارن ۾ مشهور آهي، جتي هوءَ سانتا ڪلاز جهڙو ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web|title=Saint Lucy – Sicily's Most Famous Woman – Best of Sicily Magazine|url=http://www.bestofsicily.com/mag/art333.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015021932/http://bestofsicily.com/mag/art333.htm|archive-date=15 October 2012|website=bestofsicily.com}}</ref> [[ايپيفني (موڪل)|ايپيفني]] [[اطالوي لوڪ روايتون|اطالوي لوڪ روايتن]] جي شخصيت [[بيفانا]] سان لاڳاپيل آهي، جيڪا ٻهاريءَ تي سوار هڪ پوڙهي عورت آهي، جيڪا 5 جنوري جي رات سٺن ٻارن لاءِ تحفا، ۽ خراب ٻارن لاءِ ڪوئلو يا رک جا ٿيلها آڻي ٿي.<ref>{{Cite book|last=Roy|first=Christian|url={{Google books|IKqOUfqt4cIC|page=PA144|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Traditional Festivals|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-5760-7089-5|page=144|access-date=13 January 2015}}</ref> [[مريم جو آسمان تي کڄڻ]] 15 آگسٽ تي ''[[فيراگوستو]]'' سان گڏ اچي ٿو، جيڪو اونهاري جي موڪلن جو دور آهي.<ref>{{Cite book|last=Jonathan Boardman|url={{Google books|VHAUAQAAIAAJ|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Rome: A Cultural and Literary Companion|publisher=Signal Books|year=2000|isbn=978-1-902669-15-1|location=University of California|page=219|format=Google Books}}</ref> اطالوي قومي [[سرپرست ڏينهن]]، 4 آڪٽوبر تي، [[سينٽ فرانسس ۽ ڪيٿرائن جو عيد ڏينهن|سينٽ فرانسس ۽ سينٽ ڪيٿرائن]] کي ملهايو ويندو آهي. هر شهر يا ڳوٺ پنهنجي مقامي سرپرست بزرگ جي عيد تي پڻ عام موڪل ملهائيندو آهي.<ref name="Italian Embassy in London"></ref> [[ناتالي دي روما]] ({{literally|روم جو جنم ڏينهن}}) [[روم]] ۾ 21 اپريل تي ٿيندڙ ساليانو ميلو آهي، جيڪو شهر جي ڏند ڪٿائي [[روم جو بنياد|بنياد]] جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي.<ref name="Plutarch12">[[پلوٽارڪ]]، ''[[متوازي زندگيون]] – رومولس جي زندگي''، [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Romulus*.html#12 12.2] ([[لاڪوس ڪورتيوس]] مان)</ref> [[ڏند ڪٿا]] موجب، چيو وڃي ٿو ته [[رومولس]] 21 اپريل 753 ق.م. تي روم شهر جو بنياد وڌو.<ref name="penelope">{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Censorinus/text*.html#17.11|title=LacusCurtius • Censorinus – De Die Natali|website=penelope.uchicago.edu}}</ref> ميلن ۽ جشنن ۾ [[پاليو دي سينا]] گهوڙن جي ڊوڙ، [[مقدس هفتو#اٽلي|مقدس هفتي]] جون رسمون، اريتسو جو [[ساراسين جوسٽ]]، ۽ ''[[ڪالچو ستوريڪو فيورينتينو]]'' شامل آهن. 2013ع ۾، [[يونيسڪو]] [[غير مادي ثقافتي ورثو|غير مادي ثقافتي ورثي]] ۾ اطالوي ميلن ۽ ''[[پاسو (فلوٽ)|پاسو]]'' کي شامل ڪيو، جهڙوڪ [[واريا دي پالمي]]، [[ويتربو]] ۾ [[ماڪينا دي سانتا روزا]]، ۽ [[ساساري]] ۾ ''faradda di li candareri''.<ref>{{Cite web|title=Celebrations of big shoulder-borne processional structures|url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&RL=00721|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213122708/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=EN|archive-date=13 December 2014|access-date=29 November 2014|publisher=UNESCO}}</ref> ٻين ميلن ۾ [[اٽلي ۾ ڪارنيول|ڪارنيول]] شامل آهن، جهڙوڪ [[وينس جو ڪارنيول|وينس]]، [[وياريجو جو ڪارنيول|وياريجو]]، [[اِوريا جو ڪارنيول|اِوريا]]، [[فويانو ديلا ڪيانا جو ڪارنيول|فويانو ديلا ڪيانا]]، ۽ [[ساتريانو دي لوڪانيا جو ڪارنيول|ساتريانو دي لوڪانيا]]. [[وينس فلم فيسٽيول]]، جيڪو [[گولڊن لائن]] انعام ڏئي ٿو ۽ 1932ع کان منعقد ٿي رهيو آهي، دنيا جو سڀ کان پراڻو فلمي ميلو آهي ۽ [[ڪانز فلم فيسٽيول|ڪانز]] ۽ [[برلن بين الاقوامي فلم فيسٽيول|برلن]] سان گڏ يورپ جي "وڏن ٽن" فلمي ميلن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|last=Anderson|first=Ariston|date=24 July 2014|title=Venice: David Gordon Green's 'Manglehorn,' Abel Ferrara's 'Pasolini' in Competition Lineup|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218220740/http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770|archive-date=18 February 2016|website=[[دي هالي ووڊ رپورٽر]]}}; {{Cite magazine|title=Addio, Lido: Last Postcards from the Venice Film Festival|url=https://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140920162423/http://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival|archive-date=20 September 2014|magazine=Time}}</ref> ==انتظامي ورهاستون== <!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not remove or modify it, except to add another appropriate anchor. If you modify the section title, please anchor the old title. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it will not be broken. See [[Template:Anchor]] for details. This template is {{Subst:Anchor comment}}. --> {{Main|اٽلي جا علائقا|اٽلي جا صوبا|اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ڪوموني}} اٽلي 20 علائقن (''[[ريجوني]]'') تي مشتمل آهي، جن مان پنجن کي [[خاص قانوني حيثيت وارا خودمختيار علائقا|خاص خودمختيار حيثيت]] حاصل آهي، جيڪا کين اضافي معاملن تي قانون سازي ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي.<ref name="tuttitalia">{{Cite news|title=Regioni italiane|url=http://www.tuttitalia.it/regioni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509133929/https://www.tuttitalia.it/regioni|archive-date=9 May 2022|access-date=30 April 2022|language=it}}</ref> {{Div col}} * [[ابروزو]] * [[اوستا وادي]] * [[اپوليا]] * [[بازيليڪاتا]] * [[ڪلابريا]] * [[ڪمپانيا]] * [[ايميليا-رومانا]] * [[فريولي-وينيزيا جوليا]] * [[لازيو]] * [[ليگوريا]] * [[لومباردي]] * [[مارڪي]] * [[موليزه]] * [[پيڊمونٽ]] * [[سارڊينيا]] * [[سسلي]] * [[ترنتينو-آلٽو آديجي/سڊٽيرول]] * [[ٽسڪني]] * [[امبريا]] * [[وينيتو]] {{Div col end}} {{Italy Labelled Map Scalable|image-width=400}} ''ريجوني'' ۾ 107 صوبا (''[[اٽلي جا صوبا|پرووينچي]]'') يا ميٽروپوليٽن شهر (''[[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|چِتا ميٽروپوليتاني]]'')، ۽ 7,896 ميونسپلٽيون (''[[ڪوموني]]'') شامل آهن.<ref name="tuttitalia"/> {{Clear}} == پڻ ڏسو == {{Portal|اٽلي|ملڪ|يورپ|يورپي يونين }} * [[اٽلي جو خاڪو]] {{Clear}} == نوٽ == {{Notelist|30em}} == حوالا == {{Reflist}} == ڪتابيات == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|last1=Cushman-Roisin|first1=Benoit|url=https://books.google.com/books?id=OFwkVgQNHlsC|title=Physical oceanography of the Adriatic Sea|last2=Gačić|first2=Miroslav|last3=Poulain|first3=Pierre-Marie|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-1-4020-0225-0}} * {{Cite web|date=2004–2007|title=FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000 |url=https://www.fastionline.org|access-date=6 March 2010|publisher=International Association of Classical Archaeology (AIAC)}} * Hibberd, Matthew. ''The media in Italy'' (McGraw-Hill International، 2007). * Sarti, Roland، ed. ''Italy: A reference guide from the Renaissance to the present'' (2004). * Sassoon, Donald. ''Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945'' (Routledge، 2014). * {{Cite web|date=1995–2010|title=Italy History – Italian History Index|url=http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|archive-date=15 August 2021|access-date=6 March 2010|publisher=European University Institute, The World Wide Web Virtual Library|language=it, en}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Italy}} {{Sister project links|voy=Italy|d=Q38}} * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142 اٽلي]، [[بي بي سي نيوز]] تان * {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116052905/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|archive-date=16 January 2026|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/|title=Italy|work=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]}} * {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|archive-date=16 December 2008|url=http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm|title=Italy|website=UCB Libraries GovPubs}} * [https://www.oecd.org/italy/ اٽلي]، [[اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم]] تان * [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/italy_en اٽلي جو ملڪي تعارف]، يورپي يونين جي ويب سائيٽ تي * {{Wikiatlas|Italy}} * {{OSM relation|365331}} * [https://www.ifs.du.edu/IFs/frm_CountryProfile/IT اٽلي لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون]، [[انٽرنيشنل فيوچرز]] تان * [https://www.governo.it/ حڪومت جي ويب سائيٽ] {{In lang|it}} * [https://www.italia.it/en/ اٽلي جي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Italy topics}} {{Navboxes |title = اٽلي سان لاڳاپيل مضمون|list= {{Sovereign states of Europe}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} {{EU members}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe members}} {{G8 nations}} {{G20}} {{OSCE}} }} {{Authority control}} {{Coord|43|N|12|E|display=title}} [[Category:اٽلي| ]]<!--مهرباني ڪري معياري طريقي موجب خالي جاءِ برقرار رکو.--> [[Category:يورپ ۾ 1861ع ۾ قائم ٿيل]] [[Category:ملڪ ۽ علائقا جتي اطالوي سرڪاري ٻولي آهي]] [[Category:يورپ جا ملڪ]] [[Category:جي 20 جا ميمبر]] [[Category:يورپ جي ڪائونسل جا ميمبر ملڪ]] [[Category:يورپي يونين جا ميمبر ملڪ]] [[Category:نيٽو جا ميمبر ملڪ]] [[Category:ميڊيٽرينين لاءِ يونين جا ميمبر ملڪ]] [[Category:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[Category:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي جي تنظيم جا ميمبر]] [[Category:جمهوريائون]] [[Category:1861ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[Category:يورپ ۾ 1946ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] == پڻ ڏسو == {{Portal|اٽلي|ملڪ|يورپ|يورپي يونين }} * [[اٽلي جو خاڪو]] {{Clear}} == نوٽس == {{Notelist|30em}} == ڪتابيات == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|last1=Cushman-Roisin|first1=Benoit|url=https://books.google.com/books?id=OFwkVgQNHlsC|title=Physical oceanography of the Adriatic Sea|last2=Gačić|first2=Miroslav|last3=Poulain|first3=Pierre-Marie|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-1-4020-0225-0}} * {{Cite web|date=2004–2007|title=FastiOnline: A database of archaeological excavations since the year 2000 |url=https://www.fastionline.org|access-date=6 March 2010|publisher=International Association of Classical Archaeology (AIAC)}} * Hibberd, Matthew. ''The media in Italy'' (McGraw-Hill International, 2007). * Sarti, Roland, ed. ''Italy: A reference guide from the Renaissance to the present'' (2004). * Sassoon, Donald. ''Contemporary Italy: politics, economy and society since 1945'' (Routledge, 2014). * {{Cite web|date=1995–2010|title=Italy History – Italian History Index|url=http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815124837/http://vlib.iue.it/hist-italy/Index.html|archive-date=15 August 2021|access-date=6 March 2010|publisher=European University Institute, The World Wide Web Virtual Library|language=it, en}} {{Refend}} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Italy}} {{Sister project links|voy=Italy|d=Q38}} * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142 اٽلي] [[بي بي سي نيوز]] مان * [https://web.archive.org/web/20260116052905/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/ اٽلي]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm اٽلي] ''يو سي بي لائبريريز گوو پبس'' مان * [https://www.oecd.org/italy/ اٽلي] [[او اي سي ڊي]] مان * [https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/italy_en يورپي يونين جي ويب سائيٽ تي اٽلي جو ملڪي خاڪو] * {{Wikiatlas|Italy}} * {{OSM relation|365331}} * [https://www.ifs.du.edu/IFs/frm_CountryProfile/IT اٽلي لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون] [[انٽرنيشنل فيوچرز]] مان * [https://www.governo.it/ سرڪاري ويب سائيٽ] {{In lang|it}} * [https://www.italia.it/en/ اطالوي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ] {{Italy topics}} {{Navboxes |title = اٽلي سان لاڳاپيل مضمون|list= {{Sovereign states of Europe}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} {{EU members}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe members}} {{G8 nations}} {{G20}} {{OSCE}} }} {{Authority control}} {{Coord|43|N|12|E|display=title}} [[زمرو:اٽلي| ]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:ڏاکڻي يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:اطالوي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:جي 20 ميمبر]] [[زمرو:ڪائونسل آف يورپ جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:يورپي يونين جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:نيٽو جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:يونين فار دي ميڊيٽرينين جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر رياستون]] [[زمرو:او اي سي ڊي ميمبر]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:1861ع ۾ يورپ ۾ قيام]] [[زمرو:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي اطالوي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1861ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[Category:1946ع ۾ يورپ ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] {{Italy Labelled Map Scalable|image-width=400}} rfk1j6ay5y4emvw3soyu9fcm4rwjl3s 0 15523 427316 426401 2026-11-03T01:51:20Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427316 wikitext text/x-wiki {{Short description|هند-يورپي ٻولي خاندان جي اولهه جرمنڪ شاخ سان واسطو رکندڙ عالمي ٻولي}} {{Infobox language | name = انگريزي | nativename = English | pronunciation = /ˈɪŋɡlɪʃ/ | region = [[انگلينڊ]] (تاريخي اصل)؛ سڄي دنيا | ethnicity = [[اينگلو سيڪسن]] (تاريخي) | familycolor = Indo-European | fam2 = [[جرمنڪ ٻوليون|جرمنڪ]] | fam3 = [[اولهه جرمنڪ ٻوليون|اولهه جرمنڪ]] | fam4 = [[اتر سمنڊ جون جرمنڪ ٻوليون|اتر سمنڊ جون جرمنڪ ٻوليون]] | ancestor = [[پراڻي انگريزي]] | ancestor2 = [[وچين انگريزي]] | ancestor3 = [[شروعاتي جديد انگريزي]] | script = [[لاطيني لپي]] ([[انگريزي الفابيٽ]])؛ [[انگريزي بريل]]؛ تاريخي طور [[اينگلو سيڪسن رونز]] | nation = ڪيترائي ملڪ ۽ بين الاقوامي ادارا | iso1 = en | iso2 = eng | iso3 = eng | glotto = stan1293 | glottorefname = English | lingua = 52-ABA | notice = IPA | map = Anglospeak (subnational version).svg | mapcaption = دنيا ۾ انگريزي ٻوليءَ جي حيثيت ۽ جاگرافيائي ورڇ. ڳاڙهو نيرو: انگريزي اڪثريتي مادري يا قومي ٻولي؛ هلڪو نيرو: سرڪاري پر غير اڪثريتي ٻولي. }} '''انگريزي''' (انگريزي: ''English'') [[هند-يورپي ٻولي خاندان]] جي [[جرمنڪ ٻوليون|جرمنڪ]] شاخ سان تعلق رکندڙ ٻولي آهي، جيڪا تاريخي طور [[انگلينڊ]] ۾ پيدا ٿي ۽ پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾ پکڙجي وئي. اڄڪلهه انگريزي بين الاقوامي رابطن، اعليٰ تعليم، سائنسي تحقيق، واپار، سفارتڪاري، هوابازي، اطلاعاتي ٽيڪنالاجي ۽ عالمي ميڊيا ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Crystal2003">{{cite book |last=Crystal |first=David |title=English as a Global Language |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521530323 |language=en}}</ref> انگريزي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ ٻولين مان هڪ آهي. مادري ٻوليءَ جي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان [[مينڊرين چيني]] انگريزيءَ کان اڳتي آهي، پر مادري ۽ ٻي ٻوليءَ جي ڳالهائيندڙن کي گڏ ڳڻڻ سان انگريزي عالمي سطح تي سڀ کان وڏين ٻولين ۾ شمار ٿئي ٿي. انگريزي ڳالهائيندڙن جو انگ ڳڻپ جي طريقي، ٻوليءَ تي مهارت جي معيار ۽ ٻي ٻوليءَ جي تعريف مطابق مختلف ٿئي ٿو.<ref name="Crystal2008">{{cite journal |last=Crystal |first=David |title=Two thousand million? |journal=English Today |year=2008 |volume=24 |issue=1 |pages=3–6 |doi=10.1017/S0266078408000023 |language=en}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي ڇهن سرڪاري ٻولين مان انگريزي هڪ آهي. اها [[برطانيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[ڪينيڊا]]، [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[آئرلينڊ]] ۽ ٻين ملڪن ۾ مادري، قومي، سرڪاري يا اهم عوامي رابطي جي ٻوليءَ طور استعمال ٿئي ٿي. مختلف ملڪن ۾ ان جي آئيني ۽ قانوني حيثيت هڪجهڙي ناهي. [[File:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|center|650px|دنيا ۾ انگريزي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ. هي نقشو انگريزيءَ جي سرڪاري ۽ اڪثريتي مادري ٻوليءَ واري حيثيت ۾ فرق ڏيکاري ٿو.|alt=دنيا جو نقشو، جنهن ۾ انگريزي اڪثريتي ۽ سرڪاري ٻوليءَ وارا علائقا مختلف نيري رنگن سان ڏيکاريل آهن]] == نالو ۽ اشتقاق == انگريزيءَ جو نالو قديم جرمنڪ قوم [[اينگلز]] (Angles) مان نڪتل آهي. اينگلز انهن قومن مان هڪ هئا، جيڪي پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران يورپي کنڊ مان برطانيا ڏانهن لڏي آيون. سندن نالي سان ئي ''انگلينڊ'' ۽ ''انگلش'' جهڙا لفظ تاريخي طور لاڳاپيل آهن.<ref name="BaughCable">{{cite book |last1=Baugh |first1=Albert C. |last2=Cable |first2=Thomas |title=A History of the English Language |edition=6th |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=9780415655965 |language=en}}</ref> قديم انگريزيءَ ۾ ''اينگلسڪ'' جو لفظ اينگلز جي ٻوليءَ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندو هو. وقت سان گڏ ان جي صورت بدلجي جديد انگريزيءَ ۾ ''انگلش'' ٿي وئي. == لسانياتي درجابندي == انگريزي هند-يورپي ٻولين جي جرمنڪ شاخ جي اولهه جرمنڪ گروهه سان تعلق رکي ٿي. ان جو تاريخي لاڳاپو [[فريزي ٻوليون|فريزي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[هيٺين جرمن ٻولي|هيٺين جرمن]] سان آهي.<ref name="BaughCable"/> انگريزي ۽ فريزي ٻولين جي ويجهڙائپ سبب روايتي طور انهن کي اينگلو-فريزي گروهه ۾ رکيو ويندو رهيو آهي، پر جديد تاريخي لسانيات ۾ انهيءَ گروهه جي هڪ الڳ گڏيل اباڻي شاخ هجڻ بابت اختلاف موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" |+ انگريزي ٻوليءَ جي لسانياتي درجابندي ! style="background:#254c75;color:white;" | درجو ! style="background:#254c75;color:white;" | ٻوليائي خاندان يا گروهه ! style="background:#254c75;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#e8f1fa;" | بنيادي خاندان | [[هند-يورپي ٻولي خاندان]] | يورپ ۽ ايشيا جي ڪيترين تاريخي ۽ جديد ٻولين جو وڏو خاندان |- | style="background:#eaf5ed;" | شاخ | [[جرمنڪ ٻوليون]] | انگريزي، جرمن، ڊچ ۽ اتر يورپ جون ڪيتريون ٻوليون |- | style="background:#fff2dc;" | ذيلي شاخ | [[اولهه جرمنڪ ٻوليون]] | انگريزي، ڊچ، جرمن ۽ فريزي ٻوليون |- | style="background:#f0eafb;" | تاريخي گروهه | اتر سمنڊ جون جرمنڪ ٻوليون | قديم انگريزي، قديم فريزي ۽ قديم سيڪسن سان لاڳاپيل تاريخي خصوصيتون |- | style="background:#e8f1fa;" | تاريخي صورت | [[پراڻي انگريزي]] | پنجين کان يارهين صديءَ تائين ترقي ڪندڙ انگريزي |- | style="background:#eaf5ed;" | جديد صورت | [[جديد انگريزي]] | انگريزيءَ جون موجوده معياري ۽ علائقائي صورتون |} == تاريخ == {{Main|انگريزي ٻوليءَ جي تاريخ}} انگريزي ٻوليءَ جي تاريخ لڳ ڀڳ پندرهن سؤ سالن تي پکڙيل آهي. ان جي ارتقا ۾ [[جرمنڪ ٻوليون|جرمنڪ ٻولين]]، [[آڳاٽي نورس ٻولي]]، [[فرينچ ٻولي]]، [[لاطيني ٻولي]] ۽ ٻين ٻولين سان رابطن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. انگريزيءَ جي تاريخ عام طور تي [[پراڻي انگريزي]]، [[وچين انگريزي]]، [[شروعاتي جديد انگريزي]] ۽ [[جديد انگريزي]] جي دورن ۾ ورهائي ويندي آهي. انهن دورن جون حدون قطعي نه آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻوليءَ ۾ صوتياتي، صرفي، نحوي ۽ لفظياتي تبديليون آهستي آهستي ٿينديون رهيون آهن.<ref name="Barber">{{cite book |last1=Barber |first1=Charles |last2=Beal |first2=Joan C. |last3=Shaw |first3=Philip A. |title=The English Language: A Historical Introduction |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |isbn=9780521670012 |language=en}}</ref> === پروٽو-جرمنڪ کان پراڻي انگريزيءَ تائين === [[File:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|left|250px|''[[بيوولف]]'' جو قلمي نسخو، جيڪو لڳ ڀڳ 975ع کان 1025ع جي وچ واري زماني سان تعلق رکي ٿو. هي نظم پراڻي انگريزي ادب جي اهم ترين محفوظ رزميه تخليقن مان هڪ آهي. ان جي شروعاتي لفظن جو مفهوم آهي: «ٻڌو! اسان گذريل زمانن ۾ نيزا بردار ڊين قوم جي بادشاهن جي عظمت بابت ٻڌو آهي.»<ref>{{cite book |title=Beowulf |edition=2nd |year=2012 |orig-date=1999 |translator-last=Liuzza |translator-first=Roy M. |publisher=Broadview |isbn=9781554811137 |language=en}}</ref>|alt=پراڻي انگريزيءَ ۾ لکيل بيوولف جي قديم قلمي نسخي جو صفحو]] [[پراڻي انگريزي]]، جنهن کي ''اينگلو سيڪسن'' پڻ سڏيو ويندو آهي، انگريزي ٻوليءَ جي سڀ کان قديم تاريخي صورت هئي. اها لڳ ڀڳ 450ع کان 1150ع تائين ڳالهائي ويندي هئي. پراڻي انگريزي اولهه جرمنڪ ٻولين جي ڪيترن لهجن مان ترقي ڪئي، جن کي ڪڏهن [[اينگلو-فريزي ٻوليون|اينگلو-فريزي]] يا [[اتر سمنڊ جون جرمنڪ ٻوليون|اتر سمنڊ جون جرمنڪ ٻوليون]] پڻ چيو ويندو آهي. اهي لهجا اصل ۾ [[فريزيا]]، [[هيٺيون سيڪسني|هيٺئين سيڪسني]] ۽ ڏاکڻي [[جٽلينڊ]] جي سامونڊي علائقن ۾ ڳالهائبا هئا. تاريخي رڪارڊن ۾ انهن علائقن سان لاڳاپيل جرمنڪ قومن ۾ [[اينگلز]]، [[سيڪسن]] ۽ [[جوٽس]] جا نالا ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=Baugh |first=Albert C. |title=A History of the English Language |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |year=1951 |pages=60–83, 110–130 |language=en}}</ref> پنجين صدي عيسويءَ کان اينگلو سيڪسن قومن برطانيا ۾ آباد ٿيڻ شروع ڪيو. ان وقت [[رومي برطانيا]] جي انتظامي ۽ معاشي نظام جو خاتمو ٿي رهيو هو. ستين صديءَ تائين انگريزيءَ جي قديم صورت انگلينڊ جي ڪيترن علائقن ۾ غالب ٻولي بڻجي چڪي هئي. ان عمل دوران اڳ ۾ ڳالهائجندڙ [[عام برٽونڪ ٻولي]] ۽ [[برطانوي لاطيني]] جو استعمال گهٽجندو ويو. انهن ٻولين جا ڪجهه اثر انگريزيءَ ۾ برقرار رهيا، پر انگريزيءَ جو بنيادي لسانياتي ڍانچو جرمنڪ رهيو.{{sfn|Collingwood|Myres|1936}}{{sfn|Graddol|Leith|Swann et al.|2007}}{{sfn|Blench|Spriggs|1999}} ''انگلينڊ'' ۽ ''انگلش'' جا نالا اينگلز قوم جي نالي مان نڪتل آهن. پراڻي انگريزيءَ ۾ انهن جون صورتون ترتيبوار ''Ænglaland'' ۽ ''Ænglisc'' هيون.{{sfn|Bosworth|Toller|1921}} ==== پراڻي انگريزيءَ جا لهجا ==== پراڻي انگريزيءَ جا چار اهم تاريخي لهجا هئا: * '''مرسين''' (Mercian): وچ انگلينڊ جي [[مرسيا]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ لهجو. * '''نارٿمبرين''' (Northumbrian): اتر انگلينڊ جي [[نارٿمبريا]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ لهجو. * '''ڪينٽش''' (Kentish): ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جي [[ڪينٽ]] واري علائقي سان لاڳاپيل لهجو. * '''ويسٽ سيڪسن''' (West Saxon): ڏکڻ اولهه انگلينڊ جي [[ويسڪس]] واري علائقي جو لهجو. مرسين ۽ نارٿمبرين کي اينگلين لهجن ۾، جڏهن⁠تہ ڪينٽش ۽ ويسٽ سيڪسن کي روايتي درجابنديءَ ۾ سيڪسن لهجن سان لاڳاپيل رکيو ويندو آهي.{{sfn|Campbell|1959|p=4}} نائين صديءَ دوران [[ويسڪس جي بادشاهت]] جي سياسي اثر ۽ [[الفريڊ اعظم]] جي تعليمي سڌارن سبب ويسٽ سيڪسن لهجو لکيل انگريزيءَ جي هڪ اهم معياري صورت بڻجي ويو.{{sfn|Toon|1992|loc=Chapter: Old English Dialects}} پراڻي انگريزيءَ جو مشهور رزميه نظم ''[[بيوولف]]'' ويسٽ سيڪسن ادبي روايت ۾ محفوظ آهي، جڏهن⁠تہ قديم ترين محفوظ انگريزي نظمن مان هڪ ''[[ڪيڊمن جو حمد]]'' (Cædmon's Hymn) نارٿمبرين لهجي سان تعلق رکي ٿو.{{sfn|Donoghue|2008}} جديد انگريزيءَ جي ترقيءَ ۾ مرسين ۽ وچ انگلينڊ جي لهجن اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن⁠تہ [[اسڪاٽس ٻولي]] جي تاريخي ارتقا ۾ نارٿمبرين انگريزيءَ جو وڏو حصو رهيو. ==== قديم رسم الخط ==== پراڻي انگريزيءَ جي شروعاتي دور ۾ ڪجهه مختصر لکتون [[اينگلو سيڪسن رونز|روني اکرن]] ۾ لکيون وينديون هيون. ستين صديءَ تائين [[لاطيني الفابيٽ]] جو استعمال وڌڻ لڳو. پراڻي انگريزيءَ جي لاطيني بنياد واري رسم الخط ۾ ڪجهه اهڙا اکر به شامل هئا، جيڪي جديد انگريزي الفابيٽ ۾ استعمال نٿا ٿين.{{sfn|Gneuss|2013|p=23}} انهن اکرن ۾ ''wynn'' (ƿ)، ''thorn'' (þ)، ''eth'' (ð) ۽ ''ash'' (æ) شامل هئا. انهن مان ڪجهه روني روايت سان لاڳاپيل هئا، جڏهن⁠تہ ٻيا لاطيني اکرن مان تبديل ٿيل صورتون هيون.{{sfn|Hogg|Denison|2006a|pp=30–31}} ==== پراڻي انگريزيءَ جي گرامر ==== پراڻي انگريزي جديد انگريزيءَ کان ايتري مختلف هئي، جو اڄوڪي انگريزي ڳالهائيندڙ لاءِ خاص تعليم کان سواءِ ان کي سمجهڻ تمام ڏکيو آهي. ان جو گرامر ڪيترن پهلوئن کان جديد [[جرمن ٻولي]] سان مشابهت رکندو هو. اسمن، صفتن، ضميرن ۽ فعلن جون گرداني صورتون جديد انگريزيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻيون هيون. جملن ۾ لفظن جي ترتيب پڻ نسبتاً وڌيڪ لچڪدار هئي. جديد انگريزيءَ ۾ ضميرن جون مختلف حالتون، جهڙوڪ ''he''، ''him'' ۽ ''his''، اڃا موجود آهن، پر پراڻي انگريزيءَ ۾ اسمن لاءِ پڻ حالتن جون مخصوص پڇاڙيون استعمال ٿينديون هيون. اهڙيءَ طرح فعلن ۾ شخص ۽ عدد موجب وڌيڪ تبديليون ٿينديون هيون.{{sfn|Hogg|1992a}}{{sfn|Smith|2009}}{{sfn|Trask|2010}} === آڳاٽي نورس ٻوليءَ جو اثر === اٺين کان يارهين صديءَ جي وچ ۾ انگريزيءَ جي ڪيترن علائقائي لهجن ۾ [[آڳاٽي نورس ٻولي]] سان رابطي سبب اهم تبديليون آيون. آڳاٽي نورس اتر جرمنڪ ٻولي هئي، جيڪا [[وائڪنگ]] ۽ ٻين اسڪينڊينيائي آبادڪارن ڳالهائيندا هئا. اٺين ۽ نائين صدين ۾ اسڪينڊينيائي آبادڪاريءَ جي مختلف لهرن انگريزي ۽ نورس ڳالهائيندڙن کي ويجهي رابطي ۾ آندو. اهو اثر خاص طور اتر اوڀر انگلينڊ جي انهن علائقن ۾ وڌيڪ نمايان هو، جيڪي [[ڊين لا]] (Danelaw) جي نالي سان مشهور ٿيا. [[يارڪ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا نورس اثر جا اهم مرڪز هئا. انهن تاريخي رابطن جا ڪجهه آثار اڄ به [[اسڪاٽس ٻولي]] ۽ اتر انگلينڊ جي انگريزي لهجن ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. وچ انگلينڊ ۾ واقع [[لنڊسي جي بادشاهت|لنڊسي]] پڻ نورس اثر جو هڪ اهم علائقو هو. 920ع ۾ لنڊسي جي اينگلو سيڪسن سياسي نظام ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ انگريزيءَ جي استعمال ۽ ڦهلاءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. نورس اثر جو هڪ اهم مثال جديد انگريزيءَ جا ٽئين شخص جي جمع وارا ضمير آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ آڳاٽي نورس ٻوليءَ جو انگريزي ضميرن تي اثر ! style="background:#245681;color:white;" | پراڻي انگريزي ! style="background:#245681;color:white;" | جديد انگريزي ! style="background:#245681;color:white;" | سنڌي مفهوم |- | style="background:#e8f1fa;" | hie | they | اهي |- | style="background:#eaf5ed;" | him | them | انهن کي |- | style="background:#fff1dc;" | hera | their | انهن جو / انهن جي |} ''they''، ''them'' ۽ ''their'' جهڙا ضمير آڳاٽي نورس جي اثر هيٺ رائج ٿيا ۽ پراڻي انگريزيءَ جي ڪيترين اڳوڻين صورتن جي جاءِ والاري ويا.{{sfn|Thomason|Kaufman|1988|pp=284–290}} انگريزيءَ ۾ نورس اصل جا ٻيا لفظ پڻ شامل ٿيا، جن مان ''give''، ''get''، ''sky''، ''skirt''، ''egg'' ۽ ''cake'' اهم مثال آهن. انهن مان ڪيترن لفظن پراڻي اينگلو سيڪسن لفظن جي جاءِ ورتي. ان دور ۾ آڳاٽي نورس ۽ پراڻي انگريزيءَ جا ڪجهه لهجا، خاص طور اتر وارا، هڪ ٻئي سان ڪافي مشابهت رکندا هئا ۽ انهن جي ڳالهائيندڙن ۾ ڪنهن حد تائين باهمي سمجهه ممڪن هئي.{{sfn|Kastovsky|1992|pp=320, 332}} === نارمن فتح ۽ وچين انگريزي === {{Further|انگريزي ٻوليءَ تي فرانسيسي ٻوليءَ جو اثر}} [[وچين انگريزي]] جي دور جي شروعات عام طور 1066ع جي [[نارمن فتح انگلينڊ جي|نارمن فتح]] سان ڳنڍي ويندي آهي. [[وليم فاتح]] جي اڳواڻيءَ ۾ نارمنن جي فتح کان پوءِ انگلينڊ جي سياسي، عدالتي ۽ اشرافيه جي ادارن ۾ نارمن فرينچ جو اثر وڌيو. نارمن حڪمرانن جي ڳالهائجندڙ پراڻي فرانسيسي ٻوليءَ جي صورت کي ''Old Norman'' چيو ويندو هو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ انگريز ۽ نارمن اشرافيه جي وچ ۾ ٻه ٻولائپ وڌندي وئي. ٻارهين صديءَ جي وچ تائين اشرافيه جو وڏو حصو انگريزي ۽ فرانسيسي ٻنهي ٻولين سان واقف ٿي چڪو هو، جڏهن⁠تہ رڳو فرانسيسي ڳالهائيندڙ اشرافيه جا فرد تمام گهٽ رهجي ويا هئا.{{sfn|Townend|2012|pp=81–82}} انگلينڊ جي نارمن اشرافيه جي فرانسيسي ٻولي وقت سان گڏ [[اينگلو نارمن ٻولي]] جي صورت اختيار ڪئي.<ref name="Short2002">{{cite book |last=Short |first=Ian |title=A Companion to the Anglo-Norman World |chapter=Language and Literature |publisher=Boydell and Brewer |year=2002 |pages=191–214 |isbn=9781846150463 |doi=10.1017/9781846150463.011 |language=en}}</ref> ==== پراڻي انگريزيءَ مان وچين انگريزيءَ ڏانهن منتقلي ==== پراڻي انگريزيءَ کان وچين انگريزيءَ ڏانهن منتقليءَ جو هڪ اهم ادبي نمونو ''[[اورمولم]]'' (Ormulum) آهي. اهو ٻارهين صديءَ جي آخر ۾ آگسٽيني مذهبي عالم [[اورم]] (Orrm) لکيو. هن تصنيف ۾ پراڻي انگريزيءَ ۽ اينگلو نارمن دور جي لساني خصوصيتن جي گڏيل موجودگي ڏسڻ ۾ اچي ٿي.{{sfn|Townend|2012|pp=99–100}} <ref>{{cite book |last1=Johannesson |first1=Nils-Lennart |last2=Cooper |first2=Andrew |title=Ormulum |publisher=Oxford University Press |year=2023 |series=Early English Text Society |isbn=9780192890436 |language=en}}</ref> نارمن دور ۾ آباديءَ جي اڪثريت، خاص طور هيٺين سماجي طبقن ۾، انگريزي ڳالهائيندي رهي. انهيءَ ڪري نارمن فرينچ جو سڀ کان نمايان اثر انگريزيءَ جي لفظيات تي پيو. سياست، قانون، انتظام، سماجي مرتبي ۽ درٻاري زندگيءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي فرانسيسي لفظ انگريزيءَ ۾ شامل ٿيا.{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=39}} مثال طور فرانسيسي لفظ ''trône'' سان لاڳاپيل انگريزي لفظ ''throne'' آهي، جنهن جي معنيٰ تخت آهي.<ref>{{cite journal |last=Baker |first=Curt |title=Effects of the Norman Conquest on the English Language |journal=Tenor Times |volume=5 |year=2016 |url=https://scholarworks.harding.edu/tenor/vol5/iss1/5 |language=en}}</ref> ==== گرامر ۽ جملن جي بناوت ۾ تبديليون ==== وچين انگريزيءَ جي دور ۾ پراڻي انگريزيءَ جو پيچيده صرفي نظام گهڻو سادو ٿي ويو. اسمن ۾ فاعلي ۽ مفعولي حالتن جو فرق وڏي حد تائين ختم ٿي ويو، جيتوڻيڪ ضميرن ۾ ڪجهه فرق برقرار رهيو. اوزاري حالت (instrumental case) ختم ٿي وئي ۽ اضافتي حالت (genitive case) جو استعمال گهڻو ڪري ملڪيت يا نسبت ظاهر ڪرڻ تائين محدود ٿيندو ويو. ڪيترين غير باقاعده گرداني صورتن ۾ باقاعدگي پيدا ٿي، جڏهن⁠تہ اسمن، صفتن ۽ فعلن جي باهمي موافقت جو نظام پڻ سادو ٿيو.{{sfn|Lass|1992|pp=103–123}} انگريزيءَ جي جملن ۾ لفظن جي ترتيب آهستي آهستي وڌيڪ مقرر ٿيڻ لڳي. هن تبديليءَ ۾ آڳاٽي نورس ۽ پراڻي انگريزيءَ جي رابطي کي پڻ هڪ ممڪن اثر طور ڏٺو ويندو آهي، جيتوڻيڪ صرفي سادگيءَ جا سمورا سبب ڪنهن هڪ ٻوليائي رابطي تائين محدود ناهن.{{sfn|Fischer|van der Wurff|2006|pp=111–113}} ==== وچين انگريزي ادب ==== وچين انگريزيءَ جي اهم ادبي تصنيفن ۾ [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' (The Canterbury Tales)، جيڪا لڳ ڀڳ 1400ع سان لاڳاپيل آهي، ۽ [[ٿامس ميلوري]] جي ''[[لي مورٽ ڊي آرٿر]]'' (Le Morte d'Arthur)، جيڪا 1485ع ۾ ڇپي، شامل آهن. ان دور ۾ علائقائي لهجن ۾ لکڻ جو رواج وڌيو. ڪيترن ليکڪن پنهنجين تخليقن ۾ مختلف لهجن کي ڪردارن جي سڃاڻپ ۽ گفتگوءَ جي انداز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو. چاسر جي ''Reeve's Tale'' ۾ اتر انگلينڊ جي لهجي جون خصوصيتون ڏيکاريل آهن. خاص طور ''their'' ۽ ''them'' جهڙن ضميرن جو استعمال ان وقت اتر وارن لهجن سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref>{{cite web |last=Horobin |first=Simon |title=Chaucer's Middle English |website=The Open Access Companion to the Canterbury Tales |publisher=Louisiana State University |url=https://opencanterburytales.dsl.lsu.edu/refmideng/ |language=en |access-date=2026-10-28 |archive-date=2019-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203092713/https://opencanterburytales.dsl.lsu.edu/refmideng/ |url-status=dead}}</ref> ==== وچين انگريزيءَ جو تاريخي بيان ==== چوڏهين صديءَ جي ليکڪ [[جان ٽريويسا]] (John Trevisa) لڳ ڀڳ 1385ع ۾ انگريزيءَ جي علائقائي لهجن ۽ ٻين ٻولين سان رابطن بابت لکيو. سندس بيان موجب انگريزي ڳالهائيندڙن ۾ ڏاکڻي، اترئين ۽ وچ انگلينڊ جا ٽي اهم ڳالهائڻ جا انداز موجود هئا. ڊين ۽ نارمن قومن سان رابطن کان پوءِ انهن لهجن ۾ وڌيڪ تبديليون پيدا ٿيون.{{sfn|Hogg|2006|pp=360–361}} ٽريويسا جي هن بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ وچين دور ۾ انگريزيءَ جي علائقائي تنوع ۽ ٻين ٻولين جي اثر بابت شعور موجود هو. ==== بائيبل جو وچين انگريزيءَ ۾ ترجمو ==== 1382ع سان لاڳاپيل [[جان وڪلف]] جي بائيبل جي ترجمي واري روايت وچين انگريزيءَ جي اهم مذهبي ۽ لسانياتي واقعن مان هڪ آهي. ان جي متي 8:20 ۾ هي عبارت ملي ٿي: <blockquote> {{lang|enm|Foxis han dennes, and briddis of heuene han nestis.}} </blockquote> ان جو سنڌي مفهوم آهي: «لومڙين کي ٻِرَ آهن ۽ آسمان جي پکين کي آکيرا آهن.» هن عبارت ۾ ''han'' فعل جي جمع واري پراڻي صورت آهي، جنهن ۾ ''-n'' پڇاڙي برقرار آهي، جڏهن⁠تہ اسمن جون ڪيتريون قديم حالتي پڇاڙيون ختم ٿي چڪيون آهن.<ref>{{cite web |last=Wycliffe |first=John |title=Bible |url=http://wesley.nnu.edu/fileadmin/imported_site/wycliffe/wycbible-all.pdf |publisher=Wesley NNU |language=en}}</ref> === شروعاتي جديد انگريزي === {{Main|شروعاتي جديد انگريزي}} [[File:Great Vowel Shift2a.svg|thumb|right|300px|انگريزيءَ جي ڊگهن حرف علت جي اچارن ۾ آيل وڏي تبديليءَ جو خاڪو، جنهن کي ''Great Vowel Shift'' چيو ويندو آهي.|alt=انگريزيءَ جي ڊگهن حرف علت جي اچارن ۾ تاريخي تبديلين کي تيرن ذريعي ڏيکاريندڙ صوتياتي خاڪو]] شروعاتي جديد انگريزيءَ جو دور عام طور 1500ع کان 1700ع تائين سمجهيو ويندو آهي. هن دور جون اهم خصوصيتون حرف علت جي اچارن ۾ وڏي تبديلي، صرفي نظام جي وڌيڪ سادگي ۽ لکيل انگريزيءَ جي معياربندي هيون. ==== حرف علت جي وڏي تبديلي ==== انگريزي صوتيات جي تاريخ ۾ ''Great Vowel Shift'' هڪ اهم تبديلي هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 1350ع کان 1700ع تائين مختلف مرحلن ۾ جاري رهي. هن تبديليءَ جو اثر وچين انگريزيءَ جي زور وارن ڊگهن حرف علت تي پيو. اها هڪ سلسليوار صوتياتي تبديلي (chain shift) هئي، جنهن ۾ هڪ آواز جي تبديليءَ سان ٻين آوازن جي نظام ۾ پڻ تبديليون پيدا ٿيون. وچولي ۽ کليل حرف علت جا اچار نسبتاً مٿي منتقل ٿيا، جڏهن⁠تہ سڀ کان مٿانهين بند حرف علت ٻٽي آوازن (diphthongs) ۾ تبديل ٿيا. مثال طور ''bite'' جو پراڻو اچار جديد انگريزيءَ جي ''beet'' سان مشابهت رکندو هو، جڏهن⁠تہ ''about'' جي آخري حصي جو پراڻو حرف علت جديد ''boot'' جي آواز سان مشابهت رکندو هو. انهيءَ تبديليءَ سان جديد انگريزيءَ جي لکڻي ۽ اچارن ۾ موجود ڪيترن فرقن جي وضاحت ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظن جون ڪيتريون لکيل صورتون پراڻيون رهيون، پر سندن اچار تبديل ٿي ويا.{{sfn|Lass|2000a}}{{sfn|Görlach|1991|pp=66–70}} ==== انگريزيءَ جي سرڪاري حيثيت ۽ معياربندي ==== [[هينري پنجون، انگلينڊ جو بادشاهه|هينري پنجين]] جي دور ۾ انگريزيءَ جي سرڪاري ۽ سماجي حيثيت نارمن فرينچ جي مقابلي ۾ وڌڻ لڳي. تقريباً 1430ع کان [[ويسٽ منسٽر]] جي [[چانسري عدالت]] سرڪاري دستاويزن ۾ انگريزيءَ جو استعمال وڌايو. ان سان وچين انگريزيءَ جي هڪ نئين لکيل معياري صورت ترقي ڪئي، جنهن کي ''Chancery Standard'' چيو ويندو آهي. هي صورت لنڊن ۽ اوڀر وچ انگلينڊ جي لهجن سان لاڳاپيل هئي. 1476ع ۾ [[وليم ڪيڪسٽن]] انگلينڊ ۾ ڇپائيءَ جي پريس قائم ڪئي ۽ لنڊن ۾ ڪتاب ڇپائڻ شروع ڪيا. ڇپائيءَ جي واڌ سان انگريزيءَ جي لکيل صورتن جي معياربنديءَ کي وڌيڪ هٿي ملي.{{sfn|Nevalainen|Tieken-Boon van Ostade|2006|pp=274–279}} ==== شيڪسپيئر ۽ ڪنگ جيمز بائيبل ==== شروعاتي جديد انگريزي ادب ۾ [[وليم شيڪسپيئر]] جي ڊرامن ۽ شاعريءَ کي نمايان حيثيت حاصل آهي. انهيءَ دور جي ٻي اهم ادبي ۽ مذهبي تصنيف 1611ع ۾ شايع ٿيل ''[[ڪنگ جيمز بائيبل]]'' آهي. ان دور جي انگريزي جديد انگريزيءَ سان گهڻي مشابهت رکندي هئي، پر ان جا ڪجهه اچار ۽ گرامري خصوصيتون مختلف هيون. مثال طور ''knight''، ''gnat'' ۽ ''sword'' جهڙن لفظن ۾ اڄ خاموش رهندڙ ڪجهه وينجن اڳئين دور ۾ اچاريا ويندا هئا. شيڪسپيئر جي لکڻين ۾ موجود ڪيتريون گرامري صورتون، جيڪي جديد پڙهندڙ کي قديم محسوس ٿين ٿيون، دراصل شروعاتي جديد انگريزيءَ جون عام خصوصيتون هيون.{{sfn|Cercignani|1981}} ==== ڪنگ جيمز بائيبل ۾ لساني تبديليون ==== 1611ع واري ڪنگ جيمز بائيبل جي متي 8:20 ۾ عبارت هن ريت آهي: <blockquote> {{lang|en|The Foxes have holes and the birds of the ayre have nests.}} </blockquote> ان جو سنڌي مفهوم آهي: «لومڙين کي ٻِرَ آهن ۽ هوا جي پکين کي آکيرا آهن.» وچين انگريزيءَ جي اڳئين ترجمي سان ڀيٽ ڪرڻ سان معلوم ٿئي ٿو تہ ان وقت تائين اسمن جون ڪيتريون قديم حالتي صورتون ختم ٿي چڪيون هيون ۽ جملن ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول جي ترتيب وڌيڪ اهم ٿي وئي هئي. ملڪيت کان سواءِ ٻين نسبتن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ ''of'' جو استعمال وڌيو. ساڳئي وقت ''bird'' جهڙا لفظ، جيڪي اصل ۾ ننڍڙي پکيءَ يا ٻچڙي لاءِ استعمال ٿيندا هئا، عام پکيءَ جي معنيٰ ۾ رائج ٿيا ۽ پراڻي انگريزيءَ جي ''fugol'' جهڙن لفظن جي جاءِ والاري ويا.{{sfn|Lass|2006|pp=46–47}} === جديد انگريزيءَ جو عالمي ڦهلاءُ === ارڙهين صديءَ جي آخر تائين [[برطانوي سلطنت]] پنهنجي نوآبادياتي توسيع ۽ سياسي اثر ذريعي انگريزيءَ کي دنيا جي ڪيترن حصن تائين پهچائي چڪي هئي. عالمي واپار، سائنس، ٽيڪنالاجي، سفارتڪاري، فن، سرڪاري تعليم ۽ نوآبادياتي انتظام انگريزيءَ جي عالمي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن عملن جي نتيجي ۾ انگريزي هڪ وڏي بين الاقوامي رابطي جي ٻولي بڻجڻ لڳي.{{sfn|How English evolved into a global language|2010}}{{sfn|The Routes of English}} انگريزي اتر آمريڪا، آفريڪا، اوشيانيا ۽ ايشيا جي ڪيترن علائقن ۾ رائج ٿي. ڪيترن نوآبادياتي ملڪن جي آزاديءَ کان پوءِ به انگريزي سرڪاري ۽ انتظامي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڪجهه گهڻ لساني ملڪن ۾ آزاديءَ کان پوءِ انگريزيءَ کي سرڪاري ٻوليءَ طور برقرار رکڻ جو هڪ سبب اهو هو تہ ڪنهن هڪ مقامي ٻوليءَ کي ٻين تي فوقيت ڏيڻ سان پيدا ٿيندڙ سياسي ۽ سماجي اختلافن کان بچي سگهجي.{{sfn|Romaine|2006|p=586}}{{sfn|Mufwene|2006|p=614}}{{sfn|Northrup|2013|pp=81–86}} ==== آمريڪا ۽ عالمي ميڊيا جو اثر ==== ويهين صديءَ ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي وڌندڙ معاشي، سياسي ۽ ثقافتي طاقت انگريزيءَ جي عالمي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو. [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ آمريڪا جي عالمي طاقت طور اڀرڻ، بين الاقوامي واپار، فلم، موسيقي، سائنسي تحقيق ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ انگريزيءَ جي استعمال ان جي ڦهلاءَ کي تيز ڪيو. انگريزيءَ ۾ نشريات ڪندڙ ادارن، خاص طور [[بي بي سي]] ۽ ٻين عالمي نشرياتي ادارن، پڻ انگريزيءَ جي بين الاقوامي موجودگيءَ کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Baker |first=Colin |title=Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education |publisher=Multilingual Matters |year=1998 |page=311 |isbn=9781853593628 |url=https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&pg=PA311 |language=en}}</ref>{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Crystal|2003a}} ==== بين الاقوامي هوابازيءَ ۾ انگريزي ==== 1951ع ۾ [[بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم]] (ICAO) بين الاقوامي هوائي رابطن ۾ انگريزيءَ جي استعمال بابت سفارش ڪئي. هن سفارش جو مقصد مختلف ملڪن جي هوابازن ۽ هوائي ٽريفڪ ڪنٽرول عملي وچ ۾ رابطن لاءِ هڪ گڏيل ٻوليءَ کي فروغ ڏيڻ هو.<ref name="ICAO">{{cite web |title=Status of English Language Standard for Use in Civil Aviation |publisher=International Civil Aviation Organization |date=April 2003 |url=https://www2023.icao.int/SAM/Documents/2003/RAAC8/RAAC8IP18.pdf |language=en}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> بين الاقوامي هوابازيءَ ۾ انگريزيءَ جو استعمال مقرر ڪيل اصطلاحن، رابطي جي طريقن ۽ ٻوليائي مهارت جي معيارن سان لاڳاپيل آهي. ==== سامونڊي رابطن ۾ انگريزي ==== 2001ع ۾ [[بين الاقوامي سامونڊي تنظيم]] (IMO) سامونڊي رابطن لاءِ انگريزيءَ ۾ ''اسٽينڊرڊ مئرين ڪميونيڪيشن فريزز'' (SMCP) نالي معياري اصطلاحن ۽ جملن جو مجموعو تيار ڪيو. انهن جملن جو مقصد مختلف قوميتن جي سامونڊي عملي وچ ۾ واضح رابطن کي فروغ ڏيڻ ۽ غلط فهمين جي خطري کي گهٽائڻ هو. ايڪويهين صديءَ ۾ انگريزيءَ جو عالمي استعمال تاريخي طور تمام وسيع ٿي چڪو آهي، ۽ اها بين الاقوامي رابطن، تعليم، واپار ۽ معلومات جي مٽاسٽا جي اهم ٻولين مان هڪ آهي.{{sfn|McCrum|MacNeil|Cran|2003|pp=9–10}} ==== جديد انگريزيءَ جي لغتن ۽ معيارن جي ترقي ==== جديد انگريزيءَ جي ترقيءَ سان گڏ معياري صورتخطي، گرامر ۽ لفظن جي استعمال بابت ڪتاب ۽ لغتون شايع ٿيڻ لڳيون. 1755ع ۾ [[سيموئل جانسن]] پنهنجي مشهور تصنيف ''[[آ ڊڪشنري آف دي انگلش لئنگوئج]]'' شايع ڪئي. هن لغت انگريزي لفظن جي صورتخطي، معنائن ۽ استعمال جي معياربنديءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1828ع ۾ [[نوح ويبسٽر]] ''[[اين آمريڪن ڊڪشنري آف دي انگلش لئنگوئج]]'' شايع ڪئي. ان جو هڪ مقصد آمريڪي انگريزيءَ جي لکڻي ۽ استعمال لاءِ برطانوي معيار کان الڳ هڪ معياري روايت کي فروغ ڏيڻ هو. برطانيا ۾ پڻ معياري انگريزيءَ جي سماجي حيثيت وڌندي وئي. غير معياري يا هيٺين سماجي طبقن سان منسوب لهجن کي ڪيترن حلقن ۾ گهٽ مرتبي وارو سمجهڻ لڳا، جنهن سبب وچولي طبقي ۾ معياري لهجن جي استعمال کي وڌيڪ اهميت ملي.{{sfn|Romaine|1999a}} ==== جديد انگريزيءَ جي گرامر ۾ تبديليون ==== جديد انگريزيءَ ۾ اسمن جي گرامري حالتن جو نظام تقريباً ختم ٿي چڪو آهي. حالتن جا فرق گهڻو ڪري ضميرن ۾ برقرار آهن، جهڙوڪ: * ''he'' ۽ ''him'' * ''she'' ۽ ''her'' * ''who'' ۽ ''whom'' جديد انگريزيءَ جي عام خبري جملن ۾ فاعل، فعل ۽ مفعول جي ترتيب نسبتاً مقرر آهي.{{sfn|Romaine|1999a}} انگريزيءَ جي تاريخ ۾ معاون فعل ''do'' جي استعمال ۾ پڻ وڏي تبديلي آئي. پراڻي انگريزيءَ ۾ ''do'' کي جديد انگريزيءَ وانگر عام معاون فعل طور استعمال نه ڪيو ويندو هو. وقت سان گڏ سوالن ۽ ناڪاري جملن ۾ ''do'' جو استعمال وڌيو ۽ آهستي آهستي ڪيترين بناوتن ۾ لازمي بڻجي ويو. هي عمل تيرهين صديءَ کان شروع ٿيندڙ تبديلين سان لاڳاپيل هو ۽ اوڻيهين صديءَ تائين گهڻي حد تائين مڪمل ٿي چڪو هو.{{sfn|Romaine|1999a|p=2}} ساڳئي وقت ''-ing'' تي ختم ٿيندڙ جاري يا ترقي پذير فعلي صورتن جو استعمال پڻ نون جملاتي نمونن ۾ وڌيو. انگريزيءَ جي ڪجهه غير باقاعده فعلي صورتن ۾ پڻ آهستي آهستي باقاعدگي پيدا ٿي رهي آ == تاريخي دورن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ انگريزي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا ! style="background:#245681;color:white;" | دور ! style="background:#245681;color:white;" | اندازي موجب عرصو ! style="background:#245681;color:white;" | اهم خصوصيتون ! style="background:#245681;color:white;" | ادبي يا تاريخي مثال |- | style="background:#e7f0fa;" | پراڻي انگريزي | لڳ ڀڳ 450ع–1100ع | جرمنڪ بنياد، پيچيده صرفي نظام، علائقائي لهجا | ''Beowulf'' |- | style="background:#e8f5ec;" | وچين انگريزي | لڳ ڀڳ 1100ع–1500ع | نارمن فرينچ جو اثر، صرفي سادگي، لغت جي واڌ | ''The Canterbury Tales'' |- | style="background:#fff1dc;" | شروعاتي جديد انگريزي | لڳ ڀڳ 1500ع–1700ع | حرف علت جي وڏي تبديلي، ڇپائي ۽ صورتخطيءَ جي معياربندي | شيڪسپيئر جا ڊراما؛ ڪنگ جيمز بائيبل |- | style="background:#f0e9fa;" | جديد انگريزي | لڳ ڀڳ 1700ع کان موجوده دور تائين | عالمي ڦهلاءُ، نئين لفظيات، معياري ۽ علائقائي صورتون | جديد ادب، سائنس ۽ عالمي ميڊيا |} == جاگرافيائي ورڇ ۽ عالمي حيثيت == {{See also|انگريزي سرڪاري ٻولي رکندڙ ملڪن ۽ علائقن جي فهرست|انگريزي ڳالهائيندڙ آباديءَ موجب ملڪن جي فهرست|انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا}} [[File:Detailed SVG map of the Anglophone world.svg|thumb|right|350px|دنيا ۾ انگريزي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ: {{legend|#045a8d|اڪثريت جي مادري ٻولي}} {{legend|#0674b6|گڏيل سرڪاري ۽ اڪثريت جي مادري ٻولي}} {{legend|#439dd4|سرڪاري ٻولي، پر مادري ڳالهائيندڙ اقليت ۾}} {{legend|#9bbae1|ٻي ٻوليءَ طور اهم استعمال؛ حڪومت، تعليم يا ٻين شعبن ۾ رابطي جي ٻولي}}|alt=دنيا جو نقشو جنهن ۾ انگريزيءَ جي مختلف قانوني ۽ سماجي حيثيتن وارا ملڪ نيري رنگن ۾ ڏيکاريل آهن]] انگريزي ٻولي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]]، [[ڪيريبين]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ ايشيا]]، [[اوڀر ايشيا]] ۽ [[اوشيانيا]] سميت دنيا جي سڀني آباد کنڊن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مختلف ملڪن ۾ ان جي حيثيت مادري، قومي، سرڪاري، ٻي يا ڌاري ٻوليءَ جي آهي. [[برطانيا]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] جهڙن ملڪن ۾ انگريزي وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. ان جي ابتڙ [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[نائيجيريا]]، [[ملائيشيا]] ۽ ٻين گهڻ لساني ملڪن ۾ انگريزي انتظامي، تعليمي، عدالتي، واپاري يا بين الاقوامي رابطن ۾ اهم حيثيت رکي ٿي، جيتوڻيڪ اها اڪثر آباديءَ جي مادري ٻولي ناهي.<ref name="Crystal2003"/> انگريزي ڳالهائيندڙن جو انگ ڳڻپ جي طريقي، مادري ۽ ٻي ٻوليءَ جي تعريف ۽ ڳالهائڻ جي مهارت جي معيار موجب مختلف ٿئي ٿو. 2016ع سان لاڳاپيل هڪ اندازي موجب لڳ ڀڳ 40 ڪروڙ ماڻهو انگريزي مادري ٻوليءَ طور ۽ 1 ارب 10 ڪروڙ ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.<ref>{{cite web |last=Breene |first=Keith |title=Which countries are best at English as a second language? |publisher=World Economic Forum |date=15 November 2016 |url=https://www.weforum.org/agenda/2016/11/which-countries-are-best-at-english-as-a-second-language-4d24c8c8-6cf6-4067-a753-4c82b4bc865b |language=en}}</ref> ٻي يا ڌاري ٻوليءَ طور انگريزي ڳالهائيندڙن جا مختلف تاريخي اندازا 47 ڪروڙ کان هڪ ارب کان وڌيڪ تائين رهيا آهن. 2003ع ۾ لسانيات جي ماهر [[ڊيوڊ ڪرسٽل]] اندازو لڳايو تہ انگريزيءَ جا غير مادري ڳالهائيندڙ مادري ڳالهائيندڙن کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ هئا.{{sfn|Crystal|2003b|pp=108–109}}{{sfn|Crystal|2003a|p=69}} اهي انگ تاريخي اندازا آهن، موجوده سال جي حتمي عالمي ڳڻپ ناهن. === براج ڪچرو جو ٽن دائرن وارو نظريو === [[براج ڪچرو]] (Braj Kachru) انگريزيءَ جي عالمي ڦهلاءَ ۽ استعمال جي وضاحت لاءِ ''Three Circles of English'' يا انگريزيءَ جي ٽن دائرن وارو نمونو پيش ڪيو. هن نموني ۾ ملڪن جي درجابندي انگريزيءَ جي تاريخي ڦهلاءَ، ان جي سکيا، سماجي ڪردار ۽ استعمال جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. ڪنهن ملڪ جي ٻوليائي صورتحال وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي، تنهنڪري هي نمونو قطعي يا مستقل قانوني درجابندي ناهي.{{sfn|Kachru|2006|p=196}}{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=2}} ==== اندروني دائرو ==== ''Inner Circle'' يا اندروني دائري ۾ اهي ملڪ شامل آهن، جتي انگريزي وڏي آباديءَ جي مادري يا بنيادي سماجي ٻولي آهي. انهن ملڪن ۾ [[برطانيا]]، [[آمريڪا]]، [[آسٽريليا]]، [[ڪينيڊا]]، [[آئرلينڊ]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] شامل آهن. [[ڏکڻ آفريڪا]] پڻ هن دائري جي روايتي مثالن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ اتي انگريزي مادري ڳالهائيندڙ آباديءَ جو نسبتاً ننڍو حصو آهن. مختلف تاريخي مردم شمارين ۽ سرويَن مطابق انگريزي مادري ڳالهائيندڙن جا اندازا هن ريت ڏنا ويا هئا: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ اندروني دائري جي ملڪن ۾ انگريزي مادري ڳالهائيندڙن جا تاريخي اندازا ! style="background:#245681;color:white;" | ملڪ ! style="background:#245681;color:white;" | اندازي موجب آبادي ! style="background:#245681;color:white;" | حوالو |- | style="background:#e8f1fa;" | [[آمريڪا]] | گهٽ ۾ گهٽ 23 ڪروڙ 10 لک | {{sfn|Ryan|2013|loc=Table 1}} |- | style="background:#eaf5ed;" | [[برطانيا]] | لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ | {{sfn|Office for National Statistics|2013}}{{sfn|National Records of Scotland|2013}}{{sfn|Northern Ireland Statistics and Research Agency|2012}} |- | style="background:#fff2dc;" | [[ڪينيڊا]] | لڳ ڀڳ 1 ڪروڙ 90 لک | {{sfn|Statistics Canada|2014}} |- | style="background:#f0eafb;" | [[آسٽريليا]] | گهٽ ۾ گهٽ 1 ڪروڙ 70 لک | {{sfn|Australian Bureau of Statistics|2013}} |- | style="background:#e8f1fa;" | [[ڏکڻ آفريڪا]] | لڳ ڀڳ 48 لک | {{sfn|Statistics South Africa|2012}} |- | style="background:#eaf5ed;" | [[آئرلينڊ]] | لڳ ڀڳ 42 لک | تاريخي اندازو |- | style="background:#fff2dc;" | [[نيوزيلينڊ]] | لڳ ڀڳ 37 لک | {{sfn|Statistics New Zealand|2014}} |} اهي انگ مختلف سالن ۽ مختلف شمارياتي تعريفن مان ورتل آهن، تنهنڪري انهن کي هڪ ئي سال جي عالمي مردم شماريءَ طور نه سمجهڻ گهرجي. اندروني دائري جي ملڪن ۾ انگريزي ڳالهائيندڙ خاندانن جا ٻار عام طور پنهنجي والدين ۽ سماجي ماحول مان انگريزي سکندا آهن. ٻين مادري ٻولين جا ڳالهائيندڙ ۽ نوان مهاجر پڻ مقامي سماجي ۽ پيشاورانه رابطن لاءِ انگريزي سکندا آهن.{{sfn|Bao|2006|p=377}} تاريخي طور اهي ملڪ انگريزيءَ جي ٻين علائقن ڏانهن ڦهلاءَ جا اهم مرڪز رهيا آهن.{{sfn|Kachru|2006|p=196}} ==== ٻاهريون دائرو ==== ''Outer Circle'' يا ٻاهرئين دائري ۾ اهي ملڪ شامل آهن، جتي انگريزي مادري ڳالهائيندڙن جو تناسب نسبتاً گهٽ آهي، پر تعليم، حڪومت، عدالتن، ڪاروبار يا سماجي رابطن ۾ انگريزي اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. انهن ملڪن ۾ [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[فلپائن]]، [[جميڪا]]، [[سنگاپور]]، [[ملائيشيا]] ۽ [[نائيجيريا]] شامل آهن.{{sfn|Rubino|2006}}{{sfn|Patrick|2006a}}{{sfn|Lim|Ansaldo|2006}}{{sfn|Connell|2006}}{{sfn|Schneider|2007}} انهن ملڪن ۾ انگريزي اڪثر اسڪولن، يونيورسٽين، سرڪاري ادارن ۽ پيشاورانه شعبن ۾ استعمال ٿئي ٿي. ڪيترائي ماڻهو ان کي ٻي ٻوليءَ طور سکندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه خاندانن ۾ اها گهر جي ٻولي پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=5}} ٻاهرئين دائري جي ملڪن ۾ انگريزيءَ جون مختلف مقامي صورتون پيدا ٿيون آهن. انهن ۾ [[پاڪستاني انگريزي]]، [[هندستاني انگريزي]]، [[سنگاپوري انگريزي]] ۽ [[نائيجيريائي انگريزي]] شامل آهن. انهن صورتن جي لفظيات، گرامر ۽ اچارن تي مقامي ٻولين جو اثر ملي ٿو. ڪيترا لفظ ۽ جملاتي نمونا اهڙا آهن، جيڪي اندروني دائري جي ملڪن ۾ عام ناهن، پر مقامي انگريزيءَ جي روزمره استعمال جو حصو آهن.{{sfn|Bao|2006|p=377}} ڪجهه علائقن ۾ انگريزيءَ سان لاڳاپيل [[ڪريول ٻوليون]] پڻ ترقي ڪيون آهن، جن جون پنهنجيون لسانياتي خصوصيتون ۽ تاريخون آهن. ==== وڌندڙ دائرو ==== ''Expanding Circle'' يا وڌندڙ دائري ۾ اهي ملڪ شامل آهن، جتي انگريزي عام طور ڌاي ٻوليءَ طور پڙهائي ۽ سکي وڃي ٿي. اهڙن ملڪن ۾ انگريزيءَ جو استعمال بين الاقوامي واپار، تعليم، سياحت، سائنسي تحقيق ۽ پرڏيهي رابطن سان لاڳاپيل هوندو آهي.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=4}} مثال طور [[نيدرلينڊز]] ۾ انگريزيءَ جي ڄاڻ وڏي پيماني تي موجود آهي ۽ اعليٰ تعليم توڙي پرڏيهي رابطن ۾ ان جو استعمال نمايان آهي.{{sfn|European Commission|2012}}{{sfn|Kachru|2006|p=197}} بهرحال، ڪنهن ملڪ ۾ انگريزيءَ کي مادري، ٻي يا ڌاري ٻولي قرار ڏيڻ هميشه سولو ناهي. ٻوليءَ جو سماجي ڪردار، قانوني حيثيت ۽ سکيا جا طريقا وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=5}} {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ براج ڪچرو جي ٽن دائرن واري نموني جو تقابلي خلاصو ! style="background:#245681;color:white;" | دائرو ! style="background:#245681;color:white;" | بنيادي خصوصيت ! style="background:#245681;color:white;" | ملڪ جا مثال ! style="background:#245681;color:white;" | انگريزيءَ جو استعمال |- | style="background:#dcecf9;" | اندروني دائرو | انگريزي وڏي آباديءَ جي مادري يا بنيادي ٻولي | برطانيا، آمريڪا، آسٽريليا، ڪينيڊا | گهر، تعليم، حڪومت ۽ عام سماجي زندگي |- | style="background:#e3f3e8;" | ٻاهريون دائرو | انگريزي اهم ٻي، اداري يا رابطي جي ٻولي | پاڪستان، ڀارت، نائيجيريا، سنگاپور | تعليم، عدالتون، انتظام ۽ ڪاروبار |- | style="background:#fff0d9;" | وڌندڙ دائرو | انگريزي گهڻو ڪري ڌاري ٻوليءَ طور سکي وڃي ٿي | جاپان، چين، نيدرلينڊز | پرڏيهي رابطا، تعليم، سياحت ۽ واپار |} === گهڻ مرڪزي انگريزي === انگريزي هڪ ''pluricentric language'' يا گهڻ مرڪزي ٻولي آهي. ان جو مطلب آهي تہ انگريزيءَ جي استعمال لاءِ دنيا ۾ ڪو هڪ اهڙو قومي يا بين الاقوامي ادارو موجود ناهي، جيڪو سڀني ملڪن لاءِ واحد معياري صورت مقرر ڪري.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|p=2}}{{sfn|Romaine|1999}}{{sfn|Baugh|Cable|2002}} انگريزيءَ جون مختلف قومي معياري صورتون تاريخي روايتن، تعليمي ادارن، لغتن، ادبي استعمال ۽ سماجي رواج جي بنياد تي ترقي ڪيون آهن. ريڊيو ۽ ٽيليويزن ۾ استعمال ٿيندڙ انگريزي عام طور قومي اچارن جي معيارن جي پيروي ڪندي آهي. اهي معيار اڪثر قانوني حڪمن بدران سماجي رواج ذريعي قائم ٿيندا آهن. بين الاقوامي نشرياتي ادارن جا پيش ڪندڙ پنهنجي اچارن مان گهڻو ڪري ڪنهن خاص ملڪ يا علائقي سان لاڳاپيل سڃاڻپ ظاهر ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ خبرن جا لکيل متن عام طور بين الاقوامي معياري انگريزيءَ سان ويجهڙائپ رکندا آهن.{{sfn|Trudgill|2006}} معياري لکيل انگريزيءَ جا اصول تعليم يافته ڳالهائيندڙن، ليکڪن، ناشرن ۽ تعليمي ادارن جي گڏيل استعمال سان برقرار رهن ٿا. انهن تي ڪنهن هڪ عالمي حڪومت يا اداري جي مڪمل نگراني ناهي.{{sfn|Ammon|2008|pp=1537–1539}} برطانوي ۽ آمريڪي انگريزيءَ جا معياري لهجا عام طور هڪ ٻئي لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ آهن. دنيا جي ڪيترن علائقن جا انگريزي ڳالهائيندڙ مختلف ملڪن جون ريڊيو نشريات، ٽيليويزن پروگرام ۽ فلمون سمجهي سگهن ٿا.{{sfn|Svartvik|Leech|2006|p=122}} معياري ۽ غير معياري انگريزيءَ ۾ رسمي ۽ غير رسمي انداز موجود آهن. انهن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي بناوت ۽ فني اصطلاحن جي استعمال موجب فرق ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|pp=5–6}} برطانيا کان ٻاهر انگريزي ڳالهائيندڙ آبادڪارن جي لڏپلاڻ سبب مختلف لهجا پاڻ ۾ مليا ۽ نيون گڏيل صورتون پيدا ٿيون. [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] ۾ اهڙين گڏيل صورتن کي لسانيات ۾ ''koiné'' چيو ويندو آهي.{{sfn|Deumert|2006|p=130}} آمريڪا ۾ برطانوي نسل کان سواءِ ڪيترن مهاجر گروهن پڻ انگريزي اختيار ڪئي. تاريخي طور انهن لڏپلاڻن انگريزيءَ جي سماجي ۽ جاگرافيائي ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Ryan|2013|loc=Table 1}}{{sfn|Deumert|2006|p=131}} === مختلف ملڪن ۾ انگريزيءَ جي قانوني حيثيت === انگريزيءَ جي سرڪاري يا قومي حيثيت مختلف ملڪن ۾ هڪجهڙي ناهي. ڪن ملڪن ۾ اها آئين يا قانون تحت سرڪاري ٻولي آهي، ڪن ۾ انتظامي رواج موجب استعمال ٿئي ٿي، جڏهن⁠تہ ٻين ملڪن ۾ اها تعليم يا بين الاقوامي رابطن جي اهم ٻولي آهي. ==== آسٽريليا ==== [[آسٽريليا]] ۾ انگريزي وفاقي ۽ رياستي سطح تي وڏي پيماني تي حڪومت، عدالتن، تعليم ۽ سماجي رابطن ۾ استعمال ٿئي ٿي. تنهن هوندي به انگريزيءَ کي وفاقي سطح تي ڪنهن عام قانون ذريعي سرڪاري ٻولي مقرر نه ڪيو ويو آهي. ان ڪري انگريزيءَ کي آسٽريليا جي ''de facto'' يا عملي طور سرڪاري ٻولي چيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Ward |first=Rowena |title='National' and 'Official' Languages Across the Independent Asia-Pacific |journal=Journal of Multidisciplinary International Studies |year=2019 |volume=16 |issue=1/2 |pages=83–84 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |language=en}}</ref> ==== ڪينيڊا ==== [[ڪينيڊا]] ۾ انگريزي ۽ فرانسيسي وفاقي سطح تي ٻه سرڪاري ٻوليون آهن. ٻنهي کي وفاقي ادارن ۾ استعمال جي حوالي سان قانوني حيثيت حاصل آهي.<ref>{{cite book |last1=Oliver |first1=Peter |last2=Macklem |first2=Patrick |last3=Des Rosiers |first3=Nathalie |title=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |publisher=Oxford University Press |year=2017 |page=556 |isbn=9780190664824 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Official Languages Act |publisher=Department of Justice Canada |url=https://laws.justice.gc.ca/eng/acts/O-3.01/ |language=en}}</ref> ڪينيڊا جي صوبن ۽ علائقن ۾ ٻولين جي قانوني حيثيت مختلف آهي. [[ڪيوبيڪ]] ۾ فرانسيسي واحد سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين صوبن ۽ علائقن ۾ انگريزيءَ جي قانوني ۽ انتظامي حيثيت مختلف صورتن ۾ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Charter of the French Language |publisher=Québec Official Publisher |url=https://www.legisquebec.gouv.qc.ca/en/tdm/cs/C-11 |language=en}}</ref> ==== آئرلينڊ ==== [[آئرلينڊ]] جي آئين جي آرٽيڪل 8 موجب [[آئرش ٻولي]] قومي ۽ پهرين سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن⁠تہ انگريزي ٻي سرڪاري ٻولي طور تسليم ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Constitution of Ireland |at=Article 8 |publisher=Irish Statute Book |url=https://www.irishstatutebook.ie/eli/cons/en/html#part2 |language=en}}</ref> ==== نيوزيلينڊ ==== [[نيوزيلينڊ]] ۾ انگريزي ڊگهي عرصي کان عملي طور سرڪاري ۽ وڏي آباديءَ جي بنيادي ٻولي رهي آهي. ''انگلش لينگويج ايڪٽ 2026'' ذريعي انگريزيءَ کي قانوني طور سرڪاري ٻوليءَ جي حيثيت ڏني وئي. اهو قانون 7 آگسٽ 2026ع کان نافذ ٿيو.<ref>{{cite web |title=English Language Act 2026 |publisher=New Zealand Legislation |year=2026 |at=Sections 2–5 |url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2026/0049/latest/whole.html |language=en}}</ref> انگريزيءَ سان گڏ [[مائوري ٻولي]] ۽ [[نيوزيلينڊ جي اشارن واري ٻولي]] پڻ سرڪاري ٻوليون آهن.<ref>{{cite web |title=Māori Language Act 1987 |publisher=New Zealand Legislation |url=https://www.legislation.govt.nz/ |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Recognition for sign language |work=Television New Zealand |date=6 April 2006 |url=http://tvnz.co.nz/view/page/488120/696482 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815202655/https://www.tvnz.co.nz/view/page/488120/696482 |archive-date=15 August 2025 |access-date=28 October 2026 |url-status=dead}}</ref> ==== برطانيا ==== [[برطانيا]] ۾ انگريزي وڏي آباديءَ جي بنيادي ٻولي ۽ حڪومت جي ڪم ڪار جي اهم ٻولي آهي، پر سڄي برطانيا لاءِ انگريزيءَ کي واحد سرڪاري ٻولي مقرر ڪندڙ ڪو هڪ جامع قانون موجود ناهي. [[ويلز]] ۾ [[ويلش ٻولي]] کي قانوني تحفظ ۽ سرڪاري حيثيت حاصل آهي. [[اتر آئرلينڊ]] ۾ آئرش ٻوليءَ جي حيثيت بابت پڻ قانوني انتظام موجود آهن.<ref>{{cite journal |last=Huws |first=Catrin Fflur |title=The Welsh Language Act 1993: A Measure of Success? |journal=Language Policy |year=2006 |volume=5 |issue=2 |pages=141–160 |doi=10.1007/s10993-006-9000-0 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Irish language and Ulster Scots bill clears final hurdle in Parliament |work=BBC News |date=26 October 2022 |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-63402597 |language=en}}</ref> [[اسڪاٽلينڊ]] ۽ [[انگلينڊ]] ۾ پڻ انگريزيءَ جي عملي حيثيت ۽ ٻين مقامي ٻولين جي قانوني تحفظ ۾ فرق موجود آهي. ==== آمريڪا جون گڏيل رياستون ==== [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ انگريزي وڏي آباديءَ جي بنيادي ٻولي آهي. 1 مارچ 2025ع تي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] جي انتظامي حڪم نمبر 14224 ذريعي انگريزيءَ کي وفاقي سطح تي آمريڪا جي سرڪاري ٻولي قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Executive Order 14224—Designating English as the Official Language of the United States |publisher=Office of the Federal Register |date=1 March 2025 |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/DCPD-202500315/html/DCPD-202500315.htm |language=en}}</ref> هن حڪم کان اڳ آمريڪا ۾ وفاقي سطح تي انگريزيءَ کي سرڪاري ٻولي قرار ڏيڻ وارو ڪو عام وفاقي قانون موجود نه هو، جيتوڻيڪ ڪيترين رياستن انگريزيءَ کي پنهنجي سطح تي سرڪاري حيثيت ڏني هئي. انتظامي حڪم ۾ اهو پڻ واضح ڪيو ويو تہ وفاقي ادارن لاءِ ٻين ٻولين ۾ موجود خدمتون يا دستاويز لازمي طور ختم ڪرڻ جو حڪم نه ڏنو ويو آهي. === عالمي رابطي جي ٻولي === {{Main|عالمي رابطي جي ٻوليءَ طور انگريزي}} ''لنگئا فرينڪا'' يا رابطي جي گڏيل ٻولي اهڙي ٻوليءَ کي چيو ويندو آهي، جيڪا مختلف مادري ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو پاڻ ۾ رابطي لاءِ استعمال ڪن. انگريزي هن حيثيت ۾ عالمي واپار، سياحت، علمي ڪانفرنسن، سفارتڪاري، تعليم ۽ بين الاقوامي ادارن ۾ وڏي اهميت رکي ٿي. اهڙي استعمال ۾ انگريزي ڳالهائيندڙن لاءِ لازمي ناهي تہ هو برطانوي يا آمريڪي معياري لهجي جي پيروي ڪن. جديد انگريزيءَ کي ڪڏهن پهرين حقيقي عالمي رابطي جي ٻولي يا پهرين عالمي ٻولي پڻ چيو ويندو آهي.{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Meierkord|2006|p=165}}{{sfn|Brutt-Griffler|2006|pp=690–691}}{{sfn|Northrup|2013}} اخبارن ۽ ڪتابن جي اشاعت، بين الاقوامي مواصلات، سائنسي مقالن، عالمي واپار، تفريح ۽ سفارتڪاريءَ ۾ انگريزيءَ جو استعمال نمايان آهي.{{sfn|Northrup|2013}} === انگريزي ۽ بين الاقوامي سفارتڪاري === انگريزيءَ جي سفارتي اهميت ويهين صديءَ جي شروعات ۾ وڌيڪ وڌي. 1919ع ۾ [[ورسائي معاهدو|ورسائي معاهدي]] جي ڳالهين دوران انگريزيءَ کي فرانسيسيءَ جي برابر اهميت حاصل ٿي.{{sfn|Phillipson|2004|p=47}} [[ٻي عالمي جنگ]] جي خاتمي ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي قيام تائين انگريزي بين الاقوامي سفارتڪاريءَ جي اهم ٻولين مان هڪ بڻجي چڪي هئي.{{sfn|Conrad|Rubal-Lopez|1996|p=261}} انگريزي گڏيل قومن جي ڇهن سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي.{{sfn|United Nations|2010}} موجوده عالمي سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ پڻ انگريزيءَ کي اهم حيثيت حاصل آهي.{{sfn|Richter|2012|p=29}} === انگريزي ۽ بين الاقوامي ادارا === انگريزي ڪيترن عالمي ۽ علائقائي ادارن جي سرڪاري يا ڪم ڪار جي ٻولي آهي. [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] سميت ڪيترائي عالمي ادارا انگريزيءَ کي پنهنجي ڪم ڪار ۾ استعمال ڪن ٿا. [[يورپي آزاد واپاري انجمن]] (EFTA)، [[ڏکڻ اوڀر ايشيائي قومن جي تنظيم]] (ASEAN) ۽ [[ايشيا-پئسفڪ اقتصادي سهڪار]] (APEC) جهڙن علائقائي ادارن ۾ پڻ انگريزي اهم ڪم ڪار جي ٻولي آهي.{{sfn|Crystal|2003a}} [[يورپي يونين]] ۾ ميمبر ملڪن کي پنهنجي قومي ٻولين کي يونين جي سرڪاري ٻولين طور نامزد ڪرڻ جو حق آهي. ان جي باوجود يورپي يونين جي ادارن جي عملي رابطن ۾ انگريزيءَ جو استعمال نمايان رهيو آهي.{{sfn|Ammon|2006|p=321}} {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ بين الاقوامي ادارن ۾ انگريزيءَ جي استعمال جا مثال ! style="background:#245681;color:white;" | ادارو ! style="background:#245681;color:white;" | انگريزيءَ جي حيثيت يا استعمال |- | style="background:#e8f1fa;" | [[گڏيل قومون]] | ڇهن سرڪاري ٻولين مان هڪ |- | style="background:#eaf5ed;" | [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] | سرڪاري ٻولين مان هڪ |- | style="background:#fff2dc;" | [[آسيان]] | ڪم ڪار جي ٻولي |- | style="background:#f0eafb;" | [[ايشيا-پئسفڪ اقتصادي سهڪار]] | ادارتي ۽ بين الاقوامي رابطن ۾ اهم استعمال |- | style="background:#e8f1fa;" | [[يورپي يونين]] | سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ ادارتي ڪم ڪار ۾ وڏي پيماني تي استعمال |- | style="background:#eaf5ed;" | [[بين الاقوامي شهري هوابازي تنظيم]] | بين الاقوامي هوائي رابطن ۾ معياري انگريزيءَ جو استعمال |- | style="background:#fff2dc;" | [[بين الاقوامي سامونڊي تنظيم]] | سامونڊي رابطن لاءِ معياري انگريزي اصطلاح ۽ جملا |} === تعليم ۾ انگريزي === [[File:Countries in which English Language is a Mandatory or an Optional Subject.svg|thumb|right|350px|دنيا جي مختلف ملڪن جي سرڪاري تعليمي نظام ۾ انگريزيءَ جي لازمي يا اختياري مضمون طور حيثيت. نيرو: لازمي مضمون؛ پيلو: اختياري مضمون؛ ڀورو: معلومات موجود ناهي.<ref>{{cite web |title=Countries in which English Language is a Mandatory or an Optional Subject |publisher=The University of Winnipeg |url=https://www.uwinnipeg.ca/global-english-education/countries-in-which-english-is-mandatory-or-optional-subject.html |language=en}}</ref>|alt=دنيا جو نقشو جنهن ۾ انگريزي لازمي يا اختياري مضمون طور پڙهائيندڙ ملڪ مختلف رنگن سان ڏيکاريل آهن]] انگريزي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پڙهايل ڌارين ٻولين مان هڪ آهي.{{sfn|Graddol|2006}}{{sfn|Crystal|2003a}} ڪيترائي ماڻهو انگريزي عملي ضرورتن لاءِ سکندا آهن، جن ۾ تعليم، روزگار، واپار، سياحت ۽ بين الاقوامي رابطن جا موقعا شامل آهن.{{sfn|Kachru|2006|p=195}} يورپي يونين ۾ انگريزي اهم ڌاري ٻولي آهي. 2012ع جي يوروبيروميٽر سروي مطابق، انهن ملڪن ۾ جتي انگريزي سرڪاري ٻولي نه هئي، 38 سيڪڙو جواب ڏيندڙن ٻڌايو تہ هو انگريزيءَ ۾ گفتگو ڪري سگهندا هئا. ساڳئي سروي ۾ فرانسيسيءَ کي گفتگو لاءِ استعمال ڪري سگهڻ جو اظهار 12 سيڪڙو جواب ڏيندڙن ڪيو.{{sfn|European Commission|2012|pp=19, 21}} اهي انگ 2012ع جي سروي سان تعلق رکن ٿا ۽ موجوده صورتحال جي حتمي نمائندگي نٿا ڪن. === انگريزيءَ جي مهارت جا عالمي اشارا === [[File:EF English Proficiency Index 2019 Europe.svg|thumb|right|350px|2019ع جي ''EF English Proficiency Index'' موجب يورپي ملڪن ۾ انگريزيءَ جي مهارت جا مختلف درجا.<ref>{{cite web |title=EF English Proficiency Index 2019 |publisher=EF Education First |year=2019 |url=https://www.ef.com/assetscdn/WIBIwq6RdJvcD9bc8RMd/cefcom-epi-site/reports/2019/ef-epi-2019-english.pdf |pages=6–7 |language=en}}</ref>|alt=يورپ جو نقشو جنهن ۾ 2019ع جي انگريزي مهارت جي درجن کي مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي]] انگريزيءَ جي مهارت بابت مختلف بين الاقوامي سروي ۽ اشارا شايع ٿيندا رهيا آهن. انهن مان ''EF English Proficiency Index'' هڪ مشهور مثال آهي. اهڙا اشارا مختلف ملڪن ۾ انگريزيءَ جي مهارت جو تقابلي جائزو پيش ڪن ٿا، پر انهن جا نتيجا آزمائش ۾ شامل ماڻهن، نموني جي چونڊ ۽ استعمال ٿيل طريقي تي دارومدار رکن ٿا. ان ڪري انهن نتيجن کي ڪنهن ملڪ جي سموري آباديءَ جي مڪمل لسانياتي مردم شماري نه سمجهڻ گهرجي. === سائنس، طب ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ انگريزي === انگريزي ڪيترن پيشاورانه ۽ علمي شعبن ۾ اهم حيثيت حاصل ڪري چڪي آهي، جن ۾ [[طب]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، انجنيئرنگ ۽ سائنسي تحقيق شامل آهن.{{sfn|Alcaraz Ariza|Navarro|2006}} سائنسي تحقيق ۾ تاريخي طور انگريزي، فرانسيسي ۽ جرمن ٻوليون اهم رهيون آهن، پر ويهين صديءَ دوران انگريزيءَ جي عالمي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.{{sfn|Gordin|2015}} 1998ع ۾ ''ڪيميڪل ايبسٽريڪٽ'' ۾ درج ٿيل سائنسي مقالن مان 80 سيڪڙو کان وڌيڪ انگريزيءَ ۾ هئا. 1996ع ۾ قدرتي سائنس جي اشاعتن مان لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ۽ 1995ع ۾ انساني علمن جي اشاعتن مان لڳ ڀڳ 82 سيڪڙو مقالا انگريزيءَ ۾ شايع ٿيا هئا.{{sfn|Brutt-Griffler|2006|pp=694–695}} اهي انگ مخصوص سالن، مضمونن ۽ اشاعتي مجموعن سان لاڳاپيل آهن؛ انهن مان موجوده دنيا جي سموري سائنسي پيداوار بابت حتمي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. === نوآبادياتي دور کان پوءِ انگريزي === 1950ع ۽ 1960ع جي ڏهاڪن ۾ [[برطانوي سلطنت]] جي ڪيترن نوآبادياتي علائقن آزادي حاصل ڪئي. انهن مان ڪيترن ملڪن انگريزيءَ کي مڪمل طور ختم ڪرڻ بدران پنهنجي آزاد رياستي نظام ۾ انتظامي، عدالتي يا تعليمي مقصدن لاءِ برقرار رکيو.{{sfn|Mufwene|2006|p=614}}{{sfn|Northrup|2013|pp=81–86}}{{sfn|Mesthrie|2010|p=594}} مثال طور [[ڀارت]] ۾ انگريزي سرڪاري ۽ تعليمي نظام جي اهم ٻولين مان هڪ رهي آهي. ڪجهه هندستاني حلقن ۾ انگريزيءَ جي سڃاڻپ نوآبادياتي ورثي سان لاڳاپيل رهي، جڏهن⁠تہ ٻين حلقن ۾ اها معاشي ترقي، تعليم ۽ روزگار جي موقعن سان ڳنڍجي وئي.{{sfn|Annamalai|2006}} انگريزي ڀارت جي ميڊيا ۽ ادب ۾ پڻ اهم آهي. هڪ تاريخي اشاعتي اندازي موجب ڀارت آمريڪا ۽ برطانيا کان پوءِ انگريزي ڪتابن جي وڏن ناشرن مان هڪ هو.{{sfn|Sailaja|2009|pp=2–9}} ڀارت ۾ انگريزيءَ جي مهارت بابت انگ مختلف سرويَن ۽ تعريفن موجب بدلجن ٿا. 2010ع جي هڪ رپورٽ ۾ روانيءَ سان انگريزي ڳالهائيندڙن جو تناسب پنج سيڪڙو کان گهٽ ڄاڻايو ويو هو.<ref>{{cite news |title=Indiaspeak: English is our 2nd language |work=The Times of India |date=14 March 2010 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Indiaspeak-English-is-our-2nd-language/articleshow/5680962.cms |language=en}}</ref> 2004ع ۾ [[ڊيوڊ ڪرسٽل]] راءِ ڏني تہ انگريزي ڳالهائڻ يا سمجهڻ جي صلاحيت رکندڙ ماڻهن جي تعداد ۾ ڀارت دنيا جي سڀ کان وڏن ملڪن مان ٿي سگهي ٿو، جڏهن⁠تہ ٻين محققن آمريڪا ۾ انگريزي ڳالهائيندڙن جو انگ وڌيڪ ڄاڻايو.{{sfn|Crystal|2004}}{{sfn|Graddol|2010}} آفريڪا ۾ پڻ انگريزي مختلف ملڪن جي ماڻهن وچ ۾ رابطي جو وسيلو بڻجي آهي. ڪجهه محققن اهڙي انگريزي ڳالهائيندڙ سماجي ۽ ثقافتي برادريءَ لاءِ ''Afro-Saxon'' جو اصطلاح استعمال ڪيو آهي.{{sfn|Mazrui|Mazrui|1998}} === انگريزيءَ جي عالمي ڦهلاءَ جا سماجي اثر === انگريزيءَ جي عالمي اهميت سان گڏ ٻوليائي برابري، مقامي ٻولين جي تحفظ ۽ علم تائين رسائيءَ بابت بحث پڻ پيدا ٿيا آهن. ڪجهه محققن انگريزيءَ جي ڦهلاءَ کي ننڍين ٻولين جي زوال ۽ [[ٻوليءَ جي خاتمي]] جي خطري سان ڳنڍيو آهي.{{sfn|Crystal|2000}} ٻين محققن [[لساني سامراجيت]] جي تصور تحت انگريزيءَ جي عالمي طاقت ۽ ٻين ٻولين سان ان جي غير مساوي لاڳاپن تي تنقيد ڪئي آهي.{{sfn|Jambor|2007}} ان جي ابتڙ ڪيترن سماجن ۾ انگريزيءَ جي سکيا کي بهتر روزگار، اعليٰ تعليم ۽ معاشي موقعن تائين رسائيءَ سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Svartvik|Leech|2006|loc=Chapter 12: English into the Future}} اهي ٻئي پهلو انگريزيءَ جي عالمي ڪردار بابت علمي بحث جو حصو آهن. == پاڪستان ۾ انگريزي == [[پاڪستان]] ۾ انگريزيءَ کي سرڪاري انتظام، عدالتي نظام، اعليٰ تعليم، ڪاروبار ۽ پيشاورانه رابطن ۾ اهم حيثيت حاصل آهي. [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 251(1) موجب اردو قومي ٻولي آهي. آرٽيڪل 251(2) تحت، اردوءَ سان انگريزيءَ جي متبادل انتظامن جي مڪمل ٿيڻ تائين انگريزي سرڪاري مقصدن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿي.<ref name="PakistanConstitution">{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |publisher=National Assembly of Pakistan |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/1515056252_668.pdf |language=en |at=Article 251}}</ref> برطانوي هندستان جي دور ۾ انگريزيءَ کي انتظامي ۽ اعليٰ تعليم جي ٻوليءَ طور اهميت حاصل ٿي. 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به انگريزي ڪيترن سرڪاري، قانوني ۽ تعليمي شعبن ۾ استعمال ٿيندي رهي. پاڪستان ۾ انگريزيءَ جي استعمال جون مقامي خصوصيتون پڻ پيدا ٿيون آهن، جن کي لسانيات ۾ ''Pakistani English'' يا پاڪستاني انگريزي چيو ويندو آهي. پاڪستاني انگريزيءَ جي لفظيات، اچارن ۽ ڪجهه جملاتي صورتن تي اردو ۽ ٻين مقامي ٻولين جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Kachru">{{cite book |last=Kachru |first=Braj B. |title=The Alchemy of English: The Spread, Functions, and Models of Non-Native Englishes |publisher=University of Illinois Press |year=1986 |language=en}}</ref> == انگريزيءَ جا لهجا، اچار ۽ قسم == {{Further|انگريزيءَ جا لهجا|انگريزيءَ جا علائقائي اچار}} انگريزي ٻوليءَ جا دنيا جي مختلف علائقن ۽ سماجي گروهن ۾ ڪيترائي لهجا ۽ قسم موجود آهن. انهن ۾ گرامر، لفظن جي چونڊ، اچارن، صوتياتي نظام ۽ گفتگوءَ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. لسانيات ۾ ''لهجو'' (dialect) عام طور ٻوليءَ جي اهڙي علائقائي يا سماجي صورت کي چيو ويندو آهي، جيڪا گرامر، لفظيات ۽ اچارن ۾ ٻين صورتن کان مختلف هجي، جڏهن⁠تہ ''اچار جو انداز'' (accent) خاص طور ڳالهائڻ جي صوتياتي خصوصيتن سان تعلق رکي ٿو. انگريزيءَ جا اهم مادري لهجا روايتي طور ٻن وسيع گروهن ۾ ورهايا ويندا آهن: [[برطانوي انگريزي]] (British English) ۽ [[اتر آمريڪي انگريزي]] (North American English). بهرحال، هي درجابندي تمام عام آهي ۽ دنيا جي انگريزيءَ جي سمورن قسمن جي مڪمل نمائندگي نٿي ڪري.{{sfn|Crystal|2003b|p=107}} === برطانيا ۽ آئرلينڊ === [[File:Dialects of English in UK and Ireland.svg|thumb|right|320px|برطانيا ۽ آئرلينڊ ۾ انگريزيءَ جي اهم علائقائي لهجن جو نقشو.|alt=برطانيا ۽ آئرلينڊ جو نقشو جنهن ۾ انگريزيءَ جا مختلف لهجاتي علائقا ڏيکاريل آهن]] انگلينڊ ۾ انگريزي لڳ ڀڳ پندرهن سؤ سالن کان ڳالهائي وڃي ٿي. انهيءَ ڊگهي تاريخ سبب انگلينڊ ۾ علائقائي لهجن جو وڏو تنوع پيدا ٿيو آهي.{{sfn|Trudgill|1999|p=10}} برطانيا ۾ انگريزيءَ جي اچارن جا ڪيترائي نمونا موجود آهن. انهن مان ''Received Pronunciation'' (RP) تاريخي طور ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جي تعليم يافته طبقن سان لاڳاپيل رهيو آهي. ان کي ڪڏهن ''BBC English'' پڻ چيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ نشرياتي ادارن ۾ هن اچار کي روايتي طور معياري حيثيت حاصل هئي. ميڊيا ۽ تعليم جي اثر هيٺ RP سان لاڳاپيل ڪجهه صوتياتي خصوصيتون ٻين علائقن ۾ پڻ پکڙيون. ان سان گڏ ڪيترن روايتي ڳوٺاڻن لهجن جي مخصوص لفظيات ۽ گرامري خصوصيتن جي استعمال ۾ گهٽتائي آئي.{{sfn|Trudgill|1999|p=125}} 1950ع کان 1961ع تائين ٿيل ''سروي آف انگلش ڊائليڪٽس'' ۾ انگلينڊ جي مختلف علائقن جي گرامر ۽ لفظيات ۾ نمايان فرق رڪارڊ ڪيا ويا. پوءِ ڪيترن علائقن ۾ روايتي لفظن ۽ گرامري صورتن جي گهٽجڻ جو عمل ڏٺو ويو. ان جي باوجود اچارن ۾ علائقائي فرق وڏي حد تائين برقرار رهيا. هڪ تاريخي اندازي موجب انگلينڊ جي رڳو لڳ ڀڳ ٽي سيڪڙو آبادي RP ڳالهائيندي هئي، جڏهن⁠تہ باقي آبادي مختلف علائقائي اچارن ۽ لهجن ۾ ڳالهائيندي هئي.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=3}} RP پاڻ به مڪمل طور هڪجهڙو ناهي. ان ۾ سماجي طبقي، تعليم، عمر ۽ ان ڳالهه موجب فرق ٿي سگهي ٿو تہ ڳالهائيندڙ اهو اچار ننڍپڻ کان سکيو آهي يا پوءِ اختيار ڪيو آهي.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=37}} ==== سماجي طبقا ۽ اچارن جو فرق ==== برطانيا ۾ ڪجهه صوتياتي خصوصيتون تاريخي طور سماجي طبقن سان لاڳاپيل سمجهيون وينديون رهيون آهن. انهن مان هڪ ''h-dropping'' آهي، جنهن ۾ لفظ جي شروعات وارو /h/ آواز نه اچاريو ويندو آهي. هي خصوصيت تاريخي طور لنڊن جي هيٺين سماجي طبقن، خاص طور ڪاڪني لهجي، سان لاڳاپيل رهي آهي. اڄ اها انگلينڊ جي ڪيترن مقامي اچارن ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿي، پر روايتي معياري نشرياتي اچارن ۽ اعليٰ سماجي طبقن سان لاڳاپيل ڪجهه صورتن ۾ نسبتاً گهٽ ملي ٿي.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=40}} اهڙين خصوصيتن کي لسانياتي طور غلط يا گهٽتر قرار نٿو ڏئي سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ سماجي مرتبي بابت تصورات ۽ ٻوليءَ جي اندروني بناوت ٻه مختلف معاملا آهن. ==== انگلينڊ جا اهم علائقائي لهجا ==== انگلينڊ جي انگريزيءَ کي عام طور چئن وڏن علائقائي گروهن ۾ ورهايو ويندو آهي: * ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جي انگريزي؛ * ڏکڻ اولهه انگلينڊ جي انگريزي، جنهن کي ''West Country English'' پڻ چيو ويندو آهي؛ * وچ انگلينڊ جي انگريزي؛ * اتر انگلينڊ جي انگريزي. انهن وڏن گروهن جي اندر پڻ ڪيترائي مقامي لهجا موجود آهن. اتر انگلينڊ ۾ [[يارڪشائر]]، [[نيوڪاسل اپان ٽائن]] ۽ [[لنڪاشائر]] جا لهجا نمايان آهن. نيوڪاسل ۽ ان جي ڀرپاسي واري لهجي کي ''Geordie'' چيو ويندو آهي. لنڪاشائر ۽ ان جي ڀرپاسي جي شهري علائقن ۾ [[مانچسٽر]] جو ''Mancunian'' ۽ [[ليورپول]] جو ''Scouse'' اچار مشهور آهن. وائڪنگ دور ۾ اتر انگلينڊ جي ڪجهه علائقن تي ڊين قومن جي سياسي اثر سبب اترئين انگريزيءَ جي لهجن، خاص طور يارڪشائر جي لهجن، ۾ آڳاٽي نورس ٻوليءَ جون اهڙيون خصوصيتون برقرار رهيون، جيڪي ٻين انگريزي لهجن ۾ گهٽ ملن ٿيون.{{sfn|Hughes|Trudgill|1996|p=31}} وچ انگلينڊ جي اولهه واري حصي ۾ ''بليڪ ڪنٽري'' جو لهجو، جنهن کي مقامي طور ''Yam Yam'' پڻ چيو ويندو آهي، ۽ [[برمنگهم]] جو ''Brummie'' لهجو موجود آهن. انهن مان ڪجهه لهجن ۾ وچين انگريزي ۽ شروعاتي جديد انگريزيءَ جون پراڻيون گرامري ۽ لفظياتي خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.{{sfn|Clark|Asprey|2013}} {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ انگلينڊ جي اهم لهجن ۽ اچارن جا مثال ! style="background:#245681;color:white;" | لهجو يا اچار ! style="background:#245681;color:white;" | اهم علائقو ! style="background:#245681;color:white;" | خصوصيت يا سڃاڻپ |- | style="background:#e8f1fa;" | Received Pronunciation | ڏکڻ اوڀر انگلينڊ سان تاريخي لاڳاپو | روايتي معياري ۽ نشرياتي اچار |- | style="background:#eaf5ed;" | Cockney | لنڊن | مخصوص صوتياتي تبديليون ۽ مقامي لفظيات |- | style="background:#fff2dc;" | Estuary English | لنڊن ۽ ڏکڻ اوڀر انگلينڊ | لنڊن ۽ ڀرپاسي جي اچارن سان لاڳاپيل خصوصيتون |- | style="background:#f0eafb;" | Geordie | نيوڪاسل ۽ ڀرپاسي | اتر انگلينڊ جو مخصوص اچار |- | style="background:#e8f1fa;" | Scouse | ليورپول | مخصوص شهري صوتياتي خصوصيتون |- | style="background:#eaf5ed;" | Mancunian | مانچسٽر | وچ اتر انگلينڊ جو شهري اچار |- | style="background:#fff2dc;" | Yorkshire English | يارڪشائر | اترئين انگريزيءَ جون تاريخي خصوصيتون |- | style="background:#f0eafb;" | Brummie | برمنگهم | وچ انگلينڊ جو مقامي اچار |- | style="background:#e8f1fa;" | West Country English | ڏکڻ اولهه انگلينڊ | ڪيترن علائقن ۾ /r/ جي اچار جي بقا |} ==== لنڊن، ڪاڪني ۽ ايسچوئري انگريزي ==== پندرهين صديءَ کان ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جي ڪيترن لهجن تي لنڊن جو اثر وڌندو رهيو آهي. لنڊن مان نڪرندڙ ڪجهه لساني تبديليون ٻين علائقن تائين پڻ پکڙيون. [[ڪاڪني]] ''Cockney'' روايتي طور لنڊن جي پورهيت طبقن سان لاڳاپيل لهجو رهيو آهي. تاريخي طور ان کي ڪيترن سماجي حلقن ۾ گهٽ مرتبي وارو سمجهيو ويندو هو. لنڊن جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي ڏکڻ اوڀر انگلينڊ ۾ ڦهلاءَ سبب ''Estuary English'' جو اصطلاح مشهور ٿيو. بهرحال، ڪيترن لسانيات جي ماهرن ان کي مڪمل طور نئون ۽ الڳ لهجو قرار ڏيڻ تي اعتراض ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لنڊن جو ڀرپاسي جي علائقن تي اثر تاريخي طور اڳ به موجود رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Estuary English Q and A – JCW |publisher=University College London |url=http://www.phon.ucl.ac.uk/home/estuary/ee-faqs-jcw.htm |language=en |access-date=2026-10-28 |archive-date=2010-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111062912/http://www.phon.ucl.ac.uk/home/estuary/ee-faqs-jcw.htm |url-status=dead}}</ref>{{sfn|Roach|2009|p=4}}{{sfn|Trudgill|1999|p=80}} لنڊن مان پکڙجندڙ ڪجهه صوتياتي خصوصيتن ۾ هيٺيان مثال شامل آهن: * '''Intrusive R:''' ٻن حرف علت جي وچ ۾ /r/ جو اضافي اچار؛ مثال طور ''drawing'' کي /ˈdrɔːrɪŋ/ وانگر اچارڻ. * '''T-glottalisation:''' /t/ جي جاءِ تي ڳلي جي بندش وارو آواز /ʔ/ استعمال ڪرڻ؛ مثال طور ''Potter'' جو ''Po'er'' جهڙو اچار. * '''TH-fronting:''' /θ/ ۽ /ð/ جي جاءِ تي /f/ يا /v/ جهڙا آواز استعمال ڪرڻ؛ مثال طور ''thanks'' جو ''fanks'' ۽ ''bother'' جو ''bover'' جهڙو اچار. اهي خصوصيتون مختلف علائقن ۽ سماجي گروهن ۾ مختلف تناسب سان ملن ٿيون.{{sfn|Trudgill|1999|pp=80–81}} ==== اسڪاٽس ۽ اسڪاٽش انگريزي ==== [[اسڪاٽس ٻولي]] (Scots) کي اڄ ڪيترن لسانياتي درجابندين ۾ انگريزيءَ کان الڳ ٻولي تسليم ڪيو ويندو آهي. ان جي تاريخي ابتدا اترئين وچين انگريزيءَ سان لاڳاپيل آهي. وقت سان گڏ اسڪاٽس تي [[اسڪاٽش گيلڪ ٻولي]]، آڳاٽي نورس ۽ ٻين ٻولين جا اثر پيا.{{sfn|Aitken|McArthur|1979|p=81}} اسڪاٽس ٻوليءَ جا پنهنجا علائقائي لهجا آهن. ان جي ابتڙ ''Scottish English'' يا اسڪاٽش انگريزيءَ مان مراد اسڪاٽلينڊ ۾ ڳالهائجندڙ معياري انگريزيءَ جون صورتون آهن. انهن جي اچارن ۽ لفظيات تي اسڪاٽس ٻوليءَ جو اثر موجود آهي.{{sfn|Romaine|1982}} ==== آئرش انگريزي ==== آئرلينڊ ۾ انگريزيءَ جي موجودگيءَ جي تاريخ نارمن دور تائين پهچي ٿي. ٻارهين صديءَ ۾ نارمنن جي اچڻ کان پوءِ آئرلينڊ جي ڪجهه علائقن ۾ انگريزيءَ جون قديم صورتون ڳالهائجڻ لڳيون. [[ويڪسفورڊ]] ۽ [[ڊبلن]] جي ڀرپاسي ۾ وچين انگريزيءَ مان نڪتل ٻه تاريخي لهجا ''Forth and Bargy'' ۽ ''Fingallian'' ترقي ڪري آيا، جيڪي اوڻيهين صديءَ تائين موجود رهيا ۽ پوءِ ختم ٿي ويا. جديد [[آئرش انگريزي]] يا ''Hiberno-English'' جي ترقيءَ ۾ سترهين صديءَ جي انگريزي آبادڪاريءَ جو وڏو ڪردار رهيو. آئرش انگريزيءَ ۾ [[السٽر انگريزي]] سميت مختلف علائقائي لهجا شامل آهن. السٽر جي ڪجهه لهجن تي اسڪاٽس ٻوليءَ جو نمايان اثر آهي. آئرش انگريزيءَ جي اڪثر اچارن ۾ /r/ آواز برقرار رهي ٿو. هن خصوصيت کي ''rhoticity'' چيو ويندو آهي، جيڪا RP کان متاثر ڪيترن برطانوي اچارن ۾ موجود ناهي.{{sfn|Barry|1982|pp=86–87}}{{sfn|Hickey|2007}} === اتر آمريڪي انگريزي === [[File:Population speaking English at home by PUMA.png|thumb|right|330px|2016ع کان 2021ع جي ''American Community Survey'' موجب آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ پنجن سالن کان وڌيڪ عمر جي انهن ماڻهن جو تناسب، جيڪي گهر ۾ انگريزي ڳالهائيندا هئا.|alt=آمريڪا جو شمارياتي نقشو جنهن ۾ گهر ۾ انگريزي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو علائقائي تناسب ڏيکاريل آهي]] [[اتر آمريڪي انگريزي]] ۾ آمريڪي ۽ ڪينيڊائي انگريزيءَ جون مختلف علائقائي ۽ سماجي صورتون شامل آهن. نوآبادياتي دور ۾ مختلف انگريزي لهجن جي ڳالهائيندڙن جي گڏجڻ ۽ باهمي رابطن سبب اتر آمريڪا ۾ ڪيترين گڏيل لهجاتي صورتن جي ترقي ٿي. ان ڪري اتر آمريڪي انگريزيءَ کي ڪڏهن برطانوي انگريزيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هڪجهڙو سمجهيو ويو آهي. بهرحال، جديد لسانياتي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ اتر آمريڪي انگريزيءَ ۾ پڻ صوتياتي، لفظياتي، سماجي ۽ جاگرافيائي تنوع تمام گهڻو آهي.<ref>{{cite book |title=The Handbook of World Englishes |publisher=Wiley |year=2020 |page=45 |isbn=9781119164210 |language=en}}</ref> انهن صورتن ۾ [[افريقي آمريڪي انگريزي]]، [[چڪانو انگريزي]]، [[ڪيجن انگريزي]] ۽ [[نيوفائونڊلينڊ انگريزي]] شامل آهن. ==== عام آمريڪي انگريزي ==== ''General American English'' (GA) اهڙن آمريڪي اچارن لاءِ هڪ وسيع اصطلاح آهي، جيڪي ڪنهن هڪ انتهائي مخصوص علائقائي لهجي سان لاڳاپيل محسوس نٿا ٿين. اهو ڪو مڪمل طور هڪجهڙو يا واحد اچار ناهي. آمريڪا جي وچين ۽ اولهه وارن علائقن جا ڪيترائي اچار هن وسيع گروهه سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا آهن.{{sfn|Wells|1982|p=34}}{{sfn|Rowicka|2006}}{{sfn|Toon|1982}}{{sfn|Cassidy|1982}} آمريڪي انگريزيءَ ۾ علائقائي سطح تي ڪجهه اچارن جا فرق وڌي رهيا آهن، جڏهن⁠تہ ڪيترن تمام مقامي لهجن جا فرق گهٽجڻ جا رجحان پڻ ڏٺا ويا آهن.{{sfn|Labov|2012}} ==== ڪينيڊائي انگريزي ==== [[ڪينيڊائي انگريزي]] جون گهڻيون صورتون عام آمريڪي انگريزيءَ جي صوتياتي تسلسل سان ويجهڙائپ رکن ٿيون، جيتوڻيڪ [[ائٽلانٽڪ ڪينيڊا]] ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ الڳ خصوصيتون موجود آهن. ڪينيڊائي انگريزيءَ جي هڪ مشهور خصوصيت ''Canadian raising'' آهي. ان ۾ /aɪ/ ۽ /aʊ/ جهڙن ٻٽي آوازن جا اچار ڪجهه بي آواز وينجن کان اڳ تبديل ٿين ٿا.{{sfn|Boberg|2010}} ڪينيڊائي انگريزيءَ جي صورتخطي ۽ اچارن جا پڻ پنهنجا معياري رواج آهن. ائٽلانٽڪ ڪينيڊائي انگريزيءَ ۾ ''ميريٽائيم انگلش'' ۽ ''نيوفائونڊلينڊ انگلش'' شامل آهن. انهن تي تاريخي طور برطانوي ۽ آئرش انگريزيءَ سان گڏ آئرش، اسڪاٽش گيلڪ ۽ اڪيڊين فرانسيسي ٻولين جا اثر پيا آهن.<ref>{{cite book |last1=Labov |first1=William |last2=Ash |first2=Sharon |last3=Boberg |first3=Charles |title=The Atlas of North American English |publisher=Mouton de Gruyter |year=2006 |pages=141, 148 |language=en}}</ref> ==== آر آواز جي ادائگي ==== اتر آمريڪي انگريزيءَ جي گهڻن لهجن ۾ /r/ آواز لفظ جي آخر يا وينجن کان اڳ پڻ اچاريو ويندو آهي. هن خصوصيت کي ''rhoticity'' چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ ''non-rhotic'' اچارن ۾ اهڙين جڳهن تي /r/ عام طور نه اچاريو ويندو آهي. آمريڪا ۽ ڪينيڊا جي ڪيترن علائقن ۾ rhotic اچار غالب آهن. تاريخي طور نيويارڪ، بوسٽن، ڏاکڻي آمريڪا ۽ افريقي آمريڪي انگريزيءَ جي ڪجهه صورتن ۾ non-rhotic اچار موجود رهيا آهن. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آمريڪا ۾ ڪيترن سماجي ۽ علائقائي گروهن ۾ rhotic اچارن جي حيثيت وڌي، جڏهن⁠تہ انگلينڊ جي روايتي معياري RP ۾ non-rhotic اچار غالب رهيو.{{sfn|Labov|1972}} ==== ڏاکڻي آمريڪي انگريزي ==== ''سدرن آمريڪن انگلش'' آمريڪا جي ڏاکڻين رياستن جي انگريزيءَ جو هڪ وسيع لهجاتي گروهه آهي. هن گروهه ۾ ڪيترائي مقامي اچار موجود آهن. انهن جي هڪ مشهور خصوصيت ''سدرن واول شفٽ'' آهي، جنهن ۾ حرف علت جا اچار مخصوص نموني تبديل ٿين ٿا. مثال طور ڪجهه ڏاکڻين اچارن ۾ /aɪ/ جي ٻٽي آواز واري خصوصيت گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سبب ''spy'' جو اچار ''spa'' سان وڌيڪ مشابهت رکي سگهي ٿو. ڪجهه ٻين آوازن ۾ هڪ حرف علت ٻٽي آواز يا ٻن صوتياتي حصن ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو. مثال طور ''press'' جو اچار ''pray-us'' جهڙو ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Thomas|2008|pp=95–96}} ڏاکڻي آمريڪي انگريزيءَ ۾ ''pin–pen merger'' پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ ڪجهه صوتياتي ماحولن ۾ ''pin'' ۽ ''pen'' جا حرف علت هڪجهڙا ٿي سگهن ٿا. انهن مان ڪيترين خصوصيتن جي موجوده صورت اوڻيهين صديءَ يا ان کان پوءِ جي لساني تبديلين سان لاڳاپيل آهي.{{sfn|Bailey|1997}} ڏاکڻي آمريڪي اچارن کي عام گفتگوءَ ۾ ''drawl'' يا ''twang'' پڻ چيو ويندو آهي.{{sfn|Montgomery|1993}} تاريخي طور ڏاکڻي آمريڪا جي ڪجهه اعليٰ مرتبي وارن اچارن ۾ /r/ نه اچارڻ جو رواج هو، پر جديد ڏاکڻي آمريڪي انگريزيءَ جي گهڻين صورتن ۾ rhotic اچار غالب ٿي چڪو آهي.{{sfn|Levine|Crockett|1966}}{{sfn|Schönweitz|2001}} ==== افريقي آمريڪي انگريزي ==== ''آفريقن آمريڪن ورنيڪيولر انگلش'' (AAVE) يا افريقي آمريڪي عام انگريزي، آمريڪا جي افريقي نسل سان لاڳاپيل ڪيترن سماجي گروهن ۾ استعمال ٿيندڙ انگريزيءَ جي هڪ منظم صورت آهي. هن صورت جي تاريخي ابتدا بابت لسانيات ۾ مختلف نظريا موجود آهن. هڪ اهم نظريي موجب اها آمريڪا جي پراڻن ڏاکڻين انگريزي لهجن سان رابطن مان ترقي ڪئي. ٻين محققن افريقي ٻولين، پجن ۽ ڪريول ٻولين جي تاريخي اثرن کي وڌيڪ اهميت ڏني آهي.{{sfn|Bailey|2001}} ڪجهه محققن جو خيال آهي تہ AAVE جي موجوده منظم صورت اوڻيهين يا ويهين صديءَ جي شروعات ۾ وڌيڪ واضح ٿي. AAVE جي ڪيترن اچارن ۾ /r/ نه اچارڻ جي خصوصيت ملي ٿي، جيتوڻيڪ اها هر ڳالهائيندڙ يا هر علائقي ۾ هڪجهڙي ناهي. افريقي آمريڪي انگريزيءَ کي ڪڏهن سماجي تعصب سبب «غلط» يا «اڻ پڙهيل» انگريزي قرار ڏنو ويو آهي. جديد لسانيات ۾ ان کي پنهنجي گرامري، صوتياتي ۽ لفظياتي اصولن واري مڪمل طور ترقي يافته ٻوليائي صورت تسليم ڪيو ويندو آهي.{{sfn|Green|2002}}{{sfn|Patrick|2006b}} === آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ === 1788ع کان پوءِ آسٽريليا ۾ انگريزيءَ جو استعمال وڏي پيماني تي وڌيو. وقت سان گڏ [[آسٽريلوي انگريزي]] هڪ الڳ قومي صورت طور ترقي ڪئي. آسٽريليا جي وڏي آباديءَ جي مادري ٻولي انگريزي آهي، ۽ ''جنرل آسٽريلين'' ان جي اهم معياري اچارن مان هڪ آهي.{{sfn|Eagleson|1982}} [[نيوزيلينڊ انگريزي]] آسٽريلوي انگريزيءَ سان ويجهي تاريخي ۽ صوتياتي مشابهت رکي ٿي. آسٽريلوي ۽ نيوزيلينڊ انگريزيءَ جا اچار هڪ ٻئي جا ويجها لاڳاپيل نمونا آهن. انهن جي ڀيٽ ۾ ڏکڻ آفريقي ۽ ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جي انگريزيءَ سان پڻ ڪجهه مشابهتون موجود آهن. انهن مان گهڻا اچار non-rhotic آهن، جيتوڻيڪ نيوزيلينڊ جي ڏکڻ ٻيٽ جي ڪجهه علائقن ۾ /r/ اچارڻ واريون صورتون پڻ ملن ٿيون. آسٽريلوي ۽ نيوزيلينڊ انگريزيءَ جي هڪ نمايان خصوصيت حرف علت جي اچارن ۾ تبديليون آهن. ڪيترائي مختصر حرف علت اڳتي يا مٿي منتقل ٿين ٿا، جڏهن⁠تہ ڪيترائي ڊگها حرف علت ٻٽي آوازن ۾ تبديل ٿين ٿا. آسٽريلوي انگريزيءَ ۾ ڊگهن ۽ مختصر حرف علت جو فرق ڪيترين ٻين انگريزي صورتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهم آهي. نيوزيلينڊ انگريزيءَ ۾ ڪجهه اڳيان وارا حرف علت آسٽريلوي انگريزيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مٿانهين اچار سان ادا ٿين ٿا.{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=24–26}}{{sfn|Maclagan|2010}}{{sfn|Gordon|Campbell|Hay et al.|2004}} === ڏکڻ اوڀر ايشيا === ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ انگريزيءَ جون مختلف مقامي صورتون ترقي ڪيون آهن، جن ۾ [[فلپائني انگريزي]]، [[سنگاپوري انگريزي]] ۽ [[ملائيشيائي انگريزي]] شامل آهن. ==== فلپائني انگريزي ==== [[فلپائن]] ۾ انگريزي سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. اها سرڪاري دستاويزن، عدالتن، تعليم، ميڊيا، ڪاروبار، تفريح ۽ عوامي نشانين ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي. 1898ع کان 1946ع تائين آمريڪي حڪمرانيءَ جي دور ۾ انگريزيءَ جي تعليم ۽ سرڪاري استعمال کي خاص اهميت حاصل ٿي.<ref>{{cite book |last=Dayag |first=Danilo |chapter=English-language media in the Philippines: Description and research |title=Philippine English: Linguistic and Literary Perspectives |editor-last1=Bautista |editor-first1=Ma. Lourdes |editor-last2=Bolton |editor-first2=Kingsley |publisher=Hong Kong University Press |year=2008 |pages=49–66 |doi=10.5790/hongkong/9789622099470.003.0004 |isbn=9789622099470 |language=en}}</ref> فلپائن ۾ [[ٽيگالوگ ٻولي]] ۽ انگريزيءَ جي گڏيل استعمال کي ''ٽيگلش'' چيو ويندو آهي. هي ''ڪوڊ-سوچنگ'' جو هڪ مشهور مثال آهي، جنهن ۾ ڳالهائيندڙ هڪ ئي گفتگو يا جملي ۾ ٽيگالوگ ۽ انگريزيءَ جي وچ ۾ تبديلي ڪندا آهن.<ref>{{cite journal |last=Bautista |first=Maria Lourdes S. |title=Tagalog-English Code-switching as a Mode of Discourse |journal=Asia Pacific Education Review |year=2004 |volume=5 |issue=2 |pages=226–233 |doi=10.1007/BF03024960 |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ720543.pdf |language=en}}</ref> === آفريڪا === آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ انگريزي سرڪاري يا گڏيل سرڪاري ٻولي آهي. ڏکڻ آفريڪا، نائيجيريا ۽ ٻين ملڪن ۾ انگريزيءَ جون مقامي صورتون موجود آهن. ==== ڏکڻ آفريقي انگريزي ==== [[ڏکڻ آفريڪا]] ۾ انگريزيءَ جو استعمال اوڻيهين صديءَ جي شروعات کان وڌيو. اها [[آفريڪانس ٻولي]] ۽ ڪيترين آفريقي ٻولين، جن ۾ [[خوئي ٻوليون]] ۽ [[بانٽو ٻوليون]] شامل آهن، سان گڏ استعمال ٿيندي رهي آهي. هڪ تاريخي اندازي موجب ڏکڻ آفريڪا جي لڳ ڀڳ نو سيڪڙو آبادي انگريزي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائيندي هئي. [[ڏکڻ آفريقي انگريزي]] (SAE) عام طور non-rhotic صورت آهي، جنهن جي روايتي معياري اچار تي RP جو اثر رهيو آهي.{{sfn|Lanham|1982}} ڏکڻ آفريقي انگريزيءَ جي مختلف صورتن ۾ حرف علت جا اچار نمايان طور مختلف آهن.{{sfn|Lass|2002}} ڪجهه ڳالهائيندڙن وٽ /p/، /t/، /tʃ/ ۽ /k/ جهڙا آواز هوا جي زور واري اضافي اچار کان سواءِ ادا ٿين ٿا. مثال طور ''pin'' جو اچار [pɪn] ٿي سگهي ٿو، جڏهن⁠تہ ڪيترين ٻين انگريزي صورتن ۾ [pʰɪn] جهڙو اچار ملي ٿو. ڪجهه صورتن ۾ /r/ کي مختصر زبان جي ٽڪر واري آواز [ɾ] سان پڻ ادا ڪيو ويندو آهي.{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=30–31}} ڏکڻ آفريقي انگريزيءَ جي ٻي ٻوليءَ طور سکيل صورتن تي ڳالهائيندڙن جي مادري ٻولين جو اثر پڻ موجود آهي. ==== نائيجيريائي انگريزي ==== [[نائيجيريا]] ۾ انگريزي سرڪاري ۽ بين الاقوامي رابطن جي اهم ٻولي آهي. ملڪ ۾ انگريزيءَ جون مختلف مقامي صورتون ڳالهائجن ٿيون. نائيجيريائي انگريزيءَ جو تاريخي بنياد برطانوي انگريزيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي، پر ويهين صديءَ جي پوئين حصي کان آمريڪي انگريزيءَ جي لفظيات جو اثر پڻ وڌيو آهي. نائيجيريائي انگريزيءَ ۾ مقامي سماجي ۽ ثقافتي تصورن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ ڪجهه نوان لفظ ۽ لفظي ميلاپ پيدا ٿيا آهن. مثال طور ''senior wife'' جهڙو اصطلاح مخصوص سماجي ۽ خانداني مفهوم ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Adegbija |first=Efurosibina |title=Lexico-semantic variation in Nigerian English |journal=World Englishes |year=1989 |volume=8 |issue=2 |pages=165–177 |doi=10.1111/j.1467-971X.1989.tb00652.x |language=en}}</ref> === ڪيريبين ۽ وچ آمريڪا === ڪيريبين جي ڪيترن اڳوڻن برطانوي نوآبادياتي علائقن ۾ انگريزيءَ جون مقامي صورتون موجود آهن. انهن ۾ [[جميڪا]]، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]]، [[بارباڊوس]]، [[ڪيمين ٻيٽ]]، [[بيليز]]، [[ليوارڊ ٻيٽ]] ۽ [[ونڊورڊ ٻيٽ]] شامل آهن. انهن علائقن ۾ مقامي انگريزيءَ سان گڏ انگريزي بنياد واريون [[ڪريول ٻوليون]] پڻ ترقي ڪيون آهن. ڪريول ٻولين جي ترقيءَ ۾ انگريزيءَ ۽ مختلف آفريقي ٻولين سميت ٻين لساني رابطن جو ڪردار رهيو آهي. [[جميڪائي انگريزي]] ۽ [[جميڪائي ڪريول]] هن خطي جون اهم ٻوليائي صورتون آهن. وچ آمريڪا جي [[نڪاراگوا]] ۽ [[پاناما]] جي ڪيريبين سامونڊي ڪنارن تي پڻ انگريزي بنياد واريون ڪريول ٻوليون ڳالهائجن ٿيون.{{sfn|Lawton|1982}} ڪيترائي ماڻهو مقامي انگريزيءَ ۽ ڪريول ٻوليءَ ٻنهي ۾ گفتگو ڪري سگهندا آهن ۽ صورتحال موجب هڪ صورت کان ٻي صورت ڏانهن منتقل ٿيندا آهن. هن عمل کي ''code-switching'' چيو ويندو آهي. انهن ٻوليائي صورتن کي ڪڏهن هڪ تسلسل (continuum) طور بيان ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ هڪ پاسي معياري انگريزيءَ سان ويجهيون صورتون ۽ ٻئي پاسي ڪريول سان ويجهيون صورتون موجود هونديون آهن.{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|p=115}} ==== جميڪائي انگريزي ==== ڪيريبين جي ڪيترين انگريزي صورتن جو تاريخي لاڳاپو برطانوي انگريزيءَ سان آهي، تنهنڪري انهن مان گهڻيون non-rhotic آهن. بهرحال، جميڪائي انگريزيءَ جي ڪجهه رسمي صورتن ۾ rhotic اچار پڻ ملي سگهن ٿا. جميڪائي انگريزيءَ ۾ ڊگهن ۽ مختصر حرف علت جو فرق نمايان آهي. ڪجهه ٻٽي آواز سادن ڊگهن آوازن ۾ تبديل ٿي سگهن ٿا. مثال طور /ei/ ۽ /ou/ جهڙا آواز [eː] ۽ [oː] جي صورت اختيار ڪري سگهن ٿا. ڪجهه حالتن ۾ لفظ جي آخر ۾ ايندڙ وينجنن جا مجموعا سادا ٿي وڃن ٿا. مثال طور ''child'' جو اچار [t͡ʃail] ۽ ''wind'' جو [win] ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=115–118}}{{sfn|Lawton|1982|pp=256–260}} === ڏکڻ ايشيا === ڏکڻ ايشيا ۾ انگريزيءَ جون اهم صورتون [[هندستاني انگريزي]]، [[پاڪستاني انگريزي]] ۽ ٻين ملڪن ۾ استعمال ٿيندڙ مقامي انگريزي آهن. انهن صورتن جي اچارن، لفظيات ۽ جملاتي بناوتن تي مقامي ٻولين جو اثر موجود آهي. ==== هندستاني انگريزي ==== [[هندستاني انگريزي]] جي روايتي معياري تصور تي تاريخي طور برطانوي RP جو اثر رهيو آهي. ڪجهه سماجي حالتن ۾ RP سان ويجهڙائپ کي تعليم يا سماجي مرتبي سان پڻ ڳنڍيو ويو. هندستاني انگريزيءَ جي ڪيترن اچارن ۾ /t/ ۽ /d/ جهڙا آواز زبان کي پوئتي موڙي ادا ڪيا ويندا آهن، جن کي صوتيات ۾ ''retroflex'' آواز چيو ويندو آهي. انهن جي صوتياتي صورتون [ʈ] ۽ [ɖ] ٿي سگهن ٿيون. ساڳئي طرح انگريزيءَ جي /θ/ ۽ /ð/ آوازن جي جاءِ تي ڏندن سان ادا ٿيندڙ [t̪] ۽ [d̪] جهڙا آواز استعمال ٿي سگهن ٿا. ڪجهه ڳالهائيندڙ انگريزي لفظن جا اچار صورتخطيءَ جي بنياد تي ڪندا آهن. مثال طور ''ghost'' جهڙي لفظ ۾ خاموش ''h'' کي پڻ مخصوص آواز سان ادا ڪرڻ جون صورتون ملن ٿيون.{{sfn|Sailaja|2009|pp=19–24}} ==== پاڪستاني انگريزي ==== [[پاڪستاني انگريزي]] انگريزيءَ جي هڪ علائقائي صورت آهي، جيڪا پاڪستان جي تعليم، عدالتن، انتظامي ادارن، ميڊيا، ادب ۽ پيشاورانه رابطن ۾ استعمال ٿئي ٿي. ان جي اچارن، لفظيات ۽ ڪجهه جملاتي بناوتن تي [[اردو ٻولي]]، [[سنڌي ٻولي]]، [[پنجابي ٻولي]]، [[پشتو ٻولي]] ۽ ٻين مقامي ٻولين جو اثر ٿي سگهي ٿو. پاڪستاني انگريزيءَ ۾ رسمي ۽ غير رسمي، شهري ۽ علائقائي، توڙي مختلف تعليمي ۽ سماجي پسمنظرن سان لاڳاپيل صورتون موجود آهن. ان کي رڳو برطانوي انگريزيءَ جي غلط صورت قرار ڏيڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستاني انگريزيءَ جا ڪيترائي استعمال مقامي سماجي ۽ اداري روايتن سان لاڳاپيل آهن. === غير مادري ڳالهائيندڙن جي انگريزي === انگريزي ٻي يا ڌاري ٻوليءَ طور ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪڏهن اهڙا اچار استعمال ڪندا آهن، جيڪي مادري انگريزي ڳالهائيندڙن جي اچارن کان مختلف هوندا آهن. اهو فرق ڪيترن سببن ڪري پيدا ٿي سگهي ٿو، جن ۾ مادري ٻوليءَ جي صوتياتي نظام جو اثر، سکيا جا طريقا ۽ نون آوازن کي ادا ڪرڻ لاءِ اختيار ڪيل حڪمت عمليون شامل آهن. مثال طور جيڪڏهن ڪنهن ڳالهائيندڙ جي مادري ٻوليءَ ۾ انگريزيءَ جو ڪو مخصوص آواز موجود نه هجي، تہ هو ان جي جاءِ تي پنهنجي ٻوليءَ جو ويجهو آواز استعمال ڪري سگهي ٿو. لسانيات ۾ اهڙي عمل کي ڪڏهن ''language transfer'' يا مادري ٻوليءَ جو اثر چيو ويندو آهي. ٻي ٻولي سکڻ دوران ڳالهائيندڙ اهڙيون نيون صوتياتي صورتون پڻ پيدا ڪري سگهن ٿا، جيڪي نه سندن مادري ٻوليءَ ۾ عام هجن ۽ نه معياري انگريزيءَ ۾.<ref>{{cite book |last1=Bjarkman |first1=Peter C. |last2=Hammond |first2=Robert Matthew |title=American Spanish Pronunciation |publisher=Georgetown University Press |location=Washington, D.C. |year=1989 |page=226 |isbn=9780878400997 |language=en}}</ref> غير مادري ڳالهائيندڙن جي انگريزيءَ ۾ موجود هر فرق کي غلطي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. ڪجهه فرق ٻولي سکڻ جي مرحلي سان لاڳاپيل هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا مستقل مقامي يا سماجي استعمال جو حصو بڻجي ويندا آهن. === اهم انگريزي لهجن ۽ قسمن جو تقابلي خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ دنيا جي اهم انگريزي لهجن ۽ قسمن جو خلاصو ! style="background:#245681;color:white;" | قسم ! style="background:#245681;color:white;" | اهم علائقو ! style="background:#245681;color:white;" | نمايان خصوصيتون |- | style="background:#e8f1fa;" | برطانوي انگريزي | برطانيا | گهڻا علائقائي لهجا؛ معياري ۽ غير معياري اچارن جو تنوع |- | style="background:#eaf5ed;" | آمريڪي انگريزي | آمريڪا | گهڻين صورتن ۾ /r/ جو اچار؛ علائقائي حرف علت جا فرق |- | style="background:#fff2dc;" | ڪينيڊائي انگريزي | ڪينيڊا | آمريڪي انگريزيءَ سان ويجهڙائپ؛ Canadian raising |- | style="background:#f0eafb;" | آئرش انگريزي | آئرلينڊ | گهڻين صورتن ۾ /r/ جو اچار؛ آئرش ٻوليءَ جا تاريخي اثر |- | style="background:#e8f1fa;" | اسڪاٽش انگريزي | اسڪاٽلينڊ | اسڪاٽس ٻوليءَ سان تاريخي ۽ صوتياتي رابطو |- | style="background:#eaf5ed;" | آسٽريلوي انگريزي | آسٽريليا | مخصوص حرف علت؛ گهڻين صورتن ۾ non-rhotic اچار |- | style="background:#fff2dc;" | نيوزيلينڊ انگريزي | نيوزيلينڊ | آسٽريلوي انگريزيءَ سان مشابهت؛ حرف علت جا مخصوص اچار |- | style="background:#f0eafb;" | ڏکڻ آفريقي انگريزي | ڏکڻ آفريڪا | گهڻ لساني اثر؛ مخصوص حرف علت ۽ وينجن |- | style="background:#e8f1fa;" | نائيجيريائي انگريزي | نائيجيريا | مقامي ثقافتي لفظيات ۽ آفريقي ٻولين جا اثر |- | style="background:#eaf5ed;" | جميڪائي انگريزي | جميڪا | ڪريول سان رابطو؛ حرف علت ۽ وينجنن جا مخصوص نمونا |- | style="background:#fff2dc;" | هندستاني انگريزي | ڀارت | retroflex ۽ dental اچار؛ مقامي ٻولين جا اثر |- | style="background:#f0eafb;" | پاڪستاني انگريزي | پاڪستان | اردو، سنڌي ۽ ٻين مقامي ٻولين سان رابطو |- | style="background:#e8f1fa;" | فلپائني انگريزي | فلپائن | آمريڪي تاريخي اثر؛ ٽيگالوگ سان code-switching |- | style="background:#eaf5ed;" | سنگاپوري انگريزي | سنگاپور | گهڻ لساني ماحول؛ معياري ۽ مقامي صورتون |} == صوتيات ۽ اچار == {{Main|انگريزي صوتيات}} {{IPA notice|brackets=no|حصي}} انگريزي ٻوليءَ جي صوتياتي نظام ۾ [[حرف علت]] ۽ [[وينجن]] شامل آهن. انهن جو صحيح تعداد ۽ اچار لهجي موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. انگريزيءَ ۾ ڪيترائي حرف علت اهڙا آهن، جن جو فرق لکڻيءَ مان سڌيءَ طرح ظاهر نٿو ٿئي. مثال طور ''ship'' ۽ ''sheep'' ۾ حرف علت جو فرق لفظ جي معنيٰ تبديل ڪري ٿو. انگريزيءَ جي صورتخطي ۽ اچارن ۾ موجود فرق تاريخي صوتياتي تبديلين، ٻين ٻولين مان ورتل لفظن ۽ لکڻيءَ جي معياربنديءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Roach">{{cite book |last=Roach |first=Peter |title=English Phonetics and Phonology: A Practical Course |edition=4th |publisher=Cambridge University Press |year=2009 |language=en}}</ref> انگريزيءَ جي [[فونولاجي]] (phonology) ۽ [[فونيات]] (phonetics) ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. فونولوجي ٻوليءَ جي اهڙن آوازن ۽ انهن جي نظام جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي لفظن جي معنائن ۾ فرق پيدا ڪن ٿا. اهڙي آواز کي ''فونيم'' (phoneme) چيو ويندو آهي. فونيات ڳالهائڻ دوران آوازن جي حقيقي ادائگي، انهن جي صوتياتي خصوصيتن ۽ اچارن جو مطالعو ڪري ٿي. انگريزيءَ جي مختلف لهجن ۾ فونيم جي نظام ۽ انهن جي حقيقي ادائگيءَ ۾ فرق موجود آهي، پر اهي فرق عام طور مختلف لهجن جي ڳالهائيندڙن جي باهمي سمجهه ۾ مڪمل رڪاوٽ نٿا بڻجن.{{sfn|Wolfram|2006|pp=334–335}} هن حصي ۾ بنيادي طور برطانيا جي روايتي معياري اچار ''Received Pronunciation'' (RP) ۽ آمريڪا جي وسيع معياري اچار ''General American'' (GA) جي صوتياتي نظامن جو تقابلي جائزو پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Carr|Honeybone|2007}}{{sfn|Bermúdez-Otero|McMahon|2006}}{{sfn|MacMahon|2006}} === وينجن === انگريزيءَ جي اڪثر لهجن ۾ 24 بنيادي وينجن فونيم موجود آهن. جيڪڏهن ڪجهه محدود استعمال وارن آوازن، جهڙوڪ /x/ ۽ /ʔ/، کي پڻ الڳ فونيم شمار ڪيو وڃي تہ تعداد 26 تائين ٿي سگهي ٿو. هيٺ ڏنل جدول ۾ RP ۽ ڪيليفورنيا جي انگريزيءَ سان لاڳاپيل وينجنن جو عام نظام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|International Phonetic Association|1999|pp=41–42}}{{sfn|König|1994|p=534}} {| class="wikitable" style="text-align:center;width:100%;" |+ انگريزيءَ جا وينجن فونيم ! style="background:#245681;color:white;" | آواز جو قسم ! style="background:#245681;color:white;" | ٻه چپ ! style="background:#245681;color:white;" | چپ ۽ ڏند ! style="background:#245681;color:white;" | ڏندن وٽ ! style="background:#245681;color:white;" | ڏندن پٺيان مسوڙا ! style="background:#245681;color:white;" | مسوڙن پٺيان ! style="background:#245681;color:white;" | سخت تالو ! style="background:#245681;color:white;" | نرم تالو ! style="background:#245681;color:white;" | حلق |- ! style="background:#e8f1fa;" | نڪ وارا آواز | /m/ | | | /n/ | | | /ŋ/ | |- ! style="background:#eaf5ed;" | بندشي آواز | /p/, /b/ | | | /t/, /d/ | | | /k/, /ɡ/ | ( /ʔ/ ) |- ! style="background:#fff2dc;" | گڏيل بندشي ۽ گهسندڙ آواز | | | | | /tʃ/, /dʒ/ | | | |- ! style="background:#f0eafb;" | گهسندڙ آواز | | /f/, /v/ | /θ/, /ð/ | /s/, /z/ | /ʃ/, /ʒ/ | | ( /x/ ) | /h/ |- ! style="background:#e8f1fa;" | ويجها آواز | | | | /ɹ/ | | /j/ | /w/ | |- ! style="background:#eaf5ed;" | پاسائتو ويجهو آواز | | | | /l/ | | | | |} هن جدول ۾ قوسين اندر ڏنل /x/ ۽ /ʔ/ اهڙا آواز آهن، جن جي فونيمي حيثيت سڀني انگريزي لهجن ۾ هڪجهڙي ناهي. ==== مضبوط ۽ ڪمزور وينجن ==== انگريزيءَ ۾ ڪجهه وينجن جوڙا هڪ ٻئي کان آواز جي قوت ۽ جهونگار جي لحاظ کان مختلف هوندا آهن. انهن کي ''fortis'' ۽ ''lenis'' چيو ويندو آهي. مثال طور: * /p/ ۽ /b/ * /t/ ۽ /d/ * /k/ ۽ /ɡ/ * /tʃ/ ۽ /dʒ/ * /s/ ۽ /z/ عام طور fortis وينجن وڌيڪ مضبوط عضلاتي بندش يا هوا جي قوت سان ادا ٿيندا آهن ۽ بي جهونگار (voiceless) هوندا آهن. Lenis وينجن نسبتاً گهٽ قوت سان ادا ٿيندا آهن. انهن ۾ جهونگار جي مقدار لفظ ۽ آواز جي جڳهه موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. مثال طور /b/، /d/ ۽ /ɡ/ لفظ جي شروعات يا پڇاڙيءَ ۾ جزوي طور بي جهونگار ٿي سگهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻن حرف علت جي وچ ۾ عام طور وڌيڪ جهونگار سان ادا ٿين ٿا.{{sfn|Collins|Mees|2003|pp=47–53}} ==== هوا جي اضافي اخراج وارا آواز ==== انگريزيءَ جي ڪيترن لهجن ۾ /p/، /t/ ۽ /k/ جهڙا fortis بندشي آواز، جيڪڏهن زور واري پد جي شروعات ۾ اچن، تہ اضافي هوا سان ادا ٿيندا آهن. هن عمل کي ''aspiration'' چيو ويندو آهي. مثال طور: {| class="wikitable" style="text-align:center;width:100%;" |+ /p/ آواز جي مختلف ادائگين جا مثال ! style="background:#245681;color:white;" | لفظ ! style="background:#245681;color:white;" | صوتياتي اچار ! style="background:#245681;color:white;" | وضاحت |- | ''pin'' | [pʰɪn] | /p/ اضافي هوا سان ادا ٿئي ٿو |- | ''spin'' | [spɪn] | /s/ کان پوءِ /p/ عام طور اضافي هوا کان سواءِ |- | ''happy'' | [ˈhæpi] | لفظ جي وچ ۾ /p/ عام طور غير aspirated |- | ''nip'' | [nɪp̚] يا [nɪʔp] | پڇاڙيءَ ۾ /p/ جو آزاد اخراج نه ٿيڻ يا ڳلي جي بندش سان اچار |} هڪ پد واري لفظ ۾ fortis بندشي وينجن کان اڳ حرف علت جو مدو اڪثر گهٽ هوندو آهي. مثال طور ''nip'' ۾ حرف علت جو مدو ''nib'' جي ڀيٽ ۾ ننڍو هوندو آهي. هي فرق صوتياتي هوندو آهي؛ هر حالت ۾ حرف علت جي الڳ فونيم هجڻ جو ثبوت ناهي.{{sfn|Collins|Mees|2003|pp=47–53}} ==== صاف ۽ گهرو ايل آواز ==== RP ۾ /l/ آواز جون ٻه اهم صوتياتي صورتون ملن ٿيون: * ''Clear L'' يا صاف [l]؛ مثال طور ''light''. * ''Dark L'' يا گهرو [ɫ]؛ مثال طور ''full''. گهري [ɫ] ۾ زبان جو پويون حصو نرم تالي ڏانهن مٿي ٿئي ٿو. RP ۾ لفظ جي شروعات ۽ پڇاڙيءَ ۾ انهن صورتن جو فرق عام آهي، جڏهن⁠تہ GA ۾ گهرو [ɫ] ڪيترن ماحولن ۾ استعمال ٿئي ٿو.{{sfn|Trudgill|Hannah|2008|pp=13, 41}} مثال: * RP: ''light'' [laɪt] * RP ۽ GA: ''full'' [fʊɫ] * GA: ''light'' [ɫaɪt] ==== بي جهونگار ۽ پد ٺاهيندڙ آواز ==== انگريزيءَ ۾ /l/، /r/، /m/، /n/ ۽ /ŋ/ جهڙا آواز، ڪجهه بي جهونگار وينجنن کان پوءِ، جزوي طور بي جهونگار ٿي سگهن ٿا. مثال: * ''clay'' [kl̥eɪ] * ''snow'' — RP [sn̥əʊ] ۽ GA [sn̥oʊ] ڪجهه لفظن ۾ /l/ ۽ /n/ جهڙا آواز پاڻ پد جو مرڪز بڻجي سگهن ٿا. اهڙن آوازن کي ''syllabic consonants'' چيو ويندو آهي. مثال: * ''paddle'' [ˈpad.l̩] * ''button'' [ˈbʌt.n̩] {{sfn|Brinton|Brinton|2010|pp=56–59}} === حرف علت === انگريزيءَ جي مختلف لهجن ۾ حرف علت جي اچارن ۾ نمايان فرق ملي ٿو. ڪيترن حالتن ۾ ڪنهن ڳالهائيندڙ جي علائقائي اچار جي سڃاڻپ لاءِ حرف علت جا آواز سڀ کان اهم اشارا هوندا آهن. هيٺ RP ۽ GA جي اهم حرف علت جا مثال ڏنا ويا آهن. انهن لاءِ [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) جون نشانيون استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite web |last=Wells |first=John C. |title=IPA transcription systems for English |publisher=University College London |date=8 February 2001 |url=https://www.phon.ucl.ac.uk/home/wells/ipa-english-uni.htm |language=en |access-date=28 October 2026 |archive-date=19 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919182345/https://www.phon.ucl.ac.uk/home/wells/ipa-english-uni.htm |url-status=dead}}</ref> ==== سادا حرف علت ==== ''Monophthongs'' اهڙا حرف علت آهن، جن جي ادائگيءَ دوران زبان ۽ چپن جي بنيادي صوتياتي حالت نسبتاً مستحڪم رهي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;width:100%;" |+ RP ۽ GA ۾ سادن حرف علت جو تقابلي جائزو ! style="background:#245681;color:white;" | مثال ! style="background:#245681;color:white;" | RP ! style="background:#245681;color:white;" | GA |- | ''need'' | /iː/ | /i/ |- | ''bid'' | /ɪ/ | /ɪ/ |- | ''bed'' | /e/ | /ɛ/ |- | ''back'' | /æ/ | /æ/ |- | ''bra'' | /ɑː/ | /ɑ/ |- | ''box'' | /ɒ/ | /ɑ/ |- | ''cloth'' | /ɒ/ | /ɔ/ يا /ɑ/ |- | ''paw'' | /ɔː/ | /ɔ/ يا /ɑ/ |- | ''food'' | /uː/ | /u/ |- | ''good'' | /ʊ/ | /ʊ/ |- | ''but'' | /ʌ/ | /ʌ/ |- | ''bird'' | /ɜː/ | /ɜr/ |- | ''comma'' | /ə/ | /ə/ |} اهي نشان عام روايتي صوتياتي نقل جا مثال آهن. حقيقي اچار ڳالهائيندڙ جي علائقي، عمر ۽ لهجي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ==== ٻٽا حرف علت ==== ''Diphthongs'' اهڙا حرف علت آهن، جن جي ادائگيءَ دوران آواز جي معيار ۾ هڪ حالت کان ٻي حالت ڏانهن تبديلي ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="text-align:center;width:100%;" |+ بند ٿيندڙ ٻٽا حرف علت ! style="background:#245681;color:white;" | مثال ! style="background:#245681;color:white;" | RP ! style="background:#245681;color:white;" | GA |- | ''bay'' | /eɪ/ | /eɪ/ |- | ''road'' | /əʊ/ | /oʊ/ |- | ''cry'' | /aɪ/ | /aɪ/ |- | ''cow'' | /aʊ/ | /aʊ/ |- | ''boy'' | /ɔɪ/ | /ɔɪ/ |} ==== مرڪز ڏانهن ويندڙ ٻٽا حرف علت ==== RP ۾ ڪجهه ٻٽا حرف علت اهڙا آهن، جيڪي نسبتاً مرڪزي آواز ڏانهن منتقل ٿين ٿا. GA ۾ ساڳين لفظن ۾ گهڻو ڪري /r/ سان لاڳاپيل آواز استعمال ٿين ٿا. {| class="wikitable" style="text-align:center;width:100%;" |+ مرڪز ڏانهن ويندڙ ٻٽا حرف علت ! style="background:#245681;color:white;" | مثال ! style="background:#245681;color:white;" | RP ! style="background:#245681;color:white;" | GA |- | ''peer'' | /ɪə/ | /ɪr/ |- | ''pair'' | /eə/ | /ɛr/ |- | ''poor'' | /ʊə/ | /ʊr/ |} جديد برطانوي انگريزيءَ جي ڪيترن اچارن ۾ انهن مان ڪجهه روايتي ٻٽن آوازن جا فرق گهٽجي ويا آهن. تنهنڪري جدول کي RP جي روايتي نمائندگيءَ طور پڙهڻ گهرجي. ==== ڊگها ۽ مختصر حرف علت ==== روايتي RP جي صوتياتي تجزيي ۾ حرف علت جي ڊيگهه کي اهم حيثيت حاصل آهي. ڊگهي حرف علت کي IPA ۾ /ː/ نشاني سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. مثال: * ''need'' [niːd] * ''bid'' [bɪd] RP ۾ ڊگهي ۽ مختصر حرف علت جو فرق لفظن جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، جڏهن⁠تہ GA ۾ حرف علت جي ڊيگهه عام طور الڳ فونيمي فرق پيدا نٿي ڪري.{{sfn|Giegerich|1992|pp=56–57}}{{sfn|Cohen|2012|p=80}} ==== وينجن جي اثر هيٺ حرف علت جو مدو ==== RP ۽ GA ٻنهي ۾ fortis وينجن کان اڳ حرف علت جو مدو عام طور گهٽجي ويندو آهي. مثال طور: {| class="wikitable" style="text-align:center;width:100%;" |+ حرف علت جي مدي ۾ فرق ! style="background:#245681;color:white;" | نسبتاً ننڍو مدو ! style="background:#245681;color:white;" | نسبتاً ڊگهو مدو ! style="background:#245681;color:white;" | فرق جو سبب |- | ''rich'' [rɪtʃ] | ''ridge'' [rɪˑdʒ] | /tʃ/ ۽ /dʒ/ |- | ''neat'' [nit] | ''need'' [niˑd] | /t/ ۽ /d/ |- | ''safe'' [seɪf] | ''save'' [seˑɪv] | /f/ ۽ /v/ |- | ''light'' [laɪt] | ''lie'' [laˑɪ] | بند پد ۽ کليل پد جو فرق |} لفظ جي آخر ۾ lenis وينجن ڪڏهن جزوي طور بي جهونگار ٿي سگهن ٿا. اهڙي حالت ۾ حرف علت جو مدو ايندڙ وينجن جي سڃاڻپ لاءِ اهم صوتياتي اشارو بڻجي سگهي ٿو.{{sfn|Collins|Mees|2003|pp=46–50}} ==== شوا ۽ ڪمزور حرف علت ==== /ə/ آواز کي ''schwa'' يا شوا چيو ويندو آهي. اهو انگريزيءَ ۾ عام طور بي زور پدن ۾ استعمال ٿئي ٿو. مثال طور ''comma'' جي آخري پد ۾ /ə/ موجود آهي. ڪجهه لهجن ۾ بي زور /ɪ/ ۽ /ə/ جو فرق ختم ٿي وڃي ٿو. هن تبديليءَ کي ''weak vowel merger'' چيو ويندو آهي. اهڙي صورت ۾ ''rabbit'' ۽ ''abbot'' جا آخري پد هڪجهڙا ٿي سگهن ٿا، ۽ ''Lenin'' ۽ ''Lennon'' جا اچار پڻ هڪجهڙا ٿي سگهن ٿا.{{sfn|Wells|1982|p=167}} GA ۾ /r/ سان لاڳاپيل ڪجهه حرف علت ''r-coloured vowels'' جي صورت اختيار ڪندا آهن. مثال طور ''further'' جو GA اچار [ˈfɚðɚ] ٿي سگهي ٿو، جڏهن⁠تہ روايتي RP ۾ [ˈfɜːðə] جهڙو اچار ملي ٿو.{{sfn|Wells|1982|p=121}} === پدن جي صوتياتي بناوت === ''Phonotactics'' مان مراد ٻوليءَ جا اهي اصول آهن، جيڪي طئي ڪن ٿا تہ ڪهڙا آواز هڪ پد يا لفظ ۾ گڏ اچي سگهن ٿا. انگريزيءَ جي پد ۾ عام طور هڪ حرف علت مرڪزي آواز طور هوندو آهي. پد جي شروعات ۽ پڇاڙيءَ ۾ وينجن موجود ٿي سگهن ٿا، پر انهن جو هجڻ هر حالت ۾ ضروري ناهي. انگريزيءَ ۾ پد جي شروعات ۾ ٽن تائين وينجن گڏ اچي سگهن ٿا، جيئن: * ''sprint'' /sprɪnt/ * ''string'' /strɪŋ/ ڪجهه لهجن ۽ لفظن ۾ پد جي آخر ۾ پنجن تائين وينجن گڏ اچي سگهن ٿا، جيئن ''angsts'' /æŋksts/ جي ڪجهه اچارن ۾. انگريزيءَ جي ممڪن پد جي بناوت کي هن نموني ظاهر ڪيو ويندو آهي: (CCC)V(CCCCC) هتي C مان مراد وينجن ۽ V مان مراد حرف علت آهي. ''strengths'' /strɛŋθs/ جهڙا لفظ انگريزيءَ جي پيچيده پد واري بناوت جا مثال آهن. تنهن هوندي به هر وينجن ٻئي وينجن سان ڪنهن به ترتيب ۾ گڏ نٿو اچي سگهي. انگريزيءَ ۾ اهڙن مجموعن لاءِ مخصوص صوتياتي پابنديون موجود آهن.{{sfn|Brinton|Brinton|2010|p=60}} ==== پد جي شروعات ۾ وينجنن جا مجموعا ==== انگريزيءَ ۾ پد جي شروعات ۾ وينجنن جا ڪجهه عام نمونا هي آهن: * بندشي وينجن ۽ ويجهو آواز: ''play''. * بي جهونگار گهسندڙ آواز ۽ ويجهو آواز: ''fly'' يا ''sly''. * /s/ ۽ بي جهونگار بندشي وينجن: ''stay''. * /s/، بي جهونگار بندشي وينجن ۽ ويجهو آواز: ''string''. نڪ واري وينجن ۽ بندشي وينجن جا ڪجهه مجموعا عام طور پد جي پڇاڙيءَ ۾ ملن ٿا. ساڳئي اچار واري جڳهه جا ڪجهه گهسندڙ يا بندشي وينجن پڻ گڏ اچڻ تي پابندين هيٺ هوندا آهن. عام انگريزي صوتياتي نظام ۾ /h/ عام طور پد جي شروعات ۾ ايندو آهي، جڏهن⁠تہ /ŋ/ عام طور پد جي پڇاڙيءَ ۾ ملي ٿو.{{sfn|König|1994|pp=537–538}} === زور، تال ۽ آواز جو لاڙو === {{See also|انگريزيءَ ۾ زور ۽ حرف علت جي گهٽتائي|آواز جو لاڙو|انگريزي عروض}} انگريزيءَ ۾ ''stress'' يا زور لفظن ۽ جملن جي اچار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪجهه پد زور سان ادا ٿيندا آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا نسبتاً گهٽ زور سان ادا ٿيندا آهن. زور واري پد جي سڃاڻپ آواز جي مدي، شدت، حرف علت جي معيار ۽ ڪڏهن آواز جي اوچائيءَ مان ٿي سگهي ٿي. زور وارا پد عام طور ڊگها ۽ وڌيڪ نمايان هوندا آهن، جڏهن⁠تہ بي زور پدن جا حرف علت اڪثر گهٽجي يا مرڪزي آواز ۾ تبديل ٿي ويندا آهن.{{sfn|International Phonetic Association|1999|p=42}} ==== لفظن ۾ زور جي جڳهه ==== انگريزيءَ ۾ زور جي جڳهه لفظ جي معنيٰ يا گرامري ڪردار ۾ فرق پيدا ڪري سگهي ٿي. مثال طور ''contract'' لفظ اسم طور استعمال ٿيڻ وقت عام طور پهرين پد تي زور رکي ٿو: * اسم: ''CONtract'' /ˈkɒntrækt/ ساڳيو لفظ فعل جي ڪيترين معنائن ۾ ٻئي پد تي زور رکي ٿو: * فعل: ''conTRACT'' /kənˈtrækt/ فعل واري صورت ۾ پهرين پد جو حرف علت بي زور هجڻ سبب /ə/ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Oxford Learner's Dictionary|2015|loc=Entry "contract"}}{{sfn|Merriam Webster|2015|loc=Entry "contract"}}{{sfn|Macquarie Dictionary|2015|loc=Entry "contract"}} ==== گڏيل لفظ ۽ جدا لفظ ==== زور جي ترتيب گڏيل لفظ ۽ عام لفظي ميلاپ جي وچ ۾ پڻ فرق ظاهر ڪري سگهي ٿي. مثال طور: * ''a burnout'' — هڪ گڏيل اسم، جنهن ۾ زور عام طور پهرين حصي تي هوندو آهي. * ''to burn out'' — فعلي ميلاپ، جنهن ۾ ٻنهي حصن کي الڳ زور ملي سگهي ٿو. ساڳئي طرح ''a hotdog'' ۽ ''a hot dog'' جي زور واري ترتيب ۾ پڻ فرق ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Brinton|Brinton|2010|p=66}} ==== انگريزيءَ جو تال ==== انگريزيءَ کي روايتي طور ''stress-timed language'' چيو ويندو آهي. هن اصطلاح جو مطلب اهو آهي تہ گفتگوءَ ۾ زور وارن پدن جي وچ ۾ وقت نسبتاً برابر رکڻ جو رجحان موجود هوندو آهي. زور وارا پد وڌيڪ ڊگها ٿيندا آهن، جڏهن⁠تہ انهن جي وچ وارا بي زور پد نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sentence stress |publisher=British Council |website=ESOL Nexus |url=https://esol.britishcouncil.org/content/teachers/staff-room/teaching-articles/sentence-stress |language=en}}</ref> بهرحال، جديد صوتياتي تحقيق ۾ زور جي بنياد تي وقت جي مڪمل برابريءَ کي هڪ سخت قانون بدران عام رجحان طور ڏٺو ويندو آهي. بي زور پدن جي مختصر ٿيڻ سان حرف علت جي معيار ۾ پڻ تبديلي اچي سگهي ٿي، جنهن کي ''vowel reduction'' چيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last=Lunden |first=Anya |title=Duration, vowel quality, and the rhythmic pattern of English |journal=Laboratory Phonology |volume=8 |year=2017 |page=27 |doi=10.5334/labphon.37 |language=en}}</ref> === علائقائي صوتياتي فرق === انگريزيءَ جي مختلف قومي ۽ علائقائي صورتن ۾ سڀ کان نمايان فرق اڪثر حرف علت جي اچارن ۾ ملي ٿو. برطانوي ۽ آمريڪي انگريزيءَ جون معياري صورتون دنيا جي ڪيترن ملڪن ۾ انگريزي سيکارڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. ان کان سواءِ ڪينيڊا، آئرلينڊ، آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ ڏکڻ آفريڪا جون پڻ پنهنجون معياري انگريزي صورتون موجود آهن.{{sfn|Trudgill|Hannah|2002|pp=4–6}} ==== آر آواز جو اچار ==== RP ۽ GA جي وچ ۾ هڪ اهم فرق /r/ آواز جي ادائگيءَ سان تعلق رکي ٿو. GA عام طور ''rhotic'' آهي، يعني لفظ جي آخر يا پد جي پڇاڙيءَ ۾ /r/ اچاريو ويندو آهي. RP عام طور ''non-rhotic'' آهي، يعني اهڙين جڳهن تي /r/ عام طور نه اچاريو ويندو آهي. مثال طور ''car'' ۽ ''hard'' جهڙن لفظن ۾ ٻنهي اچارن جو فرق ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. انگريزيءَ جي مختلف لهجن کي ڪڏهن rhotic ۽ non-rhotic گروهن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي.{{sfn|Lass|2000|p=114}} ==== حرف علت جي گڏجڻ واريون تبديليون ==== انگريزيءَ جي ڪجهه لهجن ۾ تاريخي طور الڳ موجود حرف علت هڪجهڙا ٿي ويا آهن. اهڙي تبديليءَ کي ''merger'' چيو ويندو آهي. مثال طور: * ''cot–caught merger'' * ''father–bother merger'' * ''wine–whine merger'' * ''fool–full merger'' انهن تبديلين جي موجودگي ۽ حد مختلف علائقن ۾ مختلف آهي. {| class="wikitable" style="text-align:center;width:100%;" |+ RP، GA ۽ ڪينيڊائي انگريزيءَ ۾ ڪجهه حرف علت جو روايتي تقابلي جائزو ! style="background:#245681;color:white;" | لفظي گروهه ! style="background:#245681;color:white;" | RP ! style="background:#245681;color:white;" | GA ! style="background:#245681;color:white;" | ڪينيڊائي انگريزي |- | THOUGHT | /ɔː/ | /ɔ/ يا /ɑ/ | /ɑ/ |- | CLOTH | /ɒ/ | /ɔ/ يا /ɑ/ | /ɑ/ |- | LOT | /ɒ/ | /ɑ/ | /ɑ/ |- | PALM | /ɑː/ | /ɑ/ | /ɑ/ |- | BATH | /ɑː/ | /æ/ | /æ/ |- | TRAP | /æ/ | /æ/ | /æ/ |} هي جدول وسيع روايتي صورتن جو خلاصو آهي. خاص طور آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ علائقائي صوتياتي فرق سبب سڀ ڳالهائيندڙ ساڳيا اچار استعمال نٿا ڪن.{{sfn|Wells|1982|pp=xviii–xix}}{{sfn|Wells|1982|p=493}} ==== وينجنن ۾ علائقائي فرق ==== ڪجهه انگريزي لهجن ۾ وينجن فونيم جو تعداد معياري RP يا GA کان مختلف ٿي سگهي ٿو. مثال طور اسڪاٽش انگريزيءَ جي ڪجهه روايتي صورتن ۾ ''whine'' جو بي جهونگار [ʍ] آواز، ''wine'' جي [w] آواز کان مختلف آهي. ٻين ڪيترن لهجن ۾ ٻنهي لفظن جو اچار هڪجهڙو ٿي ويو آهي. هن تبديليءَ کي ''wine–whine merger'' چيو ويندو آهي. اسڪاٽش انگريزيءَ ۾ /x/ آواز پڻ ملي سگهي ٿو، جيڪو ''loch'' /lɔx/ ۽ ''lock'' /lɔk/ جي وچ ۾ فرق ظاهر ڪري ٿو. ڪجهه لهجن ۾ ''h-dropping'' سبب /h/ آواز مخصوص جڳهن تي نه اچاريو ويندو آهي. ساڳئي طرح ''th-stopping'' ۽ ''th-fronting'' جي عملن ۾ /θ/ ۽ /ð/ جي جاءِ تي /t/، /d/، /f/ يا /v/ جهڙا آواز استعمال ٿي سگهن ٿا. اهي خصوصيتون ڪاڪني، ايسچوئري انگريزي ۽ افريقي آمريڪي انگريزيءَ جي ڪجهه صورتن ۾ ملن ٿيون.{{sfn|Roach|2009|p=53}}{{sfn|Giegerich|1992|p=36}} ٻين علائقائي تبديلين ۾ ''yod-dropping''، ''yod-coalescence'' ۽ وينجنن جي مجموعن جو سادو ٿيڻ شامل آهن.{{sfn|Wells|1982}} === تاريخي صوتياتي تبديليون === انگريزيءَ جي تاريخ ۾ آوازن جي نظام ۾ ڪيترائي اهم تبديليون آيون آهن. انهن مان هڪ مشهور تبديلي [[عظيم حرف علت تبديلي]] يا ''Great Vowel Shift'' آهي، جنهن انگريزيءَ جي ڪيترن ڊگهن حرف علت جي اچارن کي تبديل ڪيو. هن تبديليءَ جا اثر انگريزيءَ جي گهڻين جديد معياري صورتن ۾ موجود آهن، جيتوڻيڪ مختلف لهجن ۾ ان جا نتيجا هڪجهڙا ناهن. اتر آمريڪا ۾ ''نادرن سٽيز واول شفٽ'' ۽ ''ڪينيڊين شفٽ'' جهڙين تبديلين پڻ مختلف علائقائي اچارن جي حرف علت جي نظامن کي متاثر ڪيو آهي.{{sfn|Lass|1992|pp=90, 118, 610}}{{sfn|Lass|2000|pp=80, 656}} اهي تاريخي ۽ علائقائي تبديليون انگريزيءَ جي صورتخطي، اچارن ۽ مختلف لهجن جي وچ ۾ موجود فرقن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن. == گرامر == {{main|انگريزي گرامر}} [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي عام خصوصيتن مطابق، [[انگريزي گرامر]] ۾ فاعلي ۽ مفعولي فرق تي ٻڌل [[فاعل-مفعول مطابقت|گرامري مطابقت]] (nominative–accusative alignment) موجود آهي. ٻين ڪيترين هند-يورپي ٻولين جي ابتڙ، انگريزيءَ ۾ [[گرامري حالت]] (case) ظاهر ڪرڻ لاءِ لفظن جي صورت بدلائڻ وارو نظام گهڻي حد تائين ختم ٿي چڪو آهي ۽ ان جي جاءِ تي [[تجزياتي ٻولي|تجزياتي]] (analytic) بناوتن جو استعمال وڌيو آهي. صرف [[شخصي ضمير]] ٻين لفظي قسمن جي ڀيٽ ۾ گرامري حالتن جا وڌيڪ صرفياتي فرق برقرار رکن ٿا. انگريزيءَ ۾ لفظن جا گهٽ ۾ گهٽ ست اهم قسم سڃاتا وڃن ٿا: [[فعل]]، [[اسم]]، [[صفت]]، [[ظرف]]، [[تعيين ڪندڙ لفظ]] (determiners)، جن ۾ آرٽيڪل به شامل آهن، [[حرف جر]] ۽ [[حرف عطف]]. ڪجهه گرامري تجزين ۾ ضميرن کي اسمن کان الڳ قسم قرار ڏنو وڃي ٿو، حرف عطف کي ماتحت ڪندڙ (subordinators) ۽ هم رتبو ڳنڍيندڙ (coordinators) قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو ۽ [[حرف ندا]] کي پڻ الڳ قسم طور شامل ڪيو وڃي ٿو.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|p=22}} انگريزيءَ ۾ [[معاون فعل]]ن (auxiliary verbs) جو پڻ وسيع نظام موجود آهي. مثال طور ''have'' ۽ ''do'' جهڙا معاون فعل گرامري ڪيفيت (mood) ۽ فعلي پهلو (aspect) ظاهر ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. سوال ٺاهڻ لاءِ ''do'' جي مدد (do-support)، سواليا لفظن کي جملي جي شروعات ڏانهن منتقل ڪرڻ (wh-movement) ۽ ڪجهه فعلَن سان فاعل ۽ معاون فعل جي ترتيب بدلائڻ (subject–auxiliary inversion) جا طريقا استعمال ٿين ٿا.<ref name="Carter2016">{{cite book |last1=Carter |first1=Ronald |last2=McCarthey |first2=Michael |last3=Mark |first3=Geraldine |last4=O'Keeffe |first4=Anne |title=English Grammar Today |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-61739-7}}</ref> انگريزيءَ ۾ [[جرمنڪ ٻوليون|جرمنڪ ٻولين]] جون ڪجهه پراڻيون خاصيتون اڃا موجود آهن. انهن ۾ مضبوط (strong) ۽ ڪمزور (weak) لفظي بنيادن جي وچ ۾ فرق شامل آهي. مضبوط بنيادن ۾ لفظ جي اندروني حرف علت جي تبديلي، يعني [[ابلاوٽ]] (ablaut)، ذريعي صرفي صورت بدلجي ٿي، جيئن ''speak/spoke'' ۽ ''foot/feet''. ڪمزور بنيادن ۾ وري اڳياڙين يا پڇاڙين جهڙن صرفياتي جزن جي اضافي سان تبديلي ٿئي ٿي، جيئن ''love/loved'' ۽ ''hand/hands''.<ref name="Baugh2012">{{cite book |last1=Baugh |first1=Albert |last2=Cable |first2=Thomas |title=A History of the English Language |date=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-65596-5 |edition=6th}}</ref> پراڻي گرامري حالت ۽ جنس واري نظام جا نشان ضميرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيئن ''he/him'' ۽ ''who/whom''. ساڳيءَ طرح فعلَن جي وڌيڪ پيچيده گردان جا ڪجهه آثار رابطي واري فعل ''to be'' جي مختلف صورتن ۾ محفوظ آهن.<ref name="Baugh2012" /> هيٺين جملي ۾ لفظن جي ستن اهم قسمن جو استعمال ڏيکاريو ويو آهي:{{sfb|Aarts|Haegeman|2006|p=118}} {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ انگريزي جملي ۾ لفظن جا گرامري قسم ! تعيين ڪندڙ !! اسم !! حرف جر !! تعيين ڪندڙ !! اسم !! حرف عطف !! تعيين ڪندڙ !! صفت !! اسم !! فعل !! ظرف !! حرف عطف !! تعيين ڪندڙ !! اسم !! فعل |- | ''The'' || ''chairman'' || ''of'' || ''the'' || ''committee'' || ''and'' || ''the'' || ''loquacious'' || ''politician'' || ''clashed'' || ''violently'' || ''when'' || ''the'' || ''meeting'' || ''started'' |} === اسم ۽ اسمي فقرا === [[انگريزي اسم]] (English nouns) عام طور صرف عدد (number) ۽ ملڪيت يا اضافت (possession) ظاهر ڪرڻ لاءِ پنهنجي صورت بدلائين ٿا. نوان اسم اشتقاق (derivation) يا ٻن يا وڌيڪ لفظن کي گڏ ڪرڻ (compounding) سان ٺاهي سگهجن ٿا. معنيٰ جي لحاظ کان اسم [[اسم خاص]] (proper noun) ۽ [[اسم عام]] (common noun) ۾ ورهايا وڃن ٿا. اسم عام کي وڌيڪ محسوس يا مادي (concrete) ۽ تجريدي (abstract) قسمن ۾، جڏهن⁠تہ گرامري لحاظ کان ڳڻپ لائق (count nouns) ۽ غير ڳڻپ لائق يا مقداري (mass nouns) اسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو.{{sfn|Payne|Huddleston|2002}} گهڻن ڳڻپ لائق اسمن جو جمع ٺاهڻ لاءِ پڇاڙي ''-s'' استعمال ٿيندي آهي، پر ڪجهه اسمن جون جمع صورتون بي قاعده هونديون آهن. مقداري اسمن جي مقدار ظاهر ڪرڻ لاءِ ڳڻپ لائق ماپي يا درجي بندي ڪندڙ اسم استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن ''one loaf of bread'' (مانيءَ جو هڪ ڊڳڙ) ۽ ''two loaves of bread'' (مانيءَ جا ٻه ڊڳڙ).{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|pp=56–57}} '''باقاعده جمع ٺاهڻ:''' * واحد: ''cat''، ''dog'' * جمع: ''cats''، ''dogs'' '''بي قاعده جمع ٺاهڻ:''' * واحد: ''man''، ''woman''، ''foot''، ''fish''، ''ox''، ''knife''، ''mouse'' * جمع: ''men''، ''women''، ''feet''، ''fish''، ''oxen''، ''knives''، ''mice'' ملڪيت يا اضافت ظاهر ڪرڻ لاءِ اسم سان لڳندڙ ''-'s'' (possessive enclitic)، جنهن کي روايتي طور اضافتي پڇاڙي پڻ چيو ويندو آهي، يا حرف جر ''of'' استعمال ڪيو ويندو آهي. تاريخي طور ''-'s'' جو استعمال گهڻو ڪري جاندار اسمن سان ۽ ''of'' جو استعمال بي جان اسمن سان ٿيندو هو. جديد انگريزيءَ ۾ اهو فرق ايترو واضح نه رهيو آهي ۽ ڪيترائي ڳالهائيندڙ بي جان اسمن سان به ''-'s'' استعمال ڪن ٿا. لکڻيءَ ۾ واحد اسم سان ملڪيت ظاهر ڪرڻ لاءِ اپاسٽرافي (apostrophe) ۽ ''s'' استعمال ٿيندا آهن، جيئن ''woman's''. جيڪڏهن جمع اسم اڳ ئي ''-s'' سان ٺهيل هجي تہ اپاسٽرافي ان ''s'' کان پوءِ ايندي آهي.<ref name="Carter2016" /> '''ملڪيت ظاهر ڪرڻ جون بناوتون:''' * ''-'s'' سان: ''The woman's husband's child'' * ''of'' سان: ''The child of the husband of the woman'' اسم ٻين لفظن سان گڏجي [[اسمي فقرو]] (noun phrase يا NP) ٺاهين ٿا. اهڙي فقري ۾ اسم بنيادي يا مرڪزي جزو (syntactic head) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ تعيين ڪندڙ لفظ، مقدار ظاهر ڪندڙ لفظ، حرف عطف يا صفتون ان سان لاڳاپيل هونديون آهن.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|p=55}} اسمي فقرو مختصر به ٿي سگهي ٿو، جيئن ''the man''، جنهن ۾ هڪ تعيين ڪندڙ لفظ ۽ هڪ اسم شامل آهن. ان ۾ ''red''، ''tall'' ۽ ''all'' جهڙا وصف بيان ڪندڙ لفظ، يا ''the'' ۽ ''that'' جهڙا تعيين ڪندڙ لفظ پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. اسمي فقرو ''and'' جهڙن حرف عطفن يا ''with'' جهڙن حرف جرن جي مدد سان ڪيترن اسمن کي هڪ ڊگهي فقري ۾ پڻ ڳنڍي سگهي ٿو. مثال طور: ''The tall man with the long red trousers and his skinny wife with the spectacles.'' هن فقري ۾ حرف عطف، حرف جر، تعيين ڪندڙ لفظ ۽ وصف بيان ڪندڙ لفظ شامل آهن. ڊيگهه ڪيتري به هجي، اسمي فقرو جملي ۾ هڪ نحوي ايڪي طور ڪم ڪندو آهي.<ref name="Carter2016" /> مثال طور، ڪجهه اهڙين حالتن ۾، جتي ابهام پيدا نه ٿئي، ملڪيت ظاهر ڪندڙ ''-'s'' پوري اسمي فقري جي آخر ۾ اچي سگهي ٿو. جملي ''The President of India's wife'' ۾ ''-'s'' لفظ ''President'' بدران ''India'' کان پوءِ اچي ٿو. تعيين ڪندڙ لفظ اسمن جي سڃاڻپ ۽ تعين لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ''the'' ڪنهن متعين يا اڳ ۾ سڃاتل اسم کي ظاهر ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ ''a'' ۽ ''an'' غير متعين اسم لاءِ استعمال ٿيندا آهن. متعين اسم مان ڳالهائيندڙ اهو فرض ڪري ٿو تہ ٻڌندڙ ان شخص يا شيءِ کان واقف آهي، جڏهن⁠تہ غير متعين اسم بابت اهڙو اڳواٽ فرض ضروري ناهي. ''one''، ''many''، ''some'' ۽ ''all'' جهڙا مقدار ظاهر ڪندڙ لفظ اسم جي تعداد يا مقدار کي واضح ڪن ٿا. اسم جي عدد ۽ تعيين ڪندڙ لفظ ۾ مطابقت هئڻ گهرجي، جيئن ''one man'' واحد آهي، جڏهن⁠تہ ''all men'' جمع آهي. تعيين ڪندڙ لفظ عام طور اسمي فقري جي شروعاتي جزن ۾ هوندا آهن.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|pp=54–55}} ==== صفتون ==== [[انگريزي صفت]]ون (English adjectives)، جيئن ''good''، ''big''، ''interesting'' ۽ ''Canadian''، عام طور اسمن جي خاصيتن کي بيان يا واضح ڪن ٿيون. مثال طور ''a red car'' ۾ ''red'' گاڏيءَ جي رنگ کي ظاهر ڪري ٿو. صفتون جڏهن اسم جي وصف بيان ڪن ٿيون تہ عام طور تعيين ڪندڙ لفظ کان پوءِ ۽ اسم کان اڳ اچن ٿيون.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|p=57}} انگريزي صفتون خبري تڪميلي جزن (predicative complements) طور پڻ ڪم ڪن ٿيون، جيئن ''the child is happy'' ۾ ''happy''.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|p=530}} جديد انگريزيءَ ۾، ٻين ڪيترين هند-يورپي ٻولين جي ابتڙ، صفتون اسم جي عدد يا جنس مطابق پنهنجي صورت نٿيون بدلائين. مثال طور ''the slender boy'' ۽ ''many slender girls'' ۾ صفت ''slender'' ٻنهي حالتن ۾ ساڳي رهي ٿي.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|p=528}} ڪجهه صفتن جون صورتون ڀيٽ جي درجي (degree of comparison) مطابق بدلجن ٿيون. عام يا مثبت درجي ۾ ڪا خاص پڇاڙي نه هوندي آهي، تقابلي درجي لاءِ ''-er'' ۽ اعليٰ ترين درجي لاءِ ''-est'' استعمال ٿيندي آهي. مثال طور: * ''a small boy'' * ''the boy is smaller than the girl'' * ''that boy is the smallest'' ڪجهه صفتن جون تقابلي ۽ اعليٰ ترين صورتون بي قاعده هونديون آهن، جيئن ''good''، ''better'' ۽ ''best''. ٻين صفتن ۾ تقابلي صورت ٺاهڻ لاءِ ''more'' ۽ اعليٰ ترين صورت لاءِ ''most'' استعمال ٿيندو آهي، جيئن ''happier'' يا ''more happy''، ۽ ''the happiest'' يا ''most happy''.{{sfn|König|1994|p=540}} ڳالهائيندڙن ۾ ان ڳالهه بابت ڪجهه فرق موجود آهي تہ ڪهڙين صفتن سان پڇاڙيون لڳايون وڃن ۽ ڪهڙين سان ''more'' يا ''most'' استعمال ڪيو وڃي. ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿيو آهي تہ پڇاڙين سان ٺهندڙ صورتن جي ڀيٽ ۾ ''more'' ۽ ''most'' وارين بناوتن جو استعمال وڌڻ جو رجحان موجود آهي.{{sfn|Mair|2006|pp=148–149}} ==== تعيين ڪندڙ لفظ ==== [[انگريزي تعيين ڪندڙ لفظ]] (determiners)، جيئن ''the''، ''each''، ''many''، ''some'' ۽ ''which''، عام طور اسمي فقرن ۾ مرڪزي اسم ۽ ان جي وصف بيان ڪندڙ لفظن کان اڳ ايندا آهن. اهي اسمي فقري کي متعين يا غير متعين قرار ڏيڻ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last1=Huddleston |first1=Rodney D. |title=A Student's Introduction to English Grammar |last2=Pullum |first2=Geoffrey K. |last3=Reynolds |first3=Brett |publisher=Cambridge University Press |year=2022 |isbn=978-1-316-51464-1 |edition=2nd |pages=124–126}}</ref> اهي لفظ اڪثر اسم جي عدد سان مطابقت رکن ٿا، پر عام طور صفتن وانگر تقابلي درجن لاءِ پنهنجي صورت نٿا بدلائين. ==== ضمير، گرامري حالت ۽ شخص ==== [[انگريزي ضمير]] (English pronouns) گرامري حالت ۽ جنس مطابق صورت بدلائڻ جون ڪيتريون پراڻيون خصوصيتون برقرار رکن ٿا. شخصي ضميرن ۾ گهڻن شخصن لاءِ فاعلي (subjective) ۽ مفعولي (objective) صورتن جو فرق موجود آهي، جيئن ''I/me''، ''he/him''، ''she/her''، ''we/us'' ۽ ''they/them''. ٽئين شخص جي واحد ۾ جاندار ۽ بي جان جي وچ ۾ پڻ فرق ڪيو ويندو آهي. ''it'' کي ٻين ٽئين شخص جي واحد ضميرن کان الڳ استعمال ڪيو ويندو آهي. جاندارن لاءِ ٽئين شخص جي واحد ۾ جنس جو اختياري فرق پڻ موجود آهي: مؤنث لاءِ ''she/her''، مذڪر لاءِ ''he/him'' ۽ جنس کان غير مخصوص استعمال لاءِ ''they/them''.<ref name="OEDthey">{{OED|they|id=200700}}</ref><ref>{{cite web |title=Singular "They" |url=https://apastyle.apa.org/style-grammar-guidelines/grammar/singular-they |access-date=24 November 2021 |website=APA Style |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021234745/https://apastyle.apa.org/style-grammar-guidelines/grammar/singular-they |url-status=live}}</ref> فاعلي حالت پراڻي انگريزيءَ جي nominative حالت سان لاڳاپيل آهي، جڏهن⁠تہ مفعولي حالت پراڻي انگريزيءَ جي accusative ۽ dative ٻنهي حالتن جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. اها سڌي مفعول، وصول ڪندڙ يا اڻ سڌي مفعول لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Leech|2006|p=69|loc="Nominative is a traditional name for the subjective case"}}{{sfn|O'Dwyer|2006|loc="English has subjective, objective and possessive cases."}} فاعلي صورت عام طور محدود فعلي جملي (finite clause) جي فاعل طور استعمال ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ ٻين ڪيترين حالتن ۾ مفعولي صورت استعمال ٿيندي آهي.{{sfn|Greenbaum|Nelson|2002}} [[هينري سويٽ]] ۽ [[اوٽو جيسپرسن]] جهڙن گرامر جي ماهرن نشاندهي ڪئي تہ انگريزيءَ جون گرامري حالتون روايتي لاطيني بنياد واري نظام سان مڪمل طور مطابقت نٿيون رکن. تنهن هوندي به ڪجهه جديد گرامر، جن ۾ ''The Cambridge Grammar of the English Language'' پڻ شامل آهي، انهن حالتن لاءِ روايتي nominative ۽ accusative اصطلاح برقرار رکن ٿا.{{sfn|Sweet|2014|p=52|loc="But in that special class of nouns called personal pronouns we find a totally different system of case-inflection, namely, a nominative case (he) and an objective case (him)"}}{{sfn|Jespersen|2007|pp=173–185}}{{sfn|Huddleston|Pullum|2002}} ملڪيت ظاهر ڪندڙ ضميرن جون ٻه صورتون آهن: تابع (dependent) ۽ آزاد (independent). تابع صورت اسم جي تعيين ڪندڙ لفظ طور ڪم ڪري ٿي، جيئن ''my chair''، جڏهن⁠تہ آزاد صورت اسم کان سواءِ به استعمال ٿي سگهي ٿي، جيئن ''the chair is mine''.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|pp=425–426}} جديد انگريزيءَ ۾ مخاطب لاءِ رسمي ۽ غير رسمي ضميرن جو اڳوڻو فرق عام استعمال مان ختم ٿي چڪو آهي. ٻئي شخص جي واحد لاءِ استعمال ٿيندڙ پراڻو غير رسمي ضمير ''thou'' ارڙهين صديءَ تائين تقريباً مڪمل طور عام استعمال مان نڪري ويو.{{sfn|McMahon|2012|p=182}} ٻئي ۽ ٽئين شخص جي ضميرن ۾ واحد ۽ جمع جي وچ ۾ ڪجهه گڏيل صورتون موجود آهن: * ٻئي شخص ۾ گهڻن لهجن اندر ''you''، ''your'' ۽ ''yours'' واحد ۽ جمع ٻنهي لاءِ ساڳيا آهن. البت انعڪاسي ضميرن ۾ ''yourself'' ۽ ''yourselves'' جو فرق موجود آهي. ڪجهه لهجن ۾ ٻئي شخص جي جمع لاءِ نيون صورتون پڻ پيدا ٿيون آهن، جيئن ڏاکڻي آمريڪي انگريزي ۽ آفريقي آمريڪي انگريزيءَ ۾ ''y'all''، آسٽريلوي انگريزيءَ ۾ ''youse'' ۽ آئرش انگريزيءَ ۾ ''ye''. * ٽئين شخص ۾ ''they''، ''them''، ''their''، ''theirs'' ۽ ''themselves'' جمع لاءِ استعمال ٿين ٿا، پر اهي واحد لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. واحد ۾ ''they/them'' جنس کان غير مخصوص ضميرن طور ڪم ڪن ٿا؛ ڪڏهن ''themself'' پڻ واحد جي انعڪاسي صورت طور استعمال ٿيندو آهي. انهن ضميرن جي قبوليت وڌي رهي آهي، خاص طور [[ايل جي بي ٽي ڪيو ثقافت]] سان لاڳاپيل استعمالن ۾.<ref name="OEDthey" /><ref>{{cite web |url=https://apastyle.apa.org/blog/singular-they |title=Welcome, singular "they" |last=Lee |first=Chelsea |date=31 October 2019 |publisher=American Psychological Association |access-date=24 November 2021 |archive-date=14 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200214220442/https://apastyle.apa.org/blog/singular-they |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Kamm |first=Oliver |title=The Pedant: The sheer usefulness of singular 'they' is obvious |access-date=24 November 2021 |date=12 December 2015 |website=The Times |url=https://www.thetimes.com/uk/society/article/the-pedant-the-sheer-usefulness-of-singular-they-is-obvious-3qs05ngflkj |archive-date=19 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619175236/https://www.thetimes.co.uk/article/the-pedant-the-sheer-usefulness-of-singular-they-is-obvious-3qs05ngflkj |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ انگريزيءَ جا شخصي ضمير ! style="background:#245681;color:white;" | شخص ! style="background:#245681;color:white;" | فاعلي صورت ! style="background:#245681;color:white;" | مفعولي صورت ! style="background:#245681;color:white;" | تابع ملڪيت ! style="background:#245681;color:white;" | آزاد ملڪيت ! style="background:#245681;color:white;" | انعڪاسي ضمير |- ! پهريون شخص، واحد | ''I'' || ''me'' || ''my'' || ''mine'' || ''myself'' |- ! ٻيو شخص، واحد | ''you'' || ''you'' || ''your'' || ''yours'' || ''yourself'' |- ! ٽيون شخص، واحد | ''he/she/it/they'' || ''him/her/it/them'' || ''his/her/its/their'' || ''his/hers/its/theirs'' || ''himself/herself/itself/themself/themselves'' |- ! پهريون شخص، جمع | ''we'' || ''us'' || ''our'' || ''ours'' || ''ourselves'' |- ! ٻيو شخص، جمع | ''you'' || ''you'' || ''your'' || ''yours'' || ''yourselves'' |- ! ٽيون شخص، جمع | ''they'' || ''them'' || ''their'' || ''theirs'' || ''themselves'' |} ضمير ڪنهن شخص يا شيءِ ڏانهن اشارتي (deictic) يا اڳئين ذڪر ڏانهن موٽندڙ (anaphoric) انداز ۾ حوالو ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. اشارتي ضمير ڳالهائڻ واري صورتحال جي نسبت سان ڪنهن شخص يا شيءِ جي سڃاڻپ ڪرائيندو آهي. مثال طور ''I'' ڳالهائيندڙ ۽ ''you'' مخاطب کي ظاهر ڪري ٿو. اڳئين ذڪر ڏانهن موٽندڙ ضمير ڪنهن اهڙي شيءِ يا حقيقت ڏانهن اشارو ڪندو آهي، جيڪا اڳ ۾ بيان ٿي چڪي هجي يا ٻڌندڙ کي معلوم سمجهي وڃي. مثال طور ''I already told you that'' ۾ ''that'' اڳ ۾ ڄاڻايل ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو. انعڪاسي ضمير تڏهن استعمال ٿيندا آهن، جڏهن جملي جو فاعل ۽ ٻيو لاڳاپيل جزو ساڳئي شخص يا شيءِ ڏانهن اشارو ڪن، جيئن ''he sent it to himself'' يا ''she braced herself for impact''.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|p=426}} ==== حرف جر ==== حرف جري فقرا (prepositional phrases يا PP) حرف جر ۽ هڪ يا وڌيڪ اسمن مان ٺهندا آهن، جيئن ''with the dog''، ''for my friend''، ''to school'' ۽ ''in England''.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|p=58}} [[انگريزي حرف جر]] حرڪت، جاءِ ۽ شين يا شخصن جي وچ ۾ ٻين لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. انهن جا ڪجهه ڪم نحوي نوعيت جا پڻ هوندا آهن، جيئن تڪميلي جملن ۽ فعل جي اڻ سڌن دليلن کي متعارف ڪرائڻ.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|p=58}} مثال طور ''I gave it to him'' ۾ حرف جر ''to'' فعل ''give'' جي اڻ سڌي مفعول کي ظاهر ڪري ٿو. روايتي گرامر ۾ انهن لفظن کي حرف جر سمجهيو ويندو هو، جيڪي پنهنجي پٺيان ايندڙ اسم يا ضمير جي گرامري حالت تي اثر وجهندا هئا. مثال طور ''with her''، ''to me'' ۽ ''for us'' ۾ ضمير مفعولي صورت ۾ اچن ٿا، نه فاعلي صورت ۾. پر ڪجهه جديد گرامر حرف جر جي تعريف لاءِ گرامري حالت تي اثرانداز ٿيڻ کي بنيادي شرط نٿا سمجهن. انهن موجب حرف جر اهي لفظ آهن، جيڪي حرف جري فقري جي مرڪزي جزو طور ڪم ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|pp=598–600}} === فعل ۽ فعلي فقرا === [[انگريزي فعل]] (English verbs) زمان (tense) ۽ فعلي پهلو (aspect) مطابق پنهنجي صورت بدلائين ٿا ۽ حال جي زماني ۾ ٽئين شخص جي واحد فاعل سان مطابقت ظاهر ڪن ٿا. رابطي وارو فعل ''to be'' واحد فعل آهي، جيڪو جمع ۽ پهرئين توڙي ٻئي شخص جي فاعلن سان مطابقت لاءِ پڻ مختلف صورتون برقرار رکي ٿو.{{sfn|König|1994|p=540}} ''have'' ۽ ''be'' جهڙا معاون فعل ٻين فعلَن جي مصدر، ماضي يا جاري صورتن سان گڏ استعمال ٿيندا آهن. اهي گڏجي پيچيده زمانا، فعلي پهلو ۽ گرامري ڪيفيتون ٺاهين ٿا. معاون فعل ٻين فعلَن کان ان لحاظ کان مختلف آهن تہ انهن سان نفي جو لفظ لڳائي سگهجي ٿو ۽ اهي سواليا جملي جي شروعاتي جزو طور پڻ اچي سگهن ٿا.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|p=51}}{{sfn|König|1994|p=541}} گهڻن انگريزي فعلَن جون ڇهه صرفياتي صورتون هونديون آهن. بنيادي صورتن ۾ عام حال، ٽئين شخص واحد جو حال ۽ ماضيءَ جي صورت شامل آهن. ٻين صورتن ۾ مصدر لاءِ عام صورت، اسم فعلي-حالي صورت (gerund-participle) ۽ ماضيءَ جو اسم مفعول (past participle) شامل آهن.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|p=50}} فعل ''to be'' انگريزيءَ ۾ ٻين ڪمن سان گڏ نامڪمل يا جاري فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ بنيادي معاون فعل طور ڪم ڪري ٿو، جيئن ''I am going''، ۽ رابطي واري فعل (copula) طور پڻ استعمال ٿئي ٿو.{{sfn|Peters|2004|loc="be" p. 66}} اهو واحد فعل آهي، جنهن ۾ پراڻي گردان جون ڪجهه صورتون محفوظ آهن. حال جي زماني ۾ پهرئين شخص جي واحد لاءِ ''am''، ٽئين شخص جي واحد لاءِ ''is''، ۽ ٻئي شخص جي واحد توڙي ٽنهي شخصن جي جمع لاءِ ''are'' استعمال ٿئي ٿو. ان جو ماضيءَ وارو اسم مفعول ''been'' ۽ اسم فعلي-حالي صورت ''being'' آهي.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|pp=75, 91, 113–114}} {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ انگريزي فعلَن جون صرفياتي صورتون ! style="background:#245681;color:white;" | صرفياتي صورت ! style="background:#245681;color:white;" | مضبوط فعل ! style="background:#245681;color:white;" | باقاعده فعل |- ! عام حال | ''take'' || ''love'' |- ! ٽيون شخص واحد، حال | ''takes'' || ''loves'' |- ! ماضي | ''took'' || ''loved'' |- ! مصدر جي عام صورت | ''take'' || ''love'' |- ! اسم فعلي-حالي صورت | ''taking'' || ''loving'' |- ! ماضيءَ جو اسم مفعول | ''taken'' || ''loved'' |} ==== زمان، فعلي پهلو ۽ گرامري ڪيفيت ==== انگريزيءَ ۾ ٻه بنيادي صرفياتي زمانا آهن: ماضي (preterite) ۽ غير ماضي (non-past). ماضي ظاهر ڪرڻ لاءِ فعل جي ماضيءَ واري صورت استعمال ٿئي ٿي. باقاعده فعلَن ۾ عام طور ''-ed'' پڇاڙي لڳندي آهي، جڏهن⁠تہ مضبوط فعلَن ۾ ''-t'' جهڙي پڇاڙي يا لفظ جي بنيادي حرف علت ۾ تبديلي ٿي سگهي ٿي. غير ماضيءَ واري صورت عام طور بنا خاص نشان جي هوندي آهي، سواءِ ٽئين شخص واحد جي، جنهن سان ''-s'' پڇاڙي لڳندي آهي.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|p=51}} {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ حال ۽ ماضيءَ جي صورتن جو تقابلو ! style="background:#245681;color:white;" | شخص ! style="background:#245681;color:white;" | حال ! style="background:#245681;color:white;" | ماضي |- ! پهريون شخص | ''I run'' || ''I ran'' |- ! ٻيو شخص | ''You run'' || ''You ran'' |- ! ٽيون شخص | ''John runs'' || ''John ran'' |} انگريزيءَ ۾ مستقبل لاءِ فعل جي ڪا الڳ صرفياتي صورت موجود ناهي.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|pp=208–210}} مستقبل جي معنيٰ عام طور ''will'' يا ''shall'' جهڙن معاون فعلَن جي مدد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|pp=51–52}} ڪيترين انگريزي صورتن ۾ ويجهي مستقبل لاءِ ''be going to'' واري بناوت پڻ استعمال ٿيندي آهي.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|pp=210–211}} {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ مستقبل ظاهر ڪرڻ جا مثال ! style="background:#245681;color:white;" | شخص ! style="background:#245681;color:white;" | مستقبل |- ! پهريون شخص | ''I will run'' |- ! ٻيو شخص | ''You will run'' |- ! ٽيون شخص | ''John will run'' |} فعلي پهلو جا وڌيڪ فرق خاص طور ''have'' ۽ ''be'' جهڙن معاون فعلَن سان ظاهر ڪيا ويندا آهن. اهي مڪمل (perfect) ۽ غير مڪمل فعلي بناوتن جي وچ ۾ فرق پيدا ڪن ٿا، جيئن ''I have run'' ۽ ''I was running''. ساڳيءَ طرح مرڪب فعلي بناوتون پڻ ٺهن ٿيون، جيئن ''I had been running'' ۽ ''I have been running''.{{sfn|Huddleston|Pullum|2002|pp=50–51}} گرامري ڪيفيت (mood) ظاهر ڪرڻ لاءِ انگريزيءَ ۾ ''can''، ''may''، ''will'' ۽ ''shall'' جهڙا معاون فعل ۽ انهن سان لاڳاپيل ''could''، ''might''، ''would'' ۽ ''should'' جهڙيون صورتون استعمال ٿينديون آهن. انگريزيءَ ۾ شرطي يا امڪاني نوعيت واري [[سبجنڪٽو ڪيفيت]] (subjun == لفظي ذخيرو == [[انگريزي ٻولي]] جي [[لفظي ذخيرو|لفظي ذخيري]] (lexicon) ۾ لڳ ڀڳ 170,000 لفظ شامل آهن. جيڪڏهن استعمال مان نڪري ويل پراڻا لفظ به ڳڻيا وڃن تہ اهو انگ لڳ ڀڳ 220,000 ٿئي ٿو. اهي اندازا ''[[آڪسفورڊ انگلش ڊڪشنري]]'' جي 1989ع واري ڇاپي تي ٻڌل آهن.<ref>{{cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/explore/how-many-words-are-there-in-the-english-language |title=How many words are there in the English language? |website=Oxford Dictionaries |access-date=13 September 2017 |archive-date=9 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170909203258/https://en.oxforddictionaries.com/explore/how-many-words-are-there-in-the-english-language }}</ref> انهن لفظن مان اڌ کان وڌيڪ [[اسم]]، لڳ ڀڳ هڪ چوٿون [[صفت]]ون ۽ لڳ ڀڳ هڪ ستون [[فعل]] آهن. هڪ ٻئي اندازي موجب، جيڪڏهن سائنسي اصطلاحن، [[اڳياڙي]]ن ۽ [[پڇاڙي]]ن جي مدد سان ٺهيل لفظن، تمام محدود استعمال وارن اڌارن لفظن، فني مخففن ۽ ٻين مخصوص لفظي صورتن کي پڻ شامل ڪيو وڃي تہ انگريزيءَ جي لفظن جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ ڏهه لک (هڪ ملين) تائين پهچي سگهي ٿو.{{sfn|Algeo|1999}} انگريزي ٻين ڪيترين ٻولين ۽ مختلف ذريعن مان لفظ نسبتاً تيزيءَ سان اختيار ڪندي رهي آهي. انگريزي لفظي ذخيري بابت ابتدائي تحقيق ڪندڙ [[لغت نويسي|لغت نويسن]] (lexicographers)، يعني لفظن جو مطالعو ڪندڙ ۽ لغتون ترتيب ڏيندڙ عالمن، کي هڪ اهم ڏکيائي اها پيش ايندي هئي تہ حقيقي استعمال ۾ ايندڙ لفظن بابت جامع ۽ معياري معلومات موجود نه هوندي هئي. اهڙي معلومات لاءِ [[لسانياتي متنن جو مجموعو|لسانياتي متنن جا مجموعا]] (linguistic corpora) اهم آهن، جن ۾ حقيقي لکيل متن ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جا محفوظ ڪيل نمونا شامل هوندا آهن.{{sfn|Leech|Hundt|Mair|Smith|2009|pp=24–50}} ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان اڳ انگريزي لفظي ذخيري جي تاريخي واڌ، مختلف لفظن جي پهرئين استعمال جي تاريخن ۽ انهن جي اصل ٻولين بابت شايع ٿيل ڪيترن بيانن تي نئين سر نظرثاني ڪرڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪمپيوٽر جي مدد سان لسانياتي متنن جي تجزيي جا نوان نتيجا دستياب ٿي رهيا آهن.{{sfn|Algeo|1999|pp=584–585}}{{sfn|Kastovsky|2006}} === لفظ ٺاهڻ جا طريقا === انگريزيءَ ۾ موجود لفظن يا انهن جي بنيادي جزن مان نوان لفظ ٺاهڻ لاءِ ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن. انهن مان هڪ انتهائي پيداواري طريقو [[لفظي درجي جي تبديلي]] (conversion) آهي، جنهن ۾ ڪنهن لفظ جي صورت تبديل ڪرڻ کان سواءِ ان کي ٻئي گرامري ڪم لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور، ڪنهن اسم کي فعل طور يا ڪنهن فعل کي اسم طور استعمال ڪرڻ.{{sfn|Crystal|2003b|p=129}} نوان لفظ ٺاهڻ جو هڪ ٻيو اهم طريقو [[مرڪب لفظ]] ٺاهڻ (compounding) آهي، جنهن ۾ ٻه يا وڌيڪ لفظ گڏجي هڪ نئون لفظ ٺاهيندا آهن.{{sfn|Algeo|1999}}{{sfn|Kastovsky|2006}} مثال طور: * ''babysitter'' — ٻار جي سار سنڀال ڪندڙ شخص؛ * ''ice cream'' — آئس ڪريم؛ * ''homesick'' — گهر جي ياد ۾ اداس يا بي چين. اهي مرڪب لفظ انگريزيءَ جي لفظ ٺاهڻ واري نظام جي پيداوار آهن.{{sfn|Crystal|2003b|p=129}} [[يوناني ٻولي|يوناني]] يا [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظي بنيادن مان نوان لفظ ٺاهڻ پڻ جديد انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ هڪ انتهائي پيداواري طريقو آهي. اهڙن نون لفظن کي [[نئون لفظ|نوان ٺهيل لفظ]] (neologisms) چيو ويندو آهي. مثال طور: * ''television'' — ٽيليويزن؛ * ''optometry'' — نظر جي ماپ ۽ بصري جاچ سان لاڳاپيل علم. يوناني ۽ لاطيني بنيادن تي نوان اصطلاح مختلف جديد ٻولين ۾ ايتري وڏي پيماني تي ٺهندا آهن، جو ڪڏهن اهو طئي ڪرڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي تہ ڪو خاص نئون اصطلاح سڀ کان پهرين ڪهڙي ٻوليءَ ۾ وجود ۾ آيو. انهيءَ سبب آمريڪي لغت نويس [[فلپ گوو]] (Philip Gove)، 1961ع ۾ ''[[ويبسٽرز ٿرڊ نيو انٽرنيشنل ڊڪشنري ]]'' ترتيب ڏيندي، اهڙن ڪيترن لفظن کي [[بين الاقوامي سائنسي لفظي ذخيرو]] (انٽرنيشنل سائنٽيفڪ ووڪبيولري يا ISV) سان منسوب ڪيو. انگريزيءَ ۾ لفظ ٺاهڻ جو هڪ ٻيو سرگرم طريقو [[مخفف لفظ]] (ايڪرونم) ٺاهڻ آهي. ان ۾ ڪنهن ڊگهي نالي يا فقري جي مختصر صورت کي هڪ لفظ وانگر اچاريو ويندو آهي. مثال طور: * ''[[ناٽو]]'' — اتر ائٽلانٽڪ معاهدي واري تنظيم جو مخفف؛ * ''[[ليزر]]'' — روشنيءَ جي هڪ مخصوص ٽيڪنالاجيءَ سان لاڳاپيل مخفف؛ * ''[[اسڪوبا]]'' — پاڻيءَ هيٺ ساهه کڻڻ جي سامان سان لاڳاپيل مخفف. {{sfn|Crystal|2003b|pp=120–121}} === لفظن جا ماخذ === {{Further|انگريزيءَ تي ڌارين ٻولين جا اثر|اصل ٻولي يا ملڪ موجب انگريزي لفظن جون فهرستون}} {{See also|انگريزيءَ ۾ لساني پاڪيزگي}} انگريزي پنهنجي تاريخ جي مختلف دورن ۾ ٻين ٻولين مان وڏي تعداد ۾ لفظ اختيار ڪيا آهن.{{sfn|Denning|Kessler|Leben|2007|p=7}} انگريزيءَ جي بنيادي لفظي ذخيري جو وڏو حصو اڃا تائين [[اولهه جرمنڪ ٻوليون|اولهه جرمنڪ]] اصل سان تعلق رکي ٿو. اهي لفظ [[اينگلو سيڪسن دور]] کان استعمال ۾ آهن ۽ روزمره جي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ لفظن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Nation|2001|p=265}}<ref>{{cite book |last=Denning |first=Keith |title=English Vocabulary Elements |date=2007 |url=https://books.google.com/books?id=jz76l9RAccQC |publisher=Oxford University Press |page=34 |isbn=978-0-19-516802-0 }}</ref>{{sfn|Algeo|1999}} انگريزيءَ ۾ ڪيترائي جملا اهڙا ٺاهي سگهجن ٿا، جن ۾ ٻين ٻولين مان ورتل ڪو لفظ شامل نه هجي، پر بنيادي اينگلو سيڪسن لفظي ذخيري کان سواءِ عام انگريزي جملا ٺاهڻ ممڪن ناهن.<ref>{{cite book |last1=Solodow |first1=Joseph |title=Latin Alive: The Survival of Latin in English and the Romance Languages |url=https://books.google.com/books?id=2OfV9NZxH68C |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |page=196 |isbn=978-0-521-51575-7 }}</ref> انگريزيءَ ۾ رسمي ۽ غير رسمي [[لساني اسلوب]] (registers) موجود آهن. غير رسمي گفتگو، جنهن ۾ ٻارن سان ڳالهائڻ جو انداز پڻ شامل آهي، گهڻو ڪري اينگلو سيڪسن اصل وارن لفظن تي ٻڌل هوندي آهي. ان جي ابتڙ، لاطيني اصل وارا لفظ قانوني، سائنسي ۽ علمي لکڻين ۾ وڌيڪ استعمال ٿيندا آهن.{{sfn|Crystal|2003b|pp=124–127}}{{sfn|Algeo|1999|pp=80–81}} [[فرانسيسي ٻولي]] سان ڊگهي ۽ گهري رابطي سبب انگريزيءَ ۾ لاطيني اصل وارن لفظن جو تناسب تمام گهڻو آهي. انگريزيءَ جي مختلف تاريخي دورن ۾ فرانسيسيءَ مان اختيار ڪيل لفظ ان جي مجموعي لغوي ذخيري جو لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو بڻجن ٿا.{{sfn|Gottlieb|2006|p=196}} انگريزيءَ پنهنجي تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[لاطيني ٻولي]] مان پڻ سڌيءَ طرح لفظ ورتا آهن.{{sfn|Kastovsky|2006}}{{sfn|Algeo|1999}} هڪ لغوي تجزيي موجب لاطيني اصل وارا لفظ پڻ انگريزي لغوي ذخيري جو لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو آهن.{{sfn|Burnley|1992|pp=409–499|loc="Latin and French each account for a little more than 28 percent of the lexis recorded in the Shorter Oxford English Dictionary (Finkenstaedt & Wolff 1973)"}} انهن مان ڪيترائي لفظ اصل ۾ يوناني ٻوليءَ مان لاطينيءَ ۾ داخل ٿيا هئا. يوناني ۽ لاطيني لفظي بنياد اڄ به انگريزيءَ ۾ نوان ادبي، فني ۽ سائنسي اصطلاح ٺاهڻ جا اهم ذريعا آهن.{{sfn|Romaine|1999|p=4}} ==== انگريزي لفظن جي ماخذن جو تناسب ==== هيٺ ڏنل جدول انگريزي لغوي ذخيري جي ماخذن بابت هڪ تاريخي لغوي تجزيي جا انگ اکر ڏيکاري ٿو. اهي سيڪڙا لغت ۾ درج لفظن جي ماخذن سان تعلق رکن ٿا، نه روزمره گفتگوءَ ۾ انهن لفظن جي استعمال جي شرح سان. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ انگريزي لغوي ذخيري جا ماخذ ! style="background:#245681;color:white;" | اصل ٻولي يا ماخذ ! style="background:#245681;color:white;" | تناسب |- | style="background:#e7f0fa;" | فرانسيسي، اينگلو نارمن سميت | 28.30 سيڪڙو |- | style="background:#e8f5eb;" | لاطيني، سائنسي ۽ فني اڌارن لفظن سميت | 28.24 سيڪڙو |- | style="background:#fff1dc;" | جرمنڪ ٻوليون: پراڻي انگريزي، پراڻي نارسي ۽ ڊچ | 25.00 سيڪڙو |- | style="background:#f0eafb;" | يوناني | 5.32 سيڪڙو |- | style="background:#e7f0fa;" | جن جو ماخذ ڄاڻايل ناهي | 4.03 سيڪڙو |- | style="background:#e8f5eb;" | خاص نالن مان نڪتل لفظ | 3.28 سيڪڙو |- | style="background:#fff1dc;" | ٻيون ٻوليون | 5.83 سيڪڙو |} <ref>{{cite web |url=http://www.askoxford.com/asktheexperts/faq/aboutenglish/proportion |title=What is the proportion of English words of French, Latin, or Germanic origin? |publisher=Oxford University Press |date=2008 |website=Ask the experts |archive-url=https://web.archive.org/web/20080817153021/http://www.askoxford.com/asktheexperts/faq/aboutenglish/proportion |archive-date=17 August 2008 }}</ref> ==== پراڻي نارسي ٻوليءَ جا اثر ==== [[پراڻي نارسي ٻولي]] (Old Norse) مان ورتل لفظ گهڻو ڪري اٺين کان يارهين صديءَ جي وچ ۾ انگريزيءَ ۾ داخل ٿيا. انهيءَ دور ۾ نارسي ٻولي ڳالهائيندڙ ماڻهن اڀرندي ۽ اتر انگلينڊ جي مختلف علائقن ۾ آبادڪاري ڪئي. انهن جي ٻوليءَ جا ڪيترائي لفظ انگريزيءَ ۾ داخل ٿيا ۽ اڪثر انهن اڳ ۾ موجود اينگلو سيڪسن لفظن جي جاءِ ورتي. انهن مان ڪيترائي لفظ انگريزيءَ جي بنيادي ۽ عام استعمال واري لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا. مثال طور: {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ پراڻي نارسي مان انگريزيءَ ۾ داخل ٿيل لفظن جا مثال ! style="background:#245681;color:white;" | انگريزي لفظ ! style="background:#245681;color:white;" | سنڌي معنيٰ |- | ''give'' | ڏيڻ |- | ''get'' | حاصل ڪرڻ |- | ''sky'' | آسمان |- | ''skirt'' | اسڪرٽ، لباس جو هڪ قسم |- | ''egg'' | آنو |- | ''cake'' | ڪيڪ |} {{sfn|Denning|Kessler|Leben|2007}}{{sfn|Kastovsky|1992|pp=320, 332}} === ٻين ٻولين ۾ انگريزيءَ مان ورتل لفظ === {{main|انگريزيائپ}} [[File:Spanglish sign for mecanic.jpg|thumb|left|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ هسپانوي ٻوليءَ جي هڪ اشتهاري تختي، جنهن ۾ هسپانوي لفظ ''gratis'' بدران انگريزي لفظ ''free'' استعمال ڪيو ويو آهي.]] انگريزيءَ دنيا جي ٻين ڪيترين ٻولين جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.{{sfn|Gottlieb|2006|p=196}}{{sfn|Brutt-Griffler|2006|p=692}} ان اثر جا ڪيترائي سبب آهن. انهن ۾ ٻين ملڪن جي بااثر شخصيتن ۽ راءِ سازن جو انگريزيءَ کان واقف هجڻ، انگريزيءَ جو عالمي [[رابطي جي گڏيل ٻولي]] (lingua franca) طور استعمال ٿيڻ ۽ انگريزيءَ مان ٻين ٻولين ۾ ترجمو ٿيندڙ ڪتابن ۽ فلمن جو وڏو تعداد شامل آهن.{{sfn|Gottlieb|2006|p=197}} انگريزيءَ جي وسيع استعمال سبب دنيا جي ڪيترن هنڌن تي اهو تصور پيدا ٿيو آهي تہ نون خيالن جي اظهار ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ جي وضاحت لاءِ انگريزي خاص طور موزون ٻولي آهي. انگريزيءَ جي مختلف صورتن مان خاص طور [[آمريڪي انگريزي]] ٻين ٻولين تي وڌيڪ اثرانداز ٿي رهي آهي.{{sfn|Gottlieb|2006|p=198}} ٻيون ٻوليون انگريزيءَ مان ورتل لفظن کي مختلف طريقن سان پنهنجي لفظي ذخيري ۾ شامل ڪن ٿيون. مثال طور [[چيني ٻولي]] انگريزيءَ مان ورتل لفظن کي گهڻو ڪري [[لفظي ترجمو|لفظي يا معنوي ترجمي]] (calque) ذريعي ظاهر ڪري ٿي. اهڙي طريقي ۾ ڌارئين لفظ جي معنيٰ يا بناوت کي پنهنجي ٻوليءَ جي لفظن سان پيش ڪيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، [[جاپاني ٻولي]] انگريزيءَ مان اڌارا ورتل لفظ آسانيءَ سان قبول ڪري ٿي ۽ انهن کي آواز ظاهر ڪندڙ رسم الخط ۾ لکي ٿي.{{sfn|Gottlieb|2006|p=202}} يورپي ٻولين تي انگريزيءَ جي اثر جو هڪ اهم ذريعو ٻين ٻولين ۾ آواز ڀري پيش ڪيل فلمون ۽ ٽيليويزن پروگرام آهن. اهڙن پروگرامن جي ڊبنگ (dubbing) وسيلي انگريزيءَ جا لفظ، اصطلاح ۽ اظهار ٻين ٻولين ۾ داخل ٿيندا رهن ٿا.{{sfn|Gottlieb|2006|p=202}} == صورتخطي == {{main|انگريزي صورتخطي}} نائين صدي عيسويءَ کان انگريزي ٻولي [[لاطيني رسم الخط]] تي ٻڌل [[انگريزي الفابيٽ]] جي مدد سان لکي ويندي رهي آهي. ان کان اڳ [[پراڻي انگريزي]] لکڻ لاءِ [[اينگلو سيڪسن روني اکر]] (Anglo-Saxon runes) استعمال ٿيندا هئا، پر انهن جو استعمال گهڻو ڪري مختصر لکتن تائين محدود هو. پراڻي انگريزيءَ جون محفوظ ٿيل لکڻيون وڏي اڪثريت ۾ [[پراڻي انگريزيءَ جي لاطيني الفابيٽ]] ۾ لکيل آهن.{{sfn|Gneuss|2013|p=23}} [[انگريزي صورتخطي]] (انگلش آرٿوگرافي) ڪيترن تاريخي ۽ لسانياتي تهن تي ٻڌل هڪ پيچيده نظام آهي. ان جي بنيادي [[جرمنڪ ٻوليون|جرمنڪ]] صورتخطيءَ تي [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[يوناني ٻولي|يوناني]] ٻولين جي هِجي ۽ لکڻيءَ جي روايتن جا اثر پڻ موجود آهن.{{sfn|Swan|2006|p=149}} ان پيچيدگيءَ ۾ وڌيڪ واڌ انهن تاريخي [[صوتياتي تبديلي]]ن سبب ٿي، جن سان انگريزيءَ جي صورتخطي ساڳئي رفتار سان تبديل نه ٿي سگهي.{{sfn|Lass|2000a}} ڪيترين يورپي ٻولين ۾ سرڪاري ادارن [[هجي جي اصلاح]] (اسپيلنگ ريفارم) کي هٿي ڏني آهي، پر انگريزيءَ ۾ لفظن جي معياري هجي ۽ انهن جي اچارن جي وچ ۾ نسبتاً گهٽ باقاعدگي موجود آهي. انهيءَ ڪري رڳو ڪنهن لفظ جو اچار ڄاڻڻ سان ان جي صحيح هجي جو اندازو لڳائڻ ٻين ڪيترين ٻولين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Mountford|2006}} [[برطانوي انگريزي ۽ آمريڪي انگريزيءَ جي هجي ۾ فرق|برطانوي ۽ آمريڪي انگريزيءَ جي هجي]] ۾ پڻ ڪجهه منظم فرق موجود آهن. اهڙين حالتن سبب وقت بوقت [[انگريزي هجي جي اصلاح]] لاءِ مختلف تجويزون پيش ڪيون ويون آهن.{{sfn|Neijt|2006}} جيتوڻيڪ معياري انگريزي صورتخطيءَ ۾ لکيل اکرن ۽ ڳالهائجندڙ آوازن جي وچ ۾ هميشه هڪ اکر ۽ هڪ آواز وارو سڌو تعلق موجود ناهي، تنهن هوندي به پدن جي بناوت، لفظن مان نڪتل ٻين لفظن ۾ ٿيندڙ صوتياتي تبديلين ۽ لفظن جي زور (stress) کي نظر ۾ رکڻ سان انگريزيءَ جي گهڻن لفظن لاءِ هجي جا قاعدا قابل اعتماد ثابت ٿين ٿا.{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=653}} ان کان سواءِ معياري انگريزي هجي پاڻ ۾ لاڳاپيل لفظن جي اشتقاقي ۽ تاريخي نسبت کي به ظاهر ڪري ٿي. جيڪڏهن صورتخطيءَ کي رڳو موجوده اچار جي بلڪل مطابق بڻايو وڃي تہ انهن لفظن جي وچ ۾ موجود لاڳاپا لڪل رهجي سگهن ٿا. مثال طور: * ''photograph''، ''photography'' ۽ ''photographic''؛ * ''electricity'' ۽ ''electrical''. انهن لفظن جا اچار هڪ ٻئي کان مختلف ٿي سگهن ٿا، پر انهن جي لکڻيءَ ۾ موجود هڪجهڙائي سندن گڏيل لفظي بنياد ۽ اشتقاقي لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿي.{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=653}} جيتوڻيڪ ٿورا ئي لسانيات جا ماهر [[نوم چومسڪي]] ۽ [[مورس هالي]] جي 1968ع واري انهيءَ راءِ سان متفق آهن تہ روايتي انگريزي صورتخطي «تقريباً بهترين ممڪن نظام» (نيئر-آپٽيمل) آهي،{{sfn|Swan|2006|p=149}} تنهن هوندي به انگريزيءَ جي موجوده هجي جي ڪيترن نمونن پٺيان لسانياتي منطق موجود آهي.{{sfn|Abercrombie|Daniels|2006}} معياري انگريزي صورتخطي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ لکت جي نظامن مان آهي؛ مائونٽفورڊ ان کي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ لکت جو نظام قرار ڏنو آهي.{{sfn|Mountford|2006|p=156}} انگريزيءَ جي معياري هجي لفظن جي اهڙي ''گرافيمي ۽ صرفياتي ورڇ'' (graphomorphemic segmentation) تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ لکيل صورت مان لفظ جي معنوي جزن يا [[صرفيو|صرفين]] (morphemes) بابت اشارا ملن ٿا.{{sfn|Mountford|2006|pp=157–158}} === انگريزي الفابيٽ === جديد انگريزي عام طور لاطيني بنياد واري 26 اکرن جي الفابيٽ ۾ لکي ويندي آهي. هر اکر جون وڏيون (uppercase) ۽ ننڍيون (lowercase) صورتون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ انگريزي الفابيٽ جا 26 اکر ! style="background:#245681;color:white;" | اکر جو قسم ! colspan="13" style="background:#245681;color:white;" | اکر |- ! style="background:#e5effa;" | وڏا اکر | A || B || C || D || E || F || G || H || I || J || K || L || M |- ! style="background:#eaf5ed;" | ننڍا اکر | a || b || c || d || e || f || g || h || i || j || k || l || m |- ! style="background:#e5effa;" | وڏا اکر | N || O || P || Q || R || S || T || U || V || W || X || Y || Z |- ! style="background:#eaf5ed;" | ننڍا اکر | n || o || p || q || r || s || t || u || v || w || x || y || z |} انگريزيءَ ۾ پنج اکر ''A''، ''E''، ''I''، ''O'' ۽ ''U'' عام طور حرف علت سان لاڳاپيل آهن، جڏهن⁠تہ ''Y'' پڻ ڪجهه لفظن ۾ حرف علت جو ڪم ڪري ٿو. اکر ''W'' به تمام ٿورن مخصوص حالتن ۾ حرف علت جي نمائندگيءَ ۾ حصو وٺندو آهي. انگريزي اکرن ۽ صوتين جو لاڳاپو هميشه هڪجهڙو ناهي؛ هڪ اکر مختلف لفظن ۾ مختلف آوازن جي نمائندگي ڪري سگهي ٿو. === وينجنن جي هجي ۽ اچار === انگريزي پڙهندڙ عام طور وينجنن جي نمائندگي ڪندڙ اکرن يا ٻن اکرن جي مجموعن ([[ٻه اکرن وارو مجموعو|digraphs]]) جي هجي ۽ اچار جي وچ ۾ نسبتاً باقاعده تعلق تي ڀروسو ڪري سگهن ٿا. انگريزيءَ جا اکر ''b''، ''d''، ''f''، ''h''، ''j''، ''k''، ''l''، ''m''، ''n''، ''p''، ''r''، ''s''، ''t''، ''v''، ''w''، ''y'' ۽ ''z'' عام طور ترتيبوار هيٺين [[فونيم]]ن جي نمائندگي ڪن ٿا: {{IPA|/b, d, f, h, dʒ, k, l, m, n, p, r, s, t, v, w, j, z/}} اکر ''c'' ۽ ''g'' عام طور ترتيبوار {{IPA|/k/}} ۽ {{IPA|/ɡ/}} آوازن جي نمائندگي ڪن ٿا. تنهن هوندي به ''c'' جو نرم اچار (soft c) {{IPA|/s/}} ۽ ''g'' جو نرم اچار (soft g) {{IPA|/dʒ/}} پڻ ٿيندو آهي. معياري انگريزي هجي ۾ انهن ٻنهي اکرن جي اچار جو فرق اڪثر انهن کان پوءِ ايندڙ اکرن مان معلوم ٿي سگهي ٿو. ٻن اکرن جا مجموعا پڻ هڪ آواز يا آوازن جي سلسلي جي نمائندگي ڪندا آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ انگريزيءَ ۾ ٻن اکرن جي مجموعن جا عام اچار ! style="background:#245681;color:white;" | اکرن جو مجموعو ! style="background:#245681;color:white;" | صوتياتي نمائندگي ! style="background:#245681;color:white;" | مثال يا وضاحت |- | style="background:#eaf2fb;" | ''ch'' | {{IPA|/tʃ/}} | ''church'' |- | style="background:#eaf5ed;" | ''sh'' | {{IPA|/ʃ/}} | ''ship'' |- | style="background:#fff1dc;" | ''th'' | {{IPA|/θ/}} يا {{IPA|/ð/}} | ''think'' ۽ ''this'' |- | style="background:#f0eafb;" | ''ng'' | {{IPA|/ŋ/}} | ''sing'' |- | style="background:#eaf2fb;" | ''qu'' | {{IPA|/kw/}} | ''quick'' |- | style="background:#eaf5ed;" | ''ph'' | {{IPA|/f/}} | يوناني ٻوليءَ مان نڪتل لفظن ۾، جيئن ''phone'' |} اڪيلو اکر ''x'' لفظ جي شروعات ۾ عام طور {{IPA|/z/}} ۽ ٻين ڪيترين جڳهن تي {{IPA|/ks/}} طور اچاريو ويندو آهي. انهن عام قاعدن ۾ ڪيترائي استثنا پڻ موجود آهن. اهڙا استثنا اڪثر ٻين ٻولين مان ورتل لفظن جي اصل هجي برقرار رکڻ سبب پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=653}} ڪجهه استثنا شروعاتي جديد انگريزيءَ جي دور ۾ عالمن پاران ڏنل انهن تجويزن جا باقي رهيل اثر آهن، جن تحت جرمنڪ اصل وارن انگريزي لفظن جي هجي کي لاطيني هجي جي نمونن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي هئي.{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=654}} === حرف علت جي هجي ۽ اچار === انگريزيءَ جي [[حرف علت|حرف علتن]] جي صورت ۾ هجي ۽ اچار جي وچ ۾ تعلق وينجنن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ غير باقاعده آهي. انگريزيءَ ۾ حرف علت جا فونيم انهن اڪيلن اکرن جي تعداد کان گهڻو وڌيڪ آهن، جيڪي عام طور حرف علت لکڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. اهي اکر آهن: ''a''، ''e''، ''i''، ''o''، ''u'' ۽ ''y''؛ جڏهن⁠تہ ''w'' تمام ٿورن مخصوص حالتن ۾ حرف علت جي نمائندگيءَ ۾ حصو وٺندو آهي. انهيءَ سبب ڪجهه نام نهاد [[ڊگها ۽ مختصر حرف علت|ڊگها حرف علت]] (long vowels) ٻن يا وڌيڪ اکرن جي مجموعن سان ظاهر ڪيا ويندا آهن. مثال طور: {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |+ انگريزيءَ ۾ حرف علت جي هجي جا مثال ! style="background:#245681;color:white;" | لفظ ! style="background:#245681;color:white;" | حرف علت جي نمائندگي ! style="background:#245681;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#eaf2fb;" | ''boat'' | ''oa'' | ٻن اکرن جو مجموعو |- | style="background:#eaf5ed;" | ''how'' | ''ow'' | ٻن اکرن جو مجموعو |- | style="background:#fff1dc;" | ''stay'' | ''ay'' | ٻن اکرن جو مجموعو |- | style="background:#f0eafb;" | ''note'' | آخري ''e'' | تاريخي بنياد وارو خاموش ''e'' |- | style="background:#eaf2fb;" | ''cake'' | آخري ''e'' | تاريخي بنياد وارو خاموش ''e'' |} انگريزيءَ ۾ لفظ جي آخر ۾ ايندڙ خاموش ''e'' (silent e) ڪيترن لفظن ۾ اڳئين حرف علت جي اچار بابت اشارو ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ اهو پاڻ الڳ آواز طور نه اچاريو ويندو آهي.{{sfn|Abercrombie|Daniels|2006}} === برطانوي ۽ آمريڪي صورتخطي === برطانوي ۽ آمريڪي انگريزيءَ جي معياري هجي ۾ ڪجهه منظم فرق موجود آهن. اهي فرق عام طور لفظن جي لکيل صورت سان لاڳاپيل آهن ۽ ضروري ناهي تہ هر حالت ۾ اچار جو فرق پڻ ظاهر ڪن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برطانوي ۽ آمريڪي انگريزيءَ جي هجي ۾ ڪجهه فرق ! style="background:#245681;color:white;" | برطانوي صورت ! style="background:#245681;color:white;" | آمريڪي صورت ! style="background:#245681;color:white;" | سنڌي معنيٰ |- | style="background:#eaf2fb;" | ''colour'' | ''color'' | رنگ |- | style="background:#eaf5ed;" | ''centre'' | ''center'' | مرڪز |- | style="background:#fff1dc;" | ''theatre'' | ''theater'' | ناٽڪ گهر |- | style="background:#f0eafb;" | ''travelling'' | ''traveling'' | سفر ڪرڻ |- | style="background:#eaf2fb;" | ''defence'' | ''defense'' | دفاع |} انهن مثالن ۾ ''colour/color''، ''centre/center''، ''theatre/theater''، ''travelling/traveling'' ۽ ''defence/defense'' جهڙا فرق انگريزيءَ جي مختلف معياري صورتن جو حصو آهن. انهن مان ڪنهن هڪ صورت کي هر صورتحال ۾ غلط قرار ڏيڻ مناسب ناهي؛ صحيح صورت جو دارومدار استعمال ٿيندڙ معياري هجي تي آهي. === انگريزي صورتخطي ۽ پڙهڻ سکڻ === انگريزي صورتخطيءَ جي پيچيده تاريخ جو هڪ نتيجو اهو آهي تہ انگريزي پڙهڻ ۽ لکڻ سکڻ ڪيترن شاگردن لاءِ ڏکيو ٿي سگهي ٿو. اسڪولن جي شاگردن کي انگريزيءَ ۾ آزاديءَ سان روانيءَ سان پڙهڻ جي صلاحيت حاصل ڪرڻ لاءِ، اطالوي، هسپانوي ۽ جرمن سميت ڪيترين ٻين ٻولين جي ڀيٽ ۾، وڌيڪ وقت لڳي سگهي ٿو.{{sfn|Dehaene|2009}} تنهن هوندي به انگريزي پڙهڻ سکندڙن لاءِ عام استعمال وارن لفظن جي معياري هجي ۾ موجود آوازن ۽ لکيل نشانين جي باقاعده لاڳاپن کي سکڻ فائديمند آهي.{{sfn|Daniels|Bright|1996|p=653}} اهڙي تدريسي طريقي سان ٻارن ۾ انگريزي پڙهڻ جون ڏکيائيون پيدا ٿيڻ جو خطرو نمايان طور گهٽائي سگهجي ٿو.{{sfn|McGuinness|1997}}{{sfn|Shaywitz|2003}} جيڪڏهن پرائمري اسڪولن جي استادن کي انگريزي صورتخطيءَ ۾ [[صرفيو|صرفين]] (morphemes) جي نمائندگيءَ جي بنيادي اهميت بابت وڌيڪ آگاهي ڏني وڃي تہ اهو شاگردن کي انگريزي پڙهڻ ۽ لکڻ وڌيڪ اثرائتي نموني سکڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.{{sfn|Mountford|2006|p=159}} === اوقاف جون نشانيون === انگريزي لکڻيءَ ۾ [[اوقاف جون نشانيون|اوقاف جي نشانين]] (پنڪچوئيشن مارڪس) جو اهڙو نظام پڻ موجود آهي، جيڪو دنيا جي گهڻين الفابيٽ تي ٻڌل ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ نظامن سان مشابهت رکي ٿو. اوقاف جي نشانين جو مقصد جملن ۾ موجود اهم گرامري لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ آهي، جيئن پڙهندڙ لکيل متن جي معنيٰ وڌيڪ آسانيءَ سان سمجهي سگهن. اهي نشانيون متن کي بلند آواز سان پڙهڻ وقت ضروري وقفي، جملي جي بناوت ۽ ٻين اهم خصوصيتن بابت پڻ رهنمائي ڪن ٿيون.{{sfn|Lawler|2006|p=290}} == انگريزي ادب == انگريزي ادب جي تاريخ ۾ پراڻي انگريزيءَ جي رزميه شاعري، وچين انگريزيءَ جون منظوم ڪهاڻيون، رينيسانس دور جا ڊراما، ناول، جديد شاعري ۽ نوآبادياتي ۽ نوآباديات کان پوءِ جو ادب شامل آهن. [[جيفري چاسر]] وچين انگريزي ادب جي اهم شخصيتن مان هڪ هو. [[وليم شيڪسپيئر]] جي ڊرامن ۽ شاعريءَ انگريزي ادب ۾ نمايان مقام حاصل ڪيو. پوءِ [[جان ملٽن]]، [[جين آسٽن]]، [[چارلس ڊڪنز]]، [[ورجينيا وولف]] ۽ ٻين ليکڪن انگريزي نثر، شاعري ۽ ناول جي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انگريزي ادب رڳو برطانيا تائين محدود ناهي. آمريڪا، آفريڪا، ڏکڻ ايشيا، ڪيريبين ۽ ٻين علائقن ۾ انگريزيءَ ۾ لکيل ادب مختلف سماجي، تاريخي ۽ ثقافتي تجربن جي نمائندگي ڪري ٿو. == تعليم، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ انگريزي == انگريزي دنيا جي ڪيترين يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ سائنسي رسالن ۾ استعمال ٿيندڙ اهم ٻولي آهي. جديد ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر، پروگرامنگ، بين الاقوامي تحقيق ۽ ٽيڪنيڪي دستاويزن ۾ انگريزيءَ جي وڏي موجودگي آهي. تنهن هوندي به علمي پيداوار ۽ تحقيق دنيا جي ٻين ڪيترين ٻولين ۾ پڻ ٿئي ٿي. انگريزيءَ جي عالمي اهميت سان گڏ ٻوليائي برابري، مادري ٻولين ۾ تعليم، ترجمي ۽ علم تائين رسائيءَ جا سوال پڻ پيدا ٿين ٿا. == لاڳاپيل مضمون == * [[پراڻي انگريزي]] * [[وچين انگريزي]] * [[جديد انگريزي]] * [[انگريزي الفابيٽ]] * [[انگريزي گرامر]] * [[انگريزي ادب]] * [[انگريزي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[جرمنڪ ٻوليون]] * [[هند-يورپي ٻولي خاندان]] * [[پاڪستاني انگريزي]] * [[برطانوي انگريزي]] * [[آمريڪي انگريزي]] * [[عالمي رابطي جي ٻولي]] ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://www.ethnologue.com/language/eng Ethnologue — English] * [https://www.britannica.com/topic/English-language Encyclopaedia Britannica — English language] * [https://www.oed.com/ Oxford English Dictionary] * [https://www.un.org/en/our-work/official-languages United Nations — Official Languages] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:English_language Wikimedia Commons — English language] {{گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون}} {{ڪومنز زمرو|English language}} [[زمرو:انگريزي ٻولي]] [[زمرو:جرمنڪ ٻوليون]] [[زمرو:هند-يورپي ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:پاڪستان جون ٻوليون]] [[زمرو:برطانيا جون ٻوليون]] [[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون جون ٻوليون]] [[زمرو:آسٽريليا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]] [[زمرو:عالمي ٻوليون]] [[زمرو:انگريزي ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:انگريزي ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:هند-يورپي ٻوليون]] [[زمرو:اشتقاقي ٻوليون]] [[زمرو:انٽيگوا ۽ باربودا جون ٻوليون]] [[زمرو:انڊيا جون ٻوليون]] [[زمرو:برطانيا جون ٻوليون]] [[زمرو:برمودا جون ٻوليون]] [[زمرو:بوٽسوانا جون ٻوليون]] [[زمرو:بيليز جون ٻوليون]] [[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]] [[زمرو:تائيوان جون ٻوليون]] [[زمرو:ٽرينڊڊ ۽ ٽوباگو جون ٻوليون]] [[زمرو:ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو جون ٻوليون]] [[زمرو:ثقافتي عالمگيريت]] [[زمرو:پاپوا نيو گني جون ٻوليون]] [[زمرو:پاڪستان جون ٻوليون]] [[زمرو:پوپا نيو گائينا جون ٻوليون]] [[زمرو:جاميڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:جرمنڪ ٻوليون]] [[زمرو:جميڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:روانڊا جون ٻوليون]] [[زمرو:زمبابوي جون ٻوليون]] [[زمرو:زمبيا جون ٻوليون]] [[زمرو:زيمبيا جون ٻوليون]] [[زمرو:سامووا جون ٻوليون]] [[زمرو:سموئا جون ٻوليون]] [[زمرو:سنگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:سوازي لينڊ جون ٻوليون]] [[زمرو:سوڊان جون ٻوليون]] [[زمرو:سولومون ٻيٽن جون ٻوليون]] [[زمرو:سيچيليس جون ٻوليون]] [[زمرو:سيراليون جون ٻوليون]] [[زمرو:سيري لون جون ٻوليون]] [[زمرو:سيليڪاز جون ٻوليون]] [[زمرو:سينٽ لوسيا جون ٻوليون]] [[زمرو:سينگاپور جون ٻوليون]] [[زمرو:فاعلي فعلي مفعولي ٻوليون]] [[زمرو:فجي جون ٻوليون]] [[زمرو:فلپائن جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪرباتي جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪيمرون جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪينيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪينيڊا جون ٻوليون]] [[زمرو:گانا جون ٻوليون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جون ٻوليون]] [[زمرو:گرينڊا جون ٻوليون]] [[زمرو:گهانا جون ٻوليون]] [[زمرو:گيانا جون ٻوليون]] [[زمرو:گيمبيا جون ٻوليون]] [[زمرو:لابيريا جون ٻوليون]] [[زمرو:لاطيني ٻوليون]] [[زمرو:لائبيريا جون ٻوليون]] [[زمرو:ليسوٿو جون ٻوليون]] [[زمرو:ليسوٽو جون ٻوليون]] [[زمرو:مالاوي جون ٻوليون]] [[زمرو:مالٽا جون ٻوليون]] [[زمرو:ملاوي جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:ناريو جون ٻوليون]] [[زمرو:نائجيريا جون ٻوليون]] [[زمرو:نميبيا جون ٻوليون]] [[زمرو:نيميبيا جون ٻوليون]] [[زمرو:نيوزي لينڊ جون ٻوليون]] [[زمرو:نيو زيلينڊ جون ٻوليون]] [[زمرو:وانواتو جون ٻوليون]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:يوگنڊا جون ٻوليون]] [[زمرو:آسٽريليا جون ٻوليون]] [[زمرو:آئرلينڊ جون ٻوليون]] 9eyr82tobdmq9vaqfosf41ksf3obm03 0 17137 427190 419645 2026-11-02T19:06:03Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[علم رياضيات]] کي [[علم رياضي]] ڏانھن چوريو 419645 wikitext text/x-wiki [[فائل:Maths.png|thumb|]] '''رياضيات''' <small>(mathematics)</small>، مطالعي جو شعبو، جيڪو تجرباتي سائنسن ۽ پاڻ رياضيات جي ضرورتن لاء طريقن <small>(Methods)،</small> نظرين (<small>Theories</small>) ۽ مسلمات (<small>Theorems</small>)، جيڪا ترقي يافته ۽ ثابت ڪيا ويا آهن، کي دريافت ۽ منظم ڪري ٿو. رياضيات جا ڪيترائي شعبا آهن، جن ۾ نمبر ٿيوري (انگن جو مطالعو)، الجبرا (فارمولن ۽ لاڳاپيل ساختن جو مطالعو)، جاميٽري (شڪلن ۽ اسپيس جنهن ۾ اها آهن، جو مطالعو)، ڪيلکولس (مسلسل تبديلين جو مطالعو) ۽ سيٽ ٿيوري (جيڪا هن وقت سڀني رياضيات لاءِ بنياد جي طور تي استعمال ڪئي ويندي آهي)، شامل آهن. رياضيات ۾ تجريدي شين، جيڪي يا ته فطرت کان تجريد آهن يا جديد رياضيات ۾ خالص تجريدي شيون جنهن کي ڪجهه خاص خاصيتن لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جنهن کي محور (axiom) سڏيو ويندو آهي، جي وضاحت ۽ ڦيرڦار شامل آهي. رياضيات شين جي خاصيتن کي ثابت ڪرڻ لاءِ خالص منطق ۽ دليل، هڪ ثبوت جيڪو اڳ ۾ ئي قائم ڪيل نتيجن لاءِ ڪٽائيندڙ ضابطن (deductive rules) جي اطلاق جي تسلسل تي مشتمل آهي، استعمال ڪري ٿي. انهن نتيجن ۾، اڳ ۾ ثابت ٿيل نظريا، محور، ۽ فطرت کان تجريد جي صورت ۾، ڪجهه بنيادي خاصيتون جيڪيون غور هيٺ نظريي لاء صحيح شروعاتي نقطا سمجهيا وڃن ٿا. رياضيات فطري سائنس، انجنيئرنگ، طب، فنانس، ڪمپيوٽر سائنس ۽ سماجي سائنس جي ضرورت آهي. جيتوڻيڪ رياضيات کي وڏي پيماني تي ماڊلنگ رجحان لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. رياضيات جي بنيادي حقيقتون ڪنهن به سائنسي تجربن کان آزاد آهن. رياضيات جا ڪجهه علائقا، جهڙوڪ شماريات ۽ گيم جو نظريو (Game Theory)، انهن جي اطلاقن سان ويجهي لاڳاپي ۾ ترقي ڪيو آهي ۽ اڪثر ڪري لاڳو ڪيل رياضيات جي تحت گروپ ٿيل آهن. ٻيا علائقا ڪنهن به اطلاق جي بغير، آزاديء سان ترقي ڪيا آهن (۽ انهي ڪري، انهن کي خالص رياضيات سڏيو ويندو آهي) پر اڪثر بعد ۾ عملي اطلاق ڳوليندا آهن. * [[رياضي|حسابي رياضي]] * [[آلجبرا]] * [[جاميٽري]] * [[ڪيلڪيولس]] * [[انگن جو نظريو]] * [[شماريات]] == تفصيل == '''رياضيات''' (Mathematics) جو لفظ رياضت مان بڻيو آهي جنهنجو مطلب، سکڻ يا مشق ڪرڻ يا پڙهڻ ٿيندو آهي. رياضي جو علم اصل ۾، انگن جي استعمال جي ذريعي مقدارن جي خاصيتن ۽ ان جي وچ ۾ تعلقن جي تحقيق ۽ مطالعي کي چيو وڃي ٿو، ان کان علاوه ان ۾ ڍانچن، شڪلن ۽ تبدلات سان لاڳاپيل بحث بہ ڪيو وڃي ٿو. ھن علم جي باري ۾ گمان غالب آھي تہ ھن جي ابتدا يا ارتقاء دراصل ڳڻڻ (شمار ڪرڻ)، پئمائش ڪرڻ ۽ شين جي شڪلن ۽ حرڪتن جو مطالعو ڪرڻ جھڙن بنيادي عملن جي تجريد (abstraction) ۽ منطقي استدلال (logical reasoning) جي ذريعي ٿي. رياضي دان، انھن تصورن ۽ فڪرن جي جيڪي مٿي ڏنل آھن، ڇنڊ ڇاڻ ڪندا آھن ۽ انھن سان لاڳاپيل بحث ڪندا آھن. ان جو مقصد نئين گمان ڪيل خيالن (conjecture) جي لاءِ صيغا (formula) اخذ ڪرڻ ھوندو آھي ۽ پوءِ احتياط سان چونڊيل مسلمات (axioms)، تعريفن ۽ قاعدن جي مدد سان رياضي جي اخذ ڪيل صيغن کي درست ثابت ڪرڻ آھي. بنيادي قسم جي رياضي جي معلومات جو استعمال قديم زماني کان ئي مشھور آھي ۽ قديم [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا|بين النهرين]] ۽ قديم [[هندستان]] جي تھذيبن ۾ ان جا آثار ملن ٿا (ڏسو: [[رياضي جي تاريخ]]). اڄ دنيا ڀر ۾ علم رياضي [[سائنس]]، [[انجنيئرنگ]]، [[طب]] ۽ [[معاشيات]] سميت تمام علمي شعبن ۾ استعمال ڪيو پيو وڃي ۽ انھن اھم شعبن ۾ استعمال ٿيڻ واري رياضي کي عموماََ اطلاقي رياضي چيو وڃي ٿو تہ انھن شعبن تي رياضي جو نفاذ ڪري ۽ رياضي جي مدد وٺي ڪري نہ صرف نئين رياضياتي پھلوئن جي دريافت جا رستا کلجي وجهڻ ٿا، بلڪه، ڪڏهن ڪڏهن، رياضي ۽ ٻين شعبن جي انضمام يا ميلاپ سان، علم جا مڪمل طور تي نئين شعبي جي وجود ۾ اچڻ جا مثال موجود آهن. تاريخي طور تي، ثبوت جو تصور ۽ ان سان لاڳاپيل رياضياتي سختي پهريون ڀيرو يوناني رياضي ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي اقليدس (Euclide) جي عنصرن ۾. ان جي شروعات کان وٺي، رياضي کي بنيادي طور تي جاميٽري ۽ رياضي ۾ ورهايو ويو (قدرتي انگن ۽ جزن جي ڦيرڦار)، 16هين ۽ 17هين صدي تائين، جڏهن الجبرا ۽ ڪيلکولس کي نئين شعبن طور متعارف ڪرايو ويو. ان وقت کان وٺي، رياضياتي جدت ۽ سائنسي دريافتن جي وچ ۾ رابطي ٻنهي جي ترقي ۾ لاڳاپا اضافو ٿي چڪو آهي. 19هين صدي جي آخر ۾، رياضي جو بنيادي بحران محوري طريقي جي سسٽمائيزيشن جو سبب بڻيو، جنهن ۾ رياضياتي علائقن جي تعداد ۽ انهن جي استعمال جي شعبن ۾ هڪ ڊرامائي واڌ جو اعلان ڪيو. همعصر رياضيات جي مضمونن جي درجه بندي رياضي جي سٺ کان وڌيڪ پهرين-سطح جي علائقن کي لسٽ ڪري ٿي. ==نالو== [[انگريزي ٻولي]] ۾ به ميٿميٽڪس (mathematics) جو لفظ [[يوناني ٻولي]] جي لفظ، ميٿيما (mathema) مان ماخوذ ڪيل آهي جنهن جو مطلب سکڻ يا پڙهڻ آهي. ==رياضي جا ميدان== {{رياضي جا ميدان}} [[ريناسنس|رينائسنس]] کان اڳ، رياضي ٻن مکيه علائقن ۾ ورهايل هئي: رياضي، انگن جي ڦيرڦار جي حوالي سان ۽ جاميٽري، شڪلن جي مطالعي جي حوالي سان.<ref>{{cite book|title=The Development of Mathematics|url=https://archive.org/details/developmentofmat0000bell_x2o8|last=Bell|first=E. T.|publisher=Dover Publications|year=1945|isbn=978-0-486-27239-9|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/developmentofmat0000bell_x2o8/page/3 3]|chapter=General Prospectus|lccn=45010599|oclc=523284|quote=... mathematics has come down to the present by the two main streams of number and form. The first carried along arithmetic and algebra, the second, geometry.|author-link=Eric Temple Bell|orig-date=1940}}</ref> ڪوڙي سائنس جا ڪي قسم، جهڙوڪ علم اعداد (Numerology) ۽ علم نجوم، ان وقت رياضي کان واضح طور تي فرق نه ڪيو ويو.<ref>{{cite book|title=The Development of Mathematics|url=https://archive.org/details/developmentofmat0000bell_x2o8|last=Bell|first=E. T.|publisher=Dover Publications|year=1945|isbn=978-0-486-27239-9|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/developmentofmat0000bell_x2o8/page/3 3]|chapter=General Prospectus|lccn=45010599|oclc=523284|quote=... mathematics has come down to the present by the two main streams of number and form. The first carried along arithmetic and algebra, the second, geometry.|author-link=Eric Temple Bell|orig-date=1940}}</ref> ريناسنس دوران، ٻه وڌيڪ علائقا ظاهر ٿيا. رياضياتي اشارا الجبرا جو سبب بڻيو، جيڪو تقريبن فارمولن جي مطالعي ۽ ڦيرڦار تي مشتمل آهي. ڳڻپيوڪر (Caculus)، ٻن ذيلي شعبن تي مشتمل آهي فرق واري (Differential) ۽ انٽيگرل ڳڻپيوڪر (Integral Calculus) مسلسل ڪمن جو مطالعو آهي، جيڪي مختلف مقدارن جي وچ ۾ عام طور تي غير لڪيري لاڳاپن کي ماڊل ڪن ٿا، جيئن متغيرن مقدارن جي نمائندگي، متغير طور ڪن ٿا. هيءَ تقسيم چئن مکيه علائقن؛ رياضي، جاميٽري، الجبرا ۽ ڳڻپيوڪر، 19هين صدي جي آخر تائين برقرار رهي.<ref>{{cite book|title=Mathematics in Society and History|last=Restivo|first=Sal|publisher=[[Kluwer Academic Publishers]]|year=1992|isbn=0-7923-1765-3|editor-last=Bunge|editor-first=Mario|editor-link=Mario Bunge|series=Episteme|volume=20|page=14|chapter=Mathematics from the Ground Up|lccn=25709270|oclc=92013695|author-link=Sal Restivo}}</ref> فلڪياتي ميڪانڪس ۽ سولڊ ميڪنڪس جهڙا علائقا ان وقت رياضي دان پڙهندا هئا، پر هاڻي انهن کي فزڪس سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book|title=Leonhard Euler and the Foundations of Celestial Mechanics|last=Musielak|first=Dora|publisher=[[Springer International Publishing]]|year=2022|isbn=978-3-031-12321-4|series=History of Physics|doi=10.1007/978-3-031-12322-1|eissn=2730-7557|issn=2730-7549|oclc=1332780664|author-link=Dora Musielak|s2cid=253240718}}</ref>ڪمبينيٽرونڪس (combinatorics) جو موضوع گهڻو ڪري رڪارڊ ٿيل تاريخن لاءِ مطالعو ڪيو ويو آهي، پر سترهين صديءَ تائين رياضي جي الڳ شاخ نه بڻجي سگهيو.<ref>{{cite journal|last=Biggs|first=N. L.|date=May 1979|title=The roots of combinatorics|journal=Historia Mathematica|volume=6|issue=2|pages=109–136|doi=10.1016/0315-0860(79)90074-0|issn=0315-0860|eissn=1090-249X|lccn=75642280|oclc=2240703|doi-access=free}}</ref> 19هين صدي جي آخر ۾، رياضي ۾ بنيادي بحران ۽ نتيجي ۾ محوري طريقي جي سسٽمائيزيشن رياضي جي نئين علائقن جي ڌماڪي جو سبب بڻيو.<ref name="Warner_20132">{{cite web|url=https://www.math.columbia.edu/~warner/notes/SplashTalk.pdf|title=Splash Talk: The Foundational Crisis of Mathematics|last=Warner|first=Evan|publisher=[[Columbia University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322165544/https://www.math.columbia.edu/~warner/notes/SplashTalk.pdf|archive-date=March 22, 2023|access-date=February 3, 2024|url-status=dead}}</ref> سال 2020ع جي رياضي جي مضمون جي درجه بندي ۾ 63 کان گهٽ نه پهرين سطح وارا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite journal|last1=Dunne|first1=Edward|last2=Hulek|first2=Klaus|author2-link=Klaus Hulek|date=March 2020|title=Mathematics Subject Classification 2020|url=https://www.ams.org/journals/notices/202003/rnoti-p410.pdf|journal=Notices of the American Mathematical Society|volume=67|issue=3|pages=410–411|doi=10.1090/noti2052|issn=0002-9920|eissn=1088-9477|lccn=sf77000404|oclc=1480366|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803203928/https://www.ams.org/journals/notices/202003/rnoti-p410.pdf|archive-date=August 3, 2021|access-date=February 3, 2024|quote=The new MSC contains 63 two-digit classifications, 529 three-digit classifications, and 6,006 five-digit classifications.|doi-access=free|url-status=live}}</ref> انهن علائقن مان ڪجهه پراڻن ڀاڱن سان ملندڙ جلندڙ آهن، جيئن انگن جو نظريو (اعليٰ رياضي جو جديد نالو) ۽ جاميٽري. پهرين سطح جي ٻين ڪيترن ئي علائقن جي نالن ۾ لفظ، ”جاميٽري“ شامل آهي يا ٻي صورت ۾ عام طور تي جاميٽري جو حصو سمجهيا وڃن ٿا. الجبرا ۽ ڳڻپيوڪر پهرين سطح جي علائقن جي طور تي ظاهر نه ٿيندا آهن پر ترتيب سان ڪيترن ئي پهرين سطح جي علائقن ۾ ورهايل آهن. 20هين صدي عيسويءَ دوران ٻيا پھرين سطح جا علائقا، جھڙوڪ رياضياتي منطق ۽ بنياد، اُڀريا يا اڳي انھن کي رياضي طور نه سمجھيو ويو ھو.<ref name="MSC2">{{cite web|url=https://zbmath.org/static/msc2020.pdf|title=MSC2020-Mathematics Subject Classification System|website=zbMath|publisher=Associate Editors of Mathematical Reviews and zbMATH|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102023805/https://zbmath.org/static/msc2020.pdf|archive-date=January 2, 2024|access-date=February 3, 2024|url-status=live}}</ref> ===انگن جو نظريو=== {{Main|انڱن جو نظريو }} [[File:Spirale Ulam 150.jpg|thumb|هي الم اسپائرل آهي، جيڪو بنيادي نمبرن جي تقسيم کي بيان ڪري ٿو. اسپائرل ۾ ڳاڙهي ڊاريون لائينون نظرياتي اندازي مطابق، پرائم هجڻ ۽ ڪوڊراٽڪ پولينوميل جي قدر هجڻ جي وچ ۾، آزاديءَ تي اشارو ڪن ٿيون، هڪ اندازو جيڪا هاڻي هارڊي ۽ لٽل ووڊ جو ڪانجيڪٽر F سان سڃاڻو ويندو آهي.]] انگن جو نظريو انگن جي ڦيرڦار سان شروع ٿيو، يعني قدرتي انگ (N) ۽ بعد ۾ انٽيجرز (Z) ۽ منطقي انگ (Q) تائين وڌايو ويو. انگ جي نظريي کي ڪنهن زماني ۾ رياضي سڏيو ويندو هو، پر اڄڪلهه اهو اصطلاح اڪثر ڪري عددي حسابن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite book|title=Fundamentals of Number Theory|last=LeVeque|first=William J.|publisher=[[Addison-Wesley Publishing Company]]|year=1977|isbn=0-201-04287-8|pages=1–30|chapter=Introduction|lccn=76055645|oclc=3519779|author-link=William J. LeVeque|s2cid=118560854}}</ref> انگن جو نظريو قديم بابل ۽ شايد چين ڏانهن واپس اچي ٿو. ٻه نمايان ابتدائي نمبر جا نظريا دان قديم يونان جو [[اقليدس]] (Euclid) ۽ اسڪندريا، مصر جو ڊيوفانتس هئا.<ref>{{cite book|title=The Queen of Mathematics: A Historically Motivated Guide to Number Theory|url=https://archive.org/details/queenofmathemati0000gold|last=Goldman|first=Jay R.|publisher=A K Peters|year=1998|isbn=1-56881-006-7|publication-place=Wellesley, MA|pages=[https://archive.org/details/queenofmathemati0000gold/page/2 2]–3|chapter=The Founding Fathers|doi=10.1201/9781439864623|lccn=94020017|oclc=30437959|s2cid=118934517}}</ref> انڱن جي نظريي جو جديد مطالعو ان جي تجريدي شڪل ۾ گهڻو ڪري پيئري ڊي فرمٽ ۽ ليون هارڊ ايولر ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي. ائڊرين-ميري ليجنڊري ۽ ڪارل فريڊرخ گاس جي مدد سان فيلڊ مڪمل طور تي ڪامياب ٿيو.<ref>{{cite book|title=Number Theory: An Approach Through History From Hammurapi to Legendre|last=Weil|first=André|publisher=Birkhäuser Boston|year=1983|isbn=0-8176-3141-0|pages=2–3|doi=10.1007/978-0-8176-4571-7|lccn=83011857|oclc=9576587|author-link=André Weil|s2cid=117789303}}</ref> ڪيتريون ئي آساني سان بيان ڪيل انگن اکرن جا مسئلن جا حل آهن جنھن کي، اڪثر ڪري رياضي کان نفيس طريقن جي ضرورت هونديون آهن. هڪ نمايان مثال فرمٽ جو آخري ٿيورم آهي. اهو اندازو 1637ع ۾ پيئر ڊي فرمٽ پاران بيان ڪيو ويو هو، پر اهو 1994ع ۾ اينڊريو وائلز طرفان ثابت ڪيو ويو، جنهن اسڪيم جي نظريي کان وٺي الجبرڪ جاميٽري، ڪيٽيگري ٿيوري ۽ هومولوجيڪل الجبرا جا اوزار استعمال ڪيا.<ref>{{cite journal|last=Kleiner|first=Israel|author-link=Israel Kleiner (mathematician)|date=March 2000|title=From Fermat to Wiles: Fermat's Last Theorem Becomes a Theorem|journal=Elemente der Mathematik|volume=55|issue=1|pages=19–37|doi=10.1007/PL00000079|issn=0013-6018|eissn=1420-8962|lccn=66083524|oclc=1567783|doi-access=free|s2cid=53319514}}</ref> ٻيو مثال گولڊباخ جو اندازو آهي، جنهن ۾ اهو ثابت ڪري ٿو ته 2 کان وڏو هر انٽيجر ٻن بنيادي انگن جو مجموعو آهي. 1742ع ۾ ڪرسچن گولڊباخ پاران بيان ڪيو ويو، اهو اندازو ڪافي ڪوشش جي باوجود اڃا تائين ثابت نه ٿي سگهيو آهي.<ref>{{cite book|title=The Goldbach Conjecture|last=Wang|first=Yuan|publisher=[[World Scientific]]|year=2002|isbn=981-238-159-7|edition=2nd|series=Series in Pure Mathematics|volume=4|pages=1–18|doi=10.1142/5096|lccn=2003268597|oclc=51533750|s2cid=14555830}}</ref> انگن جي نظريي ۾ ڪيترائي ذيلي علائقا، جن ۾ تجزياتي نمبر جو نظريو، الجبري نمبر جو نظريو، انگن جي جاميٽري (طريقه مبني)، ڊيوفانٽائن مساواتون ۽ عبوري نظريو (پرابلم اورينٽيڊ) شامل آھن.<ref name="MSC3">{{cite web|url=https://zbmath.org/static/msc2020.pdf|title=MSC2020-Mathematics Subject Classification System|website=zbMath|publisher=Associate Editors of Mathematical Reviews and zbMATH|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102023805/https://zbmath.org/static/msc2020.pdf|archive-date=January 2, 2024|access-date=February 3, 2024|url-status=live}}</ref> === جاميٽري === {{Main|جاميٽري }} [[File:Triangles (spherical geometry).jpg|thumb|هڪ گولي جي مٿاڇري تي، اقليدس جي جاميٽري صرف مقامي تقريبن جي طور تي لاڳو ٿئي ٿي. وڏي پيماني لاءِ ٽڪنڊي جي زاوين جو مجموعو °180 جي برابر نا هوندو هي.]] جاميٽري رياضي جي قديم ترين شاخن مان هڪ آهي. ان جي شروعات تجرباتي شين سان ٿي جيڪا شڪلين جي حوالي سان ٿي، جيئن ته لائينون، زاويا ۽ دائرا، جيڪي خاص طور تي سروي ۽ فن تعمير جي ضرورتن لاءِ ٺاهيا ويا، پر ان کان پوءِ ڪيترن ئي ٻين ذيلي شعبن ۾ ترقي ڪري چڪو آهي. هڪ بنيادي جدت هئي قديم يونانين پاران ثبوتن جي تصور جو تعارف، جنهن جي ضرورت آهي ته هر دعوي کي ثابت ڪيو وڃي. مثال طور، ماپ جي ذريعي تصديق ڪرڻ ڪافي ناهي ته، چئو، ٻه ڊگھيون برابر آهن؛ انهن جي برابري کي ثابت ٿيڻ گهرجي استدلال جي ذريعي اڳوڻي قبول ٿيل نتيجن (نظريات) ۽ ڪجهه بنيادي بيانن مان. بنيادي بيان ثبوت جي تابع نه آهن ڇو ته اهي خود واضح آهن (موضوعات)، يا مطالعي جي موضوع جي تعريف جو حصو آهن (محور). هي اصول، سڀني رياضيات لاءِ بنيادي، پهريون ڀيرو جاميٽري لاءِ وضاحت ڪئي وئي هئي، ۽ 300 ق. نتيجي ۾ نڪرندڙ ايڪليڊين جاميٽري شڪلين جو مطالعو آهي ۽ انهن جي ترتيبن کي اڪيليڊن جهاز (جهاز جي جاميٽري) ۽ ٽي-dimensional Euclidean اسپيس ۾ لائينن، جهازن ۽ دائرن مان ٺهيل آهي. Euclidean جاميٽري 17 صدي عيسويء تائين طريقن يا دائري ۾ تبديلي جي بغير ترقي ڪئي وئي، جڏهن ريني ڊيڪارٽ متعارف ڪرايو جنهن کي هاڻي ڪارٽسين ڪوآرڊينيٽ سڏيو ويندو آهي. هن پيراڊم جي هڪ وڏي تبديلي کي قائم ڪيو: حقيقي انگن کي لڪير جي حصن جي ڊيگهه جي طور تي بيان ڪرڻ جي بدران، اهو انهن جي همراهن کي استعمال ڪندي پوائنٽن جي نمائندگي ڪرڻ جي اجازت ڏني، جيڪي انگ آهن. الجبرا (۽ بعد ۾، حساب ڪتاب) اهڙيء طرح جاميٽري مسئلن کي حل ڪرڻ لاء استعمال ڪري سگهجي ٿو. is one of the oldest branches of mathematics. It started with empirical recipes concerning shapes, such as [[line (geometry)|lines]], [[angle]]s and [[circle]]s, which were developed mainly for the needs of [[surveying]] and [[architecture]], but has since blossomed out into many other subfields.<ref name="Straume_2014">{{Cite arXiv|last=Straume |first=Eldar |date=September 4, 2014 |title=A Survey of the Development of Geometry up to 1870 |class=math.HO |eprint=1409.1140 }}</ref> A fundamental innovation was the ancient Greeks' introduction of the concept of [[mathematical proof|proof]]s, which require that every assertion must be ''proved''. For example, it is not sufficient to verify by [[measurement]] that, say, two lengths are equal; their equality must be proven via reasoning from previously accepted results ([[theorem]]s) and a few basic statements. The basic statements are not subject to proof because they are self-evident ([[postulate]]s), or are part of the definition of the subject of study ([[axiom]]s). This principle, foundational for all mathematics, was first elaborated for geometry, and was systematized by [[Euclid]] around 300 BC in his book ''[[Euclid's Elements|Elements]]''.<ref>{{cite book |last=Hilbert |first=David |author-link=David Hilbert |year=1902 |title=The Foundations of Geometry |page=1 |publisher=[[Open Court Publishing Company]] |doi=10.1126/science.16.399.307 |lccn=02019303 |oclc=996838 |s2cid=238499430 |url={{GBurl|id=8ZBsAAAAMAAJ}} |access-date=February 6, 2024}} {{free access}}</ref><ref>{{cite book |last=Hartshorne |first=Robin |author-link=Robin Hartshorne |year=2000 |chapter=Euclid's Geometry |pages=9–13 |title=Geometry: Euclid and Beyond |publisher=[[Springer New York]] |isbn=0-387-98650-2 |lccn=99044789 |oclc=42290188 |url={{GBurl|id=EJCSL9S6la0C|p=9}} |access-date=February 7, 2024}}</ref> The resulting [[Euclidean geometry]] is the study of shapes and their arrangements [[straightedge and compass construction|constructed]] from lines, [[plane (geometry)|planes]] and circles in the [[Euclidean plane]] ([[plane geometry]]) and the three-dimensional [[Euclidean space]].{{efn|This includes [[conic section]]s, which are intersections of [[circular cylinder]]s and planes.}}<ref name=Straume_2014 /> Euclidean geometry was developed without change of methods or scope until the 17th century, when [[René Descartes]] introduced what is now called [[Cartesian coordinates]]. This constituted a major [[Paradigm shift|change of paradigm]]: Instead of defining [[real number]]s as lengths of [[line segments]] (see [[number line]]), it allowed the representation of points using their ''coordinates'', which are numbers. Algebra (and later, calculus) can thus be used to solve geometrical problems. Geometry was split into two new subfields: [[synthetic geometry]], which uses purely geometrical methods, and [[analytic geometry]], which uses coordinates systemically.<ref>{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |author-link=Carl B. Boyer |year=2004 |orig-date=1956 |chapter=Fermat and Descartes |pages=[https://archive.org/details/historyofanalyti0000boye_v8x5/page/74 74]–102 |title=History of Analytic Geometry |url=https://archive.org/details/historyofanalyti0000boye_v8x5 |publisher=[[Dover Publications]] |isbn=0-486-43832-5 |lccn=2004056235 |oclc=56317813}}</ref> Analytic geometry allows the study of [[curve]]s unrelated to circles and lines. Such curves can be defined as the [[graph of a function|graph of functions]], the study of which led to [[differential geometry]]. They can also be defined as [[implicit equation]]s, often [[polynomial equation]]s (which spawned [[algebraic geometry]]). Analytic geometry also makes it possible to consider Euclidean spaces of higher than three dimensions.<ref name=Straume_2014 /> In the 19th century, mathematicians discovered [[non-Euclidean geometries]], which do not follow the [[parallel postulate]]. By questioning that postulate's truth, this discovery has been viewed as joining [[Russell's paradox]] in revealing the [[foundational crisis of mathematics]]. This aspect of the crisis was solved by systematizing the axiomatic method, and adopting that the truth of the chosen axioms is not a mathematical problem.<ref>{{cite journal |last=Stump |year=1997 |first=David J. |title=Reconstructing the Unity of Mathematics circa 1900 |journal=[[Perspectives on Science]] |volume=5 |issue=3 |page=383–417 |doi=10.1162/posc_a_00532 |eissn=1530-9274 |issn=1063-6145 |lccn=94657506 |oclc=26085129 |s2cid=117709681 |url=https://philpapers.org/archive/STURTU.pdf |access-date=February 8, 2024}}</ref><ref name=Kleiner_1991 /> In turn, the axiomatic method allows for the study of various geometries obtained either by changing the axioms or by considering properties that [[Invariant (mathematics)|do not change]] under specific transformations of the [[space (mathematics)|space]].<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=February 1996 |title=Non-Euclidean geometry |website=MacTuror |publisher=[[University of St. Andrews]] |publication-place=Scotland, UK |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Non-Euclidean_geometry/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106142807/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Non-Euclidean_geometry/ |archive-date=November 6, 2022 |access-date=February 8, 2024}}</ref> Today's subareas of geometry include:<ref name="MSC">{{cite web|url=https://zbmath.org/static/msc2020.pdf|title=MSC2020-Mathematics Subject Classification System|website=zbMath|publisher=Associate Editors of Mathematical Reviews and zbMATH|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102023805/https://zbmath.org/static/msc2020.pdf|archive-date=January 2, 2024|access-date=February 3, 2024|url-status=live}}</ref> * [[Projective geometry]], introduced in the 16th century by [[Girard Desargues]], extends Euclidean geometry by adding [[points at infinity]] at which [[parallel lines]] intersect. This simplifies many aspects of classical geometry by unifying the treatments for intersecting and parallel lines. * [[Affine geometry]], the study of properties relative to [[parallel (geometry)|parallelism]] and independent from the concept of length. * [[Differential geometry]], the study of curves, surfaces, and their generalizations, which are defined using [[differentiable function]]s. * [[Manifold theory]], the study of shapes that are not necessarily embedded in a larger space. * [[Riemannian geometry]], the study of distance properties in curved spaces. * [[Algebraic geometry]], the study of curves, surfaces, and their generalizations, which are defined using [[polynomial]]s. * [[Topology]], the study of properties that are kept under [[continuous deformation]]s. ** [[Algebraic topology]], the use in topology of algebraic methods, mainly [[homological algebra]]. * [[Discrete geometry]], the study of finite configurations in geometry. * [[Convex geometry]], the study of [[convex set]]s, which takes its importance from its applications in [[convex optimization|optimization]]. * [[Complex geometry]], the geometry obtained by replacing real numbers with [[complex number]]s. === Algebra === {{Main|Algebra}} [[File:Quadratic formula.svg|thumb|alt=refer to caption |The [[quadratic formula]], which concisely expresses the solutions of all [[quadratic equation]]s|class=skin-invert-image]] [[File:Rubik's cube.svg|thumb|alt=A shuffled 3x3 rubik's cube |The [[Rubik's Cube group]] is a concrete application of [[group theory]].<ref>{{cite book |last=Joyner |first=David |year=2008 |chapter=The (legal) Rubik's Cube group |title=Adventures in Group Theory: Rubik's Cube, Merlin's Machine, and Other Mathematical Toys |pages=219–232 |edition=2nd |publisher=[[Johns Hopkins University Press]] |isbn=978-0-8018-9012-3 |lccn=2008011322 |oclc=213765703}}</ref>]] Algebra is the art of manipulating [[equation]]s and formulas. [[Diophantus]] (3rd century) and [[al-Khwarizmi]] (9th century) were the two main precursors of algebra.<ref>{{cite journal |last1=Christianidis |first1=Jean |last2=Oaks |first2=Jeffrey |date=May 2013 |title=Practicing algebra in late antiquity: The problem-solving of Diophantus of Alexandria |journal=Historia Mathematica |volume=40 |issue=2 |pages=127–163 |doi=10.1016/j.hm.2012.09.001 |doi-access=free |eissn=1090-249X |issn=0315-0860 |lccn=75642280 |oclc=2240703 |s2cid=121346342}}</ref>{{sfn|Kleiner|2007|loc="History of Classical Algebra" pp. 3–5}} Diophantus solved some equations involving unknown natural numbers by deducing new relations until he obtained the solution.<ref>{{Cite web |last=Shane |first=David |year=2022 |title=Figurate Numbers: A Historical Survey of an Ancient Mathematics |url=https://www.methodist.edu/wp-content/uploads/2022/06/mr2018_shane.pdf |website=[[Methodist University]] |page=20 |access-date=June 13, 2024 |quote=In his work, Diophantus focused on deducing the arithmetic properties of figurate numbers, such as deducing the number of sides, the different ways a number can be expressed as a figurate number, and the formulation of the arithmetic progressions.}}</ref> Al-Khwarizmi introduced systematic methods for transforming equations, such as moving a term from one side of an equation into the other side.<ref>{{Cite web |url=https://www.ms.uky.edu/~carl/ma330/project2/al-khwa21.html |last1=Overbay |first1=Shawn |last2=Schorer |first2=Jimmy |last3=Conger |first3=Heather |title=Al-Khwarizmi |website=[[University of Kentucky]] |access-date=June 13, 2024}}</ref> The term ''algebra'' is derived from the [[Arabic]] word ''al-jabr'' meaning 'the reunion of broken parts' that he used for naming one of these methods in the title of [[The Compendious Book on Calculation by Completion and Balancing|his main treatise]].<ref>{{Cite web |last=Lim |first=Lisa |date=December 21, 2018 |title=Where the x we use in algebra came from, and the X in Xmas |url=https://www.scmp.com/magazines/post-magazine/short-reads/article/2178856/where-x-we-use-algebra-came-and-x-xmas |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222003908/https://www.scmp.com/magazines/post-magazine/short-reads/article/2178856/where-x-we-use-algebra-came-and-x-xmas |archive-date=December 22, 2018 |access-date=February 8, 2024 |website=[[South China Morning Post]]}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o |last=Berntjes |first=Sonja |author-link=Sonja Brentjes |title=Algebra |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam Online]] |edition=3rd |language=en |issn=1573-3912 |lccn=2007238847 |oclc=56713464 |access-date=June 13, 2024}}</ref> Algebra became an area in its own right only with [[François Viète]] (1540–1603), who introduced the use of variables for representing unknown or unspecified numbers.<ref>{{cite journal |last=Oaks |first=Jeffery A. |year=2018 |title=François Viète's revolution in algebra |journal=[[Archive for History of Exact Sciences]] |volume=72 |issue=3 |pages=245–302 |doi=10.1007/s00407-018-0208-0 |eissn=1432-0657 |issn=0003-9519 |lccn=63024699 |oclc=1482042 |s2cid=125704699 |url=https://researchoutreach.org/wp-content/uploads/2019/02/Jeffrey-Oaks.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108162134/https://researchoutreach.org/wp-content/uploads/2019/02/Jeffrey-Oaks.pdf |archive-date=November 8, 2022 |access-date=February 8, 2024}}</ref> Variables allow mathematicians to describe the operations that have to be done on the numbers represented using [[mathematical formulas]].<ref>{{cite web |url=https://www.geeksforgeeks.org/variable-in-maths/ |title=Variable in Maths |website=GeeksforGeeks |date=April 24, 2024 |access-date=June 13, 2024}}</ref> Until the 19th century, algebra consisted mainly of the study of [[linear equation]]s (presently ''[[linear algebra]]''), and polynomial equations in a single [[unknown (algebra)|unknown]], which were called ''algebraic equations'' (a term still in use, although it may be ambiguous). During the 19th century, mathematicians began to use variables to represent things other than numbers (such as [[matrix (mathematics)|matrices]], [[modular arithmetic|modular integers]], and [[geometric transformation]]s), on which generalizations of arithmetic operations are often valid.{{sfn|Kleiner|2007|loc="History of Linear Algebra" pp. 79–101}} The concept of [[algebraic structure]] addresses this, consisting of a [[set (mathematics)|set]] whose elements are unspecified, of operations acting on the elements of the set, and rules that these operations must follow. The scope of algebra thus grew to include the study of algebraic structures. This object of algebra was called ''modern algebra'' or [[abstract algebra]], as established by the influence and works of [[Emmy Noether]].<ref>{{cite book |last=Corry |first=Leo |author-link=Leo Corry |year=2004 |chapter=Emmy Noether: Ideals and Structures |title=Modern Algebra and the Rise of Mathematical Structures |pages=247–252 |edition=2nd revised |publisher=Birkhäuser Basel |publication-place=Germany |isbn=3-7643-7002-5 |lccn=2004556211 |oclc=51234417 |url={{GBurl|id=WdGbeyehoCoC|p=247}} |access-date=February 8, 2024}}</ref> Some types of algebraic structures have useful and often fundamental properties, in many areas of mathematics. Their study became autonomous parts of algebra, and include:<ref name=MSC /> * [[group theory]]; * [[field (mathematics)|field theory]]; * [[vector space]]s, whose study is essentially the same as [[linear algebra]]; * [[ring theory]]; * [[commutative algebra]], which is the study of [[commutative ring]]s, includes the study of [[polynomial]]s, and is a foundational part of [[algebraic geometry]]; * [[homological algebra]]; * [[Lie algebra]] and [[Lie group]] theory; * [[Boolean algebra]], which is widely used for the study of the logical structure of [[computer]]s. The study of types of algebraic structures as [[mathematical object]]s is the purpose of [[universal algebra]] and [[category theory]].<ref>{{cite book |last=Riche |first=Jacques |editor1-last=Beziau |editor1-first=J. Y. |editor2-last=Costa-Leite |editor2-first=Alexandre |year=2007 |chapter=From Universal Algebra to Universal Logic |pages=3–39 |title=Perspectives on Universal Logic |publisher=Polimetrica International Scientific Publisher |publication-place=Milano, Italy |isbn=978-88-7699-077-9 |oclc=647049731 |url={{GBurl|id=ZoRN9T1GUVwC|p=3}} |access-date=February 8, 2024}}</ref> The latter applies to every [[mathematical structure]] (not only algebraic ones). At its origin, it was introduced, together with homological algebra for allowing the algebraic study of non-algebraic objects such as [[topological space]]s; this particular area of application is called [[algebraic topology]].<ref>{{cite book |last=Krömer |first=Ralph |year=2007 |title=Tool and Object: A History and Philosophy of Category Theory |pages=xxi–xxv, 1–91 |series=Science Networks – Historical Studies |volume=32 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |publication-place=Germany |isbn=978-3-7643-7523-2 |lccn=2007920230 |oclc=85242858 |url={{GBurl|id=41bHxtHxjUAC|pg=PR20}} |access-date=February 8, 2024}}</ref> === Calculus and analysis === {{Main|Calculus|Mathematical analysis}} [[File:Cauchy sequence illustration.svg|thumb|A [[Cauchy sequence]] consists of elements such that all subsequent terms of a term become arbitrarily close to each other as the sequence progresses (from left to right).]] Calculus, formerly called infinitesimal calculus, was introduced independently and simultaneously by 17th-century mathematicians [[Isaac Newton|Newton]] and [[Leibniz]].<ref>{{cite book |last=Guicciardini |first=Niccolo |author-link=Niccolò Guicciardini |editor1-last=Schliesser |editor1-first=Eric |editor2-last=Smeenk |editor2-first=Chris |year=2017 |chapter=The Newton–Leibniz Calculus Controversy, 1708–1730 |title=The Oxford Handbook of Newton |series=Oxford Handbooks |publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/oxfordhb/9780199930418.013.9 |isbn=978-0-19-993041-8 |oclc=975829354 |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/187993169.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109163253/https://core.ac.uk/download/pdf/187993169.pdf |archive-date=November 9, 2022 |access-date=February 9, 2024}}</ref> It is fundamentally the study of the relationship of variables that depend on each other. Calculus was expanded in the 18th century by [[Euler]] with the introduction of the concept of a [[function (mathematics)|function]] and many other results.<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=September 1998 |title=Leonhard Euler |website=MacTutor |publisher=[[University of St Andrews]] |publication-place=Scotland, UK |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euler/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109164921/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euler/ |archive-date=November 9, 2022 |access-date=February 9, 2024}}</ref> Presently, "calculus" refers mainly to the elementary part of this theory, and "analysis" is commonly used for advanced parts.<ref>{{Cite web |url=https://byjus.com/maths/calculus/ |title=Calculus (Differential and Integral Calculus with Examples) |website=[[Byju's]] |access-date=June 13, 2024}}</ref> Analysis is further subdivided into [[real analysis]], where variables represent [[real number]]s, and [[complex analysis]], where variables represent [[complex number]]s. Analysis includes many subareas shared by other areas of mathematics which include:<ref name=MSC /> * [[Multivariable calculus]] * [[Functional analysis]], where variables represent varying functions; * [[Integration (mathematics)|Integration]], [[measure theory]] and [[potential theory]], all strongly related with [[probability theory]] on a [[Continuum (set theory)|continuum]]; * [[Ordinary differential equation]]s; * [[Partial differential equation]]s; * [[Numerical analysis]], mainly devoted to the computation on computers of solutions of ordinary and partial differential equations that arise in many applications. === Discrete mathematics === {{Main|Discrete mathematics}} [[File:Markovkate 01.svg|right|thumb|A diagram representing a two-state [[Markov chain]]. The states are represented by 'A' and 'E'. The numbers are the probability of flipping the state.|class=skin-invert-image]] Discrete mathematics, broadly speaking, is the study of individual, [[countable]] mathematical objects. An example is the set of all integers.<ref>{{cite journal |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |date=July 2017 |title=Discrete and Continuous: A Fundamental Dichotomy in Mathematics |journal=Journal of Humanistic Mathematics |volume=7 |issue=2 |pages=355–378 |url=https://scholarship.claremont.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1334&context=jhm |doi=10.5642/jhummath.201702.18 |doi-access=free |issn=2159-8118 |lccn=2011202231 |oclc=700943261 |s2cid=6945363 |access-date=February 9, 2024}}</ref> Because the objects of study here are discrete, the methods of calculus and mathematical analysis do not directly apply.{{efn|However, some advanced methods of analysis are sometimes used; for example, methods of [[complex analysis]] applied to [[generating series]].}} [[Algorithm]]s{{emdash}}especially their [[implementation]] and [[computational complexity]]{{emdash}}play a major role in discrete mathematics.<ref>{{cite book |last=Maurer |first=Stephen B. |editor1-last=Rosenstein |editor1-first=Joseph G. |editor2-last=Franzblau |editor2-first=Deborah S. |editor3-last=Roberts |editor3-first=Fred S. |editor3-link=Fred S. Roberts |year=1997 |chapter=What is Discrete Mathematics? The Many Answers |pages=121–124 |title=Discrete Mathematics in the Schools |series=DIMACS: Series in Discrete Mathematics and Theoretical Computer Science |volume=36 |publisher=[[American Mathematical Society]] |doi=10.1090/dimacs/036/13 |isbn=0-8218-0448-0 |issn=1052-1798 |lccn=97023277 |oclc=37141146 |s2cid=67358543 |chapter-url={{GBurl|id=EvuQdO3h-DQC|p=121}} |access-date=February 9, 2024}}</ref> The [[four color theorem]] and [[Kepler conjecture|optimal sphere packing]] were two major problems of discrete mathematics solved in the second half of the 20th century.<ref>{{cite book |last=Hales |first=Thomas C. |title=Turing's Legacy |author-link=Thomas Callister Hales |editor-last=Downey |editor-first=Rod |editor-link=Rod Downey |year=2014 |pages=260–261 |chapter=Turing's Legacy: Developments from Turing's Ideas in Logic |publisher=[[Cambridge University Press]] |series=Lecture Notes in Logic |volume=42 |doi=10.1017/CBO9781107338579.001 |isbn=978-1-107-04348-0 |lccn=2014000240 |oclc=867717052 |s2cid=19315498 |chapter-url={{GBurl|id=fYgaBQAAQBAJ|p=260}} |access-date=February 9, 2024}}</ref> The [[P versus NP problem]], which remains open to this day, is also important for discrete mathematics, since its solution would potentially impact a large number of [[Computationally expensive|computationally difficult]] problems.<ref>{{cite conference |last=Sipser |first=Michael |author-link=Michael Sipser |date=July 1992 |title=The History and Status of the P versus NP Question |conference=STOC '92: Proceedings of the twenty-fourth annual ACM symposium on Theory of Computing |pages=603–618 |doi=10.1145/129712.129771 |s2cid=11678884}}</ref> Discrete mathematics includes:<ref name=MSC /> * [[Combinatorics]], the art of enumerating mathematical objects that satisfy some given constraints. Originally, these objects were elements or [[subset]]s of a given [[set (mathematics)|set]]; this has been extended to various objects, which establishes a strong link between combinatorics and other parts of discrete mathematics. For example, discrete geometry includes counting configurations of [[geometric shape]]s * [[Graph theory]] and [[hypergraph]]s * [[Coding theory]], including [[error correcting code]]s and a part of [[cryptography]] * [[Matroid]] theory * [[Discrete geometry]] * [[Discrete probability distribution]]s * [[Game theory]] (although [[continuous game]]s are also studied, most common games, such as [[chess]] and [[poker]] are discrete) * [[Discrete optimization]], including [[combinatorial optimization]], [[integer programming]], [[constraint programming]] === Mathematical logic and set theory === {{Main|Mathematical logic|Set theory}} [[File:Venn A intersect B.svg|thumb|alt=A blue and pink circle and their intersection labeled |The [[Venn diagram]] is a commonly used method to illustrate the relations between sets.]] The two subjects of mathematical logic and set theory have belonged to mathematics since the end of the 19th century.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://plato.stanford.edu/entries/logic-firstorder-emergence/ |last=Ewald |first=William |date=November 17, 2018 |title=The Emergence of First-Order Logic |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=June 14, 2024}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://plato.stanford.edu/entries/settheory-early/ |last=Ferreirós |first=José |date=June 18, 2020 |orig-date=First published April 10, 2007 |title=The Early Development of Set Theory |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526 |access-date=June 14, 2024}}</ref> Before this period, sets were not considered to be mathematical objects, and [[logic]], although used for mathematical proofs, belonged to [[philosophy]] and was not specifically studied by mathematicians.<ref>{{Cite journal |last=Ferreirós |first=José |date=December 2001 |title=The Road to Modern Logic—An Interpretation |journal=The Bulletin of Symbolic Logic |volume=7 |issue=4 |pages=441–484 |doi=10.2307/2687794 |jstor=2687794 |issn=1079-8986 |eissn=1943-5894 |hdl=11441/38373 |lccn=95652899 |oclc=31616719 |s2cid=43258676 |url=https://idus.us.es/xmlui/bitstream/11441/38373/1/The%20road%20to%20modern%20logic.pdf |access-date=June 14, 2024 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202133703/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/38373/The%20road%20to%20modern%20logic.pdf?sequence=1 |dead-url=yes }}</ref> Before [[Georg Cantor|Cantor]]'s study of [[infinite set]]s, mathematicians were reluctant to consider [[actually infinite]] collections, and considered [[infinity]] to be the result of endless [[enumeration]]. Cantor's work offended many mathematicians not only by considering actually infinite sets<ref>{{cite web |url=https://www.quantamagazine.org/to-settle-infinity-question-a-new-law-of-mathematics-20131126/ |editor-last=Wolchover |editor-first=Natalie |editor-link=Natalie Wolchover |date=November 26, 2013 |title=Dispute over Infinity Divides Mathematicians |website=[[Quanta Magazine]] |access-date=June 14, 2024}}</ref> but by showing that this implies different sizes of infinity, per [[Cantor's diagonal argument]]. This led to the [[controversy over Cantor's theory|controversy over Cantor's set theory]].<ref>{{cite web |url=https://philarchive.org/archive/ZHUWAO |last=Zhuang |first=Chaohui |title=Wittgenstein's analysis on Cantor's diagonal argument |format=DOC |website=[[PhilArchive]] |access-date=June 14, 2024}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In the same period, various areas of mathematics concluded the former intuitive definitions of the basic mathematical objects were insufficient for ensuring [[mathematical rigour]].<ref>{{cite book |last=Tanswell |first=Fenner Stanley |title=Mathematical Rigour and Informal Proof |series=Cambridge Elements in the Philosophy of Mathematics |date=2024 |publisher=[[Cambridge University Press]] |doi=10.1017/9781009325110 |isbn=978-1-00-949438-0 |issn=2514-3808 |eissn=2399-2883 |oclc=1418750041}}</ref> This became the foundational crisis of mathematics.<ref>{{cite web |last1=Avigad |first1=Jeremy |author1-link=Jeremy Avigad |last2=Reck |first2=Erich H. |date=December 11, 2001 |title="Clarifying the nature of the infinite": the development of metamathematics and proof theory |website=[[Carnegie Mellon University]] |url=https://www.andrew.cmu.edu/user/avigad/Papers/infinite.pdf |access-date=June 14, 2024}}</ref> It was eventually solved in mainstream mathematics by systematizing the axiomatic method inside a [[Zermelo–Fraenkel set theory|formalized set theory]]. Roughly speaking, each mathematical object is defined by the set of all similar objects and the properties that these objects must have.<ref name="Warner_2013">{{cite web|url=https://www.math.columbia.edu/~warner/notes/SplashTalk.pdf|title=Splash Talk: The Foundational Crisis of Mathematics|last=Warner|first=Evan|publisher=[[Columbia University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322165544/https://www.math.columbia.edu/~warner/notes/SplashTalk.pdf|archive-date=March 22, 2023|access-date=February 3, 2024|url-status=dead}}</ref> For example, in [[Peano arithmetic]], the natural numbers are defined by "zero is a number", "each number has a unique successor", "each number but zero has a unique predecessor", and some rules of reasoning.<ref>{{cite book | title=Numbers, Sets and Axioms: The Apparatus of Mathematics | first=Alan G. | last=Hamilton | pages=3–4 | year=1982 | isbn=978-0-521-28761-6 | publisher=Cambridge University Press | url={{GBurl|id=OXfmTHXvRXMC|p=3}} | access-date=November 12, 2022 }}</ref> This [[mathematical abstraction]] from reality is embodied in the modern philosophy of [[Formalism (philosophy of mathematics)|formalism]], as founded by [[David Hilbert]] around 1910.<ref name="Snapper">{{Cite journal |doi=10.2307/2689412 |title=The Three Crises in Mathematics: Logicism, Intuitionism, and Formalism |url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1979-09_52_4/page/n16 |journal=Mathematics Magazine |date=September 1979 |first=Ernst |last=Snapper |author-link=Ernst Snapper |volume=52 |issue=4 |pages=207–216 |jstor=2689412 | issn = 0025-570X }}</ref> The "nature" of the objects defined this way is a philosophical problem that mathematicians leave to philosophers, even if many mathematicians have opinions on this nature, and use their opinion{{emdash}}sometimes called "intuition"{{emdash}}to guide their study and proofs. The approach allows considering "logics" (that is, sets of allowed deducing rules), theorems, proofs, etc. as mathematical objects, and to prove theorems about them. For example, [[Gödel's incompleteness theorems]] assert, roughly speaking that, in every [[consistent]] [[formal system]] that contains the natural numbers, there are theorems that are true (that is provable in a stronger system), but not provable inside the system.<ref name=Raatikainen_2005>{{cite journal | title=On the Philosophical Relevance of Gödel's Incompleteness Theorems | first=Panu | last=Raatikainen | journal=Revue Internationale de Philosophie | volume=59 | issue=4 | date=October 2005 | pages=513–534 | doi=10.3917/rip.234.0513 | url=https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm | jstor=23955909 | s2cid=52083793 | access-date=November 12, 2022 | archive-date=November 12, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221112212555/https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm | url-status=live }}</ref> This approach to the foundations of mathematics was challenged during the first half of the 20th century by mathematicians led by [[L. E. J. Brouwer|Brouwer]], who promoted [[intuitionistic logic]], which explicitly lacks the [[law of excluded middle]].<ref>{{cite web | title=Intuitionistic Logic | date=September 4, 2018 | first=Joan | last=Moschovakis | author-link=Joan Moschovakis | website=Stanford Encyclopedia of Philosophy | url=https://plato.stanford.edu/entries/logic-intuitionistic/ | access-date=November 12, 2022 | archive-date=December 16, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221216154821/https://plato.stanford.edu/entries/logic-intuitionistic/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | title=At the Heart of Analysis: Intuitionism and Philosophy | first=Charles | last=McCarty | journal=Philosophia Scientiæ, Cahier spécial 6 | year=2006 | pages=81–94 | doi=10.4000/philosophiascientiae.411 | doi-access=free}}</ref> These problems and debates led to a wide expansion of mathematical logic, with subareas such as [[model theory]] (modeling some logical theories inside other theories), [[proof theory]], [[type theory]], [[computability theory]] and [[computational complexity theory]].<ref name=MSC /> Although these aspects of mathematical logic were introduced before the rise of [[computer]]s, their use in [[compiler]] design, [[formal verification]], [[program analysis]], [[proof assistant]]s and other aspects of [[computer science]], contributed in turn to the expansion of these logical theories.<ref>{{cite web | last1=Halpern | first1=Joseph | author1-link=Joseph Halpern | last2=Harper | first2=Robert | author2-link=Robert Harper (computer scientist) | last3=Immerman | first3=Neil | author3-link=Neil Immerman | last4=Kolaitis | first4=Phokion | author4-link=Phokion Kolaitis | last5=Vardi | first5=Moshe | author5-link=Moshe Vardi | last6=Vianu | first6=Victor | author6-link=Victor Vianu | title=On the Unusual Effectiveness of Logic in Computer Science | url=https://www.cs.cmu.edu/~rwh/papers/unreasonable/basl.pdf | access-date=January 15, 2021 | date=2001 | archive-date=March 3, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210303115643/https://www.cs.cmu.edu/~rwh/papers/unreasonable/basl.pdf | url-status=live }}</ref> === شماريات ۽ ٻيا فيصلي جي سائنسون === {{Main|شماريات|امڪان جو نظريو}} [[File:IllustrationCentralTheorem.png|upright=1.5|thumb|right|بي ترتيب آباديءَ جي ورڇ (μ) جو جيڪو به روپ هجي، نمونن جو مطلب (x̄) گاس جي ورهائڻ (Gaussian distribution) ڏانهن هوندو آهي ۽ ان جو ويرينس (σ) امڪاني نظريي جي مرڪزي حد ٿيوريم طرفان ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite book|url=http://www.incertitudes.fr/book.pdf|title=Probability, Statistics and Estimation|last=Rouaud|first=Mathieu|date=April 2017|page=10|access-date=February 13, 2024|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.incertitudes.fr/book.pdf|archive-date=October 9, 2022|orig-date=First published July 2013|url-status=live}}</ref>|class=skin-invert-image]] شماريات (انگن اکرن) جو ميدان هڪ رياضياتي ايپليڪيشن آهي جيڪو ڊيٽا جي نمونن جي گڏ ڪرڻ ۽ پروسيسنگ لاء، رياضياتي طريقن جي بنياد تي، خاص طور تي امڪاني نظريي جو طريقيڪار استعمال ڪندي استعمال ڪيو ويندو آهي. شماريات جا ماهر بي ترتيب نموني يا بي ترتيب ڪيل تجربن سان ڊيٽا ٺاهيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Statistics and Truth: Putting Chance to Work|url=https://archive.org/details/statisticstruthp0000raoc|last=Rao|first=C. Radhakrishna|publisher=World Scientific|year=1997|isbn=981-02-3111-3|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/statisticstruthp0000raoc/page/3 3]–17, 63–70|lccn=97010349|mr=1474730|oclc=36597731|author-link=C. R. Rao|orig-date=1989}}</ref> شمارياتي نظريو مطالعي جي فيصلي جي مسئلن جهڙوڪ شمارياتي عمل جي خطري (متوقع نقصان) کي گھٽائڻ، جهڙوڪ طريقيڪار استعمال ڪندي، مثال طور، پيٽرولر تخميني، فرضي جاچ ۽ بهترين چونڊيو. رياضياتي انگن اکرن جي انهن روايتي علائقن ۾، هڪ شمارياتي-فيصلو وارو مسئلو هڪ مقصدي فنڪشن کي گھٽائڻ، جهڙوڪ متوقع نقصان يا قيمت، مخصوص رڪاوٽن جي تحت ٺاهيو ويندو آهي. مثال طور، هڪ سروي کي ڊزائين ڪرڻ ۾ اڪثر ڪري آبادي جو اندازو لڳائڻ جي قيمت کي گھٽائڻ شامل آهي مطلب هڪ ڏنل سطح جي اعتماد سان. ان جي اصلاح جي استعمال جي ڪري، انگن اکرن جو رياضياتي نظريو ٻين فيصلن جي سائنسن، جهڙوڪ آپريشن ريسرچ، ڪنٽرول ٿيوري، ۽ رياضياتي معاشيات سان اوورليپ ٿئي ٿو. [[Statistical theory]] studies [[statistical decision theory|decision problems]] such as minimizing the [[risk]] ([[expected loss]]) of a statistical action, such as using a [[statistical method|procedure]] in, for example, [[parameter estimation]], [[hypothesis testing]], and [[selection algorithm|selecting the best]]. In these traditional areas of [[mathematical statistics]], a statistical-decision problem is formulated by minimizing an [[objective function]], like expected loss or [[cost]], under specific constraints. For example, designing a survey often involves minimizing the cost of estimating a population mean with a given level of confidence.<ref name="RaoOpt">{{cite book |last=Rao |first=C. Radhakrishna |author-link=C.R. Rao |editor1-last=Arthanari |editor1-first=T.S. |editor2-last=Dodge |editor2-first=Yadolah |editor2-link=Yadolah Dodge |chapter=Foreword |title=Mathematical programming in statistics |url=https://archive.org/details/mathematicalprog0000arth |series=Wiley Series in Probability and Mathematical Statistics |publisher=Wiley |location=New York |year=1981 |pages=vii–viii |isbn=978-0-471-08073-2 |lccn=80021637 |mr=607328 |oclc=6707805}}</ref> Because of its use of [[optimization]], the mathematical theory of statistics overlaps with other [[decision science]]s, such as [[operations research]], [[control theory]], and [[mathematical economics]].{{sfn|Whittle|1994|pp=10–11, 14–18}} === حسابي رياضي === {{Main|حسابي رياضي}} شمارياتي رياضيات رياضياتي مسئلن جو مطالعو آهي جيڪي عام طور تي انساني، عددي صلاحيت لاء تمام وڏا آهن.<ref>{{cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Extras/Computational_mathematics/|title=G I Marchuk's plenary: ICM 1970|last=Marchuk|first=Gurii Ivanovich|date=April 2020|website=MacTutor|publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113155409/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Extras/Computational_mathematics/|archive-date=November 13, 2022|access-date=November 13, 2022|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite conference|title=Grand Challenges, High Performance Computing, and Computational Science|last1=Johnson|first1=Gary M.|last2=Cavallini|first2=John S.|conference=Singapore Supercomputing Conference'90: Supercomputing For Strategic Advantage|date=September 1991|page=28|lccn=91018998|publisher=World Scientific|editor1-first=Kang Hoh|editor1-last=Phua|editor2-first=Kia Fock|editor2-last=Loe|url={{GBurl|id=jYNIDwAAQBAJ|p=28}}|access-date=November 13, 2022}}</ref> عددي تجزيي مطالعي جا طريقا تجزيي ۾ مسئلن لاء فنڪشنل تجزيو ۽ تقريبن نظريي کي استعمال ڪندي؛ انگن اکرن جي تجزيي ۾ وسيع طور تي ۽ خاص ڌيان سان گولن جي غلطين تي، تقريبات جو مطالعو شامل آهي.<ref>{{cite book|url=http://people.maths.ox.ac.uk/trefethen/NAessay.pdf|title=The Princeton Companion to Mathematics|last=Trefethen|first=Lloyd N.|publisher=[[Princeton University Press]]|year=2008|isbn=978-0-691-11880-2|editor1-last=Gowers|editor1-first=Timothy|editor1-link=Timothy Gowers|pages=604–615|chapter=Numerical Analysis|lccn=2008020450|mr=2467561|oclc=227205932|author-link=Lloyd N. Trefethen|access-date=February 15, 2024|editor2-last=Barrow-Green|editor2-first=June|editor2-link=June Barrow-Green|editor3-last=Leader|editor3-first=Imre|editor3-link=Imre Leader|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054158/http://people.maths.ox.ac.uk/trefethen/NAessay.pdf|archive-date=March 7, 2023|url-status=live}}</ref> عددي تجزيي ۽، وڌيڪ وسيع طور تي، سائنسي ڪمپيوٽنگ پڻ رياضياتي سائنس جي غير تجزياتي موضوعن جو مطالعو ڪري ٿو، خاص طور تي الگورٿمڪ-ميٽرڪس-۽-گراف ٿيوري. ڪمپيوٽري رياضي جي ٻين علائقن ۾ ڪمپيوٽر جي الجبرا ۽ علامتي حساب شامل آهن. ==تاريخ== ==علامتي اشارا ۽ اصطلاحون== ==سائنس سان تعلق== ==علم نجوم ۽ باطنيات سان تعلق== ==فلسفو== ==تربيت ۽ مشق== ==ثقافتي اثر== ==ايوارڊ ۽ انعامي مسئلا== {{Main category|رياضي جا انعام}} [[File:FieldsMedalFront.jpg|thumb|فيلڊس ميڊل جي سامهون واري پاسي يوناني پولي ميٿ آرشيميدس جي تصوير سان]] رياضي ۾ سڀ کان وڌيڪ معزز انعام فيلڊز ميڊل آهي، جيڪو سال 1936ع ۾ قائم ٿيو ۽ هر چئن سالن ۾ (سواءِ عالمي جنگ II جي چوڌاري) چئن ماڻهن تائين ڏنو ويو آهي. اهو نوبل انعام جي رياضياتي برابر سمجهيو ويندو آهي. ٻين معزز رياضي انعامن ۾ شامل آهن: <nowiki>*</nowiki> ايبل انعام، 2002ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ پهريون ڀيرو 2003ع ۾ نوازيو ويو. <nowiki>*</nowiki> چرن ميڊل لائف ٽائيم اچيومينٽ سال 2009ع ۾ متعارف ڪرايو ۽ پهريون ڀيرو 2010ع ۾ انعام ڏنو ويو. * رياضي ۾ وولف انعام، تاحيات حاصلات لاء سال 1970ع ۾ قائم ڪيو ويو. سال 1978ع ليروئي پي. اسٽيلي کي انعام کان نوازيو ويو. 23 کليل مسئلن جي هڪ مشهور فهرست، جنهن کي "هلبرٽ جا مسئلا" سڏيو ويندو آهي، جرمن رياضي دان ڊيوڊ هيلبرٽ سال 1900ع ۾ مرتب ڪيو هو. ھن لسٽ رياضي دانن جي وچ ۾ وڏي شهرت حاصل ڪئي آھي ۽ گھٽ ۾ گھٽ تيرھن مسئلا (انحصار ڪن ٿا ته ڪھڙي ريت بيان ڪيا ويا آھن) حل ڪيا ويا آھن. ستن اهم مسئلن جي هڪ نئين فهرست، جنهن جو عنوان آهي "ملينيم پرائز پرابلمس"، سال 2000ع ۾ شايع ڪيو ويو. انهن مان صرف هڪ، ريمن جي نظريي، هيلبرٽ جي مسئلن مان هڪ کي نقل ڪري ٿو. انهن مان ڪنهن به مسئلي جو حل هڪ ملين ڊالر جو انعام آهي. اڄ تائين، انهن مسئلن مان صرف هڪ، "پوائنڪيري جو اندازو"، روسي رياضي دان گريگوري پيرلمين طرفان حل ڪيو ويو آهي. most prestigious award in mathematics is the [[Fields Medal]],{{sfn|Monastyrsky|2001|p=1|ps=: "The Fields Medal is now indisputably the best known and most influential award in mathematics."}}{{sfn|Riehm|2002|pp=778–782}} established in 1936 and awarded every four years (except around [[World War II in Yugoslavia|World War II]]) to up to four individuals.<ref>{{Cite web |title=Fields Medal {{!}} International Mathematical Union (IMU) |url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal |access-date=February 21, 2022 |website=www.mathunion.org |archive-date=December 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226015744/https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal |url-status=live }}</ref><ref name="StAndrews-Fields">{{Cite web |title=Fields Medal |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Honours/FieldsMedal/ |access-date=February 21, 2022 |website=Maths History |language=en |archive-date=March 22, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322134417/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Honours/FieldsMedal.html |url-status=live }}</ref> It is considered the mathematical equivalent of the [[Nobel Prize]].<ref name="StAndrews-Fields" /> Other prestigious mathematics awards include:<ref>{{cite web | title=Honours/Prizes Index | website=MacTutor History of Mathematics Archive | url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Honours/ | access-date=February 20, 2023 | archive-date=December 17, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211217235828/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Honours/ | url-status=live }}</ref> * The [[Abel Prize]], instituted in 2002<ref>{{Cite web|title=About the Abel Prize|publisher=The Abel Prize|url=https://abelprize.no/page/about-abel-prize|access-date=January 23, 2022|archive-date=April 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414060442/https://abelprize.no/page/about-abel-prize|url-status=live}}</ref> and first awarded in 2003<ref>{{Cite encyclopedia|title=Abel Prize {{!}} mathematics award|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|url=https://www.britannica.com/science/Abel-Prize|access-date=January 23, 2022|language=en|archive-date=January 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126120202/https://www.britannica.com/science/Abel-Prize|url-status=live}}</ref> * The [[Chern Medal]] for lifetime achievement, introduced in 2009<ref>{{Cite web |date=June 1, 2009 |title=Chern Medal Award|url=https://www.mathunion.org/fileadmin/IMU/Prizes/Chern/Chern_MedalPress_Release_090601.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090617012953/https://www.mathunion.org/fileadmin/IMU/Prizes/Chern/Chern_MedalPress_Release_090601.pdf |archive-date=June 17, 2009 |access-date=February 21, 2022 |website=www.mathunion.org}}</ref> and first awarded in 2010<ref>{{Cite web |title=Chern Medal Award|publisher=International Mathematical Union (IMU)|url=https://www.mathunion.org/imu-awards/chern-medal-award |access-date=January 23, 2022|archive-date=August 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825071850/http://www.mathunion.org/general/prizes/chern/details |url-status=live }}</ref> * The [[American Mathematical Society|AMS]] [[Leroy P. Steele Prize]], awarded since 1970<ref>{{cite web | title=The Leroy P Steele Prize of the AMS | publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland | url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Honours/AMSSteelePrize/ | access-date=November 17, 2022 | archive-date=November 17, 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221117201134/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Honours/AMSSteelePrize/ | url-status=live }}</ref> * The [[Wolf Prize in Mathematics]], also for lifetime achievement,<ref>{{Cite book |last1=Chern |first1=S. S. |last2=Hirzebruch |first2=F. |date=September 2000 |title=Wolf Prize in Mathematics |url=https://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/4149 |language=en |doi=10.1142/4149 |isbn=978-981-02-3945-9 |access-date=February 21, 2022 |archive-date=February 21, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221171351/https://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/4149 |url-status=live }}</ref> instituted in 1978<ref>{{Cite web|title=The Wolf Prize|url=https://wolffund.org.il/the-wolf-prize/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112205029/https://wolffund.org.il/the-wolf-prize/|archive-date=January 12, 2020|access-date=January 23, 2022|website=Wolf Foundation|language=en-US}}</ref> A famous list of 23 [[open problem]]s, called "[[Hilbert's problems]]", was compiled in 1900 by German mathematician David Hilbert.<ref name=":0">{{Cite web|date=May 6, 2020|title=Hilbert's Problems: 23 and Math|url=https://www.simonsfoundation.org/2020/05/06/hilberts-problems-23-and-math/|access-date=January 23, 2022|website=Simons Foundation|language=en-US|archive-date=January 23, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123011430/https://www.simonsfoundation.org/2020/05/06/hilberts-problems-23-and-math/|url-status=live}}</ref> This list has achieved great celebrity among mathematicians,<ref>{{cite book | chapter=Deciding the undecidable: Wrestling with Hilbert's problems | first=Solomon | last=Feferman | author-link=Solomon Feferman | title=In the Light of Logic | year=1998 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-508030-8 | pages=3–27 | series=Logic and Computation in Philosophy series | chapter-url=https://math.stanford.edu/~feferman/papers/deciding.pdf | url={{GBurl|id=1rjnCwAAQBAJ}} | access-date=November 29, 2022 }}</ref> and at least thirteen of the problems (depending how some are interpreted) have been solved.<ref name=":0" /><!-- Namely: problems 1, 3, 4; 5, 7, 10; 13, 14, 17; 18, 19, 20; 21 have been solved. (The semicolons are to make counting easier). ~Duckmather --> A new list of seven important problems, titled the "[[Millennium Prize Problems]]", was published in 2000. Only one of them, the [[Riemann hypothesis]], duplicates one of Hilbert's problems. A solution to any of these problems carries a 1 million dollar reward.<ref>{{Cite web|title=The Millennium Prize Problems|publisher=Clay Mathematics Institute|url=http://www.claymath.org/millennium-problems/millennium-prize-problems|access-date=January 23, 2022|archive-date=July 3, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150703184941/http://www.claymath.org/millennium-problems/millennium-prize-problems|url-status=live}}</ref> To date, only one of these problems, the [[Poincaré conjecture]], has been solved by the Russian mathematician [[Grigori Perelman]].<ref>{{Cite web|title=Millennium Problems|publisher=Clay Mathematics Institute|url=http://www.claymath.org/millennium-problems|access-date=January 23, 2022|archive-date=December 20, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220122925/http://www.claymath.org/millennium-problems|url-status=live}}</ref><!-- NOTE that this website describes the answer to each problem as "unknown" EXCEPT for the Poincaré conjecture, where it mentions "Perelman's proof". ~Duckmather --> ==پڻ ڏسو == {{Portal|رياضي}} {{div col|colwidth=22em}} * [[رياضي جي تاريخ]] * رياضياتي اصطلاحن جي فهرست * رياضي دانن جي فهرست * رياضي جي مضمونن جي فهرست * رياضياتي مستقل * رياضياتي سائنس * رياضي ۽ فن * رياضي جي تعليم * رياضي جو فلسفو * رياضي ۽ فزڪس جي وچ ۾ تعلق * سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي {{div col end}} {{Commonscat|Mathematics}} ==خارجي ڳنڍڻا == {{Library resources box |by=no |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Mathematics}} {{refbegin}} * {{cite book |last=Benson |first=Donald C. |title=The Moment of Proof: Mathematical Epiphanies |publisher=Oxford University Press |year=1999 |url=https://archive.org/details/momentofproofmat00bens/page/n5/mode/2up |url-access=registration |isbn=978-0-19-513919-8 |ref=none }} * {{cite book |last1=Davis |first1=Philip J. |author1-link=Philip J. Davis |last2=Hersh |first2=Reuben |author2-link=Reuben Hersh |title=The Mathematical Experience |publisher=Mariner Books |location=Boston; New York |edition=Reprint |year=1999 |isbn=978-0-395-92968-1 |title-link=The Mathematical Experience |ref=none}} Available [https://archive.org/details/mathematicalexpe0000davi/page/n5/mode/2up online] (registration required). * {{cite book |last1=Courant |first1=Richard |author-link1=Richard Courant |last2=Robbins |first2=Herbert |author-link2=Herbert Robbins |title=What Is Mathematics?: An Elementary Approach to Ideas and Methods |location=New York |publisher=Oxford University Press |edition=2nd |year=1996 |isbn=978-0-19-510519-3 |url=https://archive.org/details/whatismathematic0000cour/page/n5/mode/2up |url-access=registration |ref=none }} * {{cite book |last=Gullberg |first=Jan |author-link=Jan Gullberg |title=Mathematics: From the Birth of Numbers |url=https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull/page/n5/mode/2up |url-access=registration |publisher=W.W. Norton & Company |edition= |year=1997 |isbn=978-0-393-04002-9 |ref=none }} * {{cite book |editor-last=Hazewinkel |editor-first=Michiel |editor-link=Michiel Hazewinkel |title=Encyclopaedia of Mathematics |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |title-link=Encyclopaedia of Mathematics |ref=none}}&nbsp;– A translated and expanded version of a Soviet mathematics encyclopedia, in ten volumes. Also in paperback and on CD-ROM, and [https://encyclopediaofmath.org/wiki/Special:AllPages online]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240806082056/https://encyclopediaofmath.org/wiki/Special:AllPages |date=August 6, 2024 }}. * {{cite book |last=Hodgkin |first=Luke Howard |title=A History of Mathematics: From Mesopotamia to Modernity |url=https://archive.org/details/historyofmathema0000hodg_p8m0 |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-152383-0}} * {{cite book |last=Jourdain |first=Philip E. B. |author-link=Philip Jourdain |chapter=The Nature of Mathematics |title=The World of Mathematics |editor=James R. Newman |publisher=Dover Publications |year=2003 |isbn=978-0-486-43268-7 |ref=none}} <!-- * {{cite book |last=Maier |first=Annaliese |author-link=Anneliese Maier |title=At the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Annaliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy |url=https://archive.org/details/onthresholdofexa0000maie |editor=Steven Sargent |location=Philadelphia |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1982 |ref=none}} --> * {{cite book |last1=Pappas |first1=Theoni |author1-link=Theoni Pappas |title=The Joy Of Mathematics |date=1986 |publisher=Wide World Publishing |location=San Carlos, California |isbn=978-0-933174-65-8 |url=https://archive.org/details/joyofmathematics0000papp_t0z1/page/n3/mode/2up |url-access=registration |ref=none }} * {{cite book |last=Waltershausen |first=Wolfgang Sartorius von |author-link=Wolfgang Sartorius von Waltershausen |title=Gauss zum Gedächtniss |year=1965 |orig-date=1856 |publisher=Sändig Reprint Verlag H. R. Wohlwend |isbn=978-3-253-01702-5 |ref=no}} {{refend}} {{Areas of mathematics}} {{Authority control}} {{Subject bar | portal1 = Mathematics | portal2 = Arithmetic | portal3 = History of science | portal4 = Science | b = y | commons = y | d = y | n = y | q = y | s = y | v = y | wikt = y }} [[زمرو:رياضيات]] [[زمرو:رسمي سائنس]] [[زمرو:مکيه موضوع جا مضمون]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:رياضيات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:رسمي سائنس]] [[زمرو:سائنس جا شعبا]] [[زمرو:مکيه موضوع جا مضمون]] arv9z3pxn29y3obykvbad4lulg1vimm 427197 427190 2026-11-02T19:13:57Z Intisar Ali 8681 427197 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|انگن، مقدارن، ساختن، شڪلين، تبديلي ۽ منطقي لاڳاپن جو علم}} [[فائل:Maths.png|thumb|رياضيات جي مختلف تصورن جي نمائندگي ڪندڙ تصوير]] '''رياضيات''' ({{ٻولي-انگريزي|Mathematics}})، جنهن کي '''علم رياضي''' پڻ چيو ويندو آهي، [[علم]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ [[انگ]]ن، [[مقدار]]ن، [[ساخت]]ن، [[جاميٽري|شڪلين]]، [[فضا (رياضيات)|فضا]]، [[تبديلي]]، [[نمونو (رياضيات)|نمونن]] ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. رياضيات ۾ تعريفن، [[مسلمات]]، منطقي استدلال ۽ [[رياضياتي ثبوت]] جي مدد سان نتيجا اخذ ڪيا ويندا آهن. ان جي اهم شعبن ۾ [[حساب]]، [[انگن جو نظريو]]، [[الجبرا]]، [[جاميٽري]]، [[ڪيلڪيولس]]، [[رياضياتي تجزيو]]، [[سيٽ نظريو]]، [[رياضياتي منطق]]، [[شماريات]] ۽ [[احتمال جو نظريو]] شامل آهن.<ref name="BritannicaMath">{{حوالو ويب|url=https://www.britannica.com/science/mathematics|title=Mathematics|website=Encyclopaedia Britannica|language=en}}</ref><ref name="MSC2020">{{حوالو ويب|url=https://mathscinet.ams.org/msc/msc2020.html|title=2020 Mathematics Subject Classification|publisher=American Mathematical Society|language=en}}</ref> رياضيات جو استعمال [[طبعيات]]، [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، [[انجنيئرنگ]]، [[طب]]، [[معاشيات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[ماليات]] ۽ [[سماجي سائنسون|سماجي سائنسن]] ۾ ٿيندو آهي. سائنسي مشاهدي ۽ تجربن مان حاصل ٿيندڙ معلومات کي رياضياتي نمونن ۾ پيش ڪري قدرتي ۽ سماجي عملن کي سمجهڻ، انهن بابت اڳڪٿي ڪرڻ ۽ عملي مسئلا حل ڪرڻ ممڪن ٿيندو آهي. تنهن هوندي به رياضياتي نظريي جي درستگي عام طور تجرباتي تصديق بدران منطقي ثبوت تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="BritannicaMath"/> رياضيات کي روايتي طور '''خالص رياضيات''' ۽ '''اطلاقي رياضيات''' ۾ ورهايو ويندو آهي. خالص رياضيات ۾ تصورن ۽ ساختن جو مطالعو انهن جي اندروني خاصيتن جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اطلاقي رياضيات ۾ رياضياتي طريقا عملي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ٻنهي جي وچ ۾ حد قطعي ناهي؛ خالص تحقيق مان پيدا ٿيل تصور اڳتي هلي عملي استعمال حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Gowers|first=Timothy|title=Mathematics: A Very Short Introduction|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=9780192853615|language=en}}</ref> == نالو ۽ اصطلاح == سنڌيءَ ۾ ''رياضيات'' ۽ ''رياضي'' جا لفظ عربي ٻوليءَ جي ''رياضت'' سان لاڳاپيل آهن، جنهن جي معنائن ۾ مشق ۽ سکيا شامل آهن. انگريزي لفظ ''ميٿميٽڪس'' قديم يوناني لفظ ''ميٿيما'' مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق سکيا، ڄاڻ ۽ مطالعي سان آهي.<ref name="BritannicaMath"/> رياضيات جي بنيادي اصطلاحن ۾ هي فرق اهم آهي: * '''تعريف:''' ڪنهن تصور يا رياضياتي شيءِ جي معنيٰ کي مقرر ڪندڙ بيان. * '''مسلمو يا اصلو:''' اهڙو بنيادي بيان، جنهن کي مخصوص رياضياتي نظام ۾ ثبوت کان سواءِ قبول ڪيو وڃي. * '''نظريو:''' اهڙو رياضياتي بيان، جيڪو مسلمات، تعريفن ۽ اڳ ثابت ٿيل نتيجن جي مدد سان ثابت ڪيو ويو هجي. * '''گمان:''' اهڙو بيان، جنهن جي درست هجڻ جو اندازو هجي، پر جنهن جو مڪمل ثبوت اڃا موجود نه هجي. * '''رياضياتي ثبوت:''' منطقي دليلن جو اهڙو سلسلو، جيڪو ڪنهن نتيجي جي درستگي قائم ڪري. == رياضيات جي تاريخ == {{مک|رياضي جي تاريخ}} [[فائل:Euclid.jpg|thumb|[[اقليدس]] سان منسوب تصوير؛ سندس ڪتاب ''عنصر'' جاميٽريءَ جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.]] === قديم تهذيبون === رياضيات جي ابتدائي صورتن جو تعلق ڳڻپ، زمين جي ماپ، واپار، تعمير، وقت جي حساب ۽ فلڪياتي مشاهدي سان هو. [[قديم مصر]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] ۾ حساب ۽ جاميٽريءَ جا عملي طريقا موجود هئا. [[قديم هندستان]] ۽ [[قديم چين]] ۾ پڻ عددن، حسابي عملن ۽ رياضياتي مسئلن جي حل بابت اهم روايتون ترقي ڪيون.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Katz|first=Victor J.|title=A History of Mathematics: An Introduction|edition=3rd|publisher=Addison-Wesley|year=2009|isbn=9780321387004|language=en}}</ref><ref>{{حوالو ڪتاب|last=Joseph|first=George Gheverghese|title=The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics|edition=3rd|publisher=Princeton University Press|year=2011|isbn=9780691135267|language=en}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ رياضيات کي منظم منطقي ثبوتن سان ڳنڍڻ جي روايت مضبوط ٿي. [[اقليدس]] جو ڪتاب ''عنصر''، جيڪو لڳ ڀڳ 300 ق.م. ۾ مرتب ٿيو، تعريفن، مسلمات ۽ نظريَن جي بنياد تي جاميٽريءَ جي منظم پيشڪش جو نمايان مثال آهي.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Hartshorne|first=Robin|title=Geometry: Euclid and Beyond|publisher=Springer|year=2000|isbn=0387986502|pages=9–13|language=en}}</ref> === هندستاني ۽ اسلامي رياضيات === هندستاني رياضي دانن اعشاري جڳهائي عددي نظام ۽ صفر جي حسابي استعمال جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي تصور مختلف علمي روايتن وسيلي ٻين علائقن تائين پهتا.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Plofker|first=Kim|title=Mathematics in India|publisher=Princeton University Press|year=2009|isbn=9780691120676|language=en}}</ref> [[اسلامي سونهري دور]] ۾ [[محمد بن موسيٰ الخوارزمي]] الجبرا جي منظم ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتاب ''الجبر والمقابلة'' مان جديد اصطلاح ''الجبرا'' نڪتو. اسلامي دنيا جي ٻين رياضي دانن، جهڙوڪ [[عمر خيام]] ۽ [[ابو ريحان البيروني]]، الجبرا، جاميٽري، فلڪيات ۽ مثلثات جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Berggren|first=J. L.|title=Episodes in the Mathematics of Medieval Islam|edition=2nd|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781493937799|language=en}}</ref><ref>{{حوالو ڪتاب|last=Rashed|first=Roshdi|title=The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra|publisher=Kluwer Academic Publishers|year=1994|isbn=9780792325659|language=en}}</ref> === جديد رياضيات === يورپ ۾ [[نشاة ثانيه]] کان پوءِ علامتي الجبرا، تجزياتي جاميٽري ۽ ڪيلڪيولس ۾ وڏي ترقي ٿي. [[فرانسوا ويئت]] الجبري علامتن جي استعمال کي اڳتي وڌايو، جڏهن ته [[ريني ڊيڪارٽ]] جاميٽري ۽ الجبرا جي وچ ۾ لاڳاپو مضبوط ڪيو.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Boyer|first=Carl B.|title=History of Analytic Geometry|publisher=Dover Publications|year=2004|isbn=0486438325|language=en}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[آئزڪ نيوٽن]] ۽ [[گوٽفريڊ ولھيلم لائبنز]] الڳ الڳ ڪيلڪيولس جا طريقا ترقي ڏنا. انهن طريقن حرڪت، تبديلي ۽ فطري قانونن جي رياضياتي مطالعي کي نوان وسيلا فراهم ڪيا.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Guicciardini|first=Niccolò|title=The Oxford Handbook of Newton|chapter=The Newton–Leibniz Calculus Controversy, 1708–1730|publisher=Oxford University Press|year=2017|doi=10.1093/oxfordhb/9780199930418.013.9|language=en}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صدين ۾ غيراقليدي جاميٽري، تجريدي الجبرا، سيٽ نظريي، رياضياتي منطق، فعلي تجزيي ۽ جديد احتمال جي نظريي رياضيات جو دائرو گهڻو وڌايو. [[ڊيوڊ هلبرٽ]]، [[جارج ڪانٽر]]، [[ايمي نوئٽر]] ۽ [[ڪُرٽ گوڊل]] جهڙن رياضي دانن جي ڪم بنيادن ۽ ساختن بابت نوان سوال پيدا ڪيا.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Corry|first=Leo|title=Modern Algebra and the Rise of Mathematical Structures|edition=2nd|publisher=Birkhäuser|year=2004|isbn=3764370025|language=en}}</ref><ref>{{حوالو ڪتاب|last=Kleiner|first=Israel|title=A History of Abstract Algebra|publisher=Birkhäuser|year=2007|isbn=9780817646844|language=en}}</ref> == رياضيات جا بنيادي تصور == === انگ ۽ عددي نظام === {{مک|انگ|عددي نظام}} انگ رياضيات جي بنيادي تصورن مان آهن. مختلف ضرورتن جي نتيجي ۾ ڪيترائي عددي نظام ترقي ڪيا ويا: * '''قدرتي انگ:''' ڳڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ انگ، جهڙوڪ 1، 2، 3 ۽ اڳتي. * '''صحيح انگ:''' مثبت ۽ منفي صحيح انگ ۽ صفر. * '''ناطق انگ:''' اهڙا انگ، جيڪي ٻن صحيح انگن جي نسبت طور ظاهر ڪري سگهجن، بشرطيڪه هيٺيون انگ صفر نه هجي. * '''حقيقي انگ:''' ناطق ۽ غيرناطق انگن تي مشتمل عددي نظام. * '''مرڪب انگ:''' حقيقي ۽ خيالي حصن تي مشتمل انگ، جيڪي الجبرا ۽ تجزيي ۾ استعمال ٿيندا آهن. === مجموعا ۽ ساختون === {{مک|سيٽ نظريو}} [[فائل:Venn A intersect B.svg|thumb|وين ڊاگرام ذريعي ٻن مجموعن جو گڏيل حصو ڏيکاريل آهي.]] [[سيٽ نظريو]] ۾ رياضياتي شين جي مجموعن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. جديد رياضيات جي گهڻن شعبن ۾ سيٽ نظريو بنيادي زبان ۽ رسمي ڍانچي طور استعمال ٿئي ٿو. مجموعن جي اتحاد، اشتراڪ ۽ فرق جهڙا عمل رياضياتي منطق، احتمال ۽ ڪمپيوٽر سائنس ۾ اهم آهن.<ref>{{حوالو ويب|url=https://plato.stanford.edu/entries/settheory-early/|title=The Early Development of Set Theory|last=Ferreirós|first=José|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|year=2020|language=en}}</ref> === ثبوت ۽ استدلال === رياضياتي ثبوت ۾ نتيجي تائين پهچڻ لاءِ قبول ٿيل اصولن ۽ منطقي قاعدن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. سڌو ثبوت، تضاد ذريعي ثبوت ۽ رياضياتي استقرا عام طريقا آهن. ڪمپيوٽر جي مدد سان تيار ڪيل يا جانچيل ثبوت پڻ جديد رياضياتي تحقيق ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Velleman|first=Daniel J.|title=How to Prove It: A Structured Approach|edition=3rd|publisher=Cambridge University Press|year=2019|isbn=9781108439534|language=en}}</ref> == رياضيات جا ميدان == {{رياضي جا ميدان}} رياضيات جا شعبا هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن. جديد ''رياضياتي مضمونن جي درجابندي 2020'' ۾ 63 مکيه درجا شامل آهن، جن کي وڌيڪ ذيلي شعبن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="MSC2020"/><ref>{{حوالو رسالو|last1=Dunne|first1=Edward|last2=Hulek|first2=Klaus|title=Mathematics Subject Classification 2020|journal=Notices of the American Mathematical Society|year=2020|volume=67|issue=3|pages=410–411|doi=10.1090/noti2052|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #a7c7e7;" |+ style="background:#245a81;color:white;padding:8px;" | رياضيات جي اهم شعبن جو تعارف ! style="background:#dceefb;" | شعبو ! style="background:#dceefb;" | مطالعي جو موضوع ! style="background:#dceefb;" | مثال |- | [[حساب]] | انگن تي بنيادي عمل | جمع، تفريق، ضرب ۽ ونڊ |- | [[انگن جو نظريو]] | صحيح انگ ۽ انهن جون خاصيتون | اولي انگ ۽ تقسيم پذيري |- | [[الجبرا]] | مساواتون ۽ الجبري ساختون | خطي مساوات ۽ گروهه |- | [[جاميٽري]] | شڪلون، فاصلا ۽ فضا | ٽڪنڊا، دائرا ۽ سطحون |- | [[ڪيلڪيولس]] | مسلسل تبديلي ۽ گڏجڻ | مشتق ۽ تڪامل |- | [[رياضياتي تجزيو]] | حدون، تسلسل ۽ تابع | حقيقي ۽ مرڪب تجزيو |- | [[سيٽ نظريو]] | مجموعا ۽ انهن جا لاڳاپا | اتحاد ۽ اشتراڪ |- | [[رياضياتي منطق]] | رسمي استدلال ۽ ثبوت | منطقي نظام ۽ گوڊل جا نظريا |- | [[امتيازي رياضيات]] | ڌار ڌار ۽ ڳڻپ لائق ساختون | گراف ۽ گڏپ |- | [[احتمال جو نظريو]] | اتفاقي واقعن جا رياضياتي نمونا | احتمالي ورڇون |- | [[شماريات]] | انگن اکرن مان نتيجا ڪڍڻ | تخمينو ۽ مفروضي جي جاچ |- | [[عددي تجزيو]] | تقريبن ذريعي رياضياتي حل | عددي الگورٿم |- | [[اطلاقي رياضيات]] | عملي مسئلن جا رياضياتي نمونا | حرڪت، وبائن ۽ مالياتي خطري جا نمونا |} === انگن جو نظريو === {{مک|انگن جو نظريو}} [[فائل:Spirale Ulam 150.jpg|thumb|اولن انگن جي ورڇ ڏيکاريندڙ اولام سرپل.]] [[انگن جو نظريو]] صحيح انگن، اولن انگن، تقسيم پذيري، هم نهشتي ۽ ڊيوفانٽيني مساواتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان جون پاڙون قديم حسابي روايتن تائين پهچن ٿيون، پر جديد دور ۾ هن شعبي ۾ تجزياتي ۽ الجبري طريقن جي وڏي ترقي ٿي آهي.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=LeVeque|first=William J.|title=Fundamentals of Number Theory|publisher=Addison-Wesley|year=1977|isbn=0201042878|language=en}}</ref><ref>{{حوالو ڪتاب|last=Weil|first=André|title=Number Theory: An Approach Through History from Hammurapi to Legendre|publisher=Birkhäuser|year=1983|isbn=0817631410|language=en}}</ref> انگن جي نظريي جي مشهور مسئلن مان هڪ '''فرما جو آخري نظريو''' آهي. [[پيئر ڊي فرما]] 1637ع ۾ ان بابت دعويٰ لکي، جنهن جو ثبوت [[اينڊريو وائلز]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پيش ڪيو. ٻيو مشهور مسئلو '''گولڊباخ جو گمان''' آهي، جنهن موجب ٻن کان وڏو هر ٻڌي صحيح انگ ٻن اولن انگن جي مجموعي طور ظاهر ڪري سگهجي ٿو. هن گمان جو عام ثبوت اڃا معلوم نه ٿيو آهي.<ref>{{حوالو رسالو|last=Kleiner|first=Israel|title=From Fermat to Wiles: Fermat's Last Theorem Becomes a Theorem|journal=Elemente der Mathematik|year=2000|volume=55|issue=1|pages=19–37|doi=10.1007/PL00000079|language=en}}</ref><ref>{{حوالو ڪتاب|last=Wang|first=Yuan|title=The Goldbach Conjecture|edition=2nd|publisher=World Scientific|year=2002|isbn=9812381597|language=en}}</ref> انگن جي نظريي جا اهم ذيلي شعبا هي آهن: * [[تجزياتي انگن جو نظريو]] * [[الجبري انگن جو نظريو]] * [[ڊيوفانٽيني مساواتون]] * [[انگن جي جاميٽري]] === جاميٽري === {{مک|جاميٽري}} [[فائل:Triangles (spherical geometry).jpg|thumb|گولي جي مٿاڇري تي ٽڪنڊن جي زاوين جو مجموعو عام طور 180 درجن کان وڌيڪ هوندو آهي.]] [[جاميٽري]] نقطن، ليڪن، زاوين، شڪلين، سطحن، فاصلن ۽ فضا جي خاصيتن جو علم آهي. قديم دور ۾ ان جو استعمال زمين جي ماپ ۽ اڏاوتن ۾ ٿيندو هو. يوناني رياضي دانن ان کي منطقي ثبوتن تي ٻڌل منظم علم جي صورت ڏني.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Hartshorne|first=Robin|title=Geometry: Euclid and Beyond|publisher=Springer|year=2000|isbn=0387986502|language=en}}</ref> [[اقليدي جاميٽري]] ۾ روايتي نقطن، سڌين ليڪن، سطحن ۽ انهن جي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. سترهين صديءَ ۾ [[ڪارٽيسي محددات]] جي ترقيءَ سان نقطن کي انگن جي جوڙن يا مجموعن وسيلي ظاهر ڪرڻ ممڪن ٿيو. ان مان [[تجزياتي جاميٽري]] کي ترقي ملي، جنهن ۾ الجبرا جي مدد سان جاميٽريءَ جا مسئلا حل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Boyer|first=Carl B.|title=History of Analytic Geometry|publisher=Dover Publications|year=2004|isbn=0486438325|language=en}}</ref> اوڻيهين صديءَ ۾ [[غيراقليدي جاميٽري]] جي ترقيءَ سان ظاهر ٿيو ته متوازي ليڪن بابت مختلف مسلمات اختيار ڪرڻ سان مختلف جاميٽري نظام حاصل ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{حوالو ويب|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Non-Euclidean_geometry/|title=Non-Euclidean Geometry|last1=O'Connor|first1=J. J.|last2=Robertson|first2=E. F.|publisher=University of St Andrews|year=1996|language=en}}</ref> ==== جاميٽري جا ذيلي شعبا ==== * '''[[پروجيڪٽو جاميٽري]]:''' اهڙن لاڳاپن جو مطالعو، جن ۾ لامتناهي نقطن کي به شامل ڪري سگهجي ٿو. * '''[[افائن جاميٽري]]:''' متوازيت ۽ افائن تبديلين هيٺ برقرار رهندڙ خاصيتن جو مطالعو. * '''[[تفريقي جاميٽري]]:''' مشتق پذير طريقن سان وڪڙن، سطحن ۽ وڌيڪ عام فضائن جو مطالعو. * '''[[ريماني جاميٽري]]:''' وڪڙيل فضائن ۾ فاصلي ۽ وڪڙ جي خاصيتن جو مطالعو. * '''[[الجبري جاميٽري]]:''' پولينومي مساواتن سان بيان ٿيندڙ جاميٽري شين جو مطالعو. * '''[[ٽوپالاجي]]:''' مسلسل تبديلين هيٺ برقرار رهندڙ خاصيتن جو مطالعو. * '''[[الجبري ٽوپالاجي]]:''' ٽوپالاجيءَ جي مسئلن ۾ الجبري طريقن جو استعمال. * '''[[امتيازي جاميٽري]]:''' محدود يا ڌار ڌار جاميٽري ترتيبن جو مطالعو. * '''[[محدب جاميٽري]]:''' محدب مجموعن ۽ انهن جي خاصيتن جو مطالعو. * '''[[مرڪب جاميٽري]]:''' مرڪب انگن سان لاڳاپيل جاميٽري ساختن جو مطالعو. === الجبرا === {{مک|الجبرا}} [[فائل:Quadratic formula.svg|thumb|ٻئي درجي جي مساوات جي حل جو مشهور فارمولو.]] [[الجبرا]] رياضيات جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ مساواتن، فارمولن، علامتن ۽ الجبري عملن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. قديم [[ڊيوفانتس]] ۽ نائين صديءَ جي [[الخوارزمي]] الجبرا جي تاريخ ۾ اهم شخصيتون آهن. الخوارزمي مساواتن کي منظم نموني حل ڪرڻ جا طريقا بيان ڪيا.<ref>{{حوالو رسالو|last1=Christianidis|first1=Jean|last2=Oaks|first2=Jeffrey|title=Practicing Algebra in Late Antiquity: The Problem-Solving of Diophantus of Alexandria|journal=Historia Mathematica|year=2013|volume=40|issue=2|pages=127–163|doi=10.1016/j.hm.2012.09.001|language=en}}</ref><ref>{{حوالو ڪتاب|last=Kleiner|first=Israel|title=A History of Abstract Algebra|publisher=Birkhäuser|year=2007|isbn=9780817646844|language=en}}</ref> مثال طور، ٻئي درجي جي مساوات :<math>ax^2+bx+c=0,\qquad a\ne 0</math> جا حل هن فارمولي سان حاصل ڪري سگهجن ٿا: :<math>x=\frac{-b\pm\sqrt{b^2-4ac}}{2a}</math> جديد الجبرا رڳو انگن ۽ مساواتن تائين محدود ناهي. ان ۾ گروهن، حلقن، ميدانن، سمتي فضائن ۽ ٻين تجريدي ساختن جو مطالعو پڻ شامل آهي. [[ايمي نوئٽر]] جي ڪم جديد تجريدي الجبرا جي ترقيءَ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Corry|first=Leo|title=Modern Algebra and the Rise of Mathematical Structures|publisher=Birkhäuser|year=2004|isbn=3764370025|language=en}}</ref> الجبرا جي اهم شاخن ۾ شامل آهن: * [[خطي الجبرا]] * [[گروهه نظريو]] * [[حلقن جو نظريو]] * [[ميدانن جو نظريو]] * [[تبادلي الجبرا]] * [[هومولوجيڪل الجبرا]] * [[لي الجبرا]] * [[بولين الجبرا]] * [[عمومي الجبرا]] * [[درجو نظريو]] === ڪيلڪيولس ۽ رياضياتي تجزيو === {{مک|ڪيلڪيولس|رياضياتي تجزيو}} [[ڪيلڪيولس]] مسلسل تبديلي، مقدار جي وڌڻ يا گهٽجڻ، ۽ گڏجڻ جي عملن جو مطالعو ڪري ٿو. ان جون ٻه بنيادي شاخون '''تفريقي ڪيلڪيولس''' ۽ '''تڪاملي ڪيلڪيولس''' آهن. تفريقي ڪيلڪيولس ۾ ڪنهن تابع جي تبديليءَ جي شرح معلوم ڪئي ويندي آهي. مثال طور: :<math>\frac{d}{dx}(x^2)=2x</math> تڪاملي ڪيلڪيولس ۾ گڏيل مقدار يا ڪنهن مناسب تابع هيٺ ايراضيءَ جهڙا قدر معلوم ڪيا ويندا آهن. مثال طور: :<math>\int_0^1 x^2\,dx=\frac{1}{3}</math> ڪيلڪيولس جي ترقيءَ جو تعلق سترهين صديءَ جي [[آئزڪ نيوٽن]] ۽ [[گوٽفريڊ ولھيلم لائبنز]] سان آهي. ارڙهين صديءَ ۾ [[ليون هارڊ اويلر]] تابع ۽ تجزيي جي ڪيترن ئي تصورن کي اڳتي وڌايو.<ref>{{حوالو ويب|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euler/|title=Leonhard Euler|last1=O'Connor|first1=J. J.|last2=Robertson|first2=E. F.|publisher=University of St Andrews|year=1998|language=en}}</ref> [[رياضياتي تجزيو]] ڪيلڪيولس جي بنيادي طريقن کان اڳتي وڌي حدن، تسلسل، تسلسلي مجموعن، تابعن، تڪامل ۽ تفريقي مساواتن جو وڌيڪ منظم مطالعو ڪري ٿو. ان جا اهم ذيلي شعبا هي آهن: * [[حقيقي تجزيو]] * [[مرڪب تجزيو]] * [[فعلي تجزيو]] * [[ماپ نظريو]] * [[تڪامل]] * [[عام تفريقي مساواتون]] * [[جزوي تفريقي مساواتون]] * [[گهڻ متغيري ڪيلڪيولس]] * [[عددي تجزيو]] === امتيازي رياضيات === {{مک|امتيازي رياضيات}} [[فائل:Markovkate 01.svg|thumb|ٻن حالتن واري مارڪوف زنجير جو خاڪو.]] [[امتيازي رياضيات]] ۾ اهڙين رياضياتي شين جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جيڪي ڌار ڌار يا ڳڻپ لائق صورتن ۾ هجن. صحيح انگ، گراف، محدود مجموعا ۽ علامتي ترتيبون ان جا مثال آهن.<ref>{{حوالو رسالو|last=Franklin|first=James|title=Discrete and Continuous: A Fundamental Dichotomy in Mathematics|journal=Journal of Humanistic Mathematics|year=2017|volume=7|issue=2|pages=355–378|doi=10.5642/jhummath.201702.18|language=en}}</ref> امتيازي رياضيات ڪمپيوٽر سائنس ۾ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته الگورٿمن، ڊيٽا ساختن، نيٽ ورڪن ۽ حسابي پيچيدگيءَ جا ڪيترائي مسئلا ڌار ڌار رياضياتي ساختن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Maurer|first=Stephen B.|title=Discrete Mathematics in the Schools|chapter=What Is Discrete Mathematics? The Many Answers|publisher=American Mathematical Society|year=1997|pages=121–124|doi=10.1090/dimacs/036/13|language=en}}</ref> ان جي اهم شاخن ۾ شامل آهن: * [[گڏپ]] * [[گراف نظريو]] * [[هائپرگراف]] * [[ڪوڊنگ نظريو]] * [[ڪرپٽوگرافي]] * [[ميٽروئڊ نظريو]] * [[امتيازي احتمال]] * [[راندين جو نظريو]] * [[امتيازي اصلاح]] [[پي بمقابله اين پي مسئلو]] ڪمپيوٽيشنل پيچيدگيءَ جو مشهور اڻحل مسئلو آهي، جنهن جو تعلق انهن مسئلن سان آهي، جن جي ڏنل حل جي درستگي جلدي جانچي سگهجي ٿي، پر حل ڳولڻ جي تيز طريقي جي موجودگي معلوم ناهي.<ref>{{حوالو رسالو|last=Sipser|first=Michael|title=The History and Status of the P versus NP Question|journal=Proceedings of the Twenty-Fourth Annual ACM Symposium on Theory of Computing|year=1992|pages=603–618|doi=10.1145/129712.129771|language=en}}</ref> === رياضياتي منطق ۽ سيٽ نظريو === {{مک|رياضياتي منطق|سيٽ نظريو}} [[رياضياتي منطق]] رسمي دليلن، نتيجن، ثبوتن ۽ منطقي نظامن جو مطالعو ڪري ٿي. [[سيٽ نظريو]] مجموعن ۽ انهن جي لاڳاپن بابت آهي. ٻنهي شعبن اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد صورت اختيار ڪئي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://plato.stanford.edu/entries/logic-firstorder-emergence/|title=The Emergence of First-Order Logic|last=Ewald|first=William|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|year=2018|language=en}}</ref><ref>{{حوالو ويب|url=https://plato.stanford.edu/entries/settheory-early/|title=The Early Development of Set Theory|last=Ferreirós|first=José|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|year=2020|language=en}}</ref> [[جارج ڪانٽر]] لامحدود مجموعن جو منظم مطالعو ڪيو ۽ ظاهر ڪيو ته لامحدود مجموعن جا مختلف ڪارڊينل مقدار ٿي سگهن ٿا. انهن نتيجن رياضيات جي بنيادن بابت بحث کي وڌايو. ويهين صديءَ ۾ [[ڊيوڊ هلبرٽ]] رسمي ۽ مسلمات تي ٻڌل طريقن کي اڳتي وڌايو. [[ڪُرٽ گوڊل]] جا اڻپورائيءَ وارا نظريا ظاهر ڪن ٿا ته ڪافي اظهار جي سگهه رکندڙ، مؤثر طور مسلمات بندي ڪيل ۽ مطابقت رکندڙ رسمي نظامن جون اندروني حدون هونديون آهن.<ref>{{حوالو رسالو|last=Raatikainen|first=Panu|title=On the Philosophical Relevance of Gödel's Incompleteness Theorems|journal=Revue Internationale de Philosophie|year=2005|volume=59|issue=4|pages=513–534|doi=10.3917/rip.234.0513|language=en}}</ref> [[ايل اي جي برائوور]] جي وجدانيت پسند روايت ۾ تعميري ثبوت کي خاص اهميت ڏني وئي. ان روايت جي منطق ۾ خارج ٿيل وچ جي قانون کي عام طور غيرمشروط اصول طور قبول نٿو ڪيو وڃي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://plato.stanford.edu/entries/logic-intuitionistic/|title=Intuitionistic Logic|last=Moschovakis|first=Joan|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|year=2018|language=en}}</ref> رياضياتي منطق جا اهم ذيلي شعبا: * [[ماڊل نظريو]] * [[ثبوت نظريو]] * [[قسم نظريو]] * [[حساب پذيري جو نظريو]] * [[ڪمپيوٽيشنل پيچيدگي جو نظريو]] انهن شعبن جا طريقا ڪمپيوٽر پروگرامن جي تصديق، پروگرامنگ ٻولين، مرتب ڪندڙن ۽ خودڪار ثبوتي نظامن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.cs.cmu.edu/~rwh/papers/unreasonable/basl.pdf|title=On the Unusual Effectiveness of Logic in Computer Science|last1=Halpern|first1=Joseph|last2=Harper|first2=Robert|last3=Immerman|first3=Neil|last4=Kolaitis|first4=Phokion|last5=Vardi|first5=Moshe|last6=Vianu|first6=Victor|year=2001|language=en}}</ref> === شماريات ۽ احتمالي نظريو === {{مک|شماريات|احتمال جو نظريو}} [[شماريات]] انگن اکرن کي گڏ ڪرڻ، ترتيب ڏيڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن مان نتيجا اخذ ڪرڻ جو علم آهي. ان ۾ آبادي، نموني، تخميني، مفروضي جي جاچ ۽ غيريقيني صورتحال جا تصور اهم آهن. [[احتمال جو نظريو]] اتفاقي واقعن ۽ انهن جي امڪانن لاءِ رياضياتي بنياد فراهم ڪري ٿو.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Rao|first=C. Radhakrishna|title=Statistics and Truth: Putting Chance to Work|edition=2nd|publisher=World Scientific|year=1997|isbn=9810231113|language=en}}</ref> شماريات جون ٻه عام شاخون آهن: * '''توصيفي شماريات:''' انگن اکرن کي جدولن، گرافن، اوسط ۽ پکيڙ جي ماپن ذريعي بيان ڪرڻ. * '''استنباطي شماريات:''' نموني جي بنياد تي وڏي آبادي بابت اندازا يا فيصلا ڪرڻ. [[شمارياتي فيصلن جو نظريو]]، [[آپريشنز ريسرچ]]، [[ڪنٽرول نظريو]] ۽ [[رياضياتي معاشيات]] ۾ اصلاح ۽ متوقع نقصان جهڙا تصور استعمال ٿيندا آهن. === ڪمپيوٽيشنل رياضيات === {{مک|ڪمپيوٽيشنل رياضيات|عددي تجزيو}} [[ڪمپيوٽيشنل رياضيات]] ۾ رياضياتي مسئلن کي ڪمپيوٽرن ۽ الگورٿمن جي مدد سان حل ڪرڻ جا طريقا پڙهيا ويندا آهن. ڪيترائي مسئلا اهڙا هوندا آهن، جن جا مڪمل علامتي حل ڳولڻ ڏکيا هوندا آهن يا جن لاءِ تمام وڏي مقدار ۾ حساب گهرجي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Extras/Computational_mathematics/|title=G. I. Marchuk's Plenary: ICM 1970|publisher=University of St Andrews|year=2020|language=en}}</ref> [[عددي تجزيو]] تقريبن حلن، عددي استحڪام ۽ غلطيءَ جي ماپ جو مطالعو ڪري ٿو. ان جي استعمالن ۾ تفريقي مساواتن جا عددي حل، سائنسي نقلي نمونا ۽ وڏي پيماني وارا حساب شامل آهن.<ref>{{حوالو ڪتاب|last=Trefethen|first=Lloyd N.|title=The Princeton Companion to Mathematics|chapter=Numerical Analysis|publisher=Princeton University Press|year=2008|pages=604–615|isbn=9780691118802|language=en}}</ref> ڪمپيوٽيشنل رياضيات ۾ علامتي حساب، ڪمپيوٽر الجبرا، عددي خطي الجبرا ۽ اصلاح جا طريقا پڻ شامل آهن. == خالص ۽ اطلاقي رياضيات == {{مک|خالص رياضيات|اطلاقي رياضيات}} خالص رياضيات جو بنيادي مقصد رياضياتي تصورن جي خاصيتن، ساختن ۽ لاڳاپن کي سمجهڻ آهي. اطلاقي رياضيات ۾ انهن تصورن کي فطري، فني، معاشي يا سماجي مسئلن جي حل لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور، انگن جي نظريي ۾ اولن انگن بابت تحقيق بنيادي طور خالص نوعيت جي ٿي سگهي ٿي، پر اولن انگن جون خاصيتون جديد [[ڪرپٽوگرافي]] ۾ اهم آهن. ساڳيءَ طرح تفريقي مساواتون طبعيات، انجنيئرنگ ۽ حياتياتي نمونن ۾ استعمال ٿينديون آهن. == ٻين علمن ۾ استعمال == رياضيات جي عملي استعمالن ۾ هي شعبا نمايان آهن: * '''[[طبعيات]]:''' حرڪت، توانائي، لهرن ۽ فطري قانونن جا نمونا. * '''[[انجنيئرنگ]]:''' اڏاوتن، مشينن، مواصلاتي نظامن ۽ ڪنٽرول نظامن جي جوڙجڪ. * '''[[طب]]:''' طبي تصويرڪشي، وبائي بيمارين جا نمونا ۽ ڪلينڪي تحقيق. * '''[[معاشيات]]:''' قيمتن، پيداوار، وسيلن ۽ مالي خطري جو تجزيو. * '''[[ڪمپيوٽر سائنس]]:''' الگورٿم، ڊيٽا ساختون، رمزنگاري ۽ مصنوعي ذهانت. * '''[[حياتيات]]:''' آباديءَ جي واڌ، جينياتي عملن ۽ حياتياتي نظامن جا نمونا. * '''[[سماجي سائنسون]]:''' سروي، شمارياتي تجزيو ۽ سماجي روين جي ماپ. رياضياتي نمونا حقيقت جا چونڊيل پهلو ظاهر ڪندا آهن؛ تنهنڪري انهن مان نڪرندڙ اڳڪٿيون اختيار ڪيل مفروضن، معلومات جي معيار ۽ نموني جي حدن تي دارومدار رکنديون آهن. == رياضيات جي فلسفي جا سوال == {{مک|رياضيات جو فلسفو}} رياضيات جي فلسفي ۾ سوال اٿاريا ويندا آهن ته رياضياتي شيون ڪهڙي معنيٰ ۾ موجود آهن، رياضياتي ڄاڻ ڪيئن حاصل ٿئي ٿي، ۽ منطقي ثبوت کي يقين جو بنياد ڇو سمجهيو وڃي ٿو. هن سلسلي ۾ اهم فڪري روايتون هي آهن: * '''[[منطق پرستي]]:''' رياضيات کي منطق سان بنيادي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش. * '''[[صورت پرستي]]:''' رسمي نظامن، علامتن ۽ قاعدن تي زور. * '''[[وجدانيت]]:''' تعميري رياضياتي دليلن کي بنيادي اهميت ڏيڻ. * '''[[رياضياتي افلاطونيت]]:''' رياضياتي شين کي انساني ذهن کان آزاد تجريدي حقيقتون سمجهڻ. انهن روايتن ۾ اختلاف باوجود رياضياتي ثبوت، منطقي مطابقت ۽ تصورن جي وضاحت جديد تحقيق جا اهم اصول آهن.<ref>{{حوالو رسالو|last=Snapper|first=Ernst|title=The Three Crises in Mathematics: Logicism, Intuitionism, and Formalism|journal=Mathematics Magazine|year=1979|volume=52|issue=4|pages=207–216|doi=10.2307/2689412|language=en}}</ref> == رياضيات ۾ انعام == {{مک|رياضيات جا انعام}} [[فائل:FieldsMedalFront.jpg|thumb|فيلڊس ميڊل جو اڳيون پاسو.]] رياضياتي تحقيق ۾ غيرمعمولي خدمتن جي مڃتا لاءِ ڪيترائي عالمي انعام ڏنا ويندا آهن. === فيلڊس ميڊل === [[فيلڊس ميڊل]] رياضيات جي مشهور عالمي اعزازن مان هڪ آهي. اهو پهريون ڀيرو 1936ع ۾ ڏنو ويو ۽ عام طور هر چئن سالن کان پوءِ رياضي دانن جي عالمي ڪانگريس ۾ ڏنو ويندو آهي. ان لاءِ عمر جي خاص شرط پڻ لاڳو ٿئي ٿي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal|title=Fields Medal|publisher=International Mathematical Union|language=en}}</ref> === ٻيا اهم انعام === * '''[[ايبل انعام]]:''' ناروي جي سرپرستيءَ هيٺ رياضيات ۾ غيرمعمولي خدمتن لاءِ ڏنو ويندو آهي؛ پهريون ڀيرو 2003ع ۾ ڏنو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=https://abelprize.no/page/about-abel-prize|title=About the Abel Prize|publisher=The Abel Prize|language=en}}</ref> * '''[[چرن ميڊل]]:''' رياضيات ۾ زندگيءَ جي مجموعي علمي خدمتن جي مڃتا لاءِ ڏنو ويندو آهي؛ پهريون ڀيرو 2010ع ۾ ڏنو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.mathunion.org/imu-awards/chern-medal-award|title=Chern Medal Award|publisher=International Mathematical Union|language=en}}</ref> * '''[[رياضيات ۾ وولف انعام]]:''' رياضياتي تحقيق ۾ اهم ڪاميابين لاءِ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://wolffund.org.il/the-wolf-prize/|title=The Wolf Prize|publisher=Wolf Foundation|language=en}}</ref> * '''[[ليروئي پي اسٽيلي انعام]]:''' آمريڪي رياضياتي سوسائٽيءَ طرفان رياضياتي خدمتن جي مڃتا لاءِ ڏنو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Honours/AMSSteelePrize/|title=The Leroy P. Steele Prize of the AMS|publisher=University of St Andrews|language=en}}</ref> == مشهور اڻحل مسئلا == === هلبرٽ جا مسئلا === {{مک|هلبرٽ جا مسئلا}} 1900ع ۾ [[ڊيوڊ هلبرٽ]] رياضيات جي 23 مسئلن جي فهرست پيش ڪئي. انهن مسئلن ويهين صديءَ جي رياضياتي تحقيق تي گهرو اثر ڇڏيو. ڪجهه مسئلا مڪمل طور حل ٿي چڪا آهن، جڏهن ته ٻين جي حيثيت انهن جي اصل بيان ۽ تفسير تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.simonsfoundation.org/2020/05/06/hilberts-problems-23-and-math/|title=Hilbert's Problems: 23 and Math|publisher=Simons Foundation|year=2020|language=en}}</ref> === ملينيم انعامي مسئلا === {{مک|ملينيم انعامي مسئلا}} 2000ع ۾ [[ڪلي ميٿميٽڪس انسٽيٽيوٽ]] ست اهم رياضياتي مسئلا چونڊيا. هر مسئلي جي تسليم ٿيل حل لاءِ هڪ ملين آمريڪي ڊالر جو انعام مقرر ڪيو ويو.<ref name="ClayMillennium">{{حوالو ويب|url=https://www.claymath.org/Millennium%20Problems/|title=The Millennium Prize Problems|publisher=Clay Mathematics Institute|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#245a81;color:white;padding:8px;" | ملينيم انعامي مسئلا ! style="background:#dceefb;" | مسئلو ! style="background:#dceefb;" | حيثيت |- | [[ريمان جو گمان]] | اڻحل |- | [[پي بمقابله اين پي مسئلو]] | اڻحل |- | [[هوج جو گمان]] | اڻحل |- | [[برچ ۽ سوئنرٽن-ڊائر جو گمان]] | اڻحل |- | [[يانگ-ملز نظريو ۽ ماس گيپ]] | اڻحل |- | [[نيويئر-اسٽوڪس مساواتن جو مسئلو]] | باضابطه طور اڻحل؛ 2026ع ۾ امڪاني حل جو اعلان ٿيو، پر تصديق جو عمل جاري آهي |- | [[پوائنڪاري جو گمان]] | حل ٿيل |} [[گريگوري پيرلمين]] 2002ع ۽ 2003ع ۾ شايع ڪيل تحقيقي مسودن ذريعي پوائنڪاري جي گمان جو ثبوت پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ رياضياتي برادريءَ طرفان قبول ڪيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.claymath.org/millennium/poincare-conjecture/|title=Poincaré Conjecture|publisher=Clay Mathematics Institute|language=en}}</ref> سيپٽمبر 2026ع ۾ ڪلي ميٿميٽڪس انسٽيٽيوٽ نيويئر-اسٽوڪس مسئلي جي امڪاني حل بابت اعلان جو ذڪر ڪيو، پر اهو به واضح ڪيو ته اهڙن نتيجن جي باقاعده جاچ ۽ علمي قبوليت لاءِ وقت گهربل آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.claymath.org/news/navier-stokes-announcement/|title=Navier-Stokes Announcement|publisher=Clay Mathematics Institute|date=11 September 2026|language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="160"> فائل:Quadratic formula.svg|ٻئي درجي جي مساوات جو فارمولو فائل:Venn A intersect B.svg|ٻن مجموعن جي اشتراڪ جو وين ڊاگرام فائل:Spirale Ulam 150.jpg|اولن انگن جي ورڇ ڏيکاريندڙ اولام سرپل فائل:Triangles (spherical geometry).jpg|گولي جي مٿاڇري تي ٽڪنڊا </gallery> == وڌيڪ ڏسو == * [[رياضي جي تاريخ]] * [[رياضياتي ثبوت]] * [[خالص رياضيات]] * [[اطلاقي رياضيات]] * [[رياضيات جو فلسفو]] * [[رياضياتي منطق]] * [[رياضياتي تجزيو]] * [[رياضيات جا انعام]] * [[ملينيم انعامي مسئلا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * Bell, E. T. (1945). ''The Development of Mathematics''. Dover Publications. * Boyer, Carl B. (2004). ''History of Analytic Geometry''. Dover Publications. * Corry, Leo (2004). ''Modern Algebra and the Rise of Mathematical Structures''. Birkhäuser. * Gowers, Timothy (2002). ''Mathematics: A Very Short Introduction''. Oxford University Press. * Hartshorne, Robin (2000). ''Geometry: Euclid and Beyond''. Springer. * Joseph, George Gheverghese (2011). ''The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics''. Princeton University Press. * Katz, Victor J. (2009). ''A History of Mathematics: An Introduction''. Addison-Wesley. * Kleiner, Israel (2007). ''A History of Abstract Algebra''. Birkhäuser. * Plofker, Kim (2009). ''Mathematics in India''. Princeton University Press. * Rao, C. Radhakrishna (1997). ''Statistics and Truth: Putting Chance to Work''. World Scientific. * Rashed, Roshdi (1994). ''The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra''. Kluwer Academic Publishers. * Trefethen, Lloyd N. (2008). ''Numerical Analysis''. In ''The Princeton Companion to Mathematics''. Princeton University Press. * Velleman, Daniel J. (2019). ''How to Prove It: A Structured Approach''. Cambridge University Press. * Weil, André (1983). ''Number Theory: An Approach Through History from Hammurapi to Legendre''. Birkhäuser. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://mathscinet.ams.org/msc/msc2020.html رياضياتي مضمونن جي درجابندي 2020 — آمريڪي رياضياتي سوسائٽي] * [https://www.mathunion.org/ عالمي رياضياتي اتحاد] * [https://www.claymath.org/Millennium%20Problems/ ملينيم انعامي مسئلا — ڪلي ميٿميٽڪس انسٽيٽيوٽ] * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/ رياضيات جي تاريخ — ميڪ ٽيوٽر آرڪائيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mathematics وڪيميڊيا ڪامنز تي رياضيات جون تصويرون] [[زمرو:رياضيات]] [[زمرو:سائنس]] [[زمرو:صوري سائنسون]] lsguar2foeya2b159efshdu897bj6v3 1 17141 427192 307536 2026-11-02T19:06:05Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[بحث:علم رياضيات]] کي [[بحث:علم رياضي]] ڏانھن چوريو 58745 wikitext text/x-wiki --Jogi don 12:13, 26 جنوري 2016 (UTC) ldxci91q1vi1me0t2xxi0meukasrgow 0 17796 427329 405896 2026-11-03T03:26:57Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427329 wikitext text/x-wiki {{Short description|سامونڊي ورهاڱو}} {{Infobox body of water | name = ائٽلانٽڪ سمنڊ | image = Atlantic Ocean - en.png | caption = ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جو حصو، ان جي [[آرڪٽڪ]] ۽ [[انٽارڪٽڪ]] علائقن کان سواءِ | alt = آرڪٽڪ سمنڊ جو نقشو | coords = {{coord|0|N|25|W|region:ZZ_type:waterbody|display=inline,title}}<ref name="CIA-World" /> | basin_countries = [[ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ سان لڳندڙ ملڪن ۽ علائقن جي فهرست|سرحدي ملڪن جي فهرست (واٽر شيڊ کان سواءِ)]], [[ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جا بندرگاهه ۽ لنگرگاهه|بندرگاهه]] | area = {{cvt|85133000|km2}}<ref name="Atlantic Ocean – Britannica" /><br />اتر ائٽلانٽڪ: {{cvt|41490000|km2}},<br /> ڏکڻ ائٽلانٽڪ: {{cvt|40270000|km2}}<ref name="ETOPO1" /> | depth = {{cvt|3646|m}}<ref name="ETOPO1" /> | max-depth = [[پورٽو ريڪو کاهي]]<br /> {{cvt|8376|m}}<ref>{{Cite web|url=https://www.popsci.com/victor-vescovo-five-deeps-submarine|title=An inside look at the first solo trip to the deepest point of the Atlantic|last=Dean|first=Josh|website=Popular Science|date=21 December 2018|language=en|access-date=22 December 2018|archive-date=22 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222005344/https://www.popsci.com/victor-vescovo-five-deeps-submarine|url-status=live}}</ref> | volume = {{cvt|310410900|km3}}<ref name="ETOPO1" /> | shore = {{cvt|111866|km}} حاشيائي سمنڊن سميت<ref name="CIA-World" /> | islands = [[ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي ٻيٽن جي فهرست|ٻيٽن جي فهرست]] | trenches = [[پورٽو ريڪو کاهي|پورٽو ريڪو]]؛ [[ڏکڻ سينڊوچ کاهي|ڏکڻ سينڊوچ]]؛ [[رومانش کاهي|رومانش]] | cities = [[ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جا بندرگاهه ۽ لنگرگاهه|فهرست]] | mapframe = no }} [[File:Atlantic Ocean to Africa.ogv|thumb|هي وڊيو [[مهم 29]] جي عملي طرفان [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] (ISS) تي رڪارڊ ڪئي وئي. سفر [[نيوفائونڊلينڊ (ٻيٽ)|نيوفائونڊلينڊ]] ٻيٽ جي اتر-اوڀر کان اتر ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ مٿان ٿيندو وچ آفريڪا تائين پهچي ٿو، جتي اهو [[ڏکڻ سوڊان]] جي مٿان گذري ٿو.]] '''ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ''' دنيا جي پنجن [[سمنڊن جا حدبند ورهاڱا|سامونڊي ورهاڱن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو سمنڊ آهي، جنهن جي ايراضي تقريباً {{convert|85133000|km2|sqmi|sp=us}} آهي.<ref name="Atlantic Ocean – Britannica">{{Cite encyclopedia|title=Atlantic Ocean|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Atlantic-Ocean|access-date=20 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215072935/https://www.britannica.com/place/Atlantic-Ocean|archive-date=15 February 2017|url-status=live}}</ref> هي ڌرتيءَ جي [[ڌرتيءَ جي مٿاڇري|مٿاڇري]] جو تقريباً 17 سيڪڙو ۽ ان جي آبي مٿاڇري جو لڳ ڀڳ 24 سيڪڙو حصو ڍڪي ٿو. [[دريافتن جي دور]] دوران اهو ان ڳالهه لاءِ مشهور ٿيو ته هن [[نئين دنيا]] يعني [[آمريڪا]] ( [[اتر آمريڪا]] ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] ) کي [[پراڻي دنيا]] يعني [[افرو-يوروشيا]] ( [[آفريڪا]]، [[ايشيا]] ۽ [[يورپ]] ) کان جدا ڪيو. افرو-يوروشيا کي آمريڪائن کان جدا ڪرڻ جي ڪري، ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ انساني سماج، عالمگيريت ۽ ڪيترن ئي قومن جي تاريخن جي ارتقا ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو آهي. جيتوڻيڪ [[اتر آمريڪا ۾ نارس آبادڪاري|نارس ماڻهو]] ائٽلانٽڪ پار ڪندڙ پهريان سڃاتل انسان هئا، پر 1492ع ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس جي مهم]] سڀ کان وڌيڪ اثرائتي ثابت ٿي. ڪولمبس جي مهم هڪ اهڙي [[دريافتن جي دور|دورِ دريافت]] ۽ [[يورپي طاقتن پاران آمريڪائن جي نوآبادڪاري]] جو آغاز ڪيو، جنهن ۾ خاص طور تي [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگال]]، [[هسپانوي سلطنت|هسپانيا]]، [[فرانسيسي نوآبادياتي سلطنت|فرانس]] ۽ [[برطانوي سلطنت|برطانيا]] شامل هئا. سورهين صديءَ کان اوڻيهين صديءَ تائين ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ هڪ طرف [[ائٽلانٽڪ غلام واپار]] ۽ ٻي طرف [[ڪولمبيائي مٽاسٽا]] جو مرڪز رهيو، جڏهن ته ان دوران ڪڏهن ڪڏهن بحري جنگين جو ميدان پڻ بڻيو. اهڙيون بحري جنگيون ۽ آمريڪي علائقائي طاقتن جهڙوڪ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]] ۽ [[برازيل]] جي وڌندڙ واپار، ويهين صديءَ جي شروعات ۾ وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ وڏا فوجي سامونڊي آپريشن گهٽجي ويا، جيتوڻيڪ جنگ کان پوءِ وارن نمايان تڪرارن ۾ [[ڪيوبا ميزائل بحران]] ۽ [[فاڪلينڊ جنگ]] شامل آهن. اڄ به هي سمنڊ عالمي واپار جو بنيادي جزو آهي. ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جو گرمي پد هنڌن جي لحاظ کان مختلف آهي. مثال طور، ڏکڻ ائٽلانٽڪ سڄو سال گرم رهندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي سامونڊي حدن وارا ملڪ استوائي علائقن ۾ واقع آهن. اتر ائٽلانٽڪ ۾ [[معتدل آبهوا]] موجود آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي حدن وارا ملڪ معتدل علائقن ۾ واقع آهن ۽ هتي انتهائي ٿڌ ۽ انتهائي گرمي وارا موسمون ٿينديون آهن.<ref>{{Cite web |last=SAS |first=Des Clics Nomades |title=Water temperature of the Atlantic Ocean - real time map and monthly temperatures |url=https://www.seatemperatu.re/seas-and-oceans/atlantic-ocean/ |access-date=2025-06-15 |website=SeaTemperatu.re |language=en}}</ref> ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ هڪ ڊگهي، انگريزي اکر "S" جهڙي شڪل واري سامونڊي طاس تي مشتمل آهي، جيڪو اوڀر ۾ يورپ ۽ آفريڪا ۽ اولهه ۾ آمريڪائن جي وچ ۾ ڊگهي رخ ۾ پکڙيل آهي. پاڻ ۾ ڳنڍيل [[عالمي سمنڊ]] جو هڪ حصو هئڻ جي حيثيت سان، هي اتر ۾ [[آرڪٽڪ سمنڊ]]، ڏکڻ-اولهه ۾ [[پئسفڪ وڏو سمنڊ]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[هندي وڏو سمنڊ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[ڏاکڻو سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي. ٻين تعريفن موجب ائٽلانٽڪ سمنڊ ڏکڻ طرف [[انٽارڪٽڪا]] تائين پکڙيل آهي. [[خط استوا]] هن سمنڊ کي ٻن حصن، اتر ائٽلانٽڪ ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ، ۾ ورهائي ٿو.<ref>[[بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ تنظيم]], [https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf ''Limits of Oceans and Seas'', 3rd ed. (1953)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf |date=8 October 2011 }}, pages 4 and 13.</ref> == نالي جي معنيٰ == [[فائل:1710 De La Feuille Map of Africa - Geographicus - Africa-lafeuille-1710.jpg|thumb|left|فرانس واري 1710 جي آفريڪي نقشي ۾ اينٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي تصوير]] اينٽلانٽڪ نالي جو سڀ کان پراڻو ترين ذڪر ھڪ شاعر [[اسٽيسيڪارس]] لڳ ڀڳ ڇھين صدي قبل مسيح ۾ ''<small>ائٽلانٽيڪوئي پيلاگيئي {{ٻيا نالا|يوناني='''Ἀτλαντικῷ πελάγει'''}}</small>'' طور ڪيو، <ref name="MangasPlácido1998">{{cite book|last1=Mangas|first1=Julio|last2=Plácido|first2=Domingo|last3=Elícegui|first3=Elvira Gangutia|first4=Helena|last4=Rodríguez Somolinos|title=La Península Ibérica en los autores griegos: de Homero a Platón - SLG / (Sch. A. R. 1. 211)|url={{google books |plainurl=y |id=pZBSML97Ya0C|page=283}}|year=1998|publisher=Editorial Complutense|pages=283–}}</ref> جنھن جي معنيَ ايٽلانٽڪ سمنڊ آھن. ان بعد ھيروڊوٽس پنهنجي ڪتاب تاريخ ۾ پڻ ان نالي واري سمنڊ جو 450 ق.م. ۾ ذڪر ايٽلانٽس ٿلاسا (یونانی:{{Lang|grc|Ἀτλαντὶς θάλασσα}}) يعني اينٽلاٽڪ سمنڊ<ref>[http://dge.cchs.csic.es/xdge/Ἀτλαντίς 1 Ἀ. θάλασσα "la mar Atlántida" (the Atlantis sea)..., DGE Dictionary, CSIC, 2006.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180101191304/http://dge.cchs.csic.es/xdge/%E1%BC%88%CF%84%CE%BB%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%AF%CF%82 |date=1 January 2018 }}</ref> طور ڪيو. ھيروڊوٽس اھو نالو جبرالٽر جي مشھور مقام [[ھرڪيولس جا ٺلھ|ھرڪيولس جي ٺلھن]] جي پار واري سمنڊ جو حوالو ڏيندي استعمال ڪيو ھو جيڪو ان مطابق سمنڊ جو اھڙو حصو ھو جيڪو زمين جي چوڌاري سمايل ھو<ref>{{Harvnb|Hdt. 1.202.4}}</ref>. انھن استعمالن ۾ اھو نالو [[يوناني ديومالا]] جي [[اٽلس (ديومالا)|اٽلس]] نالي [[ٽائٽن (ديومالا)|دیوتا]] سان منصوب ڪيو ويو آهي جنھن آسمانن کي ٽيڪ ڏئي کنيو ھو جنھن منظر کي بعد ۾ وچولي دؤر ۾ ڪتابي نقشي ۾ ڏيکاريو ويو ۽ اھڙي طرح دیوتا جو اھو نالو (اٽلس) موجودہ دؤر ۾ نقشن جي ڪتاب تي پڻ پئجي ويو<ref name="Oxford-Dict">{{Harvnb|Oxford Dictionaries|2015}}</ref> يوناني ديومالائي ادب جي قديم ترين ڪتابن [[اليڊ]] ۽ [[اوڊيسي]] ۽ قديم جھازرانن مطابق ھن سمنڊ جو نالو [[اوشينس]] {{ٻيا نالا|عربي= اوقيانوسيه}} ھو جنھن جو مطلب ھڪ عظيم درياء ھو جيڪو پوري دنيا جي چوڌاري گھيرو ڪري بيٺل ھو.اھو خيال [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] ۽ [[ميڊيٽرينن سمنڊ]] جي بيھڪ جي ابتڙ ھيو جيڪي چوڌاري خشڪي سان گھيريل ھيا ۽ يوناني انھن جي ان بيھڪ کان خوب باخبر ھيا<ref>{{Harvnb|Janni|2015|p=27}}</ref> ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو نالو مراڪش ۾ واقع [[اٽلس جبل]] ۽ سمنڊ پار جبرالٽر واري سامونڊي لنگھ ۽ اتر آفريڪا جي ساحلي ڪناري واري ھنڌن لاء استعمال ٿيندو ھو<ref name="Oxford-Dict" /> [[Image:Kill pier, Clare Island, Co Mayo 02.jpg|thumb|1981ع ۾ [[ڪليئر ٻيٽ]]، آئرلينڊ جي ساحل تان ڏٺل ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ]] '''دي پانڊ''' ( لفظي معنيٰ: "تلاءُ") هڪ مزاحيه اصطلاح آهي، جيڪو برطانوي ۽ آمريڪي انگريزي ڳالهائيندڙ اڪثر اتر ائٽلانٽڪ سمنڊ جي حوالي سان استعمال ڪندا آهن. هي [[ميئوسس (بياني صنعت)|ميئوسس]] يعني طنزيه گهٽائيءَ جو هڪ مثال آهي. هي اصطلاح گهڻو ڪري "تلاءَ جي هن پاسي"، "تلاءَ جي ٻئي پاسي" يا "تلاءَ جي پار" جهڙن جملن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جنهن سان برطانيا ۽ ان جي اڳوڻين نوآبادين جي وچ ۾ موجود لاڳاپي ۽ جدائيءَ کي ظاهر ڪيو ويندو آهي، نه ڪي سمنڊ بابت سڌي ڳالهه ڪرڻ لاءِ.<ref>{{cite web|url=https://www.lexico.com/definition/pond?locale=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514104509/https://www.lexico.com/definition/pond?locale=en|url-status=dead|archive-date=14 May 2021|title=pond|website=Oxford English and Spanish Dictionary, Synonyms, and Spanish to English Translator|access-date=28 September 2021}}</ref> هي اصطلاح 1640ع تائين واپس وڃي ٿو. اهو پهريون ڀيرو [[چارلس پهريون (انگلينڊ)|چارلس اول]] جي دورِ حڪومت ۾ شايع ٿيل هڪ پمفليٽ ۾ ڇپيل صورت ۾ ملي ٿو، ۽ پوءِ 1869ع ۾ [[نيهيمائيا والنگٽن]] جي ڪتاب ''ھسٽاريڪل نوٽسز آف ايوينٽس آڪرنگ چيفلي ان دي رين آف چارلس I'' ۾ ٻيهر شايع ٿيو، جتي [[فرانسس ونڊيبينڪ]]، جيڪو چارلس اول جو [[سيڪريٽري آف اسٽيٽ (انگلينڊ)|سيڪريٽري آف اسٽيٽ]] هو، ائٽلانٽڪ سمنڊ لاءِ "گريٽ پانڊ" (وڏو تلاءُ) جو اصطلاح استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/pond|title=Pond|website=Online Etymology Dictionary|publisher=Douglas Harper|access-date=1 February 2019|archive-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202041924/https://www.etymonline.com/word/pond|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|title=Historical Notices of Events Occurring Chiefly in the Reign of Charles I|url=https://archive.org/details/cu31924097312114|last=Wellington|first=Nehemiah|date=1 January 1869|publisher=Richard Bentley|location=London}}</ref><ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=vLYzoGGXl7U|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211122/vLYzoGGXl7U|archive-date=22 November 2021|url-status=live|title=Lost in The Pond|date=8 April 2018|last=Brown, Laurence|via=YouTube|medium=Digital video}}{{cbignore}}</ref> == تاريخ == === پراڻي دنيا === {{Main category|ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي تاريخ}} [[مائيٽوڪانڊريل ڊي اين اي]] (mtDNA) جي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته 80,000–60,000 سال اڳ آفريڪا اندر هڪ وڏي آباديءَ واري واڌ، جيڪا هڪ ننڍڙي واحد آباديءَ مان نڪتي هئي، رويي جي پيچيدگيءَ جي اُڀار ۽ تيز [[سامونڊي آئيسوٽوپ مرحلو|MIS]]&nbsp;5–4 ماحولياتي تبديلين سان گڏ ٿي. ماڻهن جو هي گروهه نه رڳو سڄي آفريڪا ۾ پکڙيو، پر لڳ ڀڳ 65,000 سال اڳ [[جديد انسانن جو تازو آفريقي بڻ بنياد|آفريڪا کان ٻاهر]] ايشيا، يورپ ۽ آسٽريليشا ڏانهن پکڙجڻ شروع ٿيو ۽ انهن علائقن ۾ قديم انسانن کي جلدي بدلائي ڇڏيو.<ref>{{Harvnb|Mellars|2006|loc=Abstract}}</ref> [[آخري برفاني وڌ ۾ وڌ]] (LGM) دوران، 20,000 سال اڳ، انسانن کي يورپ جي اتر ائٽلانٽڪ ساحل سان پنهنجون شروعاتي آباديون ڇڏڻيون پيون ۽ بحيرۂ روم ڏانهن موٽڻو پيو. LGM جي پڄاڻيءَ تي تيز آبهوايي تبديلين کان پوءِ هي علائقو [[مگداليني ثقافت]] وارن ماڻهن طرفان ٻيهر آباد ڪيو ويو. ٻيا شڪاري-گڏ ڪندڙ گروهه پڻ لهرن جي صورت ۾ آيا، جن جي وچ ۾ [[لاخر زي]] آتش فشاني ڦاٽ، [[ڊوگرلينڊ]] (هاڻوڪو [[اتر سمنڊ]]) جي ٻڏڻ، ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ٺهڻ جهڙا خطرا پيش آيا.<ref>{{Harvnb|Riede|2014|pp=1–2}}</ref> اتر ائٽلانٽڪ جا يورپي ساحل لڳ ڀڳ 9,000–8,500 سال اڳ مستقل طور آباد ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Bjerck|2009|loc=Introduction, pp. 118–119}}</ref> هن انساني پکڙاءَ ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي ساحلن تي گهڻا نشان ڇڏيا. ڏکڻ آفريڪا جي اولهه واري ساحل تي [[اِسٽر فونٽين]] ۾ مليا 50&nbsp;هزار سال پراڻا، گهرا تهه وارا [[خولن جا ڍير]] وچ پٿر دور (MSA) سان لاڳاپيل آهن. MSA آبادي ننڍي ۽ پکڙيل هئي، ۽ انهن جي واڌ ويجهه ۽ وسيلن جي استعمال جي شرح پوءِ وارن نسلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ شديد هئي. جيتوڻيڪ انهن جا ڍير هر آباد براعظم تي ملندڙ 12–11&nbsp;هزار سال پراڻن آخري پٿر دور (LSA) جي ڍيرن سان مشابهت رکن ٿا، پر ڪينيا جو 50–45&nbsp;هزار سال پراڻو [[اينڪاپوني يا موتو]] شايد آفريڪا کان ٻاهر پکڙجندڙ پهرين جديد انسانن جا سڀ کان پراڻا نشان ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Harvnb|Avery|Halkett|Orton|Steele|2008|loc=Introduction, p. 66}}</ref> [[File:Meilgaard-boplads.jpg|thumb|1880ع ۾ [[ارٽي بولا ثقافت|ارٽي بولا]] خولن جي ڍيرن جي کوٽائي]] ساڳي ترقي يورپ ۾ به ڏسي سگهجي ٿي. اسپين جي آسٽورياس ۾ [[لا ريئرا غار]] (23–13&nbsp;هزار سال اڳ) ۾ 10&nbsp;هزار سالن دوران رڳو لڳ ڀڳ 26,600 مولسڪ گڏ ٿيا. ان جي ابتڙ، پرتگال، ڊينمارڪ ۽ برازيل جا 8–7&nbsp;هزار سال پراڻا خولن جا ڍير هزارين ٽن ڪچري ۽ اوزارن تي مشتمل آهن. مثال طور، ڊينمارڪ جي [[ارٽي بولا ثقافت|ارٽي بولا]] خولن جي ڍيرن ۾ رڳو هڪ هزار سالن دوران {{cvt|2000|m3}} خولن جا ذخيرا گڏ ٿيا، جيڪي لڳ ڀڳ 50 ملين مولسڪن جي نمائندگي ڪن ٿا. سامونڊي وسيلن جي استعمال ۾ هن واڌ کي نون ٽيڪنالاجين{{snd}}جهڙوڪ ٻيڙيون، هارپون ۽ مڇي پڪڙڻ جا ڪنڊا{{snd}}سان گڏ بيان ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بحيرۂ روم ۽ يورپي ائٽلانٽڪ ساحل تي ملندڙ ڪيترين غارن جي مٿين تهن ۾ سامونڊي خولن جو مقدار وڌيل ۽ هيٺين تهن ۾ گهٽ آهي. سڀ کان پهريون استعمال انهن ٻڏل کنڊن تي ٿيو، جيڪي هاڻي پاڻيءَ هيٺ آهن، ۽ اڄ کوٽيل گهڻيون آباديون ان وقت انهن کنڊن کان ڪيترائي ڪلوميٽر پري واقع هيون. هيٺين تهن ۾ خولن جو گهٽ مقدار شايد انهن ٿورن خولن جي نمائندگي ڪري ٿو، جيڪي خشڪيءَ جي اندر موڪليا ويا هئا.<ref>{{Harvnb|Bailey|Flemming|2008|loc=The Long-Term History of Marine Resources, pp. 4–5}}</ref> === نئين دنيا === {{See also|برينڊن نيويگيٽر#اتر آمريڪا پهچڻ جي ڪهاڻي|l1=ڪلونفرٽ جو برينڊن}} LGM دوران [[لاورنٽائيڊ برفاني چادر]] اتر آمريڪا جي گهڻي اتر حصي کي ڍڪي ڇڏيو، جڏهن ته [[بيرنگيا]] سائبيريا کي الاسڪا سان ڳنڍيندي هئي. 1973ع ۾ مرحوم آمريڪي ارضياتي سائنسدان [[پال شلٽز مارٽن|پال ايس. مارٽن]] آمريڪائن جي "بلٽزڪريگ" آبادڪاريءَ جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب [[ڪلووس ثقافت|ڪلووس شڪارين]] لڳ ڀڳ 13,000 سال اڳ برفاني چادر ۾ موجود برف کان خالي گذرگاهه وسيلي هڪ ئي لهر ۾ اتر آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي ۽ "ڌماڪيدار انداز ۾ ڏکڻ طرف پکڙيا، ٿوري عرصي لاءِ ايتري وڏي آباديءَ واري گھڻائي حاصل ڪئي جو انهن پنهنجي گهڻي شڪار کي حد کان وڌيڪ ماري ڇڏيو."<ref>{{Harvnb|Martin|1973|loc=Abstract}}</ref> پوءِ ٻين [[بيرنگ زميني پل]] رستي "ٽن لهرن" واري لڏپلاڻ جو نظريو پيش ڪيو.<ref>{{Harvnb|Greenberg|Turner|Zegura|Campbell|1986}}</ref> اهي مفروضا ڊگهي عرصي تائين [[ايشيا کان آمريڪائن ڏانهن ماقبل تاريخ لڏپلاڻ ۽ آبادڪاري|آمريڪائن جي آبادڪاري]] بابت غالب نظر رهيا، پر تازي آثار قديمه جي کوجنائن انهن کي چئلينج ڪيو آهي: آمريڪائن جا سڀ کان پراڻا آثار قديمه ماڳ ڏکڻ آمريڪا ۾ مليا آهن؛ اتر-اوڀر سائبيريا جا ماڳ LGM دوران اتي تقريباً انساني غيرموجودگي ڏيکارين ٿا؛ ۽ گهڻا ڪلووس اوزار اتر آمريڪا جي اوڀر حصي ۾ ائٽلانٽڪ ساحل سان مليا آهن.<ref>{{Harvnb|O'Rourke|Raff|2010|loc=Introduction, p. 202}}</ref> ان کان علاوه mtDNA، [[yDNA]] ۽ [[atDNA]] انگن اکرن تي ٻڌل آبادڪاري ماڊل ترتيبوار نه "بلٽزڪريگ" ۽ نه ئي "ٽن لهرن" وارن مفروضن جي حمايت ڪن ٿا، پر اهي پاڻ به هڪ ٻئي سان مبهم نتيجا ڏين ٿا. آثار قديمه ۽ جينياتي انگن اکرن ۾ تضاد غالباً مستقبل ۾ اهڙا مفروضا پيدا ڪندو، جيڪي آخرڪار هڪ ٻئي جي تصديق ڪندا.<ref>{{Harvnb|O'Rourke|Raff|2010|loc=Conclusions and Outlook, p. 206}}</ref> پئسفڪ رستي ڏکڻ آمريڪا ڏانهن هڪ تجويز ڪيل رستو شروعاتي ڏکڻ آمريڪي کوجنائن جي وضاحت ڪري سگهي ٿو، ۽ هڪ ٻيو مفروضو اترئين رستي جي تجويز ڏئي ٿو، جيڪو ڪينيڊين آرڪٽڪ مان ٿيندو اتر آمريڪا جي ائٽلانٽڪ ساحل سان هيٺ اچي ٿو.<ref>{{Harvnb|O'Rourke|Raff|2010|loc=Beringian Scenarios, pp. 205–206}}</ref> ائٽلانٽڪ پار شروعاتي آبادين بابت متبادل نظريا به پيش ڪيا ويا آهن، جيڪي مڪمل طور فرضي کان وٺي گهڻو ڪري تڪراري نظريا آهن، جن ۾ [[سوليوٽرين مفروضو]] ۽ ڪجهه [[ڪولمبس کان اڳ بين السمنڊ رابطي جا نظريا]] شامل آهن. [[File:Norse-world.png|thumb|وچئين دور جي {{Lang|is|[[آئس لينڊ وارن جا ساگا|Íslendingasögur]]}} ساگائن، جن ۾ ''[[گرين لينڊ ساگا|Grœnlendinga saga]]'' به شامل آهي، جي بنياد تي "نارس دنيا" جو هي تشريحي نقشو ڏيکاري ٿو ته آمريڪائن ۽ ائٽلانٽڪ بابت نارس ڄاڻ محدود رهي.]] [[اتر آمريڪا جي نارس نوآبادڪاري|نارس آبادڪاري]] [[فارو ٻيٽن]] ۽ [[آئس لينڊ]] ۾ 9هين ۽ 10هين صديءَ دوران شروع ٿي. [[گرين لينڊ]] تي هڪ آبادي 1000ع کان اڳ قائم ٿي، پر 1409ع ۾ ان سان رابطو ختم ٿي ويو ۽ آخرڪار شروعاتي [[ننڍو برفاني دور]] دوران اها ڇڏي ڏني وئي. هي ناڪامي ڪيترن سببن جي نتيجي ۾ آئي: غير پائيدار معيشت سبب زمين جي ڪٽائي ۽ وڻڪاري ختم ٿي؛ مقامي [[اينوئٽ]] سان تڪرارن سبب سندن آرڪٽڪ ٽيڪنالاجين کي اختيار ڪرڻ ۾ ناڪامي ٿي؛ وڌيڪ ٿڌي آبهوا بک سبب بڻي؛ ۽ آبادي معاشي طور ڪناري تي هلي وئي، جڏهن [[عظيم وبا]] 15هين صديءَ ۾ آئس لينڊ ۾ پنهنجا شڪار ڪري رهي هئي.<ref>{{Harvnb|Dugmore|Keller|McGovern|2007|loc=Introduction, pp. 12–13; The Norse in The North Atlantic, pp. 13–14}}</ref> آئس لينڊ شروعاتي طور 865–930ع دوران هڪ گرم دور کان پوءِ آباد ٿيو، جڏهن سياري جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{Convert|2|C}} رهندو هو، جنهن ڪري بلند عرض البلدن تي زراعت سازگار هئي. پر اهو گهڻو نه هليو ۽ گرمي پد جلدي گهٽجي ويو؛ 1080ع تائين اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{Convert|5|C}} تائين پهچي ويو هو. {{Lang|is|[[Landnámabók]]}} (''آبادڪاريءَ جو ڪتاب'') آبادڪاريءَ جي پهرين صديءَ ۾ تباهه ڪندڙ ڏڪارن جو ذڪر ڪري ٿو{{snd}}"ماڻهن لومڙيون ۽ ڪانگ کاتا" ۽ "پوڙهن ۽ بي سهارن کي قتل ڪري ٽڪرن تان اڇلايو ويو"{{snd}}۽ 1200ع جي شروعات تائين گاهه کي ڇڏي مختصر موسم وارن فصلن، جهڙوڪ [[جَوَ]]، ڏانهن وڃڻو پيو.<ref>{{Harvnb|Patterson|Dietrich|Holmden|Andrews|2010|pp=5308–5309}}</ref> === ائٽلانٽڪ دنيا === {{Main|ائٽلانٽڪ دنيا|ائٽلانٽڪ تاريخ}} {{See also|ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي نمايان پارگذرين جي فهرست|ائٽلانٽڪ جي جنگ}} [[File:Map of Portuguese Carreira da India.gif|thumb|left|ائٽلانٽڪ [[سامونڊي گرداب]]ن [[پورچوگالي دريافتن]] ۽ واپاري بندرگاهي رستن تي اثر وڌو؛ هتي هندستان واري رستي ("''Carreira da Índia''") کي ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو ايندڙ سالن ۾ وڌيڪ ترقي ڪندو.]] [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] 1492ع ۾ هسپانوي جهنڊي هيٺ سفر ڪندي [[ڪرسٽوفر ڪولمبس جا سفر|آمريڪائن تائين پهتو]].<ref name="Chamb-184">{{Harvnb|Chamblis|1989|loc=Piracy, pp. 184–188}}</ref> ڇهه سال پوءِ [[واسڪو ڊي گاما]] پورچوگالي جهنڊي هيٺ [[ڪيپ آف گڊ هوپ]] جي چوڌاري ڏکڻ طرف سامونڊي سفر ڪندي هندستان پهتو، اهڙيءَ طرح ثابت ٿيو ته ائٽلانٽڪ ۽ هندي وڏا سمنڊ پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. 1500ع ۾، واسڪو ڊي گاما کان پوءِ هندستان ڏانهن پنهنجي سفر دوران، [[پيڊرو الواريز ڪابرال]] [[ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي گرداب]] جي وهڪرن سبب برازيل پهتو.<!-- unref --> انهن ڳولائن کان پوءِ هسپانيا ۽ پورچوگال جلدي [[آمريڪائن جي نوآبادڪاري|نئين دنيا جا وڏا علائقا فتح ۽ نوآباد]] ڪري ڇڏيا ۽ آمريڪي مقامي آباديءَ کي غلام بڻايو ته جيئن چاندي ۽ سون جي وڏي مقدار جو استحصال ڪري سگهن. هسپانيا ۽ پورچوگال هن واپار تي اجاره داري قائم ڪئي ته جيئن ٻين يورپي قومن کي پري رکي سگهجي، پر متضاد مفادن آخرڪار هسپانوي-پورچوگالي جنگين جي هڪ سلسلي کي جنم ڏنو. پوپ جي ثالثي سان ٿيل هڪ امن معاهدي فتح ڪيل علائقن کي هسپانوي ۽ پورچوگالي حصن ۾ ورهايو، جڏهن ته ٻين نوآبادياتي طاقتن کي پري رکيو. انگلينڊ، فرانس ۽ ڊچ جمهوريت رشڪ سان هسپانوي ۽ پورچوگالي دولت کي وڌندي ڏسندا رهيا ۽ [[ائٽلانٽڪ دنيا ۾ بحري قزاقي|بحري قزاقن]] جهڙوڪ [[هينري مين وئرنگ]] ۽ [[اليگزاندر ايڪسڪيميلن]] سان اتحاد ڪيو. اهي آمريڪائن مان نڪرندڙ قافلن کي نشانو بڻائي سگهندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ غالب هوائون ۽ وهڪرا قيمتي ڌاتن جي نقل و حمل کي سست ۽ اڳڪٿي لائق بڻائيندا هئا.<ref name="Chamb-184" /> [[File:Atlantic slavetrade estimates.png|thumb|[[ائٽلانٽڪ غلام واپار]] ۾ چاڙهيل ۽ لاٿل غلام، 1525–1863ع (پهرين ۽ آخري غلامي واريون سامونڊي مسافريون)]] آمريڪائن جي نوآبادين ۾ ڦرلٽ، [[چيچڪ]] ۽ ٻيون بيماريون، ۽ [[غلامي]] جلدي [[مقامي قومن جي نسل ڪشي|آمريڪائن جي مقامي آبادي]] کي ايترو گهٽائي ڇڏيو جو نوآبادڪارن انهن جي جاءِ ڀرڻ لاءِ [[ائٽلانٽڪ غلام واپار]] شروع ڪيو{{snd}}اهو واپار نوآبادڪاريءَ جو معمول ۽ لازمي حصو بڻجي ويو. 15هين صديءَ کان 1888ع تائين، جڏهن [[برازيل ۾ غلامي|برازيل]] آمريڪائن جو آخري حصو بڻيو جنهن غلام واپار ختم ڪيو، اندازاً 9.5 ملين غلام بڻايل آفريڪي ماڻهو نئين دنيا ڏانهن موڪليا ويا، جن مان گهڻا زرعي مزدوري لاءِ مقرر هئا. غلام واپار 1808ع ۾ [[برطانوي ٻيٽن ۾ غلامي|برطانوي سلطنت]] ۽ [[آمريڪا ۾ غلامي|آمريڪا جون گڏيل رياستون]] ۾ رسمي طور ختم ڪيو ويو، ۽ غلامي پاڻ برطانوي سلطنت ۾ 1838ع ۾ ۽ آمريڪا ۾ [[آمريڪي گهرو جنگ|گهرو جنگ]] کان پوءِ 1865ع ۾ ختم ٿي.<ref>{{Harvnb|Lovejoy|1982|loc=Abstract}}</ref><ref>{{Harvnb|Bravo|2007|loc=The Trans-Atlantic Slave Trade, pp. 213–215}}</ref> ڪولمبس کان [[صنعتي انقلاب]] تائين ائٽلانٽڪ پار واپار، جنهن ۾ نوآبادڪاري ۽ غلامي شامل هئا، اولهه يورپ لاءِ انتهائي اهم ٿي ويو. ائٽلانٽڪ تائين سڌي رسائي رکندڙ يورپي ملڪن (جن ۾ برطانيا، فرانس، نيدرلينڊ، پورچوگال ۽ هسپانيا شامل هئا) لاءِ 1500–1800ع مسلسل واڌ جو دور هو، جنهن دوران اهي ملڪ اوڀر يورپ ۽ ايشيا جي ملڪن کان وڌيڪ امير ٿي ويا. نوآبادڪاري ائٽلانٽڪ پار واپار جو حصو بڻجي ترقي ڪئي، پر هن واپار بادشاهن جي ڀيٽ ۾ واپاري گروهن جي حيثيت پڻ مضبوط ڪئي. غير مطلق العنان ملڪن، جهڙوڪ برطانيا ۽ نيدرلينڊ، ۾ واڌ وڌيڪ تيز هئي، جڏهن ته [[مطلق بادشاهت|مطلق العنان بادشاهتن]]، جهڙوڪ پورچوگال، هسپانيا ۽ فرانس، ۾ واڌ وڌيڪ محدود هئي، جتي فائدو گهڻو ڪري يا مڪمل طور بادشاهت ۽ ان جي اتحادين کي پهتو.<ref name="Acem-p546">{{Harvnb|Acemoglu|Johnson|Robinson|2005|loc=Abstract; pp. 546–551}}</ref> ائٽلانٽڪ پار واپار شهري آباديءَ ۾ واڌ جو سبب پڻ بڻيو: ائٽلانٽڪ جي سامهون يورپي ملڪن ۾ شهري آبادي 1300ع ۾ 8٪، 1500ع ۾ 10.1٪، ۽ 1850ع ۾ 24.5٪ ٿي وئي؛ جڏهن ته ٻين يورپي ملڪن ۾ اها 1300ع ۾ 10٪، 1500ع ۾ 11.4٪، ۽ 1850ع ۾ 17٪ ٿي. اهڙيءَ طرح ائٽلانٽڪ ملڪن ۾ GDP ٻيڻي ٿي وئي، جڏهن ته باقي يورپ ۾ رڳو 30٪ وڌي. 17هين صديءَ جي آخر تائين ائٽلانٽڪ پار واپار جو مقدار بحيرۂ روم واري واپار کان وڌي ويو هو.<ref name="Acem-p546" /> == پکيڙ ۽ انگ اکر == {{For-multi|ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي حاشيائي سمنڊن ۽ حدن جي مڪمل فهرستن لاءِ|سمنڊن جي فهرست#ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ|۽|سمنڊن جون حدون#ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ|ڏاکڻي سمنڊ جي پکيڙ لاءِ|ڏاکڻو سمنڊ#تعريفون ۽ استعمال}} [[بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ تنظيم]] (IHO) 1953ع ۾ سمنڊن ۽ ساغرن جون حدون مقرر ڪيون هيون،<ref name="IHO-1953">{{Harvnb|IHO|1953}}</ref> پر انهن مان ڪجهه وصفون بعد ۾ تبديل ڪيون ويون آهن، ۽ انهن مان ڪجهه کي مختلف اختيارين، ادارن ۽ ملڪن طرفان تسليم نه ڪيو ويو آهي؛ مثال طور [[سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بُڪ]]. ان ڪري سمنڊن ۽ ساگرن جي تعداد ۽ پکيڙ بابت مختلف وصفون موجود آهن. ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ اولهه طرف [[اتر آمريڪا]] ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] سان محدود آهي. اهو [[ليبراڊور سمنڊ]]، [[ڊينمارڪ آبنائي]]، [[گرين لينڊ سمنڊ]]، [[نارويجن سمنڊ]] ۽ [[بارينٽس سمنڊ]] ذريعي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته اتر واري حد [[آئس لينڊ]] ۽ [[سوالبارڊ]] مان گذري ٿي. اوڀر طرف هن سمنڊ جون اصل حدون يورپ ۽ آفريڪا آهن: [[جبرالٽر جي آبنائي]] (جتان اهو [[بحيرۂ روم]] سان ڳنڍجي ٿو — جيڪو ان جي [[حاشيائي سمنڊ]]ن مان هڪ آهي — ۽ پوءِ [[ڪارو سمنڊ]] سان، جيڪي ٻئي ايشيا کي به ڇُهن ٿا). ڏکڻ-اوڀر ۾ ائٽلانٽڪ [[هندي وڏو سمنڊ]] سان ملي وڃي ٿو. [[20هين مشرقي نصف النهار|20° اوڀر نصف النهار]]، جيڪو [[ڪيپ اگولهاس]] کان ڏکڻ طرف [[انٽارڪٽڪا]] تائين وڃي ٿو، ٻنهي جي وچ ۾ حد مقرر ڪري ٿو. 1953ع واري تعريف موجب ائٽلانٽڪ ڏکڻ طرف انٽارڪٽڪا تائين پکڙيل هو، جڏهن ته بعد وارن نقشن ۾ ان کي [[60هون ڏاکڻو متوازي|60° ڏاکڻي متوازي]] تي [[ڏاکڻو سمنڊ]] سان محدود ڪيو ويو آهي.<ref name="IHO-1953" /> ائٽلانٽڪ جا سامونڊي ڪنارا بيقاعده آهن ۽ ڪيترين ئي نارن، اپسمنڊن ۽ سمنڊن سان ڪٽيل آهن. انهن ۾ [[بالٽڪ سمنڊ]]، [[ڪارو سمنڊ]]، [[ڪيريبئن سمنڊ]]، [[ڊيوِس آبنائي]]، [[ڊينمارڪ آبنائي]]، [[ڊريڪ لنگهه]] جو حصو، [[ميڪسيڪو جي نار]]، [[ليبراڊور سمنڊ]]، [[بحيرۂ روم]]، [[اتر سمنڊ]]، [[نارويجن سمنڊ]]، تقريباً سڄو [[اسڪوٽيا سمنڊ]] ۽ ٻيا لاڳاپيل آبي ذخيرا شامل آهن.<ref name="CIA-World">{{Harvnb|CIA World Factbook: Atlantic Ocean}}</ref> انهن حاشيائي سمنڊن سميت ائٽلانٽڪ جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه {{cvt|111866|km}} آهي، جڏهن ته پئسفڪ سمنڊ جي ساحلي ڊيگهه {{cvt|135663|km}} آهي.<ref name="CIA-World" /><ref>{{Harvnb|CIA World Factbook: Pacific Ocean}}</ref> پنهنجن حاشيائي سمنڊن سميت، ائٽلانٽڪ {{cvt|106460000|km2}} ايراضي يا عالمي سمنڊن جي ڪل ايراضيءَ جو 23.5 سيڪڙو ڍڪي ٿو، ۽ ان جو حجم {{cvt|310410900|km3}} آهي، جيڪو ڌرتيءَ جي سمنڊن جي ڪل حجم جو 23.3 سيڪڙو آهي. حاشيائي سمنڊن کان سواءِ، ائٽلانٽڪ جي ايراضي {{cvt|81760000|km2}} ۽ حجم {{cvt|305811900|km3}} آهي. اتر ائٽلانٽڪ {{cvt|41490000|km2}} (11.5٪) ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ {{cvt|40270000|km2}} (11.1٪) ايراضيءَ تي پکڙيل آهن.<ref name="ETOPO1">{{Harvnb|Eakins|Sharman|2010}}</ref> هن سمنڊ جي سراسري کوٽائي {{cvt|3646|m}} آهي، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ کوٽائي [[ملواڪي ڊيپ]] ۾ واقع آهي، جيڪا [[پورٽو ريڪو کاهي]] اندر موجود آهي ۽ ان جي کوٽائي {{cvt|8376|m||abbr=}} آهي.<ref>{{Harvnb|USGS: Mapping Puerto Rico Trench}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fivedeeps.com/home/expedition/atlantic/|title=Atlantic Ocean|website=Five Deeps Expedition|language=en-GB|access-date=24 January 2020|archive-date=26 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326161207/https://fivedeeps.com/home/expedition/atlantic/|url-status=live}}</ref> == سامونڊي کوٽائيءَ جي بناوت == [[File:Atlantic bathymetry.jpg|thumb|ائٽلانٽڪ سامونڊي طاس جي کوٽائيءَ جو [[ڪوڙو رنگ|ڪوڙن رنگن وارو]] نقشو]] ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي [[سامونڊي کوٽائيءَ جي بناوت]] تي هڪ سامونڊي هيٺان جبلن جو سلسلو حاوي آهي، جنهن کي [[وچ-ائٽلانٽڪ پهاڙي سلسلو]] (ايم اَي آر) سڏيو وڃي ٿو. هي سلسلو 87° اتر، يعني [[اتر قطب]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|300|km}} ڏکڻ طرف، کان وٺي ذيلي-انٽارڪٽڪ [[بوويٽ ٻيٽ]] تائين [[50هين ڏاکڻي متوازي ۽ 55هين ڏاکڻي متوازي جي وچ وارا عرض البلد|54° ڏکڻ]] تي پکڙيل آهي.<ref name="WHC-MAR">{{Harvnb|World Heritage Centre: Mid-Atlantic Ridge}}</ref> ائٽلانٽڪ جي سامونڊي کوٽائيءَ جي جاچ لاءِ ٿيندڙ مهمن ۾ [[چيلنجر مهم|''چيلنجر'' مهم]] ۽ [[جرمن ميٽيور مهم|جرمن ''ميٽيور'' مهم]] شامل آهن؛ 2001 مطابق [[ڪولمبيا يونيورسٽي]] جي [[ليمونٽ-ڊوهرٽي ڌرتي مشاهدي وارو ادارو]] ۽ [[آمريڪي بحري هائيڊروگرافڪ آفيس]] پڻ هن سمنڊ تي تحقيق ڪن ٿا.<ref name="USN-2001" /> === وچ-ائٽلانٽڪ پهاڙي سلسلو === {{Main|وچ-ائٽلانٽڪ پهاڙي سلسلو}} ايم اَي آر (مڊ ائٽلانٽڪ رج) ائٽلانٽڪ کي ڊگهي رخ ۾ ٻن حصن ۾ ورهائي ٿو، جن مان هر هڪ ۾ ثانوي ۽ ترچين پهاڙي سلسلن وسيلي مختلف سامونڊي طاس ٺهندا آهن. ايم اَي آر پنهنجي اڪثر ڊيگهه ۾ {{cvt|2000|m}} کان وڌيڪ اوچائي تي پهچي ٿو، پر ٻن هنڌن تي وڏين تبديليءَ وارين ڀڃڪڙين سبب ٽُٽي وڃي ٿو: خط استوا جي ويجهو [[رومانش کاهي]] ۽ [[50هين اتر متوازي ۽ 55هين اتر متوازي جي وچ وارا عرض البلد|53° اتر]] تي [[گبز ڀڃڪڙي وارو علائقو]]. ايم اَي آر سامونڊي تري جي پاڻيءَ لاءِ هڪ رڪاوٽ آهي، پر انهن ٻن ڀڃڪڙي وارن علائقن تي گهرا سامونڊي وهڪرا هڪ پاسي کان ٻئي پاسي وڃي سگهن ٿا.<ref name="LevGood-2003">{{Harvnb|Levin|Gooday|2003|loc=Seafloor topography and physiography, pp. 113–114}}</ref> ايم اَي آر چوڌاري سامونڊي تري کان {{cvt|2|-|3|km}} مٿي اُڀري ٿو، ۽ ان جي [[رفٽ ماٿري]] اتر ائٽلانٽڪ ۾ [[اتر آمريڪي پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي وچ ۾، ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ [[ڏکڻ آمريڪي پليٽ]] ۽ [[آفريقي پليٽ]] جي وچ ۾ هڪ [[جدا ٿيندڙ حد]] ٺاهي ٿي. ايم اَي آر [[آئيافيالايوڪُل]]، آئس لينڊ ۾ [[مافڪ]] قسم جا آتش فشان ۽ سامونڊي تري تي [[تڪيا نما لاوا]] پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Harvnb|The Geological Society: Mid-Atlantic Ridge}}</ref> هن سلسلي جي چوٽيءَ تي پاڻيءَ جي کوٽائي اڪثر هنڌن تي {{cvt|2700|m|fathom ft|lk=out}} کان گهٽ آهي، جڏهن ته ان جي تري جي کوٽائي ان کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Mediterranean Was a Desert: A Voyage of the Glomar Challenger|url=https://archive.org/details/mediterraneanwas0000hsuk|last=Kenneth J. Hsü|year=1987|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-02406-6}}</ref> ايم اَي آر کي ٻه عمودي پهاڙي سلسلا پار ڪن ٿا: [[ازورس–جبرالٽر تبديلي ڀڃڪڙي]]، جيڪا [[آفريقي پليٽ|نوبين پليٽ]] ۽ [[يوروشيائي پليٽ]] جي وچ ۾ حد آهي، [[ازورس ٽرپل جنڪشن]] تي ايم اَي آر سان ملي ٿي. هي علائقو [[ازورس]] مائڪروپليٽ جي ٻنهي پاسن تي، [[35هين اتر متوازي ۽ 40هين اتر متوازي جي وچ وارا عرض البلد|40° اتر]] جي ويجهو واقع آهي.<ref>{{Harvnb|DeMets|Gordon|Argus|2010|loc=The Azores microplate, pp. 24–25}}</ref> هڪ ٻي گهڻي غير واضح ۽ بي نالي حد، جيڪا اتر آمريڪي ۽ ڏکڻ آمريڪي پليٽن جي وچ ۾ آهي، ايم اَي آر کي [[ففٽين-ٽوئنٽي ڀڃڪڙي وارو علائقو]] جي ويجهو يا ان جي ٿورو اتر ۾، لڳ ڀڳ [[15هين اتر متوازي ۽ 20هين اتر متوازي جي وچ وارا عرض البلد|16° اتر]] تي پار ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|DeMets|Gordon|Argus|2010|loc=Boundary between the North and South America plates, pp. 26–27}}</ref> 1870ع واري ڏهاڪي ۾ [[چيلنجر مهم|''چيلنجر'' مهم]] ان سلسلي جا اهي حصا دريافت ڪيا، جيڪي اڄ [[وچ-ائٽلانٽڪ پهاڙي سلسلو]] سڏجن ٿا: {{Blockquote|text=هڪ اُڀريل پهاڙي سلسلو، جيڪو سراسري طور سطح کان لڳ ڀڳ {{cvt|1900|fathom|m ft|disp=sqbr}} هيٺ واقع آهي، اتر ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ جي سامونڊي طاسن کي اتر-ڏکڻ رخ ۾ پار ڪري ٿو. هي سلسلو ڪيپ فيرويل کان شروع ٿي، شايد ڏکڻ ۾ گهٽ ۾ گهٽ گوگ ٻيٽ تائين پهچي ٿو، ۽ تقريباً پراڻي ۽ نئين دنيا جي سامونڊي ڪنارن جي خاڪن جي پيروي ڪري ٿو.<ref>{{Harvnb|Thomson|1877|p=290}}</ref>}} هن سلسلي جو باقي حصو 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[جرمن ميٽيور مهم|جرمن ''ميٽيور'' مهم]] پاران ايڪو-سائونڊنگ سامان جي مدد سان دريافت ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|NOAA: Timeline}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ ايم اَي آر جي وڌيڪ کوجنا [[سامونڊي تري جي پکڙجڻ]] ۽ [[پليٽ ٽيڪٽانڪس]] جي نظرين جي عام قبوليت جو سبب بڻي.<ref name="WHC-MAR" /> ايم اَي آر جو گهڻو حصو پاڻيءَ هيٺ آهي، پر جتي اهو سطح تي پهچي ٿو اتي آتش فشاني ٻيٽ ٺهي ويا آهن. انهن مان نون ٻيٽن کي گڏيل طور سندن ارضياتي اهميت سبب [[عالمي ورثو ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو آهي، جڏهن ته انهن مان چار کي سندن ثقافتي ۽ قدرتي معيارن جي بنياد تي "غيرمعمولي عالمي اهميت" وارو قرار ڏنو ويو آهي: [[ٿِنگويتلير]] (آئس لينڊ)، [[پيڪو ٻيٽ جي انگورن جي باغن وارو ثقافتي منظرنامو]] (پورچوگال)، [[گوگ ۽ انئڪسيزيبل ٻيٽ]] (برطانيا)، ۽ برازيل جا ائٽلانٽڪ ٻيٽ: [[فرناندو ڊي نورونها]] ۽ [[اٽول داس روڪاس]] محفوظ علائقا.<ref name="WHC-MAR" /> === سامونڊي ترو === {{For|ائٽلانٽڪ جي ڀڃڪڙي وارن علائقن جي فهرست لاءِ|ڀڃڪڙي وارن علائقن جي فهرست#ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ}} [[براعظمي کنڊ]] ائٽلانٽڪ ۾ نيوفائونڊلينڊ، ڏکڻ آمريڪا جي انتهائي ڏاکڻي حصي ۽ اتر-اوڀر يورپ جي سامهون تمام ويڪرا آهن. اولهه ائٽلانٽڪ ۾ [[ڪاربونيٽ پليٽفارم]] وڏن علائقن تي حاوي آهن، جهڙوڪ [[بليڪ پليٽو]] ۽ برمودا رائز. ائٽلانٽڪ تقريباً هر هنڌ [[غيرفعال ڪنارا]] (پيسو مارجنز) سان گهيريل آهي، سواءِ چند هنڌن جي جتي [[فعال ڪنارا]] (ايڪٽو ماجنز) گهريون [[سامونڊي کاهيون]] ٺاهي رهيا آهن: اولهه ائٽلانٽڪ ۾ [[پورٽو ريڪو کاهي]] (وڌ ۾ وڌ کوٽائي {{cvt|8376|m|disp=or}}) ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ [[ڏکڻ سينڊوچ کاهي]] ({{cvt|8264|m|disp=or}}). اتر-اوڀر اتر آمريڪا، اولهه يورپ ۽ اتر-اولهه آفريڪا جي سامهون ڪيترائي سامونڊي هيٺان واهه موجود آهن. انهن مان ڪجهه واهه براعظمي ڍلانن سان گڏ اڳتي وڌي اڃا به اونهن سامونڊي ميدانن تائين گهري سمنڊي رستن جي صورت ۾ پهچن ٿا.<ref name="LevGood-2003" /> 1922ع ۾ نقشه نگاري ۽ سامونڊي سائنس جي تاريخ ۾ هڪ اهم واقعو پيش آيو. يو ايس ايس ''اسٽيورٽ'' هڪ بحري آوازياتي کوٽائي ماپيندڙ اوزار (سانڪ ڊيپٿ فائينڊر) استعمال ڪري ائٽلانٽڪ جي تري جو هڪ لڳاتار نقشو تيار ڪيو. هن ڪم ۾ تمام گهٽ اندازا لڳائڻا پيا، ڇاڪاڻ⁠تہ سونار جو اصول سادو هو: جهاز مان آواز جون لهرون موڪليون وينديون هيون، جيڪي سامونڊي تري سان ٽڪرائجي واپس جهاز ڏانهن موٽي اينديون هيون.<ref name="the Atlantic">{{Cite book|title=The Great Deep|url=https://archive.org/details/greatdeepseaitst00hami|last=Hamilton-Paterson|first=James|date=1992|author-link=James Hamilton-Paterson}}</ref> گهرو سامونڊي ترو عام طور تي هموار سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن گهريون کوٽايون، [[اونها سامونڊي ميدان]]، [[سامونڊي کاهيون]]، [[سامونڊي جبل]]، [[سامونڊي طاس]]، [[سامونڊي پليٽو]]، [[سامونڊي هيٺان واهه]] ۽ ڪجهه [[گيوٽ]] پڻ موجود آهن. براعظمن جي ڪنارن سان مختلف کنڊون تري جي بناوت جو لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿيون، جڏهن ته انهن کي ڪراس ڪندڙ گهرا چينل نسبتاً گهٽ آهن. [[60هون اتر متوازي|60° اتر]] ۽ [[60هون ڏاکڻو متوازي|60° ڏکڻ]] جي وچ ۾ سراسري کوٽائي {{cvt|3730|m}} آهي، جيڪا تقريباً عالمي سمنڊن جي سراسري کوٽائيءَ جي برابر آهي، جڏهن ته سڀ کان عام کوٽائي {{cvt|4000|and|5000|m}} جي وچ ۾ آهي.<ref name="LevGood-2003" /> ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ [[والوس پهاڙي سلسلو]] ۽ [[ريو گرانڊي رائز]] سامونڊي وهڪرن لاءِ رڪاوٽون بڻجن ٿا. [[لارينشيئن ابيسل ميدان]] ڪينيڊا جي اوڀرئين ساحل کان پري واقع آهي. == پاڻيءَ جون خاصيتون == [[File:Gulf Stream Sea Surface Currents and Temperatures NASA SVS.jpg|thumb|upright=1.8|جڏهن [[گلف اسٽريم]] اتر آمريڪا جي اوڀرئين ساحل کان اتر ائٽلانٽڪ مان وڪڙ کائيندي اولهه يورپ ڏانهن وڃي ٿي ته ان جو گرمي پد {{convert|20|C-change}} گهٽجي وڃي ٿو.|alt=گلف اسٽريم جي تصويري ڏيک، جيڪا ميڪسيڪو جي نار کان اولهه يورپ تائين پکڙيل آهي]] [[File:Circulacion termohalina.jpg|[[ٿرموهالائن گردش]] جو رستو. واڱڻائي رستا گهري پاڻيءَ جي وهڪرن کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته نيرا رستا مٿاڇري وارن وهڪرن کي ظاهر ڪن ٿا.|thumb|alt=نقشي ۾ تيرن سان هڪ وڪڙدار ليڪ ڏيکاريل آهي، جيڪا ظاهر ڪري ٿي ته پاڻي ڏورانهين ڏاکڻي سمنڊ ۾ اوڀر طرف وهي ٿو، آسٽريليا جي اتر-اوڀر ڏانهن مڙي ٿو، الاسڪا کان گذرڻ کان پوءِ ڏکڻ طرف مڙي ٿو، پوءِ وچ پئسفڪ پار ڪري آسٽريليا جي اتر کان وهي ٿو، آفريڪا جي هيٺان اولهه طرف جاري رهي ٿو، پوءِ اتر-اولهه طرف مڙي اوڀر ڪينيڊا تائين پهچي ٿو، پوءِ ڏکڻ يورپ ڏانهن اوڀر طرف وڃي ٿو، آخرڪار گرين لينڊ جي ٿورو هيٺ ڏکڻ طرف مڙي آمريڪائن جي اوڀرئين ساحل سان هيٺ وهي ٿو، ۽ دائرو مڪمل ڪرڻ لاءِ ٻيهر اوڀر طرف وهڻ شروع ڪري ٿو]] مٿاڇري واري پاڻيءَ جا گرمي پد، جيڪي عرض البلد، وهڪرن جي نظامن ۽ موسم سان تبديل ٿين ٿا ۽ شمسي توانائيءَ جي عرضي ورڇ کي ظاهر ڪن ٿا، {{convert|-2|C|F}} کان هيٺ کان وٺي {{convert|30|C|F}} کان مٿي تائين هوندا آهن. وڌ ۾ وڌ گرمي پد خط استوا جي اتر ۾ ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ قدر قطبي علائقن ۾ ملن ٿا. [[وچولا عرض البلد|وچولي عرض البلدن]] ۾، جتي گرمي پد جي تبديلي سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي، قدر {{convert|7|–|8|C-change}} تائين مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="USN-2001" /> آڪٽوبر کان جون تائين مٿاڇرو عام طور تي [[ليبراڊور سمنڊ]]، [[ڊينمارڪ آبنائي]] ۽ بالٽڪ سمنڊ ۾ سامونڊي برف سان ڍڪيل هوندو آهي.<ref name="USN-2001" />{{Failed verification|date=April 2023}} [[ڪوريولس اثر]] اتر ائٽلانٽڪ جي پاڻيءَ کي گهڙيال جي سئيءَ جي رخ ۾ گردش ڪرائي ٿو، جڏهن ته ڏکڻ ائٽلانٽڪ جو پاڻي گهڙيال جي سئيءَ جي ابتڙ رخ ۾ گردش ڪري ٿو. ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ ڏاکڻيون [[ويرون]] اڌ-روزاني آهن؛ يعني هر 24 قمري ڪلاڪن ۾ ٻه اوچيون ويرون ٿين ٿيون. [[35هين اتر متوازي ۽ 40هين اتر متوازي جي وچ وارا عرض البلد|40° اتر]] کان مٿي عرض البلدن ۾ اوڀر-اولهه رخ واري ڪجهه لهرائتي تبديلي، جنهن کي [[اتر ائٽلانٽڪ لهرائو]] سڏيو وڃي ٿو، واقع ٿئي ٿي.<ref name="USN-2001" /> === کاروپڻ === سراسري طور، ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ وڏن سمنڊن مان سڀ کان وڌيڪ کارو آهي؛ کليل سمنڊ ۾ مٿاڇري واري پاڻيءَ جي [[کاراپڻ]] جو مقدار وزن جي لحاظ کان 33 کان 37 حصا في هزار (3.3–3.7٪) تائين هوندو آهي ۽ عرض البلد ۽ موسم سان تبديل ٿيندو آهي. بخارجڻ، مينهن، درياهن جو وهڪرو ۽ [[سامونڊي برف]] جو ڳرڻ مٿاڇري واري کاراپڻ جي قدرن تي اثرانداز ٿين ٿا. جيتوڻيڪ سڀ کان گهٽ کاراپڻ جا قدر خط استوا جي ٿورو اتر ۾ ملن ٿا (ڇاڪاڻ⁠تہ اتي گهڻي استوائي برسات پوي ٿي)، پر عام طور تي گهٽ ۾ گهٽ قدر اونهن عرض البلدن ۽ انهن ساحلن سان ملن ٿا جتي وڏا درياهه سمنڊ ۾ داخل ٿين ٿا. وڌ ۾ وڌ کاراپڻ جا قدر لڳ ڀڳ [[20هين اتر متوازي ۽ 25هين اتر متوازي جي وچ وارا عرض البلد|25° اتر]] ۽ [[20هين ڏاکڻي متوازي ۽ 25هين ڏاکڻي متوازي جي وچ وارا عرض البلد|ڏکڻ]] ۾، [[ذيلي استوائي]] علائقن ۾ ملن ٿا، جتي مينهن گهٽ ۽ بخارجڻ وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="USN-2001">{{Harvnb|U.S. Navy|2001}}</ref> ائٽلانٽڪ ۾ مٿاڇري واري بلند کاراپڻ، جنهن تي ائٽلانٽڪ جي [[ٿرموهالائن گردش]] جو دارومدار آهي، ٻن عملن وسيلي برقرار رهي ٿي. [[اگولهاس وهڪرو#اگولهاس ليڪيج ۽ رنگز|اگولهاس ليڪيج/رنگز]] کارو هندي سمنڊ جو پاڻي ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ آڻي ٿو. جڏهن ته "فضائي پل" ذيلي استوائي ائٽلانٽڪ جي پاڻيءَ کي بخاري بڻائي ان کي پئسفڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي.<ref>{{Harvnb|Marsh|Hazeleger|Yool|Rohling|2007|loc=Introduction, p. 1}}</ref> === پاڻيءَ جو ماس === {| class="wikitable floatright" style="font-size: 0.9em; text-align: center;" |+ ائٽلانٽڪ جي پاڻيءَ جي ماسن جون گرمي پد-کاراپڻ خاصيتون<ref>{{Harvnb|Emery|Meincke|1986|loc=Table, p. 385}}</ref> |- ! پاڻيءَ جو ماس !! گرمي پد !! کاراپڻ |- ! colspan="3" | مٿيون پاڻي ({{cvt|0|-|500|m|ft|-2|disp=or}}) |- | align=left | ائٽلانٽڪ ذيلي-آرڪٽڪ<br />مٿيون پاڻي (ASUW) || 0.0–4.0&nbsp;°C || 34.0–35.0 |- | align=left | اولهه اتر ائٽلانٽڪ<br />مرڪزي پاڻي (WNACW) || 7.0–20&nbsp;°C || 35.0–36.7 |- | align=left | اوڀر اتر ائٽلانٽڪ<br />مرڪزي پاڻي (ENACW) || 8.0–18.0&nbsp;°C || 35.2–36.7 |- | align=left | ڏکڻ ائٽلانٽڪ<br />مرڪزي پاڻي (SACW) || 5.0–18.0&nbsp;°C || 34.3–35.8 |- ! colspan="3" | وچولو پاڻي ({{cvt|500|-|1500|m|ft|-2|disp=or}}) |- | align=left | اولهه ائٽلانٽڪ ذيلي-آرڪٽڪ<br />وچولو پاڻي (WASIW) || 3.0–9.0&nbsp;°C || 34.0–35.1 |- | align=left | اوڀر ائٽلانٽڪ ذيلي-آرڪٽڪ<br />وچولو پاڻي (EASIW) || 3.0–9.0&nbsp;°C || 34.4–35.3 |- | align=left | بحيرۂ روم جو پاڻي (MW) || 2.6–11.0&nbsp;°C || 35.0–36.2 |- | align=left | آرڪٽڪ وچولو پاڻي (AIW) || −1.5–3.0&nbsp;°C || 34.7–34.9 |- ! colspan="3" | گهرو ۽ ابيسل پاڻي (1,500&nbsp;m–ترو يا 4,900&nbsp;ft–ترو) |- | align=left | اتر ائٽلانٽڪ<br />گهرو پاڻي (NADW) || 1.5–4.0&nbsp;°C || 34.8–35.0 |- | align=left | انٽارڪٽڪ تري وارو پاڻي (AABW) || −0.9–1.7&nbsp;°C || 34.6–34.7 |- | align=left | آرڪٽڪ تري وارو پاڻي (ABW) || −1.8 کان −0.5&nbsp;°C || 34.9–34.9 |} ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ چئن وڏن، مٿين [[پاڻيءَ جو ماس|پاڻيءَ جي ماسن]] تي مشتمل آهي، جن جا گرمي پد ۽ کاراپڻ الڳ الڳ آهن. اتر ائٽلانٽڪ جي سڀ کان اترئين حصي ۾ ائٽلانٽڪ ذيلي-آرڪٽڪ مٿيون پاڻي، ذيلي-آرڪٽڪ وچولي پاڻي ۽ اتر ائٽلانٽڪ وچولي پاڻي جو ذريعو آهي. اتر ائٽلانٽڪ مرڪزي پاڻي کي اوڀر ۽ اولهه اتر ائٽلانٽڪ مرڪزي پاڻي ۾ ورهائي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه وارو حصو گلف اسٽريم کان شديد متاثر ٿئي ٿو، تنهنڪري مٿيون تهه هيٺ موجود نسبتاً تازو ذيلي-قطبي وچولي پاڻي جي ويجهو هوندو آهي. اوڀر وارو پاڻي بحيرۂ روم جي پاڻيءَ جي ويجهڙائي سبب وڌيڪ کارو آهي. اتر ائٽلانٽڪ مرڪزي پاڻي [[10هين اتر متوازي ۽ 15هين اتر متوازي جي وچ وارا عرض البلد|15° اتر]] تي ڏکڻ ائٽلانٽڪ مرڪزي پاڻي ۾ وهي وڃي ٿو.<ref name="Emery-Atlantic">{{Harvnb|Emery|Meincke|1986|loc=Atlantic Ocean, pp. 384–386}}</ref> وچولي پاڻيءَ جا پنج قسم آهن: چار گهٽ کاراپڻ وارا پاڻي، جيڪي ذيلي-قطبي عرض البلدن ۾ ٺهن ٿا، ۽ هڪ وڌيڪ کاراپڻ وارو پاڻي، جيڪو بخارجڻ وسيلي ٺهي ٿو. آرڪٽڪ وچولو پاڻي اتر کان وهي گرين لينڊ-اسڪاٽلينڊ سِل جي ڏکڻ ۾ اتر ائٽلانٽڪ گهري پاڻي جو ذريعو بڻجي ٿو. انهن ٻن وچولي پاڻيءَ جي قسمن ۾ اولهه ۽ اوڀر طاسن اندر کاراپڻ مختلف آهي. اتر ائٽلانٽڪ ۾ کاراپڻ جي وسيع حد اتر ذيلي-استوائي [[سامونڊي گرداب]] جي اڻ برابري ۽ ڪيترن ئي ذريعن مان ايندڙ پاڻيءَ جي ڪري پيدا ٿئي ٿي: ليبراڊور سمنڊ، نارويجن-گرين لينڊ سمنڊ، بحيرۂ روم ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ وچولو پاڻي.<ref name="Emery-Atlantic" /> [[اتر ائٽلانٽڪ گهرو پاڻي|اتر ائٽلانٽڪ گهرو پاڻي]] (NADW) چئن پاڻيءَ جي ماسن جو هڪ پيچيده مجموعو آهي: ٻه، جيڪي کليل سمنڊ ۾ گهري ڪنويڪشن سان ٺهن ٿا{{snd}}روايتي ۽ مٿيون ليبراڊور سمنڊ جو پاڻي{{snd}}۽ ٻه، جيڪي گرين لينڊ-آئس لينڊ-اسڪاٽلينڊ سِل جي پار ڳري پاڻيءَ جي وهڪري سان ٺهن ٿا{{snd}}ڊينمارڪ آبنائي ۽ آئس لينڊ-اسڪاٽلينڊ اوورفلو پاڻي. ڌرتيءَ تي پنهنجي رستي دوران NADW جي بناوت ٻين پاڻيءَ جي ماسن، خاص طور تي [[انٽارڪٽڪ تري وارو پاڻي]] ۽ بحيرۂ روم اوورفلو پاڻي، کان متاثر ٿئي ٿي.<ref>{{Harvnb|Smethie|Fine|Putzka|Jones|2000|loc=Formation of NADW, pp. 14299–14300}}</ref> NADW اتر ائٽلانٽڪ جي اترئين حصي ۾ گرم گهٽ-گهري پاڻيءَ جي وهڪري سان خوراڪ حاصل ڪري ٿو، جيڪو يورپ جي غيرمعمولي گرم آبهوا جو ذميوار آهي. ماضيءَ ۾ NADW جي ٺهڻ ۾ آيل تبديلين کي عالمي آبهوا جي تبديلين سان ڳنڍيو ويو آهي. جڏهن کان انسان ٺاهيل مادا ماحول ۾ داخل ٿيا آهن، NADW جي رستي کي 1960ع واري ڏهاڪي جي [[ايٽمي هٿيارن جا تجربا|ايٽمي هٿيارن جي تجربن]] مان نڪرندڙ ٽرٽيئم ۽ ريڊيو ڪاربان، ۽ [[ڪلورو فلورو ڪاربن|CFCs]] ماپڻ وسيلي سڄي رستي تي سڃاڻي سگهجي ٿو.<ref>{{Harvnb|Smethie|Fine|Putzka|Jones|2000|loc=Introduction, p. 14297}}</ref> === سامونڊي گرداب === {{oceanic gyres}} گهڙيال جي سئيءَ جي رخ ۾ گردش ڪندڙ گرم پاڻيءَ وارو [[اتر ائٽلانٽڪ سامونڊي گرداب]] اتر ائٽلانٽڪ ۾ واقع آهي، ۽ گهڙيال جي سئيءَ جي ابتڙ رخ ۾ گردش ڪندڙ گرم پاڻيءَ وارو [[ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي گرداب]] ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="USN-2001" /> اتر ائٽلانٽڪ ۾ مٿاڇري واري گردش تي ٽي پاڻ ۾ ڳنڍيل وهڪرا حاوي آهن: [[گلف اسٽريم]]، جيڪا [[ڪيپ هيٽراس]] وٽ اتر آمريڪي ساحل کان اتر-اوڀر طرف وهي ٿي؛ [[اتر ائٽلانٽڪ وهڪرو]]، جيڪو گلف اسٽريم جي هڪ شاخ آهي ۽ [[نيوفائونڊلينڊ جا گرينڊ بئنڪس|گرينڊ بئنڪس]] کان اتر طرف وهي ٿو؛ ۽ ذيلي-قطبي محاذ، جيڪو اتر ائٽلانٽڪ وهڪري جو واڌارو آهي، هڪ ويڪرو ۽ غير واضح طور مقرر علائقو، جيڪو ذيلي-استوائي گرداب کي ذيلي-قطبي گرداب کان جدا ڪري ٿو. وهڪرن جو هي نظام گرم پاڻي اتر ائٽلانٽڪ ۾ منتقل ڪري ٿو؛ ان کان سواءِ اتر ائٽلانٽڪ ۽ يورپ جا گرمي پد ڊرامائي طور ڪري پون ها.<ref>{{Harvnb|Marchal|Waelbroeck|Colin de Verdière|2016|loc=Introduction, pp. 1545–1547}}</ref> [[File:North Atlantic Circulation.gif|thumb|اتر ائٽلانٽڪ جي ذيلي-قطبي گرداب ۾ گرم ذيلي-استوائي پاڻي ٿڌي ذيلي-قطبي ۽ قطبي پاڻيءَ ۾ تبديل ٿئي ٿو. ليبراڊور سمنڊ ۾ هي پاڻي ٻيهر ذيلي-استوائي گرداب ڏانهن وهي ٿو.]] اتر ائٽلانٽڪ گرداب جي اتر ۾، چڪرائي اتر ائٽلانٽڪ ذيلي-قطبي گرداب آبهوا جي تبديلي پذيري ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو هوا بدران، گهري سمنڊ ۽ سامونڊي سطح ٻنهي تي، حاشيائي سمنڊن مان ايندڙ سامونڊي وهڪرن ۽ علائقائي ٽوپوگرافيءَ سان ڪنٽرول ٿئي ٿو.<ref>{{Harvnb|Tréguier|Theetten|Chassignet|Penduff|2005|loc=Introduction, p. 757}}</ref> ذيلي-قطبي گرداب عالمي [[ٿرموهالائن گردش]] جو اهم حصو بڻجي ٿو. ان جي اوڀرئين حصي ۾ [[ايڊي (سيال حرڪيات)|ايڊي ٺاهيندڙ]] [[اتر ائٽلانٽڪ وهڪرو]] جون شاخون شامل آهن، جيڪي ذيلي-استوائي علائقن مان گرم، کارو پاڻي اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ ڏانهن منتقل ڪن ٿيون. اتي هي پاڻي سياري دوران ٿڌو ٿئي ٿو ۽ واپسي وهڪرا ٺاهي ٿو، جيڪي گرين لينڊ جي اوڀرئين براعظمي ڍلان سان گڏ ملي هڪ تيز (40–50&nbsp;[[سويڊرپ|Sv]]) وهڪرو ٺاهين ٿا، جيڪو [[ليبراڊور سمنڊ]] جي براعظمي ڪنارن جي چوڌاري وهي ٿو. هن پاڻيءَ جو ٽيون حصو [[اتر ائٽلانٽڪ گهرو پاڻي]] (NADW) جي گهري حصي جو جزو بڻجي ٿو. NADW، پنهنجي واري سان، [[نصف النهاري اوورٽرننگ گردش]] (MOC) کي خوراڪ ڏئي ٿو، جنهن جي اتر طرف گرمي منتقلي انسان سبب پيدا ٿيل آبهوا جي تبديليءَ کان خطري ۾ آهي. ڏهاڪي کان صديءَ جي پيماني تي ذيلي-قطبي گرداب ۾ وڏيون تبديليون، جيڪي [[اتر ائٽلانٽڪ لهرائو]] سان لاڳاپيل آهن، خاص طور تي [[ليبراڊور سمنڊ جو پاڻي]]، يعني MOC جي مٿين تهن، ۾ نمايان آهن.<ref>{{Harvnb|Böning|Scheinert|Dengg|Biastoch|2006|loc=Introduction, p. 1; Fig. 2, p. 2}}</ref> ڏکڻ ائٽلانٽڪ تي مخالف-چڪرائي ڏاکڻو ذيلي-استوائي گرداب حاوي آهي. ڏکڻ ائٽلانٽڪ مرڪزي پاڻي هن گرداب مان پيدا ٿئي ٿو، جڏهن ته [[انٽارڪٽڪ وچولو پاڻي]] قطبي چوڌاري علائقي جي مٿين تهن ۾، [[ڊريڪ لنگهه]] ۽ فاڪلينڊ ٻيٽن جي ويجهو، پيدا ٿئي ٿو. انهن ٻنهي وهڪرن کي هندي سمنڊ مان پڻ ڪجهه حصو ملي ٿو. آفريڪا جي اوڀرئين ساحل تي ننڍو چڪرائي انگولا گرداب وڏي ذيلي-استوائي گرداب جي اندر سمايل آهي.<ref>{{Harvnb|Stramma|England|1999|loc=Abstract}}</ref> ڏاکڻو ذيلي-استوائي گرداب جزوي طور تي هوا سبب ٺهندڙ [[ايڪمن تهه]] سان ڍڪيل آهي. گرداب ۾ پاڻيءَ جي رهائش جو وقت 4.4–8.5&nbsp;سال آهي. [[اتر ائٽلانٽڪ گهرو پاڻي]] ذيلي-استوائي گرداب جي [[ٿرموڪلين]] کان هيٺ ڏکڻ طرف وهي ٿو.<ref>{{Harvnb|Gordon|Bosley|1991|loc=Abstract}}</ref> === سرگاسو سمنڊ === {{Main|سرگاسو سمنڊ}} {{Multiple image | image1 = Sargasso.png | caption1 = سرگاسو سمنڊ جي لڳ ڀڳ پکيڙ | image2 = HanaOZ.jpg | caption2 = سرگاسُم مڇي (''Histrio histrio'') }} اولهه اتر ائٽلانٽڪ ۾ سرگاسو سمنڊ کي ان علائقي طور بيان ڪري سگهجي ٿو جتي ''[[سرگاسُم]]'' جون ٻه جنسون (''S. fluitans'' ۽ ''natans'') تري رهيون آهن؛ هي علائقو {{cvt|4000|km}} ويڪرو آهي ۽ [[گلف اسٽريم]]، [[اتر ائٽلانٽڪ ڊرفٽ]] ۽ [[اتر استوائي وهڪرو]] سان گهيريل آهي. سمنڊ جي هن گھاس جي آبادي غالباً اڳوڻي [[ٽيٿيس سمنڊ]] جي يورپي ساحلن تي موجود ٽرشري دور جي ابن ڏاڏن مان نڪتي آهي، ۽ جيڪڏهن ائين آهي ته اها لکين سالن کان سمنڊ ۾ ترندي [[نباتاتي پيدائش]] وسيلي پاڻ کي برقرار رکندي آئي آهي.<ref name="Lün-p223">{{Harvnb|Lüning|1990|pp=223–225}}</ref> سرگاسو سمنڊ جون ٻيون مقامي جنسون [[سرگاسُم مڇي]] ۾ شامل آهن، جيڪا الجي جهڙن عضون سان هڪ شڪاري مڇي آهي ۽ ''Sargassum'' جي وچ ۾ بي حرڪت معلق رهي ٿي. اهڙين ئي مڇين جا فوسل اڳوڻي ٽيٿيس سمنڊ جي فوسلي نارن مان مليا آهن، جيڪي اڄوڪي [[ڪارپيٿين جبل|ڪارپيٿين]] علائقي ۾ هئا ۽ سرگاسو سمنڊ سان مشابهت رکندا هئا. ممڪن آهي ته سرگاسو سمنڊ جي آبادي ائٽلانٽڪ ڏانهن لڏي آئي هجي، جڏهن [[مائيوسين]] جي آخر ۾، لڳ ڀڳ 17&nbsp;Ma اڳ، ٽيٿيس بند ٿي ويو.<ref name="Lün-p223" /> سرگاسو جي جاندارن ۽ ٻوٽن جو اصل ڪيترين صدين تائين هڪ ڳجهارت رهيو. 20هين صديءَ جي وچ ڌاري ڪارپيٿين مان مليل فوسلن، جن کي اڪثر "نيم-سرگاسو مجموعو" سڏيو ويو، آخرڪار ڏيکاريو ته هي مجموعو [[ڪارپيٿين طاس]] مان پيدا ٿيو، جتان اهو [[سسلي]] رستي وچ ائٽلانٽڪ ڏانهن لڏي ويو، جتي اهو سرگاسو سمنڊ جي جديد جنسن ۾ تبديل ٿيو.<ref>{{Harvnb|Jerzmańska|Kotlarczyk|1976|loc=Abstract; Biogeographic Significance of the "Quasi-Sargasso" Assemblage, pp. 303–304}}</ref> [[يورپي اييل]]ن جي آنا ڏيڻ واري جڳهه [[اييل جي حياتياتي تاريخ#آنا ڏيڻ وارن ميدانن جي ڳولا|ڪيترن ڏهاڪن تائين نامعلوم رهي]]. 19هين صديءَ جي شروعات ۾ معلوم ٿيو ته ڏکڻ سرگاسو سمنڊ يورپي ۽ [[آمريڪي اييل]] ٻنهي جي آنا ڏيڻ واري جڳهه آهي؛ اڳيون {{cvt|5000|km}} کان وڌيڪ ۽ پويون {{cvt|2000|km}} لڏپلاڻ ڪن ٿيون. گلف اسٽريم جهڙا سامونڊي وهڪرا اييل جي لاروا کي سرگاسو سمنڊ مان اتر آمريڪا، يورپ ۽ اتر آفريڪا جي خوراڪ حاصل ڪرڻ وارن علائقن ڏانهن کڻي وڃن ٿا.<ref>{{Harvnb|Als|Hansen|Maes|Castonguay|2011|p=1334}}</ref> هاڻوڪي پر تڪراري تحقيق مان اشارو ملي ٿو ته اييل شايد [[ڌرتيءَ جو مقناطيسي ميدان]] استعمال ڪري سمنڊ ۾ لاروا ۽ بالغ ٻنهي صورتن ۾ رستو ڳولين ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.scientificamerican.com/article/do-baby-eels-use-magnetic-maps-to-hitch-a-ride-on-the-gulf-stream/|first1=Andrea|last1=Marks|title=Do Baby Eels Use Magnetic Maps to Hitch a Ride on the Gulf Stream?|date=17 April 2017|website=Scientific American|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170419192009/https://www.scientificamerican.com/article/do-baby-eels-use-magnetic-maps-to-hitch-a-ride-on-the-gulf-stream/?WT.mc_id=SA_EVO_20170417|archive-date=19 April 2017|access-date=18 April 2017}}</ref> == آبهوا == [[File:Atlantic hurricane graphic.png|thumb|ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ [[واپاري هوائن]] اندر لهرون{{snd}}هڪ ئي رخ ۾ هلندڙ ۽ غالب هوائن جي واٽ تي هلندڙ هوائن جا گڏجندڙ علائقا{{snd}}فضا ۾ اهڙيون بيچينيون پيدا ڪن ٿا جيڪي طوفانن جي ٺهڻ جو سبب بڻجي سگهن ٿيون.|alt=ڪيريبئن جو نقشو جنهن ۾ لڳ ڀڳ ست هڪجهڙيون اولهه ڏانهن اشارو ڪندڙ تيرون ڏيکاريل آهن، جيڪي ورجن ٻيٽن جي اوڀر کان ڪيوبا تائين پکڙيل آهن. ڏاکڻيون تيرون ڊومينيڪن ريپبلڪ جي اوڀر ۾ اتر طرف مڙن ٿيون ۽ پوءِ ٻيهر سڌيون ٿي وڃن ٿيون.]] آبهوا تي مٿاڇري واري پاڻيءَ جي گرمي پد، سامونڊي وهڪرن ۽ هوائن جو اثر پوي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ سمنڊ وٽ گرمي جذب ڪرڻ ۽ ڇڏڻ جي وڏي صلاحيت هوندي آهي، تنهنڪري سامونڊي آبهوا خشڪيءَ جي اندرين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معتدل ۽ موسمي شدت کان گهٽ متاثر ٿيندي آهي. [[برسات (موسميات)|برسات]] جو اندازو ساحلي موسمياتي انگن اکرن مان لڳائي سگهجي ٿو، جڏهن ته هوا جي گرمي پد جو اندازو پاڻيءَ جي گرمي پد مان لڳائي سگهجي ٿو.<ref name="USN-2001" /> سمنڊ فضائي نميءَ جو سڀ کان وڏو ذريعو آهن، جيڪا بخارجڻ جي عمل سان حاصل ٿئي ٿي. آبهوا جا علائقا عرض البلدن موجب مختلف ٿين ٿا؛ سڀ کان گرم علائقا خط استوا جي اتر ۾ ائٽلانٽڪ تي پکڙيل آهن. سڀ کان ٿڌا علائقا بلند عرض البلدن ۾ آهن، جتي انتهائي ٿڌا حصا سامونڊي برف سان ڍڪيل علائقن سان مطابقت رکن ٿا. سامونڊي وهڪرا گرم ۽ ٿڌو پاڻي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪري آبهوا تي اثرانداز ٿين ٿا. جڏهن هوائون انهن وهڪرن جي مٿان وهي گرم يا ٿڌيون ٿين ٿيون ته ڀرپاسي جي زميني علائقن تي به انهن جو اثر پوي ٿو.<ref name="USN-2001" /> [[گلف اسٽريم]] ۽ ان جو يورپ ڏانهن ويندڙ اتر وارو واڌارو، [[اتر ائٽلانٽڪ وهڪرو|اتر ائٽلانٽڪ ڊرفٽ]]، آبهوا تي گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه اثر ضرور رکن ٿا. مثال طور، گلف اسٽريم اتر آمريڪا جي ڏکڻ-اوڀرئين ساحل تي سياري جي گرمي پد کي معتدل رکڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جنهن ڪري ساحلي علائقا سياري ۾ اندرين خشڪيءَ وارن علائقن کان وڌيڪ گرم رهن ٿا. گلف اسٽريم فلوريڊا جي اپٻيٽ ۾ انتهائي گرمي يا ٿڌ کي به روڪي ٿي. وڌيڪ بلند عرض البلدن ۾، اتر ائٽلانٽڪ ڊرفٽ سمنڊن جي مٿان فضا کي گرم ڪري ٿي، جنهن سبب برطانوي ٻيٽ ۽ اتر-اولهه يورپ نرم ۽ اڪثر ڪڪرائتا رهن ٿا ۽ ساڳئي عرض البلد تي واقع ٻين علائقن جيان سخت ٿڌ جو شڪار نٿا ٿين. ٿڌا سامونڊي وهڪرا اوڀر ڪينيڊا (خاص طور تي [[نيوفائونڊلينڊ جا گرينڊ بئنڪس]]) ۽ آفريڪا جي اتر-اولهه ساحل تي گهڻي ڌنڌ پيدا ڪن ٿا. عام طور تي هوائون زميني علائقن ڏانهن نمي ۽ هوا منتقل ڪن ٿيون.<ref name="USN-2001" /> === قدرتي خطرا === [[File:Iceberg A22A, South Atlantic Ocean.jpg|thumb|ڏکڻ ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ برفاني جبل A22A]] هر سياري ۾ [[آئس لينڊڪ لو]] بار بار طوفان پيدا ڪري ٿو. [[برفاني جبل]] فيبروري جي شروعات کان جولاءِ جي آخر تائين [[نيوفائونڊلينڊ جا گرينڊ بئنڪس]] جي ويجهو سامونڊي واپاري رستن ۾ عام طور ڏٺا وڃن ٿا. قطبي علائقن ۾ برف جو موسم وڌيڪ ڊگهو هوندو آهي، پر انهن علائقن ۾ سامونڊي آمدرفت تمام گهٽ هوندي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.navcen.uscg.gov/?pageName=IIPHome|title=About International Ice Patrol (IIP)|website=U. S. Coast Guard Navigation Center|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205001208/https://www.navcen.uscg.gov/?pageName=IIPHome|archive-date=5 December 2021}}</ref> اونهاري ۽ سرءُ جي موسم ۾ [[ائٽلانٽڪ طوفان]] اتر ائٽلانٽڪ جي اولهه وارن حصن لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مسلسل مضبوط [[هَوائي ڪتر]] (Wind Shear) ۽ ڪمزور [[بين المدارِي همگرائي پٽو]] سبب [[ڏکڻ ائٽلانٽڪ استوائي چڪرواٽ]] تمام گهٽ ٺهن ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/G6.html|title=Why doesn't the South Atlantic Ocean experience tropical cyclones?|last=Landsea|first=Chris|date=13 July 2005|website=Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory|publisher=National Oceanographic and Atmospheric Administration|access-date=9 June 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143147/http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/G6.html|archive-date=12 June 2018}}</ref> == ارضيات ۽ پليٽ ٽيڪٽانڪس == ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ گهڻو ڪري ڳري [[مافڪ]] سامونڊي ڪرسٽ تي بيٺل آهي، جيڪا [[باسالٽ]] ۽ [[گيبرو]] مان ٺهيل آهي، ۽ اونهن سامونڊي ميدانن تي نفيس مٽي، گاد ۽ سليڪائي اوز سان ڍڪيل آهي. براعظمي ڪنارا ۽ براعظمي کنڊون نسبتاً گهٽ کثافت، پر وڌيڪ ٿولهه واري [[فيلسڪ]] براعظمي چٽانن تي مشتمل آهن، جيڪي اڪثر سامونڊي تري جي چٽانن کان گهڻو پراڻيون آهن. ائٽلانٽڪ جي سڀ کان پراڻي سامونڊي ڪرسٽ لڳ ڀڳ 145 ملين سال پراڻي آهي ۽ آفريڪا جي اولهه واري ساحل ۽ اتر آمريڪا جي اوڀر واري ساحل جي سامهون، يا ڏکڻ ائٽلانٽڪ جي ٻنهي پاسن تي موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Fitton |first1=Godfrey |last2=Larsen |first2=Lotte Melchior |chapter=The geological history of the North Atlantic Ocean |pages=9–27 |chapter-url=http://publ.royalacademy.dk/books/729/5253 |editor1-last=Fellows-Jensen |editor1-first=Gillian |title=Denmark and Scotland: The Cultural and Environmental Resources of Small Nations |date=2001 |publisher=Kgl. Danske Videnskabernes Selskab |isbn=978-87-7876-229-0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260514200740/http://publ.royalacademy.dk/books/729/5253 |archive-date=2026-05-14 |access-date=2026-06-13 |url-status=dead }}</ref> ڪيترن ئي هنڌن تي براعظمي کنڊ ۽ براعظمي ڍلان ٿلهن رسوبي تهن سان ڍڪيل آهن. مثال طور، سمنڊ جي اتر آمريڪي پاسي تي فلوريڊا ۽ بهاماس جهڙن گرم ۽ گهٽ اونهن پاڻيءَ وارن علائقن ۾ وڏي مقدار ۾ ڪاربونيٽ ذخيرا ٺهيا، جڏهن ته [[جارجز بئنڪ]] جهڙن گهٽ اونهن کنڊ وارن علائقن ۾ درياهن جي آندل واريون ۽ گاد عام آهن. [[پليسٽوسين]] برفاني دورن دوران نووا اسڪوٽيا ۽ [[مين جي نار]] جي سامهون وارن علائقن ۾ ٿلهي واري، وڏا پٿر ۽ چٽانون منتقل ٿي پهتيون.<ref>{{Cite report|url=https://pubs.usgs.gov/pp/0529a/report.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://pubs.usgs.gov/pp/0529a/report.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live|title="Atlantic Continental Shelf and Slope of the United States – Geologic Background"|first1=K. O.|last1=Emery|publisher=United States Geological Survey|year=1962|page=16}}</ref> === وچ ائٽلانٽڪ === {{Multiple image | align = left | width = 180 | direction = vertical | image1 = Blakey 200Ma - COL.jpg | image2 = Blakey 170Ma - COL.jpg | footer = وچ ائٽلانٽڪ جو کُلڻ 200–170 ملين سال اڳ }} [[پينجيا]] جي ٽٽڻ جي شروعات وچ ائٽلانٽڪ ۾ اتر آمريڪا ۽ اتر-اولهه آفريڪا جي وچ ۾ ٿي، جتي آخري ٽرائيسڪ ۽ ابتدائي جوراسڪ دور ۾ رفٽ طاس کلي پيا. انهيءَ دور ۾ [[ائٽلس جبلن]] جي اُڀار جا شروعاتي مرحلا پڻ ڏٺا ويا. صحيح وقت بابت اختلاف موجود آهي ۽ اندازا 200 کان 170 ملين سال اڳ تائين ڏنا ويا آهن.<ref>{{Harvnb|Seton|Müller|Zahirovic|Gaina|2012|loc=Central Atlantic, pp. 218, 220}}</ref> ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جو کُلڻ فوق براعظم [[پينجيا]] جي شروعاتي ٽٽڻ سان گڏ ٿيو، ۽ ٻنهي عملن جي شروعات [[مرڪزي ائٽلانٽڪ ميگميٽڪ صوبي]] (CAMP) جي آتش فشاني ڦاٽن سان ٿي. هي ڌرتيءَ جي تاريخ جي سڀ کان وڏي ۽ وسيع [[وڏي آتش فشاني صوبي]] مان هڪ آهي، جيڪا [[ٽرائيسڪ–جوراسڪ انقراض وارو واقعو]] سان لاڳاپيل هئي، جيڪو ڌرتيءَ جي وڏن [[انقراض وارو واقعو|انقراضي واقعن]] مان هڪ هو.<ref>{{Harvnb|Blackburn|Olsen|Bowring|McLean|2013|p=941}}</ref> CAMP جي 200 ملين سال اڳ وارن ڦاٽن مان ٺهيل ٿوليائيٽڪ [[ڊائيڪ (ارضيات)|ڊائيڪون]]، [[سيل (ارضيات)|سيلون]] ۽ لاوا جا وهڪرا اولهه آفريڪا، اوڀر اتر آمريڪا ۽ اتر ڏکڻ آمريڪا ۾ مليا آهن. آتش فشاني سرگرميءَ جي پکيڙ جو اندازو {{cvt|4.5e6|km2}} لڳايو ويو آهي، جنهن مان {{cvt|2.5e6|km2}} علائقو اڄوڪي اتر ۽ وچ برازيل تي پکڙيل هو.<ref>{{Harvnb|Marzoli|Renne|Piccirillo|Ernesto|1999|p=616}}</ref> [[مرڪزي آمريڪي برزخ]] جي ٺهڻ سان [[مرڪزي آمريڪي سامونڊي رستو]] 2.8 ملين سال اڳ پليوسين دور جي آخر ۾ بند ٿي ويو. هن برزخ جي ٺهڻ سبب ڪيترن ئي خشڪيءَ تي رهندڙ جانورن جي لڏپلاڻ ۽ انقراض ٿيو، جنهن کي [[عظيم آمريڪي تبادلو]] چيو وڃي ٿو. پر سامونڊي رستي جي بند ٿيڻ هڪ "عظيم آمريڪي ورهاڱي" جو سبب پڻ بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان ائٽلانٽڪ ۽ پئسفڪ ٻنهي ۾ سامونڊي وهڪرن، کاراپڻ ۽ گرمي پد تي اثر پيو. برزخ جي ٻنهي پاسن تي سامونڊي جاندار الڳ ٿي ويا ۽ يا ته ارتقائي طور مختلف ٿي ويا يا ختم ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Lessios|2008|loc=Abstract, Introduction, p. 64}}</ref> === اتر ائٽلانٽڪ === {{See also|اتر ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جو کُلڻ|نيٽو}} ارضياتي لحاظ کان اتر ائٽلانٽڪ اهو علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ ۾ نيوفائونڊلينڊ ۽ آئيبيريا جي هم-جوڙ ڪنارن، ۽ اتر ۾ آرڪٽڪ [[يوروشيائي طاس]] سان محدود آهي. اتر ائٽلانٽڪ جو کُلڻ ان جي اڳوڻي سمنڊ [[آئيپيٽس سمنڊ]] جي حدن جي ويجهو ئي ٿيو ۽ وچ ائٽلانٽڪ کان ڇهن مرحلن ۾ پکڙيو: [[آئيبيريا اپٻيٽ|آئيبيريا]]–[[نيوفائونڊلينڊ ٻيٽ|نيوفائونڊلينڊ]]، [[پورڪيوپائن بئنڪ]]–اتر آمريڪا، يوروشيا–گرين لينڊ، ۽ يوروشيا–اتر آمريڪا. هن علائقي ۾ فعال ۽ غيرفعال پکڙجڻ وارا نظام [[آئس لينڊ هاٽ اسپاٽ]] سان رابطي جي ڪري نمايان آهن.<ref>{{Harvnb|Seton|Müller|Zahirovic|Gaina|2012|loc=Northern Atlantic, p. 220}}</ref> سامونڊي تري جي پکڙجڻ سبب ڪرسٽ ۾ واڌ آئي ۽ کوهن ۽ رسوبي طاسن جي ٺهڻ جو عمل شروع ٿيو. راڪال کوهه 105 کان 84 ملين سال اڳ جي وچ ۾ کليو، جيتوڻيڪ رفٽ ناڪام ٿي ويو، جيئن [[بسڪي جي نار]] ڏانهن ويندڙ رفٽ پڻ ناڪام ٿيو.{{sfn|Fitton|Larsen|2001|p=15}} [[ليبراڊور سمنڊ]] لڳ ڀڳ 61 ملين سال اڳ کُلڻ شروع ٿيو ۽ اهو عمل 36 ملين سال اڳ تائين جاري رهيو. ارضيات دان هن سلسلي ۾ ٻن ميگميٽڪ مرحلن جي سڃاڻپ ڪن ٿا: پهريون 62 کان 58 ملين سال اڳ وارو، جيڪو گرين لينڊ جي اتر يورپ کان الڳ ٿيڻ کان اڳ ٿيو؛ ۽ ٻيو 56 کان 52 ملين سال اڳ وارو، جيڪو ان الڳ ٿيڻ دوران ٿيو. [[آئس لينڊ پليٽو]] 62 ملين سال اڳ هڪ انتهائي مرڪوز مينٽل پلوم جي نتيجي ۾ ٺهڻ شروع ٿيو. ان دور ۾ وڏي مقدار ۾ [[باسالٽ]] ڦٽو ٿيو، جنهن جا آثار بافين ٻيٽ، گرين لينڊ، فارو ٻيٽن ۽ اسڪاٽلينڊ ۾ ملن ٿا، جڏهن ته اولهه يورپ ۾ راک جا تهه هڪ اهم اسٽرئٽيگرافڪ نشان طور ڪم ڪن ٿا.{{sfn|Fitton|Larsen|2001|p=10}} اتر ائٽلانٽڪ جي کُلڻ سبب ساحلي براعظمي ڪرسٽ ۾ نمايان اُڀار پيدا ٿيو. مثال طور، 7 ڪلوميٽر ٿلهي باسالٽ جي موجودگيءَ باوجود اوڀر گرين لينڊ جو گنبجورن فيلڊ ٻيٽ جو سڀ کان اوچو نقطو آهي. اهو ايترو ته مٿي آهي جو ان جي بنياد تي پراڻيون ميزوزوئڪ رسوبي چٽانون ظاهر ٿي وڃن ٿيون، بلڪل ائين جيئن اولهه اسڪاٽلينڊ جي اُڀريل هيبرائيڊز ۾ رسوبي چٽانن جي مٿان پراڻا لاوا ميدان موجود آهن.{{Sfn|Fitton|Larsen|2001|pp=23–24}} اتر ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ لڳ ڀڳ 810 [[سامونڊي جبل]] موجود آهن، جن مان گهڻا [[وچ-ائٽلانٽڪ پهاڙي سلسلو]] سان لاڳاپيل آهن.<ref>Gubbay S. 2003. Seamounts of the northeast Atlantic. OASIS (Oceanic Seamounts: an Integrated Study). Hamburg & WWF, Frankfurt am Main, Germany</ref> [[او ايس پي اي آر ڪنوينشن]] جو ڊيٽابيس 104 سامونڊي جبلن جو ذڪر ڪري ٿو، جن مان 74 قومي [[خصوصي معاشي علائقو|خصوصي معاشي علائقن]] اندر آهن. انهن مان 46 [[آئيبيريا اپٻيٽ]] جي ويجهو واقع آهن. === ڏکڻ ائٽلانٽڪ === {{redirect|ڏکڻ ائٽلانٽڪ}} {{Multiple image | align = left | direction = vertical | width = 180 | image1 = Gondwana115Ma hg.png | image2 = Gondwana065Ma hg.png | image3 = Gondwana038ma hg.png | footer = ڏکڻ ائٽلانٽڪ جو کُلڻ }} اولهه گونڊوانا (ڏکڻ آمريڪا ۽ آفريڪا) ابتدائي ڪريٽيشس دور ۾ ٽٽي پيو ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ وجود ۾ آيو. ٻنهي براعظمن جي سامونڊي ڪنارن جي ظاهري هڪجهڙائي پهرين ئي انهن نقشن ۾ نوٽ ڪئي وئي هئي، جن ۾ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ڏيکاريل هو، ۽ اهو 1965ع ۾ ڪمپيوٽر جي مدد سان ڪيل پهرين پليٽ ٽيڪٽانڪ بحاليءَ جو به موضوع هو.<ref name="Eagles-intro">{{Harvnb|Eagles|2007|loc=Introduction, p. 353}}</ref><ref>{{Harvnb|Bullard|Everett|Smith|1965}}</ref> بهرحال، بعد ۾ معلوم ٿيو ته هي شاندار ميلان مڪمل طور درست نه هو، ۽ پوءِ جي بحالين ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ مختلف بگڙيل علائقا شامل ڪيا ويا ته جيئن اتر طرف پکڙجندڙ ٽٽڻ کي سمجهي سگهجي.<ref name="Eagles-intro" /> ٻنهي براعظمي پليٽن کي ذيلي پليٽن ۾ ورهائڻ لاءِ براعظمي رفٽ ۽ بگاڙ وارا علائقا پڻ شامل ڪيا ويا.<ref name="Seton-2012-p217">{{Harvnb|Seton|Müller|Zahirovic|Gaina|2012|loc=South Atlantic, pp. 217–218}}</ref> ارضياتي لحاظ کان ڏکڻ ائٽلانٽڪ کي چئن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: خط استوائي حصو (10° اتر کان رومانش ڀڃڪڙي علائقي تائين)، وچولو حصو (RFZ کان فلوريانوپولس ڀڃڪڙي علائقي تائين)، ڏاکڻو حصو (FFZ کان اگولهاس–فاڪلينڊ ڀڃڪڙي علائقي تائين)، ۽ فاڪلينڊ حصو، جيڪو AFFZ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي.<ref name="Torsvik2009-p1316">{{Harvnb|Torsvik|Rousse|Labails|Smethurst|2009|loc=General setting and magmatism, pp. 1316–1318}}</ref> ڏاکڻي حصي ۾ ابتدائي ڪريٽيشس (133–130 ملين سال اڳ) دوران [[پارانا–اٽينڊيڪا وڏو آتش فشاني صوبو]]، جيڪو [[ٽرسٽن هاٽ اسپاٽ]] سان لاڳاپيل هو، انتهائي شديد [[ميگميٽزم]] جو مرڪز بڻيو. ان مان نڪتل آتش فشاني مواد جو اندازو {{cvt|1.5e6|to|2.0e6|km3}} آهي. اهو برازيل، پيراگوئي ۽ يوراگوئي ۾ {{cvt|1.2e6|to|1.6e6|km2}} ۽ آفريڪا ۾ {{cvt|0.8e5|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل هو. برازيل، انگولا، اوڀر پيراگوئي ۽ نميبيا ۾ [[ڊائيڪ جُٿا]] ظاهر ڪن ٿا ته هي صوبو اصل ۾ وڌيڪ وڏي ايراضيءَ تي پکڙيل هو ۽ انهن علائقن ۾ ناڪام رفٽن جي نشاندهي پڻ ڪن ٿا. ان سان لاڳاپيل سامونڊي باسالٽ وهڪرا فاڪلينڊ ٻيٽن ۽ ڏکڻ آفريڪا تائين پهچن ٿا. وچولي ۽ ڏاکڻي حصن جي سامونڊي ۽ زميني طاسن ۾ ميگميٽزم جا نشان 147–49 ملين سال اڳ تائين تاريخ بندي ڪيا ويا آهن، جن ۾ 143–121 ملين سال ۽ 90–60 ملين سال اڳ ٻه نمايان چوٽيون موجود آهن.<ref name="Torsvik2009-p1316" /> فاڪلينڊ حصي ۾ رفٽنگ ابتدائي جوراسڪ (190 ملين سال اڳ) ۽ ابتدائي ڪريٽيشس (126.7 ملين سال اڳ) جي وچ ۾ پيٽاگونيا ۽ ڪولوراڊو ذيلي پليٽن جي وچ ۾ ساڄي طرفي حرڪتن سان شروع ٿي. لڳ ڀڳ 150 ملين سال اڳ سامونڊي تري جي پکڙجڻ ڏکڻ طرف کان اتر ڏانهن وڌي وئي. 130 ملين سال اڳ تائين رفٽنگ والوس پهاڙي سلسلي–ريو گرانڊي رائز تائين پهچي چڪي هئي.<ref name="Seton-2012-p217" /> وچولي حصي ۾ رفٽنگ آفريڪا کي ٻن حصن ۾ ورهائڻ شروع ڪيو، جڏهن تقريباً 118 ملين سال اڳ [[بينوئي کوهه]] کليو. بهرحال، وچولي حصي جي رفٽنگ [[جيو مقناطيسي اُلٽجڻ#سپرڪرون|ڪريٽيشس نارمل سپرڪرون]] (جنهن کي ڪريٽيشس خاموش دور پڻ چيو وڃي ٿو) سان گڏ ٿي، جيڪو 40 ملين سالن جو اهڙو دور هو جنهن دوران مقناطيسي اُلٽجڻ نه ٿي. انهيءَ ڪري هن حصي ۾ سامونڊي تري جي پکڙجڻ جي صحيح تاريخ طئي ڪرڻ ڏکيو آهي.<ref name="Seton-2012-p217" /> خط استوائي حصو ٽٽڻ جو آخري مرحلو هو، پر ڇاڪاڻ⁠تہ اهو خط استوا تي واقع آهي، ان ڪري تاريخ بندي لاءِ مقناطيسي بيقاعدگيون استعمال نٿيون ڪري سگهجن. مختلف اندازا هن حصي ۾ سامونڊي تري جي پکڙجڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ [[خط استوائي ائٽلانٽڪ گذرگاهه]] (EAG) جي کُلڻ کي 120–96 ملين سال اڳ جي عرصي سان جوڙين ٿا.<ref name="GiorgioniEtAl2015">{{cite journal |last1=Giorgioni |first1=Martino |last2=Weissert |first2=Helmut |last3=Bernasconi |first3=Stefano M. |last4=Hochuli |first4=Peter A. |last5=Keller |first5=Christina E. |last6=Coccioni |first6=Rodolfo |last7=Petrizzo |first7=Maria Rose |last8=Lukeneder |first8=Alexander |last9=Garcia |first9=Therese I. |title=Paleoceanographic changes during the Albian–Cenomanian in the Tethys and North Atlantic and the onset of the Cretaceous chalk |journal=Global and Planetary Change |date=March 2015 |volume=126 |pages=46–61 |doi=10.1016/j.gloplacha.2015.01.005 |bibcode=2015GPC...126...46G }}</ref><ref name="LateAptianPalaeoceanography">{{cite journal|last1=De A. Carvalho|first1=Marcelo|last2=Bengtson|first2=Peter|last3=Lana|first3=Cecília C.|date=23 November 2015|title=Late Aptian (Cretaceous) paleoceanography of the South Atlantic Ocean inferred from dinocyst communities of the Sergipe Basin, Brazil|journal=[[Paleoceanography and Paleoclimatology]]|volume=31|issue=1|pages=2–26|doi=10.1002/2014PA002772|doi-access=free}}</ref> هي آخري مرحلو، بهرحال، آفريڪا ۾ براعظمي واڌ جي خاتمي سان گڏ ٿيو يا شايد ان جو سبب بڻيو.<ref name="Seton-2012-p217" /> لڳ ڀڳ 50 ملين سال اڳ [[ڊريڪ لنگهه]] جو کُلڻ ڏکڻ آمريڪي ۽ انٽارڪٽڪ پليٽن جي حرڪتن ۽ جدا ٿيڻ جي رفتار ۾ تبديليءَ جو نتيجو هو. شروعات ۾ ننڍا سامونڊي طاس کليا ۽ وچ ايائوسين دوران هڪ گهٽ اونهو گذرگاهه ظاهر ٿيو. 34–30 ملين سال اڳ هڪ وڌيڪ گهرو سامونڊي رستو ٺهيو، جنهن کان پوءِ [[ايائوسين–اوليگوسين انقراض وارو واقعو|ايائوسين–اوليگوسين موسمي بگاڙ]] ۽ [[انٽارڪٽڪ برفاني چادر]] جي واڌ شروع ٿي.<ref>{{Harvnb|Livermore|Nankivell|Eagles|Morris|2005|loc=Abstract}}</ref> == ائٽلانٽڪ جو مستقبل == ===ائٽلانٽڪ جو بند ٿيڻ=== {{See also|پينجيا پروڪسيما}} جبرالٽر جي اولهه ۾ هڪ ابتدائي [[سبڊڪشن]] ڪنارو ممڪن طور تي ترقي ڪري رهيو آهي. اولهه بحيرۂ روم ۾ [[جبرالٽر آرڪ]] اولهه طرف وچ ائٽلانٽڪ ڏانهن لڏي رهيو آهي، جتي اهو پاڻ ۾ ويجهو ايندڙ آفريقي ۽ يوروشيائي پليٽن سان ملي ٿو. گڏجي اهي ٽي ٽيڪٽانڪ قوتون آهستي آهستي اوڀر ائٽلانٽڪ طاس ۾ هڪ نئون سبڊڪشن نظام ٺاهي رهيون آهن. ساڳئي وقت، اولهه ائٽلانٽڪ طاس ۾ [[اسڪوٽيا آرڪ]] ۽ [[ڪيريبئن پليٽ]] اوڀر طرف وڌندڙ سبڊڪشن نظام آهن، جيڪي جبرالٽر نظام سان گڏ ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي بند ٿيڻ جي شروعات ۽ ائٽلانٽڪ [[ولسن چڪر]] جي آخري مرحلي جي نمائندگي ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Harvnb|Duarte|Rosas|Terrinha|Schellart|2013|loc=Abstract; Conclusions, p. 842}}</ref> ===پئسفڪ جو بند ٿيڻ=== ٻيا نظريا تجويز ڪن ٿا ته ائٽلانٽڪ وڌيڪ ويڪرو ٿيندو رهندو، جڏهن ته پئسفڪ وڏو سمنڊ پهرين بند ٿيندو. ان سان مستقبل جو فوق براعظم [[اميشيا (فوق براعظم)|اميشيا]] ٺهندو. هن نظريي موجب ايندڙ 200 کان 300 ملين سالن دوران پئسفڪ ۾ غالب سبڊڪشن سمنڊ کي بند ڪري ڇڏيندي، جڏهن ته ائٽلانٽڪ ويڪرو ٿيندو رهندو.<ref>{{cite web |last1=Sydoruk |first1=Lauren |title=Pacific Ocean set to make way for world’s next supercontinent |url=https://www.curtin.edu.au/research/news/pacific-ocean-set-to-make-way-for-worlds-next-supercontinent/?type=media |access-date=5 April 2026 |language=en |date=26 March 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Yoshida |first1=Masaki |last2=Santosh |first2=M. |title=Future supercontinent assembled in the northern hemisphere |journal=Terra Nova |date=October 2011 |volume=23 |issue=5 |pages=333–338 |doi=10.1111/j.1365-3121.2011.01018.x |url=https://africa-arabia-plate.weebly.com/uploads/2/5/8/0/25802803/j.1365-3121.2011.01018.x.pdf |access-date=5 April 2026 |language=en}}</ref> ==وڌيڪ تفصيل== دنيا جي وڏن سمنڊن مان هڪ جو نالو '''ائٽلانٽڪ سمنڊ''' آهي، جنهن کي عربي ۾ ”بحر اوقيانوس“ سڏيو وڃي ٿو. هي پئسفڪ وڏي سمنڊ کانپوءِ دنيا جو ٻيو نمبر وڏو سمنڊآهي. هن جي پکيڙ 31,830,000 ڪروڙ چورس ميل (166,240,000 چورس ڪلوميٽر) آهي. ان ۾ هن سان لاڳاپيل ٻين سمنڊن جي پکيڙ به شامل آهي. ڌرتيءَ جي 5/1 حصي تي اهو سمنڊ پکڙيل آهي. جڏهن ته دنيا ۾ سامونڊي ايراضيءَ جي لحاظ کان اٽڪل 23.9 سيڪڙو ايراضي والاري ٿو. هن سمنڊ جي وڌ ۾ وڌ ويڪر 8 هزار ڪلوميٽر آهي. جڏهن ته ننڍي ۾ ننڍي ويڪر جيڪا [[برازيل]] ۽ آفريڪا کنڊ جي وچ ۾ آهي، سا 2700 ڪلوميٽر اٿس. اتر ۽ ڏکڻ قطب تائين هن سمنڊ جي ڊيگھه 15 هزار ڪلوميٽر آهي. هن سمنڊ تي ائٽلانٽڪ نالو آفريڪا کنڊ جي اتراولهه واري ائٽلس جبل سبب پيو. جيڪو ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ سان لاڳاپيل اوڀر ۾ آهي. جڏهن ته [[بيفن اُپسمنڊ]]، [[هڊسن اُپسمنڊ]]، [[سينٽ لارينس نار]] (Lawrence St. Gulf)، [[ميڪسيڪو نار]] ۽ [[ڪيربين سمنڊ]] اولهه ۾ اٿس. خط استوا وسيلي، هيءُ سمنڊ ٻن مکيه ڀاڱن يعني اتر ائٽلانٽڪ ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ۾ ورهائجي ٿو. ائٽلانٽڪ سمنڊ جي وڌ ۾ وڌ گھرائي، پورٽيروڪو ٽرينچ (Puerto Rico Trench) وٽ آهي. جيڪا 30,249 فوٽ ٿئي ٿي. هيءُ سمنڊ اوڀر ۾ آفريڪا ۽ يورپ کنڊ ۽ اولهه ۾ ڏکڻ ۽ اتر آمريڪا کنڊن تائين پکڙيل آهي. هن سمنڊ کي دنيا جي سڀني سمنڊن ۾ وڏي اهميت حاصل آهي. هن سمنڊ ۽ ساڻس لاڳاپيل ننڍن ننڍن سمنڊن تي دنيا جا وڏا وڏا تجارتي بندرگاهه موجود آهن. اهي سڀئي بندرگاهه هن سمنڊ وسيلي هڪٻئي سان واپاري ناتن ۾ جڪڙيل آهن. هن سمنڊ ۾ دنيا جا وڏا وڏا ٿڌا ۽ ڪوسا وهڪرا پيدا ٿيندا رهندا آهن، جن جو دنيا جي اڪثر ملڪن جي آبهوا تي اثر پوندو آهي.<ref>{{Citation |title=ائٽلانٽڪ سمنڊ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A6%D9%BD%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%BD%DA%AA%20%D8%B3%D9%85%D9%86%DA%8A |access-date=2016-03-16 |archive-date=2025-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125054919/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A6%D9%BD%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%BD%DA%AA%20%D8%B3%D9%85%D9%86%DA%8A |url-status=dead }}</ref> == ننڍا سمنڊَ== ايٽلانٽڪ وڏي سمنڊ اندر کوڙ ننڍا سمنڊَ واقع آھن جن ۾ پکيڙ جي لحاظ کان وڏا ھيٺ ڏجن ٿا<ref>https://www.livescience.com/29533-the-worlds-biggest-oceans-and-seas.html</ref><ref>https://www.worldatlas.com/</ref><ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://listofseas.com/ |accessdate=2020-10-17 |archive-date=2020-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108163716/http://listofseas.com/ |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #4F81BD;" |+ style="background:#1F4E79; color:white; font-size:120%; padding:8px;" | '''ايٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جا اهم ننڍا سمنڊَ ۽ نارون''' |- ! style="background:#D9EAF7;" | # ! style="background:#D9EAF7;" | سمنڊ / نار ! style="background:#D9EAF7;" | پکيڙ (چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#D9EAF7;" | پکيڙ (ملين ڪ م²) |- | 1 || [[سرگاسو سمنڊ]] || 3,500,000 || 3.50 |- | 2 || [[ڪيريبئن سمنڊ]] || 2,754,000 || 2.75 |- | 3 || [[ميڊيٽرينئن سمنڊ]] || 2,510,000 || 2.51 |- | 4 || [[گني وارو نار]] || 2,350,000 || 2.35 |- | 5 || [[ميڪسيڪو جي نار]] || 1,550,000 || 1.55 |- | 6 || [[نارويجن سمنڊ|نَاروِيجَن سمنڊ]] || 1,383,000 || 1.38 |- | 7 || [[ھڊسن اپسمنڊ|ھَڊسَن اُپسَمنڊُ]] || 1,230,000 || 1.23 |- | 8 || [[گرين لينڊ سمنڊ]] || 1,205,000 || 1.21 |- | 9 || [[ارجنٽائن سمنڊ]] || 1,000,000 || 1.00 |- | 10 || [[ليبراڊور سمنڊ]] || 841,000 || 0.84 |- | 11 || [[ارمنجر سمنڊ]] || 780,000 || 0.78 |- | 12 || [[بيفن اپسمنڊ]] || 689,000 || 0.69 |- | 13 || [[اتر سمنڊ]] || 575,000 || 0.58 |- | 14 || [[ڪارو سمنڊ]] || 436,000 || 0.44 |- | 15 || [[بالٽڪ سمنڊ]] || 377,000 || 0.38 |- | 16 || [[لبين سمنڊ|لِبيَن سمنڊ]] || 350,000 || 0.35 |- | 17 || [[ليونٽائين سمنڊ]] || 320,000 || 0.32 |- | 18 || [[ڪيلٽڪ سمنڊ]] || 300,000 || 0.30 |- | 19 || [[ٽرينيئن سمنڊ]] || 275,000 || 0.28 |- | 20 || [[سينٽ لارنس وارو نار]] || 226,000 || 0.23 |- | 21 || [[بسڪي وارو اپسمنڊ]] || 223,000 || 0.22 |- | 22 || [[ايجيئن سمنڊ]] || 214,000 || 0.21 |- | 23 || [[آئيونيئن سمنڊ]] || 169,000 || 0.17 |- | 24 || [[بيليئيرڪ سمنڊ]] || 150,000 || 0.15 |- | 25 || [[اڊريئاٽڪ سمنڊ]] || 138,000 || 0.14 |- | 26 || [[بوسنيا وارو نار]] || 116,300 || 0.12 |- | 27 || [[ڪريٽ وارو سمنڊ]] || 95,000 || 0.095 |- | 28 || [[مئين وارو نار]] || 93,000 || 0.093 |- | 29 || [[لگوريئن سمنڊ]] || 80,000 || 0.080 |- | 30 || [[انگلش چئنل]] || 75,000 || 0.075 |- | 31 || [[جيمز اپسمنڊ]] || 68,300 || 0.068 |- | 32 || [[بوسنيئن سمنڊ]] || 66,000 || 0.066 |- | 33 || [[سدرا وارو نار]] || 57,000 || 0.057 |- | 34 || [[ھيبرڊيز سمنڊ]] || 47,000 || 0.047 |- | 35 || [[آئرش سمنڊ]] || 46,000 || 0.046 |- | 36 || [[آزوف سمنڊ]] || 39,000 || 0.039 |- | 37 || [[بوسنيئن اپسمنڊ]] || 36,800 || 0.037 |- | 38 || [[وينيزئيلا وارو نار]] || 17,840 || 0.018 |- | 39 || [[ڪيمپيچي وارو اپسمنڊ]] || 16,000 || 0.016 |- | 40 || [[لائن وارو نار]] || 15,000 || 0.015 |- | 41 || [[مرمارا وارو سمنڊ]] || 11,350 || 0.011 |- | 42 || [[ويڊل سمنڊ]] || 10,000 || 0.010 |- | 43 || [[آرڪيپيلاگو سمنڊ]] || 8,300 || 0.008 |} <div style="font-size:90%; color:#555;"> '''ذريعو:''' <ref>https://www.livescience.com/29533-the-worlds-biggest-oceans-and-seas.html</ref><ref>https://www.worldatlas.com/</ref><ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://listofseas.com/ |accessdate=2020-10-17 |archive-date=2020-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108163716/http://listofseas.com/ |dead-url=yes }}</ref> </div> == ايٽلانٽڪ سمنڊ جون زميني پليٽون== [[File:Pangea animation 03.gif|thumb|پينگئيا جي ٽٽڻ سان ٽن مرحلن ۾ کلڻ واري جاء تي اينٽلاٽڪ سمنڊ جو جنم ]] ايٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جو ٿلھو [[آتشي پٿر]] وارو ۽، [[ميگنيشيم]] ۽ [[لوھ]] سان ڀرپور [[خول]] [[باسالٽ]] ۽ [[گئبرو]] جو ٺھيل آھي جنھن مٿان سنھي [[چيڪي مٽي]]، [[واري|وَارِي]] ۽ تھ جي جر مان نڪتل [[سليڪيٽ معدنيات]] واري نيڪال جو تھ چڙھيل آهي. جن سمنڊ جو سڀ کان پراڻو ترو ساڍا چوڏھن ڪروڙ سال پراڻو آھي جيڪو آفريڪا جي اولھندي ڪناري ۽ اتر آمريڪا جي اوڀر واري ڪناري لڳ واقع آهي<ref>{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/259634936 |title=The geological history of the North Atlantic Ocean |last1=Fitton |first1=Godfrey |last2=Larsen |first2=Lotte Melchior |pages=10, 15 |year=1999 |ref=harv}} </ref><ref>{{Cite report |url=https://pubs.usgs.gov/pp/0529a/report.pdf |title=Atlantic Continental Shelf and Slope of the United States |publisher=US Geological Survey |year=1962 |page=16}}</ref> ==پينگئيا جو وچ ايٽلانٽڪ واري جاء کان ڦاٽڻ== {{Multiple image | align = left | width = 180 | direction = vertical | image1 = Blakey 200Ma - COL.jpg | image2 = Blakey 170Ma - COL.jpg | footer =وچ ايٽلانٽڪ واري جاء تان زمين جو ڦاٽڻ}} زمين جي سڀ کان وڏي کنڊ پينگئيا جي ٽٽڻ جي شروعات وچ ايٽلانٽڪ ۾ اتراولھ آفريڪا ۽ اتر آمريڪا جي وچ تي ٿي هئي جتي ٽرائسڪ واري پوئين دؤر ۽ جيوراسڪ واري شروعاتي دؤر ۾ طاس يا حوض ٺھڻ جي شروعات ٿي چڪي ھئ. ان دؤر ۾ ئي اٽلس جبلن جي قطارن مٿي اڀرڻ شروع ڪيو ھو. انھن جبلن جي اڀرڻ جي وقت بابت اندازا اختلاف وارا آھن<ref>{{Harvnb|Seton|Müller|Zahirovic|Gaina|2012|loc=Central Atlantic, pp. 218, 220}}</ref> زمين جي ڦاٽڻ جي شروعات وچ ايٽلانٽڪ جي مقناطيسي ميدان کان ٿي ھئي<ref>{{Harvnb|Blackburn|Olsen|Bowring|McLean|2013|p=941}}</ref>. {{Multiple image | align = left | direction = vertical | width = 180 | image1 = Gondwana115Ma hg.png | image2 = Gondwana065Ma hg.png | image3 = Gondwana038ma hg.png | footer = ڏکڻ ايٽلانٽڪ جو کُلڻ}} == معيشت == <!-- [[File:Transatlantic Free Trade Area.svg|thumb|مقصد نام نهاد اولهه دنيا کي متحد ڪرڻ هو؛ تجويز ڪيل [[ائٽلانٽڪ پار واپار ۽ سيڙپڪاري شراڪتداري]] ۽ ان جي ممڪن مستقبل واري واڌ، اتر ائٽلانٽڪ پار واپار جي عالمي اهميت کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته ڏکڻ ائٽلانٽڪ سان لڳندڙ براعظمن کي خارج ڪري ٿي.]] --> [[File:Kanstadsamlingen - NMF010005-01347.jpg|thumb|right|ناروي ۾ [[ڪاڊ مڇيگيري|ڪاڊ مڇي مارڻ]]]] ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ڀرپاسي وارن ملڪن جي ترقي ۽ معيشت ۾ نمايان حصو وڌو آهي. وڏن ائٽلانٽڪ پار آمدرفت ۽ رابطي وارن رستن کان سواءِ، ائٽلانٽڪ براعظمي کنڊن جي [[رسوبي چٽان]]ن ۾ پيٽروليم جا وڏي مقدار وارا ذخيرا پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref name="USN-2001" /> ائٽلانٽڪ ۾ پيٽروليم ۽ گئس جا ميدان، مڇيون، [[سامونڊي ٿڻائتا جانور]] ([[پني پيڊ|سيل]] ۽ [[ويل]])، [[واري]] ۽ [[بجري]] جا ذخيرا، [[پليسر ذخيرا]]، [[گهڻ-ڌاتوئي ڳوڙها]] ۽ قيمتي پٿر موجود آهن.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=hMywzK7xuKYC|page=11}}|title=Ocean Habitats|last1=Kubesh|first1=K.|last2=McNeil|first2=N.|last3=Bellotto|first3=K.|publisher=In the Hands of a Child|year=2008|access-date=5 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221191501/https://books.google.com/books?id=hMywzK7xuKYC&pg=PA11|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> سون جا ذخيرا سامونڊي تري تي پاڻيءَ هيٺ هڪ يا ٻه ميل کوٽائيءَ تي موجود آهن، تنهن هوندي به اهي ذخيرا چٽانن اندر بند آهن جن کي کوٽي ڪڍڻو پوندو. هن وقت سمنڊ مان سون کوٽي يا ڪڍي نفعو ڪمائڻ جو ڪو به خرچائتو ۽ ڪارائتو طريقو موجود ناهي.<ref>{{Cite web|url=http://oceanservice.noaa.gov/facts/gold.html|title=Is there gold in the ocean?|website=oceanservice.noaa.gov|language=EN-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331103450/http://oceanservice.noaa.gov/facts/gold.html|archive-date=31 March 2016|access-date=30 March 2016}}</ref> مختلف بين الاقوامي معاهدا تيل جي رسڻ، [[سامونڊي ڪچرو]]، ۽ سمنڊ ۾ زهريلن فضلن جي [[ساڙڻ]] جهڙن ماحولياتي خطرن سبب پيدا ٿيندڙ آلودگي کي گهٽائڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.<ref name="USN-2001" /> === مڇيگيري === {{See also|سامونڊي مڇيگيري#ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ|غذائي ڄار کي هيٺان کان مڇي مارڻ}} ائٽلانٽڪ جون [[براعظمي کنڊ]]ون دنيا جي سڀ کان مالا مال [[جهنگلي مڇيگيري]] وسيلن مان هڪ کي سهارو ڏين ٿيون. سڀ کان وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ علائقن ۾ [[نيوفائونڊلينڊ جا گرينڊ بئنڪس]]، [[اسڪوٽين شيلف]]، [[ڪيپ ڪاڊ]] جي سامهون [[جارجز بئنڪ]]، [[بهاما بئنڪس]]، آئس لينڊ جي چوڌاري پاڻي، [[آئرش سمنڊ]]، [[فنڊي جي نار]]، اتر سمنڊ جو [[ڊوگر بئنڪ]] ۽ فاڪلينڊ بئنڪس شامل آهن.<ref name="USN-2001" /> 1950ع واري ڏهاڪي کان مڇيگيرين ۾ نمايان تبديليون آيون آهن، ۽ عالمي شڪار کي هاڻي ٽن گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن مان رڳو ٻه ائٽلانٽڪ ۾ ڏٺا وڃن ٿا: اوڀر-مرڪزي ۽ ڏکڻ-اولهه ائٽلانٽڪ جون مڇيگيريون عالمي طور مستحڪم قدر جي چوڌاري چڙهنديون لهنديون رهن ٿيون، جڏهن ته ائٽلانٽڪ جو باقي حصو تاريخي چوٽين کان پوءِ مجموعي زوال ۾ آهي. ٽيون گروهه، "1950ع کان لڳاتار وڌندڙ رجحان"، رڳو هندي وڏي سمنڊ ۽ اولهه پئسفڪ ۾ ملي ٿو.<ref name="NOA-2016-p39">{{Harvnb|FOA|2016|pp=39–41}}</ref> گڏيل قومن جي [[FAO]] ائٽلانٽڪ کي وڏن مڇيگيري علائقن ۾ ورهايو آهي: ;اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ [[File:Northeast Atlantic bathymetry.png|thumb|اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ جا بئنڪ]] اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ کي خاڪي طور 40°00' اولهه ڊگھائي ڦاڪ تائين محدود ڪيو ويو آهي (گرين لينڊ جي چوڌاري علائقن کان سواءِ)، ڏکڻ ۾ 36°00' اتر ويڪرائي ڦاڪ تائين، ۽ 68°30' اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تائين، جڏهن ته اولهه ۽ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جون حدون اتر قطب تائين پهچن ٿيون. ائٽلانٽڪ جي ذيلي علائقن ۾ شامل آهن: [[بارينٽس سمنڊ]]؛ [[نارويجن سمنڊ]]، [[اسپٽسبرگن]] ۽ [[بيئر ٻيٽ (ناروي)|بيئر ٻيٽ]]؛ [[اسڪاگيراڪ]]، [[ڪيٽيگاٽ]]، [[سائونڊ]]، [[بيلٽ سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]]؛ [[اتر سمنڊ]]؛ [[آئس لينڊ]] ۽ [[فارو گرائونڊس]]؛ [[راڪال]]، [[اسڪاٽلينڊ جو اتر-اولهه ساحل]] ۽ اتر آئرلينڊ؛ [[آئرش سمنڊ]]، آئرلينڊ جو اولهه، [[پورڪيوپائن بئنڪ]]، ۽ اوڀر ۽ اولهه [[انگلش چئنل]]؛ [[بسڪي جي نار]]؛ [[پورچوگالي پاڻي]]؛ [[ازورس گرائونڊس]] ۽ [[اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ ڏکڻ]]؛ [[ازورس]] جو اتر؛ ۽ اوڀر [[گرين لينڊ]]. هتي ٻه غيرفعال ذيلي علائقا پڻ آهن.<ref>{{Cite web|title=FAO Fisheries & Aquaculture|url=https://www.fao.org/fishery/en/area/27/en|access-date=7 August 2023|website=fao.org|archive-date=7 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807030816/https://www.fao.org/fishery/en/area/27/en|url-status=live}}</ref> : اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ ۾ ڪل شڪار 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين گهٽجي ويو ۽ 2013ع ۾ 8.7 ملين ٽن تائين پهتو. [[بلو وائٽنگ]] 2004ع ۾ 2.4 ملين ٽن جي چوٽيءَ تي پهتي، پر 2013ع ۾ گهٽجي 628,000 ٽن رهي. ڪاڊ، سول ۽ پليس لاءِ بحاليءَ جي منصوبن انهن جنسن ۾ موت جي شرح گهٽائي آهي. [[آرڪٽڪ ڪاڊ]] 1960ع–1980ع واري ڏهاڪي ۾ پنهنجي سڀ کان گهٽ سطح تي پهتو، پر هاڻي بحال ٿي چڪو آهي. [[Pollachius virens|آرڪٽڪ سيٿي]] ۽ [[هيڊاڪ]] مڪمل طور مڇي ماريل سمجهيا وڃن ٿا؛ [[سينڊ اييل]] حد کان وڌيڪ مڇي ماريل آهي، جيئن [[ڪيپلن]] به هئي، جيڪا هاڻي بحال ٿي مڪمل طور مڇي ماريل حالت ۾ آهي. محدود انگ اکر [[ريڊ فش]]ن ۽ گهري پاڻيءَ وارين جنسن جي حالت جو اندازو لڳائڻ ڏکيو بڻائين ٿا، پر غالباً اهي اڃا به حد کان وڌيڪ مڇيگيري لاءِ حساس آهن. [[اتر شرمپ]] ۽ [[نارويجن لابسٽر]] جا ذخيرا سٺي حالت ۾ آهن. اتر-اوڀر ائٽلانٽڪ ۾ 21٪ ذخيرا حد کان وڌيڪ مڇي ماريل سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="NOA-2016-p39" /> : هي علائقو 2020ع ۾ [[يورپي يونين]] جي مڇيگيري شڪار جو لڳ ڀڳ ٽي-چوٿون حصو (72.8٪) فراهم ڪري ٿو. يورپي يونين جا اهم مڇي ماريندڙ ملڪ ڊينمارڪ، فرانس، نيدرلينڊ ۽ هسپانيا آهن. سڀ کان عام جنسن ۾ [[هيرنگ]]، [[ميڪرل]] ۽ [[اسپراٽ]] شامل آهن. [[File:StLawrence Gulf bathymetry.jpg|thumb|اتر-اولهه ائٽلانٽڪ جا بئنڪ]] ;اتر-اولهه ائٽلانٽڪ: اتر-اولهه ائٽلانٽڪ ۾ لاٿل شڪار 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ 4.2 ملين ٽن کان گهٽجي 2013ع ۾ 1.9 ملين ٽن ٿي ويو. 21هين صديءَ دوران ڪجهه جنسن بحاليءَ جون ڪمزور نشانيون ڏيکاريون آهن، جن ۾ [[گرين لينڊ هيلي بٽ]]، [[يلوٽيل فلائونڊر]]، [[ائٽلانٽڪ هيلي بٽ]]، [[هيڊاڪ]] ۽ [[اسپائني ڊاگ فش]] شامل آهن، جڏهن ته ٻين ذخيرن اهڙيون نشانيون نه ڏيکاريون، جن ۾ ڪاڊ، [[وچ (رائيٽ آئي فلائونڊر)|وچ فلائونڊر]] ۽ ريڊ فش شامل آهن. ان جي ابتڙ، غير مهره دارن جا ذخيرا گهڻائيءَ جي رڪارڊ سطحن تي موجود آهن. اتر-اولهه ائٽلانٽڪ ۾ 31٪ ذخيرا حد کان وڌيڪ مڇي ماريل آهن.<ref name="NOA-2016-p39" /> [[File:Time series for collapse of Atlantic northwest cod.png|thumb|left|ائٽلانٽڪ اتر-اولهه ڪاڊ جو شڪار، ملين ٽن ۾]] 1497ع ۾ [[جان ڪيبٽ]] [[وائڪنگ]]ن کان پوءِ اتر آمريڪا جي مکيه خشڪيءَ جي ڳولا ڪندڙ پهريون [[اولهه يورپي]] بڻيو، ۽ سندس وڏين دريافتن مان هڪ [[نيوفائونڊلينڊ]] جي سامهون [[ائٽلانٽڪ ڪاڊ]] جا تمام وڏا وسيلا هئا. "نيوفائونڊلينڊ ڪرنسي" سڏجندڙ هن دريافت پنج صدين دوران لڳ ڀڳ 200&nbsp;ملين ٽن مڇي فراهم ڪئي. 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ نيون مڇيگيريون [[هيڊاڪ]]، [[ميڪرل]] ۽ [[لابسٽر]] جو استحصال ڪرڻ لڳيون. 1950ع کان 1970ع واري ڏهاڪي تائين، علائقي ۾ يورپي ۽ ايشيائي پري پاڻيءَ وارن ٻيڙين جي اچڻ سان مڇي مارڻ جي صلاحيت ۽ استحصال ٿيندڙ جنسن جو تعداد ڊرامائي طور وڌي ويو. ان سان استحصال وارا علائقا ساحل ويجهو کان کليل سمنڊ ۽ وڏي کوٽائيءَ تائين وڌي ويا، جن ۾ گهري پاڻيءَ جون جنسون جهڙوڪ [[سيباسٽس|ريڊ فش]]، [[گرين لينڊ هيلي بٽ]]، وچ فلائونڊر ۽ [[گرينيڊيئر (مڇي)|گرينيڊيئر]] شامل ٿي ويون. هن علائقي ۾ [[حد کان وڌيڪ مڇيگيري]] کي 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ئي تسليم ڪيو ويو، پر ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[بين الاقوامي پاڻي]] ۾ ٿي رهيو هو، تنهنڪري ڪنهن به ضابطي جي ڪوشش 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين نه ٿي سگهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ اهو آخرڪار [[ائٽلانٽڪ اتر-اولهه ڪاڊ مڇيگيري جو زوال]] بڻجي ويو. هن عمل دوران گهري سمنڊ جي ڪيترين مڇين جي آبادي پڻ ڪري پئي، جن ۾ [[آمريڪي پليس]]، ريڊ فش ۽ گرين لينڊ هيلي بٽ، گڏوگڏ فلائونڊر ۽ گرينيڊيئر شامل هئا.<ref>{{Harvnb|FAO|2011|pp=22–23}}</ref> ;اوڀر-مرڪزي ائٽلانٽڪ: اوڀر-مرڪزي ائٽلانٽڪ ۾ ننڍيون [[پيلجڪ مڇيون]] لاٿل شڪار جو لڳ ڀڳ 50٪ ٺاهين ٿيون، جن ۾ سارڊين هر سال 0.6–1.0 ملين ٽن تائين پهچي ٿي. پيلجڪ مڇين جا ذخيرا مڪمل طور مڇي ماريل يا حد کان وڌيڪ مڇي ماريل سمجهيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[ڪيپ بوجادور]] جي ڏکڻ واريون سارڊينون نمايان استثنا آهن. لڳ ڀڳ اڌ ذخيرا حياتياتي طور غير پائيدار سطح تي مڇي ماريا پيا وڃن. 1970ع واري ڏهاڪي کان ڪل شڪار چڙهندو لهندو رهيو آهي؛ 2013ع ۾ 3.9 ملين ٽن تائين پهتو، جيڪو 2010ع جي چوٽيءَ واري پيداوار کان ٿورو گهٽ هو.<ref name="NOA-2016-p39" /> [[File:Bahamas.A2001138.1550.250m.jpg|thumb|upright|[[بهاما بئنڪس]]]] ;اولهه-مرڪزي ائٽلانٽڪ: اولهه-مرڪزي ائٽلانٽڪ ۾ شڪار 2000ع کان گهٽجي رهيو آهي ۽ 2013ع ۾ 1.3 ملين ٽن تائين پهتو. علائقي جي سڀ کان اهم جنس، [[گلف مين هيڊن]]، 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ هڪ ملين ٽن تائين پهتي، پر 2013ع ۾ رڳو اڌ ملين ٽن رهي ۽ هاڻي مڪمل طور مڇي ماريل سمجهي وڃي ٿي. [[گول سارڊينيلا]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ اهم جنس هئي، پر هاڻي حد کان وڌيڪ مڇي ماريل سمجهي وڃي ٿي. [[گروپر]] ۽ [[لٽجانڊي|سنيپر]] حد کان وڌيڪ مڇي ماريل آهن، ۽ [[اتر ڀورو شرمپ]] ۽ [[اوڀر اوئسٽر|آمريڪي ڪپڊ اوئسٽر]] مڪمل طور مڇي ماريل سمجهيا وڃن ٿا ۽ حد کان وڌيڪ مڇيگيريءَ جي ويجهو آهن. 44٪ ذخيرا غير پائيدار سطحن تي مڇي ماريا پيا وڃن.<ref name="NOA-2016-p39" /> [[File:Agulhas Bank NOAA ETOPO1.jpg|thumb|left|[[اگولهاس بئنڪ]]]] ;ڏکڻ-اوڀر ائٽلانٽڪ: ڏکڻ-اوڀر ائٽلانٽڪ ۾ شڪار 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ 3.3 ملين ٽن کان گهٽجي 2013ع ۾ 1.3 ملين ٽن ٿي ويو. [[هارس ميڪرل]] ۽ [[هيڪ]] سڀ کان اهم جنسون آهن، جيڪي گڏجي لاٿل شڪار جو لڳ ڀڳ اڌ حصو ٺاهين ٿيون. ڏکڻ آفريڪا ۽ نميبيا جي سامهون [[Merluccius paradoxus|گهري پاڻيءَ واري هيڪ]] ۽ [[Merluccius capensis|گهٽ اونهي پاڻيءَ واري ڪيپ هيڪ]] 2006ع ۾ ضابطا لاڳو ٿيڻ کان پوءِ پائيدار سطحن تائين بحال ٿي چڪيون آهن، ۽ [[ڏکڻ آفريڪي پلچرڊ]] ۽ [[ڏکڻ آفريڪي اينچووي|اينچووي]] جي حالت 2013ع ۾ بهتر ٿي مڪمل طور مڇي ماريل سطح تائين پهتي.<ref name="NOA-2016-p39" /> ;ڏکڻ-اولهه ائٽلانٽڪ: ڏکڻ-اولهه ائٽلانٽڪ ۾ 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ ۾ چوٽي آئي، ۽ هاڻي شڪار 1.7 کان 2.6 ملين ٽن جي وچ ۾ چڙهندو لهندو رهي ٿو. سڀ کان اهم جنس [[Illex argentinus|ارجنٽائن شارٽ فن اسڪوئڊ]] آهي، جيڪا 2013ع ۾ اڌ ملين ٽن تائين پهتي، يعني چوٽيءَ واري قدر جو اڌ، ۽ اها مڪمل طور مڇي ماريل کان حد کان وڌيڪ مڇي ماريل سمجهي وڃي ٿي. ٻي اهم جنس [[برازيلين سارڊينيلا]] هئي، جنهن جي 2013ع ۾ پيداوار 100,000 ٽن هئي؛ اها هاڻي حد کان وڌيڪ مڇي ماريل سمجهي وڃي ٿي. هن علائقي ۾ اڌ ذخيرا غير پائيدار سطحن تي مڇي ماريا پيا وڃن: [[وائيٽ هيڊز رائونڊ هيرنگ]] اڃا مڪمل طور مڇي ماريل سطح تائين نه پهتي آهي، پر [[ڪونيني هارس ميڪرل]] حد کان وڌيڪ مڇي ماريل آهي. سامونڊي گونگهو [[Haliotis midae|پرلمون ابالوني]] [[غيرقانوني مڇيگيري]] جو نشانو آهي ۽ اڃا به حد کان وڌيڪ مڇي ماريل رهي ٿو.<ref name="NOA-2016-p39" /> == ماحولياتي مسئلا == === خطري هيٺ آيل جنسون === خطري هيٺ آيل سامونڊي جنسن ۾ [[ماناٽي]]، [[پني پيڊ|سيل]]، [[سامونڊي شينهن]]، [[سامونڊي ڪڇون]] ۽ [[ويل]] شامل آهن. [[ڊرفٽ نيٽ]] مڇيگيري ڊولفنن، [[الباٽراس]]ن ۽ ٻين سامونڊي پکين ([[پيٽرل]]ن، [[آڪ]]ن) کي ماري سگهي ٿي، جنهن سان مڇين جي ذخيرن جي گهٽتائي تيزيءَ سان وڌي ٿي ۽ بين الاقوامي تڪرارن ۾ اضافو ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Eisenbud|first=R.|year=1985|title=Problems and Prospects for the Pelagic Driftnet|url=http://www.animallaw.info/articles/arus12bcenvtlafflrev473.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125082226/http://animallaw.info/articles/arus12bcenvtlafflrev473.htm|archive-date=25 November 2011|access-date=27 October 2011|publisher=Michigan State University, Animal Legal & Historical Center}}</ref> === ڪچرو ۽ آلودگي === [[سامونڊي آلودگي]] هڪ عام اصطلاح آهي، جيڪو سمنڊ ۾ امڪاني طور خطرناڪ ڪيميائي مادن يا ذرڙن جي داخل ٿيڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. سڀ کان وڏا ذميوار درياهه آهن، جيڪي زرعي [[ڀاڻ]] جا ڪيترائي ڪيميائي مادا، گڏوگڏ مال مويشي ۽ انساني فضلو کڻي اچن ٿا. آڪسيجن گهٽائيندڙ ڪيميائي مادن جي اضافي سبب [[هائپوڪسيا (ماحوليات)|هائپوڪسيا]] پيدا ٿئي ٿي ۽ [[مرده علائقو (ماحوليات)|مرده علائقي]] جي ٺهڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref>Sebastian A. Gerlach "Marine Pollution", Springer, Berlin (1975)</ref> [[File:Nesocichla eremita -Inaccessible Island, British overseas territory-8 (3).jpg|thumb|ڏکڻ ائٽلانٽڪ جي [[انئڪسيزيبل ٻيٽ]] جي سامونڊي ڪنارن تي پکڙيل [[سامونڊي ڪچرو]]]] [[سامونڊي ڪچرو]]، جنهن کي سامونڊي لٽر پڻ چيو وڃي ٿو، انسانن طرفان پيدا ڪيل ان فضلي کي بيان ڪري ٿو جيڪو ڪنهن آبي ذخيري ۾ تري رهيو هجي. سامونڊي ڪچرو عام طور تي [[سامونڊي گرداب]]ن جي مرڪز ۽ ساحلن تي گڏ ٿيندو آهي، ۽ اڪثر ڪناري تي اچي پوندو آهي، جتي ان کي سامونڊي ڪناري جو ڪچرو چيو ويندو آهي. [[اتر ائٽلانٽڪ ڪچري جو ڍير]] اندازاً سوين ڪلوميٽر ويڪرو آهي.<ref>{{Cite news|date=2 March 2010|title=Huge Garbage Patch Found in Atlantic Too|work=National Geographic|url=https://www.nationalgeographic.com/news/2010/3/100302-new-ocean-trash-garbage-patch/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190828221810/https://www.nationalgeographic.com/news/2010/3/100302-new-ocean-trash-garbage-patch/|url-status=dead|archive-date=28 August 2019}}</ref> ٻين آلودگي وارن خدشن ۾ زرعي ۽ ميونسپل فضلو شامل آهي. ميونسپل آلودگي اوڀر آمريڪا، ڏکڻ برازيل ۽ اوڀر ارجنٽائن مان اچي ٿي؛ [[تيل جي آلودگي]] [[ڪيريبئن سمنڊ]]، [[ميڪسيڪو جي نار]]، [[ماراڪائيبو ڍنڍ]]، [[بحيرۂ روم]] ۽ [[اتر سمنڊ]] ۾ ملي ٿي؛ ۽ صنعتي فضلو ۽ ميونسپل گندي پاڻي جي آلودگي بالٽڪ سمنڊ، اتر سمنڊ ۽ بحيرۂ روم ۾ ملي ٿي. [[ڊوور ايئر فورس بيس]]، ڊيلويئر مان آمريڪي هوائي فوج جو هڪ [[سي-124 گلوب ماسٽر II|سي-124]] جهاز ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ مٿان ٽي [[ايٽمي بم]] کڻي وڃي رهيو هو، جڏهن ان کي طاقت جي کوٽ پيش آئي. پنهنجي حفاظت لاءِ عملي ٻه ايٽمي بم سمنڊ ۾ اڇلايا، جيڪي ڪڏهن به واپس حاصل نه ٿيا.<ref>{{Cite web|last=HR Lease|date=March 1986|title=DoD Mishaps|url=http://www.afrri.usuhs.mil/outreach/reports/pdf/SP86-2.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218233551/http://www.afrri.usuhs.mil/outreach/reports/pdf/SP86-2.pdf|archive-date=18 December 2008|publisher=[[Armed Forces Radiobiology Research Institute]]}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === {{See also|ٿرموهالائن گردش جو بند ٿيڻ|}} گذريل ڏهاڪن ۾ اتر ائٽلانٽڪ ۾ طوفاني سرگرمي وڌي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ استوائي عرض البلدن ۾ [[سامونڊي مٿاڇري جو گرمي پد]] (SST) وڌيو آهي؛ اهي تبديليون يا ته قدرتي [[ائٽلانٽڪ ملٽي ڊيڪيڊل اوسيليشن]] (AMO) سان يا [[انساني سبب پيدا ٿيل آبهوا جي تبديلي]] سان منسوب ڪري سگهجن ٿيون.<ref name="Mann">{{Harvnb|Mann|Emanuel|2006|pp=233–241}}</ref> 2005ع جي هڪ رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته [[ائٽلانٽڪ نصف النهاري اوورٽرننگ گردش]] (AMOC) 1957ع کان 2004ع جي وچ ۾ 30٪ سست ٿي وئي.<ref>{{Harvnb|Bryden|Longworth|Cunningham|2005|loc=Abstract}}</ref> 2024ع ۾ تحقيق گذريل ٻن ڏهاڪن دوران AMOC جي لڳ ڀڳ 12٪ نمايان ڪمزوريءَ کي اجاگر ڪيو.<ref>{{Cite web|last1=Marine|first1=Rosenstiel School of|last2=Atmospheric|last3=Science|first3=Earth|title=Warming of Antarctic deep-sea waters contribute to sea level rise in North Atlantic, study finds|url=https://phys.org/news/2024-04-antarctic-deep-sea-contribute-north.html|access-date=19 April 2024|website=phys.org|language=en}}</ref> جيڪڏهن AMO، SST جي تبديليءَ جو ذميوار هجي ها ته AMOC جي قوت وڌڻ گهرجي ها، جيڪو ظاهري طور ائين ناهي. ان کان علاوه، سالياني استوائي چڪرواٽن جي شمارياتي تجزين مان واضح ٿئي ٿو ته اهي تبديليون گهڻ-ڏهاڪي چڪرائپ ظاهر نٿيون ڪن.<ref name="Mann" /> تنهن ڪري SST ۾ اهي تبديليون انساني سرگرمين سبب ٿيڻ گهرجن.<ref>{{Harvnb|Webster|Holland|Curry|Chang|2005}}</ref> سمنڊ جو [[مليل تهه]] موسمي ۽ ڏهاڪي وارن وقتي پيمانون تي گرمي ذخيرو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته وڌيڪ گهريون تهون هزارين سالن جي پيماني تي متاثر ٿين ٿيون ۽ انهن جي گرميءَ کي جذب ڪرڻ جي گنجائش مليل تهه کان لڳ ڀڳ 50 ڀيرا وڌيڪ آهي. گرميءَ جو هي جذب آبهوا جي تبديليءَ لاءِ وقتي دير پيدا ڪري ٿو، پر اهو سمنڊن جي حرارتي ڦهلاءَ جو سبب پڻ بڻجي ٿو، جيڪو [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] ۾ حصو وجهي ٿو. 21هين صديءَ جي عالمي گرمائش غالباً هڪ [[توازني سطح|توازني سمنڊ-سطح]] جي واڌ جو سبب بڻجندي، جيڪا اڄ جي ڀيٽ ۾ پنج ڀيرا وڌيڪ هوندي، جڏهن ته گليشئرن جو ڳرڻ، جنهن ۾ گرين لينڊ جي برفاني چادر به شامل آهي، 21هين صديءَ دوران عملي طور لڳ ڀڳ ڪو اثر نه ڏيکارڻ جي اميد آهي، پر هڪ هزار سال دوران {{Convert|3-6|m|ft}} سمنڊ-سطح واڌ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{Harvnb|Bigg|Jickells|Liss|Osborn|2003|loc=Sea-level change, pp. 1128–1129}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|سمنڊ|ماحوليات|ماحولياتي سائنس|جاگرافي|موسم|پاڻي}} * [[ائٽلانٽڪ انقلاب]] * [[ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ سان لڳندڙ ملڪن ۽ علائقن جي فهرست]] * {{slink|ڌرتيءَ جي سمنڊن جي فهرست#ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ}} * {{section link|آمريڪائن جي درياهن جي فهرست ساحل موجب|ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جو ساحل}} * [[ست سمنڊ]] * [[:Category:ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ ٻيڙين جا ٻڏڻ|ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ ۾ ٻيڙين جا ٻڏڻ]] * [[:Category:ائٽلانٽڪ طوفان|ائٽلانٽڪ طوفان]] * [[ائٽلانٽڪ دنيا ۾ بحري قزاقي]] * [[ائٽلانٽڪ پار ڪرڻ]] * [[ڏکڻ ائٽلانٽڪ امن ۽ سهڪار علائقو]] * [[اسڪوٽيا آرڪ وسيلي پئسفڪ ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ سمنڊن جي قدرتي حدبندي]] * [[ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي ٻيٽن جي فهرست]] == وڌيڪ مطالعي لاءِ == * {{Cite EB1911|wstitle= Atlantic Ocean | volume= 2 |last1= Dickson |first1= Henry Newton |author1-link= Henry Newton Dickson | pages = 855–857 |short=1}} * {{Cite book|title=Atlantic: A Vast Ocean of a Million Stories|url=https://archive.org/details/atlanticvastocea0000winc|last=Winchester|first=Simon|publisher=HarperCollins UK|year=2010|isbn=978-0-00-734137-5|author-link=Simon Winchester}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Atlantic Ocean|wikt=Atlantic Ocean|commons=Atlantic Ocean|q=Atlantic Ocean|v=no|n=no|s=CIA World Fact Book, 2004/Atlantic Ocean|b=no}} * [https://web.archive.org/web/20090829012101/http://www.cartage.org.lb/en/themes/geoghist/histories/history/hiscountries/A/atlanticocean.html ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ]. Cartage.org.lb (آرڪائيو ڪيل) * [https://www.loc.gov/resource/g3320.lh000817/ "چيساپيڪ نار کان فلوريڊا تائين اتر آمريڪا جي ائٽلانٽڪ ساحل جو نقشو"] 1639ع جو، لائبريري آف ڪانگريس وسيلي {{List of seas}} {{Marginal seas of the Atlantic Ocean}} {{Regions of the world}} {{Ocean}} {{Authority control}} [[زمرو:ائٽلانٽڪ وڏو سمنڊ| ]] [[زمرو:سمنڊ]] [[زمرو:ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي تاريخ| ]] [[زمرو:ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جون زميني بناوتون| ]] [[زمرو:وڊيو ڪلپن تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:انٽارڪٽڪا جي چوڌاري سمنڊ]] [[زمرو:سمنڊ]] [[زمرو:وڏا سمنڊ]] [[زمرو:ايٽلانٽڪ سمنڊ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:Articles with short description]] cbx6lh2a07lvsn2xkogeweipjx3dngu 0 18539 427308 350247 2026-11-03T00:52:08Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427308 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = انور ابڙو <br/> Anwer Abro | image =|thumb|انور ابڙو | imagesize = 150px | caption = انور ابڙو | pseudonym = انور ابڙو | birth_name = انور علي ابڙو | birth_date = 01 جنوري 1965ع | birth_place =[[ڏوڪري]]، [[ضلعو لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]] | occupation = ڪهاڻيڪار، ڊراما نگار، ناول نگار | nationality = {{جهنڊو عڪس|پاڪستان}}[[پاڪستان]] | religion = اسلام | ethnicity = [[سنڌي ماڻهون|سنڌي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = بي اِي مڪينيڪل انجنيئر <br>ايم اي (صحافت) | alma_mater = مهراڻ يونيورسٽي ڄامشورو [[ڄامشورو]]<br>[[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس اينڊ سائنس]] [[ڪراچي]] | period = | genre = [[ڪھاڻي]]، [[ناول]]،[[ڊرامو]] | subject = | notableworks = خودڪشي جو رومانس<br />ڀڳل رانديڪو<br />منهنجو چنڊ مارجي ويو <br /> وبا کان چورايل پَل | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''انور ابڙو''' ([[انگريزي]]:Anwar Abro) [[سنڌ]] [[پاڪستان]] ۾ جنم وٺندڙ [[سنڌي ٻولي]] جو ناميارو ناول نگار، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس ۽ صحافي آهي. سندس ڪيترائي ئي ڪتاب ڇپيل آهن. ==زندگي جو احوال == انور ابڙي جو پورو نالو انور علي ابڙو آهي. هيءُ علي گل ابڙو جي گهر ۾ پهرين جنوري 1965ع تي [[لاڙڪاڻو ضلعو]] جي تعلقو [[ ڏوڪري]] (هان[[باقراڻي تعلقو]])  جي ڳوٺ لالي جا ڀاڻ ۾ پيدا ٿيو.<ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=انور%20ابڙو|title=انور ابڙو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2022-02-21|archive-date=2022-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221185954/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%20%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%88|url-status=dead}}</ref> == تعليم ==   آنور ابڙو پرائمري تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي. مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڏوڪري منجهان پاس ڪيائين ۽ 1985ع حيدر بخش جتوئي سائنس ڪاليج ڏوڪري مان انٽرميڊئيٽ ڪيائين، 1991ع ۾ مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالوجي، بي اِي (ميٽلرجيڪل انجنيئرنگ) جي ڊگري ڄامشورو مان حاصل ڪيائين. جڏهن  تہ فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس اينڊ سائنس، ڪراچي مان ايم. اي (صحافت) جي ڊگريون حاصل ڪيائين.  هن گڏوگڏ آغا خان يونيورسٽيءَ مان ڊپلوما اِن اسڪول مئنيجمينٽ ڪئي.<ref name=":0" /> ==ادبي علمي خدمتون== انور ابڙو ننڍپڻ کان لکڻ شروع ڪيو.انور ابڙي جا ڪهاڻي، ناول ۽ ڊراما لکيا آهن. هن شاعريءَ سان گڏ ڪالم نگاري ۽ ترجمي نگاري به ڪئي آهي. سنڌي ۽ اردو ٻولين ۾ ڪجهه ڊاڪيومينٽريز به لکيون ۽ انهن جي هدايتڪاري به ڏني. هو سنڌ جي اهم ادبي رسالن جو ايڊيٽر به رهيو آهي. صحافي ۽ ليکڪ جي حيثيت ۾ هن مختلف سنڌي، اردو ۽ انگريزي اخبارن لاءِ علمي، ادبي ۽ سماجي موضوعن تي ڪيترائي ليک لکيا آهن. هو ماهوار ’سنڌ سجاڳ‘ ڪراچي، ماهوار ’روح رهاڻ‘ ڪراچي، ’مڊويڪ‘ ميگزين، روزنامه ’جنگ‘ ڪراچي، روزاني ’پڪار‘ ڪراچي، ماهوار ’معمار‘ مهراڻ يونيورسٽي ڄامشورو، ماهوار ’سارس‘، ماهوار ’سوڀ‘ ڪراچي، هفتيوار ‘ڪاوش دنيا‘ ۽ ڪاوش ‘مڊويڪ مئگزين‘ ۾ اعزازي طور مختلف عهدن تي ڪم ڪري چڪو آهي.انور ابڙي مختلف ٽي. وي چئنلن لاءِ ڊراما، سيريل ۽ سولو پلي پڻ لکيا، جيڪي پي ٽي وي تان نشر ٿي چڪا آهن، جن ۾: ’ڪشالا‘ (سيريل)، ’سيج‘ (سيريل)، ’باک جي آس‘ (سولو پلي)، ’ڳوڙهن سندا گل‘ (سولو پلي)، ’عروج‘ (سولو پلي)، ’پهرين عيد‘ (سولو پلي) مشھور آهن. هن مختلف ٽي وي چئنلن لاءِ انٽرويو پڻ ڪيا. هو هن وقت ڪراچي ۾ رهي ٿو. انور ابڙو 1995ع ۾ ڪجهه عرصو پاڪستان اسٽيل ملز ۾ انجنيئر طور ڪم ڪيو. ان بعد هن 1995ع ۾ سنڌ مدرسته الاسلام ۾ ملازمت حاصل ڪئي، جتي هن 2012ع تائين مختلف عهدن تي ڪم ڪيو. 2012ع ۾ جڏهن سنڌ مدرسي کي يونيورسٽيءَ جو درجو مليو ته انور ابڙو پي آر ڊپارٽمينٽ ۾ اول پي آر او، ان بعد ڊپٽي ڊائريڪٽر ۽ پوءِ ڊائريڪٽر ٿيو. سنڌ مدرسي ۾ هو ٽه ماهي رسالي ”سنڌ مدرسه ڪرانيڪل“ جو ايڊيٽر رهيو، جتي بهترين ڪارڪردگيءَ تي کيس ڪجهه اوارڊ به مليا.<ref name=":0" /><ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2013/08/blog-post_5925.html|title=سنڌي شخصيتون: انور ابڙو|last=Sindhipeoples|date=2013-08-21|website=سنڌي شخصيتون|access-date=2022-02-21}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2013/09/blog-post_21.html|title=سنڌي افسانا ۽ ڪھاڻيون: جي سائين- انور ابڙو|last=Sindhipeoples|date=2013-09-21|website=سنڌي افسانا ۽ ڪھاڻيون|access-date=2022-02-21}}</ref> ==ڪتاب== سندس ڇپيل ڪتابن ۾: ’خودڪشيءَ جو رومانس‘ (ڪهاڻيون: 2001ع)، ’رهنما‘ (ترجمو: 2004ع)، ’ڳورهاري عورت جا مسئلا ۽ حق: حقيقت ڇا آهي‘ (ترجمو: 2008ع)، ’ڀڳل رانديڪو‘ (ناول 2008ع)، ’ٻڌو، پڙهو ۽ رنگ ڀريو‘ (معاون ليکڪ: ٻارن لاءِ ابتدائي سنڌي قاعدو، 2009ع)، ’هڪ عظيم زرعي ڌوڪو‘ (ترجمو: 2009ع)، ’منهنجو چنڊ مارجي ويو‘ (ڪهاڻيون، مضمون ۽ شاعري: 2009ع)، ’عورتون سياست ۾‘ (ترجمو: 2011)، ’اکر اکر تاريخ‘ (ترتيب)، ’اڌ صديءَ جو اوجاڳو‘ (ليک: 2013ع)، ’پهرين جنوري‘ (ڪهاڻيون: 2015ع)، ’هڪ مهمان ڇوڪري‘ (ناول: 2016ع)،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://mudeerahmed.blogspot.com/2019/10/blog-post_3.html|title=ھڪ مھمان ڇوڪري|website=ھڪ مھمان ڇوڪري|access-date=2022-02-21}}</ref> ’عني ۽ مائو‘ (ٻاراڻيون ڪهاڻيون: 2016ع)، ’حسن علي آفندي: سنڌ مدرسته الاسلام جو باني‘ (ترجمو: 2016ع)، ’قلم جا وارث‘ (خاڪا ۽ علمي ادبي ۽ فڪري جائزو: 2017ع)، ’قائداعظم محمد علي جناح: تعليم، جدوجهد ۽ حاصلات‘ (ترجمو: 2018ع)، ’ننڍڙو چنڊُ‘ (ناول: 2018ع)، ’چوڌاري چمڪاٽ‘ (ٻارن لاءِ تقريرون ۽ خاڪا: 2018ع)، ’روشني ڪي مينار-حيدر بخش جتوئي‘ (اردو ۾)، ’ايڪهين صديءَ جو ادب‘ (مهاڳ، اڀياس، تبصرا ۽ رايا 2019ع)، ’وڏي ڀيڻ‘ (ٻارن لاءِ ڪهاڻيون: 2020ع) ۽ ’وبا کان چورايل پلَ‘ (ڪورونا تي لکيل ڪهاڻيون: 2021ع) شايع ٿي چڪا آهن.<ref name=":0" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شاعر]] [[زمرو:صحافي]] [[زمرو:ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جا ناول نگار]] jnoaggndmgcd4yhw4cnsvb3hmvp5lmr 0 18614 427189 426393 2026-11-02T18:55:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427189 wikitext text/x-wiki {{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}} {{infobox philosopher | image = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg | caption = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}} | name = ابن رشد | native_name = {{lang|ar|ابن رشد}} | birth_date = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}} | birth_place = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]] | death_date = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}} | death_place = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]] | era = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[اسلامي فلسفو]] | school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]] | main_interests = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]] | notable_ideas = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]] | other_names = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد<br />'''شارح''' (<br />ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو) | notable_works = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]'' }} '''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.<ref>{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}</ref><ref>{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}</ref> سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو. ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي. اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو. اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا. اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو. ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو. هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]</ref> == نالو == {{See also|نالن جي لاطيني صورت}} ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}} ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}} '''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}} يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}} == سوانح == === ابتدائي زندگي ۽ تعليم === ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.<ref name="Oufriha-2015">{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}</ref> سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.<ref>{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}</ref>{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}<ref>{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}</ref> سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}} روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}} سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}} هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس "قديم علمن" سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} === عملي زندگي === [[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]] 1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}} 1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ "علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو."{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}} سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} 1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا. ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}} انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران "بربرن جو بادشاهه" سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}} مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}} ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}} خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}} ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} == تصنيفون == {{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}} [[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]] ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ "موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع" شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} === ارسطو تي شرحون === [[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]] ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} === الڳ فلسفياتي تصنيفون === ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن. هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} === اسلامي علم ڪلام === فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي. ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني "فيصلائتو مقالو"، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}} ''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني "دليلن جي طريقن جي وضاحت"، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}} 1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني "تهافت جو تهافت"، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} === طب === [[File:Avenzohar, "Colliget Averroys ...", 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]] ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ "طب جا عام اصول" آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}} هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني "طب جا جزوي پهلو"، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}} سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني "طب بابت نظم"، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}} ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.<ref>{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}</ref> === فقھ ۽ قانون === ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}} هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}} هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}} == فلسفياتي خيال == === اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت === ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}} هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}} ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}} ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو: {{ blockquote |language=ar |وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة<ref>{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}</ref> |جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.<ref>{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}</ref> |title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' }} === مذهب ۽ فلسفي جو تعلق === {{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}} ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}} امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}} ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ "حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي."{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}} جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي "علم ۾ پختا" هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}} ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي "صانع" (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}} ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو: * '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي. * '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن. * '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} === خدا جي فطرت === ==== وجود ==== ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} ''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}} ==== خدا جون صفتون ==== ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا. ''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} [[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac & Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}} === ڪائنات جي ازليت === {{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}} ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}} ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}} === سياست === ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}} ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}} ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}} ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}} ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}} افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}} ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}} === اسلامي قانون جو تنوع === قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}} ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}} ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}} ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}} == قدرتي فلسفو == === فلڪيات === [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}} ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}} 1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}} ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''"اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان."''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}} هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}} === طبيعيات === طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}} هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}} === نفسيات === [[File:Bnf lat16151 f22.jpg|thumb|ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي ابن رشد جي ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'')، فرانسيسي قلمي نسخو، تيرهين صديءَ جي ٽئين چوٿين حصي جو.]] ابن رشد نفسيات بابت پنهنجا خيال ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي لکيل پنهنجي ٽنهي شرحن ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} هن جي دلچسپي فلسفيانه طريقن ۽ ارسطو جي نظرين جي تشريح ذريعي انساني عقل جي وضاحت ڪرڻ ۾ هئي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} سندس فڪر وقت سان گڏ ارتقا ڪندو رهيو، تنهن ڪري هن موضوع تي سندس موقف به مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} پنهنجي پهرين، يعني ''مختصر شرح'' ۾، ابن رشد [[ابن باجه]] جي ان نظريي جي پيروي ڪري ٿو، جنهن موجب ''[[هيولاني عقل]]'' (مٽيريل انٽيليڪٽ) اهڙيون مخصوص تصويرون يا تاثر محفوظ ڪري ٿو، جيڪي انسان پنهنجي تجربي دوران حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|pp=189–190}} اهي تصويرون پوءِ آفاقي ''[[فاعل عقل]]'' (ايجنٽ انٽيليڪٽ) سان ''اتحاد'' جو بنياد بڻجن ٿيون، ۽ جڏهن اهو اتحاد قائم ٿئي ٿو ته انسان ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} پنهنجي ''وچولي شرح'' ۾ ابن رشد [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جي خيالن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿي وڃي ٿو. سندس خيال موجب فاعل عقل انسان کي آفاقي ادراڪ جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، ۽ اها صلاحيت هيولاني عقل ۾ موجود هوندي آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} جڏهن ڪنهن تصور بابت انسان وٽ ڪافي تجربي وارا مشاهدا گڏ ٿي وڃن ٿا، تڏهن اها صلاحيت فعال ٿي وڃي ٿي ۽ انسان کي ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ٿئي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} (ڏسو پڻ: [[منطقي استقرا]]) پنهنجي آخري ۽ ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'') ۾ ابن رشد هڪ نئون نظريو پيش ڪري ٿو، جيڪو ''[[عقل جي وحدت]]'' (يونٽي آف دي انٽيليڪٽ) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} هن نظريي موجب صرف هڪ ئي هيولاني عقل موجود آهي، جيڪو سڀني انسانن لاءِ مشترڪ آهي ۽ انساني جسم سان ملي جليو نه آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} مختلف ماڻهن جي مختلف سوچن جي وضاحت لاءِ ابن رشد ''فڪر'' جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو لاطيني ۾ ''cogitatio'' سڏيو ويو. سندس خيال موجب اهو عمل انساني دماغ ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪلي علم نه، پر انهن خاص شين بابت ''فعال غور ويچار'' شامل هوندو آهي، جن سان انسان جو واسطو پيو هجي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} ابن رشد جو هي نظريو، جڏهن سندس تصنيفون عيسائي يورپ تائين پهتيون، تڏهن وڏي تڪرار جو سبب بڻيو. 1229ع ۾ [[ٿامس اڪويناس]] ''''On the Unity of the Intellect against the Averroists'''' جي عنوان سان ان تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}{{sfn|Hasse|2014|loc=Averroes' Unicity Thesis}} === طب === [[File:Galenosgruppe (Wiener Dioskurides).jpg|thumb|ڇهين صديءَ جي بازنطيني تصوير، جنهن ۾ [[جالينوس]] (مٿئين وچ ۾) ٻين مشهور طبيبن سان گڏ ڏيکاريل آهي.]] جيتوڻيڪ ابن رشد جي طبي تصنيفن مان سندس دور جي طب بابت گهري نظرياتي ڄاڻ ظاهر ٿئي ٿي، پر عملي طبيب طور سندس تجربو شايد محدود هو. هن پاڻ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته هن گهڻي عملي طبابت نه ڪئي، سواءِ پنهنجي، پنهنجي مائٽن يا پنهنجن دوستن جي علاج جي.{{sfn|Chandelier|2018|p=163}}{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}} هو موحدي درٻار ۾ شاهي طبيب طور ضرور خدمتون انجام ڏيندو رهيو، پر سندس تعليم ۽ مهارت بنيادي طور نظرياتي هئي.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}} ابن رشد جي مشهور طبي ڪتاب ''[[الڪليات في الطب]]'' ۾ گهڻو ڪري [[جالينوس]] جي طبي نظرين جي پيروي ڪئي وئي آهي. جالينوس ٻي صديءَ جو هڪ اثرائتو يوناني طبيب ۽ مصنف هو، جنهن جي طب ''[[اخلاطِ اربعہ]]'' (رت، صفرا، سودا ۽ بلغم) جي نظريي تي ٻڌل هئي، ۽ انهن اخلاطن جي توازن کي انساني صحت لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}} تنهن هوندي به، ابن رشد پنهنجا ڪجهه اصلي مشاهدا پڻ پيش ڪيا. انهن مان هڪ اک جي [[ريٽينا]] بابت آهي. شايد هو پهريون عالم هو، جنهن اهو سمجهيو ته روشني محسوس ڪرڻ جو ذميوار حصو [[ريٽينا]] آهي، نه ڪي [[عدسو (اک)|عدسو]]، جيئن ان زماني ۾ عام طور سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}} جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي ته ڇا ''الڪليات'' ۾ سندس مطلب واقعي اهو ئي هو، پر ابن رشد ارسطو جي ''[[الحس والمحسوس]]'' تي پنهنجي شرح ۾ به اهڙو ئي خيال بيان ڪيو، جتي هن لکيو ته: > ''"اک جي سڀ کان اندرين پردي (ريٽينا) کي لازمي طور اک جي رطوبتن (عدسي) کان روشني حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اک جون رطوبتون هوا کان روشني حاصل ڪن ٿيون."''{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=378–379}} جالينوس ۽ پنهنجي دور جي ٻين طبي نظرين کان سندس هڪ ٻيو اهم اختلاف فالج ([[سٽروڪ]]) بابت هو. ابن رشد فالج کي دماغ سان لاڳاپيل بيماري قرار ڏنو ۽ چيو ته اهو دل کان دماغ ڏانهن ويندڙ شريانن ۾ رڪاوٽ سبب پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} اها وضاحت جالينوس جي نظريي کان وڌيڪ جديد سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جالينوس ان جو سبب دل ۽ جسم جي ٻين حصن جي وچ واري رڪاوٽ کي سمجهندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} ابن رشد ''الڪليات'' ۾ [[پارڪنسن جي بيماري]] جي نشانين ۽ علامتن جي پڻ پهريون ڀيرو وضاحت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان بيماري کي ڪو خاص نالو نه ڏنو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=379–380}} == ورثو == {{Main|ابن رشديت}} === يهودي روايت ۾ === [[ميمونائيڊس]] (وفات: 1204ع) انهن شروعاتي يهودي عالمن مان هو، جن ابن رشد جي تصنيفن کي وڏي جوش سان قبول ڪيو. هن لکيو ته: ''"مون تازو ابن رشد جون ارسطو جي ڪتابن تي لکيل سڀئي تصنيفون حاصل ڪيون آهن، ۽ ابن رشد نهايت درست آهي."''{{sfn|Fakhry|2001|p=132}} تيرهين صديءَ جي ڪيترن ئي يهودي مصنفن، جن ۾ [[سيموئيل ابن طبون]] پنهنجي ڪتاب ''Opinion of the Philosophers''، [[يھودا بن سليمان ها ڪوهن]] پنهنجي ''Search for Wisdom''، ۽ [[شيم طوف ابن فلاڪيرا]] شامل آهن، ابن رشد جي لکڻين تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}} 1232ع ۾ [[جوزف ابن قصپي]] ارسطو جي ''[[اورگانون]]'' تي ابن رشد جي شرحن جو عبراني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ڪنهن مڪمل تصنيف جو پهريون يهودي ترجمو هو. 1260ع ۾ [[موسيٰ ابن طبون]] ابن رشد جي لڳ ڀڳ سڀني شرحن ۽ سندس ڪجهه طبي تصنيفن جا به ترجما شايع ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}} چوڏهين صديءَ ۾ يهودي ابن رشديت (Jewish Averroism) پنهنجي عروج تي پهتي.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} هن دور ۾ ابن رشد کان متاثر يا سندس تصنيفن جا مترجم عالمن ۾ [[ڪالونيمس بن ڪالونيمس]] (آرلس، فرانس)، [[ٽوڊروس ٽوڊروسي]]، [[ايليا ڊيل ميڊيگو]] (ڪينڊيا) ۽ [[گرسونائيڊس]] (لانگڊاڪ) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=132–133}} ابن رشد جي حوالن کي [[فلاڪيرا]]، [[يھودا موسڪاٽو]] ۽ [[ابراھام بيباگو]] پڻ هن دليل لاءِ استعمال ڪيو ته يونانين پنهنجو سائنسي ۽ فلسفياتي علم يهودين کان حاصل ڪيو هو.<ref>{{Cite journal |last=Fuss |first=Abraham M. |date=1994 |title=The Study of Science and Philosophy Justified by Jewish Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/40914819 |journal=The Torah U-Madda Journal |volume=5 |pages=101–114 |jstor=40914819 |issn=1050-4745}}</ref> === لاطيني روايت ۾ === ابن رشد جو [[مغربي دنيا|عيسائي مغرب]] تي سڀ کان وڏو اثر ارسطو تي سندس تفصيلي شرحن وسيلي ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=131}} [[مغربي رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ مغربي يورپ ثقافتي زوال جو شڪار ٿيو، جنهن سبب قديم يوناني عالمن، خاص طور ارسطو، جي فڪري ورثي جو وڏو حصو گم ٿي ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=129}} جڏهن ابن رشد جون شرحون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿي تيرهين صديءَ ۾ يورپ پهتيون، تڏهن انهن ارسطو جي فڪر جي مستند تشريح فراهم ڪئي ۽ ان کي ٻيهر يورپي عالمن تائين پهچايو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}{{sfn|Adamson|2016|pp=181–182}} سندس شرحن جو اثر ايترو گهڻو هو، جو لاطيني عيسائي ادب ۾ کيس نالي بدران رڳو '''''The Commentator''''' (يعني ''شارح'') چيو ويندو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڪڏهن ڪڏهن کيس ''آزاد فڪر ۽ بي اعتقادي جو پيءُ''<ref>{{cite book|last=Guillaume|first=Alfred|title=The Legacy of Islam|year=1945|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref>{{cite book|last=Bratton|first=Fred|title=Maimonides, medieval modernist|url=https://archive.org/details/maimonidesmediev00brat|url-access=registration|year=1967|publisher=Beacon Press}}</ref> ۽ ''عقليت پسندي جو پيءُ'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="Gill-2009">{{cite book |last=Gill |first=John |title=Andalucía : a cultural history |url=https://archive.org/details/andaluciacultura0000gill |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0195376104 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/andaluciacultura0000gill/page/108 108]–110}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Averroism |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/averroism-COM_24253?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.q=averroes |last=Tamer |first=Georges |date=1 February 2011 |volume=3 |language=en |quote=Averroism is a philosophical movement named after the sixth/twelfth-century Andalusian philosopher Ibn Rushd (Averroes, d. 595/1198), which began in the thirteenth century among masters of arts at the University of Paris and continued through the seventeenth century.}}</ref> [[مائيڪل اسڪاٽ]] (1175ع – لڳ ڀڳ 1232ع) ابن رشد جو پهريون لاطيني مترجم هو. هن 1217ع کان [[پيرس]] ۽ [[ٽوليڊو]] ۾ ارسطو جي ''[[طبيعيات]]''، ''[[مابعدالطبيعيات]]''، ''[[النفس]]'' ۽ ''[[في السماء]]'' تي لکيل ڊگهيون شرحون، گڏوگڏ ڪيترين وچولين ۽ مختصر شرحن جا ترجما ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=133–134}} ان کان پوءِ [[هرمانس اليمنس]]، [[وليم ڊي لونا]] ۽ [[آرمنگاڊ آف مونٽپيلير]] جهڙن يورپي عالمن ابن رشد جون ٻيون تصنيفون ترجمو ڪيون، جن مان ڪي ترجما يهودي عالمن جي مدد سان به ٿيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} جلد ئي ابن رشد جون تصنيفون [[مدرسي فلسفو|مدرسي (Scholastic)]] روايت جي عيسائي عالمن ۾ پکڙجي ويون.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} سندس فڪر جي پيروي ڪندڙن جو هڪ مضبوط حلقو وجود ۾ آيو، جيڪو [[لاطيني ابن رشديت]] (Latin Averroism) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} [[پيرس]] ۽ [[پاڊوا]] لاطيني ابن رشديت جا اهم مرڪز بڻيا، جڏهن⁠تہ تيرهين صديءَ ۾ ان جا مشهور اڳواڻ [[سيگر آف برابانٽ]] ۽ [[بوئٿيس آف ڊيچيا]] هئا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} رومي ڪيٿولڪ چرچ جي اختيارين ابن رشديت جي واڌ ويجهه تي ردعمل ظاهر ڪيو. 1270ع ۾ [[پيرس جي رومي ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|پيرس جي بشپ]] [[ايتيئن ٽيمپيئر]] پندرهن نظرين جي مذمت ڪئي، جيڪي گهڻو ڪري ارسطوي يا ابن رشدي هئا ۽ جن کي هن چرچ جي عقيدن جي خلاف قرار ڏنو. 1277ع ۾ [[پوپ جان XXI]] جي درخواست تي ٽيمپيئر ٻي مذمت جاري ڪئي، جنهن ۾ 219 فلسفياتي نظرين کي نشانو بڻايو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ارسطو ۽ ابن رشد جي تعليمات سان لاڳاپيل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=134–135}} [[File:Benozzo Gozzoli 004a.jpg|thumb|[[بينوتسو گوزولي]] جي تصوير ''سينٽ ٿامس اڪويناس جي ابن رشد تي فتح''، جنهن ۾ [[ٿامس اڪويناس]] (مٿئين وچ ۾) کي ابن رشد (هيٺ) تي غالب ڏيکاريو ويو آهي.]] ٻين ڪيٿولڪ مفڪرن وٽ ابن رشد جي آجيان ملي جلي رهي. تيرهين صديءَ جي مشهور ڪيٿولڪ مفڪر [[ٿامس اڪويناس]] ارسطو بابت ابن رشد جي تشريحن مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو، پر ڪيترن ئي مسئلن ۾ ساڻس اختلاف به ڪيو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}{{sfn|Fakhry|2001|p=138}} مثال طور، هن ابن رشد جي ''عقل جي وحدت'' واري نظريي، جنهن موجب سڀئي انسان هڪ ئي عقل جا شريڪ آهن، تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=192}} هن ڪائنات جي ازلي هجڻ ۽ [[الهي عنايت]] بابت پڻ ابن رشد سان اختلاف ڪيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=140}} [[ريمون لُل]] پڻ ابن رشديت جي مخالفت ڪئي ۽ اسلام کي هڪ اهڙو مذهب قرار ڏنو جنهن سان رواداري اختيار ڪري سگهجي ٿي، جڏهن⁠تہ ابن رشديت، خاص طور ان جي لاطيني صورت، کي اهڙو فلسفو سمجهيو جنهن جي مخالفت ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite book|last=Bordoy Fernandez|first=Antoni|title=Ramón Llull y la crítica al averroísmo cristiano|url=http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/taula/index/assoc/Taula_20/03v037p0/21.dir/Taula_2003v037p021.pdf|url-access=registration|year=2002|publisher=Universitat de les Illes Balears}}</ref> 1270ع ۽ 1277ع جي چرچي مذمتن، ۽ ٿامس اڪويناس جي تفصيلي تنقيد، لاطيني عيسائيت ۾ ابن رشديت جي اثر کي ڪمزور ڪيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=135}} جيتوڻيڪ اها روايت سورهين صديءَ تائين قائم رهي، جڏهن يورپي فڪر آهستي آهستي ارسطويت کان پري ٿيڻ لڳو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} ايندڙ صدين جي مشهور ابن رشدي مفڪرن ۾ [[جان آف جينڊن]] ۽ [[مارسيليئس آف پاڊوا]] (چوڏهين صدي)، [[گائيٽانو دا ٿيني]] ۽ [[پيئٽرو پومپوناتسي]] (پندرهين صدي)، ۽ [[اگوسٽينو نيفو]] ۽ [[مارڪانتونيو زيمارا]] (سورهين صدي) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=137–138}} === اسلامي روايت ۾ === جديد دور کان اڳ اسلامي فلسفياتي فڪر تي ابن رشد جو اثر گهڻو نمايان نه رهيو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان جو هڪ سبب جاگرافيائي هو؛ ابن رشد اسلامي تهذيب جي انتهائي اولهندي حصي، يعني اندلس ۾ رهندو هو، جيڪو اسلامي فڪري مرڪزن کان پري هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} ٻيو سبب اهو هو ته سندس فلسفو شايد پنهنجي دور جي اسلامي عالمن لاءِ گهڻو پرڪشش نه رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} سندس توجهه ارسطو جي تصنيفن تي مرڪوز هئي، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ تائين مسلمان عالم نائين صديءَ کان ارسطو جو تفصيلي جائزو وٺي چڪا هئا ۽ هاڻي وڌيڪ نون فڪري رجحانن، خاص طور [[ابن سينا]] جي فلسفي، سان گهري دلچسپي وٺي رهيا هئا.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} اوڻيهين صديءَ ۾ مسلمان مفڪرن ابن رشد جي تصنيفن ڏانهن ٻيهر ڌيان ڏنو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان وقت عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ''[[النهضة]]'' (جاڳرتا) نالي هڪ ثقافتي نشاةِ ثانيه هلي رهي هئي، ۽ ابن رشد جي تصنيفن کي اسلامي فڪري روايت جي جديد تجديد لاءِ الهام جو ذريعو سمجهيو ويو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} == ثقافتي حوالا == [[File:Averroes closeup.jpg|thumb|250px|right|alt=سامهون ويهي لکندڙ شخص جي ڪلهي مٿان ڏسندڙ هڪ شخص جي تصوير|upright|[[رافائيل]] جي ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ ابن رشد جو تفصيلي منظر]] ابن رشد جا حوالا اولهه ۽ اسلامي دنيا ٻنهي جي مقبول ثقافت ۾ ملن ٿا. اطالوي اديب [[دانتي اليگيري]] جي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، جيڪو 1320ع ۾ مڪمل ٿيو، ۾ ابن رشد کي، جنهن بابت لکيو ويو آهي ته هن "عظيم شرح لکي"، ٻين غيرعيسائي يوناني ۽ مسلمان مفڪرن سان گڏ [[دوزخ جو پهريون دائرو|دوزخ جي پهرين دائري]] ۾ [[صلاح الدين ايوبي]] جي آس پاس ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}} [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' (1387ع) جي تمهيد ۾ پڻ ابن رشد جو نالو انهن طبي اختيارين سان گڏ اچي ٿو، جيڪي ان وقت يورپ ۾ مشهور هئا.{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}} ابن رشد کي [[رافائيل]] جي 1501ع واري ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[ويٽيڪن سٽي|ويٽيڪن]] جي [[اپاسٽولڪ محل]] کي سينگاري ٿو ۽ فلسفي جي اهم شخصيتن تي مشتمل آهي. تصوير ۾ ابن رشد سائي جبي ۽ پڳ ۾ ڏيکاريل آهي ۽ [[فيثاغورث]] جي پٺيان بيهي ڏسي رهيو آهي، جيڪو ڪتاب لکي رهيو آهي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}} [[وڪٽر هيوگو]] جي ناول ''[[نوٽر ڊيم جو ڪٻڙو]]'' ۾ پڻ ابن رشد جو مختصر ذڪر اچي ٿو. هي ناول 1831ع ۾ لکيو ويو، پر ان جو پسمنظر 1482ع جي پيرس ۾ رکيل آهي. ناول جو ولن، پادري ڪلاڊ فرولو، [[فلسفين جو پٿر]] ڳولڻ جي پنهنجي جنوني ڪوشش دوران ابن رشد جي ڪيمياگريءَ واري صلاحيتن جي واکاڻ ڪري ٿو.<ref>''The Hunchback of Notre Dame'', Wordsworth Classics، ترجمو: [[J. Carroll Beckwith]]</ref> [[خورخي لوئس بورخيس]] جي 1947ع واري مختصر ڪهاڻي ''[[ابن رشد جي ڳولا]]'' ({{langx|es|La Busca de Averroes}}) ۾ ابن رشد کي اهڙي ثقافت اندر ارسطو جي ''[[شاعريات (ارسطو)|شاعريات]]'' کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي، جتي زنده ناٽڪ جي پيشڪش جي ڪا روايت موجود نه هئي.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=28}} ڪهاڻيءَ جي پڇاڙيءَ واري نوٽ ۾ بورخيس لکي ٿو ته کيس محسوس ٿيو ته اها ڪهاڻي ساڻس ٺٺولي ڪري رهي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ابن رشد جو ٿيٽر کان اڻواقف هوندي ناٽڪ جو تصور ڪرڻ ايترو ئي ناممڪن هو، جيترو بورخيس لاءِ رينان، [[ايڊورڊ وليم لين|لين]] ۽ [[ميگيل آسين پالاسيوس|آسين پالاسيوس]] مان مليل ٿورين ڄاڻن جي بنياد تي ابن رشد جو تصور ڪرڻ.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=29}} ابن رشد 1997ع جي مصري فلم ''[[تقدير (1997ع فلم)|تقدير]]'' جو مرڪزي ڪردار پڻ آهي، جنهن جي هدايتڪاري [[يوسف شاهين]] ڪئي. هي فلم جزوي طور سندس وفات جي اٺ سؤ ورسيءَ جي ياد ۾ ٺاهي وئي هئي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xiv}} ٻوٽن جي جنس ''[[اويروئا]]''، جنهن ۾ [[اسٽار فروٽ]] ۽ [[اويروئا بلمبي|بلمبي]] شامل آهن،<ref name="Quattrocchi1999">{{cite book|last=Quattrocchi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|url=https://books.google.com/books?id=A68qyOyhOdkC&pg=PA241|year=1999|publisher=CRC Press|isbn=978-0849326738|page=241}}</ref> چنڊ جو [[ابن رشد (کڏ)|ابن رشد]] نالي کڏ،<ref>{{gpn|2636}}</ref> ۽ [[ننڍڙو سيارو]] [[8318 اويروئس]] سندس نالي پٺيان رکيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=8318 Averroes (1306 T-2) |work=Minor Planet Center |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=8318 |access-date=20 September 2021}}</ref> مائل مليح آباديءَ جو 1957ع وارو اردو تاريخي افسانوي ناول ''فلسفي ابن رشد'' سندس زندگيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Falsafi Ibn-e-Rushd by mael malihabadi |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/falsafi-ibn-e-rushd-mael-malihabadi-ebooks |access-date=19 August 2023 |website=Rekhta |language=en}}</ref> == ڪتابيات == <div style="column-count:2"> {{refbegin|40em}} * {{cite book |last=al-Aqqad |first=Abbas Mahmoud |title=Ibn Rushd |year=2014 |orig-year=1953 |publisher=Hindawi Foundation |location=Cairo |url=https://www.hindawi.org/books/15273058 |language=ar }} {{مئل ڳنڍڻو|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=al-Jabri |first=Mohammed Abed |title=Ibn Rushd: Sira wa Fikr |year=1998 |publisher=Markaz Dirasat al-Wahda al-Arabiyya |location=Beirut |language=ar}} * {{cite book |last=al-Marrakushi |first='Abd al-Wahid |title=Al-Mu'jib fi Talkhis Akhbar al-Maghrib |year=2006 |publisher=Dar al-Kutub al-Ilmiyyah |location=Beirut |language=ar}} * {{cite book |last=Foudeh |first=Saeed |title=Mawqif Ibn Rushd al-Falsafi min 'Ilm al-Kalam |year=2009 |publisher=Dar al-Fath |location=Amman |language=ar}} * {{cite book|first=Peter|last=Adamson|author-link=Peter Adamson (academic)|title=Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy Without Any Gaps|url=https://books.google.com/books?id=KEpRDAAAQBAJ|year=2016|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0199577491}} * {{cite book|last1=Agutter|first1=Paul S.|last2=Wheatley|first2=Denys N.|title=Thinking about Life: The history and philosophy of biology and other sciences|date=2008|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1402088667|url=https://books.google.com/books?id=Gm4bqeBMR8cC&q=Averroes+kinetic+force&pg=PA45}} * {{cite journal|last=Ahmad|first=Jamil|date=1994|title=Averroes|journal=Renaissance|volume=4|issue=9|url=http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=744|access-date=14 October 2008|issn=1605-0045|location=[[Lahore]]|publisher=Al-Mawrid}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714113449/http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=744 |date=14 July 2011 }} * {{cite book|last=Ariew|first=Roger|title=Descartes Among the Scholastics|url=https://books.google.com/books?id=OFD0lVQ4RIQC|year=2011|publisher=Brill|isbn=978-9004207240}} * {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd|first=Roger|last=Arnaldez |author-link=Roger Arnaldez|encyclopedia=[[The Encyclopaedia of Islam]] |volume=III: H-Iram |date=1986 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] and Luzac & co. |location=[[Leiden]] and [[London]]|editor=B. Lewis |editor2=V.L. Menage |editor3=Ch. Pellat |editor4=J. Schacht|isbn=978-9004081185|pages=909–920|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0340}} * {{cite book|title=Averroes: A Rationalist in Islam|url=https://archive.org/details/averroesrational0000arna|year=2000|orig-year=1998|first=Roger|last=Arnaldez|translator=David Streight|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=0268020086}} * {{cite encyclopedia|title=Borges on Replication and Concept Formation|first=Yemima|last=Ben-Menahem|editor1=Ayelet Shavit|editor2=Aaron M. Ellison|encyclopedia=Stepping in the Same River Twice: Replication in Biological Research|url=https://books.google.com/books?id=oSeMDgAAQBAJ&pg=PA28|year=2017|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300228038|pages=23–36}} * {{cite encyclopedia|first=Joël|last=Chandelier|chapter=Averroes on Medicine|editor1=Peter Adamson|editor2=Matteo Di Giovanni|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781316335543.010|pages=158–176|date=2018|title=Interpreting Averroes|isbn=978-1316335543}} * {{cite journal|first1=Deniz|last1=Belen|first2=Hayrunnisa|last2=Bolay|title=Averroës in The school of Athens: a Renaissance man and his contribution to Western thought and neuroscience|doi=10.1227/01.NEU.0000338262.42326.A1 |pmid=19190465|journal=[[Neurosurgery (journal)|Neurosurgery]] |volume=64 |issue=2 |date=2009 |pages=374–381 |publisher=[[Oxford University Press]] |issn=1524-4040}} * {{cite journal|last=Dutton|first=Yasin|title=The Introduction to Ibn Rushd's "Bidāyat al-Mujtahid"|doi=10.2307/3399333|jstor=3399333|date=1994|volume=1|issue=2|pages=188–205|journal=Islamic Law and Society}} * {{Citation |last=Fakhry |first=Majid |title=Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence |publisher=[[Oneworld Publications]] |year=2001 |isbn=978-1851682690 |url=https://books.google.com/books?id=88bWAAAAMAAJ }} * {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd: Abū al-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Muḥammad ibn Rushd al-Ḥafīd |first=Miquel |last=Forcada |encyclopedia=[[The Biographical Encyclopedia of Astronomers]], Springer Reference |date=2007 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]] |url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Ibn_Rushd_BEA.htm |editor=Thomas Hockey |display-editors=etal |pages=564–565 }} * {{cite book|last=Glasner|first=Ruth|title=Averroes' Physics: A Turning Point in Medieval Natural Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=cxsUDAAAQBAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199567737}} * {{cite book|last=Guessoum|first=Nidhal|author-link=Nidhal Guessoum|title=Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science|url=https://books.google.com/books?id=ebcjQwAACAAJ|year=2011|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-1848855182}} * {{cite encyclopedia|title=Influence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West|encyclopedia=The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|last=Hasse|first=Dag Nikolaus|year=2014|editor=Edward N. Zalta|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/arabic-islamic-influence/}} * {{cite encyclopedia|title=Ibn Rushd (Averroes) (1126–1198)|first=H. Chad|last=Hillier|encyclopedia=[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]|issn=2161-0002|url=http://www.iep.utm.edu/ibnrushd/}} * {{cite encyclopedia |first=Albert Z.|last=Iskandar|title=Ibn Rushd (Averroës) |encyclopedia=[[Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures]]|date=2008 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|editor=Helaine Selin|editor-link=Helaine Selin|doi=10.1007/978-1-4020-4425-0_9240|pages=1115–1117|isbn=978-1402045592}} * {{Citation |last=Leaman |first=Olivier |title=An Introduction to Classical Islamic Philosophy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2002 |edition=2nd |isbn=978-0521797573}} * {{cite book|first1=Jon|last1=McGinnis|first2=David C.|last2=Reisman|title=Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources|url=https://books.google.com/books?id=V9ITPVoGjsoC|year=2007|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1603843928}} * {{cite book|title=Averroès et l'Averroïsme: Essai Historique|last=Renan|first=Ernest|author-link=Ernest Renan|publisher=[[Calmann-Lévy]]|year=1882|url=https://archive.org/details/averrosetlaver00rena|access-date=21 June 2017|language=fr}} * {{cite book|last=Sonneborn|first=Liz|title=Averroes (Ibn Rushd): Muslim Scholar, Philosopher, and Physician of the Twelfth Century|url=https://books.google.com/books?id=iIjayOIulPcC|year=2006|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1404205147}} * {{cite encyclopedia|title=Averroes: religious dialectic and Aristotelian philosophical thought|encyclopedia=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|last=Taylor|first=Richard C.|year=2005|editor=Peter Adamson|editor2=Richard C. Taylor|publisher=Cambridge University Press|pages=180–200|url=https://books.google.com/books?id=xowm255qOzQC&pg=PA180|isbn=978-0521520690}} * {{cite encyclopedia|first1=Juan|last1=Vernet|author-link1=Juan Vernet|first2=Julio|last2=Samsó|title=The development of Arabic science in Andalusia |pages=243–275|editor=[[Roshdi Rashed]]|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science |date=1996|publisher=Routledge|isbn=|oclc=912501823}} * {{cite book|last=Wohlman|first=Avital|title=Al-Ghazali, Averroes and the Interpretation of the Qur'an: Common Sense and Philosophy in Islam|url=https://books.google.com/books?id=P0GMAgAAQBAJ|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-1135224448}} * {{cite encyclopedia|title=Averroës|first=Erwin I.J.|last=Rosenthal|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, inc.|date=26 December 2017|url=https://www.britannica.com/biography/Averroes}} {{refend}} </div> == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikisource|works=or}} {{Wikiquote}} {{Commons}} === ابن رشد جون تصنيفون === * [https://web.archive.org/web/20121030113416/http://dare.uni-koeln.de/ DARE]، ڊجيٽل ابن رشد تحقيقي ماحول، جيڪو ابن رشد جي سڀني قلمي نسخن جون ڊجيٽل تصويرون ۽ ٽنهي ٻوليائي روايتن جا مڪمل متن گڏ ڪرڻ لاءِ جاري منصوبو آهي. * [http://www.muslimphilosophy.com/ir/index.html ابن رشد]، ''Islamic Philosophy Online''؛ مختلف ٻولين ۾ ابن رشد جي تصنيفن ۽ سندس باري ۾ لکڻين جا ڳنڍڻا. * [http://oll.libertyfund.org/titles/rushd-the-philosophy-and-theology-of-averroes ''ابن رشد جو فلسفو ۽ علم ڪلام: عربيءَ مان ترجمو ڪيل رسالا'']، مترجم: محمد جميل الرحمان، 1921ع. * [http://www.muslimphilosophy.com/ir/tt/index.html تهافت التهافت]، سائمن وان ڊين برگ جو ترجمو. [''نوٽ:'' ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رد گهڻو ڪري [[امام غزالي]] جي قولن تي تبصرن تي مشتمل آهن، جيڪي لفظ بہ لفظ نقل ٿيل آهن، تنهنڪري هن تصنيف ۾ ''تهافت الفلاسفه'' جي وڏي حصي جو ترجمو پڻ شامل آهي.] ان جو هڪ اطالوي ترجمو پڻ موجود آهي: [[ماسيمو ڪامپانيني]]، ''Averroè, L'incoerenza dell'incoerenza dei filosofi''، تورين، Utet، 1997ع. * [http://capricorn.bc.edu/siepm/books.html#12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802030054/http://capricorn.bc.edu/siepm/books.html#12 |date=2014-08-02 }} [[SIEPM|SIEPM مجازي ڪتبخانو]]، جنهن ۾ ابن رشد جي لاطيني تصنيفن جي ''Editio Juntina'' (وينس، 1550–1562ع) جا اسڪين ڪيل PDF نسخا شامل آهن. * {{cite book|author=Ibn Rushd|title=Bidayat al-Mujtahid wa Nihayat al-Muqtasid|url=https://books.google.com/books?id=9LpsDwAAQBAJ|year=2017|publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah|isbn=978-2745134127}} === ابن رشد بابت معلومات === * {{Sep entry|ibn-rushd|Ibn Rushd [Averroes]|Fouad Ben Ahmed & Robert Pasnau}} * {{cite web|url=https://www.iep.utm.edu/ibnrushd/|title=Ibn Rushd (Averroes)|author=H. C. Hillier}}، ''Internet Encyclopedia of Philosophy'' تي. * [https://web.archive.org/web/20260727145837/https://dare.uni-koeln.de/works-inventory/ ڪتابيات]، موجود ڪتابيات جو جامع جائزو. * [https://web.archive.org/web/20071230142029/http://www.thomasinst.uni-koeln.de/averroes/ ابن رشد ڊيٽابيس]، جنهن ۾ سندس تصنيفن جي مڪمل ڪتابيات شامل آهي. * [https://www.npr.org/2019/10/09/768651310/the-commentator ابن رشد بابت پوڊڪاسٽ]، [[نيشنل پبلڪ ريڊيو|NPR]] جي پروگرام ''[[Throughline]]'' ۾. {{Aristotelianism}} {{Medieval Philosophy}} {{Islamic philosophy}} {{Islamic medicine}} {{Portal bar|Islam|Morocco|Philosophy|Law|Medicine|History|Middle Ages|Biography}} {{Authority control}} [[زمرو:ابن رشد| ]] [[زمرو:1126ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1198ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا فلڪيات دان]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:موحد خلافت جا عالم]] [[زمرو:ارسطو جا عربي ٻوليءَ وارا شارح]] [[زمرو:ارسطوي فيلسوف]] [[زمرو:افلاطون جا شارح]] [[زمرو:ڊيوائن ڪاميڊي جا ڪردار]] [[زمرو:علميات جا ماهر]] [[زمرو:اسپيني اخلاق جا ماهر]] [[زمرو:منطق دان]] [[زمرو:قرون وسطيٰ جا اسپيني فلڪيات دان]] [[زمرو:الاندلس جا فلڪيات دان]] [[زمرو:الاندلس جا طبيب]] [[زمرو:قرون وسطيٰ جا طبيعيات دان]] [[زمرو:الاندلس جا مالڪي عالم]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا مسلمان متڪلم]] [[زمرو:وجوديات جا ماهر]] [[زمرو:قرطبه، اسپين جا ماڻهو]] [[زمرو:ثقافت جا فيلسوف]] [[زمرو:تاريخ جا فيلسوف]] [[زمرو:ٻوليءَ جا فيلسوف]] [[زمرو:ادب جا فيلسوف]] [[زمرو:منطق جا فيلسوف]] [[زمرو:نفسيات جا فيلسوف]] [[زمرو:مذهب جا فيلسوف]] [[زمرو:سائنس جا فيلسوف]] [[زمرو:سياسي فيلسوف]] [[زمرو:اسپيني نفسيات دان]] [[زمرو:سماجي فيلسوف]] [[زمرو:اسلام جا سني مسلمان عالم]] [[زمرو:عالمي ڊجيٽل ڪتبخاني جون نمائشون]] [[زمرو:اسپيني سني مسلمان]] [[زمرو:الحاد جا مسلمان نقاد]] [[زمرو:ربوبيّت جا نقاد]] [[زمرو:عيسائيت جا نقاد]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا اسلامي فيلسوف]] [[زمرو:ٻارهين صديءَ جا الاندلسي فيلسوف]] [[زمرو:خيالن جي تاريخ]] [[زمرو:سائنس جي تاريخ]] [[زمرو:فلسفي جي تاريخ]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] 46zt1mc2hqzsbbahxvy4s6qk8iovlt9 0 19042 427333 378233 2026-11-03T03:45:09Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427333 wikitext text/x-wiki [[File:RougeoleDP.jpg|thumb|RougeoleDP]] '''ارڙِي، ننڍي ماتا،''' (Measles): هڪ قسم جي چمڙيءَ جي پکڙجندڙ بيماري، جيڪا ”ماتا“ وانگر ٿيندي آهي ۽ ٻارن جي بيماريءَ طور مشهور آهي پر ٻنهي ۾ فرق آهي. اها بيماري هڪ خاص [[وائرس]] سان پکڙبي آهي. -ان- جا داڻا ٻاجهريءَ جي داڻن جيڏا ۽ ڳاڙها، خشڪ ۽ بنا روڳ جي ٿيندا آهن. هيءَ بيماري گهڻو ڪري [[چيٽُ|چيٽ]] جي مهيني ۾ ٿيندي آهي. هن بيماريءَ ۾ [[تپ]] تيز ٿيندو آهي ۽ [[چيلهه]] ۾ سور، [[نڪ]] ۾ خارش، -[[اک|اکيون]]- ڳاڙهيون ٿينديون آهن. اکين ۽ نڪ مان -[[پاڻي]]- وهندو آهي. اُرڙيءَ ۾ تپ گهڻو ٿيندو آهي ۽ اُرڙيءَ جا داڻا جلد نڪرندا آهن. اُرڙي، ماتا کان گهڻي نقصانڪار ٿيندي آهي. خاص ڪري داڻن جو رنگ [[ڪارو]]، [[نيرو]] يا [[واڱڻائي]] هجي ته بيقراري ۽ بيهوشي ٿيندي. هڪ ڀيرو اها بيماري ٿيڻ کان پوءِ جسم ۾ -ان- خلاف ايتري قوت مدافعت ٿيندي آهي جو وري تا عمر ڪا نه ٿيندي آهي. عام طرح چوندا آهن ته ”ماتا“ يا ”اُرڙيءَ“ ۾ ڪابه دوا ناهي ڪرڻي، پر اهو خيال غلط آهي. باقاعدي علاج جي ضرورت ٿيندي آهي. طبيبن ۽ ڊاڪٽرن وٽ ارڙيءَ توڙي ماتا جي بيماريءَ جو علاج موجود آهي. -ان- ڏس ۾ ڊاڪٽري علاج کانسواءِ حڪيم شمس الدين جي ڪتاب ”آسان علاج“ ۾ ڪافي مواد آهي.<ref>{{Citation |title=اُرڙي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8F%D8%B1%DA%99%D9%8A |access-date=2016-05-24 |archive-date=2024-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111184605/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8F%D8%B1%DA%99%D9%8A |url-status=dead }}</ref> [[File:En.Wikipedia-VideoWiki-Measles.webm|thumb|thumbtime=1:30|upright=1.4|Video summary ([[Wikipedia:VideoWiki/Measles|script]])]] {{TOC limit}} == ٻيا نالا== اُرڙي، لُنڊي، پنجڙي پنجِڙِي (اُرڙي)، ننڍي مائي ننڍي مائي (اُرڙي)، ٿَڌِڙا<ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhyat.com/database/SindhiDictionary/Measles|title=Measles word Sindhi Meaning, devanagari & Roman translation - Sindhi Dictionary|website=sindhyat.com|language=en|access-date=2020-04-11}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Measles|title=Measles {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-04-11|archive-date=2018-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412090143/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=measles|url-status=dead}}</ref> ==پڻ ڏسو== *[[لاکڙو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بيماريون]] [[زمرو:وبائي بيماريون]] [[زمرو:چمڙيءَ جون بيماريون]] 786robdhah54bz5g4pi73jeel42r9b8 0 20262 427338 392941 2026-11-03T04:38:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427338 wikitext text/x-wiki '''اِڪَڙ''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Ikarr plant'''}} هي ٻوٽو سخت زمين ۾، جتي پاڻيءَ جي مار گهڻي هوندي آهي، اتي اُڀرندو آهي. لس ئي لس وڌندو ويندو آهي، ست-اٺ فوٽ ڊگهو ٿئي. ان جي ڇوڏن ۾ تاندورا ٿين. ماڻهو اهي تاندورا ڪڍي گڏ ڪن، ان کي اڪوارو چون، جنهن مان رَسا، ولوڙن جا نيترا ۽ کٽن جي واڻ ٺاهين. هي مضبوط ٻوٽو آهي ۽ پارڪر ۾ گهڻو ٿئي ٿو.<ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب: تاريخ ريگستان (ڀاڱو ٻيون)، مصنف: رائچند هريجن -ايڊيشن: ٽيون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref>هيءُ ٻوٽو عام طرح سڄي [[سنڌ]] جي، ٻنين ۾ ٿيندو آهي. هيءُ ٻوٽو سخت زمين ۾ جتي پاڻيءَ جي مار هوندي آهي، اُتي اُڀرندو آهي. ست، اٺ فوٽ ڊگهو ٿئي ٿو. پارڪر جي علائقي ۾ جام ٿيندو آهي. هن جي ڇوڏن ۾ تاندورا ٿيندا آهن، جن کي ڪڍي، گڏ ڪري، اُن مان رسا ۽ نوڙيون وٽي، کٽن لاءِ واڻ ٺاهيندا آهن. اَڪڙ کي ”-ايڪڙ- “ بہ چون ۽ هاري ڪلر ۽ سم واريءَ زمين ۾ خاص ڪري پوکيندا آهن ڇو تہ هي ٻوٽو ڪلر ۽ سم کي چوسي ٿو.<ref>{{Citation |title=اڪڙ : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%AA%DA%99 |access-date=2016-05-29 |archive-date=2025-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250706201013/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%AA%DA%99 |url-status=dead }}</ref> خريف جي موسم ۾ وڌندڙ ھڪ جھنگلي ٻوٽو جنھن جا پن سبزي طور استعمال ٿيندا آهن<ref>{{Cite web |title=اڪڙ |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%DA%AA%DA%99 |website=آن لائين سنڌي لغتون |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]] |access-date=11 جولاءِ 2026 |language=sd }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == حوالا == {{حوالا}} 11hi89brckf9yqyd6rru0zzek7r6kxz 0 20272 427337 405490 2026-11-03T04:36:49Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427337 wikitext text/x-wiki {{Short description|1967 novel by Gabriel García Márquez}} {{Infobox book | name = اڪيلائي جا هڪ سو سال<br>One Hundred Years of Solitude | title_orig = Cien años de soledad | translator = گريگوري رابئسا (انگريزي)<br>مراد علي مرزا (سنڌي) | image = Cien años de soledad.png | caption = 1967ع جو ايڊيشن | author = [[گئبرئيل گارشيا مارڪيز|گئبريل گارشيا مارڪئز]] | illustrator = | cover_artist = | country = '''[[ارجنٽائن]]'''<small> ([[ڪولمبيا]] ليکڪ جو وطن آهي، جئين ته ناول ارجنٽائن کان ڇپيو آهي)<small/> | language = [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] | series = | genre = جادوئي حقيقت نگاري، خاندان جي داستان<ref> {{cite book |last1=Martin |first1=Gerald |title=The Cambridge Introduction to Gabriel García Márquez |url=https://archive.org/details/cambridgeintrodu0000mart_a4s9 |date=April 26, 2012 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge |page=[https://archive.org/details/cambridgeintrodu0000mart_a4s9/page/50 50] |quote=One Hundred Years of Solitude is a family saga, or indeed, if one prefers, a postmodernist parody of a family saga.}}</ref> | release_date = 1967 | english_pub_date = 2000ع | publisher = ايڊيٽوريل سڊئميريڪانا، (ارجنٽائن) | publisher2 = هارپر اينڊ رو ([[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]) * جوناٿن ڪيپ ([[گڏيل بادشاھت|برطانيه]]) * سنڌيڪا اڪيڊمي، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] (ترجمو ڪندڙ: مراد علي مرزا) | oclc = 17522865 | preceded_by = | followed_by = | pages = 354 }} '''اڪيلائي جا هڪ سو سال''' ([[انگريزي ٻولي |انگريزي]]: One Hundred Years of Solitude؛ [[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: Cien años de soledad) [[ڏکڻ آمريڪا|لاطيني آمريڪي]] ملڪ، [[ڪولمبيا]] جي ليکڪ، [[گئبرئيل گارشيا مارڪيز]] جو 1967ع جو ناول آهي، جيڪو "بوينڊيا خاندان"، جنهن جو اباڻو، جوز آرڪيڊيو بوينڊيا، "ميڪونڊو" جي فرضي شهر جي بنياد رکي هئي، جي گھڻ-نسلي ڪهاڻي ٻڌائي ٿو. ناول کي اڪثر ڪري عالمي ادب ۾ عظيم ڪاميابين مان هڪ طور حوالو ڏنو ويندو آهي.<ref name="oedb.org2">{{cite web|url=https://oedb.org/ilibrarian/50_books_that_changed_the_world/|title=The 50 Most Influential Books of All Time|date=26 January 2010|website=Open Education Database}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://thegreatestbooks.org/|title=The Greatest Books|website=thegreatestbooks.org}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.penguin.co.uk/articles/2018/100-must-read-classic-books/|title=100 must-read classic books, as chosen by our readers|date=26 May 2022|website=Penguin}}</ref> ان کي، مارچ 2007ع ۾ [[ڪولمبيا]] جي، ڪارٽاجينا ڊي اينڊيز يونيورسٽي ۾ منعقد ٿيندڙ اسپيني ٻوليءَ جي چوٿين بين الاقوامي ڪانفرنس دوران اسپيني ٻوليءَ جي سڀ کان اهم ڪمن مان هڪ طور تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://congresosdelalengua.es/Cartagena/inauguracion/garcia-marquez.htm|title=Agradecimiento|website=Congresos Internacionales de la Lengua Española|language=Spanish|access-date=31 August 2024|archive-date=31 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240831164009/https://congresosdelalengua.es/Cartagena/inauguracion/garcia-marquez.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://congresosdelalengua.es/Cartagena/inauguracion/garcia-marquez.htm|title=Agradecimiento|website=Congresos Internacionales de la Lengua Española|language=Spanish|access-date=31 August 2024|archive-date=31 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240831164009/https://congresosdelalengua.es/Cartagena/inauguracion/garcia-marquez.htm|url-status=dead}}</ref> جادوئي حقيقت پسند انداز ۽ ڪتاب جو موضوعي مواد، 1960ع ۽ 1970ع جي ڏهاڪي جي لاطيني آمريڪا جو ادبي عروج، جيڪو انداز ۾ يورپ ۽ اتر آمريڪا جي جديديت<ref>[http://thewalrus.ca/2007-12-books-2/ "One Hundred Years at Forty"] (December 2007) ''The Walrus'', Canada</ref> <ref name="Bell3">{{cite book|title=Gabriel García Márquez's One Hundred Years of Solitude: A Casebook|url=https://archive.org/details/gabrielgarcamrqu0000unse_2002|last=Bell-Villada|first=Gene H.|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=0-19-514455-4|author-link=Gene H. Bell-Villada}}</ref> ۽ ڪيوبائي وينگارڊيا ادبي تحريڪ کان متاثر هو، ان کي هڪ اهم نمائندي ناول طور جاء ڏنو.<ref name="Bell2">{{cite book|title=Gabriel García Márquez's One Hundred Years of Solitude: A Casebook|url=https://archive.org/details/gabrielgarcamrqu0000unse_2002|last=Bell-Villada|first=Gene H.|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=0-19-514455-4|author-link=Gene H. Bell-Villada}}</ref><ref name="telegraph.co.uk3">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/books/what-to-read/best-greatest-novels-of-all-time/|title=The 100 greatest novels of all time|last1=Writers|first1=Telegraph|date=23 July 2021|website=The Telegraph}}</ref> مئي 1967ع، جڏهن کان اهو پهريون ڀيرو بيونس آئرس ۾ ايڊيٽوريل سڊاميرڪانا پاران شايع ٿيو آهي، ڪتاب جو 46 ٻولين ۾ ترجمو ڪيو ويو آهي<ref name="PSinsights2">''One Hundred years of Solitude'', by Gabriel García Márquez, 2003, Harper Collins: New York, {{ISBN|0-06-088328-6}}, post-script section entitled: 'P.S. Insights, Interviews & More' pp. 2–12</ref> ۽ پنج ڪروڙ کان وڌيڪ ڪاپيون وڪرو ٿيون آهن. ناول جيڪا گارسيا مارڪيز جي عظيم تخليق ۽ مشهوري جو سبب سمجهيو ويندو آهي، وڏي پيماني تي ساراهيو ويو آهي ۽ ان کي هسپانوي ادبي ڪينن ۽ عالمي ادب ۾ ٻنهي ۾ سڀ کان اهم ڪمن مان هڪ تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.rae.es/obras-academicas/ediciones-conmemorativas|title=Ediciones conmemorativas &#124; Obras &#124; Real Academia Española}}</ref><ref name="telegraph.co.uk2">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/books/what-to-read/best-greatest-novels-of-all-time/|title=The 100 greatest novels of all time|last1=Writers|first1=Telegraph|date=23 July 2021|website=The Telegraph}}</ref> سال 2024ع ۾، ڪتاب کي هڪ مجاز ٽيليويزن سيريز طور ترتيب ڏنو ويو، جيڪا نيٽفلڪس (Netflix) ۽ گارسيا مارڪيز جي پٽن پاران تيار ڪيل ايگزيڪيوٽو سيريز طور جاري ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=https://culturacolectiva.com/entretenimiento/netflix-estrenara-su-nueva-serie-cien-anos-de-soledad|title=Esto es lo que sabemos de la serie de 'Cien Años de Soledad' que producirá Netflix|date=29 September 2020|website=culturacolectiva.com}}</ref> ==پس منظر== ==پلاٽ== ==ڪردار== ==علامتون ۽ استعارا== ==مکيه موضوع== ==تعبير== ==اندروني حوالا== ==مطابقت== ==سنڌي ترجمو== هسپانوي ٻوليءَ جي مشهور ناول نويس ۽ ڪهاڻيڪار، گئبريل گارشيا مارڪئيز جي مشهور ناول “One Hundred Years of Solitude” جو [[سنڌي ٻولي|سنڌيءَ]] ۾ ترجمو، سنڌيءَ جي نامور ڪهاڻيڪار، ناول نگار، ناٽڪ نويس، براڊڪاسٽر ۽ سنڌي ادبي بورڊ جي اڳوڻي سيڪريٽري مراد علي مرزا، "اڪيلائيءَ جا هڪ سؤ سال" نالي سان ڪيو آهي، جيڪو سنڌيڪا اڪيڊميءَ، ڊيمي سائيز جي 354 صفحن تي مشتمل، 2000ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي، جنهن جي قيمت 160 رپيا آهي. هيءُ ناول ويهين صديءَ جي پوئين اڌ جو شاهڪار ناول آهي، جنهن کي 1982ع ۾ ادب جو نوبل انعام مليو. هيءُ ناول اصل ۾ هسپانوي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو ۽ بعد ۾ دنيا جي پنجٽيهن ٻولين ۾ ان جو ترجمو ٿيو آهي ۽ اُن جو هي سنڌي ترجمو، ڇٽيهين ٻوليءَ ۾ ٿيو آهي. گارشيا مارڪئيز جي هن ناول توڙي ٻين تخليقن مان پبلو نرودا چواڻي "سندس وطن جي مٽيءَ جي ڀنل خوشبوءِ اُٿندي محسوس ٿئي ٿي". هن ناول ۾ اُتان جي خانه بدوشن، مظلومن ۽ مسڪينن جي حالت بابت ذڪر ڪيل آهي. هن ناول جون، دنيا اندر هڪ ڪروڙ کان وڌيڪ ڪاپيون ڇپجي چڪيون آهن. گارشيا مارڪئيز کي نوبل انعام ڏيندڙ بورڊ، پنهنجي انعام ڏيڻ واري اعلان ۾ چيو هو ته: "گارشيا مارڪئيز جي ناولن ۽ ڪهاڻين ۾ اچرج جهڙين حقيقي ڳالهين کي بيحد خوبصورت تصوراتي انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي، جن جي ذريعي هڪ وڏي کنڊ جي زندگيءَ ۽ اُن جي تضادن جي ڀرپور ترجماني ڪيل آهي".<ref>{{Citation |title=اڪيلائيءَ جا هڪ سؤ سال : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%AA%D9%8A%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D8%A7%20%D9%87%DA%AA%20%D8%B3%D8%A4%20%D8%B3%D8%A7%D9%84 |access-date=2016-05-29 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219203320/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%AA%D9%8A%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D8%A7%20%D9%87%DA%AA%20%D8%B3%D8%A4%20%D8%B3%D8%A7%D9%84 |url-status=dead }}</ref> ڪھڙو انگريز ڪشمنر جي حڪمن تحت سنڌي ٻولي ٔ لأِ صورتخطي مقر ٿي. ==پڻ ڏسو== * لي مونڊي جون 100 صدي جون ڪتابون * سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ ڪتابن جي فهرست * هڪ سئو سال اڪيلائي (ٽي وي سيريز) * جيڪا باقي رهي ٿو، ايڊٿ فنچ کان ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ناول]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:هسپانوي ادب]] [[زمرو:لاطين آمريڪي ادب]] 2pvvq658wmv2e5cxq42dxqr0mdkpncy 0 20278 427340 423305 2026-11-03T04:43:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427340 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي بدين ضلعي ۾ تاريخي شهر ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ}} {{Infobox historic site | name = اگهم ڪوٽ | native_name = اگهاماڻو | other_name = اگهم، اگھاماڻو، اگهم ڪوٽ | image = | caption = | type = تاريخي شهر جا کنڊر ۽ آثارِ قديمه | location = ديهه اگهاماڻو، [[ماتلي تعلقو]]، [[بدين ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | coordinates = {{coord|25.232917|68.775361|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_caption = سنڌ ۾ اگهم ڪوٽ جو هنڌ | pushpin_relief = yes | built = عربن جي فتح کان اڳ موجود | epochs = قبل از اسلام، عرب، سما، ارغون، ترخان، مغل ۽ ڪلهوڙا دور | condition = کنڊر | excavations = منظم آثارِ قديمه واري کوٽائيءَ جا تفصيل اڻپورا | management = | other_designation = سنڌ ڪلچرل هيريٽيج (پريزرويشن) ايڪٽ، 1994ع }} '''اگهم ڪوٽ'''، جنهن کي '''اگهاماڻو'''، '''اگھاماڻو''' ۽ تاريخي طور '''اگهم''' پڻ چيو وڃي ٿو، سنڌ جو هڪ قديم شهر ۽ [[آثار قديمه]] وارو ماڳ آهي، جيڪو موجوده [[بدين ضلعو|بدين ضلعي]] جي [[ماتلي تعلقو|ماتلي تعلقي]] ۾، گلاب خان لغاريءَ جي ويجهو واقع آهي. هيءُ شهر سنڌ جي قبل از اسلام دور، عربن جي فتح، [[سمن جو دور|سمن]]، [[ارغون خاندان|ارغونن]]، [[ترخان خاندان|ترخانن]]، [[مغل سلطنت|مغلن]] ۽ [[ڪلھوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي دورن سان تاريخي تعلق رکي ٿو. ان جا باقي بچيل آثار دڙن، قبرستانن، مسجدن، مقبرن ۽ قلعي جي ڀڳل حصن تي مشتمل آهن.<ref name="doam">{{cite web |title=Agham Kot |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10024 |website=Department of Archaeology and Museums |publisher=Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-10-09}}</ref><ref name="sindhiana">{{cite web |title=اگهاماڻو-اگهم ڪوٽ |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%AF%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%DA%BB%D9%88-%D8%A7%DA%AF%D9%87%D9%85+%DA%AA%D9%88%D9%BD |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اگهم ڪوٽ جي قديم تاريخ جو ذڪر ''[[چچ نامو]]'' ۽ ''[[تحفة الڪرام]]'' جهڙن ماخذن ۾ ملي ٿو. روايتي تاريخ موجب هن شهر جو نالو لوهاڻي علائقي جي حڪمران راجا اگهم سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي حڪمرانيءَ جو تعلق سنڌ جي راءِ گهراڻي جي آخري دور سان هو. شهر جي اوج جو هڪ سبب سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ڀرسان ان جي بيهڪ هئي، جنهن وسيلي واپار، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ کي سهارو ملندو هو.<ref name="doam"/><ref name="dawn">{{cite news |last=Mansoor |first=Hasan |title=Footprints: Mysterious Agham Kot |url=https://www.dawn.com/news/1200566 |work=Dawn |date=2015-08-15 |language=en |access-date=2026-10-09}}</ref> اگهم ڪوٽ جو آثارِ قديمه وارو علائقو لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن تي پکڙيل ڄاڻايو ويو آهي. هتي مخدوم محمد اسماعيل سومري، بيبي مهم، بيبي عائشه ۽ ٻين بزرگن سان منسوب مقبرا، پراڻيون مسجدون ۽ شهر جي قلعي جا باقيات موجود آهن.<ref name="sindhiana"/><ref name="laghari">{{cite journal |last1=Laghari |first1=Muhammad Hanif |last2=Veesar |first2=G. Mohiuddin |title=History and Archaeology of Aghamano Site |journal=Ancient Sindh |year=2000 |volume=6 |pages=75–85 |url=http://ancientsindh.salu.edu.pk/index.php/ancientSindh/article/view/6 |language=en}}</ref> == نالو ۽ وجهه تسميه == اگهم ڪوٽ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ڪتابن ۽ مقامي استعمال ۾ ملن ٿيون، جن ۾ اگهم، اگهم ڪوٽ، اگهاماڻو ۽ اگھاماڻو شامل آهن. انگريزي ماخذن ۾ انهن کي ''Agham''، ''Agham Kot''، ''Aghamani'' ۽ ''Aghamano'' لکيو ويو آهي. روايتي تاريخ موجب شهر جو نالو راجا اگهم لوهاڻي سان لاڳاپيل آهي. هو سنڌ جي راءِ گهراڻي جي دور ۾ لوهاڻي علائقي جو حڪمران هو. ''چچ نامي'' سان لاڳاپيل بيانن موجب راجا اگهم، چچ جي اقتدار کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن کان پوءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ جنگ ٿي.<ref name="sindhiana"/><ref name="dawn"/> هن نالي جي نسبت کي تاريخي روايت طور سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ شهر جي ابتدائي قيام جو صحيح سال آثارِ قديمه جي قطعي شاهديءَ سان اڃا متعين نہ ٿيو آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == اگهم ڪوٽ سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾، ماتلي تعلقي جي ديهه اگهاماڻي ۾ واقع آهي. پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري موجب ماڳ ماتلي شهر کان لڳ ڀڳ 33.88 ڪلوميٽر اتر اوڀر ۽ گلاب خان لغاريءَ کان لڳ ڀڳ 1.88 ڪلوميٽر اتر طرف آهي.<ref name="doam"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ماڳ حيدرآباد کان لڳ ڀڳ 25 ميل ڏکڻ اوڀر طرف، چمبڙ کان چار ميل ڏکڻ ۽ غلام علي روڊ کان ٽي فرلانگ اولهه طرف واقع آهي.<ref name="sindhiana"/> === سنڌو درياهه جو پراڻو وهڪرو === اگهم ڪوٽ جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي شاخ، جنهن کي ڍورو سڏيو ويو آهي، وڏي اهميت رکي ٿي. شهر انهيءَ وهڪري جي ساڄي ڪناري تي آباد هو. درياهي رستي ذريعي سامان ۽ مسافرن جي آمدرفت ٿيندي هئي. ان ڪري اگهم ڪوٽ علائقي جي واپاري ۽ معاشي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي پتڻ ڀرسان مسجد جي موجودگي پڻ ان جي درياهي آمدرفت واري ماضيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="laghari"/><ref name="daily">{{cite news |last=Dars |first=Muhammad Sultan |title=Agham Kot — a forgotten archaeological site of Sindh |url=https://dailytimes.com.pk/309132/agham-kot-a-forgotten-archaeological-site-of-sindh/ |work=Daily Times |date=2018-10-12 |language=en |access-date=2026-10-09}}</ref> == تاريخ == === راءِ گهراڻو ۽ راجا اگهم === اگهم ڪوٽ جي شروعاتي تاريخ سنڌ جي راءِ گهراڻي ۽ لوهاڻي علائقي جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل آهي. ''چچ نامي'' جي روايت موجب راجا اگهم، راءِ گهراڻي جي دور ۾ لوهاڻي علائقي جو حاڪم هو. جڏهن چچ پنهنجي اقتدار کي وڌائڻ لاءِ مختلف علائقن ڏانهن فوجي مهمون شروع ڪيون، تڏهن اگهم سندس تابعداري قبول نہ ڪئي. تاريخي روايتن موجب چچ جي لشڪر ۽ راجا اگهم وچ ۾ مقابلو ٿيو. اگهم جي وفات کان پوءِ سندس جانشينن چچ جي اقتدار کي قبول ڪيو.<ref name="sindhiana"/><ref name="dawn"/> انهيءَ روايت جي تفصيلن کي ''چچ نامي'' جي متن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ گهرجي. ''چچ نامو'' بعد واري دور ۾ مرتب ٿيل تاريخي بيان آهي، تنهنڪري ان ۾ بيان ڪيل ستين صديءَ جي واقعن بابت ماخذياتي احتياط ضروري آهي. === عربن جي فتح کان پوءِ === سن 93هه/711–712ع ۾ محمد بن قاسم جي سنڌ واري فوجي مهم سان سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ نئون دور شروع ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب عربن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ هڪ اهم شهر هو ۽ محمد بن قاسم جي فوجي مهم جو تعلق پڻ هن شهر سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="sindhiana"/> مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي شهر ۾ آمد ۽ مسجدن جي تعمير جو ذڪر ملي ٿو. انهن روايتن جي هر تفصيل جي آزاد آثارِ قديمه واري تصديق موجود نہ آهي؛ تنهنڪري انهن کي قطعي ثابت ٿيل واقعا قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="daily"/> === سومرن ۽ سمن جو دور === [[سومرا خاندان|سومرن]] ۽ [[سمن جو دور|سمن]] جي دور ۾ اگهم ڪوٽ علمي ۽ مذهبي سرگرمين جو مرڪز رهيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ''سنڌ جو تعليمي نظام اوائلي دور کان اڄ تائين'' واري داخلا موجب سومرن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ ۾ هڪ وڏو مدرسو موجود هو، جنهن ۾ اٽڪل پنج سئو شاگرد ديني تعليم حاصل ڪندا هئا. ان مدرسي جي شاگردن جي رهائش ۽ ٻين ضرورتن جو خرچ ميان دائود، ميان حمل ۽ ميان اسماعيل جهڙا مقامي بزرگ برداشت ڪندا هئا.<ref name="education">{{cite web |title=سنڌ جو تعليمي نظام اوائلي دور کان اڄ تائين |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%D8%AC%D9%88+%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%8A+%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85+%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%84%D9%8A+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%DA%A9%D8%A7%D9%86+%D8%A7%DA%84+%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09 |archive-date=2026-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261011032623/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%2B%25D8%25AC%25D9%2588%2B%25D8%25AA%25D8%25B9%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2585%25D9%258A%2B%25D9%2586%25D8%25B8%25D8%25A7%25D9%2585%2B%25D8%25A7%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25A6%25D9%2584%25D9%258A%2B%25D8%25AF%25D9%2588%25D8%25B1%2B%25DA%25A9%25D8%25A7%25D9%2586%2B%25D8%25A7%25DA%2584%2B%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25A6%25D9%258A%25D9%2586 |url-status=dead}}</ref> بعد وارن تاريخي بيانن ۾ اگهم ڪوٽ کي ٺٽي کان پوءِ سنڌ جي اهم علمي مرڪزن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. هن شهر ۾ مدرسن، عالمن ۽ صوفي بزرگن جي موجودگيءَ سبب مذهبي تعليم ۽ تصوف کي هٿي ملي.<ref name="daily"/> === ارغون دور ۽ شاهه بيگ ارغون جي وفات === سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي قبضو ڪيو ۽ سمن جي حڪمرانيءَ جو خاتمو آندو. اگهم ڪوٽ جي تاريخ ۾ شاهه بيگ ارغون جي وفات جو واقعو خاص اهميت رکي ٿو. تاريخي ماخذن ۾ سندس وفات جي سال ۽ هنڌ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. ''تحفة الڪرام'' جي هڪ روايت موجب شاهه بيگ ارغون اگهم ۾ 23 شعبان 928هه، مطابق 18 جولاءِ 1522ع، تي وفات ڪئي. فرشتي جي تاريخ ۾ سندس وفات جو سال 930هه ڄاڻايو ويو آهي. ''تاريخ معصومي'' ۾ پڻ اگهم سان سندس وفات جي نسبت ملي ٿي.<ref name="elliot">{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=1 |publisher=Trübner |year=1867 |url=https://persian.packhum.org/text/080201011/6 |language=en}}</ref> انهيءَ اختلاف سبب شاهه بيگ ارغون جي وفات جي هڪڙي تاريخ کي سڀني تاريخي ماخذن جي گڏيل راءِ طور پيش ڪرڻ درست نہ آهي. === مغل دور === سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جا اهم علائقا مغل سلطنت جي ماتحت آيا. ''تاريخ طاهري'' جي حوالي سان اگهم ڪوٽ کي مغل دور ۾ [[نصرپور سرڪار]] جي ساماواڻي پرڳڻي سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ انتظامي نسبت کي سيوهڻ سرڪار يا چاچڪان پرڳڻي سان بنا تصديق جي هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.<ref name="hodivala">{{cite book |last=Hodivala |first=Shahpurshah Hormasji |title=Studies in Indo-Muslim History: A Critical Commentary on Elliot and Dowson's History of India |year=1939 |location=Bombay |page=644 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.65899/page/n663 |language=en}}</ref> يوسف ميرڪ جي ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سماجي ۽ معاشي حالتن بابت تفصيلي معلومات موجود آهي. محمد سليم اختر جي تحقيقي ترجمي ۽ تشريح ۾ پڻ اگهم جي تاريخي سڃاڻپ تي بحث ملي ٿو.<ref name="akhtar">{{cite thesis |last=Akhtar |first=Muhammad Saleem |title=Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls |year=1983 |pages=106–107 |publisher=Australian National University |doi=10.25911/5d74e2bda15ab |url=https://hdl.handle.net/1885/11279 |language=en}}</ref> === ڪلهوڙا دور === ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ اگهم ڪوٽ ۾ مذهبي عمارتن جي تعمير ۽ مرمت جو سلسلو جاري رهيو. شهر جي جامع مسجد بابت تاريخي بيانن موجب ان جي تعمير يا تعميراتي ڪتبي جو تعلق [[مرادياب خان ڪلهوڙو]] جي حڪمرانيءَ سان آهي. هڪ بيان ۾ 1755ع جو سال ڄاڻايل آهي. جامع مسجد جي تعمير ۾ ٺٽي جي سنگتراش ابو طالب مڪڙپائيءَ جي ڪم جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="friday">{{cite web |title=Splendour of Agham Kot |url=https://thefridaytimes.com/08-Feb-2019/splendour-of-agham-kot |website=The Friday Times |date=2019-02-08 |language=en}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === شهر جو زوال ۽ تباهي === اگهم ڪوٽ جي زوال جا سبب مڪمل طور متعين نہ آهن. تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري تحقيق ۾ ٻه اهم وضاحتون ملن ٿيون. پهرين وضاحت موجب ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ افغان فوجي اڳواڻ مدد خان پٺاڻ جي حملي شهر کي سخت نقصان پهچايو. مختلف بيانن ۾ حملي جا سال ۽ تباهيءَ جا تفصيل هڪجهڙا نہ آهن.<ref name="tribune">{{cite news |last=Sheikh |first=Nasir Anjam |title=The Agham Kot dilemma - is Sindh's apathy erasing its history? |url=https://tribune.com.pk/story/1930343/agham-kot-dilemma-sindhs-apathy-erasing-history |work=The Express Tribune |date=2019-03-16 |language=en |access-date=2026-10-09}}</ref> ٻي وضاحت موجب سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري ۾ تبديلي اچڻ سان اگهم ڪوٽ جي واپاري اهميت گهٽجي وئي. آثارِ قديمه جي ماهر ڪليم الله لاشاريءَ جي راءِ موجب شهر جي زوال جو بنيادي سبب درياهي رستي جي تبديلي ۽ معاشي سرگرمين جي ٻين مرڪزن ڏانهن منتقلي هئي.<ref name="dawn"/> انهيءَ ڪري شهر جي تباهيءَ کي ڪنهن هڪ واقعي يا حملي سان قطعي طور منسوب ڪرڻ بدران فوجي، معاشي ۽ جاگرافيائي سببن جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏسڻ مناسب آهي. == آثارِ قديمه == اگهم ڪوٽ جو تاريخي ماڳ دڙن، قبرستانن، مسجدن، مقبرن ۽ قلعي جي باقيات تي مشتمل آهي. آثارِ قديمه بابت هڪ تحقيقي مطالعي موجب ماڳ لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ڪجهه دڙا ڀرپاسي جي زرعي زمينن کان ٽي کان پنج ميٽر اوچا آهن. انهن مان ٺڪر جي ٿانون جا ٽڪرا، ٽيراڪوٽا جون شيون، سينگاريل ڪاشيءَ جون سرون ۽ ٽامي جا سڪا ملڻ جا احوال موجود آهن.<ref name="laghari"/> انهن مان ڪجهه آثارن کي اٺين کان تيرهين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ ماڳ تي موجود ڪجهه عمارتون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ جون آهن.<ref name="laghari"/> === اگهم ڪوٽ جو قلعو === اگهم ڪوٽ جي قلعي جي تعمير روايتي طور راجا اگهم لوهاڻي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. تاريخي بيانن موجب قلعي جون ڀتيون سرن، چوني ۽ ٻين تعميراتي مواد سان ٺاهيون ويون هيون. هڪ صحافتي رپورٽ ۾ قلعي جي ڀتين جي ٿولهه لڳ ڀڳ ويهه فوٽ ڄاڻائي وئي آهي. قلعي کي وقت بوقت نقصان پهتو ۽ 1999ع جي طوفان کان پوءِ ان جا وڌيڪ حصا ڊهي پيا. 2019ع جي رپورٽ موجب قلعي جي ٻاهرين ڀت جا فقط محدود آثار باقي هئا.<ref name="tribune"/> === جامع مسجد === اگهم ڪوٽ جي جامع مسجد شهر جي اهم مذهبي عمارتن مان هڪ هئي. تاريخي بيان موجب ڪلهوڙا دور ۾ مسجد جي تعمير يا مرمت ٿي ۽ ان سان لاڳاپيل ڪتبي تي 1755ع جو سال ڄاڻايل آهي. مسجد جي پٿر جي ڪم سان ٺٽي جي سنگتراش ابو طالب مڪڙپائيءَ جو نالو پڻ منسوب آهي.<ref name="friday"/> === پتڻ واري مسجد === اگهم ڪوٽ ۾ هڪ پراڻي مسجد ''پتڻ واري مسجد'' جي نالي سان مشهور آهي. هيءَ مسجد سنڌو درياهه جي پراڻي شاخ جي ڪناري، ان هنڌ جي ويجهو هئي جتي ٻيڙيون ۽ مسافر پهچندا هئا. درياهه جي ويجهو هجڻ سبب مسجد جي بنياد کي نسبتاً اوچو ۽ ڀتين کي مضبوط رکيو ويو هو.<ref name="laghari"/><ref name="dawn"/> وقت سان گڏ مسجد جا گهڻا حصا ڊهي پيا ۽ ان جا محدود آثار باقي رهيا. === پراڻي ٽن قبن واري مسجد === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مخدوم محمد اسماعيل سومري جي مقبري جي ڏکڻ طرف ٽن قبن واري مسجد جا کنڊر موجود آهن. انهيءَ بيان ۾ مسجد جي ماپ 40 × 15 فوٽ ۽ ورانڊي جي ويڪر لڳ ڀڳ 12 فوٽ ڄاڻايل آهي. مسجد سان لاڳاپيل هڪ فارسي ڪتبي جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ساڳئي ماخذ ۾ مسجد جي تعمير جو سال 647هه/1249–1250ع ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ تاريخ کي ڪتبي جي اصل پڙهڻي ۽ آثارِ قديمه واري جاچ سان وڌيڪ تصديق ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="sindhiana"/> == مقبرا ۽ درگاهون == === مخدوم محمد اسماعيل سومري جو مقبرو === [[مخدوم محمد اسماعيل سومرو]] اگهم ڪوٽ سان لاڳاپيل هڪ مشهور عالم ۽ صوفي بزرگ هو. سندس مقبرو اگهم ڪوٽ جي تاريخي قبرستان ۾ واقع آهي. مقبري جي تعمير ۾ ڪاشيءَ جي سرن ۽ اندروني گلڪاريءَ جو استعمال ٿيو آهي. آثارِ قديمه واري مطالعي موجب مقبري جي عمارت لڳ ڀڳ اٺ ميٽر ڊگهي ۽ اٺ ميٽر ويڪري آهي. مقبري ۾ مخدوم محمد اسماعيل سان گڏ سندس خاندان جي ٻين ماڻهن جون قبرون پڻ موجود آهن.<ref name="laghari"/><ref name="friday"/> مخدوم محمد اسماعيل جي وفات بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. هڪ بيان ۾ 996هه/1587–1588ع، جڏهن تہ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي اگهم ڪوٽ واري داخلا ۾ 998هه/1589–1590ع ڄاڻايل آهي.<ref name="sindhiana"/><ref name="shahlutf">{{cite web |title=شاهه لطف الله قادري |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D9%84%D8%B7%D9%81+%EF%B7%B2+%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%8A+%D8%B1%D8%AD |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === بيبي مهم جي درگاهه === اگهم ڪوٽ ۾ بيبي مهم جي نالي سان هڪ درگاهه موجود آهي. مقامي روايتن موجب بيبي مهم جو تعلق عربستان سان هو، پر سندس اصل سڃاڻپ، نسب ۽ وفات جي تاريخ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. 2015ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب هڪ قبر جي ڪتبي مان 170هه جو سال پڙهيو ويو، جڏهن تہ ڪجهه ماهرن ان پڙهڻيءَ تي اعتراض ڪيو ۽ مقبري کي گهڻو پوءِ واري دور سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref name="dawn"/> ياسمين ۽ سهيل لاري آرڪائيو جي 2013ع واري دستاويز موجب درگاهه جي عمارت پڪين سرن ۽ چوني جي پلستر سان ٺهيل آهي. ان جي ماپ لڳ ڀڳ 10 × 5.5 ميٽر آهي، جڏهن تہ مقبري جي ماپ 4 × 5.5 ميٽر آهي. احاطي ۾ چار ۽ اندر ٽن قبرن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="lari-maham">{{cite web |title=Dargah Bibi Maham at Agham Kot |url=https://www.lariarchive.com/Object/10219/dargah-bibi-maham-at-agham-kot-this-tomb-belongs-to-bibi-maham-it-was-constructed-with-burnt-brick-a |website=Yasmeen & Suhail Lari Archive |year=2013 |language=en |access-date=2026-10-09}}</ref> بيبي مهم کي امام موسى ڪاظم جي ڌيءَ قرار ڏيڻ واري روايت جي آزاد تاريخي تصديق نہ ٿي آهي؛ تنهنڪري ان نسبت کي ثابت ٿيل نسب طور پيش نٿو ڪري سگهجي. === بيبي عائشه جو مقبرو === بيبي عائشه سان منسوب مقبرو اگهم ڪوٽ جي تاريخي قبرستان ۾ موجود آهي. ياسمين ۽ سهيل لاري آرڪائيو موجب هيءُ مقبرو پڪين سرن، گاري ۽ واريءَ سان ٺهيل آهي ۽ لڳ ڀڳ چار ميٽر اوچي ٿلهي تي واقع آهي. مقبري جي ماپ لڳ ڀڳ چار ميٽر × چار ميٽر آهي، جڏهن تہ ڀتين جي ٿولهه هڪ ميٽر ڄاڻائي وئي آهي. مقبري جو دروازو ڏکڻ طرف آهي ۽ ڏکڻ اوڀر واري ڪنڊ کان مٿي وڃڻ لاءِ ڏاڪڻيون ٺهيل آهن.<ref name="lari-aisha">{{cite web |title=Dargah of Bibi Aas (Aisha) at Agham Kot |url=https://www.lariarchive.com/Object/10222/dargah-of-bibi-aas-aisha-at-agham-kot-the-site-is-situated-to-the-north-of-the-city-gulab-ali-laghar |website=Yasmeen & Suhail Lari Archive |year=2013 |language=en |access-date=2026-10-09}}</ref> === شاهه عبدالمجيد جو مقبرو === اگهم ڪوٽ ۾ شاهه عبدالمجيد سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي. مقامي روايتن موجب شاهه عبدالمجيد کي هندو لوهاڻا برادريءَ ۾ عقيدت جي نگاهه سان ڏٺو ويندو آهي. سندس پراڻي مقبري جي ڊهڻ کان پوءِ عقيدتمندن ان جي ٻيهر تعمير ڪرائي.<ref name="friday"/><ref name="dawn"/> === ٻيون تاريخي قبرون === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب اگهم ڪوٽ جي قبرستان ۾ شاهه محمد سهروردي، اسلم شاهه، اشرف شاهه قادري ۽ شيخ اسحاق بن سلطان بن بهلول قادري سان منسوب قبرون پڻ موجود آهن. شيخ اسحاق بن سلطان بن بهلول جو ذڪر ''تحفة الڪرام'' ۾ پڻ ملي ٿو. ساڳئي ماخذ موجب مخدوم محمد اسماعيل جي مقبري جي اتر طرف پير حسين شاهه جي چوکنڊي پڻ واقع آهي.<ref name="sindhiana"/> == اگهم ڪوٽ هڪ علمي مرڪز == اگهم ڪوٽ جي تاريخي اهميت صرف سياسي ۽ واپاري مرڪز هجڻ تائين محدود نہ هئي. هيءُ شهر مذهبي تعليم، تصوف ۽ عالمن جي رهائش لاءِ پڻ مشهور رهيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سومرن جي دور ۾ اگهم ڪوٽ ۾ هڪ وڏو مدرسو موجود هو، جنهن ۾ اٽڪل پنج سئو شاگرد تعليم حاصل ڪندا هئا.<ref name="education"/> سنڌي تاريخي روايتن ۾ مخدوم محمد اسماعيل سومري، شاهه لطف الله قادري ۽ ٻين عالمن جو تعلق اگهم ڪوٽ جي علمي ماحول سان بيان ڪيو ويو آهي. شاهه لطف الله قادري بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي داخلا ۾ اگهم ڪوٽ جي مدرسن سان سندس تعليم ۽ تربيت جو امڪاني تعلق بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="shahlutf"/> == آثارن جي موجوده حالت ۽ تحفظ == اگهم ڪوٽ جي تاريخي آثارن کي موسمي اثرن، انساني مداخلت، غيرقانوني قبضي ۽ سارسنڀال جي کوٽ سبب نقصان پهتو آهي. 2015ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب 2011ع جي برساتن ۽ ٻوڏن کان پوءِ ڪجهه قديم قبرون ۽ ٻيا آثار ظاهر ٿيا، جن مان ڪيترن کي انساني سرگرمين سبب نقصان پهتو.<ref name="dawn"/> 2019ع جي ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي رپورٽ موجب ماڳ جي لڳ ڀڳ 200 ايڪڙن مان 130 ايڪڙن تي قبضي جون شڪايتون سامهون آيون. اها انگن اکرن واري صورتحال 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل آهي ۽ ان کي موجوده سال جي تصديق ٿيل حالت نہ سمجهڻ گهرجي.<ref name="tribune"/> پاڪستان جي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري جي فهرست موجب اگهم ڪوٽ کي سنڌ ڪلچرل هيريٽيج (پريزرويشن) ايڪٽ، 1994ع تحت محفوظ ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي. ساڳئي داخلا ۾ زرعي سرگرمين سبب قديم آثارن کي ٿيندڙ نقصان جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="doam"/> == تاريخي اهميت == اگهم ڪوٽ سنڌ جي سياسي، سماجي، مذهبي ۽ معاشي تاريخ جو اهم ماڳ آهي. هن شهر جي تاريخ مان سنڌ جي قبل از اسلام حڪمراني، عربن جي فتح، سومرن ۽ سمن جي دور جي علمي سرگرمين، ارغون دور جي سياسي واقعن، ڪلهوڙا دور جي تعميرات ۽ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ جي اثرن بابت معلومات ملي ٿي. شهر جا باقي بچيل دڙا، مسجدون، مقبرا ۽ قلعي جا آثار سنڌ جي تاريخي ورثي جو اهم حصو آهن. انهن جي سائنسي کوٽائي، دستاويزي تحقيق ۽ تحفظ سان سنڌ جي مختلف تاريخي دورن بابت وڌيڪ معلومات حاصل ٿي سگهي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[اگهم]] * [[ماتلي]] * [[بدين ضلعو]] * [[راجا چچ]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[مخدوم محمد اسماعيل سومرو]] * [[چچ نامو]] * [[تحفة الڪرام]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[سنڌ جا آثار قديمه]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * Laghari, Muhammad Hanif and G. Mohiuddin Veesar. "History and Archaeology of Aghamano Site." ''Ancient Sindh'', vol. 6, 2000, pp. 75–85. * Akhtar, Muhammad Saleem. ''Shāhjahānī of Yūsuf Mīrak (1044/1634): Sind under the Mughuls''. Australian National University, 1983. * Elliot, Henry Miers and John Dowson. ''The History of India, as Told by Its Own Historians''. Vol. 1. London: Trübner, 1867. * Hodivala, Shahpurshah Hormasji. ''Studies in Indo-Muslim History''. Bombay, 1939. * يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع. * مير علي شير قانع، ''تحفة الڪرام''. * مير محمد معصوم بکري، ''تاريخ معصومي''. {{سنڌ جي تاريخ}} [[زمرو:بدين ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جا کنڊر]] [[زمرو:لوهاڻا]] 6hh8te08xnrb9dh1guf7shzjpww3c1p 0 20280 427339 418145 2026-11-03T04:40:43Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427339 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ ۾ هڪ ذات ۽ نوشهري فيروز تعلقي جي ديهه جو نالو}} '''اگهم''' سنڌ ۾ هڪ [[ذات]] جو نالو آهي. ساڳئي نالي سان [[نوشهرو فيروز تعلقو|نوشهري فيروز تعلقي]]، [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهري فيروز ضلعي]] ۾ هڪ [[ديهه]] پڻ واقع آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي پهرئين جلد ۾ اگهم کي ذات ۽ ديهه ٻنهي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="sindhiana-agham">{{cite web |title=اگهم |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%AF%D9%87%D9%85 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09 |archive-date=2026-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261009192219/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A7%25DA%25AF%25D9%2587%25D9%2585 |url-status=dead }}</ref> == ذات == اگهم سنڌ ۾ هڪ ذات جو نالو آهي، جنهن جو ذڪر ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي «قبيلا ۽ ذاتيون» واري ڀاڱي ۾ موجود آهي.<ref name="sindhiana-agham"/> هن ذات جي نسلي پسمنظر، تاريخي شجرن، مختلف شاخن ۽ آباديءَ بابت وڌيڪ مستند معلومات گهربل آهي. == اگهم ديهه == '''اگهم ديهه''' سنڌ جي [[نوشهرو فيروز تعلقو|نوشهري فيروز تعلقي]] ۾ واقع هڪ محصولي ۽ انتظامي ديهه آهي. ان جو نالو بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن جي فهرست جي حوالي سان پڻ درج ٿيل آهي.<ref name="sindhatlas-agham">{{cite web |title=نوشهرو فيروز (تعلقو) |url=https://sindhatlas.com/atlas/geography/taluka-naushahro-feroze/ |website=سنڌ ائٽلس |language=sd |access-date=2026-10-09 }}</ref> اگهم ديهه نوشهري فيروز ضلعي جي تاريخي ساهتي علائقي ۾ اچي ٿي. ساهتي سنڌ جي وچولي واري حصي جو هڪ تاريخي علائقو آهي، جنهن ۾ نوشهرو فيروز، مورو، ڪنڊيارو، ڀريا ۽ محرابپور جا علائقا شامل آهن.<ref name="sindhiana-sahiti">{{cite web |title=ساهتي پرڳڻو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D8%A7%D9%87%D8%AA%D9%8A+%D9%BE%D8%B1%DA%B3%DA%BB%D9%88 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-09 |archive-date=2026-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261010142950/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25AA%25D9%258A%2B%25D9%25BE%25D8%25B1%25DA%25B3%25DA%25BB%25D9%2588 |url-status=dead }}</ref> == نالي جي تاريخي نسبت == سنڌ جي قديم تاريخ ۾ اگهم نالي هڪ حاڪم جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو راءِ گهراڻي جي زوال واري دور ۾ لوهاڻي صوبي جو حڪمران هو.<ref name="sindhiana-sahiti"/> بهرحال، اگهم ذات، اگهم ديهه ۽ انهيءَ تاريخي حاڪم جي نالي ۾ هڪجهڙائيءَ جي باوجود انهن جي پاڻ ۾ سڌي تاريخي يا نسلي نسبت ثابت ٿيل نہ آهي. == پڻ ڏسو == * [[نوشهرو فيروز تعلقو]] * [[نوشهرو فيروز ضلعو]] * [[ساهتي پرڳڻو]] * [[اگهم راجا]] == حوالا == <references/> [[زمرو:سنڌ جون ذاتيون]] [[زمرو:نوشهرو فيروز ضلعي جون ديهون]] 55c6r3n0uhocji2eibxmn5ogbyensuw 0 21188 427217 424224 2026-11-02T21:03:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427217 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|دهليءَ ۾ تيرهين صديءَ جو تاريخي مقبرو}} {{Infobox historic site | name = التمش جو مقبرو | native_name = مقبره شمس الدين التتمش | image = Iltutmish's tomb at New Delhi.jpg | image_size = 280px | caption = دهليءَ جي قطب ڪمپليڪس ۾ شمس الدين التمش جو مقبرو | location = [[قطب ڪمپليڪس]]، [[مهرولي]]، [[دهلي]] | coordinates = {{coord|28.525253|77.185125|display=inline,title}} | country = [[ڀارت]] | type = [[مقبرو]] | built = لڳ ڀڳ 1235ع | builder = [[شمس الدين التمش]] سان منسوب | architectural_style = ابتدائي دهلي سلطنت جو اسلامي فن تعمير | material = سنگ خارا، ڳاڙهو وارياسو پٿر ۽ سنگ مرمر | designation1 = WHS | designation1_partof = Qutb Minar and its Monuments, Delhi | designation1_date = 1993ع | designation1_number = 233 | designation1_criteria = iv | designation1_type = ثقافتي | designation1_free1name = تاريخي دور | designation1_free1value = [[غلام خاندان]]، [[دهلي سلطنت]] }} '''التمش جو مقبرو''' (انگريزي: ''Tomb of Iltutmish'') [[ڀارت]] جي گاديءَ واري شهر [[دهلي]] جي [[مهرولي]] علائقي ۾ واقع [[قطب ڪمپليڪس]] اندر تيرهين صديءَ جو هڪ تاريخي مقبرو آهي، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جي ٽئين سلطان [[شمس الدين التمش|سلطان شمس الدين التتمش]] (حڪومت: 1211ع–1236ع) سان منسوب آهي. هي مقبرو [[قوت الاسلام مسجد]] جي اتر اولهه واري حصي ڀرسان واقع آهي ۽ عام طور تي ان جي تعمير جو سال 1235ع ڄاڻايو وڃي ٿو. مقبري جي چورس بناوت، ٻاهران سادي اڏاوت، اندروني ديوارن تي قرآني ڪتبن، هندسي نقشن، گلڪاريءَ ۽ سنگ مرمر جي ڪم سبب ان کي هندستان جي ابتدائي اسلامي شاهي مقبرن جي اهم مثالن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ASIQutb">{{cite web |title=Qutb Minar and its Environs |publisher=Archaeological Survey of India |url=https://architexturez.net/doc/az-cf-123681 |language=en }}</ref><ref name="UNESCOQutb">{{cite web |title=Qutb Minar and its Monuments, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/233 |language=en }}</ref> مقبرو اڄڪلهه کليل ڇت واري حالت ۾ موجود آهي. ان جي گنبذ بابت تاريخي ۽ تعميراتي تحقيق ۾ اختلاف آهي؛ ڪن محققن موجب اصل گنبذ تعمير ٿيڻ کان پوءِ ڊهي ويو، جڏهن ته ٻين جي راءِ آهي ته گنبذ جي تعمير شايد مڪمل ئي نه ٿي هئي. هي مقبرو 1993ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي ۾ شامل ڪيل قطب مينار ۽ ان جي آثارن واري مجموعي جو حصو آهي.<ref name="IranicaArchitecture">{{cite encyclopedia |title=Delhi Sultanate II. Architecture |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate/delhi-sultanate-ii-architecture/ |language=en }}</ref><ref name="UNESCOSilkRoad">{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=IV, Part Two |publisher=UNESCO |isbn=9789231036545 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVb%20silk%20road_urban%20development%20and%20architecture%20BIS.pdf |language=en }}</ref> == تاريخي پسمنظر == [[شمس الدين التمش]] غلام خاندان جو حڪمران هو، جنهن 1211ع کان 1236ع تائين دهلي سلطنت تي حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور مضبوط ٿي ۽ اسلامي تعميراتي سرگرمين ۾ واڌارو آيو. التمش [[قطب الدين ايبڪ]] جي شروع ڪرايل [[قطب مينار]] جي تعمير کي اڳتي وڌايو ۽ قوت الاسلام مسجد جي عمارت ۾ پڻ توسيع ڪرائي.<ref name="IranicaArchitecture"/> التمش پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ پنهنجي لاءِ مقبرو تعمير ڪرائڻ سان منسوب آهي. عمارت جي تعمير عام طور 1235ع سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي، جڏهن ته سلطان 30 اپريل 1236ع تي وفات ڪئي. تنهن هوندي به ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مقبري جي تعمير بابت مختلف رايا ملن ٿا. [[سيد احمد خان]] جي ''آثار الصناديد'' سان لاڳاپيل روايت ۾ ان جي تعمير [[رضيه سلطانه]] ڏانهن منسوب ڪئي وئي آهي. جديد آثار قديمه جي مطالعي ۾ عمارت کي گهڻو ڪري التمش جي پنهنجي دور جي تعمير سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="NaqviSultanGhari">{{cite journal |last=Naqvi |first=S. A. A. |title=Sultan Ghari, Delhi |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/18127.pdf |language=en }}</ref><ref name="CornellIltutmish">{{cite web |title=Qutub Minar Complex: Tomb of Iltutmish |publisher=Cornell University Library |url=https://digital.library.cornell.edu/catalog/ss:3857637 |language=en }}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == مقبرو دهليءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ [[مهرولي]] جي تاريخي آثارن واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو قوت الاسلام مسجد جي اتر اولهه طرف ۽ قطب مينار جي ويجهو آهي. قطب ڪمپليڪس ۾ قطب مينار، قوت الاسلام مسجد، [[علائي دروازو]]، [[علائي مينار]]، لوهه جو ستون ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون موجود آهن.<ref name="UNESCOQutb"/> == تعميراتي بناوت == === چورس رٿا ۽ ٻاهريون ڏيک === التمش جو مقبرو چورس رٿا تي تعمير ٿيل آهي. ان جي اندروني ڪمري جي هر پاسي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 9 ميٽر آهي. عمارت جي ٻاهرين حصي ۾ سادگي نمايان آهي، جڏهن ته اندروني حصو انتهائي نفيس نقش نگاريءَ سان سينگاريل آهي. مقبري جي ٽن پاسن کان داخل ٿيڻ جا رستا آهن، جڏهن ته اولهه واري ديوار ۾ قبلي ڏانهن رخ ڪندڙ محراب تعمير ٿيل آهي.<ref name="INTACHQutb">{{cite web |title=Qutb Complex |publisher=Indian National Trust for Art and Cultural Heritage |website=Google Arts & Culture |url=https://artsandculture.google.com/story/6gVRxQeDgg8A8A |language=en }}</ref> === تعميراتي مواد === مقبري جي تعمير ۾ دهليءَ جي مقامي سنگ خارا، ڳاڙهي وارياسي پٿر ۽ سنگ مرمر جو استعمال ٿيو آهي. بنيادي اڏاوت ۾ مقامي پٿر ڪم آندو ويو، جڏهن ته اندروني ڀتين کي ڳاڙهي پٿر جي نفيس ڪاريگريءَ سان سينگاريو ويو. مرڪزي علامتي قبر اڇي سنگ مرمر جي ٺهيل آهي.<ref name="INTACHQutb"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، مقبري جي ٻاهرين حصي ۾ سنگ خارا، اندر سنگ سرخ ۽ ڪجهه هنڌن تي سنگ مرمر لڳل آهي. سنڌيانا مقبري جي ديوارن تي ڪوفي خط ۾ قرآني آيتن ۽ اڳوڻي گنبذ جو پڻ ذڪر ڪري ٿي.<ref name="SindhianaIltutmish">{{cite encyclopedia |title=التتمش جو مقبرو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AA%D9%85%D8%B4%20%D8%AC%D9%88%20%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%88 |language=sd }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === اندروني نقش نگاري === مقبري جي اندروني ديوارن تي قرآني آيتن جا ڪتبا، گلن جا نقش، جاميٽريءَ جون شڪليون ۽ عربي طرز جي وڻندڙ گلڪاري موجود آهي. محراب جي چوڌاري سنگتراشيءَ جا نفيس نمونا ملن ٿا. عمارت جي آرائش ۾ اسلامي خطاطيءَ سان گڏ مقامي هندستاني فن تعمير جا عنصر، جهڙوڪ ڪنول جي گل، گلن جي لڙهين ۽ ٻين آرائشي شڪلين جا نمونا پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="ASIQutb"/><ref name="INTACHQutb"/> === قرآني ڪتبا ۽ خطاطي === [[File:Inscriptions on the Qibla wall, mausoleum of Iltutmish.jpg|thumb|مقبري جي قبلي واري ديوار تي خطاطي ۽ آرائشي ڪتبا.]] مقبري جي ديوارن ۽ محراب تي عربي خطاطيءَ جا ڪتبا موجود آهن، جن ۾ قرآن پاڪ جون آيتون شامل آهن. انهن ۾ [[خط ڪوفي]] ۽ [[خط نسخ]] جا نمونا ملن ٿا. ڪتبن کي گلڪاريءَ، هندسي نقشن ۽ عربي آرائشي طرز سان گڏ ترتيب ڏنو ويو آهي. اهڙي خطاطي دهلي سلطنت جي شروعاتي دور ۾ مذهبي اڏاوتن جي آرائش جو اهم عنصر هئي.<ref name="IndoIslamicASI">{{cite book |title=Indo-Islamic Architecture |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/35603.pdf |language=en }}</ref> === محراب === مقبري جي اولهه واري ديوار ۾ موجود محراب اندروني آرائش جو اهم حصو آهي. محراب جي چوڌاري سنگتراشي، ڪتبا ۽ هندسي نقش موجود آهن. محراب جي ٻنهي پاسن تي آرائشي ٿنڀن ۽ گلڪاريءَ جا نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="UNESCOSilkRoad"/> === گنبذ بابت تاريخي اختلاف === مقبري جي ڇت ۽ گنبذ بابت تاريخي تحقيق ۾ مختلف رايا موجود آهن. عمارت جي ڪنڊن ۾ ''اسڪوئنچ'' (Squinch) نالي تعميراتي جزا ٺاهيا ويا آهن، جن جي مدد سان چورس ڪمري جي مٿئين حصي کي اٺ ڪنڊائتي ۽ پوءِ گهڻ ڪنڊائتي صورت ۾ تبديل ڪري گنبذ جو بنياد تيار ڪري سگهجي ٿو. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب، التمش جي مقبري تي اصل ۾ ڪنڊائتي پٿرن جي ٽيڪ واري طريقي سان ٺهيل گنبذ موجود هو. ان جي ابتڙ، يونيسڪو جي شايع ڪيل تاريخي تعميراتي مطالعي ۾ اهو خيال پيش ڪيو ويو آهي ته گنبذ لاءِ بنياد ٺاهيو ويو، پر ڪمري جي وڏي ويڪر سبب شايد گنبذ ڪڏهن تعمير ئي نه ٿيو.<ref name="IranicaArchitecture"/><ref name="UNESCOSilkRoad"/> ''Sahapedia'' ۽ ''Smarthistory'' پڻ گنبذ جي اصل موجودگيءَ بابت غير يقيني صورتحال بيان ڪن ٿيون. انهن موجب، اهو واضح نه آهي ته گنبذ تعمير ٿيڻ کان پوءِ ڊهي ويو يا اڏاوت شروعات کان ئي کليل ڇت واري هئي.<ref name="SahapediaQutb">{{cite web |title=The Qutb Complex: An Overview |website=Sahapedia |url=https://www.sahapedia.org/the-qutb-complex-overview |language=en }}</ref><ref name="SmarthistoryIltutmish">{{cite web |title=The Qutb Complex and Early Sultanate Architecture |website=Smarthistory |url=https://smarthistory.org/the-qutb-complex-and-early-sultanate-architecture/ |language=en |access-date=2026-10-21 |archive-date=2026-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113220921/https://smarthistory.org/the-qutb-complex-and-early-sultanate-architecture/ |url-status=dead }}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته مقبري تي هڪ عاليشان گنبذ تعمير ٿيل هو، جيڪو سار سنڀال نه ٿيڻ سبب ڊهي ويو. هن بيان کي سنڌيانا جي روايت طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته گنبذ جي اصل حالت بابت محققن ۾ اتفاق موجود نه آهي.<ref name="SindhianaIltutmish"/> == قبر ۽ تدفين == [[File:Iltutmish Cenotaph.jpg|thumb|مقبري جي وچ ۾ سنگ مرمر جي علامتي قبر.]] مقبري جي مرڪزي ڪمري ۾ اڇي سنگ مرمر جي علامتي قبر هڪ اوچي چبوتري تي رکيل آهي. اصل تدفين وارو خانو زمين جي هيٺئين حصي ۾ واقع آهي. مرڪزي قبر جي چوڌاري ديوارن تي عربي ڪتبا ۽ آرائشي نقش موجود آهن.<ref name="INTACHQutb"/><ref name="SmarthistoryIltutmish"/> == تعميراتي خصوصيتن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #aac5d5;" |+ style="background:#245773;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | التمش جي مقبري جون تعميراتي خصوصيتون ! style="background:#dcecf5;color:#17384c;" | خصوصيت ! style="background:#dcecf5;color:#17384c;" | تفصيل |- | تعمير جو دور | لڳ ڀڳ 1235ع، تيرهين صدي عيسوي |- | حڪمران | [[شمس الدين التمش]] |- | تاريخي خاندان | [[غلام خاندان]] |- | هنڌ | [[قطب ڪمپليڪس]]، [[مهرولي]]، دهلي |- | رٿا | چورس ڪمرو، لڳ ڀڳ 9 × 9 ميٽر |- | داخلا | ٽن پاسن کان دروازا |- | محراب | اولهه واري ديوار ۾ |- | تعميراتي مواد | سنگ خارا، ڳاڙهو وارياسو پٿر ۽ سنگ مرمر |- | خطاطي | ڪوفي ۽ نسخ خط ۾ عربي ڪتبا |- | آرائش | قرآني آيتون، گلڪاري، هندسي نقش ۽ عربي آرائشي نمونا |- | مرڪزي قبر | اڇي سنگ مرمر جي علامتي قبر |- | گنبذ | موجود نه آهي؛ اصل تعمير بابت تاريخي اختلاف |- | عالمي ورثو | قطب ڪمپليڪس جي حصي طور 1993ع کان يونيسڪو جي فهرست ۾ شامل |} <ref name="UNESCOQutb"/><ref name="INTACHQutb"/><ref name="ASIQutb"/> == فن تعمير ۾ اهميت == التمش جو مقبرو هندستان ۾ ابتدائي اسلامي شاهي مقبرن جي تعميراتي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. هن عمارت ۾ وچ ايشيا ۽ ايران سان لاڳاپيل اسلامي مقبرن جي چورس رٿا، عربي ڪتبا ۽ گنبذ جي تعمير لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪنڊائتي ٽيڪنڪ جا نمونا ملن ٿا. ساڳئي وقت مقامي هندستاني سنگتراشيءَ، گلڪاريءَ ۽ ٿنڀن واري تعمير جا عنصر پڻ نمايان آهن.<ref name="IranicaArchitecture"/> التمش جي مقبري کي هندستان جي سڀ کان قديم اسلامي مقبري طور قطعي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته التمش پنهنجي پٽ ناصر الدين محمود لاءِ 1231ع ۾ [[سلطان ڳڙهي]] جو مقبرو تعمير ڪرايو هو، جيڪو تاريخي لحاظ کان اڳوڻو آهي.<ref name="NaqviSultanGhari"/> == تاريخي تصويرون == [[File:Tomb of Shumsuddin at the Kutab Delhi in the 1890s.jpg|thumb|1890ع واري ڏهاڪي ۾ لالا دين ديال جي ورتل تاريخي تصوير، جنهن ۾ مقبري جي اندروني نقش نگاري نظر اچي ٿي.]] مقبري جون اوڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات جون تصويرون پڻ محفوظ آهن. اهي تصويرون ان جي تاريخي حالت، خطاطي ۽ اندروني نقش نگاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم بصري ذريعا آهن. == عالمي ورثي ۾ حيثيت == 1993ع ۾ [[يونيسڪو]] قطب مينار ۽ ان سان لاڳاپيل تاريخي اڏاوتن کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو. ان مجموعي ۾ التمش جو مقبرو پڻ شامل آهي. يونيسڪو موجب، مقبري جي چورس بناوت ۽ نفيس اندروني آرائش هندستان ۾ شاهي مقبرن جي تعميراتي روايت جي ابتدائي ارتقا کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="UNESCOQutb"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="165"> File:Iltutmish's tomb at New Delhi.jpg|مقبري جو ٻاهريون ڏيک File:Iltutmish Tomb.jpg|مقبري جي تعميراتي بناوت File:Inside the Tomb of Iltutmish.jpg|اندروني حصو File:Iltutmish Cenotaph.jpg|سنگ مرمر جي علامتي قبر File:Inscriptions on the Qibla wall, mausoleum of Iltutmish.jpg|قبلي واري ديوار جا ڪتبا File:Corner squinch inside Tomb of Iltutmish.jpg|گنبذ جي بنياد لاءِ ڪنڊائتي ٽيڪ File:Open Ceiling of Iltutmish tomb.jpg|مقبري جي کليل ڇت File:Tomb of Shumsuddin at the Kutab Delhi in the 1890s.jpg|1890ع واري ڏهاڪي جي تاريخي تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[شمس الدين التمش]] * [[قطب مينار]] * [[قطب ڪمپليڪس]] * [[قوت الاسلام مسجد]] * [[سلطان ڳڙهي]] * [[دهلي سلطنت]] * [[غلام خاندان]] * [[هندستان ۾ اسلامي فن تعمير]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 }} * {{cite book |last=Kumar |first=Sunil |title=The Emergence of the Delhi Sultanate, 1192–1286 |publisher=Permanent Black |year=2007 }} * {{cite book |last=Page |first=J. A. |title=An Historical Memoir on the Qutb: Delhi |publisher=Archaeological Survey of India |year=1926 }} * {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 }} * {{cite book |last=Brown |first=Percy |title=Indian Architecture (Islamic Period) |publisher=D. B. Taraporevala Sons & Co. |language=en }} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://whc.unesco.org/en/list/233 قطب مينار ۽ ان جا آثار — يونيسڪو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Iltutmish التمش جي مقبري جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate/delhi-sultanate-ii-architecture/ دهلي سلطنت جو فن تعمير — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://web.archive.org/web/20260113220921/https://smarthistory.org/the-qutb-complex-and-early-sultanate-architecture/ قطب ڪمپليڪس ۽ ابتدائي سلطنتي فن تعمير — Smarthistory] * [https://www.sahapedia.org/the-qutb-complex-overview قطب ڪمپليڪس جو تعارف — Sahapedia] * [https://digital.library.cornell.edu/catalog/ss:3857637 التمش جو مقبرو — ڪارنيل يونيورسٽي لائبريري] [[زمرو:دهليءَ جا مقبرا]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:غلام خاندان]] [[زمرو:قطب ڪمپليڪس]] [[زمرو:ڀارت ۾ اسلامي فن تعمير]] [[زمرو:13هين صديءَ جون عمارتون]] [[زمرو:دهليءَ جا تاريخي آثار]] bncb53gx3ympjr1bwnwdb7kyei0jdob 0 22530 427234 423245 2026-11-02T21:37:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427234 wikitext text/x-wiki '''الهداد زرداري''' ([[انگريزي]]:Allahdad Zardari) [[سنڌ]] جو مشهور ڳائڻو هو. ==زندگي جو احوال== الهداد زرداري 1959ع ۾ باغ علي زرداري جي گهر ۾ موري لڳ ڳوٺ مڪراري ۾ ڄائو.<ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=الهداد%20زرداري|title=الهداد زرداري : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-01-21|archive-date=2019-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190804110934/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%AF%20%D8%B2%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A|url-status=dead}}</ref> ==تعليم ۽ فن== الهداد زرداري 1975ع کان باقاعدي ڳائڻ جي شروعات ڪئي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://khaabroo.com/%d8%b1%d8%a7%da%b3%d9%8a-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d8%af-%d8%a7%d9%84%d9%87%d8%af%d8%a7%d8%af-%d8%b2%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%ac%d9%88-%d9%88%da%87%d9%88%da%99%d9%88%d8%8c-%d8%a7%d8%a8%d8%a7/|title=راڳي استاد الهداد زرداري جو وڇوڙو، اباڻي ڳوٺ ۾ آخري رسمون ۽ تدفين|last=Khaabroo|date=2019-08-03|website=Khaabroo خابرو|language=en-US|access-date=2020-01-21}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. هن انٽر تائين -تعليم پرائي. کيس راڳ جو ننڍي لاڪر شوق هوندو هيو. هن فن ۾ سکيا استاد بيبي خان جي شاگرد قاضي احمد جي استاد مٺل خان ميراثي ءَ کان حاصل ڪئي. ان بعد هن ڦوٽي زرداريءَ کان چپڙيءَ ۽ يڪتاري جو فن پرايو. الهداد ريڊئي ۽ ٽي وي تي تمام سٺو ڳاتو. هي ڪيسٽ واري دورجو مشهور فنڪار هو. آخر ۾ ڪجهه وقت گلي ۾ تڪليف سبب ڳائي نه سگهيو هو. هن اردو، سنڌي، بلوچي، سرائڪي ۽ پنجابيءَ ٻولين ۾ ڪافي ڪلام ڳاتا. کيس فني خدمتن عيوض ڪيترائي اوارڊ به مليا، جن ۾ ذوالفقار علي ڀٽو اوارڊ، ميان نصير محمد ڪلهوڙو اوارڊ، مصري شاهه اوارڊ اهم آهن. هن وقت سندس پٽ شهباز الهداد پڻ ڳائي ٿو.<ref name=":0" /> ==لاڏاڻو == الهداد زرداري 4 آگسٽ 2019ع تي لاڏاڻو ڪري ويو. کيس موري لڳ اباڻي قبرستان ۾ دفنايو ويو. <ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.dailysindhyar.com/?p=8364|title=الهداد زرداري جي پونئرن سان تعزيت جاري، مٺي ۾ تعزيتي ميڙاڪو|website=Daily Sindhyar|language=en-US|access-date=2020-01-21}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:فنڪار]] 0tfv7cegrgo4ddzptljkyc1976ucj8f 0 22538 427320 389937 2026-11-03T02:14:07Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427320 wikitext text/x-wiki '''الهندو نارو واهه''' ({{lang-en|Western Nara Canal}}) [[لاڙڪاڻو]] شهر جي اوڀر طرف [[عاقل ڳوٺ]] وٽان [[سنڌو ندي]] مان نڪرندڙ هڪ قديم اننڊيشن واهه هو. هيءُ واهه سنڌو نديءَ جو قدرتي ڦاٽ هو، جيڪو تمام ويڪرو، اونهو ۽ گهڻن ور وڪڙن وارو هو. الهندو نارو [[باقراڻي]]، [[ڏوڪري]]، [[ٽاٽڙي]]، [[سيهڙ]]، [[راڌڻ]]، [[ٿرڙي جادو شهيد]] ۽ [[جوهي]] مان گذرندو آخر [[منڇر ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ان دور ۾ هيءُ واهه [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] مان وهندو هو، جڏهن ته [[سيوهڻ]] پڻ ان ضلعي جي حدن ۾ شامل هو<ref name="Sindhiana-HindoNaro">{{cite web |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%20%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%20%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87 |title=الهندو نارو واهه |website=سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=29 June 2026 |archive-date=10 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010213915/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%20%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%20%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%87 |url-status=dead }}</ref>. الهندو نارو واپار ۽ آمدرفت لاءِ پڻ اهم آبي رستو هو. [[سکر]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] کان واپاري ٻيڙين وسيلي مختلف شهرن ڏانهن مال کڻي ويندا هئا. واهه تي وڏيون ونگن واريون موريون ٺهيل هيون، جن مان هڪ موري اڄ به [[باقراڻي]] شهر ڀرسان موجود آهي<ref name="Sindhiana-HindoNaro"/>.الهندي ناري جي ڪنارن واريون زمينون تمام زرخيز هيون، تنهنڪري هتي خاص طور [[انب]] جا وڏا باغ موجود هئا، خاص ڪري [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾. واهه جي ڪنارن تي نار پڻ رکيل هئا، جن جي ذريعي آبادي ڪئي ويندي هئي، جڏهن ته انهن علائقن ۾ [[جوئر]] جو فصل گهڻو پوکيو ويندو هو<ref name="Sindhiana-HindoNaro"/>. ==پريچرڊ واھ== 1889ع کان اڳ ڪيترن ئي سالن تائين اولھندي ناري ۾ پاڻي جي فراهمي سخت متاثر رهي، جنهن جو بنيادي سبب [[لاڙڪاڻو]] ڀرسان ان جي مُنهن وٽ [[سنڌو ندي]] جي ڪٽاءُ (Erosion) هو. [[سيهوڻ]]، [[دادو]] ۽ [[جوهي]] تعلقن کي بهتر پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ ''پريچرڊ واھ'' (Pritchard Wah) نالي هڪ مددگار واهه ٻن سالن جي عرصي ۾ تعمير ڪيو ويو<ref name="HDJohi1898"/>.. شروعاتي ٻن سالن دوران هي واهه پڻ درياهه جي وهڪري سبب پنهنجي مُنهن وٽ ڪٽاءُ جو شڪار رهيو، پر 1891ع کان پوءِ ان جي ڪارڪردگي نمايان طور بهتر ٿي ۽ اولھندي ناري کي پاڻي جي فراهمي ۾ استحڪام اچي ويو. نتيجي طور، 1889ع کان پوءِ اولھندي نارو هر سال سياري جي موسم دوران پڻ وهندو رهيو<ref name="HDJohi1898">{{cite book |title=H.D. Settlement Report: Johi Taluka, 1898 |author=Revenue Department |publisher=Revenue Department |location=Karachi |year=1898 |url=https://archive.org/details/dli.ministry.13811 |via=Internet Archive |access-date=29 June 2026 }}</ref>.. 1889ع ۾ اولھندي ناري جي مٿئين حصي مان نڪتل مختلف واهن وسيلي وڏي مقدار ۾ پاڻي ڪڍڻ سبب [[جوهي]] تعلقي جي آبادگارن کي سخت نقصان پهتو. انهيءَ صورتحال کي نظر ۾ رکندي زمينن جي نئين بندوبست کي عارضي طور ملتوي ڪيو ويو، جيستائين پريچرڊ واھ، جيڪو خاص طور [[سنڌو ندي]] مان اولھندي ناري کي پاڻي فراهم ڪرڻ لاءِ تعمير ڪيو ويو هو، ڪجهه سالن تائين ڪاميابيءَ سان هلڻ نه لڳو<ref name="HDJohi1898"/>.. بعد ۾ ان جي ڪارڪردگي بهتر ٿيڻ سان اولھندي ناري ۾ پاڻي جي فراهمي ايتري وڌي وئي، جو ٻوڏ ۽ اوورفلو کي روڪڻ لاءِ ان جي ٻنهي ڪنارن تي بند تعمير ڪرڻا پيا. 1890ع کان پوءِ پاڻي جي سطح وڌيڪ بلند ٿيڻ سبب [[ڪڪڙ]] کان [[جوهي]] تائين واهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند ۽ پاڻي جي ضابطي لاءِ ''Built Sluice'' (ضابطه بند دروازا) پڻ تعمير ڪيا ويا، جيئن پاڻي ڪنارن کان ٻاهر نڪري ڀرپاسي جي زمينن ۾ نه پکڙجي<ref name="HDJohi1898"/>.. ==شاخون== الهندي ناري مان ڪيترائي اهم واهه نڪرندا هئا، جن مان هيٺيان مشهور هئا: * '''گهنور واهه:''' هيءُ واهه [[باقراڻي]] شهر وٽان نڪري، [[باقراڻي ريلوي اسٽيشن]] کان اڳتي [[رشيد وڳڻ]] ڳوٺ کان ٿيندو [[گوگهاري]] وٽ ختم ٿيندو هو. هيءُ واهه [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[قنبر]] جي زمينن کي آباد ڪندو هو. ان زماني ۾ [[گوگهاري]] جا سڳداسي چانور تمام مشهور هئا. گهنور واهه مان ڪيترائي ننڍا واهه پڻ نڪرندا هئا، جيڪي آبادگارن پنهنجي ضرورت مطابق وهائيندا هئا<ref name="Sindhiana-HindoNaro"/>. * '''موندر واهه:''' هيءُ واهه [[ڏوڪري]] شهر ڀرسان الهندي ناري مان نڪرندو هو ۽ [[نصير آباد]] ڀرسان ختم ٿيندو هو. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 12 ميل هئي. هن مان پڻ ڪيترائي ننڍا واهه نڪرندا هئا، جيڪي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[وارهه تعلقو|وارهه]] جي زمينن کي آباد ڪندا هئا<ref name="Sindhiana-HindoNaro"/>. * '''ڌامراهو واهه:''' هيءُ واهه [[ٽاٽڙي]] ڳوٺ وٽان الهندي ناري مان نڪري اولهه طرف ويندو هو. ان جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 30 کان 35 ميل هئي. هيءُ واهه [[دائود ڪانڌڙا]]، [[آڏي جاگير]]، [[کڏهري]]، [[ڳاڙهي]]، [[فريد آباد]] کان ٿيندو [[ماڏي]] ڳوٺ، [[خيرپور ناٿن شاهه]] وٽ ختم ٿيندو هو. ان دور ۾ [[خيرپور ناٿن شاهه]] کي [[ڪڪڙ تعلقو]] سڏيو ويندو هو. ڌامراهي واهه مان پڻ ڪيترائي ننڍا واهه نڪرندا هئا، جيڪي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] ۽ [[وارهه تعلقو|وارهه]] جي زرعي زمينن کي آباد ڪندا هئ<ref name="Sindhiana-HindoNaro"/>ا. * جوھي تعلقي کي متاثر ڪندڙ سرڪاري واهن ۾ اولھندو نارو، جيڪو تعلقي جي اوڀرئين سرحد سان گڏ وهي ٿو، ۽ ان جون شاخون لوھري، ڊنگري ۽ ساڪرو شامل هيون. اولھندي ناري جي اولهه طرف جابلو ٻوڏن جو هڪ وڏو قدرتي وهڪرو پڻ موجود هو، جنهن سبب پوک کي جبلن ڏانهن وڌيڪ وڌائڻ ممڪن نه رهندو هو<ref name="HDJohi1898"/>.. ==خاتمو== 1932ع کان پوءِ [[سکر بئراج]] مان نوان وڏا واهه نڪرڻ سبب الهندي ناري جو وجود آهستي آهستي ختم ٿي ويو. ان جي جاءِ تي [[دادو ڪئنال]] ۽ [[رائيس ڪئنال]] وجود ۾ آيا. اڄ به الهندي ناري جي ڪن حصن مان [[دادو ڪئنال]] گذري ٿو، جڏهن ته اصل واهه جو وهڪرو ختم ٿي چڪو آهي. تنهن هوندي به، هن قديم واهه جا ڪجهه نشان اڃا تائين مختلف هنڌن تي موجود آهن<ref name="Sindhiana-HindoNaro"/>. == حوالا == {{حوالا}} == پڻ ڏسو== * [[اڀرندو نارو]] == حوالا == {{حوالا|2}} p0xqs82wnze5erecxe09uf00s0un81j 0 22572 427302 378056 2026-11-03T00:25:52Z Intisar Ali 8681 427302 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ جو مسلمان مؤرخ، جاگرافيدان ۽ عباسي دور جو ڪاتب}} {{Infobox person | name = اليعقوبي | native_name = أبو العباس أحمد بن أبي يعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح اليعقوبي | native_name_lang = ar | image = Kitab al-Buldan-manuscript of Muchlinski.jpg | caption = اليعقوبيءَ جي تصنيف ''ڪتاب البلدان'' جي قلمي نسخي جو هڪ ورق | birth_date = نائين صدي عيسوي؛ صحيح تاريخ نامعلوم | birth_place = غالباً [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | death_date = 295هه/908ع کان پوءِ، جديد تحقيق موجب | death_place = ممڪن طور [[مصر]] | other_names = ابن واضح، احمد الڪاتب، احمد العباسي | occupation = مؤرخ، جاگرافيدان، سياح ۽ سرڪاري ڪاتب | language = عربي | era = [[اسلامي سونهري دور]] | known_for = عالمي تاريخ نويسي ۽ اسلامي جاگرافي | notable_works = ''تاريخ اليعقوبي''، ''ڪتاب البلدان''، ''مشاڪلة الناس لزمانهم'' }} '''اليعقوبي''' (عربي: '''اليعقوبي''')، جنهن جو پورو نالو '''ابو العباس احمد بن ابي يعقوب اسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح اليعقوبي''' هو، نائين صدي عيسويءَ جو مسلمان مؤرخ، جاگرافيدان، سياح، اديب ۽ عباسي دور جو سرڪاري ڪاتب هو. تاريخي ماخذن ۾ کيس '''ابن واضح'''، '''احمد الڪاتب''' ۽ '''العباسي''' جي نالن سان پڻ سڃاتو ويو آهي. سندس اهم تصنيفن ۾ ''تاريخ اليعقوبي''، ''ڪتاب البلدان'' ۽ ''مشاڪلة الناس لزمانهم'' شامل آهن. سندس لکڻيون اسلامي تاريخ، قديم تهذيبن، سياسي انتظام، شهرن، واپار، جاگرافي، علمي روايتن ۽ مختلف قومن جي سماجي زندگيءَ بابت اهم ماخذ آهن.<ref name="Agari2013">{{cite encyclopedia |last=Ağarı |first=Murat |title=Ya‘kūbî |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=43 |pages=287–288 |year=2013 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/yakubi |language=tr}}</ref><ref name="Brill2018">{{cite book |editor-last1=Gordon |editor-first1=Matthew S. |editor-last2=Robinson |editor-first2=Chase F. |editor-last3=Rowson |editor-first3=Everett K. |editor-last4=Fishbein |editor-first4=Michael |title=The Works of Ibn Wāḍiḥ al-Yaʿqūbī: An English Translation |volume=1–3 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2018 |isbn=9789004356085 |url=https://www.degruyterbrill.com/serial/brlihc-b/html |language=en}}</ref> اليعقوبيءَ جي وفات بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. روايتي طور سندس وفات 284هه/897ع ڄاڻائي وئي، پر جديد تحقيق موجب هو 292هه/905ع ۾ مصر اندر موجود هو ۽ ڪجهه تحقيقي شاهدين جي بنياد تي 295هه/908ع کان پوءِ به زنده هو. سندس وفات جو قطعي سال معلوم ناهي.<ref name="AnthonyGordon2018">{{cite book |last1=Anthony |first1=Sean W. |last2=Gordon |first2=Matthew S. |chapter=Ibn Wāḍiḥ al-Yaʿqūbī: A Biographical Sketch |title=The Works of Ibn Wāḍiḥ al-Yaʿqūbī: An English Translation |volume=1 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2018 |language=en}}</ref><ref name="Agari2013"/> == نالو، لقب ۽ سڃاڻپ == اليعقوبيءَ جو نسب احمد بن ابي يعقوب اسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح تائين پهچي ٿو. سندس خاندان جي بزرگ واضح جي نالي سبب کيس ''ابن واضح'' چيو ويندو هو. وچئين دور جي ڪيترن مصنفن وٽ اهو نالو سندس مشهور سڃاڻپ هو، جڏهن ته ''اليعقوبي'' نالو جديد علمي ڇاپن ۽ تاريخي تحقيق ۾ وڌيڪ عام ٿيو.<ref name="Anthony2016">{{cite journal |last=Anthony |first=Sean W. |title=Was Ibn Wāḍiḥ al-Yaʿqūbī a Shiʿite Historian? The State of the Question |journal=Al-ʿUṣūr al-Wusṭā |volume=24 |pages=15–41 |year=2016 |doi=10.7916/alusur.v24i1.7017 |url=https://www.middleeastmedievalists.com/wp-content/uploads/2016/12/UW-24-Anthony.pdf |language=en}}</ref> ''الڪاتب'' سندس سرڪاري تحرير ۽ انتظامي خدمتن سان تعلق ظاهر ڪري ٿو، جڏهن ته ''العباسي'' سندس خاندان جي عباسي حڪمران گهراڻي سان مولا ۽ سرپرستيءَ واري تاريخي وابستگيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ڪجهه قديم ماخذن ۾ سندس نالي سان ''الاصفهاني''، ''المصري'' ۽ ''الانباري'' جون نسبتون پڻ ملن ٿيون، جيڪي مختلف شهرن سان سندس تعلق ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="AnthonyGordon2018"/> == خانداني پسمنظر == اليعقوبي هڪ اهڙي خاندان سان تعلق رکندو هو، جنهن جون ڪيترن نسلن تائين عباسي انتظام سان وابستگيون رهيون. سندس وڏو بزرگ واضح، عباسي خليفي [[ابو جعفر منصور]] جو آزاد ڪيل شخص ۽ مولا هو. واضح کي عباسي انتظام ۾ اهم ذميواريون مليون ۽ آذربائيجان، آرمينيا ۽ مصر سان لاڳاپيل سرڪاري عهدن تي پڻ ڪم ڪيائين.<ref name="Agari2013"/> اليعقوبيءَ جي والد ۽ ڏاڏي بابت پڻ بريد، سرڪاري خبررساني ۽ انتظامي خدمتن سان وابستگيءَ جا احوال ملن ٿا. سندس خاندان جي بغداد ۾ آباد ٿيڻ جو تعلق عباسي گاديءَ واري شهر جي قيام واري دور سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="AnthonyGordon2018"/> واضح جي وفات بابت روايت موجب عباسي خليفي الهادي جي دور ۾ 169هه ڌاري کيس قتل ڪيو ويو. انهيءَ روايت کي خاندان جي سياسي پسمنظر جي هڪ تاريخي خبر طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="Agari2013"/> === نسلي پسمنظر بابت اختلاف === اليعقوبيءَ جي نسلي اصليت بابت ماخذ متفق نه آهن. ڪجهه محققن کيس ايراني نسل سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي، جڏهن ته آرمينيائي پسمنظر جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. جديد تحقيق سندس خاندان جي عراقي ۽ عباسي انتظامي ماحول سان وابستگيءَ تي زور ڏئي ٿي. تنهنڪري سندس نسلي سڃاڻپ کي بنا قطعي شاهدين جي ڪنهن هڪ قوم سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي.<ref name="Agari2013"/><ref name="Anthony2016"/> == ابتدائي زندگي == اليعقوبيءَ جي ڄمڻ جو سال قطعي طور معلوم ناهي. روايتي سوانحي بيانن موجب سندس پيدائش بغداد ۾ ٿي. جديد تحقيق سندس ابتدائي زندگيءَ بابت محدود معلومات جي نشاندهي ڪري ٿي؛ تنهنڪري سندس ڄمڻ جي تاريخ بابت اندازن کي يقيني حقيقت نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Agari2013"/><ref name="AnthonyGordon2018"/> سرڪاري عملدارن جي خاندان ۾ پرورش سبب کيس عباسي سلطنت جي انتظام، مالي نظام، شهرن، درٻارن ۽ سياسي معاملن سان واقفيت حاصل ٿي. سندس تصنيفن ۾ اهڙي انتظامي تجربي جا ڪيترائي اثر نظر اچن ٿا. == سفر ۽ سرڪاري خدمتون == === آرمينيا ۾ قيام === اليعقوبيءَ پنهنجي زندگيءَ جو هڪ حصو [[آرمينيا]] ۾ گذاريو. بعد جي جاگرافيدان [[ابن الفقيه]] وٽ محفوظ ٿيل هڪ روايت موجب هو اتي مقامي حڪمرانن ۽ عملدارن جي تحرير ۽ دفتري انتظام سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="AnthonyGordon2018"/> === خراسان ۽ طاهري خاندان === آرمينيا کان پوءِ اليعقوبيءَ جو تعلق [[خراسان]] ۽ [[طاهري خاندان]] جي سرڪاري ماحول سان ٿيو. سندس خدمتن جو ذڪر نيشاپور ۽ اصفهان سان لاڳاپيل روايتن ۾ ملي ٿو. 258هه/872–873ع ڌاري صفارين هٿان طاهري اقتدار جي خاتمي کان پوءِ سندس زندگيءَ جو نئون مرحلو شروع ٿيو.<ref name="AnthonyGordon2018"/> ڪجهه پراڻن ماخذن ۾ 260هه/874ع جي لڳ ڀڳ آرمينيا ۽ خراسان سان سندس وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب سندس سفرن جي مڪمل ترتيب قطعي طور طئي ڪرڻ ڏکيو آهي.<ref name="Agari2013"/> === مصر ۽ طولوني حڪومت === خراسان کان پوءِ اليعقوبي مصر ڏانهن ويو، جتي [[طولوني خاندان]] جي دور ۾ سندس سرڪاري سرگرمين جا شاهد ملن ٿا. 265هه/878ع ۾ [[احمد بن طولون]] جي حڪومت دوران برقه ۾ خراج ۽ مالي انتظام سان سندس وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AnthonyGordon2018"/> مصر ۾ رهڻ سبب کيس طولوني حڪومت جي سياسي، اقتصادي ۽ انتظامي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ٿي. سندس لکڻين ۾ مصر جي شهرن، محصولن ۽ حڪمرانن بابت تفصيل محفوظ آهن. === 292هه ۾ مصر جون سياسي تبديليون === 292هه/905ع ۾ عباسي حڪومت مصر تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ طولوني خاندان جي اقتدار جو خاتمو ٿيو. بعد جي مؤرخن وٽ محفوظ ٿيل روايتن ۾ اليعقوبيءَ سان منسوب شعر ۽ احوال انهيءَ سياسي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهن. انهن روايتن جي بنياد تي جديد محقق سندس 905ع تائين زنده هجڻ جو ثبوت پيش ڪن ٿا.<ref name="AnthonyGordon2018"/> === هند، چين ۽ ٻين علائقن بابت معلومات === اليعقوبيءَ جي لکڻين ۾ هند، سنڌ، چين، ايران، خراسان، شام، مصر ۽ اتر آفريڪا بابت معلومات ملي ٿي. پراڻن سوانحي بيانن ۾ انهن مان ڪيترن علائقن ڏانهن سندس سفر جو ذڪر ڪيو ويو آهي، پر جديد تحقيق ذاتي سفر ۽ ٻين ماڻهن کان گڏ ڪيل معلومات ۾ فرق ڪري ٿي.<ref name="Anthony2016"/> ممڪن آهي ته هند ۽ چين بابت سندس ڪيترائي بيان واپارين، سامونڊي مسافرن، حاجين ۽ ٻين خبر ڏيندڙن کان حاصل ٿيل هجن. انهيءَ ڪري هند ۽ چين جو سندس ذاتي سفر يقيني طور ثابت ٿيل نه آهي. == معلومات گڏ ڪرڻ ۽ تحقيق جو طريقو == اليعقوبيءَ ''ڪتاب البلدان'' جي مقدمي ۾ بيان ڪيو ته هو جوانيءَ کان مختلف ملڪن، شهرن ۽ انهن جي وچ ۾ فاصلن بابت ڄاڻ حاصل ڪرڻ جو شوقين هو. هو مختلف علائقن جي ماڻهن کان سندن وطن، شهرن، رستن ۽ حالتن بابت سوال ڪندو هو ۽ حاصل ٿيل معلومات کي ٻين ڄاڻو ماڻهن کان پڇي پرکڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="BuldanPrimary">{{cite book |last=al-Yaʿqūbī |title=Kitāb al-Buldān |editor-last=Juynboll |editor-first=A. W. T. |publisher=Brill |location=Leiden |year=1861 |url=https://archive.org/details/kitabalbuldan00yaquuoft |language=ar}}</ref> سندس تحقيق ۾ ذاتي مشاهدي، سرڪاري انتظامي ڄاڻ، مسافرن جي بيانن، واپارين جي خبرن ۽ اڳين ڪتابن مان حاصل ٿيل معلومات جو ميلاپ نظر اچي ٿو. == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == اليعقوبيءَ جي تاريخ نويسيءَ ۾ عالمي تاريخ جو تصور اهم حيثيت رکي ٿو. هن اسلامي تاريخ کان اڳ جي مختلف قومن، تهذيبن، مذهبن ۽ بادشاهتن کي پڻ پنهنجي تاريخي بيان جو حصو بڻايو. ''تاريخ اليعقوبي'' ۾ قديم تاريخ جي روايتن بابت شڪ ۽ اختلاف جو ذڪر پڻ ملي ٿو. هن پنهنجي بيان لاءِ اڳين مؤرخن، روايتن ۽ علمي متنن مان فائدو ورتو.<ref name="Agari2013"/> سندس استعمال ڪيل ماخذن ۾ [[ابن اسحاق]]، [[واقدي]]، [[مدائني]]، [[هشام بن محمد ڪلبي]] ۽ [[هيثم بن عدي]] جهڙن مؤرخن جون روايتون شامل آهن. علم نجوم ۽ حساب جي حوالي سان هن [[ماشاءالله بن اثري]] ۽ [[محمد بن موسى خوارزمي]] جهڙن عالمن جي علمي مواد مان پڻ فائدو ورتو.<ref name="Agari2013"/> == تصنيفون == اليعقوبيءَ جون ٽي اهم تصنيفون مڪمل يا وڏي حد تائين محفوظ صورت ۾ موجود آهن. انهن کان سواءِ بعد جي مؤرخن ۽ ڪتابيات نويسن وٽ سندس ٻين ڪتابن جا نالا ۽ اقتباس پڻ محفوظ آهن.<ref name="Brill2018"/> === تاريخ اليعقوبي === '''تاريخ اليعقوبي'''، جنهن کي ''تاريخ ابن واضح'' ۽ ''ڪتاب التاريخ'' پڻ چيو ويندو آهي، سندس مشهور عالمي تاريخ آهي. ڪتاب جي موجوده متن جا ٻه وڏا حصا آهن. ان جي شروعاتي مواد جو ڪجهه حصو ضايع ٿي چڪو آهي.<ref name="Agari2013"/> ==== اسلام کان اڳ جي تاريخ ==== پهرئين حصي ۾ قديم قومن، نبين، بادشاهن ۽ تهذيبن جي تاريخ شامل آهي. ان ۾ بني اسرائيل، سرياني، بابلي، آشوري، ايراني، هندي، چيني، يوناني، رومي، مصري، حبشي ۽ اسلام کان اڳ جي عرب قومن بابت احوال ملن ٿا. هن قديم قومن جي سياسي تاريخ سان گڏ سندن مذهبن، فلسفي، ادب ۽ علمي روايتن جو پڻ ذڪر ڪيو. ڪجهه بيانن ۾ بائبل ۽ ٻين قديم تاريخي متنن مان حاصل ڪيل مواد شامل آهي.<ref name="Agari2013"/> ==== اسلامي تاريخ ==== ٻيو حصو حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ کان شروع ٿي ابتدائي خلافت، اموي ۽ عباسي دور جي سياسي تاريخ تائين پهچي ٿو. موجوده متن جو آخري حصو تقريباً 259هه/872–873ع جي واقعن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Agari2013"/> هن حصي ۾ حڪمرانن جي اقتدار، سياسي اختلافن، جنگين، مقررين، وفاتن، حج جي انتظام ۽ عباسي سلطنت جي مختلف صوبن بابت معلومات محفوظ آهي. ==== قلمي نسخا ==== جديد تحقيقي اشاعت موجب ''تاريخ اليعقوبي'' جا ٻه اهم قلمي نسخا علمي تحقيق ۾ استعمال ڪيا ويا آهن. هڪ چوڏهين صديءَ جو نامڪمل نسخو مانچسٽر جي جان رائلينڊز لائبريريءَ ۾ محفوظ آهي، جڏهن ته ٻيو 1685ع جو نسخو ڪيمبرج يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="Brill2018"/> ==== ڇاپا ۽ ترجما ==== ''تاريخ اليعقوبي'' جو هڪ اهم علمي ڇاپو ايم. ٽي. هائوٽسما جي تحقيق سان 1883ع ۾ ليڊن مان ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو. بعد ۾ نجف ۽ بيروت مان پڻ مختلف ڇاپا شايع ٿيا.<ref name="Agari2013"/> 2018ع ۾ برِل پبلشرز اليعقوبيءَ جي محفوظ ٿيل تصنيفن جو انگريزي ترجمو ۽ تحقيقي تعارف ٽن جلدن ۾ شايع ڪيو، جنهن ۾ سندس تاريخ پڻ شامل آهي.<ref name="Brill2018"/> === ڪتاب البلدان === '''ڪتاب البلدان''' اليعقوبيءَ جو اهم جاگرافيائي ڪتاب آهي. هي ابتدائي اسلامي دور جي جاگرافيائي ادب ۾ شهرن، رستن، انتظامي مرڪزن، آبادي، محصولن ۽ تجارتي رابطن بابت هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="BuldanPrimary"/><ref name="Agari2013"/> اليعقوبيءَ هن ڪتاب جي بنيادي تصنيف تقريباً 278هه/891ع ۾ مڪمل ڪئي. ڪتاب جي شروعات بغداد ۽ سامرا جي تفصيلي بيان سان ٿئي ٿي. [[File:Kitab al-Buldan-manuscript of Muchlinski.jpg|thumb|''ڪتاب البلدان'' جي هڪ قلمي نسخي جو ورق؛ وڪيميڊيا ڪامنز تي محفوظ تصوير.]] ==== بغداد ۽ سامرا ==== اليعقوبيءَ بغداد جي شهرسازي، مختلف محلن، بازارن، واهن، رستن ۽ سرڪاري عمارتن بابت تفصيلي ڄاڻ ڏني. سامرا جي بيان ۾ پڻ شهري تنظيم ۽ عباسي حڪمرانن جي تعميراتي سرگرمين جو احوال ملي ٿو.<ref name="BuldanPrimary"/> ==== علائقائي ترتيب ==== ''ڪتاب البلدان'' ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن کي جاگرافيائي رخن ۽ انتظامي علائقن جي بنياد تي بيان ڪيو ويو آهي. ان ۾ اوڀر، ڏکڻ، اتر ۽ اولهه جي علائقن بابت معلومات شامل آهي. ڪتاب ۾ شهرن جي وچ ۾ فاصلا، بريد جون منزلون، فصل، مقامي پيداوار، آبادي ۽ خراج جا تفصيل پڻ ملن ٿا.<ref name="Agari2013"/> ==== قلمي نسخن جي حالت ==== ''ڪتاب البلدان'' جو موجوده متن نامڪمل آهي. ان جي قلمي روايت سان لاڳاپيل اهم نسخو ميونخ ۾ محفوظ آهي، جڏهن ته برلن ۽ استنبول جي نسخن جو پڻ علمي تحقيق ۾ ذڪر ملي ٿو. ڪجهه علائقائي حصا ضايع ٿي وڃڻ سبب بعد جي جاگرافيدانن وٽ محفوظ اقتباسن جي مدد سان انهن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي وئي آهي.<ref name="Brill2018"/> ==== ڇاپا ۽ ترجما ==== ''ڪتاب البلدان'' جو پهريون اهم ڇاپو اي. ڊبليو. ٽي. يوينبول 1861ع ۾ ليڊن مان شايع ڪيو. ايم. جي. ڊي گوئي 1892ع ۾ ان کي ٻيهر علمي تحقيق سان شايع ڪيو. بعد ۾ گاستون ويئت فرانسيسي، محمد ابراهيم آيتي فارسي ۽ مراد آغاري ترڪي ترجما تيار ڪيا.<ref name="Agari2013"/> === مشاڪلة الناس لزمانهم === '''مشاڪلة الناس لزمانهم وما يغلب عليهم في كل عصر''' اليعقوبيءَ جي سماجي ۽ سياسي موضوع تي مختصر تصنيف آهي. هن رسالي ۾ ابتدائي اسلامي حڪمرانن کان وٺي عباسي خليفي [[المعتضد بالله]] تائين حڪمرانن جي لباس، عادتون، اخلاق، طرز زندگي ۽ عوام تي سندن اثر جو جائزو ورتو ويو آهي. هن ڪتاب جو بنيادي موضوع اهو آهي ته حڪمرانن جا رويا ۽ سماجي عادتون ڪيئن سندن دور جي عملدارن ۽ رعيت ۾ رواج وٺن ٿيون.<ref name="Agari2013"/> هن رسالي جو هڪ قلمي نسخو استنبول جي هڪ ڪتب خاني ۾ محفوظ آهي. ڊبليو. جي. ملورڊ ان کي 1962ع ۾ شايع ڪيو ۽ 1964ع ۾ انگريزي ترجمو پڻ پيش ڪيو.<ref name="Millward1964">{{cite journal |last=Millward |first=William G. |title=The Adaptation of Men to Their Time: An Historical Essay by al-Yaʿqūbī |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=84 |issue=4 |pages=329–342 |year=1964 |language=en}}</ref> == ٻين منسوب ۽ گم ٿيل تصنيفن جو احوال == اليعقوبيءَ سان ٻين ڪيترين تصنيفن جا نالا پڻ منسوب ڪيا ويا آهن. انهن مان ڪجهه ڪتاب محفوظ نه رهيا آهن ۽ سندن وجود بابت معلومات بعد جي مصنفن جي حوالن يا اقتباسن مان ملي ٿي.<ref name="Brill2018"/> === هاشمين ۽ عباسي خاندان جي تاريخ === بعد جي مؤرخن وٽ اليعقوبيءَ جي هاشمي يا عباسي خاندان بابت هڪ الڳ تاريخي تصنيف جو ذڪر ملي ٿو. ان جو مڪمل متن محفوظ ناهي، پر ڪجهه روايتون ٻين تاريخي ڪتابن ۾ نقل ٿيل آهن. === طاهري خاندان بابت تصنيف === طاهري خاندان جي سياسي ۽ فوجي تاريخ بابت اليعقوبيءَ سان منسوب هڪ الڳ تصنيف جو ذڪر ملي ٿو. ان جي مڪمل صورت اڄ دستياب نه آهي. === رومي سلطنت بابت تصنيف === اليعقوبيءَ سان بازنطيني يا رومي سلطنت جي جاگرافي، فوجي انتظام ۽ سياسي نظام بابت هڪ الڳ تحرير منسوب آهي. انهيءَ موضوع جو ڪجهه مواد سندس ٻين لکڻين ۽ بعد جي حوالن سان لاڳاپيل آهي. === اتر آفريڪا جون فتوحات === اتر آفريڪا جي ابتدائي اسلامي فتوحات بابت پڻ هڪ تصنيف اليعقوبيءَ سان منسوب ڪئي وئي آهي، پر ان جو مڪمل متن محفوظ نه آهي. === خوشبودار شين بابت تحرير === بعد جي ادبي ۽ علمي ڪتابن ۾ اليعقوبيءَ سان منسوب خوشبودار شين، مشڪ، عنبر ۽ عطر بابت مواد جا حوالا ملن ٿا. انهن گم ٿيل تصنيفن جا عنوان ۽ انتساب مختلف ڪتابياتي ماخذن ۾ مختلف صورتن ۾ ملي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي محفوظ ٿيل ٽن وڏين تصنيفن جي برابر حيثيت سان پيش ڪرڻ مناسب ناهي.<ref name="Brill2018"/> == هند ۽ سنڌ بابت معلومات == === هند ۽ سنڌ جي علمي روايتن جو ذڪر === اليعقوبيءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ هند ۽ سنڌ بابت معلومات ملي ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن هند ۽ سنڌ جي فلسفي، حڪمت، طب، علم نجوم ۽ ادب بابت احوال ڏنو آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=اليعقوبي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8%D9%8A |language=sd}}</ref> هن هند جي عالمن ۽ علمي روايتن بابت مختلف بيان محفوظ ڪيا، جن کي نائين صديءَ جي علمي ۽ تاريخي تصور جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ گهرجي. === سڌانت ۽ فلڪياتي علم === سنڌيانا ۾ اليعقوبيءَ سان منسوب روايت موجب هند ۽ سنڌ جي عالمن وٽ ''سڌانت'' نالي فلڪياتي ۽ حسابي علم سان لاڳاپيل تصنيف مشهور هئي. اسلامي علمي تاريخ ۾ هندستاني فلڪياتي متنن جي عربي ترجمن ۽ ''سنڌ هند'' نالي فلڪياتي روايت جو اهم مقام آهي. تنهن هوندي به هن علمي روايت ۾ شامل [[يعقوب بن طارق]] ۽ مؤرخ اليعقوبي ٻه الڳ شخصيتون آهن.<ref name="Sindhiana"/> === سنڌ جي شهرن ۽ رستن بابت معلومات === ''ڪتاب البلدان'' ۾ هند ۽ سنڌ سان لاڳاپيل جاگرافيائي ۽ تجارتي معلومات ملي ٿي. اسلامي دور جي سنڌ جي شهرن، رستن ۽ علائقائي انتظام جي تحقيق ۾ اهڙن جاگرافيائي ماخذن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="BuldanPrimary"/> === سنڌ جي عباسي گورنرن بابت احوال === ''تاريخ اليعقوبي'' ۾ عباسي خلافت جي مختلف صوبن جي انتظامي تبديلين جو ذڪر موجود آهي. سنڌ جي تاريخ بابت تحقيق ۾ [[عنبسه بن اسحاق]] ۽ [[هارون بن ابي خالد مروزي]] سان لاڳاپيل روايتون پڻ بحث هيٺ اچن ٿيون. انهن واقعن بابت اليعقوبيءَ جي روايت کي [[بلاذري]] ۽ ٻين قديم مؤرخن جي بيانن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ماخذن ۾ واقعن جي ترتيب ۽ تاريخن بابت اختلاف ٿي سگهن ٿا.<ref name="YaqubiPrimary">{{cite book |last=al-Yaʿqūbī |title=Tārīkh al-Yaʿqūbī |volume=2 |publisher=Dār Ṣādir |location=Beirut |language=ar |url=https://ablibrary.net/book_content/b/6657/486?lang=ar}}</ref> == مذهبي ۽ فڪري لاڙو == اليعقوبيءَ جي مذهبي سڃاڻپ ۽ تاريخ نويسيءَ جي فڪري رخ بابت جديد علمي تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي. === شيعي لاڙي بابت پراڻو موقف === ايم. جي. ڊي گوئي ۽ ايم. ٽي. هائوٽسما جهڙن محققن اليعقوبيءَ جي تاريخي بيانن ۾ شيعي لاڙي جي نشاندهي ڪئي. بعد جي محققن پڻ اهل بيت ۽ حضرت علي بابت سندس بيانن کي ان بحث ۾ اهم سمجهيو.<ref name="Anthony2016"/> === متبادل علمي تشريحون === ڊبليو. جي. ملورڊ ۽ ايو مارڪيٽ اليعقوبيءَ جي مذهبي لاڙي ۽ سندس استعمال ڪيل مختلف روايتن جو جائزو ورتو. ڪجهه محققن کيس واقفيه يا موسويه شيعي روايت سان پڻ ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها نسبت قطعي طور ثابت ٿيل نه آهي.<ref name="Anthony2016"/> ايلٽن ايل. ڊينيئل 2004ع ۾ سندس شيعي سڃاڻپ بابت استعمال ٿيل ڪجهه دليلن تي نظرثاني ڪئي. هن خبردار ڪيو ته بعد جي قلمي نسخن ۾ شامل عنوانن ۽ عبارتن کي لازمي طور مصنف جا اصل لفظ نٿو سمجهي سگهجي. === جديد تحقيقي جائزو === شان ڊبليو. اينٿني 2016ع ۾ شايع ٿيل مقالي ۾ اليعقوبيءَ جي شيعي سڃاڻپ بابت اڳين تحقيق ۽ موجود تاريخي شاهدين جو ٻيهر جائزو ورتو. هن سندس ابتدائي اسلامي تاريخ جي بيان ۾ هڪ نمايان شيعي فڪري رخ جي نشاندهي ڪئي، پر سندس مذهبي سڃاڻپ کي سمجهڻ لاءِ وسيع تاريخي پسمنظر کي پڻ اهم قرار ڏنو.<ref name="Anthony2016"/> انهيءَ ڪري اليعقوبيءَ جي مذهبي لاڙي بابت مختلف علمي تشريحون موجود آهن، جن کي تاريخي تحقيق ۾ هڪٻئي کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == اليعقوبيءَ جي تصنيفن جي اهميت انهن جي موضوعاتي وسعت ۽ قديم معلومات جي محفوظ ٿيڻ سبب آهي. ''تاريخ اليعقوبي'' ۾ اسلامي تاريخ سان گڏ قديم قومن ۽ تهذيبن جو احوال ملي ٿو. ''ڪتاب البلدان'' ۾ شهرن، رستن، محصولن، مقامي پيداوار ۽ انتظامي علائقن بابت مواد موجود آهي. ''مشاڪلة الناس لزمانهم'' حڪمرانن ۽ عوام جي سماجي لاڳاپن بابت هڪ الڳ موضوع پيش ڪري ٿو.<ref name="Brill2018"/> بعد جي اسلامي تاريخ نويسي ۽ جاگرافيائي ادب ۾ اهڙي مواد مان فائدو ورتو ويو. سندس تصنيفون جديد محققن لاءِ پڻ عباسي دور جي سياسي، سماجي، اقتصادي ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم آهن. == اهم تصنيفن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | اليعقوبيءَ جون اهم تصنيفون ! style="background:#dceaf5;" | ڪتاب ! style="background:#dceaf5;" | موضوع ! style="background:#dceaf5;" | محفوظ ٿيڻ جي حالت |- | ''تاريخ اليعقوبي'' | قديم قومن ۽ اسلامي دور جي عالمي تاريخ | ٻن وڏن حصن ۾ محفوظ؛ شروعاتي مواد جو ڪجهه حصو ضايع. |- | ''ڪتاب البلدان'' | شهر، رستا، جاگرافي، محصول ۽ انتظام | نامڪمل قلمي روايت ۾ محفوظ. |- | ''مشاڪلة الناس لزمانهم'' | حڪمرانن جون عادتون ۽ سماجي اثر | مختصر رسالي جي صورت ۾ محفوظ. |- | هاشمين جي تاريخ بابت منسوب تصنيف | هاشمي ۽ عباسي خاندان جي تاريخ | مڪمل متن موجود نه آهي. |- | طاهري خاندان بابت منسوب تصنيف | طاهري حڪومت ۽ فوجي تاريخ | مڪمل متن موجود نه آهي. |- | رومي سلطنت بابت منسوب تصنيف | بازنطيني سياسي ۽ جاگرافيائي انتظام | مڪمل متن موجود نه آهي. |- | اتر آفريڪا جي فتوحات بابت منسوب تصنيف | اسلامي فتوحات | مڪمل متن موجود نه آهي. |} == زندگيءَ جي تاريخي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | اليعقوبيءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا ! style="background:#dceaf5;" | دور يا سال ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | نائين صدي عيسوي | غالباً بغداد ۾ پيدائش؛ قطعي تاريخ نامعلوم. |- | نائين صديءَ جو وچيون دور | آرمينيا ۾ رهائش ۽ سرڪاري تحرير جون خدمتون. |- | 258هه/872–873ع تائين | خراسان ۽ طاهري حڪومت سان وابستگي. |- | 265هه/878ع | مصر جي طولوني حڪومت دوران برقه جي مالي انتظام سان لاڳاپو. |- | تقريباً 278هه/891ع | ''ڪتاب البلدان'' جي بنيادي تصنيف. |- | 284هه/897ع | ڪجهه قديم ماخذن ۾ ڄاڻايل، پر جديد تحقيق موجب مشڪوڪ وفات جو سال. |- | 292هه/905ع | مصر ۾ طولوني اقتدار جي خاتمي سان لاڳاپيل روايتن ۾ سندس موجودگي. |- | 295هه/908ع کان پوءِ | جديد تحقيقي شاهدين موجب سندس زنده هجڻ جو امڪان. |} == وفات بابت تاريخي اختلاف == اليعقوبيءَ جي وفات جي سال بابت پراڻن ۽ جديد ماخذن ۾ اختلاف آهي. [[ياقوت حموي]] وٽ سندس وفات 284هه/897ع ۾ مصر ۾ ٿيڻ جو بيان ملي ٿو. جديد تحقيق موجب انهيءَ تاريخ جو تعلق ممڪن طور هڪ ٻي همعصر شخصيت، احمد بن اسحاق بن واضح العسال، سان گڏجي ويو هو.<ref name="AnthonyGordon2018"/> اليعقوبيءَ سان منسوب 292هه/905ع جي مصر بابت روايتون ۽ 295هه/908ع کان پوءِ سان لاڳاپيل شعري شاهدين جي بنياد تي ڪجهه جديد محققن سندس وفات 908ع کان پوءِ ٿيڻ جو امڪان پيش ڪيو آهي.<ref name="AnthonyGordon2018"/> تنهنڪري سندس وفات لاءِ ڪنهن هڪ سال کي قطعي طور مقرر ڪرڻ بدران تاريخي اختلاف کي واضح رکڻ وڌيڪ مناسب آهي. == جديد دور ۾ تحقيق ۽ اشاعت == اليعقوبيءَ جي تصنيفن تي جديد تحقيق ۾ عربي قلمي نسخن جي ڀيٽ، ڪتابياتي تاريخ، تاريخ نويسيءَ جي طريقن ۽ مذهبي فڪري لاڙن بابت بحث شامل آهن. 2018ع ۾ برِل طرفان شايع ٿيل ''The Works of Ibn Wāḍiḥ al-Yaʿqūbī: An English Translation'' ٽن جلدن تي مشتمل تحقيقي اشاعت آهي. ان ۾ سندس محفوظ تصنيفن جا انگريزي ترجما، تعارفي مقالا، سوانحي تحقيق ۽ ٻين قديم ماخذن ۾ محفوظ ٿيل اقتباس شامل ڪيا ويا آهن.<ref name="Brill2018"/> == پڻ ڏسو == * [[تاريخ اليعقوبي]] * [[ڪتاب البلدان]] * [[عباسي خلافت]] * [[طاهري خاندان]] * [[طولوني خاندان]] * [[بلاذري]] * [[طبري]] * [[ابن خرداذبه]] * [[يعقوب بن طارق]] * [[عنبسه بن اسحاق]] * [[هارون بن ابي خالد مروزي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * al-Yaʿqūbī. ''Tārīkh al-Yaʿqūbī''. Edited by M. Th. Houtsma. Leiden, 1883. * al-Yaʿqūbī. ''Kitāb al-Buldān''. Edited by A. W. T. Juynboll. Leiden: Brill, 1861. * al-Yaʿqūbī. ''Kitāb al-Buldān''. Edited by M. J. de Goeje. Leiden, 1892. * Gordon, Matthew S., Chase F. Robinson, Everett K. Rowson and Michael Fishbein, eds. ''The Works of Ibn Wāḍiḥ al-Yaʿqūbī: An English Translation''. 3 vols. Leiden: Brill, 2018. * Anthony, Sean W. “Was Ibn Wāḍiḥ al-Yaʿqūbī a Shiʿite Historian? The State of the Question.” ''Al-ʿUṣūr al-Wusṭā'' 24 (2016): 15–41. * Daniel, Elton L. “Al-Yaʿqūbī and Shiʿism Reconsidered.” In ''ʿAbbasid Studies'', 2004, pp. 209–232. * Millward, William G. “The Adaptation of Men to Their Time: An Historical Essay by al-Yaʿqūbī.” ''Journal of the American Oriental Society'' 84, no. 4 (1964): 329–342. * Marquet, Yves. “Le Šīʿisme au IXe siècle à travers l'histoire de Yaʿqūbī.” ''Arabica'' 19 (1972): 1–45, 101–138. * Ağarı, Murat. “Ya‘kūbî.” ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', vol. 43, 2013, pp. 287–288. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://islamansiklopedisi.org.tr/yakubi اليعقوبي — ترڪي اسلام انسائيڪلوپيڊيا] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8%D9%8A اليعقوبي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://www.middleeastmedievalists.com/wp-content/uploads/2016/12/UW-24-Anthony.pdf اليعقوبيءَ جي مذهبي سڃاڻپ بابت تحقيقي مقالو] * [https://archive.org/details/kitabalbuldan00yaquuoft ڪتاب البلدان جو قديم عربي ڇاپو] * [https://www.degruyterbrill.com/serial/brlihc-b/html اليعقوبيءَ جي تصنيفن جو جديد انگريزي ترجمو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kitab_al-Buldan-manuscript_of_Muchlinski.jpg ڪتاب البلدان جو قلمي نسخو — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:مسلمان مؤرخ]] [[زمرو:عرب جاگرافيدان]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:نائين صديءَ جا مؤرخ]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] bctblft16jcv31vzcgcqp82dz78xrpk 0 22687 427251 423250 2026-11-02T22:10:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427251 wikitext text/x-wiki <font face="MB Lateefi" size="4.5"> [[عڪس:AMAR FAYAZ.jpg|thumb|کاٻو|امر فياض حيدرآباد لٽريچر فيسٽيول 2016 ۾]] '''امر فياض ٻُرڙو'''، ({{lang-en| Amar Fayaz Buriro}}) پھرين [[ڊسمبر]]، 1967ع تي پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جي هڪ قديم رياست، [[خير پور ميرس]] جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ ڄاڃي ٻُرڙو ۾ ڄائو. امر هاڻي سنڌي ٻوليءَ جو انجنيئر،<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://sindhila.edu.pk/Amar-Fayaz-Buriro.pdf |accessdate=2016-08-08 |archive-date=2018-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181123111958/http://sindhila.edu.pk/Amar-Fayaz-Buriro.pdf |dead-url=yes }}</ref> اديب ۽ بلاگر آهي. سندس والد جو نالو حمزہ علي ٻُرڙو هو. جيڪو تر جو هڪ ڏاهو، انسان دوست ۽ پيار ڪندڙ ماڻهو هو کيس پنهجي ديس ۽ ٻولي سان بي انتها پيار هو، جنهن امر فياض سميت پنهجي اولاد جي تمام بهترين تربيت ڪئي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://humsari.com/امر-فياض-ٻرڙو-کان-اپريل-2017-۾-ورتل-انٽرويو/|title=امر فياض ٻرڙو کان (اپريل 2017) ۾ ورتل انٽرويو.|last=Abro|first=Zahida|date=2020-07-09|website=Humsari|language=en-US|access-date=2023-02-10}}</ref> == تعليم == امر ابتدائي [[تعليم]] پنھنجي ڳوٺ ڄاڃي ٻُرڙي جي هڪ [[مدرسو (اسلام)|مدرسي]] ۽ گورنمينٽ پرائمري اسڪول ڄاڃي ٻرڙي مان حاصل ڪئي، پوءِ گورنمنٽ ناز هاءِ اسڪول خير پور ميرس مان 1983ع ۾ مئٽرڪ جو امتحان امتيازي نمبرن سان پاس ڪري، گونمنٽ ڪالج آف ٽيڪنالاجي، خير پور ميرس مان مڪينيڪل انجنيئرنگ ۾ ڊپلوما جي ڊگري، 1988ع ۾ حاصل ڪئي. اڳتي هلي نوڪريءَ دوران [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي|شاھ عبدالطيف يونيورسٽي خير پور ميرس]] مان ماسٽرس ڊگري سوشيولاجيءَ ۾ پرائيويٽ اميدوار جي حيثيت سان حاصل ڪئي. ==ڪم ڪارين جو سفر== [[تعليم]] مان فارغ ٿي امر فياض ريڊيو پاڪستان جي انهن اوائلي انائونسرن مان هڪ ٿيو جن ريڊيو اسٽيشن خيرپور تي شروعاتي پروگرام ڪيا. امر سن 1990 ۾ پاڪستان ريلويز ۾ سب انجنئير طور چونڊيو ويو ۽ 1999ع تائين ريلويز ۾ ڪم ڪندو رهيو، پر اتان جي ماحول مان بيزار ٿي هن ريلويز ڇڏي ڏني ۽ بين الاقوامي معيارن کي پرکڻ واري اداري (ISO) ۾ ريجنل انسپيڪٽر طور ڀرتي ٿيو،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://roshni-mc-2k13.blogspot.com/2015/11/profile-amar-fayaz-by-shahnawaz.html|title=Roshni MC-2k13: Profile - Amar Fayaz by Shahnawaz Khaskheli|last=Roshni|date=2015-11-21|website=Roshni MC-2k13|access-date=2023-02-10}}</ref> وري ڪاسموس ڪميونيڪيشنز ۾ جنرل مينيجر طور خدمتون ادا ڪيائين. بعد ۾ يونائيٽيڊ نيشن ۾ ڪميونيڪيشن آفيسر طور ڪم ڪرڻ لڳو، اتان هن ڪمپيوٽر ٽيڪنالاجيءَ ۾ مهارتون حاصل ڪندو نيٺ پهريون ڀيرو اردو نستعليق نالي ”امر نستعليق“ جو بنياد وڌو، ۽ ڪراچي جي هڪ نجي يونيورسٽيءَ ۾ هيڊ آف ڊپارٽمينٽ انفارميشن ٽيڪنالاجي طور کنيو ويو<ref>[https://iaoj.wordpress.com/2015/06/16/amar-fayaz-buriro-skys-the-limit/ Amar Fayaz Buriro – “Sky’s The Limit” | Indus Asia Online Journal (iaoj)<!-- Bot generated title -->]</ref>. جنھن کان پوءِ امر سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي اهم شاخ لئنگئيج انجنيئرنگ سان سلهاڙيل شعبي جو ڪنسلٽنٽ طور ڪم ڪيو. ھاڻي امر فياض سنڌ جي ثقافت ۽ سياحت کاتي پاران قائم ڪيل اداري عبدالماجد ڀرڳڙي انسٽيٽيوٽ آف لئنگئيج انجنيئرنگ حيدرآباد ۾ پروجيڪٽ ڊائريڪٽر طور سنڌي ٻوليءَ جي ڊجيٽائيزيشن تي ڪم ڪري رھيو آھي. ==ڪارناما== [[فائل:Sindh Graduates Association's Gold Medal.jpg|left|thumb| امر فياض ٻرڙي کي سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن پاران ڏنل گولڊ ميڊل]] * 1996 ۾ پاڪستان جي وڏي انگريزيءَ کان انگريزي ۽ سنڌي ڊڪشنري ترتيب ڏنائين. جيڪا لاهور جي اشاعتي اداري اوريئٽل بڪ سوسائٽيءَ وارن 1997 ۾ ڇپي پڌري ڪئي. * اردو ٻوليءَ جو پهريون ويب بيسڊ نستعليق فونٽ ٺاهيو جنهن جو نالو پنهنجي نسبت سان ”امر نستعليق“ رکي پڌرو ڪيائين جيڪو انتھائي هلڪو هئو ۽ جيڪو ويب سائيٽن تي لڳي پئي سگهيو<ref>{{Citation |title=امر نستعلیق ریلیز! {{!}} اردو محفل فورم<!-- Bot generated title --> |url=http://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D8%A7%D9%85%D8%B1-%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%82-%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%B2.80700/ |access-date=2016-06-15 |archive-date=2016-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629184924/http://www.urduweb.org/mehfil/threads/%D8%A7%D9%85%D8%B1-%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%82-%D8%B1%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%B2.80700/ |url-status=dead}}</ref>. * [[سنڌي ٻولي]] کي ويب پيج تي ٽيڪسٽ بيسڊ اھڙو ڪري ويو جو اھا ھڪ ئي وقت مختلف ٻولين جا فونٽ کڻي پئي سگهي. جيڪو ڪم سنڌي ڪمپيوٽنگ جي بانيڪار عبدالماجد ڀرڳڙيءَ پنھنجي ويب سائيٽ کي امر کان ئي ٺهرايو.<ref>{{Citation |title=امر فياض ٻرڙو<!-- Bot generated title --> |url=http://www.bhurgri.com/bhurgri/amar/contact-us/contact-with-webmaster |accessdate=2016-06-15 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602015835/http://www.bhurgri.com/bhurgri/amar/contact-us/contact-with-webmaster |dead-url=yes }}</ref> * سنڌي ٻولي کي [[گوگل]] جي ٻولين واري فھرست ۾ شامل ڪرائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيائين. * سنڌي ٻوليءَ جي منفرد اکرن کي جاوا ۽ اجڪس ۾ پھريون ڀيرو شناخت ڏنائين جنھن سان ويب جي پروگرامنگ پاڻمرادو سنڌي ٻولي محسوس ڪري ان جي سڌائي ۽ فونٽ کڻي سگهي، جنھن پروگرامنگ کي ورلڊ وائيڊ ويب ڪنسورشيئم معياري سمجهي سڄي دنيا ۾ فعال ڪرايو.<ref>{{Citation |title=MB Samar Sindhi Text Recognizer Script<!-- Bot generated title --> |url=http://sl.sindhila.org/sd/mb-samar-sindhi-text-recognizer-script |accessdate=2016-08-08 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807032551/http://sl.sindhila.org/sd/mb-samar-sindhi-text-recognizer-script |dead-url=yes }}</ref> * امر فياض پنھنجي ٽيم جي اڻٿڪ محنتن کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جو پھريون او سي آر بڻائي عام ڪيو.<ref>[http://sindhexpress.com.pk/epaper/PoPupwindow.aspx?newsID=130485606&Issue=NP_HYD&Date=20170225 Sindh Express News Story<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ھن پھريون ڀيرو شاھ جي رسالي جو ڪارپس سھيڙي سڄي شاھ جي رسالي مان اکري ۽ لفظي ڇيد ڪري دنيا جي پروگرامرن لاءِ عام ڪيو. <ref>{{حوالو_ويب|url=https://bhurgri.com/bhurgri/amar/شاھ-جي-رسالي-جو-لفظي-اڀياس/|title=شاھ جي رسالي جو لفظي اڀياس|website=عبدالماجد ڀرڳڙي|access-date=2023-02-10}}</ref> * امر فياض ٻرڙي انڊرائيڊ سرشتي جي ڪيبورڊ مائڪروسوفٽ سويفٽ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي خودڪار اڳڪٿ شامل ڪئي، جنھن ۾ شاھ جو سڄو رسالو، پھاڪا ۽ عام جملا اڳواٽ رکيائين. ==ادار سازي== امر سنڌي ٻوليءَ جي آئيندي کي مڪمل طور تي محفوظ ڪرڻ لاءِ حڪومت سنڌ کي سنڌي ٻوليءَ جي لئنگئيج انجنيئرنگ لاءِ خودمختيار اداري ٺاھڻ لاءِ پيشڪاري ڏني، جنھن سان حيدرآباد ۾ ”عبدالماجد ڀرڳڙي انسٽيٽيوٽ آف لئنگئيج انجنيئرنگ“ جڙي راس ٿيو جتي اڄ سنڌي ٻوليءَ جي جديد ڊجيٽائيزيشن تي سنڌي ڪمپيوٽنگ جي ٽيم جي سربراھي ڪري رھيو آھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dailysindhhyd.com/2023/01/06/%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a-%d9%bb%d9%88%d9%84%d9%8a%d8%a1%d9%8e-%d9%84%d8%a7%d8%a1%d9%90-%d8%a7%d9%86%d9%81%d8%b1%d8%a7%d8%af%d9%8a-%d8%b7%d9%88%d8%b1-%d9%85%d8%a7%da%bb%d9%87%d9%86-%d8%aa%d9%85%d8%a7/|title=سنڌي ٻوليءَ لاءِ انفرادي طور ماڻهن تمام بهترين ڪم ڪيو آهي:اظهر شاهه|website=Daily Sindh Hyderabad|language=en-US|access-date=2023-02-10|archive-date=2023-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230210081636/http://dailysindhhyd.com/2023/01/06/%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A1%D9%8E-%D9%84%D8%A7%D8%A1%D9%90-%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%A7%DA%BB%D9%87%D9%86-%D8%AA%D9%85%D8%A7/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://thetimenews.tv/ماجد-ڀرڳڙي-انسٽيٽيوٽ-پاران-سنڌي-سڀيتا/|title=ماجد ڀرڳڙي انسٽيٽيوٽ پاران سنڌي سڀيتا لکتن جو فونٽ “ آءِ وي سي اسڪرپٽ فونٽ” متعارف|last=Moderator|first=The Time News|date=2022-04-01|website=The Time News|language=en-US|access-date=2023-02-10|archive-date=2023-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230210081637/https://thetimenews.tv/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%DA%80%D8%B1%DA%B3%DA%99%D9%8A-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%BD%D9%8A%D9%BD%D9%8A%D9%88%D9%BD-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D8%B3%DA%80%D9%8A%D8%AA%D8%A7/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://shabirkumbhar.blogspot.com/2017/04/blog-post_30.html|title=ماجد ڀرڳڙي انسٽيٽيو آف لئنگئيج انجينئرنگ|access-date=2023-02-10}}</ref> ==مڃتائون== * سنڌ گريجوئيٽس ايسوسيئيشن پاران سنڌي ٻوليءَ جي خدمتن تي گولڊ ميڊل <ref>{{حوالو_ويب|url=https://thetimenews.tv/ھڪ-جپسي-ڪالم-رات-۽-ڪمپيوٽر-تي-جھڪيل-ھڪ-پ/|title=ھڪ جپسي ڪالم ... رات ۽ ڪمپيوٽر تي جھڪيل ھڪ پاڇو|last=Moderator|first=The Time News|date=2023-02-17|website=The Time News|language=en-US|access-date=2023-02-24|archive-date=2023-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230224050524/https://thetimenews.tv/%DA%BE%DA%AA-%D8%AC%D9%BE%D8%B3%D9%8A-%DA%AA%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DB%BD-%DA%AA%D9%85%D9%BE%D9%8A%D9%88%D9%BD%D8%B1-%D8%AA%D9%8A-%D8%AC%DA%BE%DA%AA%D9%8A%D9%84-%DA%BE%DA%AA-%D9%BE/|url-status=dead}}</ref> * شاھ جي رسالي جي مڪمل ڊجيٽائيزيشن تي 2017 ۾ لطيف ايوارڊ <ref>{{حوالو_ويب|url=https://sarwan.pk/featured/%da%80%d9%bd-%d8%b4%d8%a7%d9%87%d9%87-%d9%be%da%84%d8%a7%da%bb%d9%8a-%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%aa%d9%82%d8%b1%d9%8a%d8%a8-%db%be-%d8%a8%d9%84%d8%a7%d9%88%d9%84-%da%80%d9%bd%d9%88-%d8%b2%d8%b1/|title=ڀٽ شاهه: پڄاڻي واري تقريب ۾ بلاول ڀٽو زرداري پاران لطيف ايوارڊ تقسيم ڪيا ويا – روزاني سرواڻ|last=S|first=Author: Tariq|last2=ilo|language=en-GB|access-date=2023-02-10|archive-date=2023-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230210081637/https://sarwan.pk/featured/%DA%80%D9%BD-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87-%D9%BE%DA%84%D8%A7%DA%BB%D9%8A-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%A8-%DB%BE-%D8%A8%D9%84%D8%A7%D9%88%D9%84-%DA%80%D9%BD%D9%88-%D8%B2%D8%B1/|url-status=dead}}</ref> * مادر وطن ايوارڊ جيڪو سنڌ ترقي پسند پارٽي يوم مادر وطن تي کيس ڏنو.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://awamiawaz.pk/1019521/|title=امر فياض ٻرڙو کي مادر وطن اوارڊ ڏنو ويو|date=2023-02-25|website=Awami Awaz|language=ur|access-date=2023-02-25}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://thetimenews.tv/يوم-مادر-وطن-جلسي-۾-امر-فياض-ٻرڙو-کي-سائ/|title=يوم مادر وطن جلسي ۾ امر فياض ٻرڙو کي سائنس ۽ ٽيڪنالوجي جو ايوارڊ ڏنو ويو|last=Moderator|first=The Time News|date=2023-02-25|website=The Time News|language=en-US|access-date=2023-02-25|archive-date=2023-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225095939/https://thetimenews.tv/%D9%8A%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D9%88%D8%B7%D9%86-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%8A-%DB%BE-%D8%A7%D9%85%D8%B1-%D9%81%D9%8A%D8%A7%D8%B6-%D9%BB%D8%B1%DA%99%D9%88-%DA%A9%D9%8A-%D8%B3%D8%A7%D8%A6/|url-status=dead}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سافٽ ويئر انجنيئرڱ]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس سان لاڳاپيل ماڻهو]] n16ybmr5ssg9l9k6mj922o1hwlppluq 0 22703 427328 288309 2026-11-03T03:22:01Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427328 wikitext text/x-wiki '''ايوب گل''' [[سنڌ]] ۽ [[سنڌي ٻولي]] جو بهترين شاعر، ناٽڪ نويس، صحافي ۽ ڪالم نگار آهي جنهن جا ڪافي ڪتاب ۽ ڪالم ڇپيل آهن. سندس ڪيترائي سنڌيءَ ۾ ريڊيو ۽ ٽي وي ڊرامه لکيل آهن جن عوام ۾ وڏي مقبوليت ماڻي آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايوب%20گل|title=ايوب گل : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-06-20|archive-date=2019-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105605/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A7%25D9%258A%25D9%2588%25D8%25A8%2520%25DA%25AF%25D9%2584|url-status=dead}}</ref> == زندگي جو احوال== ايوب گل جو پورو نالو محمد ايوب ولد نظام الدين راڄڙ آهي. هن 10 فيبروري 1976ع تي [[ڳوٺ محمد بچل]] [[راڄڙ ]]، [[کپرو تعلقو]]، [[سانگهڙ ضلعو]] ۾ جنم ورتو.هن پرائمري تعليم ڳوٺ محمد بچل راڄڙ مان حاصل,ڪئي ۽ ھٿونگو هاء اسڪول مان ڏھون درجو پاس ڪري انٽر بوائز ڊگري ڪاليج مان ڪيائين. ايوب گل ايم اي جي ڊگري سنڌ يونيورسٽي ڄامشوري مان حاصل ڪئي جڏھن ته هن لکڻ جي باقائدا شروعات 1996ع کاننڪئي, سندس مختلف ادبي رسالن۾ شعر ڇپجندا رهيا , ان سان گڏ هن انهي دور ۾ اخبارن لاء به لکڻ جي ابتدا ڪئي. ڪجهه عرصي تائين ايئن لکڻ جو سلسلو هلڻ کان پوء فيبروري 1999ع ۾ ھن الک اخبار کان پنهنجي صحافتي ڪيريئر جي شروعات ڪئي, جتان پوء روزاني تعمير سنڌ, عبرت, سنڌو, سنڌو مئگزين , ڪوشش, ڪاوش سان جڙيل رهيو ۽ ڪي ٽي اين چئنل اچڻ جي پهرين سال 2003 ع ۾ ايوب گل ڊراما رائيٽنگ جي فيلڊ ۾ پاڻ آزمايو. <ref>[http://mehmood-ghaznvis-world.blogspot.com/2016/05/blog-post_44.html محمود غزنوي بلاگ پوسٽ] سال:2016</ref> == ادبي خدمتون == == ڊراما == ايوب گل 2003ع کان ٽي وي ڊرامن لکڻ جي شروعات ڪئي ۔ سندس پهريون ڊرامو “ٻه ۽ ٻه پنج” هو جيڪو هن ۽ اختر حفيظ گڏجي لکيو ۽ اهو مزاحيا سيريل پهرين سنڌي سيٽلائيٽ چئنل [[ڪي ٽي اين]] تان نشر ٿيو ۔ ان کان پوء ھن لکڻ جي باقائده شروعات ڪئي ۔ هن وقت تائين سندس ست سوپ سيريل ، ٽيهن کان مٿي سيريلز ۽ مني سيريل ، ٻه ٽيلي فلمون ۽ ٻن سون جي قريب سولو پليز ٽيليڪاسٽ ٿي چڪا آھن جڏهن ته سندس ڊرامن لاء لکيل ٽائٽل سانگس جو تعداد ويهن کان مٿي آھي ۔<ref>[http://sindhsalamat.com/threads/39366/ سنڌ سلامت ڊاٽ ڪام]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ڪتاب == ايوب گل جا هن وقت تائين شاعري جا ٽي ڪتاب ڇپجي چڪا آھن: * رنگن جي خانه بدوشي 2010ع *سمونڊ ٿو مونکي سڏي 2011ع<ref>[http://sindhsalamat.com/threads/39058/ سنڌ سلامت ڊاٽ ڪام]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *ھن مونکي ڇڏي ڏنو 2013ع * روشنا (ڇپائي هيٺ) == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:ڊرامه نگار]] [[زمرو:ڪالم نگار]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1976ع جون پيدائشون]] jo168q9s2zlen3hinrbxso7d5d89v9x 0 22762 427332 282481 2026-11-03T03:38:36Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427332 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ايڪتا | image = Ekta First Sindhi Flim Screencapture.jpg | caption = ايڪتا فلم جو هڪ منظر | director = [[هومي واڊيا]] | producer = رام پنجواڻي | writer = کيئلداس فاني | starring = ڪريم بخش نظاماڻي <br/> ڪوشيلا بيگ <br/> مايا ديوي <br/> هري شو داساڻي <br/> چانڊو شو داساڻي <br/> گلشن صوفي | narrator = | cinematography = | music = گلشن صوفي | editing = | studio = واڊيا مووي ٽون اسٽوڊيو، [[ممبئي]] | distributor = | released = 1940 | runtime = | country = [[برطانوي هندستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | budget = | gross = }} '''ايڪتا''' ({{lang-en|Ekta}})، پهرين [[سنڌي فلمن جي فھرست|سنڌي فلم]] هئي،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/44140/|title=محمود مغل جي ڪتاب سنڌ ٽاڪيز جي مهورتي تقريب ۽…|website=SindhSalamat|access-date=2020-06-10}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/1203472|title=Book launched to preserve half a century of Sindhi films|last=Salman|first=Peerzada|date=2015-08-29|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2020-06-10}}</ref><ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20فلمون%20پسمنظر%20۽%20تاريخ|title=سنڌي فلمون پسمنظر ۽ تاريخ : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-09-30|archive-date=2023-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708090359/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A%20%D9%81%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86%20%D9%BE%D8%B3%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1%20%DB%BD%20%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE|url-status=dead}}</ref> جنهن جو هدايتڪار هومي واڊيا ۽ پروڊيوسر رام پنجواڻي هو. هي فلم 1934ع ۾ ٺهڻ شروع ٿي ۽ 1940ع تي مڪمل ٿي ۽ بمبئيءَ مان 1945ع ڌاري رليز ٿي.<ref name=":0"/> واڊيا اسٽوڊيوز، [[ممبئي]] پاران ٺاهيل هن فلم جو اداڪار ڪريم بخش نظاماڻي ۽ اداڪاره ڪوشيلا بيگ هئي.<ref name="awamimugari">{{cite news |last1=مغيري |first1=عبدالمجيد |title=سنڌي فلمن جي سار ڪير لهندو!؟ |url=https://awamiawaz.com/261573/ |accessdate=20 July 2018 |publisher=روزاني عوامي آواز |date=22 April 2018}}</ref><ref name="ES">{{cite web |title=ايڪتا |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايڪتا |website=encyclopediasindhiana.org |publisher=Encyclopedia Sindhiana |accessdate=20 July 2018}}</ref> هن فلم جو موضوع هندو ۽ مسلمانن جي اتحاد هو.<ref name="Rangoonwalla1975">{{cite book|author=Firoze Rangoonwalla|title=75 years of Indian cinema|url=https://books.google.com/books?id=swQwAAAAMAAJ|accessdate=21 July 2018|year=1975|publisher=Indian Book Co.|page=130}}</ref> هي پهرين سنڌي فلم، پنهنجي همعصر فلمن جي نسبت تمام گھٽ وقت واري هئي.<ref name="DNA">{{cite news |last1=Roshni |first1=Nair |title=Will the lights go out on Sindhi cinema? |url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/report-will-the-lights-go-out-on-sindhi-cinema-2074693 |accessdate=21 July 2018 |publisher=DNA India |date=5 April 2015}}</ref> == نمائش == ايڪتا، جي نمائش [[ڪراچي]] جي مشهور سئنيما تاج محل ۾ دهلن شرناين جي گونجار ۾ ٿي هئي. نمائش واري تقريب ۾ سنڌ جو وزيراعظم [[الله بخش سومرو]]، [[جمشيد نسروانجي مهتا|جمشيد نسروانجي]]، [[جمشيد واڊيا]]۽ فلم پروڊيوس رام پنجواڻي مک مهمان هئا.<ref name="ES"/> == ڪلام == هن فلم ۾ ڪل ٻه ڪلام شامل هئا، جن جي شاعري [[کيئلداس فاني]] ڪئي. {| class="wikitable" |- ! ترتيب !! ڪلام !! شاعري !! آواز |- | 1 || مونکي ننڍڙي ڀيڻ کپي || [[کيئلداس فاني]] || گلشن صوفي ۽ ڪوشليا |- | 2 || ڀلو آهي ساري جهان کان || [[کيئلداس فاني]] || گلشن صوفي ۽ ڪوشليا |} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي فلمون]] [[زمرو:ڀارتي فلمون]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جون فلمون]] gbxxg7ws9asgltxr4374mwgkjiovdq0 0 22768 427326 423277 2026-11-03T02:55:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427326 wikitext text/x-wiki '''ايشوري جوتواڻي''' ([[انگريزي]]:Ishwari Jotwani) [[برطانوي هندستان]] ۾ [[سنڌ]] ۾ جنم وٺندڙ [[سنڌي ٻولي]]ءَ جي نامور ليکڪ، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، سفرناما نگار ۽ تعليمدان هئي. سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن. ==زندگي جو احوال== ايشوري جو پورو نالو ايشوري ٽوپڻداس جوتواڻي هو. هن 11 نومبر 1930ع تي [[دادو ضلعو]] جي قديم شهر [[سيوهڻ]] ۾ جنم ورتو. هن پنهنجو ننڍپڻ سيوهڻ شريف ۾ گهاريو. ورهاڱي کان پوءِ والدين سان گڏ [[هندستان]] جي شهر [[پوني]] ۾ رهائش پذير ٿي.<ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايشوري%20جوتواڻي|title=ايشوري جوتواڻي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-10-01|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111134529/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%8A%20%D8%AC%D9%88%D8%AA%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.sindhisangat.com/ishwari_jotwani.php|title=Ishwari Topandas Jotwani {{!}} Sindhi Sangat|website=www.sindhisangat.com|access-date=2020-10-01|archive-date=2022-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007050457/https://www.sindhisangat.com/ishwari_jotwani.php|url-status=dead}}</ref> ==تعليم== ايشوري شروعاتي تعليم پنهنجي اباڻي شهر سيوهڻ مان حاصل ڪئي. وڌيڪ تعليم هندستان جي شهر پونا ۾ حاصل ڪيائين. بي اي ۽ ايم اي جون ڊگريون به پونا ڪاليج مان حاصل ڪيائين. ==ادبي ۽ علمي خدمتون== ايشوري شروع ۾ سياست ۾  حصو ورتو. هن انگريزن خلاف آزاديءَ جي تحريڪ، ڪئٽ انڊيا (Quit India) ۾ ننڍي عمر ۾ حصو ورتو ۽ [[1942ع]] ۾ ڪجهه عرصي لاءِ سينٽرل جيل [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ قيد به رهي. ورهاڱي کان پوءِ هُن هند جي پُوني شهر ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کانپوءِ اُتي  سينٽ ميران هاءِ اسڪول ۽ سينٽ ميران ڪاليج فار گرلس پوني ۾ سنڌيءَ جي استاد طور ذميواريون نڀايون. هوءَ پوني [[يونيورسٽي]]ءَ ۾ سنڌيءَ جي بورڊ آف اسٽيڊيز جي چيئرپرسن، ممبئي يونيورسٽيءَ جي بورڊ آف اسٽڊيءَ جي ميمبر ۽ سنڌي ساهتيه اڪيڊمي دهليءَ جي ميمبر به رهي آهي. واڊيا ڪاليج ۽ سينٽ ميران ڪاليج فار گرلس جي هاسٽل سپريڊنٽ به رهي. سنڌي ساهتيه سڀا‘ پوني جي صدر پڻ رهي.  ايشوري پونا ڪاليج ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ پروفيسر طور ترقي ماڻي خدمتون سرانجام ڏنيون. هن ڪهاڻيون، ناول، مضمون ۽ سفرناما لکيا.<ref name=":1">{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايشوري%20جوتواڻي%202|title=ايشوري جوتواڻي 2 : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-10-01|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111134524/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%8A%20%D8%AC%D9%88%D8%AA%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A%202|url-status=dead}}</ref> ==ڪتاب== *محبت جو تياڳ, (ناول) 1951ع<ref name=":0" /> *الفت جي آڳ, (ناول) 1953ع *ڪامل جون ڪهاڻيون, (ڪهاڻيون)  1993ع امنگن جا آبشار (مضمون ۽ سفرنامو) 1993ع<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/unset0000unse_d3v0|title=Ishwari Jotwani|others=Servants of Knowledge}}</ref> *ڇتر پتي شوا جي (جيوني/ڪٿا) : 1996ع *آکاڻيون پورب ديس جون *امر چتر ڪٿا *ڪوتڪ گلدستو *ڪرامتي ڪوتڪ ==اوارڊ== پروفيسر ايشوري کي  سنڌي ادب ۾ بهترين خدمتن تي نئشنل ڪائونسل فار پروموشن آف سنڌي لئنگئيج (NCPSL) پاران [[2000ع]] ۾ قومي اوارڊ مليو.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ==ديهانت== پروفيسر ايشوري 6 فيبروري [[2013ع]] ۾ پوڻا هندستان ۾ ديهانت ڪري وئي.<ref>مدهوش موهن،پونا ايڪسپريس سفرنامو، ڪويٿا پبليڪيشن حيدرآباد، 2014ع</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليکڪائون]] [[زمرو:ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي عورتون]] [[زمرو:1930ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جا ناول نگار]] sfgimarmtooyh1bpyy7l0n9pauysxhj 0 22836 427253 423252 2026-11-02T22:17:29Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427253 wikitext text/x-wiki {{Short description|شڪارپور ضلعي، سنڌ جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = امروٽ شريف | native_name = امروٽ | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27.8500|68.5833|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[شڪارپور ضلعو]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''امروٽ شريف''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ڳوٺ ۽ ديني مرڪز آهي. ڳوٺ [[ڳڙهي ياسين]] شهر کان لڳ ڀڳ 9 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي.<ref name="Kalhoro2023">{{cite web |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=Anti-Colonial Activists, Mosques and Mystics Of Amrot Sharif |url=https://sindhcourier.com/anti-colonial-activists-mosques-and-mystics-of-amrot-sharif/ |work=Sindh Courier |date=11 January 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> امروٽ شريف جي تاريخي اهميت خاص طور تي سنڌ جي مشهور عالم، صوفي، سماجي سڌارڪ ۽ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل اڳواڻ [[تاج محمود امروٽي|مولانا سيد تاج محمود امروٽي]] سان وابسته آهي. سندس دور ۾ امروٽ شريف ديني تعليم، روحاني تربيت ۽ برطانوي راڄ خلاف سياسي سرگرمين جو هڪ اهم مرڪز بڻيو.<ref name="TFTAmroti">{{cite web |last=Rasheed |first=Shaikh Abdul |title=The Legend of Maulana Taj Mahmood Amroti |url=https://thefridaytimes.com/19-Jun-2020/the-legend-of-maulana-taj-mahmood-amroti |work=The Friday Times |date=19 June 2020 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref name="Ujan1983">{{cite journal |last=Ujan |first=Badruddin |title=Maulana Taj Mahmood Amroti 1857–1929 |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=2 |year=1983 |language=en}}</ref> == جاگرافي == امروٽ شريف [[ڳڙهي ياسين تعلقو|تعلقي ڳڙهي ياسين]] جي ديهه امروٽ ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ امروٽ جو مقام لڳ ڀڳ 27.85° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.583° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Amrot Map |url=https://mapcarta.com/14714682 |work=Mapcarta |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ديهه ۽ ڀرپاسي ۾ ڪلر آباد، ساهڙ ۽ ٻيون ننڍيون وسنديون پڻ واقع آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=امروٽ شريف |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D9%BD+%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D9%81 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == تاريخ == [[File:Maulānā Sayyid Taj Mahmūd Amrōtī.jpg|thumb|left|[[تاج محمود امروٽي|مولانا تاج محمود امروٽي]]، جنهن جي ديني، تعليمي ۽ سياسي سرگرمين سبب امروٽ شريف کي سنڌ جي تاريخ ۾ اهم مقام حاصل ٿيو.]] امروٽ شريف جي جديد تاريخ [[تاج محمود امروٽي|مولانا سيد تاج محمود امروٽي]] سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. هو 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ خيرپور واري علائقي جي ديواني ڳوٺ ۾ ڄائو. ديني تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس خاندان امروٽ ڏانهن منتقل ٿيو ۽ اڳتي هلي هن ڳوٺ کي پنهنجي ديني ۽ سماجي سرگرمين جو مرڪز بڻايو.<ref name="TFTAmroti"/><ref name="Kalhoro2023"/> مولانا امروٽي [[حافظ محمد صديق ڀرچونڊي|حافظ محمد صديق ڀرچونڊيءَ]] جي روحاني سلسلي سان لاڳاپيل هو. امروٽ ۾ سندس سرگرمين جي نتيجي ۾ ڳوٺ قادري-راشدي روحاني سلسلي جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن مان طالب علم ۽ مريد هتي اچڻ لڳا.<ref name="Kalhoro2023"/> == دارالعلوم قاسميه == امروٽ شريف جي تاريخ جو هڪ اهم ادارو هتي قائم ٿيل ديني مدرسو هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مولانا تاج محمود امروٽيءَ 1308هه/1890ع ڌاري مدرسو قائم ڪيو، جنهن کي اڳتي هلي '''دارالعلوم قاسميه''' جي نالي سان سڃاتو ويو.<ref name="Sindhiana"/> مدرسي جي انتظام ۽ تدريس سان سنڌ جي مشهور عالم ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جي اڳواڻ [[عبيدالله سنڌي|مولانا عبيدالله سنڌي]] جو نالو خاص طور لاڳاپيل آهي. هو ديوبند مان تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ 1891ع ڌاري امروٽ آيو ۽ مولانا تاج محمود امروٽيءَ جي صحبت ۾ هتي لڳ ڀڳ ست سال رهيو.<ref name="Kalhoro2023"/> [[File:Molana Sindhi.jpg|thumb|[[عبيدالله سنڌي|مولانا عبيدالله سنڌي]]، جنهن امروٽ شريف ۾ ڪيترائي سال ديني تدريس ۽ فڪري سرگرمين ۾ گذاريا.]] سنڌيانا موجب مدرسي ۾ سنڌ سان گڏ پنجاب ۽ بلوچستان مان پڻ طالب علم تعليم حاصل ڪرڻ ايندا هئا. هتي ديني علمن سان گڏ شاگردن ۾ سماجي شعور ۽ وطن سان وابستگي پيدا ڪرڻ تي پڻ زور ڏنو ويندو هو.<ref name="Sindhiana"/> هن علمي مرڪز سان لاڳاپيل عالمن ۽ شاگردن ۾ [[احمد علي لاهوري|مولانا احمد علي لاهوري]]، مولانا عبدالعزيز ٿريچاڻي، مولوي عبدالرئوف سومرو مرزاپوري، مولوي يار محمد سومرو مرزاپوري ۽ ٻين جا نالا ملن ٿا.<ref name="Sindhiana"/> == ديني ۽ علمي مرڪز == مولانا تاج محمود امروٽيءَ جي دور ۾ امروٽ شريف جو اثر رڳو مقامي سطح تائين محدود نه رهيو. سندس شاگردن ۽ خليفن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مدرسا ۽ ديني مرڪز قائم ڪيا. جديد تحقيق ۾ امروٽ سان لاڳاپيل علمي سلسلي جو اثر شڪارپور ضلعي جي ٻين ڳوٺن، جهڙوڪ نور محمد شجراه، تائين پڻ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=The scholars who shaped Shikarpur |url=https://www.thenews.pk/tns/detail/1404316-the-scholars-who-shaped-shikarpur |work=The News International |date=15 March 2026 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> مولانا امروٽيءَ جي شاگردن ۽ خليفن ۾ مولانا عبدالعزيز ٿريچاڻي، مولانا حمادالله هاليجوي، ميان محمد صالح، سيد دين محمد شاهه، مولانا احمد علي لاهوري ۽ حافظ عبدالعزيز ڪالاباغي جهڙا عالم شامل هئا.<ref name="Kalhoro2023"/> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار == امروٽ شريف جي اهميت ديني تعليم سان گڏ سنڌ جي برطانوي مخالف سياسي تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي. مولانا تاج محمود امروٽي خلافت تحريڪ، عدم تعاون جي تحريڪ ۽ سنڌ جي ٻين سياسي ۽ مذهبي سرگرمين ۾ حصو ورتو.<ref name="TFTAmroti"/><ref name="Ujan1983"/> مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي امروٽ ۾ رهائش سبب هي ڳوٺ ان فڪري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان پڻ ڳنڍجي ويو، جنهن اڳتي هلي برطانوي راڄ خلاف مختلف تحريڪن ۾ ڪردار ادا ڪيو. امروٽ ۾ ديني تدريس ۽ سياسي شعور هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيا.<ref name="Kalhoro2023"/> 1920ع ۾ جيڪب آباد ۾ ٿيل خلافت ڪانفرنس ۾ مولانا تاج محمود امروٽيءَ عدم تعاون جي حق ۾ قرارداد پيش ڪئي، جيڪا منظور ڪئي وئي.<ref name="DailyTimes">{{cite web |last=Ahmed |first=Naeem |title=The prestigious shrine of Amrote Sharif |url=https://dailytimes.com.pk/305157/the-prestigious-shrine-of-amrote-sharif/ |work=Daily Times |date=2 October 2018 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == مسجدون ۽ درگاهه == امروٽ شريف پنهنجي تاريخي مسجدن ۽ مولانا تاج محمود امروٽيءَ جي درگاهه جي ڪري پڻ مشهور آهي. ڳوٺ جي پراڻين مسجدن مان '''مستي خان جامع مسجد''' جو ذڪر تاريخي تحقيق ۾ ملي ٿو. اها مسجد مقامي زميندار مستي خان دل سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Kalhoro2023"/> مولانا تاج محمود امروٽيءَ جي مريدن ۽ شاگردن جو تعداد وڌڻ کان پوءِ هڪ وڏي مسجد تعمير ڪئي وئي. مقامي تاريخ بابت تحقيق ۾ مشهور شڪارپوري رازي عبدالرحيم سومري کي ان مسجد جي اڏاوت سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Kalhoro2023"/> === پاڻيءَ واري مسجد === امروٽ شريف ڀرسان هڪ تاريخي مسجد '''پاڻيءَ واري مسجد''' جي نالي سان مشهور آهي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن علائقي مان کيرٿر واهه جي اڏاوت ٿي رهي هئي ته واهه جو رستو مسجد واري هنڌ سان ٽڪراءَ ۾ آيو. مقامي روايت موجب مولانا تاج محمود امروٽي مسجد ڊاهڻ جي مخالفت ڪئي.<ref name="DailyTimes"/> ان کان پوءِ انجنيئرنگ حل ذريعي مسجد کي برقرار رکندي واهه جو پاڻي ان جي چوڌاري گذاريو ويو ۽ مسجد تائين پهچ لاءِ ٿنڀن تي رستو ٺاهيو ويو. انهيءَ سبب اها عمارت مقامي طور '''پاڻيءَ واري مسجد''' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="DailyTimes"/> == ڇاپخانو ۽ علمي سرگرميون == مولانا تاج محمود امروٽي امروٽ شريف ۾ هڪ ڇاپخانو پڻ قائم ڪيو، جنهن جو نالو مختلف ماخذن ۾ '''محمود المطابع''' جي صورت ۾ ملي ٿو. ان ذريعي ديني مواد ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ قرآن سان لاڳاپيل مواد ڇاپيو ويندو هو.<ref name="DailyTimes"/> مولانا امروٽي سنڌي ٻوليءَ ۾ ديني لکڻين، شاعري ۽ قرآن جي ترجمي ۽ تفسير سان پڻ وابسته رهيو. سندس علمي سرگرمين سبب امروٽ شريف سنڌي ديني ادب جي تاريخ ۾ پڻ اهميت حاصل ڪئي.<ref name="TFTAmroti"/> == تاج محمود امروٽيءَ جي وفات == مولانا تاج محمود امروٽي 5 نومبر 1929ع تي وفات ڪئي ۽ کيس امروٽ شريف ۾ دفن ڪيو ويو. سندس مزار اڄ به ڳوٺ جي اهم مذهبي ماڳن مان هڪ آهي.<ref name="DailyTimes"/><ref name="Ujan1983"/> سندس وفات کان پوءِ به خاندان، شاگردن ۽ خليفن ذريعي امروٽ جو ديني سلسلو جاري رهيو. مولانا سيد محمد شاهه امروٽي ۽ ٻين عالمن بابت سنڌيانا ۾ موجود سوانحي مواد مان پڻ امروٽ جي بعد واري علمي سرگرميءَ جو پتو پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=سيد محمد شاهه امروٽي مولانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%8A%D8%AF+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D9%BD%D9%8A+%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]] |access-date=13 September 2026 |language=sd}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == تعليم == امروٽ شريف ۾ روايتي ديني تعليم سان گڏ جديد سرڪاري تعليم جا ادارا پڻ موجود آهن. سنڌ حڪومت جي اسڪول ڊائريڪٽري ۾ '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول امروٽ شريف''' درج ٿيل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=School Directory: District Shikarpur |url=https://rsu-sindh.gov.pk/contents/SEMIS/14-District_Shikarpur.pdf |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ |access-date=13 September 2026 |language=en}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ڳوٺ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول امروٽ شريف''' پڻ قائم آهي. سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ دستاويزن ۾ هن هاءِ اسڪول کي ڳڙهي ياسين تعلقي، شڪارپور ضلعي جي سرڪاري ثانوي تعليمي اداري طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhBudgetSecondary">{{cite web |title=Secondary Education III — Budget Estimates 2025–2026 |url=https://finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21204-Secondary+-+III.pdf |publisher=[[سنڌ حڪومت]] |year=2025 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> سنڌ حڪومت جي پرائمري تعليم واري بجيٽ ۾ پڻ '''GBPS Amrote Sharif Shikarpur''' لاءِ الڳ سرڪاري اسڪيم درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Primary (District Shikarpur) — Budget Estimates 2025–2026 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CVOLUME_III_Detail%5CSC21188-Primary+%28District+Shikarpur%29.pdf |publisher=[[سنڌ حڪومت]] |year=2025 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == صحت == امروٽ شريف ۾ '''بنيادي صحت مرڪز امروٽ شريف''' قائم آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي صحت مرڪزن واري سرڪاري فهرست ۾ ان کي شڪارپور ضلعي جي سرڪاري '''بنيادي صحت مرڪز''' طور درج ڪيو ويو آهي ۽ ان جو صحت سهولت ڪوڊ 233003 ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Information of the BHUs and RHCs in 15 Districts of Sindh |url=https://nhsp.gos.pk/wp-content/uploads/2025/04/List-of-HF-in-15-Districts-of-NHSP.pdf |publisher=[[سنڌ حڪومت]]، صحت کاتو |access-date=13 September 2026 |language=en}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == انتظامي حيثيت == امروٽ شريف ڳڙهي ياسين تعلقي جي مقامي انتظامي نظام جو حصو آهي. سنڌ هاءِ ڪورٽ ۽ شڪارپور جي ضلعي عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ '''امروٽ''' کي ڳڙهي ياسين واري عدالتي حد سان لاڳاپيل علائقي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Police Stations and Judicial Jurisdiction |url=https://www.districtcourtssindh.gos.pk/shikarpur/PS.html |publisher=District & Sessions Court Shikarpur |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> == اهم تاريخي شخصيتون == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#6b3e26; color:white; padding:8px;" | '''امروٽ شريف سان لاڳاپيل اهم شخصيتون''' |- style="background:#d9ead3;" ! شخصيت ! وابستگي ! اهميت |- | style="background:#fff8e7;" | '''[[تاج محمود امروٽي]]''' | امروٽ شريف جو عالم ۽ روحاني اڳواڻ | ديني تعليم، سماجي سڌارا ۽ برطانوي مخالف سياسي سرگرميون |- | style="background:#eef6ff;" | '''[[عبيدالله سنڌي]]''' | امروٽ ۾ لڳ ڀڳ ست سال تدريس ۽ تربيت | عالم، مفڪر ۽ آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ |- | style="background:#fff8e7;" | '''[[احمد علي لاهوري]]''' | امروٽ جي علمي سلسلي سان وابسته | مشهور عالم ۽ خطيب |- | style="background:#eef6ff;" | '''مولانا عبدالعزيز ٿريچاڻي''' | تاج محمود امروٽيءَ جو شاگرد ۽ خليفو | ديني تعليم ۽ تبليغ |- | style="background:#fff8e7;" | '''سيد محمد شاهه امروٽي''' | امروٽي خاندان سان تعلق | عالم ۽ ديني شخصيت |} == تاريخي اهميت == امروٽ شريف جي اهميت ڪنهن وڏي شهري مرڪز جي حيثيت سبب نه، پر ان جي '''ديني، علمي، روحاني ۽ سياسي تاريخ''' سبب آهي. 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ هتي قائم ٿيل مدرسي، مولانا تاج محمود امروٽي ۽ مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي سرگرمين امروٽ کي سنڌ جي ديني تعليم ۽ برطانوي مخالف فڪري تحريڪن جي اهم مقامي مرڪزن مان هڪ بڻايو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Kalhoro2023"/><ref name="Ujan1983"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="190"> File:Maulānā Sayyid Taj Mahmūd Amrōtī.jpg|مولانا سيد تاج محمود امروٽي File:Molana Sindhi.jpg|مولانا عبيدالله سنڌي </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تاج محمود امروٽي]] * [[عبيدالله سنڌي]] * [[ڳڙهي ياسين]] * [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[احمد علي لاهوري]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * Badruddin Ujan, “Maulana Taj Mahmood Amroti 1857–1929”, ''Sindh Quarterly'', جلد 11، شمارو 2، 1983ع. * Syed Mahmood Shah Bukhari, ''Azadi Jo Imam: Maulana Taj Muhammad Amroti''. * [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، ”امروٽ شريف“. * Zulfiqar Ali Kalhoro, “Anti-Colonial Activists, Mosques and Mystics of Amrot Sharif”, 2023ع. {{Shikarpur District}} [[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]] [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جون وسنديون]] hvqsathofrqjsck3yuk00efqxdt02yh 0 22913 427277 363281 2026-11-02T23:25:52Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427277 wikitext text/x-wiki '''انارڪلي''' ڪتاب [[منگهارام ملڪاڻي|منگهارام اُڌارام ملڪاڻي]]ءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 61 صفحا آهن ۽ قيمت 8 آنا ڄاڻايل آهي. اميچوئر ڊرامئٽڪ سوسائٽي، حيدرآباد طرفان هيمنداس چنديرام، ڇاپو پھريون، نئشنل اليڪٽرڪ پرنٽنگ ورڪس [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان سال 1930ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.<ref>{{Citation |title=انارڪلي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%B1%DA%AA%D9%84%D9%8A |accessdate=2016-06-10 |archive-date=2024-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216203751/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%B1%DA%AA%D9%84%D9%8A |dead-url=yes }}</ref> تاريخدان [[حسام الدين راشدي|پير حسام الدين راشدي]] پنهنجي ابتدائي دؤر ۾ افسانوي ادب ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي هئي. جنهن ڏس ۾ سندس پنج افسانا مولوي عبدالحميد ڀٽيءَ سکر واري جي المُنار رسالي ۾ 35-1934ع ڌاري ڇپيا هئا، جن ۾ '''انارڪلي'''، پاڪدامن عورت، گلن واري ڇوڪري، امانت ۽ بدنصيب شھزادو شامل آهن. انارڪلي افساني ان وقت تمام گهڻي شھرت حاصل ڪئي، ڇو تہ اهو مغليہ دؤر جي هڪ اهم عورت جو ڪردار هو، جنھن کي جھانگير بادشاھ ديوار ۾ چڻايو هو، انارڪلي افسانو جدا چوپڙيءَ جي صورت ۾ پڻ ڇپيو هو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%B1%DA%AA%D9%84%D9%8A%20(%DA%AA%D8%AA%D8%A7%D8%A8)|title=انارڪلي (ڪتاب) : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2024-06-07|archive-date=2024-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240607021637/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%B1%DA%AA%D9%84%D9%8A%20(%DA%AA%D8%AA%D8%A7%D8%A8)|url-status=dead}}</ref> ساڳئي نالي سان ميلارام منگترام واسواڻيءَ جو بہ ڪتاب لکيل آهي، جنھن ۾ 190 صفحا آهن. هيءُ ڪتاب مصنف پاڻ هندستان پريس ڪراچيءَ مان ورهاڱي کان اڳ ڇپايو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%B1%DA%AA%D9%84%D9%8A2 انارڪلي2 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1930ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:1935ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب]] 9dq1cd2r027tlkh35m04i7y5deli6kt 0 22916 427281 239826 2026-11-02T23:30:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427281 wikitext text/x-wiki انب جوڳي، (جنم 1974ع، وفات 14 جولاءِ 2022) ڍولڪ نواز ھيو. انب خان ولد بيکو خان -جوڳي- 1974ع ۾ ٽنڊي الهيار ۾ -جنم- ورتو. سندس ڏاڏو ڪانجي -جوڳي- پڻ ناليوارو ڍولڪ نواز ٿي گذريو آهي. -انب- -جوڳي- ننڍپڻ کان ئي ڍولڪ وڄائڻ جو شوق رکندو هو، جنهنڪري شروع ۾ اڪثر ڊالڊا جو خالي دٻو گڏ کڻندو هو. هن شروعاتي سکيا پنهنجي پڦاٽ راڳي سوڍي جوڳيءَ کان حاصل ڪئي. -ان- کانپوءِ -برادي- فقير کان شاگرديءَ جو سڳو ٻڌايائين ۽ پوءِ ڪلاسيڪل انگ ۾ ڍولڪ وڄائڻ جي سکيا لاءِ -استاد- نذر خان جو شاگرد ٿيو. ڪلاسيڪل انگ واري سکيا ۾ کيس ست سال لڳي ويا. -انب- کي 1988ع ۾ريڊيو -پاڪستان- ۽ شاهه عبداللطيف ڪانفرنس ۾ -استاد- -امير- عليءَ متعارف ڪرايو. -ان- کانسواءِ پي ٽي وي تي پڻ انهيءَ دور ۾ پرفارم ڪيائين. انب خان سنڌ جي ڪيترن ئي فنڪارن سان گڏ محفل ڪئي آهي، -جن- ۾ حميرا چنا، فوزيه سومرو، -الله- ڏنو جوڻيجو، ديبا سحر، شمن علي ميرالي، -احمد مغل-، رازده پروين شامل آهن. -انب- خان خانگي ٽي وي چينل تي پڻ پرفارم ڪيو آهي ۽ ڇهه دفعا دبئي پڻ ويو آهي. پهريون ڀيرو ڪي. ٽي .اين طـرفـان هڪ پروگرام ۾ دبئيءَ ويو، -جتي- هن صادق فقير، [[احمد مغل]]، سجاد يوسف، ديبا سحر ۽ طفيل سنجراڻيءَ سان سنگت ڪئي ۽ ٻئي دفعي -برڪت علي ڀٽ-، ثمينه، ڪنول، ضامن علي ۽ -انڊيا- جي مهيش چندر (ماسٽر چندر جي پٽ) سان سنگت ڪئي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=انب%20جوڳي|title=انب جوڳي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-10-13|archive-date=2021-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023220218/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25A8%2520%25D8%25AC%25D9%2588%25DA%25B3%25D9%258A|url-status=dead}}</ref> == پڻ ڏسو == * سوڍو جوڳي * [[اقبال جوڳي]] * جمال الدين جوڳي * [[سڪندر جوڳي]] * جئرام جوڳي == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] 7p4btk9aoh9tpam9mbtjmeh7eqli41z 0 22919 427283 418734 2026-11-02T23:33:48Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427283 wikitext text/x-wiki {{Short description|لکي غلام شاهه تعلقي، شڪارپور ضلعي ۾ صوفي درگاهه ۽ ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = انباھ شريف | other_name = هنباھ، هنباهه شريف | native_name = Anbah Shareef | native_name_lang = sd | settlement_type = ڳوٺ ۽ صوفي درگاهه | image_skyline = | image_caption = | image_map = Pakistan - Sindh - Shikarpur.svg | map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ [[شڪارپور ضلعو]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = انباھ شريف | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[شڪارپور ضلعو]] | subdivision_type4 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 = [[لکي تعلقو|لکي غلام شاھ تعلقو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = مشهور ماڳ | blank_info_sec1 = [[داتا فيض درياهه شاهه]] جي درگاهه }} '''انباهه شريف'''، جنهن کي '''هنباهه''' يا '''هنباهه شريف''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[لکي تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقي]] ۾ [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر جي اتر طرف واقع هڪ ڳوٺ ۽ صوفي مرڪز آهي. هي ڳوٺ خاص طور سنڌ جي صوفي شاعر ۽ درويش '''[[داتا فيض درياهه شاهه|سيد فيض محمد شاهه جيلاني، داتا فيض درياهه شاهه]]''' جي درگاهه سبب مشهور آهي. جديد تحقيق موجب انباهه شريف چڪ شهر کان لڳ ڀڳ هڪ ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي ۽ هتي مختلف صوفي روايتن سان لاڳاپيل ڪيترائي روحاني ماڳ موجود آهن.<ref name="Kalhoro2023">{{cite news |last=ڪلهوڙو |first=ذوالفقار علي |title=انباهه شريف جي مقدس ماڳن جو جائزو |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/1048581-exploring-the-sacred |work=دي نيوز آن سنڊي |date=12 March 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> انباهه شريف ۾ سڀ کان نمايان صوفي ماڳن ۾ داتا فيض درياهه شاهه جو درگاهي مجموعو ۽ محمد شاهه مست جيلاني سان لاڳاپيل درگاهه شامل آهن. داتا فيض درياھ جي درگاھ سنڌ جي انهن صوفي مرڪزن مان شمار ڪئي وئي آهي، جتي تاريخي طور مسلمانن سان گڏ هندو عقيدتمند پڻ حاضري ڀريندا رهيا آهن.<ref name="Kalhoro2023"/> == نالو == ڳوٺ جي نالي جي اصل بابت ڪا حتمي دستاويزي شاهدي نه ملي آهي، البت مقامي روايت موجب پراڻي زماني ۾ جڏهن [[سنڌو درياھ]] ۾ چاڙهه ايندو هو ۽ ڪچي جا علائقا ٻڏي ويندا هئا، تڏهن مالوند ماڻهو پنهنجو چوپايو مال ڪاهي هن نسبتاً محفوظ هنڌ تي اچي گڏ ٿيندا هئا. مال ۽ ماڻهن جي وڏي ميڙ يا '''انبوھ''' سبب هن هنڌ کي پهرين ''انبوهه'' سڏيو ويو ۽ وقت سان لفظ جي اچار ۾ تبديلي اچي ''هنباھ'' يا ''انباهه'' جي صورت اختيار ڪئي.<ref name="BukhariVillage">{{cite web |title=ڳوٺ هنباهه جو مختصر تاريخي پسمنظر |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/864/read/45931 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> هن روايت جو ذڪر سيد مهدي شاهه فياضيءَ جي ڪتاب ''انباهه ۾ آڙاهه'' سان لاڳاپيل مواد ۾ پڻ ملي ٿو. ان ڪري نالي جي اها تشريح مقامي روايت طور بيان ڪئي وڃي ٿي، نه ڪي قطعي ثابت ٿيل لساني اصل طور.<ref name="BukhariVillage"/> == جاگرافي == انباهه شريف [[چڪ، شڪارپور|چڪ]] شهر جي اتر پاسي ۽ سنڌو درياهه جي بچاءَ واري بند جي ڀرسان واقع آهي. مقامي تاريخي مواد موجب ڳوٺ جي اوڀر طرف سکر-بيگاري بند، اتر طرف آندلاڻي، اولهه طرف علي شاهه پير ۽ چڪ جو ڳوٺاڻو صحت مرڪز، جڏهن تہ ڏکڻ طرف يوسف علي شاهه پير ۽ چڪ جا رهائشي علائقا واقع آهن.<ref name="BukhariVillage"/> ڳوٺ خشڪيءَ جي رستن وسيلي چڪ، [[شڪارپور]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل رهيو آهي. سنڌوءَ جي ڪچي سان ويجهڙائي انباهه جي آبادڪاريءَ، مقامي معيشت ۽ نالي بابت روايتن تي پڻ اثر وڌو آهي.<ref name="BukhariVillage"/> == تاريخ == انباهه جي باقاعده آبادڪاريءَ جي شروعات بابت مڪمل سرڪاري يا قديم دستاويز موجود ناهن. مقامي تحقيق ۾ اندازو ڏنو ويو آهي تہ موجوده ڳوٺ جي آبادڪاري شايد [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي آخري دور ۾ وڌي. حاجي پير شاهه ۽ ٻين مقامي خاندانن کي هتي جي پراڻين آبادڪار گهراڻن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="BukhariVillage"/> انباھ يا ''هنباھ'' نالي ڳوٺ جو هڪ اهم پراڻو لکيل حوالو ويهين صديءَ جي شروعات کان ملي ٿو. 1903ع ۾ ''جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال'' ۾ ڇپيل ديارام گدومل جي لکڻي ۾ چڪ ڀرسان '''هنباھ''' ڳوٺ جو ذڪر موجود آهي. بيان ۾ ڳوٺ ۾ ميلي، صوفين جي مڪان ۽ '''فيض محمد جيلاني''' جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اهو حوالو ثابت ڪري ٿو تہ انباھ ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڳ ئي هڪ سڃاتل صوفي مرڪز هو.<ref name="Gidumal1903">{{cite journal |last=گدومل |first=ديارام |title=حضوري جي ڪهاڻي |journal=جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال |year=1903 |url=https://pahar.in/pahar/Journals/Asiatic%20Society%20of%20Bengal%201788-1921/Journal%20of%20Asiatic%20Society%20of%20Bengal%201832-1923/1903%20Journal%20Asiatic%20Society%20of%20Bengal%20Part%203%20for%20Volumes%2068%2C%2069%20and%2070%20s.pdf |language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250324102615/https://pahar.in/pahar/Journals/Asiatic%20Society%20of%20Bengal%201788-1921/Journal%20of%20Asiatic%20Society%20of%20Bengal%201832-1923/1903%20Journal%20Asiatic%20Society%20of%20Bengal%20Part%203%20for%20Volumes%2068,%2069%20and%2070%20s.pdf |date=2025-03-24 }}</ref> == داتا فيض درياھ شاھ == {{Main|داتا فيض درياھ شاھ}} [[داتا فيض درياھ شاھ]] جو اصل نالو '''سيد فيض محمد شاهه جيلاني''' هو. هو سيد پير شاهه جيلاني جو پٽ هو ۽ لڳ ڀڳ 1280هه/1863ع ۾ انباهه ۾ پيدا ٿيو. ڪجهه ثانوي ماخذن ۾ هجري ۽ عيسوي سن جي تبديليءَ ۾ اختلاف ملي ٿو، پر 1280هه لڳ ڀڳ 1863ع سان ٺهڪي اچي ٿو ۽ سنڌيانا پڻ سندس ڄمڻ جو سال 1863ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaFaiz">{{cite web |title=داتا فيض درياهه شاهه |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D8%A7%D8%AA%D8%A7+%D9%81%D9%8A%D8%B6+%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A7%DA%BE%DB%81+%D8%B4%D8%A7%DA%BE%DB%81 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |access-date=13 September 2026 |language=sd |archive-date=13 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260913033103/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25AA%25D8%25A7%2B%25D9%2581%25D9%258A%25D8%25B6%2B%25D8%25AF%25D8%25B1%25D9%258A%25D8%25A7%25DA%25BE%25DB%2581%2B%25D8%25B4%25D8%25A7%25DA%25BE%25DB%2581 |url-status=dead}}</ref><ref name="ChakChandan">{{cite web |title=داتا فيض درياهه شاهه |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> سندس والد [[نوشھرو فيروز]] جي معروف صوفي شاعر '''شاھ نصير''' جو معتقد هو. فيض درياهه پڻ پنهنجي والد سان گڏ شاهه نصير جي درگاهه تي ويندو هو. سندس ظاهري تعليم سيد ڌنل شاهه وٽ ٿي، جتي هن سنڌي، عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم ورتي.<ref name="Kalhoro2023"/><ref name="ChakChandan"/> داتا فيض درياهه سنڌي، سرائڪي ۽ فارسيءَ ۾ شاعري ڪئي. پنهنجي ڪلام ۾ هن ڪيترن هنڌن تي پنهنجي محبوب طالب '''بابا ميرل فقير جاگيراڻي''' جو نالو تخلص طور استعمال ڪيو، جيڪو سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ هڪ منفرد روايت سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Kalhoro2023"/> هو 11 شوال 1325هه، مطابق 18 نومبر 1907ع تي وفات ڪري ويو. سندس مزار انباهه شريف ۾ آهي ۽ سنڌيانا موجب هر سال 11 ۽ 12 شوال تي سندس عرس ۽ ميلو منعقد ٿيندو آهي.<ref name="SindhianaFaiz"/> == صوفي سلسلو ۽ فڪري روايت == داتا فيض درياهه جي خاندان جو روحاني لاڳاپو نوشهري فيروز جي شاهه نصير سان هو. دستياب مواد موجب انباهه جي بزرگن وٽ [[قادري سلسلو|قادري]] ۽ [[نقشبندي سلسلو|نقشبندي]] ٻنهي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا.<ref name="Kalhoro2023"/> ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي تحقيق موجب فيض درياهه پنهنجي هڪ فارسي شعر ۾ پاڻ کي قادري روايت سان وابسته ڪري ٿو، جڏهن تہ داتا ولايت شاهه جي ڪلام ۽ خاندان بابت ماخذن مان نقشبندي ۽ قادري ٻنهي روايتن جو اثر ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="Kalhoro2023"/> درگاهه جي تاريخي فڪر ۾ مذهبن وچ ۾ رواداري به نمايان رهي آهي. شاهه نصير مسلمانن ۽ هندن وچ ۾ هم آهنگيءَ جي تبليغ لاءِ مشهور هو ۽ انباهه جي صوفي روايت ۾ پڻ اهو عنصر برقرار رهيو.<ref name="Kalhoro2023"/> == درگاهه داتا فيض درياهه == داتا فيض درياهه شاهه جي درگاهه انباهه شريف جو سڀ کان اهم مذهبي ۽ تعميراتي ماڳ آهي. موجوده درگاهي مجموعي ۾ مکيه مقبرو، ورانڊا، ويهڪون، مريدن جون قبرون ۽ '''فيض محل''' نالي عمارت شامل آهن.<ref name="Kalhoro2023"/> مکيه مقبرو پنج قبن واري اڏاوت آهي. ''انباهه ۾ آڙاهه'' ۾ محفوظ روايت موجب هي مقبرو امرتسر سان تعلق رکندڙ '''چرن سنگھ''' تعمير ڪيو، جيڪو داتا ولايت شاھ جو عقيدتمند ۽ عمارت ساز هو. بعد ۾ هن اسلام قبول ڪري '''محمد صالح شيخ''' نالو اختيار ڪيو. هن مقبري ۽ ورانڊي جي ڇتين تي مقدس ماڳن ۽ درگاهن جون تصويري سجاوٽون پڻ ٺاهيون.<ref name="Kalhoro2023"/> درگاھ جي رنگين ٽائلس، چٽسالي، قبن، محرابي دروازن ۽ مينارن سبب هي عمارت اتر سنڌ جي صوفي تعميراتي ورثي جو هڪ نمايان مثال آهي.<ref name="Kalhoro2023"/> == فيض محل == درگاھ جي احاطي ۾ '''داتا فيض درياھ محل''' يا مختصر '''فيض محل''' پڻ واقع آهي. هي عمارت داتا فيض درياھ جي هندو طالب '''هرگوبند رام''' ٺهرائي هئي. هو اڳ [[خيرپور رياست]] جي حڪمران [[مير علي مراد خان ٽالپر]] وٽ ملازمت ڪندو هو، پر بعد ۾ نوڪري ڇڏي داتا فيض درياهه جو طالب ٿيو.<ref name="Kalhoro2023"/> عمارت شروعات ۾ هڪ ڪمري تي مشتمل هئي. بعد ۾ داتا ولايت شاھ ان ۾ ورانڊو شامل ڪرايو ۽ پوءِ بگن شاهه ثاني ان ورانڊي جي ٻيهر تعمير ڪرائي.<ref name="Kalhoro2023"/> فيض محل جي تاريخ ۽ داتا فيض درياهه جي هندو مريدن جي موجودگي انباھ شريف جي صوفي روايت ۾ مذهبي هم آهنگيءَ جو اهم مثال آهي. == هندو ۽ سک عقيدتمند == داتا فيض درياهه جي عقيدتمندن ۾ مسلمانن سان گڏ ڪيترائي هندو به شامل هئا. تاريخي مواد ۾ '''هرگوبند رام'''، '''ڀائي هاسا رام''' ۽ '''ڀائي گرڏنو''' جا نالا ملي ٿا. ڀائي هاسا رام جو تعلق [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] سان ۽ ڀائي گرڏنو جو تعلق [[باقراڻي]] سان هو.<ref name="Kalhoro2023"/> داتا ولايت شاهه جو عقيدتمند چرن سنگهه سک خاندان سان تعلق رکندو هو. هن درگاهه جي موجوده پنج قبن واري مقبري جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ پوءِ اسلام قبول ڪيو.<ref name="Kalhoro2023"/> انهيءَ تاريخي پسمنظر سبب انباهه شريف جي درگاهه کي سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافت ۽ مذهبي رواداريءَ جي مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Kalhoro2023"/> == گادي نشين == داتا فيض درياھ شاھ شادي نه ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس ڀائٽي '''سيد پير شاھ ثاني، مشهور بگن شاھ اول''' درگاھ جي سنڀال سنڀالي. ان کان پوءِ خاندان اندر گادي نشينيءَ جو سلسلو جاري رهيو.<ref name="Kalhoro2023"/><ref name="BegumBiography">{{cite web |title=داتا بگن شاهه ۽ درگاهه هنباهه |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/571/read/30650 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#754c78; color:white; font-size:115%;" | '''انباھ شريف جي درگاھ جا گادي نشين''' ! style="background:#eadff0;" | ترتيب ! style="background:#eadff0;" | نالو ! style="background:#eadff0;" | لاڳاپو ! style="background:#eadff0;" | وفات |- | 1 | '''[[بگن شاھ اول]]''' | داتا فيض درياھ جو ڀائٽو | 1930ع ڌاري<ref name="BegumBiography"/> |- | 2 | '''[[داتا ولايت علي شاھ]]''' | بگن شاهه اول جو پٽ | 17 مارچ 1982ع<ref name="Vilayat">{{cite web |title=داتا ولايت شاهه |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34381 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |access-date=13 September 2026 |language=sd}}</ref> |- | 3 | '''[[بگن شاھ ثاني]]''' | داتا ولايت شاھ جو پٽ | 2003ع/2004ع ڌاري<ref name="Kalhoro2023"/><ref name="BegumBiography"/> |- | 4 | '''سيد جان محمد شاھ''' | بگن شاھ ثاني جو پٽ | موجوده گادي نشين<ref name="Kalhoro2023"/> |} مختلف مقامي ماخذن ۾ وفات جي ڪجهه سالن يا گادي نشينن جي ترتيب بابت معمولي اختلاف ملن ٿا؛ مٿين ترتيب جديد ميداني تحقيق ۽ خاندان بابت ڇپيل مواد جي ڀيٽ تي ٻڌل آهي. == داتا ولايت شاھ == داتا ولايت علي شاهه انباهه شريف جي اهم صوفي شاعرن مان هو. هن سنڌي ۽ سرائڪيءَ ۾ ڪافي شاعري ڪئي. سندس چونڊ ڪلام '''''انباھ ۾ آڙاھ''''' جي نالي سان سيد مهدي شاهه فياضيءَ 1990ع ۾ ترتيب ڏئي شايع ڪيو.<ref name="SindhianaArah">{{cite web |title=انباهه ۾ آڙاهه |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%DA%BE%DB%81+%DB%BE+%D8%A2%DA%99%D8%A7%DA%BE%DB%81 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |access-date=13 September 2026 |language=sd |archive-date=13 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260913125608/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25A8%25D8%25A7%25DA%25BE%25DB%2581%2B%25DB%25BE%2B%25D8%25A2%25DA%2599%25D8%25A7%25DA%25BE%25DB%2581 |url-status=dead}}</ref> ڇپيل ڪتاب ۾ 100 ڪافيون شامل آهن، جڏهن تہ سنڌيانا موجب درگاھ تي محفوظ قلمي نسخي ۾ 371 ڪافيون، 48 بيت ۽ سه حرفيون شامل هيون. ڪلام کي راڳن ۽ انهن جي ڳائڻ جي روايتي وقتن مطابق ترتيب ڏنو ويو هو.<ref name="SindhianaArah"/> داتا ولايت شاھ 17 مارچ 1982ع تي وفات ڪئي ۽ سندس مزار پڻ درگاهه جي احاطي ۾ آهي.<ref name="Vilayat"/> == صوفي شاعري ۽ راڳ == انباھ شريف جي درگاھ سان صوفي ڪافي ڳائڻ ۽ يڪتاري واري راڳ جي مضبوط روايت لاڳاپيل رهي آهي. داتا فيض درياھ جي ڪلام کي سندس طالب بابا ميرل فقير جاگيراڻي، لونگ فقير لاشاري ۽ بهاول فقير لاشاري ڳائيندا هئا.<ref name="Kalhoro2023"/> بعد ۾ درگاهه سان لاڳاپيل مختلف فقيرن ۽ ڳائڻن هن روايت کي اڳتي وڌايو. هارون ميربحر، جيڪو بگن شاهه اول جو طالب ٿيو، پڻ صوفي ڪلام ڳائڻ سان مشهور ٿيو. سندس خاندان مان اڳتي هلي صوفي راڳ جي روايت سان لاڳاپيل شخصيتون پيدا ٿيون.<ref name="BegumBiography"/> داتا ولايت شاهه ۽ بگن شاهه ثاني پاڻ پڻ شاعر هئا، جنهن ڪري درگاهه رڳو زيارتگاهه نه پر سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ جو هڪ مقامي ادبي مرڪز به رهي آهي.<ref name="Kalhoro2023"/><ref name="SindhianaArah"/> == عرس ۽ ميلو == داتا فيض درياهه شاهه جو ساليانو عرس هجري مهيني [[شوال]] ۾ منعقد ٿئي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب مکيه تقريبون 11 ۽ 12 شوال تي ٿين ٿيون.<ref name="SindhianaFaiz"/> عرس دوران سنڌ جي مختلف حصن مان عقيدتمند انباهه شريف اچن ٿا. درگاهه تي صوفي ڪلام، راڳ، فاتحه، اجتماعي دعا ۽ لنگر جون روايتون رهن ٿيون. پراڻن لکيل حوالن مان معلوم ٿئي ٿو تہ انباهه ۾ ميلو ويهين صديءَ جي شروعات کان به اڳ قائم هو؛ 1903ع ۾ ڇپيل هڪ بيان ۾ هنباهه پهچڻ وقت ميلي جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Gidumal1903"/> == مذهبي رواداري == انباهه شريف جي تاريخ جو نمايان پهلو مختلف مذهبي برادرين جي ماڻهن جو صوفي درگاهه سان لاڳاپو رهيو آهي. هندو طالب هرگوبند رام طرفان فيض محل جي اڏاوت، ٻين هندو عقيدتمندن جا نالا ۽ سک عقيدتمند چرن سنگهه جو مقبري جي تعمير ۾ حصو هن روايت جا دستاويزي مثال آهن.<ref name="Kalhoro2023"/> ان ڪري محققن انباهه شريف کي سنڌ جي ان صوفي ثقافت سان ڳنڍيو آهي، جنهن ۾ عقيدت، موسيقي، شاعري ۽ درگاهي روايت ذات ۽ مذهب جي حدن کان مٿي سماجي ميل جول جو ذريعو بڻجنديون رهيون آهن.<ref name="Kalhoro2023"/> == ادبي اهميت == انباهه شريف سان ڪيترائي شاعر، اديب ۽ سماجي ڪارڪن پڻ وابسته رهيا آهن. ڳوٺ داتا فيض درياهه شاهه سان گڏ ڪامريڊ ۽ شاعر '''ابو شوڪت حمزو''' جي جنم ڀومي طور پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="BukhariVillage"/> درگاهه سان لاڳاپيل ادبي ورثي ۾ داتا فيض درياهه جو سنڌي، سرائڪي ۽ فارسي ڪلام، داتا ولايت شاهه جو ''انباهه ۾ آڙاهه'' ۽ بگن شاهه ثاني جو صوفي ڪلام اهم آهن.<ref name="SindhianaArah"/><ref name="Kalhoro2023"/> == تاريخي ماخذن ۾ انباهه == انباهه بابت دستياب مواد کي مجموعي طور ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#356b73; color:white; font-size:115%;" | '''انباهه شريف بابت اهم ماخذ''' ! style="background:#dcebee;" | ماخذ ! style="background:#dcebee;" | دور ! style="background:#dcebee;" | اهميت |- | ''جرنل آف دي ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال'' | 1903ع | هنباهه، ميلي، صوفي مڪان ۽ فيض محمد جيلانيءَ جو شروعاتي لکيل حوالو<ref name="Gidumal1903"/> |- | ''قلندر خطاب'' | 1934ع | داتا فيض درياهه ۽ خاندان بابت پراڻو سوانحي ماخذ؛ جديد تحقيق ۾ حوالو ڏنل<ref name="Kalhoro2023"/> |- | ''انباهه ۾ آڙاهه'' | 1990ع | داتا ولايت شاهه جو ڪلام ۽ درگاهه جي روايتن بابت اهم ڪتاب<ref name="SindhianaArah"/> |- | ''چڪ جا چندن هار'' | جديد ڇاپو | چڪ ۽ هنباهه جي صوفي، علمي ۽ سماجي شخصيتن بابت مواد<ref name="ChakChandan"/> |- | ''جهڄيو جهانگين ڪاڻ'' | جديد تحقيق | ڳوٺ هنباهه جي جاگرافي، آبادڪاري ۽ سماجي تاريخ بابت مواد<ref name="BukhariVillage"/> |- | ذوالفقار علي ڪلهوڙي جي ميداني تحقيق | 2023ع | درگاهه جي فن تعمير، گادي نشيني، هندو ۽ سک عقيدتمندن ۽ صوفي سلسلن بابت تفصيلي جديد مطالعو<ref name="Kalhoro2023"/> |} == تصويرن بابت == هن وقت [[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي انباهه شريف يا داتا فيض درياهه جي درگاهه جي اهڙي تصديق ٿيل آزاد تصوير آسانيءَ سان دستياب نظر نٿي اچي، جنهن جو فائل نالو محفوظ نموني هن مضمون ۾ شامل ڪري سگهجي. درگاهه جون تصويرون ٻين ويب ماخذن تي موجود آهن، پر اهي لازمي طور وڪيميڊيا ڪامنز جي آزاد لائسنس هيٺ ناهن.<ref name="Kalhoro2023"/> درگاهه يا فيض محل جون آزاد لائسنس واريون تصويرون ڪامنز تي اپلوڊ ٿيڻ کان پوءِ هن مضمون ۾ شامل ڪري سگهجن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[داتا فيض درياھ شاھ]] * [[داتا ولايت علي شاھ]] * [[چڪ، شڪارپور]] * [[لکي تعلقو|لکي غلام شاهه تعلقو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[نوشھرو فيروز]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * مهدي شاهه فياضي، مرتب، ''انباهه ۾ آڙاهه''، داتا فيض درياهه اڪيڊمي، 1990ع. * آزاد بخاري، ''چڪ جا چندن هار''. * ''قلندر خطاب''، مرتب علامه محمد هدايت علي نجفي تارڪ؛ اصل ترتيب 1934ع، بعد وارو ڇاپو 2002ع. * ذوالفقار علي ڪلهوڙو، ”انباهه شريف جي مقدس ماڳن جو جائزو“، 2023ع. [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:لکي غلام شاھ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون درگاهون]] [[زمرو:سنڌ ۾ تصوف]] [[زمرو:سنڌي صوفي ثقافت]] gpllhhpjj30tq0ek74y57ksxqwvn5jl 0 22973 427291 405463 2026-11-02T23:53:00Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427291 wikitext text/x-wiki {{Short description|Species of flowering plant, or its fruit}} {{good article}} {{Speciesbox |name = انجير<br>Common fig<br>Ficus carica |image = Ficus carica L, 1771.jpg |image_caption = انجير جو ميوو ۽ پنن جي 1771ع جي هڪ وضاحت <ref>1771 illustration from Trew, C.J., ''Plantae selectae quarum imagines ad exemplaria naturalia Londini, in hortis curiosorum nutrit'', vol. 8: t. 73 (1771), drawing by G.D. Ehret</ref> |status = LC |status_system = IUCN3.1 |status_ref = |genus = Ficus |parent = Ficus subg. Ficus |species = ڪاريڪا (carica) |authority = [[ڪارل لينئي]] |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Ficus+carica |title=Search results — The Plant List |website=www.theplantlist.org |access-date=2014-12-29 |archive-date=2021-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628211936/http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Ficus+carica |url-status=live}}</ref> |synonyms = {{collapsible list|bullets = true |title=<small>Synonymy</small> |''Caprificus insectifera'' <small>[[Gasp.]]</small> |''Caprificus leucocarpa'' <small>Gasp.</small> |''Caprificus oblongata'' <small>Gasp.</small> |''Caprificus pedunculata'' <small>([[Miq.]]) Gasp.</small> |''Caprificus rugosa'' <small>(Miq.) Gasp.</small> |''Caprificus sphaerocarpa'' <small>Gasp.</small> |''Ficus albescens'' <small>Miq.</small> |''Ficus burdigalensis'' <small>[[Poit.]] & [[Pierre Jean François Turpin|Turpin]]</small> |''Ficus caprificus'' <small>[[Antoine Risso|Risso]]</small> |''Ficus colchica'' <small>[[Grossh.]]</small> |''Ficus colombra'' <small>Gasp.</small> |''Ficus communis'' <small>[[Jean-Baptiste Lamarck|Lam.]]</small> |''Ficus deliciosa'' <small>Gasp.</small> |''Ficus dottata'' <small>Gasp.</small> |''Ficus globosa'' <small>Miq. 1848 not [[Carl Ludwig Blume|Blume]] 1825</small> |''Ficus hypoleuca'' <small>Gasp.</small> |''Ficus hyrcana'' <small>Grossh.</small> |''Ficus kopetdagensis'' <small>[[Pachom.]]</small> |''Ficus latifolia'' <small>[[Salisb.]]</small> |''Ficus leucocarpa'' <small>Gasp.</small> |''Ficus macrocarpa'' <small>Gasp.</small> |''Ficus neapolitana'' <small>Miq.</small> |''Ficus pachycarpa'' <small>Gasp.</small> |''Ficus pedunculata'' <small>Miq.</small> |''Ficus polymorpha'' <small>Gasp.</small> |''Ficus praecox'' <small>Gasp.</small> |''Ficus regina'' <small>Miq.</small> |''Ficus rugosa'' <small>Miq.</small> |''Ficus silvestris'' <small>Risso</small> |''Ficus rupestris'' <small>([[Hausskn.]] ex [[Boiss.]]) Azizian </small> |}}}} '''انجير''' (Fig) هڪ کائڻ لائق ميوو، [[گلن وارا ٻوٽا|گلن واري ٻوٽن]] جي خاندان موراسي ۾ وڻ يا ٻوٽن جو هڪ قسم آهي. [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|ميڊيٽرينين]] علائقي ۽ [[اولھ ايشيا|اولهه]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، اهو قديم زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي <ref name="Eisen-1901">''The Fig: its History, Culture, and Curing'', Gustavus A. Eisen, Washington, Govt. print. off., 1901</ref> ۽ هاڻي اهو سڄي دنيا ۾ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.<ref name="RHS-AZ-2008">{{cite book |title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants |url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse |year=2008 |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-1-4053-3296-5 |page=1136}}</ref> فيڪس ڪاريڪا فيڪس نسل (genus) جي قسم جي نوع (species) آهي، جنهن ۾ 800 کان وڌيڪ ٽراپيڪل ۽ سب ٽراپيڪل ٻوٽن جون نسلون شامل آهن. انجير جو ٻوٽو هڪ پن ڇڻندڙ وڻ يا وڏو ٻوٽو آهي، جيڪو 7 کان 10 ميٽر (22 کان 33 فوٽ) ڊگهو ٿيندو آهي. هموار اڇي ڇل سان، ان جي وڏن پنن ۾ ٽي کان پنج ڊگها لوڏا هوندا آهن. ان جو ميوو 3 کان 5 سينٽي ميٽر (1.2 کان 2 انچ) ڊگهو آنسو جي شڪل جوهوندو آهي. شروعات ۾ سائو پر جامني يا ناسي ڏانهن پکڙجي سگهي ٿو ۽ ان ۾ مٺو نرم ڳاڙهي گودو هوندو آهي، جن ۾ ڪيترائي ننڍا ٻج هوندا آهن. اتر اڌ گول ۾، تازا انجير آگسٽ جي شروعات کان آڪٽوبر جي شروعات تائين موسم ۾ هوندا آهن. اهي وچولي موسمي خشڪي برداشت ڪن ٿا ۽ گرم-اونهاري براعظمي موسمن ۾ به پوکي سگهجن ٿا. <small>2020</small>ع ۾، خام انجير جي عالمي پيداوار، [[ترڪي]] جي اڳواڻي ۾ (دنيا جي ڪل پيداوار جي %<small>25</small> سان) ۽ [[مصر]]، مراڪش ۽ [[الجزائر]] سان گڏ (مجموعي طور تي ڪل پيداوار جي %62 جي حساب سان)، 1.26 ملين ٽن هئي. جيتوڻيڪ ٻوٽي جي سائي حصن جو کير وارو رس انساني چمڙي لاءِ خارش ڪندڙ آهي، انجير تازو يا خشڪ کائي سگهجي ٿو. انهن کي جام، رول، بسڪٽ ۽ ٻين قسمن جي مٺاڻن ۾ پڻ پروسيس ڪيو ويندو آهي. پڪي ٿيڻ کان وٺي، تازي انجير ٽرانسپورٽ ۾ آساني سان خراب ٿي ويندا آهن ۽ چڱي طرح نه رهندا آهن. گهڻي تجارتي پيداوار خشڪ ۽ پروسيس ٿيل شڪلن ۾ آهي. خام انجير ۾ تقريبن %80 [[پاڻي]] ۽ %20 [[ڪاربوهائيڊريٽ]] هوندا آهن. [[پروٽين]]، [[چرٻي]] ۽ مائڪرو غذائيت جي گهٽتائي سان، اها غذائي فائبر جو هڪ معتدل ذريعو آهن. '''انجير''' هن وقت [[سنڌ]] ۾ ڪافي تعداد ۾ گهرن ۽ باغن ۾ پوکجي ٿو، ليڪن اصل ۾ جابلو وڻ آهي. هن وڻ جي گل کي ”انجير“ چئجي ٿو. انجير جابلو وڻ جو ڦر آهي، جيڪو ميوي طور به کائجي ۽ سُڪڻ کان پوءِ دوائن ۾ ڪم اچي. ٿورو گول چپتڙو ميوو آهي. رنگ ناسي، ڳاڙهو ۽ آسماني ملاوٽ تي ٿئي. انجير جي ڳر ۾ ٻج جا داڻا داڻا هوندا آهن. انجير ذائقي ۾ مٺو ٿئي ٿو. انجير جو وڻ سڀ کان پهريائين ڏکڻ عربستان ۾ پوکيو ويو. اُتان عرب ۽ پورچوگيز واپارين ذريعي وچ اوڀر، آمريڪا ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ متعارف ٿيو. يونان ۾ انجير جي پوک 9 هجري کان اڳ شروع ٿي. نبي سڳوري جن کي انجير (ميوو) ڏاڍو پسند هو. پاڻ سڳورن فرمايو ته ”دنيا ته ڇا، پر جيڪڏهن جنت ۾ ڪنهن ميوي کي پسند ڪريان ها ته اهو صرف انجير آهي.“ [[پاڪستان]] ۾ انجير سرحد صوبي ۾ به جام ٿئي ٿو. تازي انجير ۾ 84 سيڪڙو پاڻي، هڪ سيڪڙو پروٽين، معدنيات ۽ تيزابيت هوندي آهي. سڪل انجير ۾ 17 سيڪڙو پاڻي، 4 سيڪڙو پروٽين، اڍائي سيڪڙو معدنيات ۽ 60 سيڪڙو کنڊ هوندي آهي. انجير ۾ ڪئلشيم، فولاد ۽ فاسفورس ڪافي مقدار ۾ هوندو آهي. چيو وڃي ٿو ته انجير جو شربت ڇاتيءَ واري بلغم کي صاف ڪري ٿو، جنهن سان نزلي، زڪام ۽ ساهه کڻڻ ۾ تڪليف گهٽ ٿئي ٿي. انجير رت ٺهڻ جي عمل کي تيز ڪري ٿو. رت جي ڪميءَ جو انجير مفيد علاج آهي. انجير ڄڻ ته مڪمل دوا آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=انجير|title=انجير|date=|accessdate=|website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي-ويب سرزمين)|publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد|last=|first=|archive-date=2016-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409175633/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%8A%D8%B1|url-status=dead}}</ref> پراڻي زماني ۾ انجير کي پهلوانن جي غذا جو اهم جزو سمجهيو ويندو هو. انجير مان شربت، جام، جيلي، مصري ۽ ڪريم وارا بسڪٽ ٺاهيا ويندا آهن. حڪيمن موجب انجير کي سياري جي موسم ۾ سُڪائي کائڻ سان توانائي وڌي ٿي. انجير اڌرنگ ۽ مرگهيءَ واري مريض کي پڻ فائدو ڏئي ٿو. پيشاب کي خلاصي نموني خارج ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. ڪيترين بيمارين جي علاج ۾ استعمال ڪندا آهن.<ref name=":0"/> هي ميوو هن ملڪ ۾ عام آهي. هن جا ٻه ٽي قسم ٿين ٿا. هڪڙا خاڪي رنگ جا ۽ ٻيا واڱڻائي رنگ جا. پر معلوم ٿئي ٿو ته پنجاب ۾ گهڻن قسمن جا ٿين ٿا، ڪي اڇا ۽ ڪارا. ولايتي انجير به هندستان جي ڪن ڀاڱن ۾ پوکجن ٿا، اهي ته گولائيءَ ۾ ساڍا ڇهه انچ ۽ وزن ۾ ٻه آئونس (ٽراءِ ويٽ جا) ٿيندا آهن. ترڪي انجير به چڱا ٿيندا آهن. جتي گهڻا ٿيندا آهن اتي چپي، سڪائي، رکي ڇڏيندا آهن. يا ٻين ملڪن ڏي واپار لاءِ موڪليندا آهن. قنڌار جا سڪل انجيرته عام آهن.<ref name="autogenerated1">ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> انجير جو وڻ، سياري جي موسم وارن ٽن چئن مهينن ۾، پن ڇاڻي اگهاڙو ٿي بيهندو آهي. مارچ ۾، يعني بهار جي موسم ۾ وري تازا پن ڪڍي ٿو ۽ ٻور جهلي ٿو. جولاءِ ۾ ميوو پچائي ٿو. بعضي سال جي اندر ٻه ڀيرا به ميوو ڪڍندا آهن.<ref name="autogenerated1"/> سياري جي موسم ۾ هتي جا مالهي انجيرن جي وڻن کي ڇانگ ڪندا آهن. جڏهن ميوو پچڻ لڳي تڏهن مَئو پاڻي ڏيڻ گهرجي. انجير جي لاءِ وارياسي زمين تمام چڱي آهي. انجير جو وڻ جلد وڌندڙ آهي. ٽارڙي وڍي کڻي زمين ۾ هڻبي آهي، ته ڦٽي پوندي آهي، مگر ڇانورو ۽ پاڻي سو هجيس.انجير کي انگريزيءَ ۾ فِگ چوندا آهن.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== لفظ "انجير" ميوي جو عربي نالو آهي ۽ ساڳئي نالي جي وڻ جو ذڪر قرآن ۾ هڪ مقدس وڻ جي طور آيو آهي. انگريزي نالو، "فگ" (fig) جيڪو پهريون ڀيرو 13هين صدي ۾ انگريزيءَ ۾ رڪارڊ ڪيو ويو، پراڻي فرينچ جي لفظ "figue" مان نڪتل آهي، جيڪو پاڻ آڪسيٽ (پراڻي پروونسل) "figa" مان نڪتل آهي، رومانس *fica مان، ڪلاسيڪل لاطيني "ficus" (fig يا "fig-tree") مان نڪتل آهي. لاطيني لفظ "Armenian t'uz" ۽ يوناني "σῦκον" sycon (Boeotian τῦκον tukon) سان گڏ، غالباً سڀ هڪ ئي ذريعو "tʰuōiḱo-" يا "tʰū(i)ḱo-" مان نڪتل آهن، ميڊيٽرينين علائقي ۾، شايد سامي ٻولي ۾. ڪيپريفگ جو نالو، "Ficus caprificus Risso"، لاطيني "caper"، "genitive capri" (he-goat) ۽ انگريزي "fig" ٻنهي مان نڪتل آهي. ==وضاحت== ==ورڇ ۽ رهائش== ==پوک== ==زهر== موراسي خاندان ۾ ٻين ٻوٽن جي نسلن وانگر، ايف. ڪاريڪا جي کير واري رس سان رابطي ۽ پوءِ الٽراوائليٽ روشني جي نمائش فائٽوفوٽوڊرماتائٽس جو سبب بڻجي سگهي ٿي، هڪ امڪاني طور تي چمڙي جي سنگين سوزش. جيتوڻيڪ ٻوٽو پاڻ ۾ زهر نه آهي، ايف. ڪاريڪا آمريڪي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن جي زهريلي ٻوٽن جي ڊيٽابيس ۾ درج ٿيل آهي. فرانوڪومارين انسانن ۾ فائٽوفوٽوڊرماتائٽس جو سبب بڻجن ٿا. عام انجير ۾ ٻه فورانوڪومارين، سورالين (psoralen) ۽ برگاپتين (bergapten) جي وڏي مقدار هوندي آهي. انجير جي پنن جي ضروري تيل ۾ %10٪ کان وڌيڪ سورالين (psoralen) هوندو آهي، جيڪو انجير جي پنن مان الڳ ڪيل ڪنهن به نامياتي مرڪب جي سڀ کان وڌيڪ ڪنسنٽريشن آهي. سورالين ۽ ايف برگاپتين ڪاريڪا جي پنن ۽ ٽاريون جي کير واري رس ۾ مليا آهن پر ميون ۾ نه. انجير جي ميون جي ضروري تيل ۾ نه ته psoralen ۽ نه ئي bergapten جو پتو لڳايو ويو. ==استعمال== ==ثقافت ۾== ==پڻ ڏسو== * [[خوباني]] * [[چلغوزو]] * [[زيتون جو وڻ]] * انجير جي وڻ جي پوک * مذهبي علامتن سان گڏ کاڌن جي فهرست ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Authority control}} [[زمرو:انجير]] [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:ميوا]] [[زمرو:آرائشي وڻ]] [[زمرو:مقدس وڻ]] [[زمرو:جنت جا ميوا]] [[زمرو:کائڻ لائق ميوا|انجير]] [[زمرو:ايشيا جا ٻوٽا]] [[زمرو:يورپ جا ٻوٽا]] [[زمرو:چاڊ جا قومي نشان]] [[زمرو:نائيجر جا قومي نشان]] [[زمرو:ايشيا جا باغ وارا ٻوٽا]] [[زمرو:قرآن ۾ بيان ڪيل وڻ]] [[زمرو:بائيبل ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:ايشيا ۾ پيدا ٿيندڙ ميوا]] [[زمرو:آفريڪا جا باغ وارا ٻوٽا]] [[زمرو:1753 ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:ايشيا جا گهٽ ۾ گهٽ وڌندڙ نباتات]] [[زمرو:يورپ جا گهٽ ۾ گهٽ وڌندڙ نباتات]] [[زمرو: ڪارل لينيس پاران نالي ڪيل نباتاتي ٽيڪسا]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 9qkqibbfrnzf26g9cpi44gm89uyyuyw 0 23025 427313 288178 2026-11-03T01:41:28Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427313 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = انڌا اونڌا ويڄ | title_orig = | translator = | image = | caption = | author = [[رسول بخش پليجو]] | illustrator = | cover_artist = | country = پاڪستان | language = سنڌي | series = | subject = [[تنقيدي ادب]] | genre = | publisher = [[اينسائيڪلوپيڊيا ڪارپوريشن حيدرآباد]]<br />[[روشني پبليڪشن]] | | pages = 160 | isbn = | }} هيءُ ڪتاب نامياري نقاد [[رسول بخش پليجو|رسول بخش پليجي]] جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي. [[ون يونٽ]] واري دور ۾ جڏهن جديد سنڌي ادب خلاف هڪ نهايت خطرناڪ ۽ گمراهه ڪن مهم شروع ڪئي وئي ته رسول بخش پليجي جديد ادب جي بچاءَ ۾ روزانه ”[[خادم وطن (اخبار)|خادم وطن]]“ ۾ انهن جا جواب ڏنا، جيڪي بعد ۾ ڪتابي صورت ۾ ابن حيات پنهور ڇپرايا. <ref name="ES-AOW">{{cite web |last1=سنڌيانا |first1=انسائيڪلوپيڊيا |title=انڌا اونڌا ويڄ |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%DA%8C%D8%A7%20%D8%A7%D9%88%D9%86%DA%8C%D8%A7%20%D9%88%D9%8A%DA%84 |website=encyclopediasindhiana.org |publisher=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |accessdate=7 June 2018 |archive-date=15 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115183233/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%DA%8C%D8%A7%20%D8%A7%D9%88%D9%86%DA%8C%D8%A7%20%D9%88%D9%8A%DA%84 |url-status=dead}}</ref> هن ڪتاب جي سنڌي تنقيدي ادب ۾ وڏي اهميت آهي. هن ڪتاب ۾ 160 صفحا آهن ۽ قيمت 3 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، اينسائيڪلوپيڊيا ڪارپوريشن حيدرآباد سال 1967ع ۾ ڇپرايو. هن ڪتاب جا ٻيا ڇاپا پڻ پڌرا ٿيا آهن. ==ڪتاب جو نالو== ڪتاب جو نالو، [[شاهہ عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعري جي [[سر ڪلياڻ]] جي سٽ ”اَنڌا اونڌا ويڄَ! کَلَ ڪُڄاڙئا کانئيِن؟“ مان کنيل آهي.<ref name="shahjorisalo">{{cite web |title=سُر ڪلياڻ |url=http://www.bhurgri.com/bhurgri/sd_shah_kalyan.php |website=bhurgri.com |accessdate=7 June 2018}}</ref> ==متن== ڪتاب انڌا اونڌا ويڄ، نام نهاد رجعت پرست ٽولي بابت آھي. جنهن ٽولي سنڌي [[اديب|اديبن]] ۽ [[شاعر|شاعرن]] تي هٿ ٺوڪيون ڪفر جون فتوائون جاري ڪيون هيون. <ref name="irfanmangi">{{cite web |last1=منگي |first1=عرفان |title=سنڌ کي رسول بخش پليجي جو جنم ڏينهن مبارڪ |url=https://awamiawaz.com/239167/ |website=awamiawaz.com |publisher=عوامي آواز |accessdate=7 June 2018}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪتاب]] bt8ivwx9creo4ts00zd60ml1cex0lxl 0 23061 427391 415056 2026-11-03T09:04:18Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427391 wikitext text/x-wiki {{Short description|پيشاب واري سرشتي جو عضوو}} {{Infobox anatomy | Name = بڪي | Latin = ren | Greek = νεφρός (nephros) | Image = Blausen 0592 KidneyAnatomy 01.png | Caption = بڪي پيٽ جي پٺيان [[ريٽروپيريٽونيل خلا]] ۾ واقع آهن ۽ رت کي ڇاڻي [[پيشاب]] ٺاهين ٿا | Image2 = Diagram showing the position of the adrenal glands CRUK 343.svg | Caption2 = لاڳاپيل عضون ([[ايڊرينل غدود]] ۽ [[مثانو]]) سان گڏ بڪين جو هنڌ | Precursor = | System = [[پيشاب وارو سرشتو]] ۽ [[انڊوڪرائن سرشتو]] | Artery = [[بڪي جي شريان]] | Vein = [[بڪي جي رڳ]] | Nerve = [[بڪي جو عصبي ڄار]] | Lymph = }} انسانن ۾، '''بڪيون''' ٻه ڳاڙها-ناسي، لوبيا جي ٻج جهڙي شڪل وارا رت ڇاڻيندڙ [[عضوو (ايناٽامي)|عضوا]] آهن،<ref>{{Cite web |title=Kidneys: Anatomy, Function, Health & Conditions |url=https://my.clevelandclinic.org/health/body/21824-kidney |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629150732/https://my.clevelandclinic.org/health/body/21824-kidney |archive-date=2023-06-29 |access-date=2023-07-13 |website=Cleveland Clinic |language=en}}</ref> جيڪي [[مماليه بڪو|مماليه بڪين]] جو گهڻ-لوبن ۽ گهڻ-پيپيلائن وارو قسم آهن، جن ۾ عام طور ٻاهرين لوبن جا نشان نظر نٿا اچن.<ref>{{Cite book |last1=Zhou |first1=Xin J. |url=https://books.google.com/books?id=25_cDQAAQBAJ&pg=PA19 |title=Silva's Diagnostic Renal Pathology |last2=Laszik |first2=Zoltan G. |last3=Nadasdy |first3=Tibor |last4=D'Agati |first4=Vivette D. |date=2017-03-02 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-61398-6 |page=19 |language=en |access-date=2023-08-16 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404005725/https://books.google.com/books?id=25_cDQAAQBAJ&pg=PA19 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Haschek |first1=Wanda M. |url=https://books.google.com/books?id=RXsdAAAAQBAJ&pg=PA1678 |title=Haschek and Rousseaux's Handbook of Toxicologic Pathology |last2=Rousseaux |first2=Colin G. |last3=Wallig |first3=Matthew A. |last4=Bolon |first4=Brad |last5=Ochoa |first5=Ricardo |date=2013-05-01 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-415765-1 |page=1678 |language=en}}</ref> اهي کاٻي ۽ ساڄي پاسي [[ريٽروپيريٽونيل خلا]] ۾ واقع آهن ۽ بالغ انسانن ۾ اٽڪل {{convert|12|cm|in|frac=2|abbr=off}} ڊگها هوندا آهن.<ref name="lote">{{cite book | vauthors = Lote CJ |title= Principles of Renal Physiology, 5th edition|page=21|year=2012|publisher=Springer}}</ref><ref name="junqueiras">{{cite book | vauthors = Mescher AL |year=2016 |title=Junqueira's Basic Histology, 14th edition |publisher=Lange |page=393}}</ref> انهن کي جوڙين [[بڪي جي شريان|بڪي جي شريانن]] مان رت ملي ٿو ۽ رت [[بڪي جي رڳ|ٻنھي بڪين جي رڳن]] وسيلي ٻاهر نڪري ٿو. هر بڪي هڪ [[يوريٽر]] سان ڳنڍيل هوندو آهي، جيڪو خارج ٿيل [[پيشاب]] کي [[مثانو|مثاني]] تائين پهچائيندڙ نلي آهي. بڪيون مختلف [[جسماني پاڻياٺ|جسماني پاڻياٺن]] جي مقدار، پاڻياٺ جي [[اوسموليلٽي]]، [[تيزاب-اساس هم توازني|تيزاب-اساس توازن]]، مختلف [[اليڪٽرولائيٽ|اليڪٽرولائيٽن]] جي ڪنسنٽريشن ۽ [[زهريلو مادو|زهريلن مادن]] جي خارج ٿيڻ کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ حصو وٺن ٿا. ڇاڻ [[گلوميرولس (بڪي)|گلوميرولس]] ۾ ٿئي ٿي: بڪين ۾ داخل ٿيندڙ رت جي مقدار جو پنجون حصو ڇاڻيو ويندو آهي. ٻيهر جذب ٿيندڙ مادن ۾ حل ٿيندڙ مادن کان پاڪ [[پاڻي]]، [[سوڊيم]]، [[بائي ڪاربونيٽ]]، [[گلوڪوز]] ۽ [[امينو تيزاب]] شامل آهن. خارج ڪيا ويندڙ مادن ۾ [[هائيڊروجن]]، [[امونيم]]، [[پوٽاشيم]] ۽ [[يورڪ تيزاب]] شامل آهن. [[نيفرون]] بڪي جو بناوتي ۽ فعلي ايڪو آهي. هر بالغ انساني بڪي ۾ لڳ ڀڳ ڏهه لک نيفرون هوندا آهن، جڏهن تہ ڪوئي جي بڪي ۾ رڳو اٽڪل 12,500 نيفرون هوندا آهن. بڪا نيفرون کان آزاد ڪم پڻ سرانجام ڏين ٿا. مثال طور، اهي [[وٽامن ڊي]] جي هڪ اڳوڻي مرڪب کي ان جي فعال صورت [[ڪيلسيٽرائل]] ۾ تبديل ڪن ٿا ۽ [[ايريٿروپوئيٽن]] ۽ [[رينن]] نالي [[هارمون|هارمونن]] جي جوڙجڪ ڪن ٿا. [[دائمي بڪي جي بيماري]] (CKD) کي سڄي دنيا ۾ عوامي صحت جو هڪ اهم مسئلو تسليم ڪيو ويو آهي. دنيا ۾ ان جي اندازي موجب پکڙجڻ جي شرح 13.4 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ [[بڪي جي ناڪامي]] سبب [[بڪي جي متبادل علاج]] جي ضرورت رکندڙ مريضن جو تعداد 50 کان 70 لک جي وچ ۾ اندازو لڳايو ويو آهي.<ref name="Ji Cheng">{{cite book | vauthors = Lv JC, Zhang LX | title = Renal Fibrosis: Mechanisms and Therapies | chapter = Prevalence and Disease Burden of Chronic Kidney Disease | series = Advances in Experimental Medicine and Biology | volume = 1165 | pages = 3–15 | year = 2019 | pmid = 31399958 | doi = 10.1007/978-981-13-8871-2_1 | isbn = 978-981-13-8871-2 | s2cid = 199519437 }}</ref> بڪين جي بيمارين جي انتظام ۾ استعمال ٿيندڙ طريقيڪارن ۾ پيشاب جي ڪيميائي ۽ خوردبيني جاچ ([[پيشاب جي چڪاس]])، [[سيرم ڪرياٽينين]] استعمال ڪندي اندازي ڪيل [[گلوميرولر فلٽريشن ريٽ]] (eGFR) جي حساب وسيلي [[بڪي جي ڪارڪردگي]] جي ماپ، ۽ غيرمعمولي ايناٽامي جي جائزي لاءِ [[بڪي جي بايوپسي]] ۽ [[سي ٽي اسڪين]] شامل آهن. [[بڪي جي ڊائلاسس|ڊائلاسس]] ۽ [[بڪي جي پيوندڪاري]] [[بڪي جي ناڪامي]] جي علاج لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ جڏهن بڪي جي ڪارڪردگي 15 سيڪڙو کان هيٺ لهي وڃي ٿي تہ انهن مان هڪ، يا ترتيبوار ٻئي، لڳ ڀڳ هميشه استعمال ڪيا ويندا آهن. [[نيفريڪٽومي]] اڪثر [[بڪي جي خلوي ڪارسينوما]] جي علاج لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. [[بڪي جي فزيولاجي]]، [[بڪي جي ڪارڪردگي]] جو اڀياس آهي. [[نيفرالاجي]] طب جي اها خصوصي شاخ آهي، جيڪا بڪي جي ''ڪارڪردگيءَ'' جي بيمارين سان واسطو رکي ٿي؛ انهن ۾ دائمي بڪي جي بيماري، [[نيفريٽڪ سنڊروم|نيفريٽڪ]] ۽ [[نيفروٽڪ سنڊروم]]، [[اوچتي بڪي جي چوٽ]] ۽ [[پائيلونيفرائٽس]] شامل آهن. [[يورالاجي]] بڪي ۽ پيشاب واري رستي جي ''ايناٽاميءَ'' جي بيمارين سان واسطو رکي ٿي؛ انهن ۾ [[بڪي جو ڪينسر]]، [[بڪي جي سسٽ]]، [[بڪي جون پٿريون]]، [[يوريٽر جون پٿريون]] ۽ [[پيشاب واري رستي جي رڪاوٽ]] شامل آهن.<ref name="robbins">{{cite book | vauthors = Cotran RS, Kumar V, Fausto N, Robbins SL, Abbas AK |title=Robbins and Cotran pathologic basis of disease |publisher=Elsevier Saunders |location=St. Louis, MO |year=2005 |isbn=978-0-7216-0187-8 }}</ref> لفظ "[[رينل]]" هڪ صفت آهي، جنهن جي معنيٰ "بڪين سان لاڳاپيل" آهي، ۽ ان جون پاڙون فرانسيسي يا [[آخري لاطيني]] ٻوليءَ ۾ آهن. ڪجهه راين موجب سائنسي لکڻين ۾ "رينل" جي جاءِ تي "ڪڊني" استعمال ڪرڻ گهرجي، جيئن "ڪڊني جي شريان"، جڏهن تہ ٻين ماهرن "رينل شريان" سميت "رينل" جي استعمال کي مناسب سمجهي برقرار رکڻ جي حمايت ڪئي آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Kalantar-Zadeh K, McCullough PA, Agarwal SK, Beddhu S, Boaz M, Bruchfeld A, Chauveau P, Chen J, de Sequera P, Gedney N, Golper TA, Gupta M, Harris T, Hartwell L, Liakopoulos V, Kopple JD, Kovesdy CP, Macdougall IC, Mann JF, Molony D, Norris KC, Perlmutter J, Rhee CM, Riella LV, Weisbord SD, Zoccali C, Goldsmith D | display-authors = 6 | title = Nomenclature in nephrology: preserving 'renal' and 'nephro' in the glossary of kidney health and disease | journal = Journal of Nephrology | volume = 34 | issue = 3 | pages = 639–648 | date = June 2021 | pmid = 33713333 | pmc = 8192439 | doi = 10.1007/s40620-021-01011-3 }}</ref> {{TOC limit|3}} [[File:Kidney.png|thumb|انساني بڪي جو خاڪو]] '''گردو''' يا '''بڪي''' (kidney) نيڪال جي سرشتي جو اھم [[عضوو]] آهي. ھنن ۾ [[رت]] جي صفائي جو عمل ٿيندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.science.org/|title=Science|website=AAAS|language=en|access-date=2023-01-14}}</ref> انساني جسم ۾ ٻہ بڪيون ٿين ٿيون، جيڪي جسم جي پُٺ جي اندرئين پاسي واري ڀت سان منسلڪ آهن. هر هڪ بڪي رانھين (Bean) وانگر ٿئي ٿي. اِن جو ٻاهريون ڏيک اڀريل گولائي وارو (Convex) ٻاهر طرف ۽ اندريون دٻيل گولائي وارو (Concave) پاسو ڪرنگهي جي طرف ٿئي ٿو. بڪي تقريباً ساڍا چار انچ ڊگهي ۽ ٻہ انچ ويڪري هوندي آهي. ساڄي پاسي واري بڪي، کاٻي پاسي واريءَ بڪيءَ کان ٿوري مٿي هوندي آهي. هر هڪ بڪيءَ جي دٻيل (Concave) پاسي مان هڪ نالي نڪري ٿي، جنھن کي "يوريٽر" (Ureter) چئبو آهي. يوريٽرِ هيٺ وڃي مثاني ۾ کلندو آهي. بڪين مان پيشاب يوريٽر وسيلي مثاني ۾ ايندو آهي ۽ جڏهن مثانو پيشاب سان لڳ ڀڳ ڀرجي ويندو آهي تہ پيشاب لڳندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A%20%D8%A8%DA%AA%D9%8A%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%AA%20%DB%BD%20%DA%AA%D9%85|title=انساني بڪيءَ جي بناوت ۽ ڪم : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2024-06-17|archive-date=2024-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240617173659/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A%20%D8%A8%DA%AA%D9%8A%D8%A1%D9%8E%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%AA%20%DB%BD%20%DA%AA%D9%85|url-status=dead}}</ref> بڪيون [[انسان]] جي جسم ۾ پيٽ ۾ پوئين پاسي ڀوري ناسي رنگ جون راهين جي ٻج جي شڪل جھڙيون پٺيءَ جي ڪنڊي جي ٻنھي پاسي ٿين ٿيون. ساڄي بڪي کاٻي بڪيءَ جي ڀيٽ ۾ ٿورڙو هيٺ هوندي آهي، بڪيون اسان جي جسم مان غير ضروري ۽ بيڪار مادن کي ٻاهر خارج ڪن ٿيون، بيڪار مادن جي نيڪال ۾ انھن جي تمام وڏي اهميت آهي، اصل ۾ جسم مان بيڪار ۽ غير ضروري شين جو نيڪال ايترو ئي اهم آهي، جيترو جسم لاءِ ضروري شين جو پھچڻ. بڪيون اهو ڪم نهايت سھڻي طريقي سان سرانجام ڏين ٿيون. اهي غير ضرروري ۽ بيڪار شين کي پيشاب جي شڪل ۾ ٻاهر ڪڍنديون رهن ٿيون. بڪين جي چوڌاري هڪ غلاف نموني ڪيپسول هوندو آهي، جيڪو آسانيءَ سان لهي سگهندو آهي. هن غلاف ۾ هلڪي سليٽي رنگ جي بڪي ويڙهيل ٿيندي آهي. هر هڪ بڪيءَ جي ٻاهرين حصي ۾ رت جون وار نليون ننڍڙا ڇڳا ٺاهين ٿيون، جيڪي هڪ نازڪ جهلي ۾ ويڙهيل بال جهڙي شڪل اختيار ڪنديون آهن، جن کي گلو ميرولائي چئبو آهي. جسم جي ٻين سڀني عضون جي مقابلي ۾ بڪين جي هر گهڙيءَ مان سڀ کان وڌيڪ رت گذرندو آهي، انھن گلو ميرولائي ۾ رت جو داٻ وڌيڪ هئڻ ڪري رت مان پاڻي ڇاڻڻ وسيلي بومين ڪيپسول ۾ داخل ٿي مڙيل ٽيوبن ۾ هلڻ لڳندو آهي، ٽيوبن جي پاسي واريون وار نليون ان مان ضروري لوڻ ۽ فالتو پاڻي واپس رت ۾ ڇڪي وٺنديون آهن ۽ باقي پيشاب رهجي ويندو آهي، جيڪو گهاٽو ٿي مثاني ڏانھن اچي ٿو. سنهڙين نلڙين ۾ موجود پاڻي واپس رت ۾ موڪلي بڪيون جسم کي مناسب گهميل رکڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، جيڪڏهن ڪنهن ماڻهوءَ کي پگهر اچي ٿو پر اهو وڌيڪ پاڻي نہ پيئندو هجي تہ بڪيون پاڻ مرادو وڌيڪ پاڻي رت ۾ موٽائينديون آهن، بڪين جون اهي نالڙيون رت ۾ تيزاب جي مقدار کي بہ ڪنٽرول ڪن ٿيون، جيئن تہ رت کاري (پي ايڇ = 704) هوندي آهي ۽ خراب مادا وڌيڪ تيزابيت پيدا ڪندا آهن، جنھن ڪري بڪيون انھن کي جلدي خارج ڪنديون آهن ۽ انھيءَ طريقي سان رت جو کاراڻپڻو قائم رهي ٿو. بڪين جون وار نلڙيون جسم ۽ رت ۾ زهريلي دوائن، فالتو لوڻن ۽ جراثيمن جي زهر ۽ باقي مادن وغيره کي بہ خارج ڪنديون رهن ٿيون، اهي تمام ننڍڙيون وار نلڙيون هر بڪيءَ جي اندروني حصي ۾ گڏجي وينديون آهن، پيشاب اتان هيٺ ٻن نالين ۾ وڃي ٿو. انھن کي يوريٽر يعني پيشاب ناليون چئبو آهي. اهي ٻنھي پاسي بڪين مان پيشاب کي مثاني تائين پھچائين ٿيون، اهي ناليون پيٽ جي پوئين ڀت سان گڏوگڏ مثاني جي پوئين پاسي وڃي کلن ٿيون، مثاني جو ڪم پيشاب گڏ ڪرڻ آهي، جتان خواهش مطابق ٻاهر خارج ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Science_n_Tech)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |accessdate=2016-08-21 |archive-date=2022-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524082530/http://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Science_n_Tech/Book2/Book_page1.html |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب: ٻالڪ سائنسي انسائيڪلو پيڊيا</ref> ==بناوت== [[File:Surface projections of the organs of the trunk.png|thumb|300px|تصوير، جنهن ۾ انساني [[ڌڙ (ايناٽامي)|ڌڙ]] اندر عضون جا هنڌ ڏيکاريل آهن. بڪا T12 کان L3 تائين فقري سطح تي واقع آهن.]] انسانن ۾ بڪا [[پيٽ جي کوک]] ۾ مٿانهين هنڌ تي، [[ڪرنگهو|ڪرنگهي]] جي ٻنهي پاسن تي، ۽ ٿوري ترڇي زاويي سان [[ريٽروپيريٽونيل]] حالت ۾ واقع هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://science.howstuffworks.com/environmental/life/human-biology/kidney.htm|title=HowStuffWorks How Your Kidney Works|date=2001-01-10|access-date=2012-08-09|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105124818/http://science.howstuffworks.com/environmental/life/human-biology/kidney.htm|url-status=live}}</ref> [[جگر]] جي هنڌ سبب پيٽ جي کوک اندر موجود غيرهم آهنگي عام طور ساڄي بڪي کي کاٻي بڪي جي ڀيٽ ۾ ٿورو هيٺ، ٿورو ننڍو، ۽ ٿورو وڌيڪ وچ ڏانهن رکندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.indexedvisuals.com/scripts/ivstock/pic.asp?id=118-100 |title=Kidneys Location Stock Illustration |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927221414/http://www.indexedvisuals.com/scripts/ivstock/pic.asp?id=118-100 |archive-date=2013-09-27 }}</ref><ref>{{cite web | title = Kidney | work = BioPortfolio Ltd. | url = http://www.bioportfolio.com/indepth/Kidney.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20080210070807/http://www.bioportfolio.com/indepth/Kidney.html| archive-date= 10 February 2008 }}</ref><ref name="pmid20030823">{{cite journal | vauthors = Glodny B, Unterholzner V, Taferner B, Hofmann KJ, Rehder P, Strasak A, Petersen J | title = Normal kidney size and its influencing factors - a 64-slice MDCT study of 1.040 asymptomatic patients | journal = BMC Urology | volume = 9 | issue = 1 | article-number = 19 | date = December 2009 | pmid = 20030823 | pmc = 2813848 | doi = 10.1186/1471-2490-9-19 | doi-access = free }}</ref> کاٻو بڪو لڳ ڀڳ [[ڇاتي وارا فقرا|T12]] کان [[چيلهه وارا فقرا|L3]] تائين فقري سطح تي هوندو آهي،<ref>{{cite report | title = Bålens ytanatomy | trans-title = Superficial anatomy of the trunk | language = Swedish | vauthors = Dragomir A, Hjortberg M, Romans GM | work = Section for human anatomy at the Department of Medical Biology, Uppsala University, Sweden }}</ref> ۽ ساڄو بڪو ٿورو هيٺ هوندو آهي.<ref name=":0" /> ساڄو بڪو [[ڇاتي وارو ڊائيفرام|ڊائيفرام]] جي بلڪل هيٺ ۽ [[جگر]] جي پٺيان واقع هوندو آهي. کاٻو بڪو ڊائيفرام جي هيٺ ۽ [[تلي]] جي پٺيان واقع هوندو آهي.{{Citation needed|date=May 2026}} هر بڪي جي مٿان هڪ [[ايڊرينل غدود]] هوندو آهي.<ref name=":0">{{cite journal | last1=Clarkson | first1=Melissa | last2=Platt | first2=Kristen | title=Kidney anatomy: A survey of historical illustrations and methods of depiction | journal=Journal of Biocommunication | date=2025 | volume=49 | issue=2 | pages=e5 | doi=10.5210/jbc.v49i2.14482 | doi-access=free | pmid=41635776 | pmc=12863376 }}</ref> بڪين جا مٿيان حصا جزوي طور 11هين ۽ 12هين [[پاسري|پاسرين]] سان محفوظ هوندا آهن.{{Citation needed|date=May 2026}} هر بڪو، پنهنجي ايڊرينل غدود سميت، چرٻي جي ٻن تهن سان گهيريل هوندو آهي: [[بڪي جو چرٻي وارو ڪيپسول|پيريرينل چرٻي]]، جيڪا رينل فيشيا ۽ رينل ڪيپسول جي وچ ۾ هوندي آهي، ۽ [[رينل فيشيا]] کان مٿانهين [[پيرارينل چرٻي]].{{Citation needed|date=May 2026}} انساني بڪو لوبيا جي ٻج جهڙي بناوت رکي ٿو، جنهن جي هڪ سرحد [[wikt:convex|اڀريل]] ۽ ٻي [[wikt:concave|کاٻي]] هوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Renal system |url=https://www.britannica.com/science/human-renal-system |access-date=2022-05-22 |website=Britannica |language=en |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531015045/https://www.britannica.com/science/human-renal-system |url-status=live }}</ref> کاٻي سرحد تي هڪ اندر ڌڪيل علائقو [[بڪي جو هائلم]] آهي، جتي [[بڪي جي شريان]] بڪي ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ [[بڪي جي رڳ]] ۽ [[يوريٽر]] ٻاهر نڪرن ٿا. بڪي کي سخت ريشيدار تاندوري، يعني [[بڪي جو ڪيپسول]]، گهيريل هوندو آهي، جنهن کي وري [[بڪي جو چرٻي وارو ڪيپسول|پيريرينل چرٻي]]، [[رينل فيشيا]] ۽ [[پيرارينل چرٻي]] گهيرين ٿيون. انهن تاندورن جي اڳئين مٿاڇري [[پيريٽونيم]] آهي، جڏهن تہ پٺئين مٿاڇري [[ٽرانسورسالس فيشيا]] آهي. ساڄي بڪي جو مٿيون قطب جگر جي ڀرسان هوندو آهي. کاٻي بڪي لاءِ اهو [[تلي]] جي ڀرسان هوندو آهي. تنهنڪري ٻئي ساهه اندر کڻڻ وقت هيٺ سرڪن ٿا. {|class="wikitable" |rowspan=2| '''جنس''' ||colspan=2 align="center"| '''وزن'''، معياري [[حوالو حد]] |- |align="center"| '''ساڄو بڪو''' ||align="center"| '''کاٻو بڪو''' |- | مرد<ref name="MolinaDiMaio2012">{{cite journal | vauthors = Molina DK, DiMaio VJ | title = Normal organ weights in men: part II – the brain, lungs, liver, spleen, and kidneys | journal = The American Journal of Forensic Medicine and Pathology | volume = 33 | issue = 4 | pages = 368–372 | date = December 2012 | pmid = 22182984 | doi = 10.1097/PAF.0b013e31823d29ad | s2cid = 32174574 }}</ref> || {{convert|80-160|g|oz|frac=4|abbr=on}} || {{convert|80-175|g|oz|frac=4|abbr=on}} |- | عورت<ref name="MolinaDiMaio2015">{{cite journal | vauthors = Molina DK, DiMaio VJ | title = Normal Organ Weights in Women: Part II-The Brain, Lungs, Liver, Spleen, and Kidneys | journal = The American Journal of Forensic Medicine and Pathology | volume = 36 | issue = 3 | pages = 182–187 | date = September 2015 | pmid = 26108038 | doi = 10.1097/PAF.0000000000000175 | s2cid = 25319215 }}</ref> || {{convert|40-175|g|oz|frac=4|abbr=on}} || {{convert|35-190|g|oz|frac=4|abbr=on}} |} هڪ ڊينش اڀياس بالغن ۾ بڪي جي وچولي ڊيگهه کاٻي پاسي {{convert|11.2|cm|in|frac=16|abbr=on}} ۽ ساڄي پاسي {{convert|10.9|cm|in|frac=16|abbr=on}} ماپي. بڪين جا وچولا مقدار کاٻي پاسي {{cvt|146|cm3|cuin|frac=16}} ۽ ساڄي پاسي {{cvt|134|cm3|cuin|frac=16}} هئا.<ref>{{cite journal | vauthors = Emamian SA, Nielsen MB, Pedersen JF, Ytte L | title = Kidney dimensions at sonography: correlation with age, sex, and habitus in 665 adult volunteers | url = https://archive.org/details/sim_ajr-american-journal-of-roentgenology_1993-01_160_1/page/83 | journal = AJR. American Journal of Roentgenology | volume = 160 | issue = 1 | pages = 83–86 | date = January 1993 | pmid = 8416654 | doi = 10.2214/ajr.160.1.8416654 | doi-access = }}</ref> ===مجموعي ايناٽامي=== [[File:KidneyStructures PioM.svg|thumb|300px|right| <div class="center"> 1.&nbsp;[[بڪي جو هرم]] • 2.&nbsp;[[بين-لوبولي شريان]] • 3.&nbsp;[[بڪي جي شريان]] • 4.&nbsp;[[بڪي جي رڳ]] 5.&nbsp;[[بڪي جو هائلم]] • 6.&nbsp;[[بڪي جو حوض]] • 7.&nbsp;[[يوريٽر]] • 8.&nbsp;[[ننڍو ڪيلڪس]] • 9.&nbsp;[[بڪي جو ڪيپسول]] • 10.&nbsp;[[هيٺيون بڪي ڪيپسول]] • 11.&nbsp;[[مٿيون بڪي ڪيپسول]] • 12.&nbsp;[[بين-لوبولي رڳ]]{{citation needed|date=June 2022}} • 13.&nbsp;[[نيفرون]] • 14.&nbsp;[[بڪي جو سائنس]] • 15.&nbsp;[[وڏو ڪيلڪس]] • 16.&nbsp;[[بڪي جي پيپيلا]] • 17.&nbsp;[[بڪي جو ڪالم]] </div>]] انساني بڪي جو فعلي مادو، يا [[پيرنڪائما#بڪي جي پيرنڪائما|پيرنڪائما]]، ٻن وڏين بناوتن ۾ ورهايل آهي: ٻاهرين [[بڪي جو ڪارٽيڪس]] ۽ اندروني [[بڪي جو ميڊولا]]. ظاهري طور اهي بناوتون اٺ کان ارڙهن مخروط نما [[بڪي جي لوب|بڪي جي لوبن]] جي شڪل اختيار ڪن ٿيون، جن مان هر هڪ ۾ بڪي جو ڪارٽيڪس، ميڊولا جي هڪ حصي کي گهيري ٿو، جنهن کي [[بڪي جو هرم]] چيو وڃي ٿو.<ref name="boron">{{cite book | vauthors = Boron WF |title=Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach | url = https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro |publisher=Elsevier/Saunders |year=2004 |isbn=978-1-4160-2328-9 }}</ref> بڪي جي هرمن جي وچ ۾ ڪارٽيڪس جون اڀارون هونديون آهن، جن کي [[بڪي جو ڪالم]] چيو وڃي ٿو. هر هرم جي چوٽي، يا [[بڪي جي پيپيلا|پيپيلا]]، پيشاب کي [[ننڍو ڪيلڪس]] ۾ خالي ڪري ٿي؛ ننڍا ڪيلڪس [[وڏو ڪيلڪس|وڏن ڪيلڪسز]] ۾ خالي ٿين ٿا، ۽ وڏا ڪيلڪس [[بڪي جو حوض|بڪي جي حوض]] ۾ خالي ٿين ٿا. اهو پوءِ يوريٽر بڻجي ٿو. هائلم تي يوريٽر ۽ بڪي جي رڳ بڪي مان ٻاهر نڪرن ٿا ۽ بڪي جي شريان اندر داخل ٿئي ٿي. هائلم واري چرٻي ۽ لمفي تاندورو، لمفي ڳنڍن سميت، انهن بناوتن کي گهيرين ٿا. هائلم واري چرٻي چرٻي سان ڀريل کوک سان ڳنڍيل هوندي آهي، جنهن کي [[بڪي جو سائنس]] چيو وڃي ٿو. بڪي جو سائنس گڏيل طور بڪي جي حوض ۽ ڪيلڪسز تي مشتمل هوندو آهي ۽ انهن بناوتن کي بڪي جي ميڊولري تاندوري کان الڳ ڪري ٿو.<ref>{{cite book | vauthors = Clapp WL | chapter = Renal Anatomy | veditors = Zhou XJ, Laszik Z, Nadasdy T, D'Agati VD, Silva FG | title = Silva's Diagnostic Renal Pathology | url = https://archive.org/details/silvasdiagnostic0000unse | location = New York| publisher = Cambridge University Press | date = 2009 | isbn = 978-0-521-87702-2 }}</ref> بڪين ۾ ظاهري طور ڪا حرڪت ڪندڙ بناوت موجود نه هوندي آهي. <gallery mode="packed"> File:Right kidney seen on abdominal ultrasound.jpg|[[پيٽ جي الٽراسائونڊ]] ۾ نظر ايندڙ عام بالغ ساڄو بڪو، جنهن جي قطب کان قطب تائين ماپ 9.34&nbsp;cm آهي File:CTscankidney.jpg|پيٽ جو [[سي ٽي اسڪين]]، جنهن ۾ بڪين جو هنڌ ڏيکاريل آهي. مٿئين پيٽ جي کاٻي ڪراس-سيڪشن ۾ اسڪين جي کاٻي پاسي [[جگر]] ڏيکاريل آهي (جسم جي ساڄي پاسي). وچ: جگر ۽ تلي جي هيٺ بڪين کي ڏيکاريندڙ ڪراس-سيڪشن. ساڄو: کاٻي بڪي مان وڌيڪ ڪراس-سيڪشن. File:Slide42222.JPG|تصوير، جنهن ۾ بڪي جي ڀرسان موجود بناوتون ڏيکاريل آهن File:Left kidney.jpg|[[لاش]] جي نموني مان ڪراس-سيڪشن، جنهن ۾ بڪين جو هنڌ ڏيکاريل آهي </gallery> ===رت جي فراهمي=== {{main|بڪي جو رت جو دورو}} بڪين کي رت کاٻي ۽ ساڄي [[بڪي جي شريان|بڪي جي شريانن]] مان ملي ٿو، جيڪي سڌو [[پيٽ واري اورٽا]] مان شاخون ٿين ٿيون. بالغ انسانن ۾ بڪا [[دل جي نڪرندڙ رت]] جو لڳ ڀڳ 20–25 سيڪڙو وصول ڪن ٿا.<ref name="boron"/><ref>{{Citation |title=Urinary system |date=2015 |url=https://www.cambridge.org/core/books/design-of-mammals/urinary-system/E76848B86DA00C151DA92EDD8AB2F418 |work=The Design of Mammals: A Scaling Approach |pages=195–203 |editor-last=Prothero |editor-first=John William |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781316275108.016 |isbn=978-1-107-11047-2 |access-date=2022-06-25 |archive-date=2018-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617094738/https://www.cambridge.org/core/books/design-of-mammals/urinary-system/E76848B86DA00C151DA92EDD8AB2F418 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Martini |first1=Frederic |title=Human Anatomy |url=https://archive.org/details/humananatomy0000mart_ed09 |last2=Tallitsch |first2=Robert B. |last3=Nath |first3=Judi L. |publisher=Pearson |year=2017 |isbn=978-0-13-432076-2 |edition=9th |pages=[https://archive.org/details/humananatomy0000mart_ed09/page/689 689]}}</ref> هر بڪي جي شريان سيگمينٽل شريانن ۾ شاخون ٿئي ٿي، جيڪي وڌيڪ [[بين-لوبي شريان|بين-لوبي شريانن]] ۾ ورهائجن ٿيون؛ اهي بڪي جي ڪيپسول مان گذري بڪي جي هرمن جي وچ ۾ بڪي جي ڪالمن مان لنگهن ٿيون. بين-لوبي شريانون پوءِ [[قوسي شريان|قوسي شريانن]] کي رت فراهم ڪن ٿيون، جيڪي ڪارٽيڪس ۽ ميڊولا جي سرحد سان هلن ٿيون. هر قوسي شريان ڪيترين [[بين-لوبولي]] شريانن کي رت ڏئي ٿي، جيڪي [[آڻيندڙ آرٽيريول|آڻيندڙ آرٽيريولن]] ۾ داخل ٿين ٿيون، جيڪي گلوميرولس کي رت فراهم ڪن ٿا. رت بڪين مان نڪري آخرڪار [[هيٺين وينا ڪاوا]] ۾ داخل ٿئي ٿو. ڇاڻ ٿيڻ کان پوءِ رت ننڍين رڳن ([[وينول|وينولن]]) جي ننڍي ڄار مان گذري ٿو، جيڪي گڏ ٿي [[بين-لوبولي رڳون]] ٺاهين ٿيون. آرٽيريولن جي ورهاست وانگر، رڳون پڻ ساڳيو نمونو اختيار ڪن ٿيون: بين-لوبولي رڳون رت کي [[قوسي رڳون|قوسي رڳن]] ڏانهن، پوءِ [[بين-لوبي رڳون|بين-لوبي رڳن]] ڏانهن موٽائين ٿيون، جيڪي گڏ ٿي [[بڪي جي رڳ|بڪي جون رڳون]] ٺاهين ٿيون ۽ بڪي مان ٻاهر نڪرن ٿيون. ===عصبي فراهمي=== بڪو ۽ [[عصبي سرشتو]] [[بڪي جو عصبي ڄار]] وسيلي پاڻ ۾ رابطو ڪن ٿا، جنهن جون ريشيون بڪي جي شريانن سان گڏ هلي هر بڪي تائين پهچن ٿيون.<ref name="Bard">{{cite book |vauthors=Bard J, Vize PD, Woolf AS |title=The kidney: from normal development to congenital disease |publisher=Academic Press |location=Boston |year=2003 |page=154 |isbn=978-0-12-722441-1 |url=https://books.google.com/books?id=ctOm-cPwo60C&pg=PA154 |access-date=2020-10-19 |archive-date=2023-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817171609/https://books.google.com/books?id=ctOm-cPwo60C&pg=PA154 |url-status=live }}</ref> [[سمپيٿيٽڪ عصبي سرشتو|سمپيٿيٽڪ عصبي سرشتي]] مان ايندڙ اشارا بڪي ۾ [[رت نالين جي سوڙهائپ]] پيدا ڪن ٿا، جنهن سان [[بڪي جو رت وهڪرو]] گهٽجي وڃي ٿو.<ref name="Bard"/> بڪو [[پيراسمپيٿيٽڪ عصبي سرشتو|پيراسمپيٿيٽڪ عصبي سرشتي]] مان پڻ اشارا وصول ڪري ٿو،<ref>{{Cite journal |last1=Cheng |first1=Xiaofeng |last2=Zhang |first2=Yongsheng |last3=Chen |first3=Ruixi |last4=Qian |first4=Shenghui |last5=Lv |first5=Haijun |last6=Liu |first6=Xiuli |last7=Zeng |first7=Shaoqun |date=December 2022 |title=Anatomical Evidence for Parasympathetic Innervation of the Renal Vasculature and Pelvis |journal=Journal of the American Society of Nephrology |language=en |volume=33 |issue=12 |pages=2194–2210 |doi=10.1681/ASN.2021111518 |issn=1046-6673 |pmc=9731635 |pmid=36253054}}</ref> جيڪي [[ويگس عصبو|ويگس عصب]] جي بڪي وارين شاخن وسيلي اچن ٿا؛ انهن جو ڪم اڃا واضح ناهي.<ref name="Bard"/><ref>{{cite journal | vauthors = Schrier RW, Berl T | title = Mechanism of the antidiuretic effect associated with interruption of parasympathetic pathways | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1972-10_51_10/page/2613 | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 51 | issue = 10 | pages = 2613–2620 | date = October 1972 | pmid = 5056657 | pmc = 332960 | doi = 10.1172/JCI107079 }}</ref> بڪي مان حسي اشارا [[ريڙهه جي مغز]] جي T10–11 سطحن تائين وڃن ٿا ۽ لاڳاپيل [[ڊرماٽوم (ايناٽامي)|ڊرماٽوم]] ۾ محسوس ٿين ٿا.<ref name="Bard"/> تنهنڪري پاسيري واري علائقي جو سور لاڳاپيل بڪي مان منتقل ٿيل سور ٿي سگهي ٿو.<ref name="Bard"/> ===خرد ايناٽامي=== [[نيفرون]]، بڪي جون پيشاب ٺاهيندڙ فعلي بناوتون، ڪارٽيڪس ۽ ميڊولا ۾ پکڙيل هونديون آهن. نيفرون جو شروعاتي ڇاڻيندڙ حصو [[بڪي جو جسمڙو]] آهي، جيڪو ڪارٽيڪس ۾ واقع هوندو آهي. ان کان پوءِ [[بڪي جي نلي]] اچي ٿي، جيڪا ڪارٽيڪس مان ميڊولري هرمن جي اندر گهري وڃي ٿي. بڪي جي ڪارٽيڪس جو هڪ حصو، [[ميڊولري ري (ايناٽامي)|ميڊولري ري]]، بڪي جي نلين جو مجموعو آهي، جيڪي هڪڙي [[گڏ ڪندڙ نلي]] ۾ خالي ٿين ٿيون. بڪي جي [[هسٽالاجي]] بڪي جي [[خوردبيني]] بناوت جو اڀياس آهي. بالغ انساني بڪي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 26 الڳ [[جيوگهرڙي جا قسم|جيوگهرڙي قسم]] موجود هوندا آهن،<ref>{{Cite Q|Q34534499}}</ref> جن ۾ اپيٿيليائي، اينڊوٿيليائي، اسٽرومل ۽ لسا ڏورا جيوگهرڙا شامل آهن. الڳ جيوگهرڙي قسمن ۾ شامل آهن: * بڪي گلوميرولس جو پاريئٽل جيوگهرڙو * [[بڪي گلوميرولس پوڊوسائيٽ]] * [[انٽراگلوميرولر ميزينجيئل جيوگهرڙو]] * [[ايڪسٽراگلوميرولر ميزينجيئل جيوگهرڙو]] * [[جڪسٽاگلوميرولر جيوگهرڙو]] * [[بڪي جي ويجهي نلي جو برش بارڊر جيوگهرڙو]] * [[هينلي جي لوپ جو سنهو ڀاڱو جيوگهرڙو]] * [[ٿلهي مٿي چڙهندڙ ڀاڱي]] جو جيوگهرڙو * [[بڪي جي پري نلي جو جيوگهرڙو]] * [[گڏ ڪندڙ نلي وارو سرشتو#جيوگهرڙا|گڏ ڪندڙ نلي جو مکيه جيوگهرڙو]] * [[گڏ ڪندڙ نلي وارو سرشتو#جيوگهرڙا|گڏ ڪندڙ نلي جو وچ ۾ داخل جيوگهرڙو]] * بڪي جا وچ-تاندوري جيوگهرڙا ==واڌ ويجھ== {{Main|بڪي جي واڌ ويجھ}} مماليه جانورن جو بڪو [[وچولي ميسوڊرم]] مان ٺهي ٿو. [[بڪي جي واڌ ويجھ]]، جنهن کي ''نيفروجينيسس'' پڻ چيو وڃي ٿو، لڳاتار ٽن ارتقائي مرحلن مان گذري ٿي: [[پرونيفروس]]، [[ميسونيفروس]] ۽ [[ميٽانيفروس]]. ميٽانيفروس مستقل بڪي جو ابتدائي ڍانچو هوندو آهي.<ref>{{cite book | vauthors = Carlson BM | title = Human Embryology and Developmental Biology | url = https://archive.org/details/humanembryologyd0000carl_uptdEd | publisher = Mosby | location = Saint Louis | edition = 3rd | year = 2004 | isbn = 978-0-323-03649-8}}</ref> ==ڪم== [[File:Kidney Nephron.png|thumb|هتي ڏيکاريل [[نيفرون]] بڪن جو فعلي ايڪو آهي. ان جي حصن تي نالا ڏنل آهن، سواءِ (ڀوري) ''ڳنڍيندڙ نلڪي'' جي، جيڪا (گهري ڳاڙهي) پري واري وڪڙيل نلڪي کان پوءِ ۽ وڏي (ڀوري) گڏ ڪندڙ نالي کان اڳ واقع آهي (جنهن کي غلطيءَ سان ''گڏ ڪرڻ واري'' نالي لکيو ويو آهي).]] {{main|بڪي جي فزيولاجي}} بڪا [[ميٽابولزم]] جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ مختلف فضول مادن کي پيشاب وسيلي جسم مان خارج ڪن ٿا. بڪي جو خوردبيني بناوتي ۽ فعلي ايڪو [[نيفرون]] آهي. اهو پاڻ تائين پهچندڙ رت کي ڇاڻ، ٻيهر جذب، اخراج ۽ جسم مان نيڪال جي عملن وسيلي سنواري ٿو؛ انهن عملن جي نتيجي ۾ [[پيشاب]] ٺهي ٿو. خارج ٿيندڙ مادن ۾ پروٽين جي [[ڪيٽابولزم]] مان پيدا ٿيندڙ نائٽروجني فضلو [[يوريا]] ۽ [[نيوڪليڪ تيزاب]] جي ميٽابولزم مان پيدا ٿيندڙ [[يورڪ تيزاب]] شامل آهن. مماليه جانورن ۽ ڪجهه پکين ۾ رت جي ان مقدار جي ڀيٽ ۾، جنهن مان فضول مادا ڪڍيا وڃن ٿا، تمام گهٽ مقدار واري پيشاب ۾ انهن فضول مادن کي مرڪوز ڪرڻ جي صلاحيت هڪ پيچيده [[مخالف وهڪري واري واڌاري]] جي طريقيڪار تي دارومدار رکي ٿي. ان لاءِ نيفرون جون ڪيتريون الڳ خاصيتون گڏجي ڪم ڪن ٿيون: نلڪين جي سخت وارن جي پن جهڙي جوڙجڪ، لوپ جي هيٺ لهندڙ حصي ۾ پاڻي ۽ آئنن جي گذرڻ جي صلاحيت، مٿي چڙهندڙ حصي ۾ پاڻيءَ جي اڻگذريت، ۽ مٿي چڙهندڙ حصي جي گهڻي ڀاڱي مان آئنن جي سرگرم منتقلي. ان کان سواءِ، نيفرون کي رت پهچائيندڙ رڳن ۾ غيرفعال [[مخالف وهڪري واري مٽاسٽا]] پڻ هن ڪم لاءِ ضروري آهي. بڪو سڄي جسم جي [[هوميوسٽيسس]] ۾ حصو وٺي ٿو ۽ [[تيزاب–اساس توازن]]، [[اليڪٽرولائٽ]]ن جي مرڪزن، [[خليي کان ٻاهر واري پاڻياٺ]] جي مقدار ۽ [[رت جي دٻاءَ]] کي ضابطي ۾ رکي ٿو. بڪو اهي هوميوسٽيسي ڪم پاڻمرادو پڻ ۽ ٻين عضون، خاص طور [[انڊوڪرائن سرشتي]] جي عضون، سان گڏجي پڻ سرانجام ڏئي ٿو. مختلف انڊوڪرائن هارمون انهن ڪمن کي هم آهنگ ڪن ٿا، جن ۾ [[رينن]]، [[اينجيوٽينسن II]]، [[الڊوسٽيرون]]، [[اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون]] ۽ [[ايٽريل نيٽريوريٽڪ پيپٽائيڊ]] وغيره شامل آهن. ===پيشاب جي ٺهڻ=== [[File:Physiology of Nephron.png|thumb|260px|[[پيشاب]] جي ٺهڻ ۾ چار مکيه عمل شامل آهن.]] ====ڇاڻ==== [[بڪي جي جسمڙي]] ۾ ٿيندڙ ڇاڻ اهو عمل آهي، جنهن ۾ رت جا خليا ۽ وڏا پروٽين روڪيا وڃن ٿا، جڏهن تہ گهٽ سالماتي وزن وارا مادا<ref>{{cite book | vauthors = Hall JE |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |date=2016 |publisher=Elsevier Health Sciences |location=Philadelphia, PA |isbn=978-0-323-38930-3 |edition=13th | page = 1129 }}</ref> رت مان ڇاڻجي [[بڪي جي انتهائي ڇاڻ|انتهائي ڇاڻيل پاڻياٺ]] ٺاهين ٿا، جيڪا آخرڪار پيشاب بڻجي ٿي. بالغ انسان جا بڪا روزانو لڳ ڀڳ 180 ليٽر ڇاڻيل پاڻياٺ ٺاهين ٿا، جنهن جو گهڻو حصو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last1=Alpern |first1=Robert J. |url=https://books.google.com/books?id=w5nEg7VLEQ4C&pg=1405 |title=Seldin and Giebisch's The Kidney: Physiology and Pathophysiology |last2=Caplan |first2=Michael |last3=Moe |first3=Orson W. |date=2012-12-31 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-381463-0 |page=1405 |language=en |access-date=2022-07-28 |archive-date=2023-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722105802/https://books.google.com/books?id=w5nEg7VLEQ4C&pg=1405 |url-status=live }}</ref> 24 ڪلاڪن دوران خارج ٿيندڙ پيشاب جي عام مقدار روزانو 800 کان 2,000 ملي ليٽر هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.mountsinai.org/health-library/tests/urine-24-hour-volume|title=Urine 24-hour volume|website=mountsinai|access-date=21 November 2022|archive-date=21 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121180728/https://www.mountsinai.org/health-library/tests/urine-24-hour-volume|url-status=live}}</ref> هي عمل ڪيپليرين جي ڀتين تي هائڊروسٽيٽڪ دٻاءَ سبب ٿيندو آهي، تنهنڪري ان کي هائڊروسٽيٽڪ ڇاڻ پڻ چيو ويندو آهي. ====ٻيهر جذب==== [[File:2618 Nephron Secretion Reabsorption.jpg|thumb|نيفرون جي مختلف حصن ۾ مختلف مادن جو اخراج ۽ ٻيهر جذب]] ٻيهر جذب، انتهائي ڇاڻيل پاڻياٺ مان سالمَن کي نيفرون جي نلڪين جي چوڌاري موجود [[نلڪي ڀرسان ڪيپليري|نلڪي ڀرسان ڪيپليرين]] جي ڄار ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل آهي.<ref name="2024-Kumaran">{{cite journal |vauthors=Kumaran GK, Hanukoglu I |title=Mapping the cytoskeletal architecture of renal tubules and surrounding peritubular capillaries in the kidney |journal=Cytoskeleton (Hoboken) |volume=81 |issue=4–5 |pages=227–237 |date=2024 |pmid=37937511 |doi=10.1002/cm.21809 |url=}}</ref> اهو نلڪي جي اندروني پاسي واري خليائي جھلي تي موجود چونڊيندڙ [[خليائي سطح جا ريشيپٽر|ريشيپٽرن]] وسيلي ٿئي ٿو. ويجهي نلڪي ۾ پاڻيءَ جو 55 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿئي ٿو. رت جي پلازما ۾ گلوڪوز جي عام سطح تي، گلوڪوز ويجهي نلڪي ۾ مڪمل طور ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو. اهو عمل Na⁺/گلوڪوز گڏيل ٽرانسپورٽر وسيلي ٿئي ٿو. پلازما ۾ گلوڪوز جي سطح 350&nbsp;mg/dL تائين پهچڻ سان ٽرانسپورٽر مڪمل طور سير ٿي وڃن ٿا ۽ گلوڪوز پيشاب ۾ خارج ٿيڻ لڳي ٿو. لڳ ڀڳ 160 جي پلازما گلوڪوز سطح به [[گلوڪوزيوريا]] جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جيڪا [[ذیابيطس ميليٽس]] جي هڪ اهم طبي نشاني آهي. امينو تيزاب ويجهي نلڪي ۾ سوڊيم تي دارومدار رکندڙ ٽرانسپورٽرن وسيلي ٻيهر جذب ٿين ٿا. [[هارٽنپ بيماري]] ٽرپٽوفين امينو تيزاب جي ٽرانسپورٽر جي کوٽ آهي، جنهن جي نتيجي ۾ [[پيلاگرا]] ٿي سگهي ٿو.<ref name="Tao p 1">Le, Tao. ''First Aid for the USMLE Step 1'' 2013. New York: McGraw-Hill Medical, 2013. Print.</ref> {| class="wikitable" |+بڪن ۾ ٻيهر جذب ٿيندڙ چونڊيل مادا ۽ انهن تي اثرانداز ٿيندڙ هارمون<ref name="Tao p 1"/> |- ! ٻيهر جذب جي جاءِ !! ٻيهر جذب ٿيندڙ مادا !! وضاحت |- | شروعاتي ويجهي نلڪي || گلوڪوز (100٪)، امينو تيزاب (100٪)، بائي ڪاربونيٽ (90٪)، Na⁺ (65٪)، Cl⁻ (65٪)، فاسفيٽ (65٪) ۽ H₂O (65٪) || * [[پيراٿائيرائيڊ هارمون|PTH]] فاسفيٽ جي ٻيهر جذب کي روڪي ٿو. * [[اينجيوٽينسن II|AT II]]، Na⁺، H₂O ۽ HCO₃⁻ جي ٻيهر جذب کي وڌائي ٿو. |- | [[هينلي جي لوپ]] جو سنهو هيٺ لهندڙ حصو || H₂O || * ميڊولا جي وڌيل ٽونيسيٽي وسيلي پاڻي ٻيهر جذب ڪري پيشاب کي وڌيڪ مرڪوز بڻائي ٿو. |- | هينلي جي لوپ جو ٿلهو مٿي چڙهندڙ حصو || Na⁺ (10–20٪)، K⁺، Cl⁻؛ اڻسڌي طرح Mg²⁺ ۽ Ca²⁺ جي پيرا سيلولر ٻيهر جذب کي وڌائي ٿو || * هي حصو H₂O لاءِ اڻگذرو آهي ۽ مٿي چڙهڻ دوران پيشاب گهٽ مرڪوز ٿيندو وڃي ٿو. |- | شروعاتي پري واري وڪڙيل نلڪي || Na⁺، Cl⁻ || * PTH، Ca²⁺ جي ٻيهر جذب جو سبب بڻجي ٿو. |- | گڏ ڪندڙ نلڪيون || Na⁺ (3–5٪)، H₂O || * Na⁺، K⁺ ۽ H⁺ جي بدلي ۾ ٻيهر جذب ٿئي ٿو، جنهن کي الڊوسٽيرون ضابطي ۾ رکي ٿو. * ADH، V2 ريشيپٽر تي اثر ڪري اندروني پاسي [[ايڪواپورن]] داخل ڪري ٿو. |- |} ====اخراج==== اخراج ٻيهر جذب جي ابتڙ عمل آهي: سالمَ نلڪي ڀرسان ڪيپليري مان وچ واري پاڻياٺ، پوءِ بڪي جي نلڪي جي خليي ۽ آخرڪار انتهائي ڇاڻيل پاڻياٺ ۾ منتقل ٿين ٿا. ====جسم مان نيڪال==== انتهائي ڇاڻيل پاڻياٺ جي عملڪاريءَ جو آخري مرحلو ''جسم مان نيڪال'' آهي: اهو نيفرون مان نڪري ''گڏ ڪندڙ نالي'' مان گذري ٿو، جيڪا [[گڏ ڪندڙ نالين جي سرشتي]] جو حصو آهي، ۽ پوءِ يوريٽرن ڏانهن وڃي ٿو، جتي ان کي ''پيشاب'' چيو وڃي ٿو. انتهائي ڇاڻيل پاڻياٺ جي منتقلي سان گڏ، گڏ ڪندڙ نالي ٻيهر جذب ۾ پڻ حصو وٺي ٿي. ===هارمونن جو اخراج=== بڪا مختلف [[هارمون]] خارج ڪن ٿا، جن ۾ [[ايريٿروپوئيٽن]]، [[ڪيلسيٽرائول]] ۽ [[رينن]] شامل آهن. [[ايريٿروپوئيٽن]] (EPO) بڪي جي رت جي گردش ۾ [[هائپوڪسيا (طب)|هائپوڪسيا]]، يعني تاندورن ۾ آڪسيجن جي گهٽ سطح، جي جواب ۾ خارج ٿئي ٿو. اهو [[هڏن جي مِک]] ۾ [[ايريٿروپوئيسس]]، يعني ڳاڙهن رت جي خلين جي پيداوار، کي وڌائي ٿو. [[ڪيلسيٽرائول]]، [[وٽامن ڊي]] جو سرگرم روپ، آنڊن مان [[ڪيلشيم]] جي جذب ۽ بڪن ۾ [[فاسفيٽ]] جي [[ٻيهر جذب]] کي وڌائي ٿو. رينن هڪ [[اينزائم]] آهي، جيڪو [[اينجيوٽينسن]] ۽ [[الڊوسٽيرون]] جي سطحن کي ضابطي ۾ رکي ٿو. ===رت جي دٻاءَ جو ضابطو=== {{main|رت جي دٻاءَ جو ضابطو|رينن–اينجيوٽينسن سرشتو}} جيتوڻيڪ بڪو رت کي سڌي طرح محسوس نٿو ڪري سگهي، پر [[رت جي دٻاءَ]] جو ڊگهي مدي وارو ضابطو گهڻو ڪري بڪي تي دارومدار رکي ٿو. اهو بنيادي طور [[خليي کان ٻاهر واري پاڻياٺ]] جي مقدار برقرار رکڻ وسيلي ٿئي ٿو، جنهن جو دارومدار پلازما ۾ [[سوڊيم]] جي مرڪز تي آهي. رينن اهم ڪيميائي پيغام رسائيندڙن جي هڪ سلسلي جو پهريون جزو آهي، جيڪي گڏجي [[رينن–اينجيوٽينسن سرشتو]] ٺاهين ٿا. رينن ۾ تبديليون آخرڪار هن سرشتي جي پيداوار، خاص طور [[اينجيوٽينسن II]] ۽ [[الڊوسٽيرون]] هارمونن، کي تبديل ڪن ٿيون. ٻئي هارمون ڪيترن طريقن سان ڪم ڪن ٿا، پر ٻئي بڪن ۾ [[سوڊيم ڪلورائيڊ]] جي ٻيهر جذب کي وڌائين ٿا، جنهن سان خليي کان ٻاهر واري پاڻياٺ جي مقدار وڌي ٿي ۽ رت جو دٻاءُ وڌي ٿو. جڏهن رينن جي سطح وڌي ٿي تہ اينجيوٽينسن II ۽ الڊوسٽيرون جا مرڪز پڻ وڌن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ سوڊيم ڪلورائيڊ جي ٻيهر جذب، خليي کان ٻاهر واري پاڻياٺ جي مقدار ۽ رت جي دٻاءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي. ان جي ابتڙ، رينن جي سطح گهٽجڻ سان اينجيوٽينسن II ۽ الڊوسٽيرون جون سطحون گهٽجن ٿيون، خليي کان ٻاهر واري پاڻياٺ جي مقدار گهٽجي ٿي ۽ رت جو دٻاءُ پڻ گهٽجي ٿو. ===تيزاب–اساس توازن=== {{main|تيزاب–اساس هوميوسٽيسس}} جسم جي تيزاب–اساس توازن کي ضابطي ۾ رکڻ ۾ ٻه عضوي سرشتا، بڪا ۽ ڦڦڙ، اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. [[تيزاب–اساس هوميوسٽيسس]]، [[پي ايڇ]] کي لڳ ڀڳ 7.4 تي برقرار رکڻ جو عمل آهي. [[ساهه وارو سرشتو]] رت ۾ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي مرڪز کي ضابطي ۾ رکي تيزاب–اساس توازن برقرار رکڻ ۾ مدد ڪري ٿو. تيزاب–اساس جي بگاڙ جي صورت ۾ ساهه وارو سرشتو جسم جي دفاعي ردعمل جو پهريون ذريعو آهي. اهو ساهه کڻڻ جي رفتار کي ضابطي ۾ رکي جسم جي پي ايڇ کي 7.4 ڏانهن موٽائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. تيزابي حالت ۾ ساهه کڻڻ جي رفتار وڌي ٿي، جنهن سان CO₂ وڌيڪ خارج ٿئي ٿي ۽ H⁺ جو مرڪز گهٽجي ٿو، نتيجي ۾ پي ايڇ وڌي ٿي. اساسي حالت ۾ ساهه کڻڻ جي رفتار گهٽجي ٿي، جنهن سان جسم وڌيڪ CO₂ برقرار رکي ٿو، H⁺ جو مرڪز وڌي ٿو ۽ پي ايڇ گهٽجي ٿي.<ref>{{Cite journal |last1=McNamara |first1=J. |last2=Worthley |first2=L.I.G. |date=September 2001 |title=Acid-Base Balance: Part I. Physiology |journal=Critical Care and Resuscitation |volume=3 |issue=3 |pages=181–187 |doi=10.1016/s1441-2772(23)00613-0 |pmid=16573501 |issn=1441-2772|doi-access=free }}</ref> بڪن ۾ وچ ۾ داخل ٿيل ٻن قسمن جا خليا، A ۽ B، تيزاب–اساس هوميوسٽيسس برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. جسم جي تيزابي حالت ۾ A قسم جا وچ ۾ داخل ٿيل خليا سرگرم ٿين ٿا. تيزابي حالت ۾ رت اندر CO₂ جي وڌيل مرڪز سبب اها خليي ۾ داخل ٿئي ٿي ۽ HCO₃ + H ↔ H₂CO₃ ↔ CO₂ + H₂O واري ردعمل کي کاٻي پاسي ڌڪي ٿي. خليي جي اندروني پاسي H⁺ پمپ ۽ H/K مٽاسٽيندڙ موجود آهن. اهي پمپ H⁺ کي ان جي مرڪزي ڍلان جي ابتڙ منتقل ڪن ٿا، تنهنڪري انهن کي ATP جي ضرورت پوي ٿي. اهي خليا رت مان H⁺ ڪڍي ڇاڻيل پاڻياٺ ڏانهن منتقل ڪن ٿا، جنهن سان رت جي پي ايڇ وڌي ٿي. خليي جي بنيادي پاسي HCO₃/Cl مٽاسٽيندڙ ۽ Cl/K گڏيل ٽرانسپورٽر موجود آهن. ردعمل جي کاٻي پاسي وڃڻ سان خليي ۾ HCO₃ جو مرڪز پڻ وڌي ٿو، جيڪو پوءِ رت ۾ منتقل ٿي پي ايڇ کي وڌيڪ وڌائي ٿو. B قسم جا وچ ۾ داخل ٿيل خليا ساڳي نموني ڪم ڪن ٿا، پر انهن جي جھليءَ جا پروٽين A قسم جي خلين جي ابتڙ ترتيب ۾ هوندا آهن: پروٽان پمپ بنيادي پاسي ۽ HCO₃/Cl مٽاسٽيندڙ ۽ K/Cl گڏيل ٽرانسپورٽر اندروني پاسي هوندا آهن. ان ڪري اهي پروٽان رت ۾ ڇڏين ٿا ۽ پي ايڇ گهٽائين ٿا.<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Dennis |last2=Bouley |first2=Richard |last3=Pǎunescu |first3=Teodor G. |last4=Breton |first4=Sylvie |last5=Lu |first5=Hua A. J. |date=2012-05-15 |title=New insights into the dynamic regulation of water and acid-base balance by renal epithelial cells |journal=American Journal of Physiology. Cell Physiology |language=en |volume=302 |issue=10 |pages=C1421–C1433 |doi=10.1152/ajpcell.00085.2012 |issn=0363-6143 |pmc=3362000 |pmid=22460710}}</ref> ===آسموليٽي جو ضابطو=== بڪا جسم ۾ پاڻي ۽ لوڻ جي سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. [[پلازما آسموليٽي]] ۾ ڪنهن به اهم واڌ کي [[هائپوٿيليمس]] محسوس ڪري ٿو، جيڪو سڌي طرح [[پوئين پيٽيوٽري غدي]] سان رابطو رکي ٿو. آسموليٽي وڌڻ سان غدو [[اينٽي ڊائيوريٽڪ هارمون]] (ADH) خارج ڪري ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ بڪو پاڻي وڌيڪ ٻيهر جذب ڪري ٿو ۽ پيشاب وڌيڪ مرڪوز ٿئي ٿو. اهي ٻئي عنصر گڏجي پلازما آسموليٽي کي عام سطح ڏانهن موٽائين ٿا. ===ڪم جي ماپ=== {{main|بڪي جو ڪم}} بڪي جي ڪم کي ماپڻ لاءِ مختلف حساب ۽ طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[بڪي جي ڪليئرنس]] پلازما جو اهو مقدار آهي، جنهن مان ڪو مادو في وقت جي ايڪي ۾ رت مان مڪمل طور صاف ڪيو وڃي ٿو. [[ڇاڻ جو تناسب]] پلازما جو اهو حصو آهي، جيڪو حقيقت ۾ بڪي مان ڇاڻجي ٿو. ان کي مساوات وسيلي بيان ڪري سگهجي ٿو. بڪو هڪ انتهائي پيچيده عضوو آهي ۽ [[رياضياتي ماڊل سازي]] کي پاڻياٺ جي جذب ۽ اخراج سميت مختلف پيمانن تي بڪي جي ڪم کي بهتر نموني سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Weinstein AM | title = Mathematical models of tubular transport | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-physiology_1994_56/page/691 | journal = Annual Review of Physiology | volume = 56 | pages = 691–709 | year = 1994 | pmid = 8010757 | doi = 10.1146/annurev.physiol.56.1.691 }}</ref><ref name=SRT>{{cite journal | vauthors = Thomas SR |title=Modelling and simulation of the kidney |journal=Journal of Biological Physics and Chemistry |volume=5 |issue=2/3 |pages=70–83 |year=2005 |doi=10.4024/230503.jbpc.05.02}}</ref> ==طبي اهميت== {{Main|بڪي جي بيماري}} [[نيفرالاجي]] [[اندروني طب]] جي هڪ ذيلي خاصيت آهي، جيڪا بڪي جي ڪم، بڪي جي خرابي سان لاڳاپيل بيمارين ۽ انهن جي انتظام، جهڙوڪ [[بڪي جي ڊائلاسس|ڊائلاسس]] ۽ بڪي جي [[عضوي جي پيوندڪاري|پيوندڪاري]]، سان واسطو رکي ٿي. [[يورالاجي]] [[جراحي]] جي اها خاصيت آهي، جيڪا بڪي جي بناوتي خرابين، جهڙوڪ بڪي جي [[ڪينسر]] ۽ [[سسٽ|سسٽن]]، ۽ [[پيشاب واري رستي]] جي مسئلن سان واسطو رکي ٿي. [[نيفرالاجسٽ]] [[اندروني طب جا ماهر]] هوندا آهن ۽ [[يورالاجسٽ]] [[جراح]] هوندا آهن، پر ٻنهي کي عام طور "بڪي جا ڊاڪٽر" چيو ويندو آهي. ڪجهه شعبا اهڙا آهن، جتي نيفرالاجسٽ ۽ يورالاجسٽ ٻئي علاج مهيا ڪري سگهن ٿا، جهڙوڪ [[بڪي جون پٿريون]] ۽ بڪي سان لاڳاپيل [[انفيڪشن|انفيڪشنون]]. [[بڪي جي بيماري]] جا ڪيترائي سبب آهن. ڪجهه سبب زندگي دوران حاصل ٿين ٿا، جهڙوڪ [[ذیابيطسي نيفروپٿي]]، جڏهن تہ ٻيا [[پيدائشي]] هوندا آهن، جهڙوڪ [[گهڻ-سسٽي بڪي جي بيماري]]. بڪين سان لاڳاپيل طبي اصطلاحن ۾ عام طور ''رينل'' ۽ اڳياڙي ''نيفرو-'' استعمال ٿين ٿا. [[صفت]] ''رينل''، جنهن جي معنيٰ بڪي سان لاڳاپيل آهي، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ''rēnēs'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ بڪا آهي؛ اڳياڙي ''نيفرو-'' [[قديم يوناني]] ٻوليءَ جي بڪي لاءِ لفظ ''nephros (νεφρός)'' مان نڪتل آهي.<ref>{{cite book | vauthors = Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD | title = Human Biology and Health | publisher = Prentice Hall | year = 1993 | location = Englewood Cliffs, New Jersey, USA | url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho | isbn = 978-0-13-981176-0 | url-access = registration }}</ref> مثال طور، بڪي کي جراحي طور ڪڍڻ کي ''[[نيفريڪٽومي]]'' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ بڪي جي ڪم ۾ گهٽتائي کي ''رينل ڊسفنڪشن'' چيو ويندو آهي. ===حاصل ٿيل بيماريون=== * [[ذیابيطسي نيفروپٿي]] * [[گلوميرولونيفرائٽس]] * [[هائيڊرونيفروسس]]، پيشاب جي وهڪري ۾ رڪاوٽ سبب هڪ يا ٻنهي بڪين جو وڏو ٿيڻ آهي. * [[انٽرسٽيشل نيفرائٽس]] بڪي جي ان حصي جي [[سوزش]] آهي، جنهن کي [[بڪي جو انٽرسٽيشيئم]] چيو وڃي ٿو. * [[بڪي جون پٿريون]] (نيفرو لٿائيسس) نسبتاً عام ۽ خاص طور ڏکوئيندڙ خرابي آهي. دائمي حالت بڪين ۾ نشان پيدا ڪري سگهي ٿي. بڪي جي پٿرين کي هٽائڻ ۾ [[الٽراسائونڊ]] علاج استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن سان پٿريون ننڍن ٽڪرن ۾ ٽٽنديون آهن ۽ پوءِ پيشاب واري رستي مان نڪري وينديون آهن. بڪي جي پٿرين جي هڪ عام علامت هيٺين پٺيءَ جي وچ ۽ پاسن يا ٻڏڻ واري علائقي ۾ تيز يا معذور ڪندڙ سور آهي. * [[بڪي جو ڳوڙهو]] ** [[ولمز ڳوڙهو]] ** [[بڪي جو خلوي ڪارسينوما]] * [[لوپس نيفرائٽس]] * [[منيمم چينج بيماري]] * [[نيفروٽڪ سنڊروم]] ۾ [[گلوميرولس (بڪو)|گلوميرولس]] کي نقصان پهچي ويندو آهي، جنهن سبب رت جو وڏو مقدار [[پروٽين]] [[پيشاب]] ۾ داخل ٿي وڃي ٿو. نيفروٽڪ سنڊروم جون ٻيون عام خاصيتون سوجن، سيرم البومين جي گهٽ سطح ۽ ڪوليسٽرول جي وڌيل سطح آهن. * [[پائيلونيفرائٽس]] بڪين جي انفيڪشن آهي ۽ گهڻو ڪري [[پيشاب واري رستي جي انفيڪشن]] جي پيچيدگي سبب ٿيندي آهي. * [[بڪي جي ناڪامي]] ** [[اوچتي بڪي جي ناڪامي]] ** [[دائمي بڪي جي بيماري|مرحلو 5 دائمي بڪي جي بيماري]] * [[بڪي جي شريان جي سوڙهائپ]] * [[بڪي-رڳي هاءِ بلڊ پريشر]] ===بڪي جي چوٽ ۽ ناڪامي=== {{main|اوچتي بڪي جي چوٽ|دائمي بڪي جي بيماري|بڪي جي ناڪامي|رينل اينجائنا}} عام طور انسان رڳو هڪ بڪي سان به عام زندگي گذاري سگهن ٿا، ڇاڪاڻ تہ بڪي جو فعلي تاندورو بقا لاءِ گهربل مقدار کان وڌيڪ هوندو آهي. رڳو تڏهن [[دائمي بڪي جي بيماري]] پيدا ٿئي ٿي، جڏهن ڪم ڪندڙ بڪي جي تاندوري جو مقدار تمام گهڻو گهٽجي وڃي. [[بڪي جي متبادل علاج]]، يعني [[بڪي جي ڊائلاسس|ڊائلاسس]] يا [[بڪي جي پيوندڪاري]]، تڏهن ضروري ٿئي ٿي جڏهن [[گلوميرولر فلٽريشن ريٽ]] تمام گهڻو گهٽجي وڃي يا بڪي جي خرابي شديد علامتون پيدا ڪري.<ref>{{cite journal | vauthors = Kalantar-Zadeh K, Jafar TH, Nitsch D, Neuen BL, Perkovic V | title = Chronic kidney disease | journal = Lancet | volume = 398 | issue = 10302 | pages = 786–802 | date = August 2021 | pmid = 34175022 | doi = 10.1016/S0140-6736(21)00519-5 | bibcode = 2021Lanc..398..786K | s2cid = 235631509 | url = https://researchonline.lshtm.ac.uk/id/eprint/4663580/1/Kalantar-Zadeh_etal_2021-Preserving-Kidney-Function-in-People.pdf | access-date = 2022-05-22 | archive-date = 2022-05-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220517153016/https://researchonline.lshtm.ac.uk/id/eprint/4663580/1/Kalantar-Zadeh_etal_2021-Preserving-Kidney-Function-in-People.pdf | url-status = live }}</ref> ===ڊائلاسس=== [[File:Peritoneal dialysis.jpg|thumb|258x258px|[[پيريٽونيل ڊائلاسس]] جي عڪاسي]] {{main|بڪي جي ڊائلاسس}} [[بڪي جي ڊائلاسس|ڊائلاسس]] اهڙو علاج آهي، جيڪو عام بڪين جي ڪم جو متبادل مهيا ڪري ٿو. ڊائلاسس تڏهن شروع ڪري سگهجي ٿي، جڏهن بڪي جي لڳ ڀڳ 85٪–90٪ ڪارڪردگي ختم ٿي وڃي، جيئن 15 کان گهٽ [[گلوميرولر فلٽريشن ريٽ]] (GFR) مان ظاهر ٿئي ٿو. ڊائلاسس ميٽابولڪ فضول مادا، اضافي پاڻي ۽ سوڊيم هٽائي ٿي، جنهن سان رت جي دٻاءَ جي ضابطي ۾ مدد ملي ٿي، ۽ جسم اندر ڪيترين ڪيميائي سطحن کي برقرار رکي ٿي. ڊائلاسس تي رهندڙ ماڻهن جي متوقع زندگي 5 کان 10 سال هوندي آهي؛ ڪجهه ماڻهو 30 سالن تائين به جيئرا رهن ٿا. ڊائلاسس رت وسيلي، يعني [[مرڪزي وريدي ڪيٿيٽر|ڪيٿيٽر]] يا [[آرٽيريووينس فسٽولا]] ذريعي، يا [[پيريٽونيم]] وسيلي ([[پيريٽونيل ڊائلاسس]]) ٿي سگهي ٿي. هيموڊائلاسس عام طور هفتي ۾ ٽي ڀيرا، ڪيترن ڪلاڪن لاءِ، آزاد ڊائلاسس مرڪزن ۾ ڪئي ويندي آهي، جنهن سان مريض گهڻو ڪري نسبتاً عام زندگي گذاري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|title=Dialysis|url=https://www.kidney.org/atoz/content/dialysisinfo|website=National Kidney Foundation|access-date=8 November 2017|date=2015-12-24|archive-date=2017-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926224542/https://www.kidney.org/atoz/content/dialysisinfo|url-status=live}}</ref> ===پيدائشي بيماريون=== * پيدائشي [[هائيڊرونيفروسس]] * پيشاب واري رستي جي پيدائشي رڪاوٽ * ڊپليڪس بڪا، يا ٻٽا بڪا، آباديءَ جي لڳ ڀڳ 1 سيڪڙو ۾ ٿين ٿا. هي حالت عام طور ڪا پيچيدگي پيدا نٿي ڪري، پر ڪڏهن پيشاب واري رستي جي انفيڪشن جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/society/2008/feb/19/health |title=How many people have four kidneys? |work=The Guardian |location=London |vauthors=Sample I |date=2008-02-19 |access-date=2016-12-19 |archive-date=2016-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817203659/https://www.theguardian.com/society/2008/feb/19/health |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Health/girls-kidneys-fail-doctors-find-double-valves-saving/story?id=10668525 |title=Kidneys Fail, Girl Survives with Spare Parts |publisher=Abcnews.go.com |date=2010-05-18 |access-date=2011-01-03 |archive-date=2010-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100521092403/http://abcnews.go.com/Health/girls-kidneys-fail-doctors-find-double-valves-saving/story?id=10668525 |url-status=live }}</ref> * [[ٻٽو يوريٽر]] لڳ ڀڳ هر 100 جيئري ڄاول ٻارن مان هڪ ۾ ٿئي ٿو. * [[گهوڙي نعل جهڙو بڪو]] لڳ ڀڳ هر 400 جيئري ڄاول ٻارن مان هڪ ۾ ٿئي ٿو. * [[نيفروبلاسٽوما]] (سنڊرومڪ ولمز ڳوڙهو) * [[نٽ ڪريڪر سنڊروم]] * [[گهڻ-سسٽي بڪي جي بيماري]] ** [[آٽوسومل غالب گهڻ-سسٽي بڪي جي بيماري]] مريضن کي زندگيءَ جي پوئين حصي ۾ متاثر ڪري ٿي. لڳ ڀڳ هر 1,000 ماڻهن مان هڪ ۾ هي حالت پيدا ٿيندي آهي. ** [[آٽوسومل مغلوب گهڻ-سسٽي بڪي جي بيماري]] غالب حالت جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ عام، پر وڌيڪ شديد آهي. اها ''رحم اندر'' يا ڄمڻ وقت ظاهر ٿيندي آهي. * [[بڪي جي ايجينيسس]]. هڪ بڪي جي نه ٺهڻ جي ناڪامي لڳ ڀڳ هر 750 جيئري ڄاول ٻارن مان هڪ ۾ ٿئي ٿي. ٻنهي بڪين جي نه ٺهڻ اڳ ۾ جان ليوا هوندي هئي؛ بهرحال، حمل دوران امنيو انفيوزن علاج ۽ پيريٽونيل ڊائلاسس جهڙين طبي اڳڀراين پيوندڪاري ٿيڻ تائين جيئرو رهڻ ممڪن بڻايو آهي. * [[بڪي جي ڊسپليزيا]] * هڪ پاسي ننڍو بڪو * [[گهڻ-سسٽي ڊسپلاسٽڪ بڪو]] لڳ ڀڳ هر 2,400 جيئري ڄاول ٻارن مان هڪ ۾ ٿئي ٿو. * يوريٽروپيلويڪ جنڪشن رڪاوٽ (UPJO)؛ جيتوڻيڪ گهڻا ڪيس پيدائشي هوندا آهن، پر ڪجهه حاصل ٿيل به هوندا آهن.<ref>{{Cite book | vauthors = Novick AC, Gill IS, Klein EA, Rackley R, Ross JH, Jones JS |chapter=Ureteropelvic Junction Obstruction |title=Operative Urology at the Cleveland Clinic |journal=Urology Annals|publisher=Humana Press|year=2006|isbn=978-1-58829-081-6|volume=8|location=Totowa, NJ|pages=S102–S108|doi=10.1007/978-1-59745-016-4_16|pmc=4869439}}</ref> ===تشخيص=== ڪيتريون بڪي جون بيماريون تفصيلي [[طبي تاريخ]] ۽ [[جسماني معائنو|جسماني معائني]] جي بنياد تي تشخيص ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite journal |vauthors=Gaitonde DY |title=Chronic Kidney Disease: Detection and Evaluation |journal=Am Fam Physician |date=15 December 2017 |volume=12 |issue=96 |pages=776–783 |url=https://www.aafp.org/afp/2017/1215/p776.html |access-date=1 March 2021 |archive-date=26 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226140126/https://www.aafp.org/afp/2017/1215/p776.html |url-status=live }}</ref> طبي تاريخ ۾ موجوده ۽ اڳوڻيون علامتون، خاص طور بڪي جي بيماريءَ جون علامتون؛ تازيون انفيڪشنون؛ بڪي لاءِ زهريلي مادن سان واسطو؛ ۽ خاندان ۾ بڪي جي بيماريءَ جي تاريخ شامل ڪئي ويندي آهي. [[بڪي جو ڪم|بڪي جي ڪم]] کي [[رت جي چڪاس|رت جي چڪاسن]] ۽ [[طبي پيشاب چڪاسون|پيشاب جي چڪاسن]] وسيلي پرکيو ويندو آهي. عام رت جي چڪاسن ۾ [[ڪريئٽينين]]، [[يوريا]] ۽ [[اليڪٽرولائٽ|اليڪٽرولائٽس]] شامل آهن. [[پيشاب جي چڪاس]] جهڙيون جاچون پي ايڇ، پروٽين، گلوڪوز ۽ رت جي موجودگيءَ جو جائزو وٺي سگهن ٿيون. خوردبيني تجزيو [[پيشابي ڪاسٽ|پيشابي ڪاسٽن]] ۽ ڪرسٽلن جي موجودگي پڻ سڃاڻي سگهي ٿو.<ref name="uptodate.com"/> [[گلوميرولر فلٽريشن ريٽ]] (GFR) سڌو ماپي سگهجي ٿو ("ماپيل GFR" يا mGFR)، پر روزمره عمل ۾ اهو گهٽ ڪيو ويندو آهي. ان جي بدران GFR حساب ڪرڻ لاءِ خاص مساواتون استعمال ٿين ٿيون ("اندازي ڪيل GFR" يا eGFR).<ref>{{cite journal |title=KDIGO 2012 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease |journal=Kidney Int Suppl |date=2013 |volume=3 |pages=1–150 |url=https://kdigo.org/guidelines/ckd-evaluation-and-management/ |access-date=2021-01-25 |archive-date=2019-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501124111/https://kdigo.org/guidelines/ckd-evaluation-and-management/ |url-status=live }}</ref><ref name="uptodate.com">{{cite web|vauthors= Post TW, Rose BD|veditors= Curhan GC, Sheridan AM|title= Diagnostic Approach to the Patient With Acute Kidney Injury (Acute Kidney Failure) or Chronic Kidney Disease|website= www.uptodate.com|date= December 2012|url= http://www.uptodate.com/contents/diagnostic-approach-to-the-patient-with-acute-kidney-injury-acute-renal-failure-or-chronic-kidney-disease|access-date= 2016-12-19|archive-date= 2015-11-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20151110144346/http://www.uptodate.com/contents/diagnostic-approach-to-the-patient-with-acute-kidney-injury-acute-renal-failure-or-chronic-kidney-disease|url-status= live}}</ref> ====تصويري جاچ==== [[بڪي جي الٽراسونوگرافي]] بڪي سان لاڳاپيل بيمارين جي تشخيص ۽ انتظام ۾ اهم آهي.<ref name=Hansen2015>Content initially copied from: {{cite journal | vauthors = Hansen KL, Nielsen MB, Ewertsen C | title = Ultrasonography of the Kidney: A Pictorial Review | journal = Diagnostics | volume = 6 | issue = 1 | page = 2 | date = December 2015 | pmid = 26838799 | pmc = 4808817 | doi = 10.3390/diagnostics6010002 | doi-access = free }} [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ (CC BY 4.0)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}</ref> ٻيا طريقا، جهڙوڪ [[سي ٽي اسڪين|سي ٽي]] ۽ [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري|ايم آر آءِ]]، بڪي جي بيماري جي جائزي ۾ هميشه ضمني تصويري طريقن طور سمجهڻ گهرجن.<ref name=Hansen2015/> ====بايوپسي==== بڪي جي بايوپسي جو ڪردار اهڙي بڪي بيماري جي تشخيص ڪرڻ آهي، جنهن جو سبب غير جارحاڻي طريقن، جهڙوڪ طبي تاريخ، اڳوڻي طبي تاريخ، دوائن جي تاريخ، جسماني معائنو، ليبارٽري جاچون ۽ تصويري جاچون، جي بنياد تي واضح نه هجي. عام طور بڪي جو [[پيٿالاجسٽ]] تفصيلي مورفولوجيڪل جائزو وٺندو آهي ۽ مورفولوجيڪل نتيجن کي طبي تاريخ ۽ ليبارٽري ڊيٽا سان گڏ ڪري، آخرڪار پيٿالاجيڪل تشخيص تائين پهچندو آهي. بڪي جو پيٿالاجسٽ اهو طبيب آهي، جنهن ايناٽامڪ پيٿالاجي ۾ عام تربيت ۽ بڪي جي بايوپسي نمونن جي تشريح ۾ اضافي خاص تربيت حاصل ڪئي هجي. مثالي طور، ڪيترائي ڪور سيڪشن حاصل ڪيا ويندا آهن ۽ عمل دوران ئي انهن جي ڪفايت، يعني گلوميرولس جي موجودگي، جو جائزو ورتو ويندو آهي. پيٿالاجسٽ يا پيٿالاجي اسسٽنٽ نموني يا نمونن کي روشني خوردبيني، اميونو فلوريسنس خوردبيني ۽ اليڪٽران خوردبيني لاءِ ورهائيندو آهي. پيٿالاجسٽ نموني کي روشني خوردبيني سان ڪيترين رنگائشي طريقن، جهڙوڪ هيماتوڪسلن ۽ ايوسن/H&E، PAS، ٽرائيڪروم ۽ سلور اسٽين، وسيلي ڪيترن سطحي سيڪشنن تي پرکيندو آهي. اينٽي باڊي، پروٽين ۽ ڪامپليمينٽ جي جمع ٿيڻ جي جائزي لاءِ اميونو فلوريسنس جا ڪيترائي رنگ ڪيا ويندا آهن. آخر ۾ اليڪٽران خوردبيني سان الٽرا-بناوتي معائنو ڪيو ويندو آهي، جيڪو اليڪٽران-گهڻا جمعا يا ٻيون خاص خرابيون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جيڪي مريض جي بڪي بيماري جي سبب ڏانهن اشارو ڪري سگهن ٿيون. ==ٻيا جانور== {{Main|بڪي (فقاري جانور)}} گهڻن فقاري جانورن ۾ [[ميسونيفروس]] بالغ عمر تائين برقرار رهي ٿو، جيتوڻيڪ اهو عام طور وڌيڪ ترقي يافته [[ميٽانيفروس]] سان ڳنڍيل هوندو آهي؛ رڳو [[امنيئوٽ|امنيئوٽن]] ۾ ميسونيفروس جنين تائين محدود هوندو آهي. [[مڇي|مڇين]] ۽ [[امفيبين|امفيبينن]] جا بڪا عام طور تنگ ۽ ڊگها عضوا هوندا آهن، جيڪي ڌڙ جو وڏو حصو والارين ٿا. نيفرونن جي هر ميڙ مان گڏ ڪندڙ نليون عام طور هڪ ''آرڪينيفرڪ نالي'' ۾ خالي ٿين ٿيون، جيڪا امنيئوٽن جي [[واس ڊيفرنس]] سان [[هم اصليت (حياتيات)|هم اصل]] آهي. بهرحال، صورتحال هميشه ايتري سادي نه هوندي آهي؛ [[ڪارٽليجي مڇي|ڪارٽليجي مڇين]] ۽ ڪجهه امفيبينن ۾ امنيئوٽن جي يوريٽر جهڙي هڪ ننڍي نالي پڻ هوندي آهي، جيڪا بڪي جي پٺئين، يعني ميٽانيفرڪ، حصن کي خالي ڪري ٿي ۽ [[مثانو|مثاني]] يا [[ڪلوئاڪا]] وٽ آرڪينيفرڪ نالي سان ملي ٿي. حقيقت ۾ ڪيترين ڪارٽليجي مڇين ۾ بالغ عمر دوران بڪي جو اڳيون حصو ختم ٿي سگهي ٿو يا مڪمل طور ڪم ڪرڻ ڇڏي سگهي ٿو.<ref name=VB/> سڀ کان ابتدائي فقاري جانورن، [[هيگ فش]] ۽ [[ليمپري|ليمپرين]]، ۾ بڪي غيرمعمولي طور سادي هوندي آهي: اهو نيفرونن جي هڪ قطار تي مشتمل هوندو آهي، جن مان هر هڪ سڌو آرڪينيفرڪ نالي ۾ خالي ٿئي ٿو. غير فقاري (غير ڪرنگھيدار) جانورن ۾ اهڙا خارج ڪندڙ عضوا ٿي سگهن ٿا، جن کي ڪڏهن "بڪيون" چيو ويندو آهي، پر ''[[ايمفيوڪسس]]'' ۾ به اهي فقاري (ڪرنگھيدار) جانورن جي بڪين سان هم اصل نه هوندا آهن، ۽ انهن لاءِ [[نيفريڊيا]] جهڙا ٻيا نالا وڌيڪ درست آهن.<ref name=VB/> [[امفيبين|امفيبينن]] ۾ بڪيون ۽ [[مثانو]] Polystomatidae خاندان جي خاص [[طفيل|طفيلين]]، يعني [[مونو جينيئن|مونو جينيئنن]]، کي جاءِ ڏين ٿا.<ref name=Theunissen>{{cite journal | vauthors = Theunissen M, Tiedt L, Du Preez LH | title = The morphology and attachment of Protopolystoma xenopodis (Monogenea: Polystomatidae) infecting the African clawed frog Xenopus laevis | journal = Parasite | volume = 21 | page = 20 | year = 2014 | pmid = 24823278 | pmc = 4018937 | doi = 10.1051/parasite/2014020 | doi-access = free}}</ref> [[ريڙهيون پائيندڙ جانور|ريڙهيون پائيندڙ جانورن]] جون بڪيون ڪيترن لوبولن تي مشتمل هونديون آهن، جيڪي وڏي حد تائين ليڪي نموني ۾ ترتيب ڏنل هوندا آهن. هر لوبول جي وچ ۾ يوريٽر جي هڪڙي شاخ هوندي آهي، جنهن ۾ گڏ ڪندڙ نليون خالي ٿين ٿيون. ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾ ساڳئي جسامت جي ٻين امنيئوٽن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ نيفرون هوندا آهن، شايد انهن جي گهٽ [[ميٽابولڪ شرح]] سبب.<ref name=VB>{{cite book | vauthors = Romer AS, Parsons TS |year=1977 |title=The Vertebrate Body | url = https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9 |publisher=Holt-Saunders International |location= Philadelphia, PA|pages= [https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9/page/367 367]–376|isbn= 978-0-03-910284-5}}</ref> [[پکي|پکين]] جا بڪا نسبتاً وڏا ۽ ڊگها هوندا آهن، جن مان هر هڪ ٽي يا وڌيڪ الڳ لوبن ۾ ورهايل هوندو آهي. لوب ڪيترن ننڍن، بيقاعدي ترتيب ڏنل لوبولن تي مشتمل هوندا آهن، جن مان هر هڪ يوريٽر جي هڪ شاخ جي چوڌاري مرڪوز هوندو آهي. پکين ۾ گلوميرولس ننڍا هوندا آهن، پر ساڳئي جسامت جي مماليه جانورن جي ڀيٽ ۾ نيفرونن جو تعداد لڳ ڀڳ ٻيڻو هوندو آهي.<ref name=VB/> انساني بڪي [[مماليه جانور|مماليه جانورن]] جي بڪي جو ڪافي حد تائين عام نمونو آهي. ٻين فقاري (ڪرنگھيدار) جانورن جي ڀيٽ ۾ مماليه بڪي جون نمايان خاصيتون بڪي جي حوض، بڪي جي هرمن، ۽ صاف طور الڳ سڃاڻپ ٿيندڙ ڪارٽيڪس ۽ ميڊولا جي موجودگي آهن. آخري خاصيت ڊگهن [[هينلي جي لوپ|هينلي جي لوپن]] جي موجودگي سبب آهي؛ اهي پکين ۾ گهڻو ننڍا هوندا آهن ۽ ٻين فقاري جانورن ۾ حقيقي معنيٰ ۾ موجود نه هوندا آهن، جيتوڻيڪ نيفرون ۾ وڪڙيل نلين جي وچ ۾ اڪثر هڪ ننڍو ''وچولو حصو'' هوندو آهي. رڳو مماليه جانورن ۾ بڪو پنهنجي روايتي "بڪي" واري شڪل اختيار ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه استثنا موجود آهن، جهڙوڪ [[پني پيڊ|پني پيڊن]] ۽ [[سيٽيشين|سيٽيشينن]] جا گهڻ-لوبن وارا [[رينڪوليٽ بڪيون]].<ref name=VB/> ===ارتقائي موافقت=== مختلف جانورن جا بڪا ارتقائي [[موافقت]] جا ثبوت ڏيکارين ٿا ۽ انهن جو [[ماحولياتي جسميات]] ۽ [[تقابلي جسميات]] ۾ ڊگهي عرصي کان اڀياس ڪيو ويو آهي. بڪي جي شڪل، جنهن کي اڪثر لاڳاپيل ميڊولري ٿولهه سان ماپيو ويندو آهي، مماليه جانورن جي نسلن ۾ رهائشگاهه جي [[خشڪي]] سان لاڳاپيل آهي<ref name='Al-kahtani2004'>{{cite journal | vauthors = al-Kahtani MA, Zuleta C, Caviedes-Vidal E, Garland T | title = Kidney mass and relative medullary thickness of rodents in relation to habitat, body size, and phylogeny | journal = Physiological and Biochemical Zoology | volume = 77 | issue = 3 | pages = 346–365 | year = 2004 | pmid = 15286910 | doi = 10.1086/420941 | bibcode = 2004PhyBZ..77..346A | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Al-kahtaniEA2004.pdf | access-date = 2009-03-28 | s2cid = 12420368 | citeseerx = 10.1.1.407.8690 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100617221052/http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Al-kahtaniEA2004.pdf | archive-date = 2010-06-17 }}</ref> ۽ خوراڪ سان پڻ، مثال طور گوشت خور جانورن ۾ رڳو ڊگهيون هينلي جون لوپون هونديون آهن.<ref name=SRT/> ==سماج ۽ ثقافت== ===اهميت=== ====مصري==== [[قديم مصر]] ۾ بڪيون، دل وانگر، ممي بڻايل جسمن اندر ڇڏي ڏنا ويندا هئا، جڏهن تہ ٻيا عضوا ڪڍيا ويندا هئا. ان ڳالهه کي مخصوص بائبلي بيانن{{Which|date=June 2026|reason="Biblical statements" should be replaced with something more specific}} ۽ انساني جسم جي اهڙين تصويرن سان ڀيٽڻ، جن ۾ دل ۽ ٻه بڪا انصاف جي تور لاءِ ترازو ڏيکارين ٿا، ظاهر ڪري ٿو تہ مصري عقيدن ۾ بڪن کي فيصلي ۽ شايد اخلاقي چونڊن سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="zzz">{{cite journal | vauthors = Salem ME, Eknoyan G | title = The kidney in ancient Egyptian medicine: where does it stand? | url = https://archive.org/details/american-journal-of-nephrology_1999_19_2/page/140 | journal = American Journal of Nephrology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 140–147 | year = 1999 | pmid = 10213808 | doi = 10.1159/000013440 | s2cid = 35305403 }}</ref> ====عبراني==== جديد ۽ قديم عبراني بابت اڀياسن موجب، انسانن ۽ جانورن جا مختلف جسماني عضوا جذباتي يا منطقي ڪردار پڻ ادا ڪندڙ سمجهيا ويندا هئا، جيڪي اڄ گهڻو ڪري [[دماغ]] ۽ [[انڊوڪرائن سرشتو|انڊوڪرائن سرشتي]] ڏانهن منسوب ڪيا وڃن ٿا. بڪي جو ذڪر ڪيترن بائبلي آيتن ۾ دل سان گڏ اچي ٿو، جيئن [[آنڊا]] جذبي، يعني ڏک، خوشي ۽ سور، جي "مرڪز" طور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="adath">{{Cite web|url=http://www.adath-shalom.ca/body_metaphors_bib_hebrew.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030322082801/http://www.adath-shalom.ca/body_metaphors_bib_hebrew.htm|archive-date=March 22, 2003|title=Body Part Metaphors in Biblical Hebrew by David Steinberg|date=March 22, 2003|access-date=July 21, 2019}}</ref> ساڳي طرح، [[تلمود]] (''Berakhoth'' 61.a) چوي ٿو تہ ٻن بڪين مان هڪ نيڪيءَ جي صلاح ڏئي ٿو ۽ ٻيو بديءَ جي. بائبلي [[خيمه عبادت]] ۽ پوءِ [[يروشلم]] جي مندر ۾ پيش ڪيل قربانين ۾، پادرين کي هدايت ڪئي وئي هئي<ref>Leviticus 3: 4, 10 and 15</ref> تہ رڍ، ٻڪري ۽ ڍورن جي قربانين مان بڪيون ۽ بڪين کي ڍڪيندڙ ايڊرينل غدود ڪڍي، انهن کي قربانگاهه تي ساڙين؛ ڇاڪاڻ تہ اهي "خدا لاءِ قرباني" جو مقدس حصو هئا، جيڪي ڪڏهن به کائڻا نه هئا.<ref>ie Deut 3:4,9,10,15... or the Babylonian Talmud, Bechorot (39a) Ch6:Tr2...</ref> ====ڀارت: ايويوردي سرشتو==== قديم ڀارت ۾، [[ايويوردا|ايويوردي طبي سرشتن]] موجب، بڪين کي اخراجي رستن واري سرشتي جي شروعات، يعني ''موتر سروتس'' جو "مٿو"، سمجهيو ويندو هو، جيڪي ٻين سڀني سرشتن مان حاصل ڪندا هئا. تنهنڪري ٽن ''دوشن''، يعني صحت جي ٽن عنصرن، جي توازن ۽ ملاوٽ وسيلي ڪنهن شخص جي صحت جي توازن ۽ مزاج جو تعين ڪرڻ ۾ انهن کي اهم سمجهيو ويندو هو: واتا، يعني هوا؛ پتا، يعني [[صفرا]]؛ ۽ ڪفا، يعني [[بلغم]]. پوءِ شخص جو مزاج ۽ صحت پيشاب جي نتيجي واري رنگ مان ڏسي سگهبا هئا.<ref>{{Cite web|url=http://www.ayurvedacollege.com/articles/drhalpern/Vata_Doshas|title=What is Vata Dosha? Tips and diet for balancing vata &#124; CA College of Ayurveda|website=www.ayurvedacollege.com|date=7 April 2010|access-date=July 21, 2019|archive-date=9 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191109092730/http://www.ayurvedacollege.com/articles/drhalpern/Vata_Doshas|url-status=live}}</ref> جديد ايويوردي علاج ڪندڙن، جنهن طريقي کي [[جعلي سائنس]] طور بيان ڪيو ويندو آهي،<ref>[[List of topics characterized as pseudoscience]], according to the [[American Medical Association]]'s Report 12 of the Council of Scientific Affairs (A-97) and [http://www.skepdic.com/ayurvedic.html claims by skeptics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810061129/http://skepdic.com/ayurvedic.html |date=2016-08-10 }} ('The Skeptics Dictionary' website)</ref> ايويوردا جي [[پيشاب علاج]] جي حصي طور انهن طريقن کي طبي عملن ۾ ٻيهر زنده ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Sangu PK, Kumar VM, Shekhar MS, Chagam MK, Goli PP, Tirupati PK | title = A study on Tailabindu pariksha – An ancient Ayurvedic method of urine examination as a diagnostic and prognostic tool | journal = AYU | volume = 32 | issue = 1 | pages = 76–81 | date = January 2011 | pmid = 22131762 | pmc = 3215423 | doi = 10.4103/0974-8520.85735 | doi-access = free }}</ref> شڪي نظر رکندڙن انهن عملن کي "بي معنيٰ" سڏيو آهي.<ref>{{cite web | title = A Few Thoughts on Ayurvedic Mumbo-Jumbo | vauthors = Barrett S | author-link = Stephen Barrett | url = https://www.old.quackwatch.org/04ConsumerEducation/chopra.html | access-date = 2022-05-22 | archive-date = 2020-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200929051141/https://www.old.quackwatch.org/04ConsumerEducation/chopra.html | url-status = live }} M.D, head of the [[National Council Against Health Fraud]] NGO and owner of the QuackWatch website.</ref> ====وچئين دور جي عيسائيت==== لاطيني اصطلاح ''رينيز'' انگريزي لفظ "reins" سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[شيڪسپيئر واري انگريزي]] ۾ بڪين جو مترادف هو، مثال طور ''[[ميري وائيوز آف ونڊسر]]'' 3.5 ۾، ۽ اهو ئي زمانو هو جڏهن [[بائبل]] جو [[ڪنگ جيمس ورزن]] ترجمو ٿيو. بڪين کي ڪڏهن عام طور [[ضمير]] ۽ غور فڪر جو مرڪز سمجهيو ويندو هو،<ref>{{cite book |author3-link=William F. May (ethicist) | vauthors = Ramsey P, Jonsen AR, May WF |title=The Patient as Person: Explorations in Medical Ethics |url=https://archive.org/details/patientaspersone0000rams |date=2002 |publisher=Yale University Press |location=New Haven |isbn=978-0-300-09396-4 |page=[https://archive.org/details/patientaspersone0000rams/page/60 60] |edition=Second}}</ref><ref>{{cite book |title=History of Nephrology 2 |date=January 1997 |publisher=Karger Medical and Scientific Publishers |isbn=978-3-8055-6499-1 | page = 235 | veditors = Eknoyan G, Marketos SG, De Santo NG }} International Association for the History of Nephrology Congress, Reprint of ''American Journal of Nephrology''; v. 14, no. 4–6, 1994.</ref> ۽ بائبل جون ڪيتريون آيتون، جهڙوڪ Ps. 7:9 ۽ Rev. 2:23، بيان ڪن ٿيون تہ خدا انسانن جي بڪن، يا "reins"، کي دل سان گڏ ڳولي ۽ پرکي ٿو.<ref>{{citation |url=https://intertextual.bible/text/revelation-2.23-berakhot-119.29 |title=intertextual.bible/text/revelation-2.23-berakhot-119.29 |access-date=2022-12-15 |archive-date=2022-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215081525/https://intertextual.bible/text/revelation-2.23-berakhot-119.29 |url-status=live }}</ref> ==تاريخ== [[بڪي جي پٿري|بڪين جي پٿرين]] جي سڃاڻپ ۽ انهن بابت لکيل ذڪر تقريباً اوترو ئي پراڻو آهي، جيترا موجود لکيل تاريخي رڪارڊ آهن.<ref name="Tefekli2013">{{cite journal | vauthors = Tefekli A, Cezayirli F | title = The history of urinary stones: in parallel with civilization | journal = TheScientificWorldJournal | volume = 2013 | article-number = 423964 | date = November 2013 | pmid = 24348156 | pmc = 3856162 | doi = 10.1155/2013/423964 | doi-access = free }}</ref> ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[گيلن]] [[يوريٽر|يوريٽرن]] سميت [[پيشابي رستو|پيشابي رستي]] ۽ بڪن مان پيشاب خارج ڪري کڻي وڃڻ واري انهن جي ڪم جو بيان ڪيو هو.<ref name="Nahon2011">{{cite journal | vauthors = Nahon I, Waddington G, Dorey G, Adams R | title = The history of urologic surgery: from reeds to robotics | journal = Urologic Nursing | volume = 31 | issue = 3 | pages = 173–180 | date = 2011 | pmid = 21805756 | doi = 10.7257/1053-816X.2011.31.3.173 }}</ref> 1929ع ۾ هيمپٽن ينگ پهريون شخص هو، جنهن جراحيءَ بدران اندروني طريقي سان يوريٽر جو معائنو ڪيو؛ هن طريقي کي [[يوريٽروسڪوپي]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Tefekli2013" /> 1964ع ۾ وي. ايف. مارشل هن طريقي کي وڌيڪ بهتر بڻايو ۽ [[فائبر آپٽڪس]] تي ٻڌل لچڪدار [[اينڊواسڪوپ]] جي استعمال بابت پهريون ڇپيل بيان پيش ڪيو.<ref name="Tefekli2013" /> [[بڪي جو حوض|بڪي جي حوض]] ۾ پاڻي ڪڍڻ واري نلي داخل ڪري، يوريٽرن ۽ پيشابي رستي کي پاسيرو ڪندي پيشاب خارج ڪرڻ واري طريقي، جنهن کي [[نيفروسٽومي]] چيو وڃي ٿو، جو پهريون بيان 1941ع ۾ ڪيو ويو. اهو طريقو پيشابي سرشتي ۾ گذريل ٻن هزار سالن دوران استعمال ٿيندڙ [[کليل جراحي]] جي طريقن کان نمايان طور مختلف هو.<ref name="Tefekli2013" /> ==لاش جي چيرڦاڙ وارين تصويرن جي گيلري== <gallery> File:Slide4nn.JPG|ساڄو بڪي File:Slide5pp.JPG|بڪي File:Slide3ppp.JPG|ساڄي بڪي File:Right kidney.jpg|ساڄي بڪي File:Left kidneys.jpg|کاٻي بڪي File:Kidneys.jpg|بڪيون File:Left kidney.jpg|کاٻي بڪي </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[مصنوعي بڪو]] * [[هولونيفروس]] * [[نيفرو ميگالي]] * [[عضون جو عطيو]] * [[عضوا حاصل ڪرڻ]] * [[حوضي بڪو]] * [[بڪن جو عالمي ڏينهن]] * [[بالغ انساني جسم ۾ جدا جدا خلوي قسمن جي فهرست]] * [[جنيني تهن مان نڪتل انساني خلوي قسمن جي فهرست]] ==حوالا== ===حوالا=== {{Reflist|30em}} ===عام ۽ حوالو ڏنل ماخذ=== * {{Cite book |vauthors = Barrett KE, Barman SM, Yuan JX, Brooks H |year=2019 |title=Ganong's review of medical physiology |edition=26th |location=New York |isbn=978-1-260-12240-4 |oclc=1076268769 |ref={{harvid|Ganong's Physiology|2019}}}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kidneys}} * [https://www.proteinatlas.org/humanproteome/kidney انساني پروٽين ائٽلس ۾ بڪو] * [http://www.uni-mainz.de/FB/Medizin/Anatomie/workshop/EM/EMNiereE.html بڪي جون اليڪٽران خوردبيني تصويرون (ڊاڪٽر جيسٽرو جو اي ايم ائٽلس)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090914015501/http://www.uni-mainz.de/FB/Medizin/Anatomie/workshop/EM/EMNiereE.html |date=2009-09-14 }} {{پيشابي سرشتي جي ايناٽامي}} {{Authority control}} [[زمرو:بڪو| ]] [[زمرو:انڊوڪرائن سرشتو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:انساني جسم]] 89u02rv7scqow3nvdofeyojs218d7zf 0 23166 427309 356947 2026-11-03T00:56:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427309 wikitext text/x-wiki '''انورالدين شيخ''' (Anwaruddin Sheikh) سنڌ جو هڪ ناميارو تعليمي ماهر، بااصول منتظم ۽ سماجي خدمتن سبب مشهور شخصيت هو. کيس پني عاقل ۾ جديد تعليمي شعور بيدار ڪندڙ باني طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="encyclopedia">{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86%20%D8%B4%D9%8A%D8%AE|title=انور الدين شيخ : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2026-02-20|archive-date=2025-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20251001223146/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86%20%D8%B4%D9%8A%D8%AE|url-status=dead}}</ref> == پيدائش ۽ تعليم == انورالدين شيخ 16 نومبر 1931ع تي [[پنو عاقل]] جي معروف سماجي شخصيت امير بخش شيخ جي گھر ۾ جنم ورتو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم مين پرائمري اسڪول پني عاقل مان حاصل ڪئي. سيڪنڊري تعليم لاءِ هن سکر جي ڊي. سي هاءِ اسڪول ۾ داخلا ورتي، جڏهن ته انٽر ۽ بي.اي جي تعليم [[شڪارپور]] جي مشهور سي.اينڊ.ايس ڪاليج مان حاصل ڪيائين.<ref name="encyclopedia" /> 1958ع ڌاري هن [[سنڌ يونيورسٽي]] ڄامشوري مان ايم. اي ڪئي. يونيورسٽي ۾ پڙهڻ دوران هن مشهور عالم [[ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي رهنمائي هيٺ ساڍا ٽي سؤ صفحن تي مشتمل هڪ ڪتاب جو ترجمو ”وهم“ جي عنوان سان ڪيو، جيڪو اڄ به [[سنڌالاجي]] ۾ موجود آهي.<ref name="encyclopedia" /> == عملي زندگي ۽ خدمتون == انورالدين شيخ پنهنجي عملي زندگيءَ جو آغاز هڪ استاد جي حيثيت سان ڪيو. هو مرحوم لطف الله بدويءَ کي پنهنجو آئيڊيل استاد مڃيندو هو. * '''انتظامي عهدا:''' 1960ع ۾ هن هيڊ ماستر طور ذميواريون سنڀاليون. هن چڪ، مدئجي، [[ڳڙهي ياسين]]، ڀيلار ۽ پني عاقل ۾ تعليمي نظام جي ترقيءَ لاءِ پاڻ پتوڙيو. * '''تعليمي بورڊ:''' بعد ۾ کيس [[تعليمي بورڊ سکر]] جو ڪنٽرولر مقرر ڪيو ويو، جتي هو پنهنجي ايمانداري ۽ سخت انتظامي اصولن سبب مشهور رهيو. ان کان پوءِ هن ڊائريڪٽوريٽ آف اسڪولس ايجوڪيشن [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ اسٽيٽيڪل آفيسر طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ 1986ع ۾ رٽائر ٿيو.<ref name="encyclopedia" /> == مهراڻ ايڊيوڪيشنل سوسائيٽي جو قيام == 1985ع ۾ هن پنهنجي شهر ۾ تعليمي معيار جي سڌاري لاءِ عبدالڪريم شيخ، محمد نواز ڀٽي، محمد پنجل مهيسر ۽ ٻين دوستن سان ملي ”مهراڻ ايڊيوڪيشنل سوسائيٽي“ جو بنياد وڌو. هن سوسائيٽي تحت ”مهراڻ ماڊل اسڪول“ قائم ڪيو ويو. هن اداري جي مقبوليت جو اندازو ان مان لڳائي سگهجي ٿو ته شهيد [[بينظير ڀٽو]] پنهنجي حڪومت دوران ٻه ڀيرا هن اداري جو دورو ڪيو ۽ 50 لک رپيا سهڪار طور ڏنا.<ref name="encyclopedia" /> هن وقت هتي ڪي.جي کان ڪاليج سطح تائين هزارين شاگرد جديد سائنسي تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. == تصنيفون ۽ تاليفون == هن تعليمي خدمتن سان گڏ ادبي ميدان ۾ پڻ پنهنجو حصو وڌو: * 1970ع ۾ سندس ڪتاب ”جديد سنڌي مضمون“ شايع ٿيو. * رياضيءَ جو هڪ ترتيب ڏنل ڪتاب پڻ شايع ٿيس. * ترجمو ڪيل ڪتاب ”وهم“. == وفات == انورالدين شيخ 29 آڪٽوبر 2005ع تي رمضان المبارڪ جي مهيني ۾ وفات ڪري ويو. کيس پني عاقل جي ”مائي جندو قبرستان“ ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="encyclopedia" /> == حوالا == {{حوالا}} [[Category:سنڌ جا تعليمي ماهر]] [[Category:پنو عاقل جون شخصيتون]] [[Category:سنڌي ليکڪ]] [[Category:1931ع جون پيدائشون]] [[Category:2005ع وفاتون]] m9qru8c0c8fyk4507t1elv7kng48gig 0 23206 427311 272279 2026-11-03T01:28:49Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427311 wikitext text/x-wiki '''انيس انصاري''' ھڪ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]] ليکڪ، افسانہ نويس، شاعر ۽ محقق ھو. ھن جو شمار سنڌ جي مڃيل ڪھاڻيڪارن مان ٿئي ٿو.<ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%B3%20%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%B1%D9%8A|title=انيس انصاري : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2024-06-13|archive-date=2024-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241104183301/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%B3%20%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%B1%D9%8A|url-status=dead}}</ref> == ننڍپڻ == سندس اصل نالو '''الھ بخش انصاري''' هو. 26 جولاءِ 1923ع تي مرحوم احمد بخش انصاري جي گهر ۾ جنم وٺندڙ انيس انصاري والدين جو اڪيلو اولاد هو، ڇو تہ سندس پيدائش کان ڪجهہ ڪلاڪ اڳ سندس والد ماجد 25 ورهين جي ڄمار ۾ گذاري ويو.<ref name=":0" /> == تعليم == هن شروعاتي تعليم لاڙڪاڻي جي هڪ ديني مدرسي مان حاصل ڪئي. اديب [[جمال ابڙو]] بہ سندن ھم ڪلاسي ھو. 1933ع ۾ انگريزي پڙهڻ لاءِ مدرسہ هاءِ اسڪول لاڙڪاڻي ۾ داخل ٿيو، جتان 1940ع ۾ ميٽرڪ ڪيائين.<ref name=":0" /> == شادي ۽ نوڪري == سندس شادي ۽ پھرين نوڪري 1943ع ۾ ٿي. انيس انصاري نوڪري جي شروعات ڪلارڪيءَ سان ڪئي ۽ آخر ۾ ايڊيشنل ڊپٽي ڪمشنر جي عھدي تان رٽائر ٿيو.<ref name=":0" /> == ادبي سفر == هن نوجوانيءَ ۾ ئي لکڻ شروع ڪيو. ماهوار رسالي ”اديب سنڌ“ ۾ سندس شروعاتي لکڻيون شايع ٿيون، جيڪو ”سنڌ سڌار سوسائٽيءَ“ طرفان 1941ع ۾ جاري ٿيو ۽ 1952ع تائين ڇپجندو رهيو. انيس انصاري اٽڪل ٽيھارو کن ڪھاڻيون ۽ افسانا لکيا، سندس ڪھاڻين جو ڪتاب ”انيس جا افسانا“ ڇپيل آهي. 1988ع ۾ سندس ڪھاڻي ”پينشنر“ تي سنڌ ثقافت کاتي طرفان ”جمال ابڙو اوارڊ“ ۽ ڏھ هزار رپيا ڏنا ويا. سندس ڪھاڻيءَ جو اردو ۽ پنجابيءَ ۾ بہ ترجمو ٿيو. سنڌي اردو، انگريزي کان سواءِ هندي ۽ گرمکي (لپي) ٻوليءَ تي پڻ دسترس هئس. پاڻ ڪي نظم اردو ۽ هنديءَ ۾ پڻ لکيائين. انيس انصاريءَ کي مڇيءَ جي شڪار، فوٽوگرافي، والي بال، آرٽ ۽ مطالعي سان گهڻو لڳاءُ رهيو. سندس ڪھاڻيون ”چانڊوڪيءَ جو زهر“، ”لاٺي چارج“، ”سج گرهڻ“، ”ردي“ ۽ ٻيون ڪيتريون ڪھاڻيون شاهڪار آهن. هن پنھنجي اولاد کي بہ ڀرپور وقت ڏئي سندن سٺي پرورش ڪئي، سندس فرزند [[اشتياق انصاري]]، مشتاق انصاري، [[اخلاق انصاري]]، آفاق انصاري ۽ [[اسحاق انصاري]] نمايان مقام تي آهن.<ref name=":0" /> ==وفات== انيس انصاري 77 سالن جي ڄمار ۾ 6 مارچ 2000ع تي وفات ڪئي، سندس آخري آرامگاھ لاڙڪاڻي ۾ آهي.<ref name=":0" /> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1923ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2000ع جون فوتگيون]] i4o54btvdd1pts17uu3673z0oryvc6y 0 28756 427182 418640 2026-11-02T18:20:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427182 wikitext text/x-wiki {{Short description |آفريقي رياستن جو براعظمي اتحاد}} {{Infobox country | conventional_long_name = آفريقي يونين <br/> آفريڪي اتحاد | native_name = {{small|{{Name in various languages | name = {{nobold|''(ٻين سرڪاري ٻولين ۾)''}} | ar = {{lang|ar|الاتحاد الأفريقي}} | fr = {{lang|fr|Union africaine}} | pt = {{lang|pt|União Africana}} | es = {{lang|es|Unión Africana}} | sw = {{lang|sw|Umoja wa Afrika}} }}}} | linking_name = آفريقي يونين | image_flag = Flag of the African Union.svg | image_coat = | symbol_type = [[آفريقي يونين جو نشان|نشان]] | alt_symbol = | symbol_width = 85px | motto = "هڪ متحد ۽ سگهارو آفريڪا" | anthem = "[[اچو تہ سڀ گڏجي متحد ٿيون ۽ جشن ملهايون|آفريقي يونين جو قومي ترانو]]" | image_map = Map of the African Union with Suspended States.svg | alt_map = [[عمودي نقشوئي پروجيڪشن|عمودي پروجيڪشن]] ۾ [[ڌرتي|دنيا]] جو نقشو، جنهن ۾ آفريقي يونين ۽ ان جون رڪن رياستون سائي رنگ سان نمايان ڪيل آهن. | map_width = 220px | map_caption = {{legend2|#008000|رڪن رياستون}}<br />{{legend2|#00D500|معطل ڪيل رياستون}} | org_type = [[براعظمي اتحاد]] | membership_type = رڪنيت | membership = {{Collapsible list|titlestyle = text-align:left;font-weight:bold; |title = [[آفريقي اتحاد جون رڪن رياستون|55 رڪن رياستون]] | {{flag|الجزائر|size=23px}} | {{flag|انگولا|size=23px}} | {{flag|بينن|size=23px}} | {{flag|بوٽسوانا|size=23px}} | {{flag|برونڊي|size=23px}} | {{flag|ڪيمرون|size=23px}} | {{flag|ڪيپ ورڊي|size=23px}} | {{flag|وچ آفريقي جمهوريه|size=23px}} | {{flag|چاڊ|size=23px}} | {{flag|ڪوموروس|size=23px}} | {{flag|ڪانگو جي جمهوري جمهوريه|size=23px}} | {{flag|جمهوريه ڪانگو|size=23px}} | {{flag|جبوتي|size=23px}} | {{flag|مصر|size=23px}} | {{flag|استوائي گني|size=23px}} | {{flag|ايريتريا|size=23px}} | {{flag|ايسواتيني|size=23px}} | {{flag|ايٿوپيا|size=23px}} | {{flag|گيبون|size=23px}} | {{flag|گيمبيا|size=23px}} | {{flag|گهانا|size=23px}} | {{flag|گني|size=23px}} | {{flag|آئيوري ڪوسٽ|size=23px}} | {{flag|ڪينيا|size=23px}} | {{flag|ليسوٿو|size=23px}} | {{flag|لائبيريا|size=23px}} | {{flag|لبيا|size=23px}} | {{flag|مالاوي|size=23px}} | {{flag|موريطانيا|size=23px}} | {{flag|ماريشس|size=23px}} | {{flag|مراڪش|size=23px}} | {{flag|موزمبيق|size=23px}} | {{flag|نميبيا|size=23px}} | {{flag|نائيجيريا|size=23px}} | {{flag|روانڊا|size=23px}} | {{flag|صحراوي عرب جمهوري جمهوريه|size=23px}} | {{flag|سائو ٽومي ۽ پرنسيپي|size=23px}} | {{flag|سينيگال|size=23px}} | {{flag|سيشلز|size=23px}} | {{flag|سيرا ليون|size=23px}} | {{flag|صوماليا|size=23px}} | {{flag|ڏکڻ آفريڪا|size=23px}} | {{flag|ڏکڻ سوڊان|size=23px}} | {{flag|تنزانيا|size=23px}} | {{flag|ٽوگو|size=23px}} | {{flag|تيونس|size=23px}} | {{flag|يوگنڊا|size=23px}} | {{flag|زيمبيا|size=23px}} | {{flag|زمبابوي|size=23px}} }} {{Collapsible list|titlestyle = text-align:left;font-weight:bold; |title = معطل ڪيل رڪن | {{flag|برڪينا فاسو|size=23px}} | {{flag|گني بسائو|size=23px}} | {{flag|مڊگاسڪر|size=23px}} | {{flag|مالي|size=23px}} | {{flag|نائيجر|size=23px}} | {{flag|سوڊان|size=23px}} }} {{Collapsible list|titlestyle = text-align:left;font-weight:bold; |title = 9 مبصر رياستون | {{flag|هائٽي|size=23px}} | {{flag|قازقستان|size=23px}} | {{flag|لاتويا|size=23px}} | {{flag|ميڪسيڪو|size=23px}} | {{flagcountry|فلسطين جي رياست|size=23px}} | {{flag|سربيا|size=23px}} | {{flag|ترڪيا|size=23px}} | {{flag|يوڪرين|size=23px}} | {{flag|گڏيل عرب امارات|size=23px}} }} | admin_center_type = سياسي مرڪز | admin_center = {{ubl|[[اديس ابابا]]{{efn|[[آفريقي اتحاد ڪميشن]] جو صدر مقام}}|[[جوهانسبرگ]]{{efn|[[پين آفريقي پارليامينٽ]] جو صدر مقام}}}} | largest_settlement_type = شهري ميڙاڪا | largest_city = | largest_settlement = {{unbulleted list|{{nowrap|[[قاهره]]}} |{{nowrap|[[لاگوس]]}}}} | languages_type = سرڪاري ٻوليون | languages = {{hlist | [[عربي ٻولي|عربي]] | [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] | [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] | [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]] | [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] | [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] | ٻيون [[آفريڪا جون ٻوليون]]<ref name="au.int" /><ref name=":4" />}} | demonym = آفريقي | leader_title1 = [[آفريقي يونين جو چيئرپرسن|چيئرپرسن]] | leader_name1 = [[ايواريست ندايشيميئي]] | leader_title2 = [[آفريقي يونين ڪميشن جو چيئرپرسن|ڪميشن چيئرپرسن]] | leader_name2 = [[محمود علي يوسف]] | leader_title3 = [[پين آفريقي پارليامينٽ#پين آفريقي پارليامينٽ جا صدر|پارلياماني صدر]] | leader_name3 = [[فاتح بوٽبيگ]] | legislature = [[پين آفريقي پارليامينٽ]] | established_event1 = [[آفريقي يونين جي تنظيم|او اي يو منشور]] | established_date1 = 25 مئي 1963ع | established_event2 = [[ابوجا معاهدو]] | established_date2 = 3 جون 1991ع | established_event3 = [[سرت پڌرنامو]] | established_date3 = 9 سيپٽمبر 1999ع | established_event4 = آفريقي يونين جو قيام | established_date4 = 9 جولاءِ 2002ع | established_event5 = [[ڏکڻ سوڊان جي تاريخ|داخلا]]، [[ڏکڻ سوڊان]] | established_date5 = 9 جولاءِ 2011ع | established_event6 = [[آفريقي اتحاد جون رڪن رياستون|داخلا]]، [[مراڪش]] | established_date6 = 31 جنوري 2017ع | established_event7 = [[آفريقي براعظمي آزاد واپاري علائقو]] (AfCFTA) | established_date7 = 1 جنوري 2021ع | area_km2 = 29,922,059<ref name="Stat2016">هي انگ خشڪيءَ واري مٿاڇريءَ سان لاڳاپيل آهي. هر رڪن رياست جي [[خصوصي اقتصادي علائقو|خصوصي اقتصادي علائقي]] کي شامل ڪرڻ سان ڪُل ايراضي 43,434,569&nbsp;ڪلوميٽر² (16,770,181 چورس ميل) ٿئي ٿي.</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 1,549,867,579<ref>{{cite web|title=Africa Population|url=https://www.worldometers.info/world-population/africa-population/|access-date=2 September 2025}}</ref> | population_estimate_year = 2025ع | population_density_km2 = 51.8 | GDP_PPP = {{increase}} 10.830 ٽريلين آمريڪي ڊالر<ref name="imf2">{{cite web |title=Africa: Data Mapper Economic Overview |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/AFQ |website=International Monetary Fund |publisher=IMF |access-date=2025-07-01 }}</ref>{{efn|name=exclusion|انگن اکرن جي اڻهوند سبب اولهه صحارا شامل ناهي}} | GDP_PPP_year = 2025ع | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 7,370 آمريڪي ڊالر<ref name="imf2"/> | GDP_nominal = {{increase}} 2.830 ٽريلين آمريڪي ڊالر<ref name="imf2"/>{{efn|name=exclusion}} | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 1,930 آمريڪي ڊالر<ref name="imf2"/> | HDI = 0.577 | HDI_year = 2020ع | cctld = [[.africa]] | official_website = {{URL|https://au.int}} | area_rank = | today = | footnotes = }} '''آفريقي يونين''' يا آفريقي اتحاد ('''AU''') [[آفريڪا]] کنڊ ۾ واقع 55 رڪن رياستن جو هڪ [[براعظمي اتحاد]] آهي.<ref name="UIA">{{Cite web |url=https://uia.org/s/or/en/1100033436 |url-access= |title=African Union (AU) |author=<!--Not stated--> |year=2025 |department=UIA Global Civil Society Database |website=uia.org |publisher=[[بين الاقوامي انجمنن جو اتحاد]] |agency=Yearbook of International Organizations Online |location=Brussels, Belgium |format= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |access-date=8 January 2025 |via= |quote= |trans-quote= }}</ref><ref>{{Cite web |date=May 6, 2024 |title=Member States AU-UN |url=https://www.africanunion-un.org/memberstates |access-date=2024-05-07 |website=WorldAtlas |language=en-US}}</ref> آفريقي يونين جي قيام جو اعلان 9 سيپٽمبر 1999ع تي [[سرت]]، [[لبيا]] ۾ ٿيل [[سرت پڌرنامو|سرت پڌرنامي]] وسيلي ڪيو ويو، جنهن ۾ آفريقي يونين قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو ويو هو. هن يونين جو باقاعدي افتتاح 9 جولاءِ 2002ع تي [[ڊربن]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] ۾ ٿيو.<ref name="African Union 2002">{{cite web |url=http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_&_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union,%209%20July%202002.htm |title=Launch of the African Union, 9 July 2002: Address by the chairperson of the AU, President Thabo Mbeki |first=Thabo |last=Mbeki |date=9 July 2002 |publisher=africa-union.org |location=ABSA Stadium, Durban, South Africa |access-date=8 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503210549/http://www.africa-union.org/official_documents/Speeches_%26_Statements/HE_Thabo_Mbiki/Launch%20of%20the%20African%20Union%2C%209%20July%202002.htm |archive-date=3 May 2009}}</ref> آفريقي يونين قائم ڪرڻ جو مقصد [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] (OAU) جي جاءِ وٺڻ هو، جيڪا 25 مئي 1963ع تي [[اديس ابابا]] ۾ 32 صحيح ڪندڙ حڪومتن قائم ڪئي هئي؛ او اي يو کي 9 جولاءِ 2002ع تي ختم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=About the African Union |url=https://au.int/en/overview |access-date=2025-06-21 |website=African Union |archive-date=13 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513131424/https://au.int/en/overview |url-status=dead }}</ref> آفريقي يونين جا سڀ کان اهم فيصلا [[آفريقي يونين جي اسيمبلي]] ڪندي آهي، جيڪا رڪن رياستن جي رياستي ۽ [[حڪومت|حڪومتي]] سربراهن جي هر ڇهن مهينن کان پوءِ ٿيندڙ گڏجاڻي آهي. [[آفريڪا جي معيشت|آفريقي معيشت]] هن يونين وسيلي علائقائي طور ڳنڍيل آهي. آفريقي يونين جو سيڪريٽريٽ، [[آفريقي اتحاد ڪميشن]]، اديس ابابا ۾ قائم آهي. آفريقي يونين جو آباديءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر [[لاگوس]]، نائيجيريا آهي، جڏهن تہ [[آباديءَ موجب آفريڪا جي شهري علائقن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهري ميڙاڪو]] [[قاهره]]، مصر آهي. آفريقي يونين جي آبادي ڏيڍ ارب کان وڌيڪ ۽ ايراضي لڳ ڀڳ {{convert|30|e6km2|e6sqmi|sigfig=2|abbr=unit}} آهي، ۽ ان ۾ [[صحارا]] ۽ [[نيل]] جهڙا عالمي شهرت رکندڙ قدرتي ماڳ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite book |last1=Manboah-Rockson |first1=Joseph |title=Politics & the Struggle for Democracy in Ghana: An Introduction to Political Science |date=23 September 2016}}</ref> ان جون بنيادي ڪم ڪار واريون ٻوليون [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]، [[اسپيني ٻولي|اسپيني]] ۽ [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] آهن.<ref name="au.int">{{Cite web |url=https://au.int/en/about/languages |title=AU Languages |access-date=2 May 2021 |publisher=African Union |archive-date=7 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407001442/https://au.int/en/about/languages |url-status=live |quote=Article 11 of the Protocol on Amendments to the Constitutive Act of the African Union states The official languages of the Union and all its institutions shall be Arabic, English, French, Portuguese, Spanish, Kiswahili and any other African language. }}</ref> آفريقي يونين جي سرڪاري ادارن ۾ [[امن ۽ سلامتي ڪائونسل]] ۽ [[پين آفريقي پارليامينٽ]] شامل آهن. آفريقي يونين [[جي 20]] جو پڻ رڪن آهي.<ref>{{Cite news |date=September 9, 2023 |title=African Union made permanent member of G20 at Delhi summit |work=[[دي گارجين]] |url=https://theguardian.com/world/2023/sep/09/african-union-made-permanent-member-of-g20-at-delhi-summit |access-date=December 12, 2023}}</ref> {{TOC limit|3}} == جائزو == آفريقي يونين جا مقصد هي آهن:<ref>{{Cite web |url=https://au.int/sites/default/files/pages/34873-file-constitutiveact_en.pdf |title=Constitutive Act |access-date=2 May 2021 |publisher=African Union |archive-date=15 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415235637/https://au.int/sites/default/files/pages/34873-file-constitutiveact_en.pdf |url-status=live }}</ref> # آفريقي ملڪن ۽ [[آفريڪا|آفريقي]] قومن وچ ۾ وڌيڪ يونين، ٻڌي ۽ يڪجهتي حاصل ڪرڻ. # پنهنجي رڪن رياستن جي خودمختياري، [[علائقائي سالميت]] ۽ آزاديءَ جو بچاءُ ڪرڻ. # کنڊ جي سياسي ۽ سماجي-[[اقتصادي انضمام|اقتصادي هڪجهڙائيءَ]] کي تيز ڪرڻ.<ref>{{cite web |url=https://www.guambia.com.uy/67/evolution-of-geopolitical-dynamics-in-africa/2312/ |title=Evolution of Geopolitical Dynamics in Africa |website=Guambia |date=28 November 2024 |access-date=2025-01-02 |archive-date=2025-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122045747/https://www.guambia.com.uy/67/evolution-of-geopolitical-dynamics-in-africa/2312/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://kcsgroup.com/the-new-power-play-in-africa-russia-china-and-the-shifting-sands-of-influence/ |title=The New Power Play in Africa: Russia, China, and the Shifting Sands of Influence |website=KCS Group |access-date=2025-01-02}}</ref> # کنڊ ۽ ان جي ماڻهن جي دلچسپيءَ وارن معاملن بابت گڏيل [[آفريڪا|آفريقي]] موقفن کي هٿي وٺرائڻ ۽ انهن جو بچاءُ ڪرڻ. # [[گڏيل قومن جو منشور]] ۽ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] نظر ۾ رکندي بين الاقوامي سهڪار جي همٿ افزائي ڪرڻ. # کنڊ ۾ امن، سلامتي ۽ استحڪام کي هٿي وٺرائڻ. # جمهوري اصولن ۽ ادارن، عوامي شرڪت ۽ [[سٺي حڪمراني]] کي هٿي وٺرائڻ. # [[انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريقي منشور]] ۽ ٻين لاڳاپيل [[انساني حقن جا بين الاقوامي دستاويز|انساني حقن جي دستاويزن]] موجب انساني ۽ عوامي حقن کي هٿي وٺرائڻ ۽ انهن جو تحفظ ڪرڻ. # اهڙيون ضروري حالتون پيدا ڪرڻ، جيڪي کنڊ کي عالمي معيشت ۽ بين الاقوامي ڳالهين ۾ پنهنجو جائز ڪردار نڀائڻ جي لائق بڻائين. # [[پائيدار ترقي]] کي [[اقتصادي، سماجي ۽ ثقافتي حق|اقتصادي، سماجي ۽ ثقافتي سطحن]] تي، ۽ آفريقي معيشتن جي هڪجهڙائيءَ کي هٿي وٺرائڻ. # انساني سرگرمين جي سڀني شعبن ۾ سهڪار کي هٿي وٺرائڻ، ته جيئن آفريقي ماڻهن جو [[زندگيءَ جو معيار|زندگيءَ جو معيار]] بلند ٿئي. # موجوده ۽ مستقبل جي [[علائقائي اقتصادي برادريون|علائقائي اقتصادي برادرين]] جي پاليسين ۾ هم آهنگي ۽ رابطو پيدا ڪرڻ، ته جيئن اتحاد جا مقصد آهستي آهستي حاصل ٿي سگهن. # سڀني شعبن، خاص طور سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ تحقيق کي هٿي ڏئي کنڊ جي ترقيءَ کي اڳتي وڌائڻ. # بچاءَ لائق بيمارين جي خاتمي ۽ کنڊ ۾ سٺي صحت جي واڌاري لاءِ لاڳاپيل بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏجي ڪم ڪرڻ. آفريقي يونين سياسي ۽ انتظامي ٻنهي قسمن جي ادارن تي ٻڌل آهي. ان جو سڀ کان مٿانهون فيصلو ڪندڙ ادارو [[آفريقي اتحاد جي اسيمبلي]] آهي، جيڪا آفريقي يونين جي سڀني رڪن رياستن جي رياستي يا حڪومتي سربراهن تي مشتمل آهي. اسيمبليءَ جي صدارت [[برونڊي]] جو صدر [[ايواريست ندايشيميئي]] ڪري ٿو. آفريقي يونين وٽ هڪ نمائنده ادارو، [[پين آفريقي پارليامينٽ]]، پڻ آهي، جنهن جا 265 رڪن آفريقي يونين جي رڪن رياستن جي قومي قانونساز ادارن پاران چونڊيا وڃن ٿا. ان جو صدر [[فارچون زيڊ چارمبيرا]] آهي. آفريقي يونين جي ٻين سياسي ادارن ۾ هي شامل آهن: * [[آفريقي يونين جي انتظامي ڪائونسل|انتظامي ڪائونسل]]، جيڪا [[پرڏيهي وزير|پرڏيهي وزيرن]] تي ٻڌل آهي ۽ اسيمبليءَ لاءِ فيصلا تيار ڪري ٿي؛ * [[آفريقي يونين جي مستقل نمائندن واري ڪاميٽي|مستقل نمائندن واري ڪاميٽي]]، جيڪا آفريقي يونين جي رڪن رياستن جي [[اديس ابابا]] ۾ مقرر سفيرن تي ٻڌل آهي؛ ۽ * [[اقتصادي، سماجي ۽ ثقافتي ڪائونسل]] (ECOSOCC)، جيڪا شهري سماج جو صلاحڪاري ادارو آهي. سياسي ڍانچن جو سيڪريٽريٽ، [[آفريقي اتحاد ڪميشن|آفريقي اتحاد ڪميشن]]، جبوتيءَ جي [[محمود علي يوسف]] جي صدارت هيٺ ڪم ڪري ٿو. آفريقي يونين جا ٻيا ڍانچا مختلف رڪن رياستن ۾ قائم آهن: * [[انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريقي ڪميشن]] جو صدر مقام [[بانجول]]، [[گيمبيا]] ۾ آهي؛ ۽ * [[آفريڪا جي ترقيءَ لاءِ نئين ڀائيواري]] (NEPAD)، [[آفريقي هم مرتب جائزي جو طريقو|APRM]] جا [[wikt:secretariat|سيڪريٽريٽ]] ۽ [[پين آفريقي پارليامينٽ]] [[مڊرينڊ]]، ڏکڻ آفريڪا ۾ آهن. رڪن رياست اندر آفريقي يونين جي پهرين فوجي مداخلت مئي 2003ع ۾ ٿي، جڏهن ڏکڻ آفريڪا، [[ايٿوپيا]] ۽ [[موزمبيق]] جي سپاهين تي ٻڌل امن فوج [[برونڊي]] ۾ مختلف معاهدن تي عملدرآمد جي نگرانيءَ لاءِ موڪلي وئي. [[دارفور جنگ|دارفور تڪرار]] دوران امن قائم رکڻ لاءِ آفريقي يونين جون فوجون [[سوڊان]] ۾ پڻ مقرر ڪيون ويون، پر 1 جنوري 2008ع تي [[دارفور ۾ گڏيل قومن ۽ آفريقي يونين جو گڏيل مشن|UNAMID]] وسيلي اهو مشن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] حوالي ڪيو ويو. آفريقي يونين جو [[صوماليا]] ۾ به امن مشن آهي، جنهن ۾ [[يوگنڊا]] ۽ برونڊيءَ جون فوجون شامل آهن.<ref>{{Cite news |date=2010-07-27 |title=African Union adds 4,000 troops to Somalia peace force |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE66Q23I |access-date=2022-05-17 |archive-date=17 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517045202/https://www.reuters.com/article/idUSLDE66Q23I |url-status=live }}</ref> آفريقي يونين کنڊ جي سطح تي ضابطا قائم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي اهم نوان دستاويز منظور ڪيا آهن، جيڪي ان جي قيام وقت اڳ ۾ لاڳو دستاويزن کي وڌيڪ سگهارو بڻائين ٿا. انهن ۾ [[بدعنوانيءَ جي روڪٿام ۽ مقابلي بابت آفريقي اتحاد جو ڪنوينشن]] (2003ع)، جمهوريت، چونڊن ۽ حڪمرانيءَ بابت آفريقي منشور (2007ع)، [[آفريڪا جي ترقيءَ لاءِ نئين ڀائيواري]] (NEPAD) ۽ ان سان لاڳاپيل جمهوريت، سياسي، اقتصادي ۽ ڪارپوريٽ حڪمرانيءَ بابت پڌرنامو شامل آهن.<ref>[http://www.africa-union.org/root/au/Documents/Treaties/treaties.htm Africa-union.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070604051527/http://www.africa-union.org/root/au/Documents/Treaties/treaties.htm |date=4 June 2007 }}.</ref> == تاريخ == {{Main|آفريقي يونين جي تاريخ|آفريڪا جي تاريخ}} [[File:Emperor Haile Selassie with President Jomo Kenyatta and others.jpg|thumb|آفريقي اتحاد جي اڳوڻي تنظيم [[آفريقي يونين جي تنظيم|او اي يو]] جا باني آفريقي اڳواڻ: شهنشاهه [[هائل سيلاسي|هائل سيلاسي پهريون]] (وچ ۾)، صدر [[جومو ڪينياٽا|ڪينياٽا]] (ساڄي پاسي) ۽ ٻيا آفريقي اڳواڻ، جن ۾ صدر [[ملٽن اوبوٽي|اوبوٽي]] (پٺيان، کاٻي پاسي) پڻ شامل آهن.]] آفريقي يونين جون تاريخي بنيادون '''آزاد آفريقي رياستن جي پهرين ڪانگريس''' ۾ پيون، جيڪا 15 کان 22 اپريل 1958ع تائين [[اڪرا]]، [[گهانا]] ۾ ٿي. ڪانفرنس جو مقصد هر سال [[آفريڪا ڏينهن]] ملهائڻ مقرر ڪرڻ هو، جيئن آفريقي ماڻهن جي نوآبادياتي راڄ کان آزادي حاصل ڪرڻ واري ارادي سان لاڳاپيل آزاديءَ جي تحريڪ کي ياد ڪيو وڃي. ان کان پوءِ آفريڪا کي متحد ڪرڻ لاءِ مختلف ڪوششون ٿيون، جن ۾ 25 مئي 1963ع تي قائم ڪيل [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] (OAU) ۽ 1991ع ۾ قائم ڪيل [[آفريقي اقتصادي برادري]] شامل آهن.<ref>[https://www.sahistory.org.za/topic/history-africa-day-25-may] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210205406/http://www.sahistory.org.za/topic/history-africa-day-25-may|date=10 December 2018}} South African History Online (SAHO), 15 May 2018.</ref> نقادن جو چوڻ هو ته خاص طور او اي يو آفريقي شهرين جي حقن ۽ آزادين کي سندن ئي سياسي اڳواڻن کان بچائڻ لاءِ گهڻو ڪجهه نه ڪيو، ۽ ان کي اڪثر ”آمرن جي ڪلب“ سڏيو ويندو هو.<ref name="bbc2115736" /> آفريقي يونين قائم ڪرڻ جو خيال 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري لبيا جي رياستي سربراهه [[معمر قذافي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ٻيهر جيئرو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2011-08-26|title=Gaddafi: the man who would be king of Africa |first=Adekeye |last=Adebajo |url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2011/aug/26/gaddafi-legacy-meddling-africa|access-date=2021-03-31|website=The Guardian|language=en|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414011605/https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/aug/26/gaddafi-legacy-meddling-africa|url-status=live}}</ref> او اي يو جي رياستي ۽ حڪومتي سربراهن 9 سيپٽمبر 1999ع تي [[سرت پڌرنامو]] جاري ڪيو، جنهن جو نالو سرت، لبيا پٺيان رکيو ويو، ۽ ان ۾ آفريقي يونين قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو ويو.<ref>{{Cite web|date=2011-12-05|title=The African Union After Gaddafi |url=http://blogs.shu.edu/journalofdiplomacy/2011/12/the-african-union-after-gaddafi/|access-date=2021-03-31|website=The Journal of Diplomacy and International Relations |language=en-US|archive-date=10 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410172928/http://blogs.shu.edu/journalofdiplomacy/2011/12/the-african-union-after-gaddafi/|url-status=live}}</ref> پڌرنامي کان پوءِ 2000ع ۾ [[لومي]] ۾ سربراهي اجلاس ٿيو، جنهن ۾ [[آفريقي يونين جو آئيني قانون]] منظور ڪيو ويو، ۽ 2001ع ۾ [[لوساڪا]] ۾ اجلاس ٿيو، جنهن ۾ آفريقي يونين تي عملدرآمد جو منصوبو منظور ڪيو ويو. ساڳئي عرصي دوران [[آفريڪا جي ترقيءَ لاءِ نئين ڀائيواري]] (NEPAD) قائم ڪرڻ جي شروعات پڻ ٿي.<ref>{{Cite web|title=African leaders elect OAU boss|date=July 10, 2001|url=https://edition.cnn.com/2001/WORLD/africa/07/10/summit.secretary/index.html|access-date=2021-03-31|website=CNN |archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414032647/https://edition.cnn.com/2001/WORLD/africa/07/10/summit.secretary/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2015-08-27|title=New Partnership for Africa's Development – NEPAD: Poverty Eradication|url=https://www.un.org/development/desa/socialperspectiveondevelopment/issues/new-partnership-for-africas-development-nepad.html/|access-date=2021-03-31|website=UN|language=en-US|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419153619/https://www.un.org/development/desa/socialperspectiveondevelopment/issues/new-partnership-for-africas-development-nepad.html|url-status=live}}</ref> آفريقي اتحاد جو افتتاح 9 جولاءِ 2002ع تي [[ڊربن]] ۾ ان جي پهرين چيئرپرسن ۽ ڏکڻ آفريڪا جي اڳوڻي رياستي سربراهه [[ٿابو مبيڪي]]، آفريقي يونين جي اسيمبليءَ جي پهرين اجلاس دوران ڪيو.<ref>{{Cite web|date=2016-11-18|title=The African Union is launched|url=https://www.un.org/africarenewal/magazine/september-2002/african-union-launched|access-date=2021-03-31|website=Africa Renewal|language=en|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416010303/https://www.un.org/africarenewal/magazine/september-2002/african-union-launched|url-status=live}}</ref> اسيمبليءَ جو ٻيو اجلاس 2003ع ۾ [[ماپوٽو]] ۾ ٿيو، جڏهن تہ ٽيون اجلاس 6 جولاءِ 2004ع تي [[اديس ابابا]] ۾ منعقد ٿيو. 2010ع کان آفريقي يونين گڏيل [[آفريقي خلائي ادارو|آفريقي خلائي ادارو]] قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |last=Smith |first=David |title=Africa prepares to join the big boys in the space race |url=https://www.theguardian.com/world/2010/sep/05/africa-space-programme-david-smith |newspaper=The Guardian |date=5 September 2010 |access-date=16 December 2016 |archive-date=16 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116213335/https://www.theguardian.com/world/2010/sep/05/africa-space-programme-david-smith |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Smith |first=David |title=Sudanese president calls for African space agency |url=https://www.theguardian.com/world/2012/sep/06/sudanese-president-african-space-agency |newspaper=The Guardian |date=6 September 2012 |access-date=16 December 2016 |archive-date=2 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170102203403/https://www.theguardian.com/world/2012/sep/06/sudanese-president-african-space-agency |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://phys.org/news/2012-09-ministers-african-space-agency.html |title=Africa eyes joint space agency |publisher=Phys.org |date=11 September 2012 |access-date=21 October 2013 |archive-date=21 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021070210/http://phys.org/news/2012-09-ministers-african-space-agency.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/201008090886.html |title=AU to Establish African Space Agency |first1=Onyebuchi |last1=Ezigbo |first2=Lois |last2=Okpara |publisher=All Africa |date=9 August 2010 |access-date=11 December 2015 |archive-date=12 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140212084442/http://allafrica.com/stories/201008090886.html |url-status=live }}</ref> [[بارڪ اوباما]] پهريون برسر اقتدار آمريڪي صدر هو، جنهن 29 جولاءِ 2015ع تي اديس ابابا ۾ آفريقي يونين آڏو خطاب ڪيو. پنهنجي خطاب دوران هن دنيا کي [[آفريڪا جو خاڪو|کنڊ]] سان سيڙپڪاري ۽ واپار وسيلي اقتصادي لاڳاپا وڌائڻ جي همٿ ڏني، ۽ [[آفريڪا ۾ تعليم|تعليم]]، بنيادي ڍانچي ۽ [[آفريڪا جي معيشت|معيشت]] ۾ ٿيل اڳڀرائيءَ کي ساراهيو. تنهن هوندي به، هن جمهوريت جي کوٽ، عهدو ڇڏڻ کان انڪار ڪندڙ اڳواڻن، اقليتن خلاف امتيازي سلوڪ، جنهن ۾ [[ايل جي بي ٽي]] ماڻهو، مذهبي گروهه ۽ نسلي برادريون شامل آهن، ۽ بدعنوانيءَ تي تنقيد ڪئي. هن آفريقي ماڻهن جي زندگيءَ جو معيار نمايان طور بهتر ڪرڻ لاءِ وڌيڪ [[جمهوريت سازي]] ۽ آزاد واپار جي صلاح ڏني.<ref>{{cite news |last1=Lee |first1=Carol E. |title=Obama Becomes First U.S. President to Address African Union |url=https://www.wsj.com/articles/obama-becomes-first-u-s-president-to-address-african-union-1438090849 |newspaper=The Wall Street Journal |date=28 July 2015 |access-date=29 July 2015 |archive-date=29 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729094216/http://www.wsj.com/articles/obama-becomes-first-u-s-president-to-address-african-union-1438090849 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Remarks by President Obama to the People of Africa |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2015/07/28/remarks-president-obama-people-africa |via=[[قومي آرڪائيو ۽ رڪارڊ انتظاميا|قومي آرڪائيو]] |work=[[whitehouse.gov]] |date=28 July 2015 |access-date=29 July 2015 |archive-date=20 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170120220442/https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2015/07/28/remarks-president-obama-people-africa |url-status=live }}</ref> === معاھدا === {{AU evolution timeline}} == سياست == {{Politics of the African Union}} آفريقي اتحاد جا ڪيترائي سرڪاري ادارا آهن: ; [[پين آفريقي پارليامينٽ]] (PAP): هن اداري کي آفريقي اتحاد جو سڀ کان مٿانهون قانونساز ادارو بڻائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي. پين آفريقي پارليامينٽ جو صدر مقام [[مڊرينڊ]]، [[جوهانسبرگ]]، ڏکڻ آفريڪا ۾ آهي. پارليامينٽ آفريقي اتحاد جي سڀني 55 رياستن مان چونڊيل 265 نمائندن تي ٻڌل آهي، ۽ ان جو مقصد جمهوري حڪمرانيءَ جي عمل ۾ عوام ۽ شهري سماج جي شرڪت کي يقيني بڻائڻ آهي. ان جو صدر [[ڪيمرون]] سان واسطو رکندڙ [[روجر نڪوڊو ڊانگ]] آهي. ; [[آفريقي اتحاد جي اسيمبلي]]: آفريقي اتحاد جي رياستن جي رياستي ۽ حڪومتي سربراهن تي ٻڌل اسيمبلي هن وقت آفريقي اتحاد جو مٿانهون حڪمراني ڪندڙ ادارو آهي. اها آهستي آهستي پنهنجا ڪجهه فيصلو ڪندڙ اختيار پين آفريقي پارليامينٽ ڏانهن منتقل ڪري رهي آهي. اسيمبلي سال ۾ هڪ ڀيرو گڏجاڻي ڪندي آهي ۽ پنهنجا فيصلا اتفاق راءِ يا ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت سان ڪندي آهي. هن وقت [[آفريقي اتحاد جو چيئرپرسن|آفريقي اتحاد جو چيئرپرسن]] [[سينيگال]] جو صدر [[ماڪي سال]] آهي. ; [[آفريقي اتحاد ڪميشن|آفريقي اتحاد ڪميشن (يا اختياري ادارو)]]: هي آفريقي اتحاد جو سيڪريٽريٽ آهي، جيڪو ڏهن ڪمشنرن ۽ مددگار عملي تي ٻڌل آهي، ۽ ان جو مرڪزي دفتر [[اديس ابابا]]، ايٿوپيا ۾ آهي. پنهنجي [[يورپي اتحاد|يورپي]] هم منصب، [[يورپي ڪميشن]] وانگر، هي آفريقي اتحاد جي سرگرمين ۽ گڏجاڻين جي انتظام ۽ هم آهنگيءَ جو ذميوار آهي. ; [[آفريقي اتحاد جي انصاف واري عدالت]]: آئيني قانون آفريقي اتحاد جي معاهدن جي تشريح بابت تڪرارن تي فيصلو ڪرڻ لاءِ هڪ انصاف واري عدالت قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي ٿو. هن عدالت جي قيام بابت هڪ پروٽوڪول 2003ع ۾ منظور ٿيو ۽ 2009ع ۾ لاڳو ٿيو. تنهن هوندي به، ان جي جاءِ هڪ اهڙي پروٽوڪول ورتي، جنهن تحت [[آفريقي انصاف ۽ انساني حقن واري عدالت]] قائم ٿيڻي آهي. اها اڳ ۾ قائم ٿيل [[انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريقي عدالت]] کي پاڻ ۾ ضم ڪندي ۽ ان جا ٻه چيمبر هوندا: هڪ عام قانوني معاملن لاءِ ۽ ٻيو انساني حقن جي معاهدن بابت فيصلن لاءِ. ; [[آفريقي اتحاد جي انتظامي ڪائونسل|انتظامي ڪائونسل]]: هي رڪن رياستن جي حڪومتن پاران مقرر ڪيل وزيرن تي ٻڌل آهي. ڪائونسل پرڏيهي واپار، سماجي سلامتي، خوراڪ، زراعت ۽ رابطن جهڙن معاملن تي فيصلا ڪري ٿي، اسيمبليءَ آڏو جوابده آهي، ۽ اسيمبليءَ جي بحث ۽ منظوريءَ لاءِ مواد تيار ڪري ٿي. ان جي صدارت [[زمبابوي]] جو شان ماڪويانا ڪري ٿو (2015ع کان). ; [[آفريقي اتحاد جي مستقل نمائندن واري ڪاميٽي|مستقل نمائندن واري ڪاميٽي]]: هي رڪن رياستن جي نامزد مستقل نمائندن تي ٻڌل آهي ۽ انتظامي ڪائونسل لاءِ ڪم تيار ڪري ٿي، جيئن [[يورپي اتحاد]] ۾ [[مستقل نمائندن واري ڪاميٽي]] جو ڪردار هوندو آهي. ; [[امن ۽ سلامتي ڪائونسل]] (PSC): هن ڪائونسل جي تجويز 2001ع جي لوساڪا سربراهي اجلاس ۾ ڏني وئي ۽ 2004ع ۾ آفريقي اتحاد جي اسيمبليءَ پاران جولاءِ 2002ع ۾ منظور ڪيل آئيني قانون جي هڪ پروٽوڪول تحت قائم ڪئي وئي. پروٽوڪول امن ۽ سلامتي ڪائونسل کي گڏيل سلامتي ۽ اڳواٽ خبرداريءَ واري اهڙي بندوبست طور بيان ڪري ٿو، جيڪو آفريڪا ۾ تڪرارن ۽ بحرانن جي حالتن تي بروقت ۽ اثرائتي ردعمل ۾ مدد ڪري. پروٽوڪول تحت ڪائونسل جون ٻيون ذميواريون تڪرارن جي روڪٿام، انتظام ۽ حل، تڪرار کان پوءِ امن جي اڏاوت، ۽ گڏيل دفاعي پاليسين جي تياري شامل آهن. ڪائونسل جا پندرهن رڪن آهن، جيڪي اسيمبلي علائقائي بنيادن تي چونڊيندي آهي. مقصد ۽ ڪارڪردگيءَ جي لحاظ کان اها [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] سان مشابهت رکي ٿي. ; [[اقتصادي، سماجي ۽ ثقافتي ڪائونسل]]: هي پيشاور ۽ شهري نمائندن تي ٻڌل هڪ صلاحڪاري ادارو آهي، جيڪو يورپي [[اقتصادي ۽ سماجي ڪاميٽي]] سان مشابهت رکي ٿو. 2008ع ۾ چونڊيل ECOSOCC جو چيئرپرسن، پين آفريقي وڪيلن جي يونين (PALU) سان واسطو رکندڙ ڪيمرون جو وڪيل [[اڪيري مونا]] آهي. ; [[آفريقي اتحاد جون خاص فني ڪاميٽيون|خاص فني ڪاميٽيون]]: ابوجا معاهدو ۽ آئيني قانون ٻئي آفريقي وزيرن تي ٻڌل خاص فني ڪاميٽيون قائم ڪرڻ جي گنجائش رکن ٿا، جيڪي اسيمبليءَ کي صلاح ڏين. عملي طور اهي ڪڏهن به قائم نه ڪيون ويون آهن. تجويز ڪيل ڏهه موضوع هي آهن: ڳوٺاڻي معيشت ۽ زرعي معاملا؛ مالياتي ۽ مالي معاملا؛ واپار، محصول ۽ اميگريشن؛ صنعت، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي؛ توانائي، قدرتي وسيلا ۽ ماحول؛ آمدرفت، رابطا ۽ سياحت؛ صحت؛ محنت ۽ سماجي معاملا؛ تعليم، ثقافت ۽ انساني وسيلا. ; مالي ادارا * [[آفريقي مرڪزي بئنڪ]] – [[ابوجا]]، نائجيريا * [[آفريقي سيڙپڪاري بئنڪ]] – [[طرابلس، لبيا]] * [[آفريقي مالياتي فنڊ]] – [[ياونڊي]]، ڪيمرون اهي ادارا اڃا قائم نه ٿيا آهن؛ تنهن هوندي به، انهن جي قيام لاءِ ڪم ڪندڙ رهنما ڪاميٽيون جوڙيون ويون آهن. آخرڪار آفريقي اتحاد جو مقصد هڪ گڏيل ڪرنسي، [[افرو (ڪرنسي)|افرو]]، اختيار ڪرڻ آهي. ; صحت: [[بيمارين جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جا آفريقي مرڪز]] (Africa CDC) 2016ع ۾ قائم ڪيا ويا ۽ 2017ع ۾ انهن جو افتتاح ٿيو. انهن جو مرڪزي دفتر اديس ابابا، ايٿوپيا ۾ آهي.<ref name="au.int-2017-01-31">{{cite web|url=https://au.int/en/newsevents/20170131/africa-cdc-official-launch|title= Africa CDC Official Launch|publisher=African Union|date=2017-01-31 |access-date=2020-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630023917/https://au.int/en/newsevents/20170131/africa-cdc-official-launch|archive-date=30 June 2018}}</ref><ref name="reliefweb.int-2017-02-02">{{cite web|url=https://reliefweb.int/report/world/african-union-launches-africa-cdc-continent-wide-public-health-agency | title= The African Union launches Africa CDC, a Continent-wide Public Health Agency|date= 2017-02-02| work= [[Reliefweb]] | access-date=2020-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322180037/https://reliefweb.int/report/world/african-union-launches-africa-cdc-continent-wide-public-health-agency|archive-date=22 March 2020}}</ref><ref name="cdc.gov-2017-07-27">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/globalhealth/stories/africa-cdc.html | title=Africa CDC: Improving Disease Detection and Emergency Response on the African Continent | date=2017-07-27 | publisher= [[بيمارين جي روڪٿام ۽ ڪنٽرول جا مرڪز]]| access-date=2020-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322180936/https://www.cdc.gov/globalhealth/stories/africa-cdc.html|archive-date=22 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Inspection visit to Africa CDC Headquarters building site|url=https://africacdc.org/news-item/inspection-visit-to-africa-cdc-headquarters-building-site/|access-date=2022-02-05|website=Africa CDC|language=en-GB|archive-date=5 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205114846/https://africacdc.org/news-item/inspection-visit-to-africa-cdc-headquarters-building-site/|url-status=live}}</ref> ; انساني حق: [[انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريقي ڪميشن]]، جيڪا 1986ع کان موجود آهي، آفريقي اتحاد جي آئيني قانون بدران [[انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريقي منشور]] تحت قائم ٿيل آهي. اها آفريڪا جي مکيه انساني حقن واري اداري طور آفريقي منشور تي عملدرآمد جي نگراني ۽ ان جي واڌاري جي ذميوار آهي. [[انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريقي عدالت]] 2006ع ۾ ڪميشن جي ڪم کي وڌيڪ سگهارو ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي، جڏهن آفريقي منشور تحت ان جي قيام بابت پروٽوڪول لاڳو ٿيو. رٿا موجب انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريقي عدالت کي آفريقي اتحاد جي انصاف واري عدالت سان ضم ڪيو ويندو. ; خلا: [[آفريقي خلائي ادارو]] سرڪاري طور 2023ع ۾ قائم ٿيو. ان جو مرڪزي دفتر قاهره ۾ آهي. ; توانائي: [[آفريقي توانائي ڪميشن]] 2008ع ۾ قائم ٿي ۽ ان جو دفتر الجزائر ۾ آهي. === رڪن رياستون === {{Main|آفريقي اتحاد جون رڪن رياستون}} آفريقي کنڊ جون سڀئي [[گڏيل قومن جون رڪن رياستون|گڏيل قومن جون رڪن رياستون]] آفريقي اتحاد جون رڪن آهن. ان کان سواءِ، گڏيل قومن جي رڪن نه هئڻ باوجود [[محدود سڃاڻپ رکندڙ رياستن جي فهرست|جزوي طور تسليم ٿيل رياست]] [[صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]] (SADR) پڻ آفريقي اتحاد جي رڪن آهي. [[مراڪش]] 1984ع ۾ صحراوي عرب جمهوري جمهوريه کي رڪن طور شامل ڪرڻ سبب آفريقي اتحاد جي تنظيم مان نڪري ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو [[اولهه صحارا]] جي علائقي تي خودمختياريءَ جي دعويٰ ڪري ٿو. آفريقي اتحاد 30 جنوري 2017ع تي مراڪش کي ٻيهر رڪن طور قبول ڪيو.<ref name="worldbulletin">{{cite news |date=30 January 2017 |title=Morocco rejoins African Union |publisher=Worldbulletin |url=http://www.worldbulletin.net/todays-news/183967/morocco-rejoins-african-union |url-status=usurped |access-date=31 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720013737/http://www.worldbulletin.net/todays-news/183967/morocco-rejoins-african-union |archive-date=20 July 2018}}</ref> [[صومالي لينڊ]]، جيڪو [[صوماليا]] کان آزاديءَ جي دعويٰ ڪري ٿو، 2005ع ۾ آفريقي اتحاد جي رڪنيت لاءِ درخواست ڏني، پر ان کي قبول نه ڪيو ويو.<ref name="Nelson">{{cite book |author=Nelson, Elizabeth A. |title=Regional Politics and State Secession |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2021 |isbn=978-1-83910-377-3 |pages=105}}</ref> === معطل ٿيل رڪن === 2026ع تائين ڇهه رڪن فوجي [[فوجي بغاوت|بغاوتن]] سبب آفريقي اتحاد مان معطل آهن: مالي (2021ع کان)، سوڊان (2021ع کان)، برڪينا فاسو (2022ع کان)، نائجر (2023ع کان)، مڊگاسڪر (2025ع کان)، ۽ گني بسائو (2025ع کان). [[مالي]] کي [[2020ع جي مالي فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] کان پوءِ 19 آگسٽ 2020ع تي آفريقي اتحاد مان معطل ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=African Union suspends Mali following coup |work=Agence France-Presse, Reuters |publisher=Deutsche Welle |url=https://www.dw.com/en/african-union-suspends-mali-following-coup/a-54626415 |access-date=12 September 2021 |archive-date=13 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913003040/https://www.dw.com/en/african-union-suspends-mali-following-coup/a-54626415 |url-status=live }}</ref> ساڳئي سال 9 آڪٽوبر تي آفريقي اتحاد جي [[امن ۽ سلامتي ڪائونسل]] جمهوريت ڏانهن واپسيءَ ۾ اڳڀرائيءَ جو حوالو ڏيندي مالي تان معطلي ختم ڪئي.<ref>{{Cite web |title=African Union lifts Mali's suspension imposed in the wake of coup |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/9/african-union-lifts-malis-suspension-imposed-in-the-wake-of-coup |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009202811/https://www.aljazeera.com/news/2020/10/9/african-union-lifts-malis-suspension-imposed-in-the-wake-of-coup |archive-date=9 October 2020 |access-date=2020-10-09 |website=Aljazeera |language=en}}</ref> ملڪ کي نون مهينن اندر [[2021ع جي مالي فوجي بغاوت|ٻي فوجي بغاوت]] کان پوءِ 1 جون 2021ع تي ٻيهر معطل ڪيو ويو.<ref>{{cite news |date=2 June 2021 |title=African Union announces 'immediate suspension' of Mali after second coup |work=France 24, Reuters, Agence France-Presse |publisher=France 24 |url=https://www.france24.com/en/africa/20210602-african-union-announces-immediately-suspension-of-mali-after-second-coup |access-date=12 September 2021 |archive-date=12 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210912141924/https://www.france24.com/en/africa/20210602-african-union-announces-immediately-suspension-of-mali-after-second-coup |url-status=live }}</ref> [[سوڊان]] جي رڪنيت 27 آڪٽوبر 2021ع تي آفريقي اتحاد پاران معطل ڪئي وئي، جڏهن [[آڪٽوبر 2021ع جي سوڊاني فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] وزيراعظم [[عبدالله حمدوڪ]] جي اڳواڻيءَ واري شهري حڪومت کي برطرف ڪيو.<ref>{{Cite web |title=African Union suspends Sudan over coup |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/27/african-union-suspends-sudan-over-coup |access-date=2021-10-27 |website=Aljazeera |language=en |archive-date=27 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027130242/https://www.aljazeera.com/news/2021/10/27/african-union-suspends-sudan-over-coup |url-status=live }}</ref> [[برڪينا فاسو]] جي رڪنيت [[جنوري 2022ع جي برڪينا فاسو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] کان پوءِ 31 جنوري 2022ع تي آفريقي اتحاد پاران معطل ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |title=AU suspends Burkina Faso after coup as envoys head for talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/31/africa-union-suspends-burkina-faso-after-coup-as-envoys-head-for-talks |access-date=2022-01-31 |website=Aljazeera |language=en |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223062926/https://www.aljazeera.com/news/2022/1/31/africa-union-suspends-burkina-faso-after-coup-as-envoys-head-for-talks |url-status=live }}</ref> [[نائجر]] جي رڪنيت جولاءِ جي آخر ۾ ٿيل [[2023ع جي نائجري فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] کان پوءِ 22 آگسٽ 2023ع تي آفريقي اتحاد پاران معطل ڪئي وئي، جنهن چونڊيل صدر [[محمد بازوم]] کي برطرف ڪيو. ان بغاوت سبب [[نائجر بحران (2023ع–2024ع)|2023ع–2024ع وارو نائجر بحران]] پڻ پيدا ٿيو.<ref>{{Cite news |date=2023-08-22 |title=African Union suspends participation of Niger following coup |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/african-union-suspends-niger-all-its-activities-following-coup-2023-08-22/ |access-date=2023-08-22 |archive-date=6 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906024202/https://www.reuters.com/world/africa/african-union-suspends-niger-all-its-activities-following-coup-2023-08-22/ |url-status=live }}</ref> [[2025ع جي مڊگاسڪر فوجي بغاوت]] کان پوءِ مڊگاسڪر جي رڪنيت معطل ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=2025-10-15 |title=African Union suspends Madagascar as military leader set to be sworn in as president |url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/15/madagascar-to-swear-in-military-leader-as-president-on-friday |access-date=2025-10-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> [[2025ع جي گني بسائو فوجي بغاوت]] کان پوءِ گني بسائو جي رڪنيت معطل ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |title=African Union suspends Guinea-Bissau after military coup |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/11/28/african-union-suspends-guinea-bissau-after-military-coup_6747942_4.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251128191709/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/11/28/african-union-suspends-guinea-bissau-after-military-coup_6747942_4.html |archive-date=2025-11-28 |access-date=2026-03-28 |work=Le Monde.fr |language=en-US |url-status=live }}</ref> === اڳ ۾ معطل ٿيل رڪن === [[گني]] جي رڪنيت 10 سيپٽمبر 2021ع تي آفريقي اتحاد پاران معطل ڪئي وئي، جڏهن [[2021ع جي گني فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ملڪ جي صدر [[الفا ڪونڊي]] کي برطرف ڪيو.<ref>{{cite news |date=10 September 2021 |title=African Union suspends Guinea after coup, as envoys arrive for talks |work=France 24, Agence France-Presse |publisher=France 24 |url=https://www.france24.com/en/africa/20210910-african-union-suspends-guinea-after-coup-ousting-cond%C3%A9 |access-date=12 September 2021 |archive-date=12 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210912022912/https://www.france24.com/en/africa/20210910-african-union-suspends-guinea-after-coup-ousting-cond%C3%A9 |url-status=live }}</ref> لڳ ڀڳ پنجن سالن کان پوءِ، جنوري 2026ع ۾ گني کي آفريقي اتحاد ۾ ٻيهر شامل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Ababa(Ethiopia) |first=APA-Addis |date=2026-01-25 |title=Guinea’s African Union membership restored |url=https://apanews.net/guineas-african-union-membership-restored/ |access-date=2026-03-28 |website=APAnews - African Press Agency |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=African Union moves to lift Guinea's suspension after successful transition to constitutional rule |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/african-union-moves-to-lift-guineas-suspension-after-successful-transition-to-constitutional-rule/3808418 |access-date=2026-03-28 |website=www.aa.com.tr}}</ref> [[گيبون]] جي رڪنيت 31 آگسٽ 2023ع تي [[2023ع جي گيبون فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] کان پوءِ آفريقي اتحاد پاران معطل ڪئي وئي، جنهن صدر [[علي بونگو اونڊمبا]] کي برطرف ڪيو.<ref>{{Cite web |work=The Peninsula |date=2023-08-31 |title=African Union says to 'immediately suspend' Gabon after coup |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/31/08/2023/african-union-says-to-immediately-suspend-gabon-after-coup |access-date=2023-08-31 |language=en |archive-date=2 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902185942/http://thepeninsulaqatar.com/article/31/08/2023/african-union-says-to-immediately-suspend-gabon-after-coup |url-status=live }}</ref> اپريل 2025ع ۾ آفريقي اتحاد گيبون کي ٻيهر رڪن طور قبول ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.aa.com.tr/fr/afrique/l-union-africaine-l%C3%A8ve-les-sanctions-contre-le-gabon-apr%C3%A8s-son-retour-%C3%A0-l-ordre-constitutionnel/3553598 |title=L'Union africaine lève les sanctions contre le Gabon après son retour à l'ordre constitutionnel |work=Anadolu Ajansi |date=30 April 2025|access-date=30 April 2025}}</ref> ==== رڪن ==== {{div col|colwidth=20em}} * {{DZA}} * {{AGO}} * {{BEN}} * {{BWA}} * {{BFA}} (معطل) * {{BDI}} * {{CMR}} * {{CPV}} * {{CAF}} * {{TCD}} * {{COM}} * {{COD}} * {{COG}} * {{DJI}} * {{EGY}} * {{GNQ}} * {{ERI}} * {{SWZ}} * {{ETH}} * {{GAB}} * {{GMB}} * {{GHA}} * {{GIN}} * {{GNB}} (معطل) * {{CIV}} * {{KEN}} * {{LSO}} * {{LBR}} * {{LBY}} * {{MDG}} (معطل) * {{MWI}} * {{MLI}} (معطل) * {{MRT}} * {{MUS}} * {{MAR}} * {{MOZ}} * {{NAM}} * {{NER}} (معطل) * {{NGA}} * {{RWA}} * {{SADR}} * {{STP}} * {{SEN}} * {{SYC}} * {{SLE}} * {{SOM}} * {{ZAF}} * {{SSD}} * {{SDN}} (معطل) * {{TZA}} * {{TGO}} * {{TUN}} * {{UGA}} * {{ZMB}} * {{ZWE}} {{div col end}} ==== مبصر ==== * {{HAI}}<ref>{{cite web |title=Haiti Will Not Join the African Union |url=https://haitihub.com/haiti-and-the-african-union/ |website=Haiti Hub |access-date=22 June 2023 |date=22 May 2016 |archive-date=22 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622142803/https://haitihub.com/haiti-and-the-african-union/ |url-status=live }}</ref> * {{ISR}} (فيبروري 2023ع کان معطل)<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/2/20/african-union-says-israels-observer-status-suspended|title=African Union says Israel's observer status suspended|website=Aljazeera|access-date=10 September 2023|archive-date=8 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230908195006/https://www.aljazeera.com/news/2023/2/20/african-union-says-israels-observer-status-suspended|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |author=((i24NEWS)) |date=2022-02-06 |title=Israel dispute erupts at African Union summit |language=en |work=Ynetnews |url=https://www.ynetnews.com/article/b1lpw16ay |access-date=2022-02-06 |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206151241/https://www.ynetnews.com/article/b1lpw16ay |url-status=live }}</ref> * {{KAZ}}<ref>{{Cite web |title=Kazakhstan's Observer status at the African Union: What Does It Mean for Africa? |url=https://www.igd.org.za/index.php/11327-kazakhstan-s-observer-status-at-the-african-union-what-does-it-mean-for-africa |access-date=2022-02-06 |website=www.igd.org.za |archive-date=27 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327081029/https://www.igd.org.za/index.php/11327-kazakhstan-s-observer-status-at-the-african-union-what-does-it-mean-for-africa |url-status=dead }}</ref> * {{LAT}}<ref>{{Cite web|date=2012-01-11|url=http://www.mfa.gov.lv/en/news/press-releases/2012/january/11-3/|title=Latvia becomes observer to African Union|publisher=[[لٽويا جي پرڏيهي معاملن واري وزارت]]|website=www.mfa.gov.lv|archive-url=https://web.archive.org/web/20140918030201/http://www.mfa.gov.lv/en/news/press-releases/2012/january/11-3/|archive-date=18 September 2014}}</ref> * {{MEX}}<ref>{{Cite web |date=2012-06-18 |title=Chairperson Receives the Credentials of the First Permanent Observer of Mexico to the African Union |url=https://au.int/en/pressreleases/20120618-3 |website=au.int |access-date=10 September 2023 |archive-date=1 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901115222/https://au.int/en/pressreleases/20120618-3 |url-status=live }}</ref> * {{flag|فلسطين}}<ref>{{Cite web |date=2013-05-27 |title=AU grants Palestine observer status |url=http://www.egyptindependent.com/news/au-grants-palestine-observer-status |publisher=[[ايجپٽ انڊيپينڊنٽ]] |first=Fathya |last=el-Dakhakhni |website=Egypt Independent|access-date=10 September 2023 |archive-date=29 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161229042151/http://www.egyptindependent.com/news/au-grants-palestine-observer-status |url-status=live }}</ref> * {{SRB}}<ref>{{Cite web|date=30 January 2014|language=sr-latn|title=Mrkić na samitu u Adis Abebi|url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2014&mm=01&dd=30&nav_category=11&nav_id=806062|website=b92.net|access-date=10 September 2023|archive-date=16 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616071458/https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2014&mm=01&dd=30&nav_category=11&nav_id=806062|url-status=live}}</ref> * {{TUR}}<ref>{{Cite web |date=2022-01-11 |title=What's driving Turkey's commercial & military relations with Africa? |url=https://www.theafricareport.com/165012/whats-driving-turkeys-commercial-military-relations-with-africa/ |access-date=2022-02-06 |website=The Africa Report.com |language=en-US |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206151227/https://www.theafricareport.com/165012/whats-driving-turkeys-commercial-military-relations-with-africa/ |url-status=live }}</ref> * {{UKR}}<ref>{{Cite web |date=2016-06-22 |title=Ukraine has obtained the observer status in the African Union |url=https://mfa.gov.ua/en/news/48625-ukrajina-nabula-status-sposterigacha-v-afrikansykomu-sojuzi |publisher=[[يوڪرين جي پرڏيهي معاملن واري وزارت]] |website=mfa.gov.ua |access-date=10 September 2023 |archive-date=16 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616071456/https://mfa.gov.ua/en/news/48625-ukrajina-nabula-status-sposterigacha-v-afrikansykomu-sojuzi |url-status=live }}</ref> * {{ARE}}<ref>{{Cite web |title=Chairperson Receives Credentials of the Permanent Observer of the United Arab Emirates. |url=https://au.int/en/pressreleases/20110316-0 |access-date=2022-02-06 |website=African Union |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206151252/https://au.int/en/pressreleases/20110316-0 |url-status=live }}</ref> === حڪمراني === جولاءِ 2007ع ۾ [[اڪرا]]، گهانا ۾ ٿيل آفريقي اتحاد جي سربراهي اجلاس ۾ بحث جو مکيه موضوع هڪ اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ هو،<ref>Decision on the Report of the 9th Extraordinary session of the executive council on the proposals for the Union Government, DOC.Assembly/AU/10 (VIII), Assembly/AU/Dec.156 (VIII).</ref> جنهن جو مقصد [[گڏيل آفريقي رياستن]] ڏانهن اڳڀرائي ڪرڻ هو. اتحادي حڪومت بابت هڪ اڀياس 2006ع جي پڇاڙيءَ ۾ منظور ڪيو ويو،<ref>Study on an African Union Government: Towards a United States of Africa, 2006. See also, Decision on the Union Government, Doc. Assembly/AU/2(VII).</ref> جنهن ۾ آفريقي اتحاد جي منصوبي کي ”مڪمل ڪرڻ“ لاءِ مختلف واٽون تجويز ڪيون ويون. انهن تجويزن بابت آفريقي رياستن ۾ اختلاف رهيا؛ ڪجهه رياستن، خاص طور [[عظيم اشتراڪي عوامي ليبيا عرب جماهيريا|ليبيا]]، اهڙو وڌ کان وڌ مرڪزي نظريو اختيار ڪيو، جيڪو گڏيل حڪومت ۽ آفريقي اتحاد جي گڏيل فوج ڏانهن وٺي وڃي، جڏهن ته ٻين، خاص طور ڏکڻ آفريقي رياستن، موجوده ڍانچن کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جي حمايت ڪئي ۽ آفريقي اتحاد ڪميشن ۽ ٻين ادارن کي حقيقت ۾ اثرائتو بڻائڻ لاءِ انتظامي ۽ سياسي سڌارن تي زور ڏنو.<ref>{{Cite web|url=http://www.pambazuka.org/aumonitor/|archive-url=https://web.archive.org/web/20070608200746/http://www.pambazuka.org/aumonitor/|url-status=dead|title=Pambazuka.org|archive-date=8 June 2007}}</ref> اڪرا ۾ سخت بحث کان پوءِ [[آفريقي اتحاد جي اسيمبلي|رياستي ۽ حڪومتي سربراهن جي اسيمبلي]] هڪ پڌرنامي جي صورت ۾ ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته آفريقي اتحاد جي موجوده حالت جو جائزو ورتو وڃي، جيئن اتحادي حڪومت لاءِ ان جي تياريءَ جو اندازو لڳائي سگهجي.<ref>Accra Declaration, Assembly of the Union at its 9th Ordinary session in Accra, Ghana, 1–3 July 2007.</ref> خاص طور تي، اسيمبلي هيٺين ڳالهين تي اتفاق ڪيو: * آفريقي کنڊ جي اقتصادي ۽ سياسي انضمام کي تيز ڪرڻ، جنهن ۾ آفريڪا جي اتحادي حڪومت جو قيام پڻ شامل هجي؛ * آفريقي اتحاد جي ادارن ۽ عضون جو آڊٽ ڪرائڻ؛ آفريقي اتحاد ۽ علائقائي اقتصادي برادرين جي لاڳاپن جو جائزو وٺڻ؛ آفريقي اتحاد کي مضبوط ڪرڻ جا طريقا ڳولڻ؛ ۽ آفريڪا جي اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ لاءِ وقتي خاڪو جوڙڻ. پڌرنامي ۾ آخر ۾ ”آفريقي عوام، جن ۾ [[آفريقي اتحاد جا علائقا#آفريقي ٻاهرين آبادي|ٻاهرين ملڪن ۾ رهندڙ آفريقي]] پڻ شامل آهن، کي اتحادي حڪومت جي قيام ڏانهن ويندڙ عمل ۾ شامل ڪرڻ جي اهميت“ کي پڻ اجاگر ڪيو ويو. ان فيصلي کان پوءِ ممتاز شخصيتن جي هڪ ڪميٽي ”آڊٽ جائزو“ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. جائزي واري ٽيم 1 سيپٽمبر 2007ع تي پنهنجو ڪم شروع ڪيو. اهو جائزو جنوري 2008ع ۾ اديس ابابا ۾ ٿيل سربراهي اجلاس دوران رياستي ۽ حڪومتي سربراهن جي اسيمبليءَ اڳيان پيش ڪيو ويو. تنهن هوندي به، سفارشُن بابت ڪو آخري فيصلو نه ڪيو ويو ۽ ڏهن رياستي سربراهن تي ٻڌل هڪ ڪميٽي مقرر ڪئي وئي، جنهن کي جائزو وٺي جولاءِ 2008ع ۾ مصر ۾ ٿيندڙ سربراهي اجلاس کي رپورٽ پيش ڪرڻي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/2008/january/summit/docs/decisions/Assembly.Dec_171%20-%20192%20_X_%20-%20Addis_February_2008.pdf |title=Decision on the Report of the Executive Council on the Audit of the Union and the Report of the Ministerial Committee on the Union Government, Doc. Assembly/Au/8(X) |access-date=26 November 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222043847/http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/2008/january/summit/docs/decisions/Assembly.Dec_171%20-%20192%20_X_%20-%20Addis_February_2008.pdf |archive-date=22 February 2012}}</ref> جولاءِ 2008ع واري سربراهي اجلاس ۾ فيصلو ٻيهر ملتوي ڪيو ويو ۽ ان معاملي تي ”آخري“ بحث جنوري 2009ع ۾ اديس ابابا ۾ ٿيندڙ سربراهي اجلاس لاءِ مقرر ڪيو ويو. فيبروري 2025ع ۾ اديس ابابا ۾ ٿيل آفريقي اتحاد جي سربراهي اجلاس دوران جبوتيءَ جي سفارتڪار [[محمود علي يوسف]] کي آفريقي اتحاد ڪميشن جو چيئرپرسن چونڊيو ويو.<ref>{{Cite news |title=Djibouti's foreign minister elected to top African Union post |url=https://www.reuters.com/world/africa/djiboutis-foreign-minister-elected-top-african-union-post-2025-02-15/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723202058/https://www.reuters.com/world/africa/djiboutis-foreign-minister-elected-top-african-union-post-2025-02-15/ |archive-date=2025-07-23 |access-date=2026-05-24 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-15 |title=African leaders elect Djibouti's foreign minister as new leader of the African Union Commission |url=https://apnews.com/article/african-union-commission-new-leader-djibouti-4441f23a6e8861b5efd4bb3653a40a6d |access-date=2026-05-24 |website=AP News |language=en}}</ref> ==== آفريقي اتحاد جو ڪردار ==== کنڊ جي وڌيڪ انضمام حاصل ڪرڻ بابت اهم بحثن مان هڪ اهو آهي ته آفريقي کنڊ کي هڪ گڏيل وحدت طور ضم ڪرڻ کي ترجيح ڏني وڃي يا پهرين ذيلي علائقن جي انضمام کي. 1980ع جي [[آفريڪا جي ترقيءَ لاءِ لاگوس عملي منصوبو|لاگوس عملي منصوبي]] ۽ 1991ع جي [[آفريقي اقتصادي برادري]] قائم ڪرڻ واري معاهدي، جنهن کي ابوجا معاهدو پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي انضمام جي بنياد طور [[علائقائي اقتصادي برادرين]] جي قيام جي تجويز ڏني، جنهن کان پوءِ پهرين علائقائي ۽ پوءِ کنڊ سطحي انضمام لاءِ وقتي خاڪو طئي ڪيو ويو.<ref>See note on [https://web.archive.org/web/20040906140832/http://www.dfa.gov.za/docs/2003/au0815.htm The Role of the Regional Economic Communities (RECs) as the Building Blocks of the African Union] prepared by the South African Department of Foreign Affairs.</ref> هن وقت آفريقي اتحاد اٺ علائقائي اقتصادي برادرين کي تسليم ڪري ٿو، جن مان هر هڪ الڳ علائقائي معاهدي هيٺ قائم ٿيل آهي: * [[عرب مغرب اتحاد]] (AMU) * [[اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا جي گڏيل منڊي]] (COMESA) * [[ساحل-صحارا رياستن جي برادري]] (CEN-SAD) * [[اوڀر آفريقي برادري]] (EAC) * [[وچ آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري]] (ECCAS) * [[اولهه آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري]] (ECOWAS) * [[ترقيءَ بابت بين الحڪومتي اختياري ادارو]] (IGAD) * [[ڏکڻ آفريقي ترقياتي برادري]] (SADC) ڪيترين ئي برادرين جي رڪنيت هڪ ٻئي سان اوورليپ ڪري ٿي، ۽ انهن جي عقلي ترتيب بابت ڪيترن سالن کان بحث هلندڙ آهي؛ اهو 2006ع واري بنجول سربراهي اجلاس جو مکيه موضوع پڻ هو. جولاءِ 2007ع واري اڪرا سربراهي اجلاس ۾ اسيمبلي آخرڪار آفريقي اتحاد ۽ علائقائي اقتصادي برادرين جي وچ ۾ لاڳاپن بابت پروٽوڪول منظور ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref>Decision on the Protocol on Relations between the African Union and the Regional Economic Communities (RECs), Assembly/AU/Dec.166 (IX).</ref> هن پروٽوڪول جو مقصد پاليسين ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ ابوجا معاهدي ۽ لاگوس عملي منصوبي جي وقتي خاڪن تي عمل کي يقيني بڻائڻ آهي. === چيئرپرسن جي چونڊ === 2006ع ۾ آفريقي اتحاد صدارت جي حوالي سان ”علائقن جي وچ ۾ گردشي نظام جي لاڳو ٿيڻ تي غور ڪرڻ“ لاءِ هڪ ڪميٽي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 2006ع واري سربراهي اجلاس ۾ تڪرار تڏهن پيدا ٿيو، جڏهن سوڊان اوڀر آفريقي علائقي جي نمائندي طور آفريقي اتحاد جي چيئرپرسن لاءِ پنهنجي اميدواريءَ جو اعلان ڪيو. ڪيترين ئي ميمبر رياستن [[دارفور]] جي تڪرار سبب سوڊان جي حمايت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. آخرڪار سوڊان پنهنجي اميدواري واپس ورتي ۽ [[جمهوريه ڪانگو]] جو صدر [[ڊينس ساسو نگيسو]] هڪ سال لاءِ چونڊيو ويو. جنوري 2007ع واري سربراهي اجلاس ۾، سوڊان جي ٻيهر ڪوشش باوجود، ساسو نگيسو جي جاءِ تي گهانا جو صدر [[جان اگيڪم ڪوفور]] آيو. سال 2007ع گهانا جي آزاديءَ جي پنجاهين سالگرهه هو، تنهنڪري ملڪ لاءِ آفريقي اتحاد جي چيئرپرسني سنڀالڻ ۽ وچ سال واري سربراهي اجلاس جي ميزباني ڪرڻ علامتي اهميت رکي ٿي؛ انهيءَ اجلاس ۾ اتحادي حڪومت بابت به بحث ڪيو ويو. جنوري 2008ع ۾ تنزانيا جو صدر [[جاڪايا ڪيڪويتي]] چيئرپرسن ٿيو، جنهن سان ظاهري طور سوڊان جي ڪوشش ختم ٿي وئي، گهٽ ۾ گهٽ تيستائين، جيستائين گردشي وارو وري اوڀر آفريڪا ڏانهن نه موٽي.<ref>See [http://www.afrimap.org/english/images/report/AU_People-DrivenNov07.pdf ''Towards a People-Driven African Union: Current Obstacles and New Opportunities''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216054523/http://www.afrimap.org/english/images/report/AU_People-DrivenNov07.pdf |date=16 February 2008 }}, AfriMAP, AFRODAD and Oxfam GB, Updated Edition November 2007, pp. 45–46, and [http://www.afrimap.org/english/images/report/AfriMAP-AU-Guide-EN.pdf ''Strengthening Popular Participation in the African Union: A Guide to AU Structures and Processes''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927110741/http://www.afrimap.org/english/images/report/AfriMAP-AU-Guide-EN.pdf |date=27 September 2013 }}, AfriMAP and Oxfam GB, 2010, pp. 8–9.</ref> موجوده چيئرپرسن [[ايواريست ندايشيميي]]، برونڊي جو صدر، آهي، جنهن جو مدو 14 فيبروري 2026ع تي شروع ٿيو.<ref>{{cite web |last= |first= |date=14 February 2026 |title=The African Union Elects New Chair of the Union for the year 2026 and Prioritises Water Security at 39th Summit in Addis Ababa |url=https://au.int/en/pressreleases/20260214/au-elects-new-chair-union-year-2026-and-prioritises-water-security |access-date=14 February 2026 |work=[[آفريقي اتحاد]]}}</ref> ==== چيئرپرسنن جي فهرست ==== {{main|آفريقي اتحاد جو چيئرپرسن}} [[File:Jakaya Kikwete and Muammar al-Gaddafi, 12th AU Summit, 090202-N-0506A-678.jpg|thumb|left|چيئرپرسني سنڀالڻ کان پوءِ [[معمر قذافي]] تنزانيا جي صدر [[جاڪايا ڪيڪويتي|ڪيڪويتي]] کي ڀاڪر پائيندي]] {{Clear|left}} {|class="wikitable" |-valign=top |+آفريقي اتحاد جا چيئرپرسن |- !scope="col"|نالو !scope="col"|مدي جي شروعات !scope="col"|مدي جي پڄاڻي !scope="col"|ملڪ |- |scope="row"|[[ٿابو مبيڪي]] |9 جولاءِ 2002 |10 جولاءِ 2003 | {{flag|ڏکڻ آفريڪا}} |- |scope="row"|[[جواڪيم چيسانو]] |10 جولاءِ 2003 |6 جولاءِ 2004 | {{flag|موزمبيق}} |- |scope="row"|[[اولوسگن اوباسانجو]] |6 جولاءِ 2004 |24 جنوري 2006 | {{flag|نائيجيريا}} |- |scope="row"|[[ڊينس ساسو نگيسو]] |24 جنوري 2006 |24 جنوري 2007 | {{flag|جمهوريه ڪانگو}} |- |scope="row"|[[جان ڪوفور]] |30 جنوري 2007 |31 جنوري 2008 | {{flag|گهانا}} |- |scope="row"|[[جاڪايا ڪيڪويتي]] |31 جنوري 2008 |2 فيبروري 2009 | {{flag|تنزانيا}} |- |scope="row"|[[معمر قذافي]] |2 فيبروري 2009 |31 جنوري 2010 |{{flagdeco|ليبيا|1977}} [[عظيم اشتراڪي عوامي ليبيا عرب جماهيريا|ليبيا]] |- |scope="row"|[[بنگو وا موٿاريڪا]]<ref>[https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE60U05O20100131l Gaddafi fails in bid to remain African Union chair], Reuters, 31 January 2010.{{Dead link|date=May 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20111230205627/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g8cvj3048f4WEB6UQuim80MKqhVA Malawi president takes over as AU president], AFP, 31 January 2010.</ref> |31 جنوري 2010 |31 جنوري 2011 | {{flag|ملاوي|2010}} |- |scope="row"|[[ٽيودورو اوبيانگ نگيما مباسوگو]]<ref>[http://www.au.int/en/dp/cp/biography According to the AU] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111006153642/http://www.au.int/en/dp/cp/biography |date=6 October 2011 }}, his official style is ''Son Excellence Obiang Nguema Mbasogo, Président de la République, Chef de l'État et Président Fondateur du Parti Démocratique de Guinée Equatoriale'' {{in lang|fr}}. Retrieved 4 October 2011.</ref> |31 جنوري 2011 |29 جنوري 2012 | {{flag|استوائي گني}} |- |scope="row"|[[يايي بوني]] |29 جنوري 2012 |27 جنوري 2013 | {{flag|بينن}} |- |scope="row"|[[هائلي مريم ديسالين]] |27 جنوري 2013 |30 جنوري 2014 | {{flag|ايٿوپيا}} |- |scope="row"|[[محمد ولد عبدالعزيز]] |30 جنوري 2014 |30 جنوري 2015 | {{flag|موريتانيا|1959}} |- |scope="row"|[[رابرٽ موگابي]] |30 جنوري 2015 |30 جنوري 2016 | {{flag|زمبابوي}} |- |scope="row"|[[ادريس ديبي]] |30 جنوري 2016 |30 جنوري 2017 | {{flag|چاڊ}} |- |scope="row"|[[الفا ڪونڊي]] |30 جنوري 2017 |28 جنوري 2018 | {{flag|گني}} |- |scope="row"|[[پال ڪاگامي]]<ref>{{cite web |url=https://au.int/en/pressreleases/20180128/president-paul-kagame-elected-new-chairperson-african-union-year-2018 |title=President Paul Kagame, Elected as New Chairperson of the African Union for the year 2018 – African Union |website=au.int |access-date=6 February 2018 |archive-date=5 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205134722/https://au.int/en/pressreleases/20180128/president-paul-kagame-elected-new-chairperson-african-union-year-2018 |url-status=live }}</ref> |28 جنوري 2018 |10 فيبروري 2019 | {{flag|روانڊا}} |- |scope="row"|[[عبدالفتاح السيسي]] |10 فيبروري 2019 |10 فيبروري 2020 | {{flag|مصر}} |- |scope="row"|[[سيرل رامافوسا]]<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/02/south-africa-takes-au-chair-expect-200209131603484.html |title=South Africa takes over as AU chair: What to expect |website=aljazeera.com |access-date=12 February 2020 |archive-date=12 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212104846/https://www.aljazeera.com/news/2020/02/south-africa-takes-au-chair-expect-200209131603484.html |url-status=live }}</ref> |10 فيبروري 2020 |10 فيبروري 2021 | {{flag|ڏکڻ آفريڪا}} |- |scope="row"|[[فيلڪس شيسيڪيدي]] |10 فيبروري 2021 |5 فيبروري 2022 | {{flag|ڪانگو جي جمهوري جمهوريه}} |- |scope="row"|[[ميڪي سال]] |5 فيبروري 2022 |18 فيبروري 2023 | {{flag|سينيگال}} |- |scope="row"|[[ازالي اسوماني]] |18 فيبروري 2023 |17 فيبروري 2024 | {{flag|ڪوموروس}} |- |scope="row"|[[محمد ولد غزواني]] |17 فيبروري 2024 |15 فيبروري 2025 | {{flag|موريتانيا}} |- |scope="row"|[[جواو لورينسو]] |15 فيبروري 2025 |14 فيبروري 2026 | {{flag|انگولا}} |- |scope="row"|[[ايواريست ندايشيميي]] |14 فيبروري 2026 |''موجوده'' | {{flag|برونڊي}} |} ==گڏجاڻيون== {| class="wikitable" |- ! شمار ! شہر ! ملڪ ! تاريخ |- | پهرين | [[ڏکڻ آفريڪا|ڊربن]] | [[ڏکڻ آفريڪا]] | 2002ع |- | ٻين | [[مپوتو]] | {{جهنڊو|موزمبيق}} | 2003ع |- | اهم گڏجاڻي | [[لبيا|سرت]] | {{جهنڊو|لبيا}} | 2004ع |- | ٽين | [[اديس ابابا|ادیس ابابا]] | [[ايٿوپيا]] | 2004ع |- | چوٿين | [[ابوجا]] | [[نائجيريا]] | 2005ع |- | پنجين | [[لبيا|سرت]] | {{جهنڊو|لبيا}} | 2005ع |- | ڇئين | [[خرطوم]] | {{جهنڊو|سوڊان}} | 2006ع |- | ستي[[بنجول]] | [[گيمبيا]] | 2006ع |- | اٺين | [[اديس ابابا|ادیس ابابا]] | [[ايٿوپيا]] | 2007ع |- | نائين | [[اڪرا]] | {{جهنڊو|گهانا}} | 2007ع |- | ڏهين | [[اديس ابابا|ادیس ابابا]] | [[ايٿوپيا]] | 2008ع |- | يارهين | [[مصر|شرم الشیخ]] | {{جهنڊو|مصر}} | 2008ع |- | ٻارهين | [[اديس ابابا|ادیس ابابا]] | [[ايٿوپيا]] | 2009ع |- | تيرهين | [[لبيا|سرت]] | {{جهنڊو|لبيا}} | 2009ع |- |} === هيڊڪوارٽر === {{Main|آفريقي اتحاد ڪانفرنس مرڪز ۽ آفيس ڪمپليڪس}} آفريقي اتحاد جو مکيه انتظامي گاديءَ جو هنڌ [[اديس ابابا]]، [[ايٿوپيا]] ۾ آهي، جتي [[آفريقي اتحاد ڪميشن]] جو هيڊڪوارٽر واقع آهي. نئون هيڊڪوارٽر ڪمپليڪس، [[آفريقي اتحاد ڪانفرنس مرڪز ۽ آفيس ڪمپليڪس]] (AUCC)، 28 جنوري 2012ع تي آفريقي اتحاد جي 18هين سربراهي اجلاس دوران افتتاح ڪيو ويو.<ref name="AU_NewHQ">Press release No 13 / 18th AU Summit: [http://www.au.int/en/sites/default/files/28%2001%202012_18SUMMIT_PR_INAUGURATION.pdf Inauguration of the new African Union Conference Center] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216164902/http://www.au.int/en/sites/default/files/28%2001%202012_18SUMMIT_PR_INAUGURATION.pdf|date=16 February 2012}}. Directorate of Information and Communication. [[African Union Commission]] (28 January 2012).</ref> هي ڪمپليڪس [[چائنا اسٽيٽ ڪنسٽرڪشن انجنيئرنگ ڪارپوريشن]] پاران [[چين جي عوامي جمهوريه جي حڪومت|چيني حڪومت]] جي تحفي طور تعمير ڪيو ويو. هن ۾ ٻين سهولتن سان گڏ 2,500 ويهڪن وارو پلينري اجلاس هال ۽ 20 ماڙ آفيس ٽاور شامل آهن. ٽاور جي اوچائي 99.9 ميٽر رکي وئي، جيڪا 9 سيپٽمبر 1999ع جي تاريخ جي علامت آهي، جنهن ڏينهن [[آرگنائيزيشن آف آفريڪن يونٽي]] آفريقي اتحاد ۾ تبديل ٿيڻ لاءِ ووٽ ڏنو هو.<ref name="Chinadaily_NewHQ">{{cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2012-01/30/content_14502354.htm |title=New headquarters shows partnership entering era of hope: Ethiopia PM |last=Linyan |first=Wang |website=[[China Daily]] |access-date=2 February 2012 |archive-date=29 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329195054/http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2012-01/30/content_14502354.htm |url-status=live }}</ref> هن عمارت جي تعمير تي 200 ملين آمريڪي ڊالر خرچ آيو.<ref name=":1">{{Cite news |url=https://thediplomat.com/2018/01/if-china-bugged-the-au-headquarters-what-african-countries-should-be-worried/ |title=If China Bugged the AU Headquarters, What African Countries Should Be Worried? |last=Tiezzi |first=Shannon |work=The Diplomat |access-date=4 February 2018 |archive-date=5 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180205001133/https://thediplomat.com/2018/01/if-china-bugged-the-au-headquarters-what-african-countries-should-be-worried/ |url-status=live }}</ref> ==== جاسوسي جا الزام ==== {{Main|2018 چين–آفريقي اتحاد جاسوسي الزام}} 26 جنوري 2018ع تي، آفريقي اتحاد جي هيڊڪوارٽر جي تعمير مڪمل ٿيڻ کان پنج سال پوءِ، فرانسيسي اخبار ''[[لوموند]]''<ref>{{Cite news |url=http://www.lemonde.fr/afrique/article/2018/01/26/a-addis-abeba-le-siege-de-l-union-africaine-espionne-par-les-chinois_5247521_3212.html |title=A Addis-Abeba, le siège de l'Union africaine espionné par Pékin |website=Le Monde.fr |date=26 January 2018 |language=fr |access-date=4 February 2018 |archive-date=4 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180204141153/http://www.lemonde.fr//afrique/article/2018/01/26/a-addis-abeba-le-siege-de-l-union-africaine-espionne-par-les-chinois_5247521_3212.html |url-status=live }}</ref> هڪ رپورٽ شايع ڪئي، جنهن موجب چيني حڪومت عمارت ۾ وڏي پيماني تي جاسوسي جا اوزار نصب ڪيا هئا، ڀتين ۽ فرنيچر ۾ ڳجها ٻڌڻ وارا آلات لڳايا ويا هئا، ۽ ڪمپيوٽر نظام اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنو ويو هو جو روزانو ڊيٽا شنگهائي ۾ موجود سرورن ڏانهن موڪلي ويندي هئي.<ref name=":1" /> چيني حڪومت انهن الزامن کي رد ڪندي چيو ته اهي "بلڪل بي بنياد ۽ مضحڪه خيز" آهن.<ref name=":1" /> ايٿوپيا جي وزيراعظم [[هيلي مريم ديسالين]] پڻ فرانسيسي ميڊيا جي رپورٽ کي رد ڪيو.<ref>{{Cite web |url=https://www.enca.com/africa/au-spying-report-absurd-china |title=AU spying report absurd: China |website=enca.com |access-date=21 March 2018 |archive-date=24 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824065955/https://www.enca.com/africa/au-spying-report-absurd-china |url-status=live }}</ref> [[موسى فقي محمد]]، جيڪو ان وقت آفريقي اتحاد ڪميشن جو چيئرمين هو، پڻ چيو ته ''لوموند'' جي رپورٽ ۾ ڪيل الزام ڪوڙا آهن. هن چيو، "اهي مڪمل طور تي ڪوڙا الزام آهن، ۽ اسان انهن کي مڪمل طور نظرانداز ڪريون ٿا."<ref>{{Cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-china-africanunion/african-union-says-has-no-secret-dossiers-after-china-spying-report-idUSKBN1FS19W |title=African Union says has no secret dossiers after China spying report |website=reuter.com |date=8 February 2018 |access-date=21 March 2018 |archive-date=10 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910185151/https://www.reuters.com/article/us-china-africanunion/african-union-says-has-no-secret-dossiers-after-china-spying-report-idUSKBN1FS19W |url-status=live |last1=Blanchard |first1=Ben }}</ref> ان واقعي کان پوءِ آفريقي اتحاد پنهنجي چيني فراهم ڪيل سرورن کي تبديل ڪري ڇڏيو ۽ پنهنجي مواصلاتي نظام کي انڪرپشن ذريعي وڌيڪ محفوظ بڻايو.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/1/29/16946802/china-african-union-spying-hq-cybersecurity-computers-backdoors-espionage|title=China denies claims it built backdoors into African Union's headquarters for spying|last=Statt|first=Nick|date=2018-01-29|website=The Verge|language=en|access-date=2019-10-09|archive-date=9 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009144348/https://www.theverge.com/2018/1/29/16946802/china-african-union-spying-hq-cybersecurity-computers-backdoors-espionage|url-status=live}}</ref> === آفريقي اتحاد جا سربراهي اجلاس === [[File:Niger, Niamey, Boulevard Mali Béro (2)(Rue IB-56).jpg|thumb|300px|left|نيامي، نائجر ۾ 33هين آفريقي اتحاد سربراهي اجلاس (2019ع) جي اعلان وارو اشتهاري بورڊ]] {{Clear}} {| class="sortable wikitable" |- ! width=155px | اجلاس ! ميزبان ملڪ ! ميزبان شهر ! تاريخ ! موضوع ! نوٽ |- | 37هون || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|17 February 2024|format=d}}–{{dts|18 February 2024}} || ”21هين صديءَ لاءِ آفريڪا کي تعليم ۽ مهارت ڏيڻ“<ref>{{cite web | url=https://au.int/en/summit/37 | title=African Union &#124; an Integrated, Prosperous and Peaceful Africa | access-date=17 February 2024 | archive-date=3 July 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250703104526/https://au.int/en/summit/37 | url-status=dead }}</ref> || |- | 36هون || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|18 February 2023|format=d}}–{{dts|19 February 2023}} || || |- | 35هون || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|5 February 2022|format=d}}–{{dts|6 February 2022}} || || |- | 34هون || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|6 February 2021|format=d}}–{{dts|7 February 2021}} || || |- | 33هون<ref name=development>{{Cite web|url=https://au.int/en/pressreleases/20200121/33rd-au-summit-kicks-39th-session-permanent-representatives-committee|title=The 33rd AU Summit kicks off with the 39th Session of the Permanent Representatives Committee &#124; African Union|website=au.int|access-date=22 January 2020|archive-date=21 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200121172202/https://au.int/en/pressreleases/20200121/33rd-au-summit-kicks-39th-session-permanent-representatives-committee|url-status=live}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|9 February 2020|format=d}}–{{dts|10 February 2020}}<ref>{{Cite web|url=https://au.int/en/pressreleases/20191223/33rd-au-summit-online-accreditation-journalists-now-open|title=33rd AU Summit: Online accreditation for Journalists now open &#124; African Union|website=au.int|access-date=22 January 2020|archive-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203234748/https://au.int/en/pressreleases/20191223/33rd-au-summit-online-accreditation-journalists-now-open|url-status=live}}</ref> || ”بندوقن کي خاموش ڪرڻ: آفريڪا جي ترقيءَ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪرڻ“<ref name=development /> || [[آفريقي براعظمي آزاد واپار معاهدو|آفريقي براعظمي آزاد واپار معاهدي]] کي جولاءِ 2020ع کان لاڳو ڪرڻ بابت اتفاق.<ref name=tradeandmore /> صنفي وٿي ۽ اڻبرابري گهٽائڻ ۽ براعظم ۾ ”بندوقن کي خاموش ڪرڻ“ بابت ٺاهه.<ref name=tradeandmore>{{Cite news|url=https://todaynewsafrica.com/south-african-president-cyril-ramaphosa-elected-african-union-chairperson-as-continent-vows-to-silence-the-guns-boost-trade-and-close-gender-gap/|title=South African President Cyril Ramaphosa elected African Union Chairperson as continent vows to 'silence the guns', boost trade and close gender gap|work=Today News Africa|access-date=2 May 2021|date=9 February 2020|archive-date=16 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216015953/https://todaynewsafrica.com/south-african-president-cyril-ramaphosa-elected-african-union-chairperson-as-continent-vows-to-silence-the-guns-boost-trade-and-close-gender-gap/|url-status=live}}</ref> |- | [[آفريقي براعظمي آزاد واپار معاهدو|آفريقي براعظمي آزاد واپار معاهدي]] بابت 12هون غيرمعمولي سربراهي اجلاس<ref name=extra12>{{cite web |title=12th Extraordinary Summit on AfCFTA |url=https://au.int/en/newsevents/20190707/12th-extraordinary-summit-afcfta |website=African Union |access-date=8 July 2019 |archive-date=5 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705085754/https://au.int/en/newsevents/20190707/12th-extraordinary-summit-afcfta |url-status=live }}</ref> || {{flag|نائجر}} || [[نيامي]] || {{dts|4 July 2019|format=d}}–{{dts|8 July 2019}} || ”پناهگير، موٽندڙ ۽ ملڪ اندر بي گهر ٿيل ماڻهو: آفريڪا ۾ جبري بي دخليءَ جي پائيدار حل ڏانهن“ || [[آفريقي براعظمي آزاد واپار معاهدو|آفريقي براعظمي آزاد واپار معاهدي]] جو آغاز |- | 32هون<ref name="summit32">{{cite web |title=32nd AU summit |url=https://au.int/en/summit/32 |website=African Union |access-date=8 July 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806201405/https://au.int/en/summit/32 |url-status=live }}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|10 February 2019|format=d}}–{{dts|11 February 2019}} || ”پناهگير، موٽندڙ ۽ ملڪ اندر بي گهر ٿيل ماڻهو: آفريڪا ۾ جبري بي دخليءَ جي پائيدار حل ڏانهن“ || |- | آفريقي براعظمي آزاد واپار معاهدي بابت 11هون غيرمعمولي سربراهي اجلاس<ref name=extra11>{{cite web |title=11th Extraordinary Summit Summary of Key Decisions |url=https://au.int/en/pressreleases/20181118/11th-extraordinary-summit-summary-key-decisions |website=African Union |access-date=22 January 2020 |date=18 November 2018 |archive-date=22 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122180323/https://au.int/en/pressreleases/20181118/11th-extraordinary-summit-summary-key-decisions |url-status=live }}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|5 November 2018|format=d}}–{{dts|18 November 2018}} || || آفريقي اتحاد ڪميشن جي نئين سر جوڙجڪ بابت اتفاق ڪيو ويو.<ref name=extra11 /> |- | 31هون<ref name="summit31">{{cite web |title=31st AU summit |url=https://au.int/en/summit/31 |website=African Union |access-date=8 July 2019 |archive-date=8 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708203337/https://au.int/en/summit/31 |url-status=live }}</ref> || {{flag|موريتانيا}} || [[نواڪشوط]] || {{dts|25 June 2018|format=dm}}–{{dts|2 July 2018}} || ”بدعنوانيءَ خلاف جنگ کٽڻ: آفريڪا جي تبديليءَ ڏانهن هڪ پائيدار رستو“ || |- | آفريقي براعظمي آزاد واپار معاهدي بابت 10هون غيرمعمولي سربراهي اجلاس<ref name=extra10>{{cite web |title=10th Extraordinary Session of the Assembly on AfCFTA |url=https://au.int/en/newsevents/20180321/10th-extraordinary-session-assembly-afcfta |website=African Union |access-date=8 July 2019 |date=21 March 2018 |archive-date=8 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708005309/https://au.int/en/newsevents/20180321/10th-extraordinary-session-assembly-afcfta |url-status=live }}</ref> || {{flag|روانڊا}} || [[ڪگالي]] || {{dts|17 March 2018|format=d}}–{{dts|21 March 2018}} || ”هڪ گڏيل آفريقي منڊيءَ جي جوڙجڪ“ || آفريقي براعظمي آزاد واپار معاهدي بابت اتفاق ڪيو ويو. |- | 30هون<ref name=summit30>{{cite web |title=30th AU summit |url=https://au.int/en/summit/30 |access-date=21 March 2018 |archive-date=22 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180322020614/https://au.int/en/summit/30 |url-status=live }}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|22 January 2018|format=d}}–{{dts|29 January 2018}} || ”بدعنوانيءَ خلاف جنگ کٽڻ: آفريڪا جي تبديليءَ ڏانهن هڪ پائيدار رستو“ || |- | 29هون<ref name=summit29>{{cite web |title=29th AU summit |date=5 July 2017 |url=https://au.int/en/summit/29 |access-date=15 November 2017 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116034051/https://au.int/en/summit/29 |url-status=live }}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|27 June 2017|format=dm}}–{{dts|4 July 2017}} || ”نوجوانن ۾ سيڙپڪاريءَ وسيلي آباديائي فائدي مان لاڀ وٺڻ“ || |- | 28هون<ref name=summit28>{{cite web |title=28th AU summit |date=30 January 2017 |url=https://www.au.int/web/en/summit/28 |access-date=31 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063411/https://www.au.int/web/en/summit/28 |url-status=live }}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|22 January 2017|format=d}}–{{dts|31 January 2017}} || ”نوجوانن ۾ سيڙپڪاريءَ وسيلي آباديائي فائدي مان لاڀ وٺڻ“ || مراڪش 33 ورهين کان پوءِ ٻيهر آفريقي اتحاد ۾ شامل ٿيو. |- | 27هون<ref name=summit27>{{cite web |title=27th AU summit |date=July 2016 |url=http://www.au.int/en/summit/27 |access-date=29 September 2016 |archive-date=7 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007033940/http://www.au.int/en/summit/27 |url-status=live }}</ref> || {{flag|روانڊا}} || [[ڪگالي]] || {{dts|10 July 2016|format=d}}–{{dts|18 July 2016}} || ”انساني حقن جو آفريقي سال، عورتن جي حقن تي خاص ڌيان سان“ || [[آفريقي اتحاد پاسپورٽ]] جو آغاز |- | 26هون<ref name=summit26>{{cite web |title=26th AU summit |date=January 2016 |url=http://www.au.int/en/summit/26 |access-date=29 September 2016 |archive-date=29 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160929114302/http://au.int/en/summit/26 |url-status=live }}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|21 January 2016|format=d}}–{{dts|31 January 2016}} || ”انساني حقن جو آفريقي سال، عورتن جي حقن تي خاص ڌيان سان“ || |- | [[ٽيون هندستان–آفريڪا فورم سربراهي اجلاس]] || {{flag|هندستان}} || [[نئين دهلي]] || {{dts|26 October 2015|format=d}}–{{dts|29 October 2015}} || ”نئين سر سگهه ماڻيندڙ ڀائيواري—گڏيل تصور“ || |- | 25هون<ref name=summit25>{{cite web |title=25th AU summit |date=June 2015 |url=http://www.au.int/en/summit/25 |access-date=29 September 2016 |archive-date=2 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002150945/http://www.au.int/en/summit/25 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=25th African Union Summit in Johannesburg – African Union Commission media information |date=June 2015 |url=http://www.dirco.gov.za/docs/2015/au0421.htm |access-date=29 September 2016 |archive-date=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923215016/http://www.dirco.gov.za/docs/2015/au0421.htm |url-status=live }}</ref> || {{flag|ڏکڻ آفريڪا}} || [[جوهانسبرگ]] || {{dts|7 June 2015|format=d}}–{{dts|15 June 2015}} || ”عورتن کي بااختيار بڻائڻ ۽ آفريڪا جي ايجنڊا 2063 ڏانهن ترقيءَ جو سال“ || [[اينجلينا جولي]] پڻ شريڪ ٿي.<ref>{{Cite news |title=A Call for Global Support in Ending Women's Violence Done by Angelina Jolie |url=http://www.newswatchngr.com/a-call-for-global-support-in-ending-womens-violence-done-by-angelina-jolie-14938 |location=Lagos, Nigeria|newspaper=[[Newswatch (Nigeria)|Newswatch]]|date=February 2016 |access-date=23 February 2016 |archive-date=23 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223171129/http://www.newswatchngr.com/a-call-for-global-support-in-ending-womens-violence-done-by-angelina-jolie-14938 |url-status=live }}</ref> |- | 24هون<ref name=summit24>{{cite web |title=24th AU summit |date=January 2015 |url=http://summits.au.int/en/24thsummit |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624103215/http://summits.au.int/en/24thsummit |archive-date=24 June 2015 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|23 January 2015|format=d}}–{{dts|31 January 2015}} || ”عورتن کي بااختيار بڻائڻ ۽ آفريڪا جي ايجنڊا 2063 ڏانهن ترقيءَ جو سال“ || |- | ٻيون آفريڪا–ترڪي سربراهي اجلاس || {{flag|استوائي گني}} || [[مالابو]] || {{dts|19 November 2014|format=d}}–{{dts|21 November 2014}} || ”آفريڪا جي پائيدار ترقي ۽ انضمام کي سگهارو ڪرڻ لاءِ ڀائيواريءَ جو هڪ نئون نمونو“ || <ref>{{cite web |title=Second Turkey-Africa Partnership Summit |date=November 2014 |url=http://afrika.mfa.gov.tr/turkey-africa-partnership-summit-19-21-november-2014.en.mfa |access-date=29 September 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161225225133/http://afrika.mfa.gov.tr/turkey-africa-partnership-summit-19-21-november-2014.en.mfa |archive-date=25 December 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=Africa Turkey 2014 |date=November 2014 |url=http://summits.au.int/en/africaturkey2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223095901/http://summits.au.int/en/africaturkey2014 |archive-date=23 December 2015 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> |- | 23هون<ref name=summit23>{{cite web |title=23rd AU summit |date=June 2014 |url=http://summits.au.int/en/23rdsummit |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709071223/http://summits.au.int/en/23rdsummit |archive-date=9 July 2014 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|استوائي گني}} || [[مالابو]] || {{dts|20 June 2014|format=d}}–{{dts|27 June 2014}} || ”زراعت ۽ خوراڪ جي سلامتيءَ جو سال“ || |- | 22هون<ref name=summit22>{{cite web |title=22nd AU summit |date=January 2014 |url=http://summits.au.int/en/22ndsummit |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214161520/http://summits.au.int/en/22ndsummit |archive-date=14 February 2015 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=22nd Ordinary Session of the Summit of the African Union |date=January 2014 |url=http://nepad.org/summit/22nd-ordinary-session-summit-african-union |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214002039/http://nepad.org/summit/22nd-ordinary-session-summit-african-union |archive-date=14 February 2014 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|21 January 2014|format=d}}–{{dts|31 January 2014}} || ”زراعت ۽ خوراڪ جي سلامتيءَ جو سال؛ جامع آفريڪي زرعي ترقياتي پروگرام (CAADP) جي منظوريءَ جي ڏهين سالگرهه“ || |- | [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] بابت غيرمعمولي سربراهي اجلاس<ref name=summiticc>{{cite web |title=AU Extraordinary Summit on ICC |date=October 2013 |url=http://summits.au.int/en/icc |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220184942/http://summits.au.int/en/icc |archive-date=20 December 2013 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|11 October 2013|format=d}}–{{dts|12 October 2013}} || ”[[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] سان آفريڪا جا لاڳاپا“ || هي اجلاس بين الاقوامي فوجداري عدالت پاران آفريقي اتحاد جي انهن اپيلن تي عمل نه ڪرڻ بابت هو، جن ۾ عهدن تي موجود اڳواڻن خلاف ڪجهه الزام واپس وٺڻ جي گهر ڪئي وئي هئي، ۽ ان دعويٰ بابت پڻ هو ته عدالت غيرمتناسب نموني آفريقين کي نشانو بڻائي رهي هئي.<ref>{{cite news |url=https://www.irishtimes.com/news/world/africa/kenya-pushing-for-african-split-from-international-criminal-court-1.1549427 |title=Kenya pushing for African split from International Criminal Court |newspaper=[[Irish Times]] |access-date=30 January 2014 |archive-date=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928170024/http://www.irishtimes.com/news/world/africa/kenya-pushing-for-african-split-from-international-criminal-court-1.1549427 |url-status=live }}</ref> |- | 21هون<ref name=summit21>{{cite web |title=21st AU summit |date=May 2013 |url=http://summits.au.int/en/21stsummit |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701003301/http://summits.au.int/en/21stsummit |archive-date=1 July 2013 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|19 May 2013|format=d}}–{{dts|27 May 2013}} || ”پين آفريقائيت ۽ آفريقي نئين سر جاڳرتا“ || [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي قيام جي 50هين سالگرهه |- | 20هون<ref name=summit20>{{cite web |title=20th AU summit |date=January 2013 |url=http://summits.au.int/en/20thsummit |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509094507/http://summits.au.int/en/20thsummit |archive-date=9 May 2013 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|27 January 2013|format=d}}–{{dts|28 January 2013}} || ”پين آفريقائيت ۽ آفريقي نئين سر جاڳرتا“ || |- | آفريقي پرڏيهي آباديءَ جو سربراهي اجلاس<ref>{{cite web |title=Global Africa Diaspora Summit |date=May 2012 |url=http://summits.au.int/en/diasporasummit2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916162142/http://summits.au.int/en/diasporasummit2012 |archive-date=16 September 2015 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ڏکڻ آفريڪا}} || [[سينڊٽن، ڏکڻ آفريڪا|سينڊٽن]] || {{dts|23 May 2012|format=d}}–{{dts|25 May 2012}} || ”هڪ متحد ۽ مربوط آفريڪا ۽ ان جي پرڏيهي آباديءَ جي ساڀيان ڏانهن“ || |- | 19هون<ref name=summit19>{{cite web |title=19th African Union (AU) Summit to be held in Addis Ababa, Ethiopia |date=June 2012 |url=http://www.au.int/en/pressreleases/24931/19th-african-union-au-summit-be-held-addis-ababa-ethiopia |access-date=29 September 2016 |archive-date=2 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161002164755/http://www.au.int/en/pressreleases/24931/19th-african-union-au-summit-be-held-addis-ababa-ethiopia |url-status=live }}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|9 July 2012|format=d}}–{{dts|16 July 2012}} || ”آفريڪا اندر واپار کي هٿي ڏيڻ“ || |- | 18هون<ref name=summit18>{{cite web |title=18th AU summit |date=January 2012 |url=http://summits.au.int/en/18thsummit |archive-url=https://web.archive.org/web/20140614120243/http://summits.au.int/en/18thsummit |archive-date=14 June 2014 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|23 January 2012|format=d}}–{{dts|30 January 2012}} || ”آفريڪا اندر واپار کي هٿي ڏيڻ“ || |- | [[آفريقي اتحاد جو 17هون عام سربراهي اجلاس|17هون]]<ref name=summit17>{{cite web |title=17th AU summit |date=June 2011 |url=http://summits.au.int/en/17thsummit |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223095847/http://summits.au.int/en/17thsummit |archive-date=23 December 2015 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{nowrap|{{flag|استوائي گني}}}} || [[مالابو]] || {{dts|23 June 2011|format=dm}}–{{dts|1 July 2011}} || ”پائيدار ترقيءَ لاءِ نوجوانن کي بااختيار بڻائڻ“ || |- | ٻيون آفريڪا–هندستان سربراهي اجلاس || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|20 May 2011|format=d}}–{{dts|25 May 2011}} || ”ڀائيواريءَ کي سگهارو ڪرڻ: گڏيل تصور“ || <ref>{{cite web |title=2nd Africa-India Forum Summit |date=May 2011 |url=http://summits.au.int/en/AfricaIndia? |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331174105/http://summits.au.int/en/AfricaIndia |archive-date=31 March 2014 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> |- | 16هون<ref name=summit16>{{cite web |title=16th African Union summit |date=January 2011 |url=http://summits.au.int/en/16thsummit |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090533/http://summits.au.int/en/16thsummit |archive-date=4 March 2016 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|24 January 2011|format=d}}–{{dts|31 January 2011}} || ”گڏيل قدرن وسيلي وڌيڪ اتحاد ۽ انضمام ڏانهن“ || |- | 15هون<ref name=summit15>{{cite web |title=15th African Union summit |date=July 2010 |url=http://www.africa-union.org/root/AU/Conferences/2010/july/summit/15thsummit.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909081209/http://www.africa-union.org/root/AU/Conferences/2010/july/summit/15thsummit.html |archive-date=9 September 2011 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|يوگنڊا}} || [[ڪمپالا]] || {{dts|19 July 2010|format=d}}–{{dts|27 July 2010}} || ”آفريڪا ۾ مائرن، ننڍڙن ٻارن ۽ ٻارن جي صحت ۽ ترقي“ || |- | 14هون<ref name=summit14>{{cite web |title=14th African Union summit |date=January 2010 |url=http://www.africa-union.org/root/au/conferences/2010/january/summit/14thsummit.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011122225/http://www.africa-union.org/root/au/conferences/2010/january/summit/14thsummit.html |archive-date=11 October 2011 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|25 January 2010|format=dm}}–{{dts|2 February 2010}} || ”آفريڪا ۾ معلوماتي ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجيون: ترقيءَ لاءِ چئلينج ۽ امڪان“ || |- | 13هون<ref name=summit13>{{cite web |title=13th African Union summit |date=July 2009 |url=http://www.africa-union.org/root/AU/Conferences/2009/july/summit/13thsummit.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102040008/http://www.africa-union.org/root/AU/Conferences/2009/july/summit/13thsummit.html |archive-date=2 November 2011 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|لبيا|1977}} || [[سرت]] || {{dts|24 June 2009|format=dm}}–{{dts|3 July 2009}} || ”اقتصادي واڌ ۽ خوراڪ جي سلامتيءَ لاءِ زراعت ۾ سيڙپڪاري“ || | 12هون<ref name=summit12>{{cite web |title=12th African Union summit |date=January 2009 |url=http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/2009/january/summit/12thsummit.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102040018/http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/2009/january/summit/12thsummit.html |archive-date=2 November 2011 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|26 January 2009|format=dm}}–{{dts|3 February 2009}} || ”آفريڪا ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقي“ || |- | 11هون<ref name=summit11>{{cite web |title=The 11th AU summit |date=July 2008 |url=http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/2008/june/summit/summit.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011122200/http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/2008/june/summit/summit.htm |archive-date=11 October 2011 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|مصر}} || [[شرم الشيخ]] || {{dts|24 June 2008|format=dm}}–{{dts|1 July 2008}} || ”پاڻي ۽ صفائيءَ بابت هزارين ساله ترقياتي هدف پورا ڪرڻ“ || |- | 10هون<ref name=summit10>{{cite web |title=The 10th African Union summit |date=January 2008 |url=http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/2008/january/summit/10thsummit.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102035957/http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/2008/january/summit/10thsummit.htm |archive-date=2 November 2011 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|25 January 2008|format=dm}}–{{dts|2 February 2008}} || ”آفريڪا جي صنعتي ترقي“ || |- | 9هون<ref name=summit9>{{cite web |title=9th African Union summit |date=July 2007 |url=http://www.africa-union.org/root/AU/Conferences/2007/june/summit/9thAUSummit.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102040001/http://www.africa-union.org/root/AU/Conferences/2007/june/summit/9thAUSummit.htm |archive-date=2 November 2011 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|گھانا}} || [[اڪرا]] || {{dts|25 June 2007|format=dm}}–{{dts|6 July 2007}} || ”اتحادي حڪومت بابت وڏي بحث مباحثي“ || |- | 8هون<ref name=summit8>{{cite web |title=8th African Union summit |date=January 2007 |url=http://www.africa-union.org/root/AU/Conferences/Past/2007/January/summit/summit1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806145357/http://www.africa-union.org/root/AU/Conferences/Past/2007/January/summit/summit1.htm |archive-date=6 August 2011 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|22 January 2007|format=d}}–{{dts|30 January 2007}} || 1. ”ترقيءَ لاءِ سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ سائنسي تحقيق“ <br />2. ”آفريڪا ۾ موسمي تبديلي“ || |- | 7هون<ref name=summit7>{{cite web |title=7th African Union summit |date=July 2006 |url=http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/Past/2006/July/summit/summit.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806144655/http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/Past/2006/July/summit/summit.htm |archive-date=6 August 2011 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|گيمبيا}} || [[بنجول]] || {{dts|25 June 2006|format=dm}}–{{dts|2 July 2006}} || ”علائقائي اقتصادي برادرين جي منطقي ترتيب ۽ علائقائي انضمام“ || |- | 6هون<ref name=summit6>{{cite web |title=6th African Union summit |date=January 2006 |url=http://www.africa-union.org/summit/jan%202006/home.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080214191451/http://www.africa-union.org/summit/jan%202006/home.htm |archive-date=14 February 2008 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|سوڊان}} || [[خرطوم]] || {{dts|16 January 2006|format=d}}–{{dts|24 January 2006}} || ”تعليم ۽ ثقافت“ || |- | 5هون<ref name=summit5>{{cite web |title=5th African Union summit |date=June 2005 |url=http://www.africa-union.org/summit/JULY%202005/home.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080224163231/http://www.africa-union.org/summit/JULY%202005/home.htm |archive-date=24 February 2008 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|لبيا|1977}} || [[سرت]] || {{dts|28 June 2005|format=d}}–{{dts|29 June 2005}} || || |- | گڏيل قومن جي سڌارن بابت غيرمعمولي سربراهي اجلاس<ref name=summitlist>{{cite web |title=AU Summit |url=http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/Summits/summit.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080215221812/http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/Summits/summit.htm |archive-date=15 February 2008 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|4 August 2005}} || || |- | 4هون<ref name=summit4>{{cite web |title=4th African Union summit |date=January 2005 |url=http://www.africa-union.org/summit/jan2005/home.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080315081032/http://www.africa-union.org/summit/jan2005/home.htm |archive-date=15 March 2008 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|نائيجيريا}} || [[ابوجا]] || {{dts|24 January 2005|format=d}}–{{dts|31 January 2005}} || || |- | 3هون<ref name=summit3>{{cite web |title=3rd African Union summit |date=July 2004 |url=http://www.africa-union.org/AU%20summit%202004/Au%20summit%202004.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080207061226/http://www.africa-union.org/AU%20summit%202004/Au%20summit%202004.htm |archive-date=7 February 2008 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|ايٿوپيا}} || [[اديس ابابا]] || {{dts|6 July 2004|format=d}}–{{dts|8 July 2004}} || || |- | 2هون<ref name=summit2>{{cite web |title=African Union Summit Maputo Mozambique |date=July 2003 |url=http://www.au2003.gov.mz/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040708083551/http://www.au2003.gov.mz/ |archive-date=8 July 2004 |access-date=29 September 2016 |url-status=dead}}</ref> || {{flag|موزمبيق}} || [[ماپوتو]] || {{dts|2 July 2003|format=d}}–{{dts|12 July 2003}} || || |- | 1هون<ref name=summit1>{{cite web |title=OAU/AU summit |date=June 2002 |url=http://www.au2002.gov.za/ |access-date=29 September 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20161022142733/http://www.au2002.gov.za/ |archive-date=22 October 2016| url-status=dead}}</ref> || {{flag|ڏکڻ آفريڪا}} || [[ڊربن، ڏکڻ آفريڪا|ڊربن]] || {{dts|28 June 2002}}–{{dts|10 July 2002}} || ”امن، ترقي ۽ خوشحالي: آفريقي صدي“ || اهم واقعن ۾ آفريقي اتحاد جو باضابطا آغاز شامل هو.<ref>{{cite web |title=1st AU summit: Documents and Speeches |date=June 2002 |url=http://www.au2002.gov.za/docs/dbnsummit/index.html |access-date=29 September 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20161001222437/http://www.au2002.gov.za/docs/dbnsummit/index.html| archive-date=1 October 2016| url-status=dead}}</ref> |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{main|آفريقي اتحاد جا پرڏيهي لاڳاپا}} آفريقي اتحاد جون انفرادي ميمبر رياستون پنهنجي پنهنجي رياستي سطح تي [[بين الاقوامي لاڳاپا]] هلائڻ سان گڏ، هن اداري وسيلي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ هم آهنگي پڻ ڪن ٿيون. آفريقي اتحاد [[بين الحڪومتي تنظيم|بين الحڪومتي تنظيمن]] ۾ مجموعي طور آفريقي عوام جي مفادن جي نمائندگي ڪري ٿو؛ مثال طور، اهو [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جا مبصر|گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ ۾ مستقل مبصر]] آهي. آفريقي اتحاد ۽ گڏيل قومون مختلف شعبن ۾ گڏيل دلچسپيءَ وارن معاملن کي منهن ڏيڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪن ٿيون. گڏيل قومن ڏانهن آفريقي اتحاد جو مشن ٻنهي تنظيمن وچ ۾ هڪ پُل جو ڪردار ادا ڪرڻ جو خواهشمند آهي. آفريقي اتحاد جي رڪنيت ٻين بين الحڪومتي تنظيمن جي رڪنيت سان پڻ هڪٻئي ۾ ملي ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي ٽئين ڌر واريون تنظيمون ۽ آفريقي اتحاد عوامي پاليسيءَ جي معاملن تي گڏيل هم آهنگي ڪن ٿا. آفريقي اتحاد [[آمريڪا ڏانهن سفير|آمريڪا]] ۽ [[يورپي اتحاد جو خاص نمائندو|يورپي اتحاد]] وٽ خاص سفارتي نمائندگي برقرار رکي ٿو. ==== آفريڪا–ڪيريبين لاڳاپا ==== {{See also|77 ملڪن جو گروهه|آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم}} ڪيترن ئي [[ڪيريبين]] ملڪن [[آفريڪا]] کنڊ سان پنهنجا لاڳاپا وڌيڪ گهرا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. آفريقي اتحاد ڪيريبين کي اتحاد جي امڪاني ”ڇهين علائقي“ طور بيان ڪيو آهي.<ref>[https://www.thestateofafricandiaspora.com/headquarters/ African Union 6th Region Diaspora Headquarters to be established in Accompong, Jamaica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230311035309/https://thestateofafricandiaspora.com/headquarters/ |date=11 March 2023 }}, 24 January 2018.</ref> ڪجهه ڪيريبين ملڪن آفريقي ادارن ۾ شامل ٿيڻ لاءِ قدم کنيا، جن ۾ [[بارباڊوس]]،<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.bb/cbctest/news/local-news/barbados-inks-mou-with-african-export-import-bank/|title=Barbados inks MOU with African Export-Import Bank|first=Lorna|last=Jones|date=30 September 2021 |access-date=17 July 2022|archive-date=17 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220717182615/https://www.cbc.bb/cbctest/news/local-news/barbados-inks-mou-with-african-export-import-bank/|url-status=live}}</ref> [[بهاماس]] ۽ [[گيانا]] شامل آهن، جيڪي سڀئي [[آفريقي برآمد–درآمد بئنڪ]] جا ميمبر بڻيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.afreximbank.com/barbados-parliament-ratifies-partnership-agreement-with-afreximbank-as-guyanaand-bahamas-join-caricom-signatories/|title=Barbados Parliament ratifies Partnership Agreement with Afreximbank, as Guyanaand Bahamas join CARICOM signatories|date=5 December 2022|website=African Export-Import Bank|access-date=10 September 2023|archive-date=23 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323124813/https://www.afreximbank.com/barbados-parliament-ratifies-partnership-agreement-with-afreximbank-as-guyanaand-bahamas-join-caricom-signatories/|url-status=dead}}</ref> ان کان سواءِ، [[ڪيريبين ترقياتي بئنڪ]]، [[آفريقي ترقياتي بئنڪ]] سان سهڪار بابت حڪمت عمليءَ واري ڀائيواريءَ جو معاهدو ڪيو.<ref>[https://www.businessamlive.com/afdb-cdb-move-to-deepen-africa-caribbean-cooperation-sign-mou/ AfDB, CDB move to deepen Africa, Caribbean cooperation, sign MoU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625194438/https://www.businessamlive.com/afdb-cdb-move-to-deepen-africa-caribbean-cooperation-sign-mou/ |date=25 June 2022 }}, June 18, 2022.</ref> [[اينٽيگوا ۽ باربوڊا]] پڻ آفريڪا ۽ ڪيريبين وچ ۾ سڌي آمدورفت واري رابطي ۾ دلچسپي ڏيکاري آهي.<ref>{{Cite web |date=2023-01-09 |title=Antigua Airways is airborne and ready to become the "pride of the Caribbean" |url=https://antiguanewsroom.com/antigua-airways-is-airborne-and-ready-to-become-the-pride-of-the-caribbean/ |access-date=2023-04-19 |website=Antigua News Room |language=en-US |archive-date=23 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423231330/https://antiguanewsroom.com/antigua-airways-is-airborne-and-ready-to-become-the-pride-of-the-caribbean/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |author=Jennelsa Johnson |date=2023-04-17 |title=Government has not given up on Antigua Airways as company seeks to make comeback |url=https://antiguaobserver.com/government-has-not-given-up-on-antigua-airways-as-company-seeks-to-make-comeback/ |access-date=2023-04-19 |website=Antigua Observer Newspaper |language=en-GB |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424072842/https://antiguaobserver.com/government-has-not-given-up-on-antigua-airways-as-company-seeks-to-make-comeback/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به، ان سبب لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪجهه مسئلا پڻ پيدا ٿيا آهن.<ref>{{Cite web |date=2023-03-28 |title=3 dead, 13 missing in Caribbean sinking; 14 Africans saved |url=https://apnews.com/article/antigua-boat-capsized-missing-dead-3a4393548ee5ad91a44d9687ec96a4d7 |access-date=2023-04-19 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531093832/https://apnews.com/article/antigua-boat-capsized-missing-dead-3a4393548ee5ad91a44d9687ec96a4d7 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Michael |first=Vivian |date=2023-03-29 |title=Tragedy at sea: Boat carrying African migrants from Antigua capsizes near St Kitts |url=https://antiguaobserver.com/tragedy-at-sea-boat-carrying-african-migrants-from-antigua-capsizes-near-st-kitts/ |access-date=2023-04-19 |website=Antigua Observer Newspaper |language=en-GB |archive-date=20 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230520064903/https://antiguaobserver.com/tragedy-at-sea-boat-carrying-african-migrants-from-antigua-capsizes-near-st-kitts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Michael |first=Vivian |date=2023-03-31 |title=Fury as gov't says it bears no responsibility for migrant boat tragedy |url=https://antiguaobserver.com/fury-as-govt-says-it-bears-no-responsibility-for-migrant-boat-tragedy/ |access-date=2023-04-19 |website=Antigua Observer Newspaper |language=en-GB |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419124847/https://antiguaobserver.com/fury-as-govt-says-it-bears-no-responsibility-for-migrant-boat-tragedy/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Less than 600 West African migrants remain in Antigua |url=https://caribbean.loopnews.com/content/less-600-west-african-migrants-remain-antigua |access-date=2023-04-19 |website=Loop News |language=en |archive-date=10 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230910051756/https://caribbean.loopnews.com/content/less-600-west-african-migrants-remain-antigua |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-03-07 |title=The migrants stranded on an island they had not heard of |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-64785503 |access-date=2023-04-19 |website=BBC News |language=en-GB |archive-date=22 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822235248/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-64785503 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-02-11 |title=Antigua Government says no automatic citizenship for stranded Africans |url=https://www.caribbeannationalweekly.com/news/caribbean-news/antigua-government-says-no-automatic-citizenship-for-stranded-africans/ |access-date=2023-04-19 |website=CNW Network |language=en-US |archive-date=23 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423182748/https://www.caribbeannationalweekly.com/news/caribbean-news/antigua-government-says-no-automatic-citizenship-for-stranded-africans/ |url-status=live }}</ref> ==== آفريڪا–چين لاڳاپا ==== {{main|آفريڪا–چين لاڳاپا}} [[چين جي عوامي جمهوريه]] براعظم جي اهم اقتصادي ڀائيوارن مان هڪ رهي آهي. [[چين–آفريڪا سهڪار فورم]] آفريقي ملڪن ۽ چين وچ ۾ مکيه گهڻ ڌريو هم آهنگيءَ وارو سرشتو آهي.<ref>{{Cite book |last=Murphy |first=Dawn C. |year=2022 |title=China's rise in the Global South: The Middle East, Africa, and Beijing's alternative world order |publisher=Stanford University Press |isbn=978-1-5036-3060-4 |location=Stanford, California |pages=56 |oclc=1249712936}}</ref> 2012ع ۾ چين–آفريڪا سهڪار فورم ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ آفريقي اتحاد وڌندڙ نموني هم آهنگيءَ وارو ڪردار ادا ڪندو رهيو آهي، جيتوڻيڪ فورم ۾ هر آفريقي ملڪ اڃا تائين پنهنجي الڳ نمائندگي ڪري ٿو.<ref>{{Cite book |last=Murphy |first=Dawn C. |title=China's rise in the Global South: The Middle East, Africa, and Beijing's alternative world order |publisher=Stanford University Press |year=2022 |isbn=978-1-5036-3060-4 |location=Stanford, California |page=57 |oclc=1249712936}}</ref> ==== آفريڪا–يورپي اتحاد لاڳاپا ==== [[File:Vertice Italia Africa (68).jpg|thumb|[[روم]] ۾ ٿيل [[2024ع اٽلي–آفريڪا سربراهي اجلاس]] جي گڏيل تصوير]] يورپي ڪميشن لاءِ آفريڪا سان يورپي اتحاد جا لاڳاپا هڪ اهم ترجيح آهن. يورپي ڪميشن ۽ [[يورپي پرڏيهي عمل واري خدمت]] پاران آفريڪا–يورپي اتحاد جي مستقبل واري ڀائيواريءَ جو تصور، ”آفريڪا سان هڪ جامع حڪمت عمليءَ ڏانهن“ نالي گڏيل رابطي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ان ۾ هيٺين شعبن ۾ ڀائيواريءَ جي تجويز ڏني وئي آهي:<ref name="auto">{{Cite web|date=2020-11-03|title=Africa-EU Partnership|url=https://ec.europa.eu/international-partnerships/topics/africa-eu-partnership_en|access-date=2021-05-28|website=International Partnerships – European Commission|language=en|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510085246/https://ec.europa.eu/international-partnerships/topics/africa-eu-partnership_en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=EUR-Lex – 52020JC0004 – EN – EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/?qid=1583753318333&uri=JOIN:2020:4:FIN|access-date=2021-05-28|website=eur-lex.europa.eu|archive-date=16 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516184133/https://eur-lex.europa.eu/legal-content/FR/TXT/?qid=1583753318333&uri=JOIN:2020:4:FIN|url-status=live}}</ref> * ماحول دوست تبديلي ۽ توانائيءَ تائين رسائي * ڊجيٽل تبديلي * پائيدار واڌ ۽ روزگار<ref>{{Cite web|title=Mobilising Investments for African structural sustainable transformation |url=https://africa-eu-partnership.org/en/strategic-priority-areas/mobilising-investments-african-structural-sustainable-transformation|access-date=2021-05-28|website=The Africa-EU Partnership|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513082259/https://africa-eu-partnership.org/en/strategic-priority-areas/mobilising-investments-african-structural-sustainable-transformation|url-status=dead}}</ref><ref name="africa-eu-partnership.org">{{Cite web|title=Strengthening Resilience, Peace, Security and Governance|url=https://africa-eu-partnership.org/en/strategic-priority-areas/strengthening-resilience-peace-security-and-governance|access-date=2021-05-28|website=The Africa-EU Partnership|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510085847/https://africa-eu-partnership.org/en/strategic-priority-areas/strengthening-resilience-peace-security-and-governance|url-status=dead}}</ref> * امن، سلامتي ۽ حڪمراني<ref name="africa-eu-partnership.org"/> * لڏپلاڻ ۽ آمدرفت<ref>{{Cite web|title=Migration and mobility |url=https://africa-eu-partnership.org/en/strategic-priority-areas/migration-and-mobility|access-date=2021-05-28|website=The Africa-EU Partnership|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510085848/https://africa-eu-partnership.org/en/strategic-priority-areas/migration-and-mobility|url-status=dead}}</ref> 2 ڊسمبر 2020ع تي صحت، ڊجيٽل شعبو، زراعت ۽ پائيدار خوراڪي سرشتن، پائيدار توانائي، ۽ آمدرفت ۽ رابطن جي شعبن ۾ آفريڪا–يورپ فائونڊيشن جا پنج حڪمت عملي گروهه قائم ڪيا ويا. اهو ڪم فرينڊز آف يورپ، مو ابراهيم فائونڊيشن ۽ آءِ پي اي ايم اي ڊي تي مشتمل هڪ گڏيل تنظيم سان گڏجي ڪيو ويو.<ref name="auto"/> سگهاري برداشت، امن، سلامتي ۽ حڪمرانيءَ کي مضبوط ڪرڻ جي حوالي سان، آفريقي اتحاد ۽ يورپي اتحاد تسليم ڪن ٿا ته سگهاري برداشت، امن، سلامتي ۽ حڪمراني پاڻ ۾ ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. امن ۽ سلامتي پائيدار ترقي، خوشحالي ۽ سماجن جي سگهاري برداشت لاءِ اهم عنصر آهن.<ref name="africa-eu-partnership.org"/> امن ۽ سلامتيءَ کي يقيني بڻائڻ لاءِ [[آفريقي امن سهولت]] قائم ڪئي وئي هئي.<ref>{{Cite web|title=The African Peace Facility |url=https://africa-eu-partnership.org/en/success-stories/african-peace-facility|access-date=2021-05-28|website=The Africa-EU Partnership|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510143315/https://africa-eu-partnership.org/en/success-stories/african-peace-facility|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ ان جي جاءِ [[يورپي امن سهولت]] ورتي.<ref>{{Cite web|title=Questions & Answers: The European Peace Facility|url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/46286/questions-answers-european-peace-facility_en|access-date=2021-05-28|website=EEAS |language=en|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510092550/https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/46286/questions-answers-european-peace-facility_en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=The European Peace Facility and what's in it for the African Union|url=https://ecdpm.org/publications/latest-european-peace-facility-african-union/|access-date=2021-05-28|website=ECDPM|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510092549/https://ecdpm.org/publications/latest-european-peace-facility-african-union/|url-status=live}}</ref> آفريقي اتحاد ۽ يورپي اتحاد پائيدار وسيلن جي انتظام، [[موسمي تبديليءَ سان موافقت|ماحولياتي سگهاري برداشت]] ۽ [[آفريڪا ۾ موسمي تبديلي|موسمي تبديليءَ جي اثرن کي گهٽائڻ]] لاءِ پڻ گڏجي ڪم ڪن ٿا.<ref name="africa-eu-partnership.org"/> [[آفريڪا موافقت شروعات]] کي پڻ [[يورپي اتحاد]] جي سهائتا حاصل آهي.<ref>{{Cite web|title=European Union ramps up support to Africa Adaptation Initiative with EUR 1 million grant |url=https://www.africa.undp.org/content/rba/en/home/presscenter/pressreleases/2020/european-union-ramps-up-support-to-africa-adaptation-initiative-.html|access-date=2021-05-28|website=UNDP|language=en|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510103326/https://www.africa.undp.org/content/rba/en/home/presscenter/pressreleases/2020/european-union-ramps-up-support-to-africa-adaptation-initiative-.html|url-status=live}}</ref> ==== آفريڪا–هندستان لاڳاپا ==== {{main|آفريڪا–هندستان لاڳاپا}} [[File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh addressing the First India-Africa Forum Summit in New Delhi on April 08, 2008.jpg|thumb|2008ع ۾ نئين دهليءَ ۾ ٿيل پهريون [[هندستان–آفريڪا فورم سربراهي اجلاس]]]] [[هندستان–آفريڪا فورم سربراهي اجلاس]]، [[آفريڪا–هندستان لاڳاپا|آفريڪا–هندستان لاڳاپن]] جو سرڪاري پليٽفارم آهي. هي سربراهي اجلاس هر ٽن سالن کان پوءِ منعقد ڪيو ويندو آهي. اهو پهريون ڀيرو 4 کان 8 اپريل 2008ع تائين [[نئين دهلي]]، [[هندستان]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{cite news|first=Anjana |last=Pasricha |title=India-Africa Summit Pledges Close Partnership |date=April 9, 2008 |publisher=Voice of America |url=http://voanews.com/english/archive/2008-04/2008-04-09-voa28.cfm |work=VOA News |access-date=January 3, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081117062233/http://voanews.com/english/archive/2008-04/2008-04-09-voa28.cfm |archive-date=November 17, 2008 }}</ref> 2015ع ۾ [[ٽيون هندستان–آفريڪا فورم سربراهي اجلاس]] [[نئين دهلي]] ۾ ٿيو، جنهن ۾ آفريقي اتحاد جي 51 رياستن جي سربراهن شرڪت ڪئي.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Biggest-diplomatic-event-India-Africa-summit-from-October-26/articleshow/46691914.cms|title=Biggest diplomatic event: India-Africa summit from October 26|website=[[The Times of India]] |date=25 March 2015 }}</ref> 2023ع ۾ [[نئين دهلي]] ۾ وزيراعظم [[نريندر مودي]] جي صدارت هيٺ هندستان جي صدارت دوران آفريقي اتحاد کي [[ويهن جو گروهه|جي 20]] ۾ شامل ڪيو ويو. ==== آفريڪا–فلسطين لاڳاپا ==== آفريقي اتحاد وقت بوقت [[فلسطين رياست جو صدر|فلسطين رياست جي صدر]] کي اديس ابابا ۾ ٿيندڙ پنهنجي سالياني سربراهي اجلاس ۾ افتتاحي خطاب ڪرڻ جي دعوت ڏئي ٿو. اتحاد جي ڪارروائيءَ جي ضابطن جي شق 10 موجب، اجلاسن جي افتتاح وقت فلسطين رياست جي صدر کي ذاتي طور افتتاحي خطاب ڪرڻ جو حق حاصل آهي. آڪٽوبر 2023ع ۾ [[آپريشن الاقصى ٻوڏ|حماس جي اسرائيل تي حملي]] کان پوءِ آفريقي اتحاد ڪميشن جي چيئرمين [[موسى فقي محمد]] صورتحال تي پنهنجي ”انتهائي ڳڻتي“ ظاهر ڪئي ۽ جنگي ڪاررواين کي ترت روڪڻ جو مطالبو ڪيو. هن وڌيڪ ياد ڏياريو ته [[فلسطيني|فلسطيني عوام]] جي بنيادي حقن، خاص طور هڪ آزاد ۽ خودمختيار [[فلسطين رياست]] جي حق کان انڪار، مستقل [[اسرائيل–فلسطين تڪرار|اسرائيل–فلسطين ڇڪتاڻ]] جو ”مکيه ڪارڻ“ آهي.<ref>{{Cite web |last=Njaaga |first=David |title=African Union calls for end to Israel-Palestine hostilities |url=https://www.standardmedia.co.ke/national/article/2001483044/au-calls-for-end-to-israel-palestine-war |date=7 October 2023 |website=The Standard |language=en |archive-date=October 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009020518/https://www.standardmedia.co.ke/national/article/2001483044/au-calls-for-end-to-israel-palestine-war |url-status=live }}</ref> ==== آفريڪا–روس لاڳاپا ==== روس 23 ۽ 24 آڪٽوبر 2019ع تي پهريون [[2019ع روس–آفريڪا سربراهي اجلاس|آفريڪا–روس رياستي سربراهن جو اجلاس]] منعقد ڪيو. سربراهي اجلاس ۾ آفريڪا جي سڀني 54 رياستن جا نمائندا شريڪ ٿيا، جن ۾ 43 رياستي يا حڪومتي سربراهه شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Date and venue of Russia-Africa summit not yet determined—Russian senior diplomat|url=https://tass.com/politics/1395855|access-date=2022-02-05|website=TASS|archive-date=5 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205120805/https://tass.com/politics/1395855|url-status=live}}</ref> [[2023ع روس–آفريڪا سربراهي اجلاس|ٻيو روس–آفريڪا سربراهي اجلاس]] شروعاتي طور آڪٽوبر 2022ع ۾ [[اديس ابابا]] ۾ ٿيڻو هو، پر پوءِ ان کي 26 کان 29 جولاءِ 2023ع تائين [[سينٽ پيٽرزبرگ]] ۾ منعقد ڪرڻ لاءِ ٻيهر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Most African nations will attend Russia's second Africa-Russia summit in St Petersburg |url=https://www.intellinews.com/most-african-nations-will-attend-russia-s-second-africa-russia-summit-in-st-petersburg-272876/ |work=[[bne IntelliNews]] |date=14 March 2023 |access-date=10 September 2023 |archive-date=23 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230523080625/http://www.intellinews.com/most-african-nations-will-attend-russia-s-second-africa-russia-summit-in-st-petersburg-272876/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=African Union chair: Putin's grain offer not enough, Ukraine ceasefire needed |url=https://www.reuters.com/world/africa/african-union-chair-putins-grain-offer-not-enough-ukraine-ceasefire-needed-2023-07-28/ |work=Reuters |date=28 July 2023 |access-date=10 September 2023 |archive-date=3 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903111238/https://www.reuters.com/world/africa/african-union-chair-putins-grain-offer-not-enough-ukraine-ceasefire-needed-2023-07-28/ |url-status=live }}</ref> ==== آفريڪا–ڏکڻ ڪوريا لاڳاپا ==== {{See also|آفريڪا–ڏکڻ ڪوريا لاڳاپا}} پهريون [[2024ع ڏکڻ ڪوريا–آفريڪا سربراهي اجلاس|ڏکڻ ڪوريا–آفريڪا سربراهي اجلاس]] جون 2024ع ۾ [[سيئول]] ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{Cite news |date=June 5, 2024 |title=S. Korea-Africa summit paves way for stronger cooperation on trade, energy, economy |url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20240605007100320 |work=[[يونهاپ نيوز ايجنسي]]}}</ref> ==== آفريڪا–ترڪي لاڳاپا ==== جنوري 2008ع ۾ آفريقي اتحاد پاران ترڪيءَ کي آفريڪا کنڊ جو حڪمت عمليءَ وارو ڀائيوار قرار ڏيڻ کان پوءِ ترڪي–آفريڪا لاڳاپن ۾ نمايان تيزي آئي آهي. 2008ع کان وٺي ترڪي ۽ آفريقي اتحاد وچ ۾ ڪيترائي اهم سربراهي اجلاس ۽ گڏجاڻيون ٿيون آهن. پهريون اجلاس آگسٽ 2008ع ۾ [[استنبول]] ۾ ٿيل ترڪي–آفريڪا سهڪار سربراهي اجلاس هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.mfa.gov.tr/turkey-and-the-african-union.en.mfa|title=From Rep. Of Turkey Ministry of Foreign Affairs|access-date=27 May 2021|archive-date=20 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020032410/https://www.mfa.gov.tr/turkey-and-the-african-union.en.mfa|url-status=live}}</ref> 2020ع تائين، آفريڪا کنڊ جي 42 ملڪن ۾ ترڪيءَ جا سفارتخانا ۽ 26 ملڪن ۾ واپاري صلاحڪار موجود هئا. ترڪيءَ جي قومي جهنڊو بردار هوائي ڪمپني [[ترڪش ايئرلائنز]] پڻ کنڊ جي 35 منزلن ڏانهن اڏامون هلائي ٿي. ==== آفريڪا–برطانيا لاڳاپا ==== هندي سمنڊ ۾ واقع [[چاگوس ٻيٽ‌ميڙ]] جي خودمختياريءَ بابت [[چاگوس ٻيٽ‌ميڙ جي خودمختياريءَ وارو تڪرار|برطانيا ۽ ماريشس وچ ۾ تڪرار]] جاري آهي.<ref>{{cite news |title=Chagos Islands dispute: UK 'threatened' Mauritius |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-45300739 |work=BBC News |date=27 August 2018 |access-date=20 February 2021 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323145031/https://www.bbc.com/news/world-africa-45300739 |url-status=live }}</ref> فيبروري 2019ع ۾ [[هيگ]] ۾ قائم [[بين الاقوامي انصاف عدالت]] [[1965ع ۾ ماريشس کان چاگوس ٻيٽ‌ميڙ جي علحدگيءَ جا قانوني نتيجا|هڪ صلاحڪاري راءِ]] جاري ڪندي چيو ته برطانيا کي چاگوس ٻيٽ‌ميڙ ماريشس حوالي ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite news |title=Foreign Office quietly rejects International Court ruling to hand back Chagos Islands |url=https://inews.co.uk/news/politics/foreign-office-quietly-rejects-international-court-ruling-to-hand-back-chagos-islands-450078 |work=[[آءِ (برطانوي اخبار)|inews.co.uk]] |date=18 June 2020 |access-date=20 February 2021 |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130042318/https://inews.co.uk/news/politics/foreign-office-quietly-rejects-international-court-ruling-to-hand-back-chagos-islands-450078 |url-status=live }}</ref> آفريقي اتحاد برطانيا تي زور ڀريو آهي ته اهو [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] جي ان قرارداد تي عمل ڪري، جنهن ۾ چاگوس ٻيٽن تان برطانيا جي واپسيءَ جو مطالبو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=African Union orders Britain to withdraw from Chagos Islands, end 'colonial administration' |url=https://www.businessinsider.com/african-union-orders-britain-to-withdraw-from-chagos-islands-end-colonial-administration-2019-11 |work=Business Insider |date=22 November 2019 |access-date=20 February 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414032714/https://www.businessinsider.com/african-union-orders-britain-to-withdraw-from-chagos-islands-end-colonial-administration-2019-11 |url-status=live }}</ref> ==== آفريڪا–آمريڪا لاڳاپا ==== [[File:P20221215AS-1181 (52651359240).jpg|thumb|[[آفريقي اتحاد ڪميشن]] جو چيئرمين [[موسى فقي محمد]]، آمريڪي صدر [[جو بائيڊن]] ۽ آفريقي اڳواڻ، 15 ڊسمبر 2022ع تي واشنگٽن ڊي سي ۾ ٿيل [[2022ع آمريڪا–آفريڪا اڳواڻن جو سربراهي اجلاس|آمريڪا–آفريڪا اڳواڻن جي سربراهي اجلاس]] ۾]] 2017ع ۾ [[آمريڪا جو صدر|آمريڪي صدر]] [[ڊونلڊ ٽرمپ]] هڪ انتظامي حڪم جاري ڪيو، جنهن تحت دهشتگرديءَ سان شڪي لاڳاپا رکندڙ ستن ملڪن جي شهرين جي آمريڪا ۾ داخلا تي پابندي لڳائي وئي. انهن مان ٽي آفريقي ملڪ ۽ آفريقي اتحاد جا ميمبر هئا. ايٿوپيا ۾ ٿيل آفريقي اتحاد جي 28هين سربراهي اجلاس دوران آفريقي اڳواڻن پابنديءَ تي تنقيد ڪئي ۽ صدر ٽرمپ جي قيادت ۽ پوءِ اختيار ڪيل پاليسين هيٺ آفريقي معيشت جي مستقبل بابت وڌندڙ ڳڻتي ظاهر ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.democracynow.org/2017/1/31/headlines/african_union_slams_trump_muslim_ban_invoking_legacy_of_transatlantic_slave_trade |title=African Union Slams Trump Muslim Ban, Invoking Legacy of Transatlantic Slave Trade |website=Democracy Now! |access-date=1 February 2017 |archive-date=31 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170131185724/https://www.democracynow.org/2017/1/31/headlines/african_union_slams_trump_muslim_ban_invoking_legacy_of_transatlantic_slave_trade |url-status=live }}</ref> === فوجي معاملا === {{See also|آفريقي اتحاد جي فوجي مداخلتن جي فهرست}} [[آفريقي اتحاد جو باني دستاويز|آفريقي اتحاد جي باني دستاويز]] جي شق 4(h) موجب آفريقي اتحاد کي پنهنجي ميمبر رياستن جي حق ۾ فوجي مداخلت ڪرڻ جو اختيار حاصل آهي، خاص طور ”سنگين حالتن، يعني جنگي ڏوهن، نسل ڪشي ۽ انسانيت خلاف ڏوهن“ جي صورت ۾.<ref>"Constitutive Act of the African Union," opened for signature 11 July 2000. Organisation for African Unity. https://au.int/sites/default/files/pages/34873-file-constitutiveact_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200415235637/https://au.int/sites/default/files/pages/34873-file-constitutiveact_en.pdf |date=15 April 2020 }}.</ref> ==== ٽوگو ==== 5 فيبروري 2005ع تي [[ٽوگو]] جي صدر [[گناسينگبي اياديما]] جي وفات کان پوءِ آفريقي اتحاد جي اڳواڻن سندس پٽ [[فوري گناسينگبي]] کي صدر مقرر ڪرڻ واري عمل کي [[فوجي بغاوت]] قرار ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4240485.stm |title=AU denounces Togo 'military coup' |work=BBC News |date=6 February 2005 |access-date=10 July 2006 |archive-date=15 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115094219/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/4240485.stm |url-status=live }}</ref> ٽوگو جي آئين موجب صدر جي وفات جي صورت ۾ پارليامينٽ جو اسپيڪر سندس جانشين بڻجي ٿو. قانون تحت پارليامينٽ جي اسپيڪر کي 60 ڏينهن اندر نئين صدر جي چونڊ لاءِ قومي چونڊون ڪرائڻيون هونديون آهن. آفريقي اتحاد جي احتجاج سبب گناسينگبي کي چونڊون ڪرائڻيون پيون. چونڊ ڌانڌليءَ جي سخت الزامن باوجود، کيس 4 مئي 2005ع تي سرڪاري طور صدر چونڊيو ويو. ==== موريتانيا ==== 3 آگسٽ 2005ع تي [[موريتانيا]] ۾ ٿيل فوجي بغاوت کان پوءِ آفريقي اتحاد ملڪ کي تنظيم جي سڀني سرگرمين مان معطل ڪري ڇڏيو. موريتانيا جو اقتدار سنڀاليندڙ فوجي ڪائونسل ٻن سالن اندر چونڊون ڪرائڻ جو واعدو ڪيو.{{Citation needed|date=July 2011}}<ref>{{Cite journal|last=N'Diaye|first=Boubacar|date=2009|title=To 'Midwife' – and Abort – a Democracy: Mauritania's Transition from Military Rule, 2005–2008|url=https://www.jstor.org/stable/30224926|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=47|issue=1|pages=129–152|doi=10.1017/S0022278X08003765|jstor=30224926|s2cid=154877577|issn=0022-278X|access-date=18 May 2021|archive-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518110815/https://www.jstor.org/stable/30224926|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> اهي چونڊون 2007ع جي شروعات ۾ ٿيون ۽ ملڪ جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو عام طور قابل قبول معيار جون چونڊون سمجهيون ويون. چونڊن کان پوءِ آفريقي اتحاد ۾ موريتانيا جي رڪنيت بحال ڪئي وئي. تنهن هوندي به، 6 آگسٽ 2008ع تي هڪ ٻي فوجي بغاوت 2007ع ۾ چونڊيل حڪومت جو تختو اونڌو ڪري ڇڏيو. آفريقي اتحاد ٻيهر موريتانيا کي براعظمي تنظيم مان معطل ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/07/23/all-is-rather-easily-forgiven |title=All is rather easily forgiven |newspaper=[[دي اڪانامسٽ]] |date=23 July 2009 |access-date=15 July 2011 |archive-date=21 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120221194243/http://www.economist.com/node/14105592 |url-status=live }}</ref> 2009ع ۾ فوجي جنتا پاران مخالف ڌر سان چونڊون ڪرائڻ تي اتفاق ڪرڻ کان پوءِ اها معطلي ٻيهر ختم ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-mauritania-sanctions/african-union-lifts-sanctions-on-mauritania-idUSTRE56021Z20090701 |title=African Union lifts sanctions on Mauritania |work=[[رائٽرز]] |date=1 July 2009 |access-date=3 December 2017 |archive-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204171128/https://www.reuters.com/article/us-mauritania-sanctions/african-union-lifts-sanctions-on-mauritania-idUSTRE56021Z20090701 |url-status=live }}</ref> ==== مالي ==== [[File:GSPC map.png|thumb|[[اسلامي مغرب ۾ القاعده]]، جيڪو اڳ [[تبليغ ۽ جنگ لاءِ سلفي گروهه|جي ايس پي سي]] سڏبو هو، جي ڪارروائين وارو علائقو]] مارچ 2012ع ۾ [[مالي]] ۾ فوجي بغاوت ٿي، جڏهن طوارق ۽ اسلام پسند قوتن جي اتحاد اترين علائقي تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي نتيجي ۾ اسلام پسند اقتدار ۾ آيا. ان دوران مالي جا سوين سپاهي مارجي ويا ۽ فوج پنهنجي ڪئمپن ۽ مورچن تان ضابطو وڃائي ويٺي.<ref>{{cite web |last1=Dixon |first1=Robyn |last2=Labous |first2=Jane |title=Gains of Mali's Tuareg rebels appear permanent, analysts say |url=https://www.latimes.com/world/la-xpm-2012-apr-04-la-fg-mali-tuaregs-20120404-story.html |website=Los Angeles Times |date=4 April 2012 |access-date=4 September 2018 |archive-date=10 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910090629/http://articles.latimes.com/2012/apr/04/world/la-fg-mali-tuaregs-20120404 |url-status=live }}</ref> فرانسيسي فوجين جي مدد سان ڪيل فوجي مداخلت کان پوءِ علائقو مالي جي فوج جي ضابطي ۾ آيو. مڪاني اختيارين کي ٻيهر بحال ڪرڻ لاءِ آفريقي اتحاد هڪ نگران حڪومت ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي، ان جي سهائتا ڪئي ۽ جولاءِ 2013ع ۾ مالي ۾ صدارتي چونڊون ڪرايون.<ref name="dandc.eu">{{Cite web |date=2013-08-27 |title=The long haul |url=https://www.dandc.eu/en/article/african-peace-and-security-architecture-already-proving-useful-even-though-it-still-work |access-date=2025-07-29 |website=D+C |language=en}}</ref> 2013ع ۾ آفريقي اتحاد جي هڪ سربراهي اجلاس ۾ مالي ۾ آفريقي اتحاد جي فوجي موجودگي وڌائڻ جو فيصلو ڪيو ويو. اهو فيصلو القاعده جي قوتن ۽ مالي جي فوج وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب ڪيو ويو. مالي جي ڪجهه حصن تي قبضي لاءِ ڪيترائي باغي گروهه سرگرم هئا. انهن گروهن ۾ [[ازواد جي آزاديءَ لاءِ قومي تحريڪ]]، ازواد جي آزاديءَ لاءِ قومي محاذ، گنڊا ڪوئي، گنڊا ايزو، [[انصار الدين محاذ|انصار الدين]] ۽ [[اسلامي مغرب ۾ القاعده]] شامل هئا. آفريقي اتحاد جي فوجن کي مالي ۾ بغاوت مخالف ڪاررواين سان گڏ صدارتي چونڊن جي نگرانيءَ جي ذميواري ڏني وئي، جيئن اقتدار جي منتقلي ممڪن حد تائين هموار نموني ٿي سگهي.<ref>{{Cite journal |last1=Besancon |first1=Marie |last2=Dalzell |first2=Stephen |date=June 2014 |title=The Soldier and the Street: East African CIMIC in Somalia and Beyond. |journal=PRISM Security Studies Journal |volume=5 |pages=117–135 }}</ref> ==== 2021ع جا تڪراري علائقا ==== ڊسمبر 2020ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ [[وچ آفريقي جمهوريه جي گهرو ويڙهه]] وڌيڪ شدت اختيار ڪئي ۽ 200,000 ماڻهو بي گهر ٿيا. روس ۽ روانڊا جي فوجين سميت گڏيل قومن جي امن فوج باغين کي [[بانگي]] کان ٻاهر رکيو، پر ملڪ جي باقي وڏي حصي تي باغين جو ضابطو رهيو. صورتحال کي منهن ڏيڻ بابت اتفاق نه ٿيڻ سبب آفريقي اتحاد انهن علائقن ڏانهن امن فوج نه موڪلي: [[چاڊ]] ۽ [[ڪانگو جمهوريه]] باغين جي حمايت ڪندا هئا، جڏهن ته [[روانڊا]] ۽ [[انگولا]] حڪومت جي حمايت ڪندا هئا.<ref name="2021_priorities"/> ايٿوپيا ۾ [[تيگري جنگ]] سبب لکين ماڻهو انساني امداد جا محتاج بڻجي ويا. ٻڌايو ويو ته ايريٽريا جا فوجي ايٿوپيا جي حڪومت جي مدد ڪري رهيا هئا، جڏهن ته سوڊان سان سرحدي جهڙپون پڻ ٿيون. سوڊان ۽ ايٿوپيا جا لاڳاپا [[وڏو ايٿوپيائي نئين سر اڀار بند]] منصوبي سبب وڌيڪ پيچيدا ٿي ويا، جيڪو سڌيءَ ريت مصر کي پڻ متاثر ڪري ٿو.<ref name="2021_priorities"/> ===== فوجي بغاوتن جي پٽي ===== [[File:Coup belt.svg|200px|thumb|2020ع کان پوءِ آفريڪا ۾ ڪامياب فوجي بغاوتن جو نقشو]] ”[[فوجي بغاوتن جي پٽي]]“ جو اصطلاح 2020ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان ٿيل فوجي بغاوتن جي سلسلي مان وجود ۾ آيو. انهن ۾ [[مالي]] ۾ [[2020ع مالي فوجي بغاوت|2020ع]] ۽ [[2021ع مالي فوجي بغاوت|2021ع]] جون بغاوتون، 2021ع ۾ [[2021ع گني فوجي بغاوت|گني]]، [[مهامت ديبي#عبوري فوجي ڪائونسل جو صدر|چاڊ]] ۽ [[2021ع سوڊان فوجي بغاوت|سوڊان]] جون بغاوتون، 2022ع ۾ [[برڪينا فاسو]] ۾ [[جنوري 2022ع برڪينا فاسو فوجي بغاوت|جنوري]] ۽ [[سيپٽمبر 2022ع برڪينا فاسو فوجي بغاوت|سيپٽمبر]] جون ٻه بغاوتون، ۽ 2023ع ۾ [[نائجر]] ۽ [[گيبون]] جون بغاوتون شامل آهن. علائقي ۾ 2021ع دوران [[2021ع نائجر فوجي بغاوت جي ڪوشش|نائجر]] ۽ [[سيپٽمبر 2021ع سوڊان فوجي بغاوت جي ڪوشش|سوڊان]]، 2022ع دوران [[2022ع گني بسائو فوجي بغاوت جي ڪوشش|گني بسائو]] ۽ [[2022ع گيمبيا فوجي بغاوت جي ڪوشش|گيمبيا]]، ۽ 2023ع دوران [[2023ع سوڊان تڪرار|سوڊان]] ۽ [[2023ع سيرا ليون فوجي بغاوت جي سازش|سيرا ليون]] ۾ ناڪام فوجي بغاوتون يا بغاوت جون ڪوششون پڻ ٿيون. 2023ع واري نائجر فوجي بغاوت کان پوءِ اهي ملڪ آفريڪا جي اوڀرندي ۽ اولهندي سامونڊي ڪنارن وچ ۾ پکڙيل هڪ لڳاتار پٽي بڻجي ويا. === علائقائي تڪرار ۽ امن قائم رکڻ === {{main|آفريقي تيار فوج}} آفريقي اتحاد جي مقصدن مان هڪ ”براعظم ۾ امن، سلامتي ۽ استحڪام کي هٿي ڏيڻ“ آهي.<ref>Article 3(f) of the Constitutive Act.</ref> ان جي اصولن ۾ ”اتحاد جي ميمبر رياستن وچ ۾ تڪرارن کي اهڙن مناسب طريقن سان پرامن نموني حل ڪرڻ، جن بابت اسيمبلي فيصلو ڪري“ پڻ شامل آهي.<ref>Article 4(e) of the Constitutive Act.</ref> انهن مقصدن ۽ اصولن تي عمل ڪرائڻ جي بنيادي ذميواري [[امن ۽ سلامتي ڪائونسل]] تي آهي. امن ۽ سلامتي ڪائونسل کي ٻين اختيارن سان گڏ امن جي سهائتا وارن مشنن جي منظوري ڏيڻ، حڪومت جي غيرآئيني تبديليءَ جي صورت ۾ پابنديون لاڳو ڪرڻ ۽ امڪاني يا حقيقي تڪرارن جي جواب ۾ ”اهڙا قدم ۽ ڪارروايون ڪرڻ، جيڪي اها مناسب سمجهي“ جا اختيار حاصل آهن. امن ۽ سلامتي ڪائونسل پنهنجي حق ۾ هڪ فيصلو ڪندڙ ادارو آهي ۽ ان جا فيصلا ميمبر رياستن لاءِ لازمي آهن. باني دستاويز جي شق 4(h)، جنهن کي امن ۽ سلامتي ڪائونسل بابت باني دستاويز جي پروٽوڪول جي شق 4 ۾ پڻ ورجايو ويو آهي، اتحاد جي ان حق کي تسليم ڪري ٿي ته اهو جنگي ڏوهن، نسل ڪشي ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جي حالتن ۾ ڪنهن ميمبر رياست اندر مداخلت ڪري سگهي ٿو. باني دستاويز جي شق 4 تحت ڪنهن ميمبر رياست ۾ مداخلت جو فيصلو امن ۽ سلامتي ڪائونسل جي سفارش تي اسيمبلي ڪندي. 2004ع ۾ پنهنجي پهرين گڏجاڻيءَ کان وٺي امن ۽ سلامتي ڪائونسل [[دارفور]]، [[ڪوموروس]]، [[صوماليا]]، [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]]، [[برونڊي]]، [[آئيوري ڪوسٽ]] ۽ ٻين ملڪن جي بحرانن جي حوالي سان سرگرم رهي آهي. هن صوماليا ۽ دارفور ۾ آفريقي اتحاد جون امن قائم رکڻ واريون ڪارروايون قائم ڪرڻ بابت قراردادون منظور ڪيون ۽ امن ۽ سلامتيءَ کي نقصان پهچائيندڙ ماڻهن خلاف پابنديون لاڳو ڪيون، جهڙوڪ ڪوموروس جي بغاوتي اڳواڻن تي سفر جون پابنديون ۽ سندن اثاثن کي منجمد ڪرڻ. ڪائونسل هڪ ”تيار فوج“ قائم ڪرڻ جي عمل جي نگراني ڪري رهي آهي، جيڪا مستقل آفريقي امن قائم رکڻ واري فوج طور ڪم ڪندي.{{citation needed|date=January 2014}}<ref name=":4">{{Cite book|last=Touray|first=Omar Alieu|title=The African Union the first ten years|publisher=Rowman and Littlefield|year=2016|isbn=978-1-4422-6897-5|pages=Maryland}}</ref> آفريقي اتحاد جي بنيادي معاهدي ۾ [[آفريقي امن ۽ سلامتي ڍانچو]] قائم ڪرڻ جو پڻ چيو ويو، جنهن ۾ [[آفريقي تيار فوج]] شامل آهي، جيڪا هنگامي حالتن ۾ مقرر ڪئي ويندي. ان جو مطلب اهو آهي ته نسل ڪشي يا انساني حقن جي ٻين سنگين ڀڃڪڙين جي صورت ۾، جيڪڏهن آفريقي اتحاد منظوري ڏئي، ته لاڳاپيل ملڪ جي حڪومت جي مرضيءَ جي ابتڙ به آفريقي تيار فوج جو مشن شروع ڪري سگهجي ٿو. آفريقي اتحاد جي گذريل امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ اهو تصور اڃا لاڳو نه ٿيو هو ۽ فوجون ميمبر رياستن کان گڏ ڪرڻيون پونديون هيون. جيتوڻيڪ آفريقي تيار فوج کي 2016ع ۾ مڪمل طور عملي قرار ڏنو ويو ۽ 2017ع کان پوءِ [[اولهه آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري]]، [[وچ آفريقي رياستن جي اقتصادي برادري]] ۽ [[ڏاکڻي آفريقي ترقياتي برادري]] جي [[گيمبيا]]، [[ليسوتھو]]، [[موزمبيق]] ۽ [[ڪانگو جي جمهوري جمهوريه]] ۾ مداخلتن دوران استعمال ڪيو ويو، پر ان کي ان نموني مقرر نه ڪيو ويو، جيئن اصل ۾ تصور ڪيو ويو هو. اڳواٽ رٿا موجب امن ۽ سلامتي ڪائونسل کي آفريقي تيار فوج جي ڪارروائيءَ جو بنيادي آغاز ڪندڙ ادارو هجڻ گهرجي ها، پر ان جي بدران علائقائي اقتصادي برادرين آفريقي تيار فوج جون صلاحيتون گڏ ڪرڻ جي ذميواري سنڀالي. لڳاتار تنقيدن جي روشنيءَ ۾ آفريقي تيار فوج ۾ سڌارا اڃا تائين آفريقي اتحاد اندر هڪ اهم بحثي موضوع آهن.<ref name=dandc.eu/><ref>{{Cite web |title=Revitalising the African standby force: lessons from Africa's Peace operations experience |url=https://www.accord.org.za/analysis/revitalising-the-african-standby-force-lessons-from-africas-peace-operations-experience/ |access-date=2025-07-29 |website=ACCORD |language=en-GB}}</ref> ==== دارفور، سوڊان ==== {{main|سوڊان ۾ آفريقي اتحاد جو مشن}} [[File:Eritrea - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|[[2011ع ڏکڻ سوڊان آزادي ريفرنڊم]]]] سوڊان ۾ جاري [[دارفور تڪرار]] جي جواب ۾ آفريقي اتحاد [[دارفور]] ۾ 7,000 امن فوجي مقرر ڪيا، جن مان گهڻا روانڊا ۽ نائيجيريا سان واسطو رکندا هئا. 2005ع ۾ اديس ابابا ۾ ٿيل امداد ڏيندڙن جي ڪانفرنس ان سال ۽ 2006ع تائين امن فوج کي قائم رکڻ لاءِ رقم گڏ ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، پر جولاءِ 2006ع ۾ آفريقي اتحاد چيو ته پنهنجي اختيار جي مدي جي پڄاڻيءَ تي، سيپٽمبر جي آخر ۾، اهو پنهنجون فوجون واپس گهرائي وٺندو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5124608.stm |work=BBC News |title=AU Darfur mission 'to end soon' |date=28 June 2006 |access-date=23 April 2010 |archive-date=26 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826204932/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5124608.stm |url-status=live }}</ref> آفريقي اتحاد جي امن فوج جي نقادن، جن ۾ [[ايرڪ ريوز]] پڻ شامل هو، چيو ته رقم، عملي ۽ مهارت جي کوٽ سبب اهي فوجون وڏي حد تائين غيراثرائتيون هيون. تمام وڏي علائقي جي نگرانيءَ سبب هڪ اثرائتو مشن برقرار رکڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي پيو. جون 2006ع ۾ [[آمريڪي ڪانگريس]] آفريقي اتحاد جي فوج لاءِ 173 ملين آمريڪي ڊالر مختص ڪيا. [[نسل ڪشي مداخلت نيٽورڪ]] جهڙن ڪجهه ادارن گڏيل قومن يا [[نيٽو]] جي مداخلت جو مطالبو ڪيو، جيئن آفريقي اتحاد جي امن فوج کي سگهارو ڪيو وڃي يا ان جي جاءِ ورتي وڃي. گڏيل قومن فوج مقرر ڪرڻ تي غور ڪيو، پر امڪان هو ته اها گهٽ ۾ گهٽ آڪٽوبر 2007ع کان اڳ ملڪ ۾ داخل نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/News/Press/docs//2007/sc9089.doc.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070815184454/http://www.un.org/News/Press/docs/2007/sc9089.doc.htm|url-status=dead |archive-date=15 August 2007 |title=Security Council Authorises Deployment of United Nations-African Union 'Hybrid' Peace Operation in Bid To Resolve Darfur Conflict |publisher=United Nations |access-date=26 November 2012}}</ref> گهٽ مالي وسيلن ۽ ناقص سازوسامان واري آفريقي اتحاد جي مشن جو مدو 31 ڊسمبر 2006ع تي ختم ٿيڻو هو، پر ان کي 30 جون 2007ع تائين وڌايو ويو ۽ آڪٽوبر 2007ع ۾ [[دارفور ۾ گڏيل قومن ۽ آفريقي اتحاد جو مشن]] سان ضم ڪيو ويو. جولاءِ 2009ع ۾ آفريقي اتحاد [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] سان سهڪار ختم ڪري ڇڏيو ۽ سوڊان جي اڳواڻ [[عمر البشير]] خلاف جاري ڪيل بين الاقوامي گرفتاري وارنٽ کي مڃڻ کان انڪار ڪيو؛ البشير تي 2008ع ۾ [[جنگي ڏوهه|جنگي ڏوهن]] جا الزام لڳايا ويا هئا.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8134718.stm |work=BBC News |title=African move on Bashir dismissed |date=5 July 2009 |access-date=23 April 2010 |archive-date=25 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161225224733/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8134718.stm |url-status=live }}</ref> آفريقي ۽ غيرآفريقي طاقتن جي تمام گهڻن مفادن سبب آفريقي اتحاد کي [[ڏکڻ سوڊان]] جي آزاديءَ بابت ڳالهين ۽ ٺاهه واري عمل ۾ حڪمت عمليءَ وارو ڪردار ادا ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيش آئي؛ ان جو اثر اڃا تائين محدود ۽ اڻسڌريل رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Sulaiman |first=Abubkar O. |author2=Agoha, Ifeanyi Chuckwu |title=South Sudan Negotiated Independence: A Critique of African Union's Role |journal=European Journal of Sustainable Development |date=1 October 2013 |volume=2 |issue=3 |pages=145–154 |doi=10.14207/ejsd.2013.v2n3p145|doi-access=free |bibcode=2013EJSD....2..145S }}</ref> ==== صوماليا ==== {{main|صوماليا ڏانهن آفريقي اتحاد جو مشن}} [[File:AMISOM Kismayo Advance 15 (8049962361).jpg|thumb|2012ع ۾ صوماليا جي [[ڪسمائيو]] ڀرسان ڪينيائي سپاهي ۽ صومالي حڪومت سان اتحادي مليشيا [[راس ڪمبوني بريگيڊون|راس ڪمبوني بريگيڊن]] جا ويڙهاڪ]] 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان 2000ع تائين [[صوماليا]] ۾ ڪا ڪارائتي مرڪزي حڪومت موجود نه هئي. [[سياد بري]] جي حڪومت جي زوال کان پوءِ شروع ٿيل [[صومالي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] ختم ڪرڻ لاءِ ڪيترن سالن جي امن ڳالهين کان پوءِ 2006ع ۾ هڪ امن معاهدو ٿيو. تنهن هوندي به، نئين حڪومت کي لڳ ڀڳ ترت ٻيهر تشدد جو خطرو پيش آيو. فيبروري 2007ع ۾ آفريقي اتحاد ۽ يورپي اتحاد گڏجي [[صوماليا ۾ آفريقي اتحاد جو مشن (2007ع–هاڻوڪو)|صوماليا ۾ آفريقي اتحاد جو مشن]] قائم ڪيو. ان مشن جو مقصد اهڙو بنياد پيدا ڪرڻ هو، جنهن وسيلي صوماليا جي سڀ کان وڌيڪ لاچار ماڻهن کي امداد ملي سگهي ۽ علائقي ۾ امن برقرار رهي. ان جي ذميوارين ۾ وفاقي ادارن جي حفاظت کان وٺي انساني امداد جي ڪاررواين کي سهولت ڏيڻ تائين ڪيترائي ڪم شامل هئا. آفريقي اتحاد جي مخالفت ڪندڙ ڌرين مان سڀ کان اهم اسلامي انتهاپسند گروهه [[الشباب]] هو.<ref name=":3">{{Cite journal |last=Anderson |first=Noel |date=2014 |title=Peacekeepers Fighting a Counterinsurgency Campaign: A Net Assessment of the African Union Mission in Somalia |url=https://archive.org/details/sim_studies-in-conflict-and-terrorism_2014-11_37_11/page/936 |journal=Studies in Conflict and Terrorism |volume=37 |issue=11 |pages=936–954 |doi=10.1080/1057610X.2014.952260 |s2cid=109822861 }}</ref> حڪومت جي فوجي بنياد کي عارضي طور سگهارو ڪرڻ لاءِ مارچ 2007ع کان آفريقي اتحاد جا سپاهي [[مقديشو]] پهچڻ شروع ٿيا. اهي هڪ اهڙي امن فوج جو حصو هئا، جنهن جو انگ آفريقي اتحاد آخرڪار 8,000 تائين پهچائڻ جو ارادو رکيو هو.<ref name="bbc2115736">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2115736.stm |work=BBC News |title=African Union replaces dictators' club |date=8 July 2002 |access-date=23 April 2010 |first=Paul |last=Reynolds |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601025542/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2115736.stm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live}}</ref> آفريقي اتحاد پاران گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل کان ايريٽريا تي پابنديون لاڳو ڪرڻ جي مطالبي کان پوءِ، ايريٽريا 20 نومبر 2009ع تي آفريقي اتحاد وٽ پنهنجا سفير واپس گهرائي ورتا.<ref>[http://www.afrol.com/articles/10577 Afro News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824072414/http://www.afrol.com/articles/10577 |date=24 August 2011 }} ''Eritrea breaks with African Union'', 20 November 2009.</ref> ايريٽريا تي الزام هو ته اهو صومالي اسلام پسندن جي مدد ڪري رهيو هو، جيڪي صوماليا جي بين الاقوامي طور مڃيل حڪومت [[صوماليا جي عبوري وفاقي حڪومت]] جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا؛ اها حڪومت آفريقي اتحاد ۾ صوماليا جي سيٽ جي نمائندگي ڪندي هئي.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8064939.stm "AU calls for sanctions on Eritrea"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107104635/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8064939.stm |date=7 November 2017 }} BBC.co.uk 23 May 2009. Retrieved 23 May 2009.</ref> 22 ڊسمبر 2009ع تي گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 1907|قرارداد 1907]] منظور ڪئي، جنهن تحت ايريٽريا تي هٿيارن جي پابندي، ايريٽريائي اڳواڻن تي سفر جون پابنديون ۽ ايريٽريائي عملدارن جي اثاثن کي منجمد ڪيو ويو. ايريٽريا قرارداد تي سخت تنقيد ڪئي. جنوري 2011ع ۾ ايريٽريا اديس ابابا ۾ آفريقي اتحاد وٽ پنهنجو مشن ٻيهر قائم ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/201101210166.html |title=Eritrea: Nation Appoints AU Envoy in Ethiopia |date=20 January 2011 |access-date=9 May 2011 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134439/http://allafrica.com/stories/201101210166.html |url-status=live }}</ref> 2011ع جي سرءُ ۾ صوماليا ۾ آفريقي اتحاد جي مشن جي فوجن، ڪينيائي ۽ ايٿوپيائي فوجن سان گڏجي، [[الشباب]] خلاف حملا شروع ڪيا. انهن حملن دوران آفريقي اتحاد جي مشن جون فوجون صوماليا جي گاديءَ واري شهر [[مقديشو]] سميت ڪيترائي اهم شهر ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيون. سيپٽمبر 2013ع ۾ سياسي سائنسدان ايٿن بوئنو ڊي ميسڪيتا دليل ڏنو ته صوماليا ۾ آفريقي اتحاد جي مشن جي مدد سان ”الشباب لاءِ پنهنجي اڳوڻن مضبوط ڳڙهن، خاص طور ڏکڻ صوماليا ۾، علائقو سنڀالي رکڻ لڳ ڀڳ ناممڪن بڻجي ويو“. جيتوڻيڪ علائقي ۾ امن ڏانهن وڏي اڳڀرائي ٿي، پر آفريقي اتحاد جي فوجن تي اڃا به باقاعدي حملا ٿيندا رهيا. صوماليا ۾ آفريقي اتحاد جو مشن اثرائتو هجڻ باوجود سخت مالي کوٽ جو شڪار رهيو ۽ ڪيترين فوجن وٽ گهربل وسيلا موجود نه هئا. انساني امداد ۽ فوجن جي جوڙجڪ لاءِ رقم اڪثر ضرورت کان گهڻي گهٽ مختص ڪئي ويندي هئي.<ref name=":3" /> ==== انجوان، ڪوموروس ==== {{main|2008ع انجوان تي چڙهائي}} 2008ع ۾ آفريقي اتحاد ۽ [[ڪوموروس]] جي فوجن [[انجوان]] تي ڪامياب چڙهائي ڪري پاڻمرادو صدر قرار ڏيندڙ [[محمد بڪر]] کي روڪيو، جنهن جي 2007ع واري ٻيهر چونڊ کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو هو.<ref name="web.archive.org">{{cite web |title=African Union forces seek rebel leader |url=http://www.france24.com/en/20080325-comoros-anjouan-battle-bacar-african-union-first-day%26navi%3DMONDE |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415055355/http://www.france24.com/en/20080325-comoros-anjouan-battle-bacar-african-union-first-day%26navi%3DMONDE |url-status=dead |archive-date=15 April 2008 |website=France 24 |access-date=4 September 2018}}</ref> چڙهائيءَ کان اڳ فرانس تنزانيائي فوجن جي منتقليءَ ۾ مدد ڪئي، پر تڪرار ۾ فرانس جي ڪردار تي سوال اٿيا، جڏهن هڪ فرانسيسي پوليس هيليڪاپٽر تي شڪ ڪيو ويو ته اهو بڪر کي ڳجهي نموني فرانسيسي جلاوطنيءَ ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو.<ref>{{cite news |title=Comoros anger over chopper crash |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7306986.stm |website=BBC News |date=20 March 2008 |access-date=4 September 2018 |archive-date=23 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080323180728/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7306986.stm |url-status=live }}</ref> فوجن جي پهرين لهر 25 مارچ تي انجوان جي خليج ۾ لٿي ۽ جلد ئي [[اواني]] جي هوائي اڏي تي قبضو ڪري ورتائين؛ سندن آخري مقصد بڪر کي ڳولڻ ۽ عهدي تان هٽائڻ هو.<ref name="web.archive.org"/> ساڳئي ڏينهن هوائي اڏي، گاديءَ واري شهر ۽ ٻئي وڏي شهر تي قبضو ڪيو ويو، جڏهن ته صدارتي محل خالي مليو.<ref>{{cite news |title=Battles on Comoros rebel island |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7312031.stm |website=BBC News |date=25 March 2008 |access-date=4 September 2018 |archive-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080331010358/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7312031.stm |url-status=live }}</ref> بڪر فرار ٿي فرانس ۾ پناهه گهري. ڪوموروس جي حڪومت سندس واپسيءَ جو مطالبو ڪيو ته جيئن سندس مستقبل بابت فيصلو ڪري سگهجي.<ref>{{cite news |title=Comoran rebel seeks French asylum |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7315744.stm |website=BBC News |date=27 March 2008 |access-date=4 September 2018 |archive-date=28 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328232824/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7315744.stm |url-status=live }}</ref> مارچ جي آخر تائين بڪر جا ڪيترائي اهم ساٿي گرفتار ڪيا ويا، جن ۾ [[ڪعبي اليچروتو محمد]] ۽ [[ابراهيم خليدي]] شامل هئا. 15 مئي تي بڪر جي پناهه واري درخواست رد ڪئي وئي، ڇاڪاڻ ته فرانس ڪوموروس جي حڪومت جي مطالبي سان سهڪار ڪرڻ تي راضي ٿي ويو.<ref>{{cite news |title=Comoran rebel asylum plea refused |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7402921.stm |website=BBC News |date=15 May 2008 |access-date=4 September 2018 |archive-date=28 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170501/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7402921.stm |url-status=live }}</ref> 29 جون جي چونڊن ۾ [[موسى توئبو]] صدر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Toybou confirmed Anjouan president |url=http://www.afrol.com/articles/29696 |website=Afrol News |access-date=4 September 2018 |archive-date=4 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180904120957/http://www.afrol.com/articles/29696 |url-status=live }}</ref> === هاڻوڪا مسئلا === آفريقي اتحاد کي ڪيترن ئي چئلينجن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، جن ۾ صحت جا مسئلا، جهڙوڪ [[مليريا]] ۽ [[ايڊز/ايڇ آءِ وي]] جي وبا خلاف جنگ؛ سياسي مسئلا، جهڙوڪ غيرجمهوري حڪومتن سان منهن ڏيڻ ۽ ڪيترين گهرو ويڙهن ۾ وچٿري ڪرڻ؛ اقتصادي مسئلا، جهڙوڪ لکين غريب ۽ اڻپڙهيل آفريقين جي [[انساني ترقياتي اشاري|زندگيءَ جي معيار]] کي بهتر ڪرڻ؛ ماحولياتي مسئلا، جهڙوڪ بار بار ايندڙ ڏڪار، [[ريگستانيت]] ۽ ماحولياتي [[پائيداري]] جي کوٽ؛ ۽ [[بين الاقوامي قانون|قانوني]] مسئلا، جهڙوڪ [[اولهه صحارا جي قانوني حيثيت]] شامل آهن. ==== بدعنواني ==== آفريقي اتحاد جي بدعنواني مخالف صلاحڪاري بورڊ جي ميمبر ڊينيئل باتيدام اهو چوندي استعيفا ڏني ته تنظيم ۾ ”ڪيترين ئي بيقاعدگين“ موجود آهن ۽ بدعنوانيءَ بابت ”ساڳيا مسئلا وري وري سامهون اچن ٿا“. آفريقي اتحاد سندس استعيفا ترت قبول ڪئي. باتيدام چيو ته اهو ان ڳالهه جي نشاني آهي ته بدعنوانيءَ سان لاڳاپيل بدانتظامي ”معمول موجب جاري رهندي“.<ref>{{Cite web |url=http://en.rfi.fr/africa/20180616-official-quits-au-anti-corruption-body-over-multiple-irregularities-african-union |title=Official quits AU anti-corruption body over 'multiple irregularities' |date=2018-06-23 |website=[[ريڊيو فرانس انٽرنيشنل]] |language=en-GB |access-date=2019-01-31 |archive-date=1 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190201013519/http://en.rfi.fr/africa/20180616-official-quits-au-anti-corruption-body-over-multiple-irregularities-african-union |url-status=live }}</ref> 12 مارچ 2020ع تي شايع ٿيل هڪ رپورٽ ۾ آفريقي اتحاد جي عملي الزام لڳايو ته ڪميشن جو چيئرمين [[موسى فقي محمد]] بدعنواني ۽ پنهنجا نوازڻ ۾ ملوث هو ۽ هڪ اهڙو ”مافيا طرز جو گروهه“ هلائي رهيو هو، جيڪو بنا ڪنهن سزا جي ڪم ڪندو هو.<ref>{{cite news|url=https://mg.co.za/article/2020-03-12-exclusive-a-mafia-style-cartel-is-running-the-african-union-claim-staff/|title=Exclusive: A 'mafia-style' cartel is running the African Union, claim staff|date=12 March 2020|access-date=15 March 2020|archive-date=20 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920100318/https://mg.co.za/article/2020-03-12-exclusive-a-mafia-style-cartel-is-running-the-african-union-claim-staff/|url-status=live}}</ref> اهي الزام ڏکڻ آفريقي اخبار ''[[ميل اينڊ گارڊين]]'' کي لِيڪ ٿيل هڪ يادداشت ۾ شامل هئا. ان کان اڳ 2018ع جي آخر ۾ جنسي هراسانيءَ جا الزام پڻ سامهون آيا هئا. ==== لبيا بحران ==== 2011ع ۾ جڏهن لبيا ۾ تڪرار شروع ٿيو ته شروعاتي طور آفريقي اتحاد تي تنقيد ڪئي وئي ته هن تڪرار جي وڌڻ کي روڪڻ لاءِ تمام گهٽ ڪم ڪيو. ان کان سواءِ آفريقي اتحاد ڪنهن هڪ ڌر جي حمايت ڪرڻ کان به هٻڪندو رهيو. اهو واضح نه هو ته آفريقي اتحاد لبيا جي حڪومت جي حمايت ڪري رهيو هو يا باغين جي. اهو ان وقت ٿيو، جڏهن لبيا جي حڪومت جي ميمبرن خلاف انساني حقن جون ڪيتريون ڀڃڪڙيون ٿي رهيون هيون. پوءِ اهو سمجهيو ويو ته آفريقي اتحاد جي هٻڪ جو سبب ان جي محدود صلاحيت ۽ جمهوري سڌارن ۾ اثرائتي نموني شامل ٿيڻ جي اڻاهلي هئي.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Hove |first=Mediel |date=May 2017 |title=Post-Gaddafi Libya and the African Union: Challenges and the Road to Sustainable Peace. |journal=Journal of Asian and African Studies |volume=52 |issue=3 |pages=271–286 |doi=10.1177/0021909615583366 |s2cid=147689749 }}</ref> آفريقي اتحاد [[2011ع لبيا گهرو ويڙهه]] جي شروعاتي مرحلن ۾ وچٿري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ جنگبندي ڪرائڻ لاءِ پنجن صدرن تي ٻڌل هڪ ''ايڊهاڪ'' ڪميٽي قائم ڪئي. ان ۾ [[ڪانگو جمهوريه]] جو صدر [[ڊينس ساسو نگيسو]]، [[مالي]] جو صدر [[امادو توماني توري]]، [[موريتانيا]] جو صدر [[محمد ولد عبدالعزيز]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] جو صدر [[جيڪب زوما]] ۽ [[يوگنڊا]] جو صدر [[يووري موسيويني]] شامل هئا.<ref>{{cite news |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?sec=nation&file=/2011/3/21/nation/8313696 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321192206/http://www.thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2011%2F3%2F21%2Fnation%2F8313696&sec=nation |url-status=dead |archive-date=21 March 2011 |work=The Star |title=African Union urges restraint on both sides |date=21 March 2011 |access-date=5 July 2011}}</ref> تنهن هوندي به، مارچ 2011ع ۾ [[نيٽو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[2011ع لبيا ۾ فوجي مداخلت|فوجي مداخلت]] شروع ٿيڻ سبب ڪميٽي [[عظيم سوشلسٽ عوامي لبيا عرب جماهيريا|لبيا]] وڃي لبيا جي اڳواڻ [[معمر قذافي]] سان ملاقات نه ڪري سگهي.<ref>{{cite news |url=http://www.monitor.co.ug/News/National/-/688334/1129850/-/c3uoa3z/-/ |work=[[ڊيلي مانيٽر]] |title=Kutesa, AU blocked from entering Libya |date=21 March 2011 |access-date=21 March 2011 |first=Emmanuel |last=Mulondo |archive-date=24 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324202855/http://www.monitor.co.ug/News/National/-/688334/1129850/-/c3uoa3z/- |url-status=live }}</ref> هڪ اداري طور آفريقي اتحاد گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي لبيا مٿان [[اڏام ممنوع علائقو]] قائم ڪرڻ واري فيصلي سان سخت اختلاف ڪيو،<ref>{{cite web |url=http://www.sudantribune.com/NAfrican-Union-demands-end-to,38339 |title=African Union demands end to military strikes on Libya, skips Paris meeting |website=Sudan Tribune |date=19 March 2011 |access-date=21 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321212338/http://www.sudantribune.com/NAfrican-Union-demands-end-to%2C38339 |archive-date=21 March 2011 |url-status=dead}}</ref> جيتوڻيڪ [[بوٽسوانا]]،<ref>{{cite news |url=http://www.mmegi.bw/index.php?sid=1&aid=1909&dir=2011/March/Wednesday23 |date=23 March 2011 |access-date=5 April 2011 |title=Khama supports no-fly zone on Libya |work=Mmegi |first=Baboki |last=Kayawe |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125203025/http://mmegi.bw/index.php?sid=1&aid=1909&dir=2011%2FMarch%2FWednesday23 |url-status=dead }}</ref> [[گيبون]]،<ref>{{cite news |url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201131720311168561.html |publisher=Al Jazeera |date=18 March 2011 |access-date=18 March 2011 |title=UN authorises no-fly zone over Libya |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318102654/http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201131720311168561.html |archive-date=18 March 2011 |url-status=live}}</ref> [[زامبيا]]<ref>{{cite news |url=http://www.postzambia.com/post-read_article.php?articleId=19332 |work=The Post |date=27 March 2011 |access-date=5 April 2011 |title=Rupiah backs action against Libya |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911072915/http://www.postzambia.com/post-read_article.php?articleId=19332 |archive-date=11 September 2012}}</ref> ۽ ڪجهه ٻين ميمبر رياستن [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قرارداد 1973|قرارداد]] جي حمايت ڪئي. آگسٽ 2011ع ۾ [[2011ع طرابلس جي جنگ]] ۾ قذافيءَ جي شڪست کان پوءِ، جيڪا جنگ جي فيصلائتي لڙائي هئي، [[عرب ليگ]] چونڊن تائين قذافي مخالف [[قومي عبوري ڪائونسل]] کي ملڪ جي جائز حڪومت طور تسليم ڪرڻ لاءِ ووٽ ڏنو.<ref>{{cite news |url=http://www.rttnews.com/Content/GeneralNews.aspx?Id=1700187&SM=1 |archive-url=https://archive.today/20120604155833/http://www.rttnews.com/Content/GeneralNews.aspx?Id=1700187&SM=1 |url-status=dead |archive-date=4 June 2012 |agency=RTTNews |date=25 August 2011 |access-date=25 August 2011 |title=Arab League Recognizes Libyan Rebel Council}}</ref> ڪائونسل کي آفريقي اتحاد جي ڪيترين ميمبر رياستن، جن ۾ عرب ليگ جون ٻه ميمبر رياستون پڻ شامل هيون، تسليم ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.seattlepi.com/news/article/Tunis-recognizes-Libyan-rebels-as-country-s-rep-2134144.php |work=Seattle Post-Intelligencer |title=Tunis recognizes Libyan rebels as country's rep |date=20 August 2011 |access-date=20 August 2011 |archive-date=8 December 2011 |archive-url=http://web.archive.bibalex.org/web/20111208121407/http://www.seattlepi.com/news/article/Tunis-recognizes-Libyan-rebels-as-country-s-rep-2134144.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt recognises Libya rebel government |url=http://www.thenewage.co.za/26532-1019-53-Egypt_recognises_Libya_rebel_government |access-date=22 August 2011 |newspaper=[[دي نيو ايج]] |location=South Africa |date=22 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308203558/http://www.thenewage.co.za/26532-1019-53-Egypt_recognises_Libya_rebel_government |archive-date=8 March 2012}}</ref> تنهن هوندي به، آفريقي اتحاد جي [[امن ۽ سلامتي ڪائونسل]] 26 آگسٽ 2011ع تي ڪائونسل کي تسليم نه ڪرڻ لاءِ ووٽ ڏنو ۽ جنگبندي ۽ ٻنهي ڌرين جي شموليت سان قومي [[اتحادي حڪومت]] قائم ڪرڻ تي زور ڏنو.<ref>{{cite news |first=Barry |last=Malone |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Aug-26/AU-wont-recognise-Libyan-rebel-council-diplomats.ashx#axzz1W9KDcooQ |work=The Daily Star |date=26 August 2011 |access-date=26 August 2011 |title=AU won't recognise Libyan rebel council: diplomats |archive-date=28 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828030422/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2011/Aug-26/AU-wont-recognise-Libyan-rebel-council-diplomats.ashx#axzz1W9KDcooQ |url-status=live }}</ref> [[ايٿوپيا]]، [[نائيجيريا]] ۽ [[روانڊا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آفريقي اتحاد جي ڪيترين ميمبر رياستن مطالبو ڪيو ته آفريقي اتحاد [[قومي عبوري ڪائونسل]] کي لبيا جي عبوري حڪومتي اختيار طور تسليم ڪري،<ref>{{cite news |url=http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=304812 |agency=NOW Lebanon |date=24 August 2011 |access-date=24 August 2011 |title=Ethiopia recognizes Libyan rebels|archive-url=https://archive.today/20120604155753/http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=304812|archive-date=4 June 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |agency=Afrique en ligne |url=http://www.afriquejet.com/libya-ntc-national-transitional-council-in-libya-2011082721212.html |date=27 August 2011 |access-date=27 August 2011 |title=Libya-NTC: National Transitional Council in Libya |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117145429/http://www.afriquejet.com/libya-ntc-national-transitional-council-in-libya-2011082721212.html |archive-date=17 January 2012}}</ref> ۽ آفريقي اتحاد جي ڪيترين ٻين ميمبر رياستن امن ۽ سلامتي ڪائونسل جي فيصلي باوجود قومي عبوري ڪائونسل کي تسليم ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-2025/ |title=Chad recognises rebel council as only legitimate authority in neighbouring Libya |date=24 August 2011 |publisher=Al Jazeera |access-date=24 August 2011 |archive-date=24 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110824202426/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-2025 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |date=27 August 2011 |access-date=27 August 2011 |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-rebels-recognition-idUSTRE77Q1ME20110827 |title=Benin recognize Libyan rebels |work=[[رائٽرز]] |archive-date=26 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120726144805/http://www.reuters.com/article/2011/08/27/us-libya-rebels-recognition-idUSTRE77Q1ME20110827 |url-status=live }}</ref> پر [[الجزائر]]<ref>{{cite news |url=http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=305666 |agency=NOW Lebanon |date=26 August 2011 |access-date=26 August 2011 |title=Algeria declines to recognize Libyan rebels|archive-url=https://archive.today/20120604155753/http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=305666|archive-date=4 June 2012|url-status=dead}}</ref> ۽ [[زمبابوي]]<ref>{{cite news |url=http://www.thezimbabwean.co.uk/news/africa/52122/libyan-envoy-to-zimbabwe-expelled.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826131311/http://www.thezimbabwean.co.uk/news/africa/52122/libyan-envoy-to-zimbabwe-expelled.html|url-status=dead |archive-date=26 August 2011 |work=The Zimbabwean |title=Libyan envoy to Zimbabwe expelled for burning flag |date=26 August 2011 |access-date=26 August 2011}}</ref> چيو ته اهي قومي عبوري ڪائونسل کي تسليم نه ڪندا، جڏهن ته [[ڏکڻ آفريڪا]] پڻ خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite news |url=http://mg.co.za/article/2011-08-26-libya-how-sa-stood-firm-on-money-for-rebels/ |agency=Mail & Globe Online |date=26 August 2011 |access-date=27 August 2011 |title=Libya: How SA stood firm on money for rebels |archive-date=8 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110908051747/http://mg.co.za/article/2011-08-26-libya-how-sa-stood-firm-on-money-for-rebels |url-status=live }}</ref> 20 سيپٽمبر 2011ع تي آفريقي اتحاد سرڪاري طور [[قومي عبوري ڪائونسل]] کي [[لبيا]] جي جائز نمائندي طور تسليم ڪيو.<ref>{{cite news |title=African Union officially recognises Libya's new leadership |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h2NflCTWlrw96Cs-Ts7A7Xcem2dA?docId=CNG.a8a1185f4a08d2928999ea8643dc5bd9.501|archive-url=https://web.archive.org/web/20111120184724/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h2NflCTWlrw96Cs-Ts7A7Xcem2dA?docId=CNG.a8a1185f4a08d2928999ea8643dc5bd9.501|url-status=dead |archive-date=20 November 2011}}</ref> قذافيءَ کان پوءِ واري لبيا بابت آفريقي اتحاد جو خيال آهي ته تڪرار جي شروعات وقت اثرائتو حصو نه وٺڻ باوجود ملڪ ڏانهن ان جي اڃا به اهم ذميواري آهي. جيتوڻيڪ آفريقي اتحاد امن برقرار رکڻ لاءِ موجود آهي، پر اهو ڊگهي مدي وارو حل ناهي. آفريقي اتحاد موجب مقصد اهڙي پائيدار لبيا حڪومت قائم ڪرڻ آهي، جيڪا ملڪ ۾ امن کي يقيني بڻائي سگهي. لبيا ۾ ڪجهه حد تائين امن قائم ڪرڻ لاءِ آفريقي اتحاد کي اهڙين امن ڳالهين ۾ وچٿري ڪرڻي پوندي، جن جو مقصد ٺاهه ۽ اقتدار جي ورهاست بابت بندوبست حاصل ڪرڻ هجي.<ref name=":2" /> == جاگرافي == {{Main|آفريقي اتحاد جي جاگرافي}} [[File:Regions of the African Union.svg|thumb|[[آفريقي اتحاد جا علائقا]]:{{Infobox/Columns| {{legend|#66c2a5|اتر}} {{legend|#fc8d62|اولهه}} {{legend|#8da0cb|ڏکڻ}}| {{legend|#a6d854|اوڀر}} {{legend|#e78ac3|وچ}}}}]] آفريقي اتحاد جون ميمبر [[خودمختيار رياست|رياستون]] براعظمي آفريڪا جي لڳ ڀڳ سموري حصي تي پکڙيل آهن، سواءِ انهن ڪجهه علائقن جي، جيڪي اسپين جي قبضي هيٺ آهن، يعني [[سيوتا]]، [[ميليلا]] ۽ [[پينيون دي ويليز دي لا گوميرا]]. ان کان سواءِ، يورپي ملڪن جا ڪجهه ماتحت علائقا آفريڪا جي سامونڊي ٻيٽن تي واقع آهن: اسپين جا [[ڪينري ٻيٽ]] ۽ [[پلازاس دي سوبيرانيا]] جا ٻيٽ؛ فرانس جا [[مايوٽ]]، [[ري يونين]] ۽ [[هندي وڏي سمنڊ جا پکڙيل ٻيٽ]]؛ پرتگال جا [[ازورس]]، [[ماديرا]] ۽ [[سيواج ٻيٽ]]؛ ۽ برطانيا جو [[سينٽ هيلينا، اسينشن ۽ ٽرسٽن دا ڪونها]]. آفريقي اتحاد جي جاگرافي انتهائي گوناگون آهي، جنهن ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو گرم ريگستان [[صحارا]]، وسيع جهنگ، [[سوانا]] ۽ دنيا جو سڀ کان ڊگهو درياهه [[نيل درياهه|نيل]] شامل آهن. آفريقي اتحاد جي ڪل ايراضي {{convert|29922059|km2}} آهي ۽ ان جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه {{convert|24165|km}} آهي. هن ايراضيءَ جو تمام وڏو حصو براعظمي آفريڪا ۾ واقع آهي، جڏهن ته مکيه براعظم کان ٻاهر رڳو اهم علائقا [[مڊگاسڪر]] ٻيٽ، جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو [[براعظمي ٽڪرو|ننڍو براعظم]] ۽ [[ايراضيءَ موجب ٻيٽن جي فهرست|چوٿون وڏو ٻيٽ]] آهي، ۽ [[سينا اپٻيٽ]]، جيڪو جاگرافيائي طور ايشيا جو حصو آهي، شامل آهن. اهي ٻئي گڏجي ڪل ايراضيءَ جو ٻن سيڪڙو کان ٿورو گهٽ حصو بڻجن ٿا. {{Clear}} == معيشت == {{main|آفريقي اتحاد جي معيشت}} [[آفريقي براعظمي آزاد واپاري علائقو]] آفريقي اتحاد جي 55 مان 54 ملڪن وچ ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن تحت واپار 1 جنوري 2021ع کان شروع ٿيو.<ref>{{Cite web|last=Shendruk|first=Amanda|date=2020-12-31|title=The world's largest free trade area starts up on Jan. 1, 2021|url=https://qz.com/1951523/what-is-the-african-continental-free-trade-area-afcfta/|access-date=2021-01-04|website=Quartz|language=en|archive-date=4 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210104075017/https://qz.com/1951523/what-is-the-african-continental-free-trade-area-afcfta/|url-status=live}}</ref> هن رٿا جي سهائتا لاءِ [[آفريقي برآمد–درآمد بئنڪ]]، [[پين آفريقي ادائگي ۽ تصفيي وارو سرشتو]] قائم ڪيو. آفريقي اتحاد جي مستقبل وارن مقصدن ۾ [[محصولاتي اتحاد]]، [[گڏيل منڊي]]، [[مرڪزي بئنڪ]] ۽ گڏيل ڪرنسي قائم ڪرڻ شامل آهن (ڏسو: [[آفريقي زري اتحاد]])، جنهن جي نتيجي ۾ [[اقتصادي ۽ زري اتحاد]] قائم ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/3870303.stm |title=Profile: African Union |date=1 July 2006 |access-date=10 July 2006 |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20060712034155/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/3870303.stm |archive-date=12 July 2006 |url-status=live}}</ref> === اشارا === هيٺ ڏنل جدول ۾ آفريقي اتحاد جي ميمبر رياستن بابت مختلف انگ اکر ڏنا ويا آهن، جن ۾ ايراضي، آبادي، اقتصادي پيداوار ۽ آمدنيءَ جي اڻبرابريءَ سان گڏ انساني ترقي، رياستي ناپائداري، بدعنوانيءَ جي تاثر، اقتصادي آزادي، امن جي حالت، صحافت جي آزادي ۽ جمهوريت جي سطح بابت مختلف اشارا شامل آهن. {{Clear}} {| class="wikitable sortable" ! ملڪ ! [[ڪل ايراضيءَ موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|زميني ايراضي]] (ڪلوميٽر²) 2015ع<ref name="wdi">{{Cite web|url=http://databank.worldbank.org/data/home.aspx|title=The World Bank DataBank: Explore. Create. Share|website=World Bank DataBank |access-date=4 February 2017|archive-date=7 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150107162640/http://databank.worldbank.org/data/home.aspx|url-status=live}}</ref> ! [[آباديءَ موجب ملڪن جي فهرست|آبادي]] {{UN_Population|Year}}{{UN_Population|ref}} ! [[خريداري قوت جي برابريءَ موجب ملڪن جي خام ملڪي پيداوار جي فهرست|خام ملڪي پيداوار (خريداري قوت جي برابري)]] ([[گيري–خامس ڊالر|بين الاقوامي ڊالر]]) 2015ع<ref name="wdi" /> ! [[في ماڻهو خريداري قوت جي برابريءَ موجب ملڪن جي خام ملڪي پيداوار جي فهرست|في ماڻهو خام ملڪي پيداوار (خريداري قوت جي برابري)]] ([[گيري–خامس ڊالر|بين الاقوامي ڊالر]]) 2015ع<ref name="wdi" /> ! [[انساني ترقياتي اشاري|انساني ترقياتي اشارو]] 2014ع<ref name=":0">{{Cite web |url=http://report.hdr.undp.org/ |title=2015 Human Development Report |work=Human Development Report Office |access-date=4 February 2017 |archive-date=11 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211223435/http://report.hdr.undp.org/ |url-status=live }}</ref> ! [[نازڪ رياستن جو اشارو|نازڪ رياستن جو اشارو]] 2016ع<ref>{{Cite web |url=http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |title=The Fragile States Index 2016|website= The Fund for Peace|access-date=12 February 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016|archive-date=4 February 2017}}</ref> ! [[بدعنوانيءَ جي تاثر وارو اشارو|بدعنوانيءَ جي تاثر وارو اشارو]] 2016ع<ref>{{Cite news |url=http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016 |title=Corruption Perceptions Index 2016 |work=Transparency International |access-date=12 February 2017 |archive-date=30 January 2017 |archive-url=https://archive.today/20170130045244/http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016 |url-status=live }}</ref> ! [[اقتصادي آزاديءَ جو اشارو|اقتصادي آزاديءَ جو اشارو]] 2016ع<ref>{{Cite web |url=http://www.heritage.org/index/ |title=Index of Economic Freedom: Promoting Economic Opportunity and Prosperity by Country |website=www.heritage.org |access-date=12 February 2017 |archive-date=29 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629215405/http://www.heritage.org/index/ |url-status=unfit }}</ref> ! [[عالمي امن اشارو|عالمي امن اشارو]] 2016ع<ref>{{Cite web |url=http://static.visionofhumanity.org/#page/indexes/global-peace-index/2016 |title=Vision of Humanity |website=static.visionofhumanity.org |access-date=12 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213091208/http://static.visionofhumanity.org/#page/indexes/global-peace-index/2016|archive-date=13 February 2017|url-status=dead}}</ref> ! [[صحافتي آزاديءَ جو اشارو|عالمي صحافتي آزاديءَ جو اشارو]] 2016ع<ref>{{Cite news|url=https://rsf.org/en/ranking|title=2016 World Press Freedom Index |work=RSF|access-date=12 February 2017|archive-date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201195036/https://rsf.org/en/ranking|url-status=live}}</ref> ! [[جمهوريت جو اشارو|جمهوريت جو اشارو]] 2016ع<ref>{{Cite web |url=http://pages.eiu.com/rs/783-XMC-194/images/Democracy_Index_2016.pdf |title=Democracy Index 2016 |website=Economist Intelligence Unit |url-status=dead |access-date=12 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224070253/http://pages.eiu.com/rs/783-XMC-194/images/Democracy_Index_2016.pdf |archive-date=24 February 2017}}</ref> |- | {{Country|Algeria}} | 2,381,741 | {{UN_Population|Algeria}} | 548,293,085,686 | 13,823 | 0.736 | 78.3 | 34 | 50.06 | 2.21 | 41.69 | 3.56 |- | {{Country|Angola}} | 1,246,700 | {{UN_Population|Angola}} | 173,593,223,667 | 6,938 | 0.532 | 90.5 | 18 | 48.94 | 2.14 | 39.89 | 3.40 |- | {{Country|Benin}} | 112,760 | {{UN_Population|Benin}} | 21,016,184,357 | 1,932 | 0.48 | 78.9 | 36 | 59.31 | 2.00 | 28.97 | 5.67 |- | {{Country|Botswana}} | 566,730 | {{UN_Population|Botswana}} | 33,657,545,969 | 14,876 | 0.698 | 63.5 | 60 | 71.07 | 1.64 | 22.91 | 7.87 |- | {{Country|Burkina Faso}} | 273,600 | {{UN_Population|Burkina Faso}} | 28,840,666,622 | 1,593 | 0.402 | 89.4 | 42 | 59.09 | 2.06 | 22.66 | 4.70 |- | {{Country|Burundi}} | 25,680 | {{UN_Population|Burundi}} | 7,634,578,343 | 300 | 0.4 | 100.7 | 20 | 53.91 | 2.50 | 54.10 | 2.40 |- | {{Country|Cape Verde}} | 4,030 | {{UN_Population|Cape Verde}} | 3,205,197,585 | 6,158 | 0.646 | 71.5 | 59 | 66.46 | لاڳو نٿو ٿئي | 19.82 | 7.94 |- | {{Country|Cameroon}} | 472,710 | {{UN_Population|Cameroon}} | 68,302,439,597 | 2,926 | 0.512 | 97.8 | 26 | 54.18 | 2.36 | 40.53 | 3.46 |- | {{Country|Central African Republic}} | 622,980 | {{UN_Population|Central African Republic}} | 2,847,726,468 | 581 | 0.35 | 112.1 | 20 | 45.23 | 3.35 | 33.60 | 1.61 |- | {{Country|Chad}} | 1,259,200 | {{UN_Population|Chad}} | 28,686,194,920 | 2,044 | 0.392 | 110.1 | 20 | 46.33 | 2.46 | 40.59 | 1.50 |- | {{Country|Comoros}} | 1,861 | {{UN_Population|Comoros}} | 1,098,546,195 | 1,393 | 0.503 | 83.8 | 24 | 52.35 | لاڳو نٿو ٿئي | 24.33 | 3.71 |- | {{Country|Congo, Democratic Republic of the}} | 2,267,050 | {{UN_Population|Democratic Republic of the Congo}} | 56,920,935,460 | 300 | 0.433 | | 21 | 46.38 | 3.11 | 50.97 | 1.93 |- | {{Country|Congo, Republic of the}} | 341,500 | {{UN_Population|Congo}} | 27,690,345,067 | 5,993 | 0.591 | 92.2 | 20 | 42.80 | 2.25 | 35.84 | 2.91 |- | {{Country|Djibouti}} | 23,180 | {{UN_Population|Djibouti}} | 2,911,406,226 | 3,279 | 0.47 | 89.7 | 30 | 55.96 | 2.29 | 70.90 | 2.83 |- | {{Country|Egypt}} | 1,010,407 | {{UN_Population|Egypt}} | 1,173,000,000,000 | 10,250 | 0.69 | 90.2 | 34 | 55.96 | 2.57 | 54.45 | 3.31 |- | {{Country|Equatorial Guinea}} | 28,050 | {{UN_Population|Equatorial Guinea}} | 32,317,928,931 | 38,243 | 0.587 | 85.2 | لاڳو نٿو ٿئي | 43.67 | 1.94 | 66.47 | 1.70 |- | {{Country|Eritrea}}<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/eritrea/ |title=Eritrea |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=4 February 2017 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121011902/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/eritrea/ |url-status=dead }}</ref> | 101,000 | {{UN_Population|Eritrea}} | 8,845,000,000^b | 600^b | 0.391 | 98.6 | 18 | 42.7 | 2.46 | 83.92 | 2.37 |- | {{Country|Eswatini}} | 17,204 | {{UN_Population|Eswatini}} | 10,452,834,007 | 8,122 | 0.531 | 87.6 | لاڳو نٿو ٿئي | 59.65 | 2.07 | 52.37 | 3.03 |- | {{Country|Ethiopia}} | 1,104,300 | {{UN_Population|Ethiopia}} | 152,057,290,468 | 1,530 | 0.442 | 97.2 | 34 | 51.52 | 2.28 | 45.13 | 3.60 |- | {{Country|Gabon}} | 257,670 | {{UN_Population|Gabon}} | 32,539,376,597 | 18,860 | 0.684 | 72 | 35 | 58.96 | 2.03 | 32.20 | 3.74 |- | {{Country|Gambia, The}} | 10,120 | {{UN_Population|Gambia}} | 3,140,820,062 | 1,578 | 0.441 | 86.8 | 26 | 57.14 | 2.09 | 46.53 | 2.91 |- | {{Country|Ghana}} | 227,540 | {{UN_Population|Ghana}} | 108,393,071,924 | 3,955 | 0.579 | 71.2 | 43 | 63.00 | 1.81 | 17.95 | 6.75 |- | {{Country|Guinea}} | 245,720 | {{UN_Population|Guinea}} | 14,316,884,358 | 1,135 | 0.411 | 103.8 | 27 | 53.33 | 2.15 | 33.08 | 3.14 |- | {{Country|Guinea-Bissau}} | 28,120 | {{UN_Population|Guinea-Bissau}} | 2,521,743,682 | 1,367 | 0.42 | 99.8 | 16 | 51.81 | 2.26 | 29.03 | 1.98 |- | {{Country|Ivory Coast}} | 318,000 | {{UN_Population|Ivory Coast}} | 74,916,780,423 | 3,300 | 0.462 | 97.9 | 34 | 60.01 | 2.28 | 30.17 | 3.81 |- | {{Country|Kenya}} | 569,140 | {{UN_Population|Kenya}} | 133,592,522,053 | 2,901 | 0.548 | 98.3 | 26 | 57.51 | 2.38 | 31.16 | 5.33 |- | {{Country|Lesotho}} | 30,360 | {{UN_Population|Lesotho}} | 5,914,437,068 | 2,770 | 0.497 | 80.9 | 39 | 50.62 | 1.94 | 28.78 | 6.59 |- | {{Country|Liberia}} | 96,320 | {{UN_Population|Liberia}} | 3,533,313,381 | 500 | 0.43 | 95.5 | 37 | 52.19 | 2.00 | 30.71 | 5.31 |- | {{Country|Libya}}<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/ |title=Libya |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=4 February 2017 |archive-date=9 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya |url-status=dead }}</ref> | 1,759,540 | {{UN_Population|Libya}} | 94,010,000,000^b | 14,900^b | 0.724 | 96.4 | 14 | لاڳو نٿو ٿئي | 3.20 | 57.89 | 2.25 |- | {{Country|Madagascar}} | 581,800 | {{UN_Population|Madagascar}} | 33,354,200,458 | 1,376 | 0.51 | 84.2 | 26 | 61.06 | 1.76 | 27.04 | 5.07 |- | {{Country|Malawi}} | 94,280 | {{UN_Population|Malawi}} | 19,137,290,349 | 1,112 | 0.445 | 87.6 | 31 | 51.8 | 1.82 | 28.12 | 5.55 |- | {{Country|Mali}} | 1,220,190 | {{UN_Population|Mali}} | 33,524,899,739 | 1,905 | 0.419 | 95.2 | 32 | 56.54 | 2.49 | 39.83 | 5.70 |- | {{Country|Mauritania}}<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mauritania/ |title=Mauritania |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=4 February 2017 |archive-date=7 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107034713/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mauritania/ |url-status=dead }}</ref> | 1,030,700 | {{UN_Population|Mauritania}} | 16,190,000,000^b | 4,400^b | 0.506 | 95.4 | 27 | 54.8 | 2.30 | 24.03 | 3.96 |- | {{Country|Mauritius}} | 2,030 | {{UN_Population|Mauritius}} | 23,817,914,134 | 18,864 | 0.777 | 43.2 | 54 | 74.73 | 1.56 | 27.69 | 8.28 |- | {{Country|Morocco}} | 446,300 | {{UN_Population|Morocco}} | 257,398,957,178 | 7,365 | 0.628 | 74.2 | 37 | 61.27 | 2.09 | 42.64 | 4.77 |- | {{Country|Mozambique}} | 786,380 | {{UN_Population|Mozambique}} | 31,326,751,237 | 1,120 | 0.416 | 87.8 | 27 | 53.19 | 1.96 | 30.25 | 4.02 |- | {{Country|Namibia}} | 823,290 | {{UN_Population|Namibia}} | 24,043,436,006 | 9,778 | 0.628 | 71.1 | 52 | 61.85 | 1.87 | 15.15 | 6.31 |- | {{Country|Niger}} | 1,266,700 | {{UN_Population|Niger}} | 17,857,377,171 | 897 | 0.348 | 98.4 | 35 | 54.26 | 2.24 | 24.62 | 3.96 |- | {{Country|Nigeria}} | 910,770 | {{UN_Population|Nigeria}} | 1,168,000,000,000 | 5,639 | 0.514 | 103.5 | 28 | 57.46 | 2.88 | 35.90 | 4.50 |- | {{Country|Rwanda}} | 24,670 | {{UN_Population|Rwanda}} | 19,216,033,048 | 1,655 | 0.483 | 91.3 | 54 | 63.07 | 2.32 | 54.61 | 3.07 |- | {{Country|São Tomé and Príncipe}} | 960 | {{UN_Population|Sao Tome and Principe}} | 575,391,345 | 3,023 | 0.555 | 72.9 | 46 | 56.71 | لاڳو نٿو ٿئي | لاڳو نٿو ٿئي | لاڳو نٿو ٿئي |- | {{Country|Senegal}} | 192,530 | {{UN_Population|Senegal}} | 34,398,281,018 | 2,274 | 0.466 | 83.6 | 45 | 58.09 | 1.98 | 27.99 | 6.21 |- | {{Country|Seychelles}} | 460 | {{UN_Population|Seychelles}} | 2,384,515,771 | 25,525 | 0.772 | 60.2 | لاڳو نٿو ٿئي | 62.2 | لاڳو نٿو ٿئي | 30.60 | لاڳو نٿو ٿئي |- | {{Country|Sierra Leone}} | 72,180 | {{UN_Population|Sierra Leone}} | 9,511,431,824 | 1,474 | 0.413 | 91 | 30 | 52.31 | 1.81 | 29.94 | 4.55 |- | {{Country|Somalia}}<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia/ |title=Somalia |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=4 February 2017 |archive-date=1 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140701190026/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html |url-status=dead }}</ref> | 627,340 | {{UN_Population|Somalia}} | 5,900,000,000^c | 600^c | لاڳو نٿو ٿئي | 114 | 10 | لاڳو نٿو ٿئي | 3.41 | 65.35 | لاڳو نٿو ٿئي |- | {{Country|South Africa}} | 1,213,090 | {{UN_Population|South Africa}} | 742,461,000,000 | 12,393 | 0.666 | 69.9 | 45 | 61.9 | 2.32 | 21.92 | 7.41 |- | {{Country|South Sudan}} | 619,745 | {{UN_Population|South Sudan}} | 21,484,823,398 | 1,741 | 0.467 | 113.8 | 11 | لاڳو نٿو ٿئي | 3.59 | 44.87 | لاڳو نٿو ٿئي |- | {{Country|Sudan}} | 1,886,086 | {{UN_Population|Sudan}} | 165,813,461,495 | 4,121 | 0.479 | 111.5 | 14 | لاڳو نٿو ٿئي | 3.27 | 72.53 | 2.37 |- | {{Country|Tanzania}} | 885,800 | {{UN_Population|United Republic of Tanzania}} | 130,297,806,032 | 2,510 | 0.521 | 81.8 | 32 | 58.46 | 1.90 | 28.65 | 5.76 |- | {{Country|Togo}} | 54,390 | {{UN_Population|Togo}} | 10,018,697,437 | 1,372 | 0.484 | 85.8 | 32 | 53.64 | 1.95 | 30.31 | 3.32 |- | {{Country|Tunisia}} | 155,360 | {{UN_Population|Tunisia}} | 121,200,025,401 | 10,770 | 0.721 | 74.6 | 41 | 57.55 | 1.95 | 31.60 | 6.40 |- | {{Country|Uganda}} | 200,520 | {{UN_Population|Uganda}} | 67,856,334,117 | 1,738 | 0.483 | 97.7 | 25 | 59.26 | 2.15 | 32.58 | 5.26 |- | {{Country|Sahrawi Arab Democratic Republic}}<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wi.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612210735/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wi.html |url-status=dead |archive-date=12 June 2007 |title=Western Sahara |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |publisher=[[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] |access-date=4 February 2017}}</ref> | 266,000 | {{UN_Population|Western Sahara}} | 906,500,000^d | 2,500^d | لاڳو نٿو ٿئي | لاڳو نٿو ٿئي | لاڳو نٿو ٿئي | لاڳو نٿو ٿئي | لاڳو نٿو ٿئي | لاڳو نٿو ٿئي | لاڳو نٿو ٿئي |- | {{Country|Zambia}} | 743,390 | {{UN_Population|Zambia}} | 58,400,082,027 | 3,602 | 0.586 | 86.3 | 38 | 58.79 | 1.78 | 35.08 | 5.99 |- | {{Country|Zimbabwe}} | 386,850 | {{UN_Population|Zimbabwe}} | 26,180,942,292 | 500 | 0.509 | 100.5 | 22 | 38.23 | 2.32 | 40.41 | 3.05 |- | '''{{noflag|آفريقي اتحاد}}''' | 30,370,000 | {{UN_Population|Africa}} | 5,457,724,064,668 | 4,602 | 0.524^d | 88.99^d | 31.51^d | 55.55^d | 2.27 | 37.89 | 4.30 |- ! ملڪ ! [[ڪل ايراضيءَ موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|زميني ايراضي]] (ڪلوميٽر²) 2015ع ! [[آباديءَ موجب ملڪن جي فهرست|آبادي]] {{UN_Population|Year}} ! [[خريداري قوت جي برابريءَ موجب ملڪن جي خام ملڪي پيداوار جي فهرست|خام ملڪي پيداوار (خريداري قوت جي برابري)]] ([[گيري–خامس ڊالر|بين الاقوامي ڊالر]]) 2015ع ! [[في ماڻهو خريداري قوت جي برابريءَ موجب ملڪن جي خام ملڪي پيداوار جي فهرست|في ماڻهو خام ملڪي پيداوار (خريداري قوت جي برابري)]] ([[گيري–خامس ڊالر|بين الاقوامي ڊالر]]) 2015ع ! [[انساني ترقياتي اشاري|انساني ترقياتي اشارو]] 2014ع ! [[نازڪ رياستن جو اشارو|نازڪ رياستن جو اشارو]] 2016ع ! [[بدعنوانيءَ جي تاثر وارو اشارو|بدعنوانيءَ جي تاثر وارو اشارو]] 2016ع ! [[اقتصادي آزاديءَ جو اشارو|اقتصادي آزاديءَ جو اشارو]] 2016ع ! [[عالمي امن اشارو|عالمي امن اشارو]] 2016ع ! [[سرحدن کان سواءِ رپورٽر|عالمي صحافتي آزاديءَ جو اشارو]] 2016ع ! [[جمهوريت جو اشارو|جمهوريت جو اشارو]] 2016ع |} ^a 2016ع جا ٻاهريان انگ اکر. ^b 2015ع جا ٻاهريان انگ اکر. ^c 2014ع جا ٻاهريان انگ اکر. ^d اشارن 1 کان 3 لاءِ آفريقي اتحاد جو مجموعو استعمال ڪيو ويو؛ اشاري 4 لاءِ آفريقي اتحاد جي وزن ڏنل سراسري، جڏهن ته اشارن 5 کان 12 لاءِ بنا وزن واري سراسري استعمال ڪئي وئي. == آدمشماري == {{main|آفريڪا جي آدمشماري|آفريقي اتحاد جون ميمبر رياستون}} === آبادي === 2017ع، آفريقي اتحاد جي ڪل آبادي 1.25 ارب کان وڌيڪ هجڻ جو ڪاٿو لڳايو ويو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح 2.5 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite journal|last=Eloundou|first=Ngah Eric|date=December 2019|title=Private Sector Strengthening as Pillar of South Korea's Development Assistance toward Cameroon|url=https://think-asia.org/bitstream/handle/11540/11504/WEB%2019-26.pdf?sequence=1|journal=World Economic Brief|volume=9|issue=26|page=|access-date=2 May 2021|issn=2233-9140|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225222451/https://think-asia.org/bitstream/handle/11540/11504/WEB%2019-26.pdf?sequence=1|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225222451/https://think-asia.org/bitstream/handle/11540/11504/WEB%2019-26.pdf?sequence=1 |date=25 February 2021 }}</ref> === لڏپلاڻ === 2018ع ۾،<ref>{{Cite web |url=https://www.ilo.org/africa/areas-of-work/labour-migration/policy-frameworks/WCMS_671953/lang--en/index.htm |title=The AU Free Movement of Persons Protocol |date=17 February 2019 |access-date=9 March 2020 |archive-date=18 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218114854/https://www.ilo.org/africa/areas-of-work/labour-migration/policy-frameworks/WCMS_671953/lang--en/index.htm |url-status=live }}</ref> آفريقي اتحاد ماڻهن جي آزاد اچ وڃ بابت پروٽوڪول منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |last1=Phd |first1=Tshepo |last2=Sam |first2=Michael |editor-first1=Julie |editor-last1=Masiga |url=http://theconversation.com/how-the-free-movement-of-people-could-benefit-africa-92057 |title=How the free movement of people could benefit Africa |date=14 March 2018 |doi=10.64628/AAJ.ackqc3ygr |access-date=9 March 2020 |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219062812/http://theconversation.com/how-the-free-movement-of-people-could-benefit-africa-92057 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://au.int/en/pressreleases/20190611/consultative-meeting-parliamentarians-east-african-community-and-economic |title=AU protocol on free movement is a watershed moment for Africa; EALA and ECOWAS legislators' meeting kicks off |access-date=9 March 2020 |archive-date=11 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711192058/https://au.int/en/pressreleases/20190611/consultative-meeting-parliamentarians-east-african-community-and-economic |url-status=live }}</ref> هي پروٽوڪول آفريقي اتحاد ۾ شامل ملڪن وچ ۾ ماڻهن جي آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏئي ٿو. ماڻهن جي آزاد اچ وڃ، رهائش جي حق ۽ قائم ٿيڻ جي حق بابت آفريقي اقتصادي برادري قائم ڪندڙ معاهدي جي پروٽوڪول جي شق 14 ۾ پورهيتن جي آزاد اچ وڃ تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |url=https://au.int/sites/default/files/treaties/36403-treaty-protocol_on_free_movement_of_persons_in_africa_e.pdf |title=Protocol to the treaty establishing the african economic community relating to the free movement of persons, right of residence and right of establishment |access-date=9 March 2020 |archive-date=13 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313145030/https://au.int/sites/default/files/treaties/36403-treaty-protocol_on_free_movement_of_persons_in_africa_e.pdf |url-status=live }}</ref> آفريقي اتحاد وٽ آفريڪا لاءِ لڏپلاڻ پاليسيءَ جو ڍانچو پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.giz.de/en/worldwide/64184.html |title=Support to the African Union on migration and displacement |date=21 December 2017 |access-date=9 March 2020 |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804060224/https://www.giz.de/en/worldwide/64184.html |url-status=live }}</ref> ماڻهن ۽ گروهن جي جبري بي دخلي پڻ آفريقي اتحاد جي ڌيان جو هڪ اهم شعبو رهي آهي. 30 کان وڌيڪ رياستن [[ڪمپالا ڪنوينشن]] جي توثيق ڪئي آهي، جيڪو دنيا جو واحد براعظمي معاهدو آهي، جنهن جو مرڪز ملڪ اندر بي گهر ٿيل ماڻهو آهن.<ref>{{Cite web|url=https://au.int/en/treaties/african-union-convention-protection-and-assistance-internally-displaced-persons-africa|title=African Union Convention for the Protection and Assistance of Internally Displaced Persons in Africa (Kampala Convention) &#124; African Union|website=au.int|access-date=10 September 2023|archive-date=1 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801180953/https://au.int/en/treaties/african-union-convention-protection-and-assistance-internally-displaced-persons-africa|url-status=live}}</ref> 2016ع کان آفريقي اتحاد سڄي براعظم لاءِ گڏيل پاسپورٽ جاري ڪرڻ شروع ڪيا.<ref name="passport">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/07/01/the-opposite-of-brexit-african-union-launches-an-all-africa-passport/ |title=The Opposite of Brexit: African Union Launches an All-Africa Passport |last=Frugé |first=Anne |date=1 July 2016 |newspaper=[[دي واشنگٽن پوسٽ]] |access-date=7 July 2016 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705220044/https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2016/07/01/the-opposite-of-brexit-african-union-launches-an-all-africa-passport/ |url-status=live }}</ref> 2025ع تائين آزاد اچ وڃ واري پروٽوڪول تي عمل ڪرائڻ لاءِ ڪوششن ۾ واڌ آئي. گڏيل قومن وڌيڪ رياستن تي پروٽوڪول جي توثيق ڪرڻ لاءِ زور ڀريو ۽ آفريقي ملڪ جو پاسپورٽ رکندڙ هر ماڻهوءَ کي بنا ويزا سفر جي اجازت ڏيڻ تي گھانا جي ساراهه ڪئي.<ref>{{Cite web |title=Experts urge faster ratification of the AU Free Movement Protocol |url=https://www.uneca.org/stories/experts-urge-faster-ratification-of-the-au-free-movement-protocol |access-date=2025-06-08 |website=UNECA |archive-date=2025-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519022437/https://www.uneca.org/stories/experts-urge-faster-ratification-of-the-au-free-movement-protocol |url-status=dead}}</ref> === ٻوليون === {{See also|ملڪن ۽ علائقن جي سرڪاري ٻولين جي فهرست}} [[File:Africa ethnic groups 1996.jpg|thumb|آفريڪا ۾ نمائندگي رکندڙ روايتي ٻوليائي خاندانن جو نقشو (1996ع)]] آفريقي اتحاد جون سرڪاري ٻوليون عربي، انگريزي، فرانسيسي، پرتگالي، اسپيني، [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۽ ”ڪا به ٻي آفريقي ٻولي“ آهن.<ref name="au.int" /><ref name=":4" /> آفريقي اتحاد جون مکيه ڪم ڪار واريون ٻوليون انگريزي ۽ فرانسيسي آهن. پرتگالي ۽ عربي به گهٽ حد تائين استعمال ٿين ٿيون. مثال طور، [[آفريقي اتحاد جو باني دستاويز]] انگريزي، فرانسيسي ۽ عربيءَ ۾ لکيل آهي، جڏهن ته باني دستاويز ۾ ترميم ڪندڙ پروٽوڪول انگريزي، فرانسيسي ۽ پرتگاليءَ ۾ لکيل آهي. 2020ع تائين آفريقي اتحاد جي ويب سائيٽ مڪمل طور انگريزيءَ ۾، جزوي طور فرانسيسيءَ ۾ ۽ تمام ٿوري عربيءَ ۾ موجود هئي.<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://au.int/en |access-date=2023-06-28 |website=African Union |archive-date=18 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118030407/https://au.int/en/ |url-status=live }}</ref> اپريل 2019ع ۾ پرتگالي ۽ سواحلي نسخن کي ”جلد اچي رهيو آهي“ (''em breve'') جي حيثيت سان شامل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2019-04-06|title=Kiswahili |work=African Union|url=https://au.int/kiswahili|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406225637/https://au.int/kiswahili|url-status=dead|archive-date=2019-04-06|access-date=2021-05-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://au.int/portuguese|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407023106/https://au.int/portuguese|archive-date=7 April 2019|title=Portuguese |work=African Union}}</ref> آفريقي اتحاد جي باني دستاويز موجب:<ref>Article 25, Constitutive Act of the African Union.</ref> {{blockquote|اتحاد ۽ ان جي سڀني ادارن جون ڪم ڪار واريون ٻوليون، ممڪن حد تائين، آفريقي ٻوليون، عربي، انگريزي، فرانسيسي ۽ پرتگالي هونديون.}} باني دستاويز ۾ ترميم ڪندڙ پروٽوڪول 2003ع ۾ منظور ڪيو ويو، ۽ اپريل 2020ع تائين ٻن ڀاڱي ٽن جي اڪثريت لاءِ گهربل 37 مان 30 ميمبر رياستن ان جي توثيق ڪئي هئي. ان سان مٿيون متن هن ريت تبديل ٿي وڃي ها:<ref>{{Cite web|url=http://www.au.int/en/treaties/protocol-amendments-constitutive-act-african-union|title=Protocol on the Amendments to the Constitutive Act of the African Union|website=African Union |access-date=2020-04-27|archive-date=17 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617184101/http://au.int/en/treaties/protocol-amendments-constitutive-act-african-union|url-status=live}}</ref> {{blockquote|1. اتحاد ۽ ان جي سڀني ادارن جون سرڪاري ٻوليون عربي، انگريزي، فرانسيسي، پرتگالي، اسپيني، ڪِسواحلي ۽ ڪا به ٻي آفريقي ٻولي هونديون.<br /> 2. انتظامي ڪائونسل سرڪاري ٻولين کي ڪم ڪار وارين ٻولين طور استعمال ڪرڻ جو عمل ۽ عملي طريقا طئي ڪندي.}} 2001ع ۾ آفريقي اتحاد جي سرپرستيءَ هيٺ قائم ٿيل [[آفريقي ٻولين جي اڪيڊمي]]، آفريقي ماڻهن ۾ [[آفريڪا جون ٻوليون|آفريقي ٻولين]] جي استعمال ۽ بقا کي هٿي ڏئي ٿي. 2004ع ۾ موزمبيق جي [[جواڪم چيسانو]] اسيمبليءَ کي سواحليءَ ۾ خطاب ڪيو، پر کيس پنهنجي لفظن جو پاڻ ترجمو ڪرڻو پيو.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3871315.stm Swahili baffles African leaders] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111081032/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3871315.stm |date=11 January 2020 }}, ''BBC'' 6 July 2004.</ref> آفريقي اتحاد 2006ع کي آفريقي ٻولين جو سال قرار ڏنو.<ref name="Year of African Languages">{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/200606210733.html |title=Ethiopia: AU Launches 2006 As Year of African Languages |access-date=30 October 2016 |date=21 June 2006 |publisher=[[آل آفريڪا ڊاٽ ڪام]] |archive-date=24 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224234223/http://allafrica.com/stories/200606210733.html |url-status=live }}</ref><ref name="Year of African Languages 2">{{cite web |url=http://web.uct.ac.za/depts/praesa/YoAL.htm|archive-url=https://archive.today/20060923084909/http://web.uct.ac.za/depts/praesa/YoAL.htm|url-status=dead |archive-date=23 September 2006 |title=The Year of African Languages (2006) – Plan for the year of African Languages – Executive Summary |access-date=30 September 2006 |author=Project for the Study of Alternative Education in South Africa |year=2006 |publisher=Project for the Study of Alternative Education in South Africa}}</ref> 2006ع ۾ گھانا پاران [[گھانا ٻولين جو بيورو]] قائم ڪرڻ جي 55هين سالگرهه پڻ ملهائي وئي؛ هن اداري جو اصل نالو گولڊ ڪوسٽ مقامي ٻولين جي ادب وارو بيورو هو. === صحت === ==== آفريڪا ۾ ايڊز ==== [[File:HIV in Africa 2011.svg|thumb|260px|2011ع ۾ آفريڪا ۾ ايڇ آءِ وي/ايڊز جي پکڙجڻ جي شرح، ڪل آباديءَ جو سيڪڙو (15 کان 49 ورهين جي عمر) ([[عالمي بئنڪ]]) {| style="width:100%;" |- | valign=top | {{legend|#2b0000|15 سيڪڙو کان وڌيڪ}} {{legend|#800000|5–15 سيڪڙو}} {{legend|#d40000|2–5 سيڪڙو}} {{legend|#ff2a2a|1–2 سيڪڙو}} {{legend|#ff9955|0.5–1 سيڪڙو}} {{legend|#ffb380|0.1–0.5 سيڪڙو}} {{legend|#b9b9b9|انگ اکر موجود ناهن}} |}]] آفريقي اتحاد آفريڪا ۾ ايڊز جي وبا کي منهن ڏيڻ لاءِ سرگرم رهيو آهي. 2001ع ۾ آفريقي اتحاد سڄي براعظم جي گڏيل ردعمل ۾ هم آهنگي ۽ وسيلا گڏ ڪرڻ لاءِ [[ايڊز واچ آفريڪا]] قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=AIDS Watch Africa: An instrument for promoting AIDS responses in Africa |date=July 2004 |publisher=Discussion Paper presented by HE President Olusegun Obasanjo to Heads of State of the African Union |url=http://data.unaids.org/una-docs/awa_brochure_en.pdf |access-date=6 August 2017 |archive-date=6 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806221850/http://data.unaids.org/una-docs/awa_brochure_en.pdf |url-status=live }}</ref> [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]]، خاص طور ڏاکڻو ۽ اوڀر آفريڪا، دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ متاثر علائقو آهي. جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ دنيا جي رڳو 6.2 سيڪڙو آبادي رهي ٿي، پر دنيا جي ايڇ آءِ وي سان متاثر ٿيل اڌ آبادي پڻ هتي رهي ٿي.<ref>{{Cite web|url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/2016-prevention-gap-report_en.pdf|title=Prevention gap report|access-date=2 May 2021|date=11 July 2016|publisher=[[گڏيل قومن جو ايڇ آءِ وي/ايڊز بابت گڏيل پروگرام]]|archive-date=29 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429025538/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/2016-prevention-gap-report_en.pdf|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ ايڇ آءِ وي جي پکڙجڻ جي شرح ماپڻ ۾ طريقياتي ڏکيائيون رهيون آهن، پر ڏاکڻي آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ جنسي طور سرگرم آباديءَ جو 20 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو متاثر ٿي سگهي ٿو. ڏکڻ آفريڪا، بوٽسوانا، [[ڪينيا]]، نميبيا ۽ [[زمبابوي]] ۾ [[اوسط عمر]] ۾ سراسري طور 6.5 ورهين جي گهٽتائيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو. وبا براعظم جي معيشت تي پڻ تمام وڏا اثر ڇڏيا ۽ آفريڪا ۾ اقتصادي واڌ جي شرح کي 2 کان 4 سيڪڙو تائين گهٽايو.<ref>{{Cite journal |last1=Dixon |first1=Simon |last2=McDonald |first2=Scott |last3=Roberts |first3=Jennifer |date=2002 |title=The Impact of HIV And AIDS on Africa's Economic Development |jstor=25227281 |journal=BMJ: British Medical Journal |volume=324 |issue=7331 |pages=232–234|doi=10.1136/bmj.324.7331.232 |pmid=11809650 |pmc=1122139 }}</ref> جولاءِ 2007ع ۾ آفريقي اتحاد ايڊز جي بحران کي منهن ڏيڻ لاءِ ٻن نون رٿائن جي توثيق ڪئي، جن ۾ براعظم جي صحت سرشتي ۾ 20 لک برادريءَ جي صحت ڪارڪنن کي ڀرتي ڪرڻ، سکيا ڏيڻ ۽ شامل ڪرڻ جي مهم پڻ شامل هئي.<ref>{{cite news |last1=Barton-Knott |first1=Sophie |title=African Union endorses major new initiatives to end AIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2017/july/20170704_africanunion |access-date=6 August 2017 |agency=UNAIDS |date=3 July 2017 |archive-date=6 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806221323/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2017/july/20170704_africanunion |url-status=live }}</ref> جنوري 2012ع ۾ آفريقي اتحاد جي اسيمبلي آفريقي اتحاد ڪميشن کي چيو ته اها ”ايڊز جي ردعمل ۾ ٻين تي ڀاڙڻ کي منهن ڏيڻ لاءِ، روايتي ۽ اڀرندڙ ڀائيوارن جي سهائتا سان، پائيدار صحت جي مالي سهائتا لاءِ آفريقي ڪوششن مان فائدو وٺڻ بابت گڏيل ذميواريءَ جو رستي نقشو“ تيار ڪري. تيار ٿيڻ کان پوءِ، سرڪاري طور ”رستي نقشو“ سڏجندڙ هن منصوبي حلن جو هڪ مجموعو مهيا ڪيو، جنهن جو مقصد 2015ع تائين آفريڪا ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز|ايڊز]]، [[سلهه]] ۽ [[مليريا]] خلاف ردعمل لاءِ گڏيل ذميواري ۽ عالمي يڪجهتيءَ کي وڌائڻ هو. رستي نقشي کي ٽن ٿنڀن ۾ ورهايو ويو: گهڻ رخي مالي سهائتا، دوائن تائين رسائي ۽ بهتر صحت حڪمراني. رستي نقشي 2012ع کان 2015ع تائين انهن حلن تي عمل ڪرائڻ لاءِ لاڳاپيل ڌرين کي جوابده بڻايو. پهريون ٿنڀ، گهڻ رخي مالي سهائتا، ان ڳالهه کي يقيني بڻائي ٿو ته ملڪ واضح هدفن سان پنهنجي ملڪ لاءِ مخصوص مالي پائيداريءَ جا منصوبا تيار ڪرڻ شروع ڪن ۽ ايڊز توڙي ٻين بيمارين لاءِ گهريلو وسيلن جي ورڇ وڌائڻ خاطر مالي سهائتا جي ذريعن کي گهڻ رخو ڪرڻ جا موقعا سڃاڻن ۽ وڌ کان وڌ استعمال ڪن. ٻيو ٿنڀ، سستين ۽ معيار جي پڪ ڏنل دوائن تائين رسائي، آفريڪا جي اهم دوائون ٺاهيندڙ مرڪزن ۾ سيڙپڪاريءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ آسان بڻائڻ، دوائن جي ضابطن ۾ هم آهنگيءَ کي تيز ۽ مضبوط ڪرڻ، ۽ اهڙا قانون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي حياتي بچائيندڙ دوائون تيار ڪندڙ محققن جي ڄاڻ جي حفاظت ڪن. ٽيون ٿنڀ، بهتر قيادت ۽ حڪمراني، اهڙن پروگرامن ۾ سيڙپڪاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي ماڻهن ۽ برادرين کي ايڇ آءِ وي کان بچاءَ ۾ مدد ڏين ۽ رستي نقشي تي عمل ڪرائڻ لاءِ هر سطح جي قيادت کي سرگرم ڪن. رستي نقشي تي هموار نموني عمل ڪرائڻ کي يقيني بڻائڻ لاءِ ڪيترائي ادارا ڪم ڪندا، جن ۾ [[آفريڪا جي ترقيءَ لاءِ نئين ڀائيواري]]، [[گڏيل قومن جو ايڇ آءِ وي/ايڊز بابت گڏيل پروگرام]]، [[عالمي صحت تنظيم]] ۽ گڏيل قومن جا ٻيا ڪيترائي ڀائيوار شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Buse |first=Kent |date=January 2012 |title=Zeroing in on AIDS and Global Health Post-2015 |journal=Globalization and Health |volume=8 |pages=42–44 |article-number=42 |doi=10.1186/1744-8603-8-42 |pmid=23199137 |pmc=3528638 |doi-access=free }}</ref> ==== ڪووڊ-19 جي وبا ==== فيبروري 2021ع تائين [[آفريڪا ۾ ڪووڊ-19 جي وبا]] جي نتيجي ۾ 36 لک تصديق ٿيل ڪيس ۽ 89,000 لاڳاپيل موت ٿيا هئا، جڏهن ته [[آفريڪا بيمارين جي روڪٿام ۽ ضابطي جا مرڪز]] موجب رڳو 25 سيڪڙو آفريقي ملڪن وٽ ويڪسينيشن جا مناسب منصوبا موجود هئا.<ref name="2021_priorities">{{cite news |last1=Mohamed |first1=Hamza |title=From COVID to conflict, five priorities for African Union summit |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/5/au-summit-what-are-key-issues-the-leaders-should-focus-on |access-date=February 5, 2021 |work=aljazeera.com |publisher=Al Jazeera English |date=February 5, 2021 |language=en |archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205193831/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/5/au-summit-what-are-key-issues-the-leaders-should-focus-on |url-status=live }}</ref> وبا آفريڪا سميت سڄي دنيا جي معيشتن کي پڻ سخت نقصان پهچايو. == ثقافت == === نشان === [[File:Emblem of the African Union.svg|thumb|upright=0.9|آفريقي اتحاد جو نشان]] [[آفريقي اتحاد جو نشان]] سونهري پٽيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي هڪٻئي سان ڳنڍيل ننڍڙا ڳاڙها ڇلا آهن. انهن ڇلن مان کجيءَ جا پن ٻاهر نڪري هڪ ٻاهرئين سونهري دائري ۽ هڪ اندرين سائي دائري کي وڪوڙين ٿا، جڏهن ته اندرئين دائري ۾ آفريڪا جي سونهري شڪل ڏيکاريل آهي. هڪٻئي سان ڳنڍيل ڳاڙها ڇلا آفريقي يڪجهتي ۽ آفريڪا جي آزاديءَ لاءِ وهيل رت جي علامت آهن؛ کجيءَ جا پن امن جي؛ سونهري رنگ آفريڪا جي دولت ۽ روشن مستقبل جي؛ ۽ سائو رنگ آفريقي اميدن ۽ خواهشن جي نمائندگي ڪري ٿو. آفريقي اتحاد جي علامت طور آفريڪا جو خاڪو اندرين سرحدن کان سواءِ ٺاهيو ويو آهي.<ref>[https://au.int/en/about/symbols African Union Symbols] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230511212951/https://au.int/en/about/symbols |date=11 May 2023 }}, AU website.</ref> آفريقي اتحاد 2010ع ۾ اديس ابابا ۾ ٿيل رياستن ۽ حڪومتن جي سربراهن جي اسيمبليءَ جي 14هين عام اجلاس دوران پنهنجو نئون جهنڊو اختيار ڪيو. 29 ۽ 30 جنوري 2007ع تي اديس ابابا ۾ ٿيل آفريقي اتحاد جي 8هين سربراهي اجلاس دوران رياستن ۽ حڪومتن جي سربراهن اتحاد لاءِ نئين جهنڊي جي چونڊ واسطي مقابلو ڪرائڻ جو فيصلو ڪيو. انهن جهنڊي لاءِ سائو پسمنظر مقرر ڪيو، جيڪو آفريڪا جي اميد جي علامت هو، جڏهن ته تارا ميمبر رياستن جي نمائندگي لاءِ رکيا ويا. هن فيصلي تي عمل ڪندي آفريقي اتحاد ڪميشن آفريقي اتحاد لاءِ نئين جهنڊي جي چونڊ جو مقابلو ڪرايو. ڪميشن کي آفريڪا جي 19 ملڪن جي شهرين کان 106 تجويزون ۽ پرڏيهي آفريقي برادريءَ کان ٻه تجويزون مليون. انهن تجويزن جي پوءِ آفريقي اتحاد ڪميشن پاران قائم ڪيل ماهرن جي پينل جاچ ڪئي. پينل جي ميمبرن کي آفريڪا جي پنجن علائقن مان چونڊيو ويو هو، ۽ رياستن ۽ حڪومتن جي سربراهن پاران مقرر ڪيل بنيادي هدايتن موجب مختصر فهرست تيار ڪئي وئي.<ref name="bojia">{{cite web |url=http://www.washington.edu/news/2010/02/18/hfs-staffer-yadesa-bojia-celebrated-for-designing-striking-new-african-union-flag/ |title=HFS staffer Yadesa Bojia celebrated for designing striking new African Union flag |first=Peter |last=Kelley |date=February 18, 2010 |publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]] |access-date=15 May 2022 |archive-date=29 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180829152031/http://www.washington.edu/news/2010/02/18/hfs-staffer-yadesa-bojia-celebrated-for-designing-striking-new-african-union-flag/ |url-status=live }}</ref> اسيمبليءَ جي 13هين عام اجلاس ۾ رياستن ۽ حڪومتن جي سربراهن پينل جي رپورٽ جو جائزو ورتو ۽ سڀني تجويزن مان هڪ چونڊي. اهو جهنڊو هاڻي آفريقي اتحاد جي سرڪاري نشانين جو حصو آهي ۽ پراڻي جهنڊي جي جاءِ وٺي چڪو آهي. آفريقي اتحاد جي پراڻي [[آفريقي اتحاد جو جهنڊو|جهنڊي]] ۾ هڪ ويڪري سائي افقي پٽي، هڪ سنهي سونهري پٽي، وچ واري ويڪري اڇي پٽيءَ ۾ آفريقي اتحاد جو نشان، پوءِ ٻي سنهي سونهري پٽي ۽ آخر ۾ هڪ ٻي ويڪري سائي پٽي هئي. هتي پڻ سائو ۽ سونهري رنگ آفريڪا جي اميدن، خواهشن، دولت ۽ روشن مستقبل جي علامت هئا، جڏهن ته اڇو رنگ سڄي دنيا سان دوستي رکڻ واري آفريڪا جي خواهش جي پاڪيزگيءَ جي نمائندگي ڪندو هو. هن جهنڊي آفريڪا جي ”[[قومي رنگ|قومي رنگن]]“ طور سائي ۽ سونهري رنگن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اڇي رنگ جي به، سڃاڻپ پيدا ڪئي. اهي رنگ آفريڪا جي ڪيترن ملڪن جي جهنڊن ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. سائو، سونهري ۽ ڳاڙهو رنگ گڏجي [[پين آفريقي رنگ]] بڻجن ٿا. آفريقي اتحاد ”[[اچو ته سڀ متحد ٿيون ۽ گڏجي جشن ملهايون]]“ نالي ترانو اختيار ڪيو آهي. === جشن === [[آفريڪا ڏينهن]]، جنهن کي اڳ آفريقي آزادي ڏينهن ۽ آفريقي ڇوٽڪاري جو ڏينهن چيو ويندو هو، هر سال 25 مئي تي ملهايو ويندو آهي. اهو ڏينهن 25 مئي 1963ع تي [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] جي قيام جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي. ٻين جشنن ۾ هي شامل آهن: * فيز عالمي مقدس موسيقي ميلو: ثقافتن وچ ۾ هم آهنگيءَ لاءِ هفتي ڀر هلندڙ جشن، جنهن ۾ ناچ، مراڪشي موسيقي، فن جون نمائشون ۽ فلمون شامل هونديون آهن.<ref>{{cite web |title=Fès Festival of World Sacred Music |url=https://www.lonelyplanet.com/morocco/fez/events/fes-festival-of-world-sacred-music/a/poi-fes/1302608/355510 |website=Lonely Planet |access-date=4 September 2018 |archive-date=4 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180904084602/https://www.lonelyplanet.com/morocco/fez/events/fes-festival-of-world-sacred-music/a/poi-fes/1302608/355510 |url-status=live }}</ref> * نائيسنا [[اوئسٽر ميلو]]: [[نائيسنا]] ۾ ٿيندڙ ميلو، جنهن جو مرڪز راندين، کاڌي ۽ علائقي جي اوئسٽر ورثي تي هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=Knysna Oyster Festival |url=http://www.oysterfestival.co.za |website=Oyster Festival |access-date=4 September 2018 |archive-date=26 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130326030112/http://www.oysterfestival.co.za/ |url-status=live }}</ref> * [[ليڪ آف اسٽارز ميلو]]: ٽن ڏينهن وارو جشن، جيڪو [[ملاوي ڍنڍ]] تي ٿيندو آهي، آفريقي موسيقي پيش ڪندو آهي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ ماڻهن جي آجيان ڪندو آهي.<ref>{{cite web |last1=Lanyado |first1=Benji |title=Malawi's musical turn |url=https://www.theguardian.com/travel/2011/jun/12/malawi-africa-music-festival |website=The Guardian |date=11 June 2011 |access-date=4 September 2018 |archive-date=4 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180904084709/https://www.theguardian.com/travel/2011/jun/12/malawi-africa-music-festival |url-status=live }}</ref> * [[فيت دو وودون]]: ان کي اوئيدا ووڊو ميلو پڻ چيو ويندو آهي. اهو ووڊو مندرن ۾ ٿيندڙ رسمن جي چوڌاري مرڪوز هوندو آهي، جڏهن ته تفريحي سرگرمين ۾ گهوڙن جون ڊوڙون ۽ روايتي ڍول وڄائڻ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite news |last1=Okanla |first1=Karim |title=Benin marks Voodoo Day |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1756057.stm |website=BBC News |date=11 January 2002 |access-date=4 September 2018 |archive-date=4 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180904084817/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1756057.stm |url-status=live }}</ref> * [[اومهلانگا رسم]]: هي بنيادي طور نوجوان عورتن لاءِ هڪ نجي تقريب آهي، پر ڇهين ۽ ستين ڏينهن تي روايتون عوامي طور ادا ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Zulu Reed Dance |url=http://eshowe.com/zulu-reed-dance/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818150118/http://eshowe.com/zulu-reed-dance/ |url-status=dead |archive-date=18 August 2013 |website=Eshowe |access-date=4 September 2018}}</ref> * [[آفريقي سرحدن جو ڏينهن]] هر سال 7 جون تي آفريڪا ۾ امن، [[سرحد پار سهڪار]] ۽ علائقائي توڙي براعظمي انضمام کي هٿي ڏيڻ لاءِ ملهايو ويندو آهي. * مارسابٽ [[ترڪانا ڍنڍ]] ثقافتي ميلو: ڪينيا ۾ ٿيندڙ هي ميلو قبيلن وچ ۾ هم آهنگيءَ جو جشن آهي، جنهن ۾ ثقافت، ڳائڻ، ناچ ۽ روايتي پوشاڪون شامل هونديون آهن.<ref>{{cite news |last1=Chiba |first1=Yasuyoshi |title=Pictures of the Day: 21 June 2018 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/06/21/pictures-day-21-june-2018/dancer-rendille-tribe-performs-launching-ceremony-11th-marsabit/ |website=The Telegraph |date=21 June 2018 |access-date=4 September 2018 |archive-date=4 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180904120937/https://www.telegraph.co.uk/news/2018/06/21/pictures-day-21-june-2018/dancer-rendille-tribe-performs-launching-ceremony-11th-marsabit/ |url-status=live }}</ref> * [[انڪوتاتاش]] امهاري ٻوليءَ ۾ ايٿوپيائي نئين سال لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي؛ امهاري ايٿوپيا جي سرڪاري ٻولي آهي. اهو گريگورين ڪئلينڊر موجب 11 سيپٽمبر تي ٿيندو آهي، پر ليپ سال کان اڳ واري سال ۾ 12 سيپٽمبر تي ملهايو ويندو آهي. == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=20em}} * [[آفريڪا موافقت شروعات]] * [[آفريقي صدي]] * [[آفريقي گڏيل جائزي جو سرشتو]] * [[آفريقي نئين سر جاڳرتا]] * [[آفريقي تيار فوج]] * [[آفريقي اتحاد محاذ]] * [[آفريقائيت]] * [[وچ ايشيائي اتحاد]] * [[اوڀر آفريقي وفاق]] * [[ايزولويني معاهدو]] * [[آفريقي اتحاد جا دوست]] * [[آفريڪا جا ڏيهي ماڻهو]] * [[ملڪي گروهن جي فهرست]] * [[گهڻ ڌري آزاد واپار معاهدن جي فهرست]] * [[موسمي موافقت|ماحولياتي لڏپلاڻ جي روڪٿام]] * [[پين آفريقائيت]] * [[پين آفريقي عورتن جي تنظيم]] * [[علائقائي تنظيم]] {{div col end}} == حوالا ۽ حاشيا == {{Reflist}} {{reflist|group=note}} <references group="lower-alpha"/> === ماخذ === {{Reflist}} === عام ۽ حوالا ڏنل ماخذ === {{Library resources box}} * [https://web.archive.org/web/20130927110741/http://www.afrimap.org/english/images/report/AfriMAP-AU-Guide-EN.pdf ''آفريقي اتحاد ۾ عوامي شرڪت کي مضبوط ڪرڻ: آفريقي اتحاد جي ڍانچن ۽ عملن بابت رهنما'']، آفري ميپ ۽ آڪسفيم جي بي، 2010ع. * [https://web.archive.org/web/20080216054523/http://www.afrimap.org/english/images/report/AU_People-DrivenNov07.pdf ''عوام تي ٻڌل آفريقي اتحاد ڏانهن: هاڻوڪا چئلينج ۽ نوان موقعا'']. آفري ميپ، آفروڊيڊ ۽ آڪسفيم جي بي، جنوري 2007ع. * جي. بي. ڪارٽيس روڊريگيز (2024ع)، ''انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريقي عدالت''، ناوارا عوامي يونيورسٽي، پامپلونا. {{ISBN|978-84-9769-403-2}}. * {{Cite book |last=Melber |first=Henning |year=2001 |url=https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:nai:diva-215 |title=The New African Initiative and the African Union: A Preliminary Assessment and Documentation |location=Uppsala, Sweden |publisher=[[نورڊڪ آفريڪا انسٽيٽيوٽ]] |isbn=91-7106-486-9 |oclc=49230331}} * {{Cite journal |last=Manby |first=Bronwen |date=November 2004 |title=The African Union, NEPAD, and Human Rights: The Missing Agenda |url=https://www.researchgate.net/publication/236776391 |journal=Human Rights Quarterly |volume=26 |issue=4 |pages=983–1027 |doi=10.1353/hrq.2004.0051 |jstor=20069770|s2cid=144166728 }} * [https://web.archive.org/web/20070927195414/http://www.ppl.nl/catalogue.php?ppn=241754658&keyword=African%20Union&pagename=keyword-catalogue امن محل لائبريريءَ ۾ آفريقي اتحاد بابت ڪتابيات]. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|d=Q7159|b=no|v=no|voy=no|n=Category:African Union|s=no|c=category:African Union|q=no|m=no|mw=no}} {{Spoken Wikipedia|date= October 20, 2006|African_Union.ogg|African_Union2.ogg|African_Union3.ogg|African_Union4.ogg}} * {{Official website}} {{African Union}} {{Navboxes |title=آفريقي اتحاد سان لاڳاپيل مضمون |list= {{Africa topics}} {{Regional organisations}} {{Pan-Africanism}} {{South-South}} {{International power}} }} {{Authority control}} [[زمرو:آفريقي اتحاد| ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 2001ع جون قيامون]] [[زمرو:2001ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] [[زمرو:معاهدي وسيلي قائم ٿيل بين الحڪومتي تنظيمون]] [[زمرو:اديس ابابا ۾ قائم تنظيمون]] [[زمرو:پين آفريقي تنظيمون]] [[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جا مبصر]] [[زمرو:جي 20 جا ميمبر]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1963ع جون قيامون]] [[زمرو:براعظمي اتحاد]] 92bdi0njzrym1x6o16xqvrc08dfx59u 0 29145 427431 214302 2026-11-03T10:54:19Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427431 wikitext text/x-wiki {{Cleanup|reason=<Fill reason here>}} [[فائل:Telugu.svg]] <table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="left" width="300"> <tr><th colspan="2" bgcolor=lawngreen><big>Telugu</big><br/> </big>తెలుగు </big><br/> </big>تيلگو</big></th></tr> <tr><td valign="top">مستعمل:</td><td>[[آنڌرا پرديش]] [[جزيرا انڊمان ۽ نڪوبار|جزيرِا انڊومان ۽ نڪوبار]]، [[ڀارت]]</td></tr> <tr><td valign="top">متڪلمين: مادري ٻولي</td><td> 10 ڪرور واطن</td></tr> <tr><td valign="top">ڪل:</td><td> 12 ڪروڙ</td></tr> <tr><td valign="top">[[رتبو]]:</td><td>13</td></tr> <tr><td valign="top">[[خاندانہائے زبان|خاندانِ السنہ]]:<br/></td><td> [[دراوڙي ٻوليون]]<br/> &nbsp;[[ڏکڻ مرڪزي]]<br/> &nbsp;&nbsp;[[تيلگو]]<br/> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;''' تيلگو '''<br/> </td></tr> <tr><th colspan="2" bgcolor=lawngreen>باضابطا حيثيت</th></tr> <tr><td valign="top">دفتري ٻولي:</td><td valign="top">[[ڀارت]]([[آنڌرا پرديش]])</td></tr> <tr><td valign="top">نظميت از:</td><td>تيلگو اڪادمي ۽ حڪومتِ [[آنڌرا پرديش]]</td></tr> <tr><th colspan="2" bgcolor=lawngreen>رموزِ زبان</th></tr> <tr><td valign="top">[[آيزو 639]]-1:</td><td>te</td></tr> <tr><td valign="top">ISO 639-2:</td><td>tel</td></tr> <tr><td valign="top">ISO 639-3:</td><td>tel [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tel]</td></tr> </table> ''' تيلُگو ''' يا ''' تيلو گو ''' ، [[ڏکڻ هندوستان]] جي رياست [[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تلنگانا]] جي سرڪاري ٻولي آهي۔ ڏکڻ هند جي چار [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي زبانن]] منجهان هڪ آهي۔ پر هي وچ وسطي يارت جي زبانجي نالي سان ، ماهرين لسانيات ۾ ڄاتي سنڃاتي ويندي آهي۔ هِن زبان تي آريائي ٻولي [[سنسڪرت]] جو غلبو ڏسي سگهجي ٿو ۔ ڀارت ۾ هندي ٻولي - اُردو ٻولي کان بعد گهڻو ڳالهائي ويندڙ ٻولي ''' تيلگو ''' آهي۔ تيليگو دراوڙي خاندان سان تعلق رکندڙ ٻولي آهي. انهيءَ ڳالهه جا ڪافي ثبوت ملن ٿا ته تيليگو ٻولي پهرين صدي عيسويءَ کان ملي ٿي. جڏهن ته تيليگو ڳوٺن جا نالا بخشش ڏيڻ وارن جا نالا، سندون، خط، وقت ۽ حرف وغيره ڇهين صديءَ جي ڪتابن ۾ ملن ٿا. تيليگو ٻولي ۽ ادب کي هيٺين دؤرن ۾ ورهايو ويو آهي: پراڻن جو دور: هن دور کي ترجمن جو دؤر سڏيو وڃي ٿو ۽ هن دؤر جا ڪتاب سنسڪرت تصنيفن جو ترجمو آهن. نننايا کي تيليگو جو پهريون شاعر سمجهيو وڃي ٿو، جنهن راجا نريندر جي خواهش تي وياس جي سنسڪرت ڀارتا جو تيليگو ۾ ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو. لڳ ڀڳ ڏيڍ صديءَ کان پوءِ تڪڪننا (تڪَنا (Tikkanna مهاڀارت جي ترجمي جو ڪم هٿ ۾ کنيو، جنهن جي شروعات نننايا ڪئي هئي، جنهن کان پوءِ يراپراگڙا (Yerrapragada) چوڏهين صدي عيسويءَ ۾ ان کي مڪمل ڪيو. هنن ٽنهي شاعرن کي ڪويترايا (Kavitraya) جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو. سري ناڌوا دؤر: هن دؤر کي ”ڪاويه“ جو عهد به چوندا آهن. سِري ناڌا کي ”ڪوي ساروا ڀوم“ جو خطاب ڏنو ويو هو، سندس ڪتاب سرنگارا نائي شڌم (Sringaranai-Shadham) ۽ ڪاسي مڪنڊمو گهڻو مشهور آهن. بمرا پوتانا (Bammera-Potana) سري ناڌا جو نوجوان همعصر هو، هن مهاڀڳت جو تيليگو ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو هو. پربنڌا دور: هي تيليگو جو سونهري دور سڏيو وڃي ٿو. ان جو سبب هيءُ آهي ته هن دؤر ۾ ڪيترائي پرٻنڌ لکيا ويا. ڪرشنا ديوراءِ، وجيانگر جو مشهور راجا هو. هو پاڻ به وڏو شاعر هو، جنهن تيليگوءَ ۾ امڪتامليادا (Amukta Malyada) منظوم ڪتاب لکيو. سنسڪرت ۾ به سندس ڪيترائي ڪتاب لکيل آهن. هن پنهنجي درٻار ۾ ڪيترائي وڏا شاعر عزت سان رهايا. سندس درٻار ”ڀون وجيا“ سڏي ويندي هئي. اٺن وڏن شاعرن جو سرپرست هو، جيڪي اشٽا ڊگا جاس (Ashta Digga Jas) سڏيا وڃن ٿا. ڏاکڻو يا جنوبي دؤر: هن دؤر کي اهو نالو ان ڪري ڏنو ويو، جو تنجور، مدورا، پدوڪوٽا ۽ ميسور ۾ ڏکڻ هند جي نايڪ راجائن جي حڪومت هئي. انهن ۾ اهڙا به هئا، جن نه رڳو تيليگو شاعرن جي سرپرستي ڪئي، پر اهي پاڻ به ان عهد جا ممتاز شاعر هئا. اهم ادبي صنفون، جيڪي ان دؤر ۾ تحرير ڪيون ويون، اهي پرٻنڌ ۽ يڪشاگنا (Yakshagna) آهن. 1750ع کان 1850ع وارو دؤر تيليگو ادب ۾ عام طور زوال جو عهد سمجهيو وڃي ٿو، ڇوته انهيءَ دؤر ۾ ليکڪ لفظي موشگافين ۽ اجاين استعارن جو شڪار ٿي ويا. منجهن شاعريءَ جو روح باقي نه رهيو، نتيجي طور شاعريءَ جو فطري حسن ختم ٿي ويو ۽ ان جو هڪ نقلي چهرو ظاهر ٿيو. هن دؤر ۾ انگريزي ادب جي ڄاڻن، انهن ڪمزورين کي محسوس ڪري شاعريءَ جا نوان قسم ۽ صنفون ايجاد ڪيون. آزاديءَ جي تحريڪ سان گڏ آنڌرا پرديش جي رهواسين ۾ هڪ الڳ صوبي جي قيام لاءِ خواهش پيدا ٿي. جن شاعرن انهيءَ نقطئه نظر جي ترجماني ڪئي، تن ۾ رايا پرولو، سري وشوناٿ، ستيانارائڻ، سري ٽي- سيتا راما مورتي ۽ ڪوڊالي سبارائو جا نالا ذڪر جو ڳا آهن. آزاديءَ بعد شاعرن جنهن ڍنگ سان پنهنجن جذبن کي اظهار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، ان کي هڪ قسم جي ’نثري شاعري‘ چئي سگهجي ٿو. ٻال گنگا ڌر تلڪ، انهيءَ ڍنگ جو باڪمال شاعر هو. دسرتي، ارودرا (Arudra) ديوگانند (Deveganand) سوما سندر، بوئي ڀيمنو ڪالوجي ۽ ڊاڪٽر نارائڻ ريڊي وڏي ڪاميابيءَ سان انهيءَ طرز کي اپنايو آهي. شري ڪندونتي انجانيٿ (Anjaneyth Kundunti) ان ’نثري شاعريءَ‘ جو ماهر استاد مڃيو وڃي ٿو. اڪثر بنگالي ۽ هندي ناولن جو تيليگو ۾ ترجمو ٿيو آهي. مثال طور: بنگال جي اهم ليکڪن-ٽئگور، بنڪم چندر، سرت چندر ۽ هنديءَ جي پريم چند ۽ ٻين اديبن جا ناول تيليگو ۾ ترجمو ڪيا ويا آهن. اهڙيءَ طرح انگريزي، روسي ۽ ٻين مغربي ٻولين جا ناول به تيليگو ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيا آهن. انهن ۾ فائوسٽ، وار اينڊ پيس، ايناڪرينينا، وغيره قابلِ ذڪر آهن. ممتاز افسانه نگارن ۾ ويلي سيواراما شاستري، سيوا سنڪرا شاستري اڊاوي باپي راجو، مني مانيڪم، گوپيچند ۽ بچي باپوءَ وعيره جا نالا وٺي سگهجن ٿا. ويرش لنگم پنتلو، تيليگو جو پهريون اديب آهي، جنهن جديد رنگ جي مضمون نگاري شروع ڪئي. پنوگنتي لڪشمي نرسمهارائو جي مضمونن جو مجموعو ”ساڪشي“ اعليٰ ادب جو نمونو آهي. تيليگو ۾ عوامي گيت به لکيا ويا آهن. جن جي شعريت خالص ۽ فطري آهي. تيليگو، ڀارت جي ڪرناٽڪا رياست ۽ آنڌرا پرديش ۾ ڪثرت سان رائج آهي. هن قسم جي شاعريءَ کي ڪيترن ئي قسمن ۾ ورهايو ويو آهي. مثلاً: پوراڻي گيت جون ڪهاڻيون، تاريخي رزميا ۽ فلسفياڻا نظم وغيره. تيليگو ٻوليءَ جا ناول، ڪهاڻين ۽ شاعريءَ جا ڪيترائي ڪتاب سنڌيءَ ۾ ۽ سنڌيءَ جا ڪجهه تخليقي ڪتاب تيليگو ۾ ترجمو ٿيا آهن. هن ٻوليءَ کي آندرا (Andra)، گينٽو (Gentoo)، تيلنگاني (Talangani)، تيلنگائر (Telangire)، تيلگي (Teligi)، تينگو (Tengu)، ترنگي (Terangi)، تولنگان (Tolangon) پڻ چيو وڃي ٿو. براد (Berad)، داساري (Dasari)، ڊومارا (Domara)، گولارُي (Golari)، ڪاماٿي (Kamathi)، ڪمٽائو (Kamtao)، ڪونڊا- ريڊي (Kondar-Reddi)، سيل واري (Salewari)، تلنگانا (Telangana)، وگاڙا (Vagada)، سري ڪاڪولا (Srikakula)، وشاکاپتنام (Vishakha Patnam)، اوڀر گوڊاوري- رويل سمِا (Royal seema)، نيلور (Nellore)، گنتور (Guntore)، وداري (Vadari)، ونادي (Vanadi) وغيره هن ٻوليءَ جا لهجا شمار ڪيا وڃن ٿا. هيءَ ٻولي آنڌرا پرديش ۽ لاڳو رياستن کان سواءِ بحرين، فجي، ملائيشيا، موريشس، سنگاپور، عرب امارات، وغيره ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. 1997ع جي رپورٽ موجب هن ٻوليءَ جا 69634000 ڳالهائڻ وارا موجود هئا. دراوڙي- وچ ڏکڻ- تيلگو ٻولين جي خاندان مان آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تيليگو|title=تيليگو|date=|accessdate=26 نومبر 2017|website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين)|publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد.|last=|first=|archive-date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20241119044326/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D9%84%D9%8A%DA%AF%D9%88|url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{ڪومنز زمرو|Telugu language}}{{حوالا}} {{يارت جون ٻوليون}} {{دراوڙي-ٻوليون-ڪچو}} [[زمرو:آنڌرا پرديش]] [[زمرو:امتزاجي ٻوليون]] [[زمرو:بحرين جون ٻوليون]] [[زمرو:تامل ناڊو جون ٻوليون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:سري لنڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:فاعلي مفعولي فعلي ٻوليون]] [[زمرو:قطر جون ٻوليون]] [[زمرو:ملائيشيا جون ٻوليون]] [[زمرو:موريشس جون ٻوليون]] [[زمرو:يارت جون سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:ڀارت جون روائتي ٻوليون]] [[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪويت جون ٻوليون]] bc60kxyvh4e392lrkkqhvy6u9xbi18f 0 29195 427434 360256 2026-11-03T10:59:01Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427434 wikitext text/x-wiki [[فائل:Clinical thermometer 38.7.JPG|thumb|Clinical thermometer]] بخار- تپ- ٻَرو (Fever) عام [[ماڻهو|ماڻهوءَ]] جي بدن جي سراسري گرميءَ جو پد سراسري طور 98 سينٽي گريڊ ٿئي ٿو ۽ جڏهن اهو وڌي ٿو تہ پوءِ اُن کي تپ ('''بخار)''' چئبو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhyat.com/database/SindhiDictionary/Fever|title=Fever word Sindhi Meaning, devanagari & Roman translation - Sindhi Dictionary|website=sindhyat.com|language=en|access-date=2020-04-11}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Fever|title=Fever {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-04-11|archive-date=2024-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811104302/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Fever|url-status=dead}}</ref> جسم ۾ جراثيم داخل ٿيڻ، عضون جي سور، ٿڪ، گرميءَ ۽ اُس ۾ رهڻ يا ڪنهن ٻيءَ اندروني تڪليف جي ڪري بخار ٿي پوندو آهي. بخار جا ڪيئي قسم آهن. موسمي بخار، مڇرن جي ڪري [[مليريا]] جو بخار، مدي جو تپ، ڳاٽي ٽوڙ بخار وغيره. جانورن کي به بخار ٿيندو آهي، جنهنڪري جسم جي حرارت جو درجو وڌي وڃي ٿو. جڏهن جسم ۾ گرميءَ جي وڌيڪ پيدا ٿيڻ يا جذب ٿيڻ سان يا گرمي گهٽجڻ (Heat loss) ۾ خرابيءَ سبب گرمي پد وڌي وڃي، ته ان کي هيٽ اسٽروڪ (Heat stroke) ”ڏينهن لڳڻ“ چئبو آهي. درجه حرارت وڌڻ جو ٻيو سبب رت ۾ زهريلي مادي جو پيدا ٿيڻ آهي، جيڪو رت جي دوري ۾ ڪنهن به جراثيم يا وائرس وغيره جي داخل ٿيڻ سان ڇوت پيدا ڪري ٿو. جانورن ۾ بخار ٻن قسمن جو ٿيندو آهي: سيپٽڪ (Septic) ۽ ائنٽيسپٽڪ (antiseptic).<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1 بخار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409210954/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D8%B1 |date=2016-04-09 }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد پھريون، (جي ويب-سرزمين) ڇپيندڙ [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد.</ref> '''سيپٽڪ بخار''': هيءُ بخار جو اهو قسم آهي، جيڪو وائرس، بئڪٽريا، فنجائي يا ڪنهن پروٽوزوئا جي ڇوت سان ٿئي ٿو. انفيڪشن سڄي بدن ۾ بئڪٽيريميا Bacteraemia يا سيپٽيسيميا Septicaemia جي صورت ۾ ٿيندي آهي. بدن ۾ خاص ردعمل (reaction) ٿئي ٿو، جنهن جو اثر گرميءَ جي سينٽر تي ٿيڻ سبب گرمي وڌي وڃي ٿي. '''ائنٽيسپٽڪ بخار''': بخار جو هيءُ قسم ڪيميڪل بخار آهي، جنهن جو ڪارڻ ٻاهران داخل ٿيل پروٽين جي ري ائڪشن سان ٿئي ٿو. علامتون: بخار ۾ ٽاڪسيميا ۽ هائير ٿرميا جو گڏجي اثر ٿئي ٿو، جنهن ۾ جسم جو درجه حرارت وڌي وڃي ٿو. نبض تيز ٿي وڃي ٿي، اڃ تيز، سهڪ وڌي ۽ بک ختم ٿئي ٿي، قبضي به ٿئي ٿي، [[جاندار|جانور]] ۽ ماڻهو موڳو ۽ سست ڏسڻ ۾ ايندو آهي. پيشاب گهٽ ۽ گهاٽو پيلاڻ مائل ٿئي ٿو. بخار گهٽ وڌ به ٿي سگهي ٿو يا مسلسل به هوندو آهي. گهڻو ڪري ٻه يا ٽي ڏينهن وڌيل حد تي رهندو آهي، پوءِ گهٽجي ويندو آهي. ڪن بيمارين ۾ هڪ دفعو بخار گهٽجي وري وڌندو ويندو آهي. '''علاج''': زهر پيدا ڪندڙ جراثيم کي ختم ڪري وڌيل بخار جو علاج ڪبو آهي. جيڪڏهن بخار تمام وڌيڪ ۽ مسلسل هجي، رت جو دورو يا ساھ جو نظام جيڪڏهن ڪم ڇڏي رهيا هجن ته مٿي تي ٿڌيون پٽيون رکجن. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بيماريون]] ejezjbfd6dg15mh5lduhp7oo97qbekb 0 29528 427404 293430 2026-11-03T09:55:29Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427404 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|تتر}} [[فائل: CRESTED WOOD-PARTRIDGE (7181284331).jpg|thumb|تتر]] '''تتر''' (Patridge) ھڪ وچولي سائز جو پکي آھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تتر|title=تتر : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-03-22|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322073247/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25B1|url-status=dead}}</ref> جيڪو [[يورپ]]، [[ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] جي مختلف حصن ۾ وسيع علائقن ۾ ورهايل آهي. [[آمريڪا]] ۾ ڪيترن ئي قسمن کي متعارف ڪرايو ويو آهي. اها ڪڏهن ڪڏهن خاندان ڦاسانيڊائي<small>(Phasianidae)</small> جي ذيلي خاندان، [[پرڊيسينائي]] <small>(Perdicinae)</small> (تيتر، بتي وغيره) ۾ ورهايل هوندا آهن. بهرحال، ماليڪيولر ريسرچ مان معلوم ٿئي ٿو ته تيتر فيملي ڦاسانيڊائي ۾ هڪ الڳ ٽئڪسون نه آهن، پر ڪجهه جنسون ڦيزانٽس (Pheasants) جي ويجھو آهن، جڏهن ته ٻيا جهنگ جي پکين جي ويجهو آهن. تتر جهنگ جو پکي آهي. هي پنهنجو آکيرو جھنگ ۾ ڪنهن ٻُٿ ۾ پٽ تي واريءَ ۾ ٿورا ڪک رکي ٺاهي آنا لاهي ٿو. آنا ڦوڙڻ سان ٻچا نڪرن ٿا. تترن جا شڪاري تترن جا ننڍا ٻچا هٿ ڪري پاليندا آهن, پالڻ دوران کين سيڪر (سينڍ) تي ٻولڻ سيکاريندا آهن. ٻولي سکڻ کانپوءِ انهن کي جھنگ ۾ وٺي وڃي دام سان ٻين تترن جو شڪار ڪندا آهن. ==تتر جا قسم== هونئن ته تتر جا ڪيترائي قسم آهن، پر ٿلهي ليکي اهو ٻن قسمن جو ٿئي ٿو، هڪ ”[[ڪارو تتر|ڪارڙو تتر]]“ ۽ ٻيو ” [[بگڙو تتر|ڀورو تتر]]“. ==وڌيڪ تفصيلَ== بالغ تتر جو بُت لڳ ڀڳ 33 سينٽي ميٽر قد ٿئي ٿو. سرمائي ناسي ڀورو ۽ اخروٽي رنگ جي پٺي ۽ پرن تي ناسي رنگ جي کرڙي ڪجهه وڌيڪ ٿئي ٿي. پيٽ ۽ ڇاتيءَ جو رنگ ڪجهه حلقو هوندو اٿس. ڳچيءَ وارو حصو ڪاري ليڪ سان ميرانجهڙو هيڊو هلڪو ٿيئي ٿو. چهنب ڪاري ۽ پير ڳاڙها ٿينس ٿا. تتر نه رڳو سهڻو پر ڏاڍو سٺو ٻوليندڙ پکي آهي. ٻوليندو آهي ته ان کي ”ڪِيڙو ڪيڙو“ چوندا آهن. نر تتر جي ٻوليءَ کي ’ٽهڪو‘ سڏين ٿا ۽ مادي جيڪا ساڻس سر جهلائيندي آهي ان کي ’کيتو‘ چئبو آهي. پنهنجي قدرتي ماحول ۾ ڪٽنب سوڌو ٽولين ۾ رهي ٿو. پنهجي رنگ سبب پٿريلي ۽ ٻُوڙن سان ڀريل ماحول ۾ چڱيءَ طرح لڪي سگهڻ جي صلاحيت رکي ٿو. هي پکي سنڌ سميت سڄي هندستان ۾ سري لنڪا تائين موجود آهي. خشڪ کليل ميدانن ۽ ڇڊن ٻيلن ۾ رهي ٿو. تتر ڊوڙ جو سٺو ھوندو آهي، انڪري خطري مهل اڏامڻ بدران ڊوڙ کي ترجيح ڏيئي ٿو. اهو ئي سبب آهي، گهڻا ئي شڪاري پاڻ سان گڏ شڪاري ڪتا وٺي ويندا آهن، ته جيئن تترَ لِڪڻ بدرآن اڏامن ۽ اهي بندوق سان انهن جو شڪار ڪري سگهن. هي پکي وارياسي ميدانن يا واريءَ جي ڦٽل دڙن، جنگهلي ماحول، جيئن ديوي، ٻير، ڪرڙ، سرن جي ٻوڙن ۾ رهي ٿو. ڪارڙي تتر جي ماديءَ کي ’ڪَٻي‘ يا ’ڪٻوهڙي ‘ سڏين ٿا. ڪاري تتر جي ٻولي '''”ڪَر... ڪَر... ڪِي ... ڪَي ... ڪِي“ ٿئي ٿي، جنھن کي [[سنڌي ماڻھو]] ”خضر پير ... خضر پير ..“''' ســان تشبــيھه ڏين ٿا. لَڳ جي مند ۾ ڏينھن جو ڪنھن به وقت ڪنھن وڻ يا ٿُـڙ تان ٻوليندو آھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تتر|title=تتر : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-03-22|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322073247/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25B1|url-status=dead}}</ref> ==تتر ۽ چوماسي جي مند== [[تتر]] زمين تي رهندڙ تمام گهٽ اڏامندڙ پکين مان هڪ آهي. ٿر ۾ اڇڙو تتر وڌيڪ ٿئي ٿو . اڇڙو تتر گاهه ، گاهن جو سنهو ٻج ، اڏوهي ۽ مٽي جا جيت کائيندڙ پکي آهي. اهو ڏينهن جو ٻنين ۾ کوٽاڙي ڪندو ۽ جيت کائيندو رهي ٿو، پر رات جو عام حالتن ۾ وڻن تي وڃي رهي ٿو. چوماسي جي مند ۾ جڏهن گرمي ۽ آڙنگ ٿيندو آهي. تڏهن فضا ۾ موجود هوائن جي سبب زمين ۾ رهندڙ جيتن جي چرپر ۽ ٻين سببن جي ڪري مٽيءَ مان به هڪ قسم جي مهڪ اٿندي آهي، جنهن کي محسوس ڪري تتر به مينهن جي آمد کان اڳواٽ خبردار ٿي ويندو آهي. اهڙي حالت ۾ اهو ٻوليون ٻوليندو آهي جن کي ٻڌي هارين ۽ جهنگ ۾ مال چاريندڙ ڌنارن کي مينهن جي اچڻ جو اڳواٽ اندازو ٿي ويندو آهي.<ref>{{Citation |title=ٿر جي لوڪ ڏاهپ ۽ سائنس (مشڪور ڦلڪارو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر<!-- Bot generated title --> |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=124 |accessdate=2016-07-23 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912090617/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=124 |dead-url=yes }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:تتر]] [[زمرو:پکي]] 3kwgfsvg2qzshqwfwtut2cy9m0a1dw9 0 30276 427457 417820 2026-11-03T11:41:00Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427457 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ، بلوچستان ۽ پنجاب ۾ آباد بلوچ قبيلو}} {{Infobox ethnic group | group = جتوئي | subtitle = نمايان آبادي وارو بلوچ قبيلو | native_name = جتوئي، جاتوئي (Jatoi) | popplace = [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | ancestry = [[بلوچ]] قبيلو | languages = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | religions = [[اسلام]] | occupations = تاريخي طور زراعت، زمينداري ۽ فوجي خدمتون | related = [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]]، [[لاشاري]]، [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]]، [[ڪورائي]] ۽ ٻيا بلوچ قبيلا | origin = بلوچي لوڪ روايتن موجب [[مير جلال خان بلوچ]] جي ڌيءَ جتو سان نسبت | history = سنڌ، ڪڇي ميدان ۽ پنجاب سان تاريخي وابستگي | districts = [[شڪارپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[دادو]]، [[نوشهرو فيروز]]، [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[ملتان]]، [[مظفرڳڙھ]]، [[جھنگ]] ۽ [[ڪڇي ضلعو|ڪڇي ميدان]] }} '''جتوئي''' (انگريزي: ''Jatoi''؛ بلوچي: جتوئی) [[بلوچ]] قبيلن مان هڪ قبيلو آهي، جنهن جا ماڻهو خاص طور [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[ڪڇي ميدان]] ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي مختلف علائقن ۾ آباد آهن. جتوئي قبيلو سنڌ جي تاريخي، سماجي، زرعي ۽ سياسي زندگيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. هن قبيلي جي اصليت، نسب، لڏپلاڻ ۽ قبائلي شاخن بابت تاريخي ڪتابن، برطانوي دور جي گزيٽيئرن ۽ مقامي روايتن ۾ مختلف بيان ملن ٿا.<ref name="Spooner">{{cite encyclopedia |last=Spooner |first=Brian |title=BALUCHISTAN i. Geography, History and Ethnography |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ |access-date=8 October 2026}}</ref><ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=جتوئي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |year=2011 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي |access-date=8 October 2026}}</ref> بلوچي لوڪ روايتن موجب جتوئي قبيلو [[مير جلال خان بلوچ]] جي ڌيءَ جتو سان منسوب آهي. روايتي بلوچ نسب نامن ۾ رند، لاشاري، هوت، ڪورائي ۽ جتوئي قبيلن کي هڪ گڏيل نسب سان ڳنڍيو ويو آهي. تنهن هوندي به انهن روايتن کي جديد تاريخي تحقيق ۾ قطعي طور ثابت ٿيل نسلي سلسلو نه، پر بلوچن جي قبائلي سڃاڻپ ۽ زباني تاريخ جو حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Spooner"/> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ == جتوئي نالي جي بڻ بابت سڀ کان وڌيڪ مشهور روايت ان کي ''جتو'' نالي عورت سان منسوب ڪري ٿي، جنهن کي مير جلال خان جي ڌيءَ ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت مطابق جتوءَ جي اولاد کي اڳتي هلي جتوئي سڏيو ويو. بلوچن جي روايتي شاعريءَ ۾ جتوئي نالو انهن پنجن قبيلن مان هڪ طور اچي ٿو، جن کي مير جلال خان جي خاندان سان ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name="Spooner"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ ٻي روايت موجب جتوءَ جو مڙس سندس اولاد جي ڄمڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. جتوءَ پنهنجي پٽ جو نالو پنهنجي نسبت سان جتوئي رکيو، جنهن کي پوءِ مير جتوئي سڏيو ويو. اها روايت مقامي نسب نامن ۾ محفوظ آهي، پر ان جي تاريخي تصديق بابت واضح ثبوت موجود نه آهن.<ref name="Sindhiana"/> == نسب ۽ قبائلي روايتون == === مير جلال خان سان نسبت === بلوچن جي تاريخي روايتن ۾ مير جلال خان کي هڪ اهڙو سردار ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سان ڪيترن ئي بلوچ قبيلن جو نسب ڳنڍيو وڃي ٿو. برائن اسپونر ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' ۾ بلوچن جي روايتي شاعريءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته مير جلال خان جا چار پٽ، رند، لاشار، هوت ۽ ڪورائي، ۽ هڪ ڌيءَ جتو هئي. جتوءَ جي شادي سندس ڀائٽي مراد سان منسوب ڪئي وئي آهي. انهن پنجن نالن کي روايتي طور پنجن قبيلن جي نالن جو بنياد سمجهيو ويو آهي.<ref name="Spooner"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #b5c9d7;" |+ style="background:#dcebf7; color:#20384b; padding:8px;" | بلوچ لوڪ روايتن موجب مير جلال خان سان منسوب پنج قبيلائي سلسلا ! style="background:#d7e9f7;" | روايتي شخصيت ! style="background:#d7e9f7;" | نسبت ! style="background:#d7e9f7;" | قبيلو |- | رند | پٽ | [[رند (بلوچ قبيلو)|رند]] |- | لاشار | پٽ | [[لاشاري]] |- | هوت | پٽ | [[هوت (بلوچ قبيلو)|هوت]] |- | ڪورائي | پٽ | [[ڪورائي]] |- | جتو | ڌيءَ | '''جتوئي''' |} ''نوٽ:'' هي جدول لوڪ روايتن جي نمائندگي ڪري ٿو، نه ڪي تاريخي طور تصديق ٿيل خانداني شجري جي.<ref name="Spooner"/> === ٻين نسب نامن ۾ اختلاف === [[مرزا قليچ بيگ]] جي ڪتاب ''قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ جتوئي قبيلي جي بڻ بابت هڪ ٻيو بيان ملي ٿو. ان موجب مير مراد خان پنهنجي سوٽ جتوءَ سان شادي ڪئي ۽ ان مان پيدا ٿيل اولاد جتوئي سڏجڻ لڳو.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> ٻين روايتن ۾ جتوئي نالي کي جت برادرين سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. انهن بيانن موجب جتوئي ماڻهن جو هڪ گروهه مير چاڪر خان رند جي فوجي مهمن ۾ سامان کڻڻ ۽ لشڪري خدمتون انجام ڏيڻ سان لاڳاپيل هو. اهڙي روايت ۾ وفاداري ۽ فوجي خدمتن جي بنياد تي سندن بلوچ قبائلي نظام سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. هي بيان به روايتي نوعيت جو آهي ۽ ان کي ثابت ٿيل نسلي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Qaleech"/> == جاگرافيائي پکيڙ == جتوئي قبيلي جي آبادڪاريءَ جو مرڪز سنڌ، اوڀر بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب رهيا آهن. مختلف دورن ۾ لڏپلاڻ، زراعت، زمينداري ۽ مقامي سياسي لاڳاپن سبب هن قبيلي جا ماڻهو مختلف علائقن ۾ آباد ٿيا.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Ibbetson">{{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab |location=Lahore}}</ref> === سنڌ === سنڌ ۾ جتوئي قبيلي جي تاريخي آبادڪاري خاص طور اتر ۽ وچولي سنڌ سان لاڳاپيل رهي آهي. شڪارپور، لاڙڪاڻو، دادو ۽ نوشهرو فيروز انهن علائقن مان آهن، جن جو ذڪر قبيلي جي تاريخي روايتن ۽ مقامي ڪتابن ۾ ملي ٿو.<ref name="Sindhiana"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جتوئي قبيلي جا ماڻهو بلوچستان جي ڪڇي واري علائقي مان لڏي پنجاب جي سرائيڪي علائقن مان ٿيندا بکر رستي سنڌ ۾ داخل ٿيا. ان بيان ۾ جتوئين جي ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور جي حڪمرانن سان لاڳاپن جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Sindhiana"/> اتر سنڌ ۾ جتوئي قبيلي جو ذڪر ٻين بلوچ قبيلن، جهڙوڪ بڙدي ۽ ڪورائي، سان گڏ ملي ٿو. تاريخي طور هن خطي ۾ قبيلن جي آبادڪاري، زرعي زمينن تي قبضي، مقامي سرداري ۽ حڪومتي انتظام جي وچ ۾ ويجها لاڳاپا رهيا آهن. === بلوچستان === بلوچستان ۾ جتوئي قبيلي جي تاريخي وابستگي [[ڪڇي ميدان]] سان ڄاڻائي وڃي ٿي. ڪڇي ميدان بلوچستان جي اوڀر ۽ سنڌ جي اترين علائقن جي وچ ۾ هڪ اهم جاگرافيائي گذرگاهه رهيو آهي. بلوچ قبيلن جي سنڌ ڏانهن تاريخي لڏپلاڻ کي سمجهڻ لاءِ هن علائقي کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="Spooner"/> مقامي تاريخي روايتن موجب ڪڇيءَ ۾ ''ڀنر جتوئي'' نالي هڪ قبائلي مرڪز يا مقامي سرداري موجود هئي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هن کي جتوئي قبيلي جي قديم وطن سان ڳنڍيو ويو آهي، پر ان جي سياسي حدن ۽ حڪمرانيءَ جي صحيح مدت بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="Sindhiana"/> === پنجاب === پنجاب ۾ جتوئي قبيلي جي آبادڪاري بابت برطانوي دور جي مردم شمارين ۽ قبائلي گزيٽيئرن ۾ معلومات ملي ٿي. انهن تاريخي رڪارڊن ۾ ملتان، مظفرڳڙهه، جهـنگ، ساهيوال ۽ اڳوڻي شاهپور ضلعي سان جتوئي نالي جي نسبت ملي ٿي.<ref name="Ibbetson"/> ڊينزل ابٽسن جي ''Panjab Castes'' ۾ پنجاب جي قبائلي ۽ سماجي گروهن کي مردم شماريءَ جي بنياد تي بيان ڪيو ويو آهي. اهڙن رڪارڊن ۾ قبيلي جي نسلي سڃاڻپ سان گڏ سندس رهائش، پيشو ۽ ٻين زرعي برادرين سان سماجي لاڳاپا به اهم موضوع رهيا آهن.<ref name="Ibbetson"/> پنجاب ۾ [[جتوئي تعلقو]] ۽ جتوئي نالي آباديون پڻ موجود آهن. البت ڪنهن علائقي جو جتوئي نالي سان مشهور هجڻ، ان جي سموري آباديءَ جي جتوئي قبيلي سان تعلق جو ثبوت نه آهي. == تاريخي پسمنظر == === بلوچن جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ === بلوچ قبيلن جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو. برائن اسپونر موجب سنڌ ڏانهن بلوچن جي اچڻ جا ابتدائي تاريخي حوالا تيرهين ۽ چوڏهين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل آهن. بلوچن جي روايتي شاعريءَ ۾ بيان ڪيل قبائلي ورهاست پڻ ممڪن طور انهيءَ دور جي تاريخي حالتن جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref name="Spooner"/> جتوئي قبيلي جي تاريخ کي انهيءَ وسيع بلوچ لڏپلاڻ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ قبيلي جي هر شاخ جي لڏپلاڻ جو صحيح وقت ۽ رستو هڪجهڙو نه رهيو هوندو. === ارغون دور ۽ جتوئي پرڳڻو === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڄاڻايل هڪ روايت موجب سکر سرڪار جي انتظامي علائقن مان هڪ علائقو ''جتوئي پرڳڻو'' سڏبو هو. ان ۾ جتوئي، بڙدي ۽ ڪورائي قبيلن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Sindhiana"/> ساڳئي ماخذ موجب [[شاهه بيگ ارغون]] جي سنڌ تي حملي دوران انهن قبيلن جا ٻائيتاليهه ڳوٺ تباهه ٿيا. شاهه بيگ ارغون جي سنڌ تي ڪاهه سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ٿي، تنهنڪري هن واقعي کي سترهين صديءَ جي واقعي طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان درست نه ٿيندو. پرڳڻي جي نالي ۽ ڳوٺن جي تعداد بابت روايت جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.<ref name="Sindhiana"/> === مير چاڪر رند ۽ مغل دور === جتوئي قبيلي جي پنجاب ۾ آبادڪاريءَ بابت هڪ روايت [[مير چاڪر خان رند]] ۽ [[همايون]] جي دور سان لاڳاپيل آهي. ان روايت موجب ڪجهه بلوچ جنگجو مير چاڪر سان گڏ همايون جي حمايت لاءِ اتر هندستان ڏانهن ويا ۽ پوءِ پنجاب ۾ آباد ٿيا. هن بيان کي مقامي قبائلي تاريخ ۽ نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ بيان ڪيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. جتوئي قبيلي جي سڀني پنجابي شاخن جو انهيءَ هڪ ئي مهم مان پيدا ٿيڻ ثابت ٿيل نه آهي.<ref name="Ibbetson"/> === ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور === [[ڪلهوڙا شاهي گهراڻو|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپر]] دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ فوجي انتظام ۾ مختلف بلوچ قبيلن جو ڪردار رهيو. جتوئي سردارن ۽ فوجي شخصيتن جو ذڪر پڻ انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب تاجو جتوئي پنهنجي والد محراب جتوئي سان گڏ ڪلهوڙن جي فوج ۾ منصب تي رهيو. [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ ڪلهوڙن جي شڪست کان پوءِ تاجو جتوئي ٽالپر حڪمرانن آڏو پيش ٿيو ۽ کيس نئين انتظام ۾ منصب ڏنو ويو.<ref name="Tajo">{{cite encyclopedia |title=تاجو جتوئي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=6، ضميمو |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاجو+جتوئي |access-date=8 October 2026 |archive-date=8 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261008155852/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AC%25D9%2588%2B%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2588%25D8%25A6%25D9%258A |url-status=dead}}</ref> هي مثال ڏيکاري ٿو ته سياسي اقتدار جي تبديليءَ سان قبائلي سردارن ۽ فوجي عملدارن جي وابستگين ۾ پڻ تبديليون اينديون رهيون. === برطانوي دور === برطانوي راڄ دوران سنڌ ۽ پنجاب جي قبيلن بابت مردم شماريون، ضلعي گزيٽيئر ۽ زمينداري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. انهن ذريعن ۾ جتوئي قبيلي جي آبادڪاري، زرعي پيشو ۽ مقامي سماجي حيثيت بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Ibbetson"/><ref name="Cheesman">{{cite book |last=Cheesman |first=David |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=9780700704705}}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب 1857ع ۾ سردار امام بخش خان جتوئيءَ کي نوشهري ۽ دادوءَ جي علائقن ۾ جاگير ملڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان پوءِ شڪارپور جي فتح خان جتوئيءَ جي سرداريءَ جو بيان ڏنو ويو آهي. هي تفصيل مقامي تاريخي ماخذ سان منسوب آهن؛ انهن جي تصديق لاءِ اصل جاگير ۽ روينيو رڪارڊ اهم هوندا.<ref name="Sindhiana"/> == قبائلي شاخون ۽ پاڙا == جتوئي قبيلي جا ڪيترائي پاڙا ۽ خانداني سلسلا مختلف علائقن ۾ آباد آهن. پاڙن جا نالا ۽ انهن جي درجابندي هڪ ماخذ کان ٻئي ماخذ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جتوئي قبيلي جا هي پاڙا ڄاڻايا ويا آهن: عارباڻي، بُلا، بڊاڻي، بارگاڻي، برهماڻي، ڀرڳڙي، ڏياڻي، جانب، گاڏهي، گشڪوري، هاليلاڻي، هيسباڻي، تڙت، حسناڻي، ڪوش، کيرا، خشڪ، کروس، ڪرسي، کودا، مزاراڻي، نوچاڻي، نوتڪاڻي، اتيرا، شاهداڻي ۽ شر. ڪن روايتن ۾ سندراڻي، حاجيجا ۽ زنگيجا جا نالا پڻ شامل آهن.<ref name="Sindhiana"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#d9eee5; padding:8px;" | جتوئي قبيلي جي پاڙن جا چونڊ نالا ! style="background:#c6e5d7;" | پاڙا ! style="background:#c6e5d7;" | پاڙا ! style="background:#c6e5d7;" | پاڙا |- | عارباڻي || بُلا || بڊاڻي |- | بارگاڻي || برهماڻي || ڀرڳڙي |- | ڏياڻي || گاڏهي || گشڪوري |- | هاليلاڻي || هيسباڻي || حسناڻي |- | تڙت || ڪوش || کيرا |- | خشڪ || کروس || نوچاڻي |- | نوتڪاڻي || شاهداڻي || شر |- | سندراڻي || حاجيجا || زنگيجا |} ''نوٽ:'' هيءَ تاريخي ۽ مقامي روايتن تي ٻڌل فهرست آهي. هڪ ئي پاڙي جو نالو ٻين قبيلن ۾ به ملي سگهي ٿو؛ تنهنڪري رڳو نالي جي هڪجهڙائيءَ مان گڏيل نسب ثابت نٿو ٿئي. == ٻوليون == جتوئي قبيلي جا ماڻهو پنهنجي رهائش ۽ علائقائي سماجي ماحول مطابق مختلف ٻوليون ڳالهائين ٿا. سنڌ ۾ سنڌي، ڏکڻ پنجاب ۾ سرائيڪي ۽ بلوچستان جي ڪجهه علائقن ۾ بلوچي يا مقامي ٻولين سان سندن تعلق ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جتوئي قبيلي جي هڪ روايتي لڏپلاڻ واري سلسلي ۾ سرائيڪي علائقن مان گذرڻ سبب سرائيڪي ٻولي اختيار ڪرڻ جو ذڪر آهي.<ref name="Sindhiana"/> ٻولي ۽ قبائلي سڃاڻپ هڪجهڙا تصور نه آهن. ڪنهن بلوچ قبيلي جي فرد جو سنڌي يا سرائيڪي ڳالهائڻ سندس قبائلي سڃاڻپ جي نفي نٿو ڪري. ساڳئي وقت جتوئي نالي جي سڀني ماڻهن کي هڪ ئي مادري ٻوليءَ سان منسوب ڪرڻ به درست نه آهي. == سماجي ۽ معاشي زندگي == تاريخي طور جتوئي قبيلي جي مختلف شاخن جو تعلق زراعت، زمينداري، مقامي سرداري ۽ ڳوٺاڻي معيشت سان رهيو آهي. پنجاب جي برطانوي دور جي سماجي مطالعي ۾ ڪيترن ئي بلوچ قبيلن جي زرعي آبادڪاري ۽ ٻين مقامي برادرين سان لاڳاپن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Ibbetson"/> سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي مالڪي، آبپاشي، قرض ۽ مقامي اقتدار جي لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ ڊيوڊ چيزمين جو ڪتاب ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind'' اهم تاريخي پسمنظر فراهم ڪري ٿو.<ref name="Cheesman"/> جتوئي قبيلي جي مختلف علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي معاشي حيثيت هڪجهڙي نه آهي. قبائلي سرداريءَ سان لاڳاپيل خاندانن کان سواءِ هن نالي سان تعلق رکندڙ عام آبادگارن، مزدورن ۽ ٻين پيشاور گروهن جي موجودگيءَ کي پڻ قبائلي سماج جي مطالعي ۾ نظر ۾ رکڻ گهرجي. == مذهب == جتوئي قبيلي جي ماڻهن جو مذهبي تعلق بنيادي طور اسلام سان آهي. مقامي روايتن ۽ تاريخي بيانن ۾ مختلف مذهبي رجحانن جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه تاريخي لکڻين ۾ جتوئي قبيلي جي مخصوص شاخن کي [[مھدوي تحريڪ]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر اهڙي نسبت کي سڄي قبيلي جي تاريخي مذهبي سڃاڻپ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مستند تحقيق ضروري آهي. == جتوئي ۽ جمالي قبيلن جو فرق == اوڻيهين صديءَ جي ڪجهه انگريزي لکڻين ۾ جتوئي ۽ جمالي نالن جي درجابندي بابت اختلاف ملي ٿو. ايم. اي. شيرنگ جي ڪتاب ''Hindu Tribes and Castes'' ۾ ''Jettoi or Jamali'' جهڙي گڏيل نسبت جو ذڪر ڏنو ويو آهي.<ref name="Sherring">{{cite book |last=Sherring |first=M. A. |title=Hindu Tribes and Castes |volume=2 |year=1879 |publisher=Thacker, Spink and Co.}}</ref> ٻئي طرف ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ [[جمالي]] کي هڪ الڳ بلوچ قبيلو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي نسب بابت پنهنجون روايتون آهن.<ref name="Jamali">{{cite encyclopedia |title=جمالي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جمالي |access-date=8 October 2026 |archive-date=8 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261008093828/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AC%25D9%2585%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%258A |url-status=dead}}</ref> تنهنڪري جتوئي ۽ جمالي نالن کي هڪ ٻئي جا لازمي متبادل سمجهڻ مناسب نه آهي. پراڻن نسلي درجابندين ۾ اختلافن کي تاريخي ماخذن جي محدوديت ۽ ان دور جي قبائلي ڄاڻ جي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي. == سرداري ۽ مقامي قيادت == سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ جتوئي سردارن جو ذڪر شڪارپور، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب فتح خان جتوئي، شڪارپور تعلقي جي نيپئر آباد ڳوٺ سان تعلق رکندڙ هڪ مشهور سردار هو.<ref name="Sindhiana"/> جتوئي قبيلي جي سرداريءَ جي تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ الڳ الڳ خاندانن ۽ مقامي اڳواڻن جا نالا اچن ٿا. ان ڪري ڪنهن هڪ شخص کي سڀني دورن ۽ سڀني علائقن جي جتوئي ماڻهن جو گڏيل سردار قرار ڏيڻ لاءِ مناسب تاريخي ثبوت ضروري آهن. == مشهور شخصيتون == === سياسي شخصيتون === جتوئي قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترين ئي شخصيتن سنڌ جي سياسي زندگيءَ ۾ حصو ورتو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ غلام رسول خان جتوئي، غلام مصطفيٰ خان جتوئي، عبدالحميد خان جتوئي، لياقت علي جتوئي ۽ ابراهيم جتوئي جا نالا سياسي شخصيتن طور ڄاڻايل آهن.<ref name="Sindhiana"/> * [[غلام مصطفيٰ جتوئي]] — پاڪستان جو اڳوڻو نگران وزيراعظم ۽ سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير. * [[لياقت علي جتوئي]] — سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير. * غلام رسول خان جتوئي — سنڌ جي سياسي تاريخ سان لاڳاپيل شخصيت. * عبدالحميد خان جتوئي — سنڌ جي سياسي زندگيءَ سان لاڳاپيل شخصيت. === علمي ۽ مذهبي شخصيتون === * '''مولانا غلام رسول جتوئي''' — سنڌ جو مذهبي عالم، جيڪو لڳ ڀڳ 1870ع ۾ تعلقي ڏوڪريءَ جي محرابپور ڳوٺ ۾ ڄائو. هن عربي ۽ فارسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ مولانا غلام عمر جتوئيءَ سميت مختلف عالمن وٽ پڙهيو.<ref name="GhulamRasool">{{cite encyclopedia |title=جتوئي غلام رسول مولانا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي+غلام+رسول+مولانا |access-date=8 October 2026 |archive-date=9 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261009024419/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2588%25D8%25A6%25D9%258A%2B%25D8%25BA%25D9%2584%25D8%25A7%25D9%2585%2B%25D8%25B1%25D8%25B3%25D9%2588%25D9%2584%2B%25D9%2585%25D9%2588%25D9%2584%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25A7 |url-status=dead}}</ref> === تاريخي فوجي شخصيتون === * '''تاجو جتوئي''' — ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور سان لاڳاپيل فوجي عملدار، جنهن جو ذڪر هالاڻي جي جنگ کان پوءِ ٿيل سياسي تبديلين ۾ ملي ٿو.<ref name="Tajo"/> == تاريخي ماخذن جو جائزو == جتوئي قبيلي بابت معلومات جا ماخذ مختلف نوعيت جا آهن. انهن ۾ بلوچن جي زباني روايت، مقامي سنڌي تاريخ، برطانوي دور جون مردم شماريون، گزيٽيئر ۽ جديد علمي تحقيق شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#e4dcf3; padding:8px;" | جتوئي قبيلي جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ ! style="background:#d8c9ed;" | ماخذ ! style="background:#d8c9ed;" | موضوع ! style="background:#d8c9ed;" | نوعيت |- | ''Encyclopaedia Iranica'' | بلوچن جي تاريخي لڏپلاڻ ۽ قبائلي روايتون | علمي انسائيڪلوپيڊيا |- | ''Panjab Castes'' | پنجاب جا قبيلا ۽ تاريخي سماجي درجابندي | نوآبادياتي دور جو نسلي مطالعو |- | ''Glossary of the Tribes and Castes'' | قبيلن جا نالا، نسب ۽ آبادڪاري | تاريخي حوالاتي ڪتاب |- | ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' | جتوئي قبيلي جا مقامي نسب ناما، پاڙا ۽ سردار | سنڌي حوالاتي انسائيڪلوپيڊيا |- | ''قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' | سنڌ جي تاريخي ۽ قبائلي روايت | مقامي تاريخي ڪتاب |- | ''Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind'' | سنڌ ۾ زمينداري ۽ سماجي اقتدار | جديد تاريخي تحقيق |- | ''Hindu Tribes and Castes'' | اوڻيهين صديءَ جي قبائلي درجابندي | نوآبادياتي دور جو مطالعو |} انهن ماخذن مان زباني روايتن ۽ نسب نامن کي سندن تاريخي ۽ ثقافتي اهميت جي ڪري استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر جديد تحقيق ۽ اصل دستاويزي شاهدين کان سواءِ انهن کي قطعي تاريخي حقيقت نه سمجهڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[بلوچ]] * [[بلوچ قبيلا]] * [[مير جلال خان بلوچ]] * [[مير چاڪر خان رند]] * [[رند (بلوچ قبيلو)]] * [[لاشاري]] * [[جمالي]] * [[ڪڇي ميدان]] * [[جتوئي تعلقو]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last1=Ibbetson |first1=Denzil |last2=Maclagan |first2=Edward |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province |year=1990 |publisher=Asian Educational Services |isbn=9788120605053}} * {{cite book |last=Ibbetson |first=Denzil |title=Panjab Castes |year=1916 |publisher=Superintendent, Government Printing, Punjab}} * {{cite book |last=Sherring |first=M. A. |title=Hindu Tribes and Castes |volume=2 |year=1879 |publisher=Thacker, Spink and Co.}} * {{cite book |last=Cheesman |first=David |title=Landlord Power and Rural Indebtedness in Colonial Sind |year=1997 |publisher=Curzon Press}} * {{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ ۽ ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |year=1999 |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}} * {{cite book |last=رحيمداد خان |first=مولائي شيدائي |title=جنت السنڌ |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي}} * {{cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |title=The Tribal Baluchistan |year=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=9789690100474}} * {{cite book |last1=Nahyan |first1=Mansoor Bin Tahnoon Al |last2=Hussain |first2=Jamal |last3=Ghafoor |first3=Asad ul |title=Tribes of Pakistan |year=2019 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=9781527534391}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جتوئي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جتوئي] * [https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بلوچستان جي تاريخ ۽ قبيلن بابت مضمون] {{بلوچ قبيلا}} [[زمرو:بلوچ قبيلا]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] [[زمرو:سنڌ جا قبيلا]] [[زمرو:پاڪستان جا سماجي گروهه]] hcs7d5a6ybbef7m4au7o7bfybcjapig 0 30440 427289 88951 2026-11-02T23:49:55Z Intisar Ali 8681 427289 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪراچي جي نارٿ ناظم آباد ۾ واقع جامع مسجد}} {{Infobox religious building |name=جامع مسجد فاروق اعظم |native_name=جامع مسجد فاروق اعظم |religious_affiliation=[[اسلام]] |status=[[مسجد]] |functional_status=فعال |location=فائيو اسٽار چورنگي، بلاڪ ڪي، [[نارٿ ناظم آباد]]، [[ڪراچي]] |region=[[سنڌ]] |country=[[پاڪستان]] |capacity=لڳ ڀڳ 5,000 نمازي (2011ع جي رپورٽ موجب) }} '''جامع مسجد فاروق اعظم'''، جنهن کي '''فاروق اعظم مسجد''' پڻ سڏيو ويندو آهي، [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] جي علائقي [[نارٿ ناظم آباد]] ۾ فائيو اسٽار چورنگيءَ وٽ واقع هڪ [[مسجد]] آهي. مسجد نارٿ ناظم آباد جي بلاڪ ڪي واري علائقي سان لاڳاپيل آهي ۽ شهر جي وڏين نماز ۽ [[تراويح]] جي اجتماعن لاءِ سڃاتي وڃي ٿي.<ref name="VOA2011">{{cite news|title=رمضان کی رونقیں، درجنوں قدیم و جدید مساجد میں نماز تراویح|url=https://www.urduvoa.com/a/ramadan-in-karachi-02aug11-126588118/1135214.html|work=وائس آف آمريڪا اردو|date=2 August 2011|language=ur}}</ref><ref name="CyboFarooq">{{cite web|title=Farooq-e-Azam Masjid|url=https://www.cybo.com/PK-biz/farooq-e-azam-masjid_20R|website=Cybo|language=en}}</ref> ''روزاني جنگ'' نارٿ ناظم آباد بابت پنهنجي هڪ علائقائي رپورٽ ۾ جامع مسجد فاروق اعظم کي علائقي جي نمايان مسجدن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="JangNorthNazimabad">{{cite news|title=شمالی ناظم آباد|url=https://jang.com.pk/news/900313|work=روزاني جنگ|language=ur}}</ref> == هنڌ ۽ پسمنظر == [[File:5 Star Roundabout North Nazimabad Karachi.jpg|thumb|نارٿ ناظم آباد جي فائيو اسٽار چورنگي، جنهن جي ڀرسان جامع مسجد فاروق اعظم واقع آهي.]] جامع مسجد فاروق اعظم [[نارٿ ناظم آباد]] جي فائيو اسٽار چورنگيءَ وٽ واقع آهي. هن علائقي ۾ رهائشي آباديءَ سان گڏ تجارتي سرگرميون ۽ اهم روڊ رستا موجود آهن. مسجد جو پتو مقامي ڪاروباري ڊائريڪٽرين ۾ بلاڪ ڪي، نارٿ ناظم آباد، ڪراچي طور درج آهي.<ref name="CyboFarooq"/><ref name="WorldOrgsFarooq">{{cite web|title=Jamia Masjid Farooq-e-Azam|url=https://pk.worldorgs.com/catalog/karachi/place-of-worship/jamia-masjid-farooq-e-azam|website=WorldOrgs|language=en}}</ref> فائيو اسٽار چورنگي نارٿ ناظم آباد جي سڃاتل روڊ چوراهن مان هڪ آهي. سنڌ جي سرڪاري خريداريءَ واري اداري جي هڪ دستاويز ۾ پڻ فائيو اسٽار کي نارٿ ناظم آباد جي ٽرانسپورٽ ۽ روڊ رستن جي هنڌن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SPPRAFiveStar">{{cite report|title=North Nazimabad: Route Locations|url=https://pprasindh.gov.pk/correction/24632JSMUKhi190615BD.pdf|publisher=Sindh Public Procurement Regulatory Authority|language=en}}</ref> == مسجد جي گنجائش == 2 آگسٽ 2011ع تي ''وائس آف آمريڪا'' جي ڪراچيءَ ۾ رمضان ۽ تراويح بابت شايع ٿيل رپورٽ موجب نارٿ ناظم آباد جي فائيو اسٽار چورنگيءَ تي واقع مسجد فاروق اعظم ۾ لڳ ڀڳ پنج هزار نمازي نماز ادا ڪري سگهندا هئا. رپورٽ ۾ مسجد ۾ تراويح ۽ ٻين نمازن دوران هزارين ماڻهن جي شرڪت جو پڻ ذڪر ڪيو ويو هو.<ref name="VOA2011"/> اهو انگ 2011ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ سان لاڳاپيل آهي. مسجد جي موجوده گنجائش بابت وڌيڪ تازو سرڪاري يا فني رڪارڊ موجود نه هجڻ ڪري ان کي موجوده تصديق ٿيل گنجائش طور پيش نٿو ڪري سگهجي. == مذهبي سرگرميون == === پنج وقت نماز ۽ جمعي جي نماز === جامع مسجد فاروق اعظم ۾ عام نمازون ۽ جمعي جي نماز ادا ڪئي ويندي آهي. مقامي مسجدن جي ڊائريڪٽرين ۾ مسجد کي نارٿ ناظم آباد جي عبادتگاهن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="WorldOrgsFarooq"/><ref name="CyboFarooq"/> === رمضان ۽ تراويح === [[رمضان]] دوران مسجد فاروق اعظم ۾ تراويح جا اجتماع ٿيندا رهيا آهن. ڪيترين ئي اخباري رپورٽن ۾ ان کي ڪراچيءَ جي وڏن تراويح اجتماعن واري مسجدن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. 2011ع ۾ ''وائس آف آمريڪا'' مسجد ۾ هزارين نمازين جي شرڪت جو ذڪر ڪيو.<ref name="VOA2011"/> 21 جولاءِ 2012ع تي ''ايڪسپريس'' ڪراچيءَ ۾ رمضان جي اجتماعن بابت رپورٽ ۾ مسجد فاروق اعظم کي تراويح جي اهم هنڌن ۾ شمار ڪيو.<ref name="Express2012">{{cite news|title=شہر کے سیکڑوں مقامات پر تراویح کے روح پر ور اجتماعات کا آغاز|url=https://www.express.pk/story/4988/shhr-ke-sykrwn-mqamat-pr-trawyh-ke-rwh-pr-wr-ajtmaaat-ka-aghaz-4988|work=ايڪسپريس|date=21 July 2012|language=ur}}</ref> 11 جولاءِ 2013ع تي ''ايڪسپريس'' ڪراچيءَ جي ٽن هزار کان وڌيڪ مسجدن ۾ تراويح جي انتظامن بابت رپورٽ ۾ نارٿ ناظم آباد جي مسجد فاروق اعظم جو پڻ ذڪر ڪيو.<ref name="Express2013">{{cite news|title=شہر کی 3 ہزار مساجد اور مقامات پر نماز تراویح شروع|url=https://www.express.pk/story/148606/shhr-ky-3-hzar-msajd-awr-mqamat-pr-nmaz-trawyh-shrwa-148606|work=ايڪسپريس|date=11 July 2013|language=ur}}</ref> 2018ع ۾ ''ايڪسپريس'' ڪراچيءَ ۾ ٽن ۽ پنجن ڏينهن واري تراويح جي اجتماعن بابت رپورٽ ۾ مسجد فاروق اعظم کي وڏن اجتماعن جي هنڌن ۾ شامل ڪيو.<ref name="Express2018">{{cite news|title=شہر میں جاری 3 اور 5 روزہ تراویح کے اجتماعات ختم|url=https://www.express.pk/story/1184056/shhr-mynjary-3-awr-5-rwzh-trawyh-ke-ajtmaaat-khtm-1184056|work=ايڪسپريس|language=ur}}</ref> 14 اپريل 2021ع تي ''روزاني جنگ'' رمضان جي شروعات بابت رپورٽ ۾ هن مسجد ۾ تراويح جي اجتماعن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jang2021">{{cite news|title=رمضان المبارک کا آغاز، لاکھوں افراد نے پہلی نماز تراویح ادا کی|url=https://jang.com.pk/news/911534|work=روزاني جنگ|date=14 April 2021|language=ur}}</ref> 21 مارچ 2023ع تي ''امت'' اخبار مسجد فاروق اعظم کي ڪراچيءَ جي انهن مسجدن ۾ شامل ڪيو، جتي رمضان لاءِ تراويح جا انتظام ڪيا ويا هئا.<ref name="Ummat2023">{{cite news|title=کراچی کی 3 ہزار سے زائد مساجد میں تراویح کے اجتماعات ہوں گے|url=https://ummat.net/813107/|work=امت|date=21 March 2023|language=ur}}</ref> 11 مارچ 2024ع تي ''روزاني جنگ'' ۽ پهرين مارچ 2025ع تي ''ٽائمز آف ڪراچي'' جي رپورٽن ۾ پڻ هن مسجد کي رمضان جي وڏن اجتماعن جي هنڌن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Jang2024">{{cite news|title=رمضان المبارک، سیکڑوں مقامات پر نماز تراویح کیلئے انتظامات مکمل|url=https://e.jang.com.pk/detail/646479|work=روزاني جنگ|date=11 March 2024|language=ur}}</ref><ref name="Times2025">{{cite news|title=کراچی میں نماز تراویح کے اجتماعات|url=https://urdu.timesofkarachi.pk/58938-namaz-e-taraveh-in-karachi/|work=ٽائمز آف ڪراچي|date=1 March 2025|language=ur}}</ref> == شهري ۽ مذهبي اهميت == مسجد فاروق اعظم جي شهري اهميت جو هڪ سبب ان جو فائيو اسٽار چورنگيءَ جهڙي سڃاتل هنڌ تي واقع هجڻ آهي. ان کان سواءِ رمضان جي اجتماعن بابت ڪيترن سالن جي مسلسل اخباري ذڪرن مان مسجد جي مذهبي سرگرمين جو دستاويزي رڪارڊ ملي ٿو.<ref name="VOA2011"/><ref name="Express2013"/><ref name="Jang2024"/> ''روزاني جنگ'' جي نارٿ ناظم آباد بابت رپورٽ ۾ جامع مسجد فاروق اعظم، دارالعلوم شمس العلوم ۽ علائقي جي ٻين مذهبي ادارن جو گڏيل ذڪر ڪيو ويو آهي، جيڪو علائقي جي مذهبي ادارن جي موجودگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="JangNorthNazimabad"/> == دستاويزي تاريخ == مسجد جي قيام جو قطعي سال، باني، معمار ۽ تعميراتي خرچ بابت معتبر بنيادي دستاويز هن وقت موجود نه آهن. مقامي ڪاروباري ڊائريڪٽريءَ ۾ 1956ع جو سال درج آهي، پر اهو انگ مسجد جي تاريخي قيام جي آزاد تصديق لاءِ ڪافي ناهي.<ref name="CyboFarooq"/> مسجد بابت گهٽ ۾ گهٽ 2011ع کان 2025ع تائين مختلف اخباري رپورٽن ۾ ذڪر ملي ٿو. اهي رپورٽون خاص طور رمضان، تراويح ۽ نارٿ ناظم آباد جي مذهبي سرگرمين سان لاڳاپيل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | جامع مسجد فاروق اعظم بابت چونڊ دستاويزي حوالا ! style="background:#dceaf5;" | سال ! style="background:#dceaf5;" | ذريعو ! style="background:#dceaf5;" | درج ٿيل ڄاڻ |- | 2011ع | وائس آف آمريڪا | مسجد جو مقام، لڳ ڀڳ 5,000 نمازين جي گنجائش ۽ تراويح جا اجتماع.<ref name="VOA2011"/> |- | 2012ع | ايڪسپريس | رمضان جي تراويح اجتماعن ۾ مسجد جو ذڪر.<ref name="Express2012"/> |- | 2013ع | ايڪسپريس | ڪراچيءَ جي وڏن تراويح اجتماعن ۾ مسجد جي شموليت.<ref name="Express2013"/> |- | 2018ع | ايڪسپريس | رمضان دوران تراويح جي اجتماعن بابت رپورٽ.<ref name="Express2018"/> |- | 2021ع | روزاني جنگ | رمضان جي پهرين تراويح جي اجتماعن بابت خبر.<ref name="Jang2021"/> |- | 2023ع | امت | رمضان جي تراويح جي انتظامن بابت رپورٽ.<ref name="Ummat2023"/> |- | 2024ع | روزاني جنگ | ڪراچيءَ جي تراويح اجتماعن جي فهرست ۾ ذڪر.<ref name="Jang2024"/> |- | 2025ع | ٽائمز آف ڪراچي | رمضان جي وڏن اجتماعن بابت رپورٽ.<ref name="Times2025"/> |} == تصويرون == [[File:5 Star Roundabout North Nazimabad Karachi.jpg|thumb|فائيو اسٽار چورنگي، جامع مسجد فاروق اعظم جي ڀرپاسي جو علائقو.]] == پڻ ڏسو == * [[نارٿ ناظم آباد]] * [[ڪراچي]] * [[فائيو اسٽار چورنگي]] * [[مسجد]] * [[تراويح]] * [[رمضان]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.urduvoa.com/a/ramadan-in-karachi-02aug11-126588118/1135214.html وائس آف آمريڪا: مسجد فاروق اعظم جي گنجائش ۽ رمضان بابت رپورٽ] * [https://jang.com.pk/news/900313 روزاني جنگ: نارٿ ناظم آباد بابت رپورٽ] * [https://www.express.pk/story/148606/shhr-ky-3-hzar-msajd-awr-mqamat-pr-nmaz-trawyh-shrwa-148606 ايڪسپريس: 2013ع جي تراويح بابت رپورٽ] * [https://urdu.timesofkarachi.pk/58938-namaz-e-taraveh-in-karachi/ ٽائمز آف ڪراچي: 2025ع جي تراويح بابت رپورٽ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:North_Nazimabad_Town وڪيميڊيا ڪامنز: نارٿ ناظم آباد جون تصويرون] [[زمرو:ڪراچي جون مسجدون]] [[زمرو:سنڌ جون مسجدون]] 6wrtwt5jaz5l6l7kzay4pgc0rbt2qpq 0 30945 427286 383821 2026-11-02T23:38:56Z Intisar Ali 8681 427286 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي هڪ ذات ۽ برادري}} '''بدين پوٽا''' سنڌ جي هڪ مسلمان ذات يا برادريءَ جو نالو آهي، جنهن جي رهائش بابت [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ان جا ماڻهو گهڻو ڪري [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] ۽ [[ڪراچي]]ءَ جي علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia|title=بدين پوٽا|encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|volume=1|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|location=حيدرآباد، سنڌ|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D9%BE%D9%88%D9%BD%D8%A7|language=sd}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ''جامع سنڌي لغات'' ۾ پڻ بدين پوٽن کي سنڌ جي هڪ قبيلي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="Dictionary">{{cite web|title=بدين پوٽا|website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون: جامع سنڌي لغات|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D9%BE%D9%88%D9%BD%D8%A7|language=sd}}</ref> == ذاتي سڃاڻپ ۽ نسبت == خير محمد ٻرڙي سيوهاڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''ذاتين جي انسائيڪلوپيڊيا'' ۾ بدين پوٽن کي '''دل ذات جي هڪ پتي''' ڄاڻايو آهي. انهيءَ ڪتاب ۾ پڻ سندن رهائش جا اهم علائقا حيدرآباد ۽ ڪراچي ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="Birro2005">{{cite book|last=ٻرڙو سيوهاڻي|first=خير محمد|title=ذاتين جي انسائيڪلوپيڊيا|year=2005|language=sd}}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' بدين پوٽن جو ذڪر مسلمان ذات طور ڪري ٿي، جڏهن ته ''جامع سنڌي لغات'' ۾ انهن کي قبيلي طور سڃاڻايو ويو آهي. انهن ماخذن مان بدين پوٽن جي سنڌ جي سماجي ۽ برادريءَ واري سڃاڻپ بابت ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dictionary"/> == جاگرافيائي ورهاست == بدين پوٽن جي رهائش بابت موجود لغوي ۽ انسائيڪلوپيڊيائي ماخذن ۾ خاص طور ٻن علائقن جو ذڪر ملي ٿو: * '''[[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]:''' ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، ''جامع سنڌي لغات'' ۽ ''ذاتين جي انسائيڪلوپيڊيا'' ۾ بدين پوٽن جي رهائش جي هڪ اهم علائقي طور درج آهي. * '''[[ڪراچي]]:''' انهن ئي ماخذن ۾ بدين پوٽن جي رهائش جي ٻئي اهم علائقي طور ڄاڻايل آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Dictionary"/><ref name="Birro2005"/> انهن ماخذن ۾ بدين پوٽن جي مجموعي آبادي، ضلعي وار انگن يا مخصوص ڳوٺن جا تفصيل نه ڏنا ويا آهن. == ماخذن ۾ ذڪر == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | بدين پوٽن بابت اهم ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | ڏنل ڄاڻ |- | ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد پهريون | مسلمان ذات؛ حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ ۾ رهائش.<ref name="Sindhiana"/> |- | ''جامع سنڌي لغات'' | سنڌ جي هڪ قبيلي جو نالو؛ حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ ۾ رهائش.<ref name="Dictionary"/> |- | خير محمد ٻرڙو سيوهاڻي، ''ذاتين جي انسائيڪلوپيڊيا'' (2005ع) | دل ذات جي هڪ پتي؛ حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ ۾ رهائش.<ref name="Birro2005"/> |} == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جون ذاتيون]] * [[حيدرآباد ضلعو]] * [[ڪراچي]] * [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * ٻرڙو سيوهاڻي، خير محمد. ''ذاتين جي انسائيڪلوپيڊيا''، 2005ع. * ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد پهريون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد. * ''جامع سنڌي لغات''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D9%BE%D9%88%D9%BD%D8%A7 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: بدين پوٽا] * [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A8%D8%AF%D9%8A%D9%86+%D9%BE%D9%88%D9%BD%D8%A7 جامع سنڌي لغات: بدين پوٽا] [[زمرو:سنڌ جون ذاتيون]] giphotkje2k745ouewhudprs685w81g 0 32759 427356 383847 2026-11-03T05:39:19Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427356 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = ''برج خليفہ'' | native_name = {{lang|ar|برج خليفة}} | native_name_lang = ar | former_names = برج دبئي | image = فائل:Skyline-Dubai-2010.jpg | caption = برج خليفه جي نڪتل تصوير آڪٽوبر 2012ع ۾ | location = 1 شيخ محمود بن راشد بليورڊ , [[دبئي]], [[گڏيل ارب امارات]] | coordinates = {{coord|11|49.7|N|55|16|26.8|E}} | start_date = 6 جنوري 2004 | completion_date = 31 ڊسمبر 2009<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.burjkhalifa.ae/en/around-the-burj/news-detail.aspx?itemId=tcm:186-12866 |accessdate=2016-12-29 |archive-date=2015-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912121550/http://www.burjkhalifa.ae/en/around-the-burj/news-detail.aspx?itemId=tcm:186-12866 |dead-url=yes }}</ref> | architect = [[Adrian Smith (architect)|اينڊرن سمٿ]] at [[Skidmore, Owings and Merrill|SOM]] | cost = [[USD|USD $]] 1.5&nbsp;billion<ref name="USAtoday">{{cite news|url=http://content.usatoday.com/communities/ondeadline/post/2010/01/dubai-opens-world-tallest-building/1|title=Dubai opens world's tallest building|date=2 January 2010|publisher=[[USA Today]]|accessdate=4 January 2010|location=[[Dubai]]|first=Douglas|last=Stanglin}}</ref> | floor_area = {{convert|309473|m2|sqft|-2|abbr=on}}<ref name="CTBUHdb" /> | top_floor = {{convert|584.5|m|ft|0|abbr=on}} (Level 154)<ref name="CTBUHdb" /> | floor_count = 163 above ground. 154 usable [[storey|floors]]<ref name="CTBUHdb" /><ref name="Baldwin">{{cite news|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/no-more-habitable-floors-to-burj-dubai-1.452275|title=No more habitable floors to Burj Dubai|last=Baldwin|first=Derek|publisher=Gulfnews|date=1 May 2008|accessdate=7 January 2010|archive-date=28 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328074019/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/no-more-habitable-floors-to-burj-dubai-1.452275|dead-url=yes}}</ref><br />plus 9 maintenance levels (46 spire levels)<ref>{{cite web|url=http://www.glasssteelandstone.com/BuildingDetail/701.php |title=The Burj Khalifa |publisher=Glass, Steel and Stone |accessdate=8 January 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100103111639/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/701.php |archivedate=3 January 2010 |df=dmy }}</ref> and 2 below-ground parking levels | url = {{URL|www.burjkhalifa.ae}} | highest_prev = [[Taipei 101]] | highest_start = 2009 | highest_next = | building_type = [[Mixed-use]] | architectural_style = [[Neo-futurism]] | architectural = {{convert|828|m|ft|0|abbr=on}}<ref name="CTBUHdb">{{cite web|url=http://skyscrapercenter.com/building/burj-khalifa/3 |title=Burj Khalifa – The Skyscraper Center |work=Council on Tall Buildings and Urban Habitat}}</ref> | tip = {{convert|829.8|m|ft|0|abbr=on}}<ref name="CTBUHdb" /> | roof = {{convert|828|m|ft|0|abbr=on}} | observatory = {{convert|555.7|m|ft|0|abbr=on}} (Level 148)<ref name="CTBUHdb" /> |elevator_count = 57 (55 single deck and 2 double deck), made by [[Otis Elevator Company]] | structural_engineer= [[William F. Baker (Engineer)|بل بيڪر]] at [[Skidmore, Owings and Merrill|SOM]]<ref>{{cite news|url=http://www.wired.com/culture/design/magazine/15-12/mf_baker|title=Engineer Bill Baker Is the King of Superstable 150-Story Structures|last=Blum|first=Andrew|publisher=Wired|date=27 November 2007|accessdate=11 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328071244/http://www.wired.com/culture/design/magazine/15-12/mf_baker|archive-date=28 March 2014|url-status=dead}}</ref> | main_contractor = {{plainlist| *[[Samsung C&T Corporation]], [[Besix]] and [[Arabtec]] *Supervision Consultant Engineer & Architect of Record [[Hyder Consulting]] *Construction Project Manager [[Turner Construction]] *[[Grocon]]<ref name="Contractors">{{cite web|url=http://www.designbuild-network.com/projects/burj/|title=Burj Dubai (Dubai Tower) and Dubai Mall, United Arab Emirates|publisher=designbuild-network.com|accessdate=23 March 2009}}</ref> *Planning [[Bauer AG]] and Middle East Foundations<ref name="Contractors" /> *Lift contractor [[Otis Elevator Company|Otis]]<ref name="Contractors" /> *VT consultant [[Lerch Bates]]<ref name="Contractors" /> }} | material = شيشو, اسٽيل, ايلومينيم, قوي ڪنٽرول | opened = 4 جنوري 2010<ref name="opening" /> | Status = Complete | developer = [[Emaar Properties]]<ref name="CTBUHdb" /> }} '''برج خليفہ''' ({{lang-en|Burj Khalifa}}) [[گڏيل عرب امارات|متحده عرب امارات]] جي صدر ۽ ابوظهبي جي حڪمران شيخ خليفه بن زيد النهيان جي نالي پٺيان دبئي ۾ ٺاهيل ”برج خليفه“ (Burj Khalifa) دنيا جي اوچين عمارتن جا رڪارڊ ٽوڙي، دنيا جي سڀ کان اوچي عمارت وارو اعزاز حاصل ڪري ورتو آهي.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D8%AC%20%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D9%87 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250128021218/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%D8%AC%20%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D9%87 |date=2025-01-28 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''</ref> == نالي جو سبب == 2004ع ۾ جڏهن هن عمارت جو تعميراتي ڪم شروع ڪيو ويو هو ته، ان جو نالو ”برج دبئي“ رکيو ويو هو، پر بعد ۾ 4 جنوري 2010ع تي افتتاحي تقريب دوران ان جو نالو تبديل ڪري ”برج خليفه“ رکيو ويو، ڇاڪاڻ ته شيخ خليفه بن زيد النهيان، دبئيءَ جو 10 ارب ڊالرن جو قرض لاهي دبئي کي قرض کان نجات ڏياري هئي.<ref name="سنڌيانا"/> == اڏاوت جا تفصيل == افتتاحي تقريب وقت سرڪاري طرح ”برج خليفه“ جي اوچائي 828 ميٽر يعني 2716.5 فوٽ ٻڌائي وئي. هي دنيا جي اوچي ۾ اوچي عمارت برطانوي آرڪٽيڪٽ ايڊرائن سمٿ (Adrian Smith) ڊزائين ڪئي، جنهن ۾ 160 فلور آهن. ڪنهن خراب موسم سبب مڙڻ يا ٽٽڻ کان ٽاور کي بچائڻ لاءِ ان کي انگريزي اکر ”واءِ“ (Y) جي شڪل ۾ ٺاهيو ويو آهي، جنهن جا ٽي پاسا (Wings) آهن. ”برج خليفه“ عمارت [[شڪاگو]] (آمريڪا) جي سڀ کان اوچي عمارت وِلسِ ٽاور (Wills Tower) کان به 50 ماڙيون وڌيڪ بلند آهي. ”برج خليفه“ جو تعميراتي ڪم ڏاڍي تيزيءَ سان جاري رهيو، جنهن ۾ هزارين مزدورن حصو ورتو، جن ۾ اڪثريت جو تعلق هندستان سان هو، جنوري 2007ع ۾ هن جون 100 ماڙيون مڪمل ڪيون ويون هيون. انسان جي ٺاهيل هن نئين عجوبي جي افتتاحي تقريب ۾ هر قوم ۽ نسل سان واسطو رکندڙ هزارين ماڻهن شرڪت ڪئي، افتتاحي تقريب دوران وڏي آتشبازي به ڪئي وئي. برج خليفه تان دبئي شهر جو نظارو ڪرڻ لاءِ ان ۾ هڪ ڊيڪ ٺاهي وئي آهي، جنهن ۾ لڳل ڪمپيوٽرائيزڊ دوربينن جي مدد سان ماڻهو هيٺين دنيا جو نظارو ڪري سگهن ٿا.<ref name="سنڌيانا"/> == مٽيريل == ”برج خليفه“ ۾ 3 لک 30 هزار ڪيوبڪ ميٽر ڪنڪريٽ ۽ هڪ لک 3 هزار چورس شيشو استعمال ٿيو آهي. برج جي مالڪ پاران جاري ڪيل انگن اکرن مطابق عمارت ۾ ٻاهران لڳائڻ لاءِ جيڪو شيشو ۽ اسٽيل/لوهه استعمال ڪيو ويو، اهو ايترو هو جو، جو جيڪڏهن ان کي فوٽ بال جي ميدانن تي پکيڙيو وڃي ته، فوٽ بال جا 17 ميدان ان سان ڀرجي وڃن ها. ان ۾ جيڪا ڪنڪريٽ ڪم آندي وئي آهي، ان مان هڪ هزار 2 سئو 83 ميل رستو ٺهي سگهي ٿو. اولمپڪ سوئمنگ پول ڀرجي سگهن ٿا.<ref name="سنڌيانا"/> == خصوصيتون == برج خليفہ ۾ دنيا جي تيز ترين لفٽ بہ نصب ڪيل آھي جيڪا 18 ميٽر في سيڪنڊ (65 ڪلوميٽر في ڪلاڪ، 40 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان سفر ڪري ٿي۔ ان کان پھرين دنيا جي تيز ترين لفٽ تائي پَي 101 ۾ نصب ٿيل ھئي جيڪا 16.83 ميٽر في سيڪنڊ (60.6 ڪلوميٽر في ڪلاڪ، 37.5 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان ھلي ٿي۔ پوري عمارتي منصوبي ۾ 30 ھزار رھائشي گھر، 9 ھوٽل، 6 ايڪڙ باغ،19 رھائشي ٽاور ۽ برج خليفہ جھيل شامل آھن۔ ان جص تعمير تي 8 ارب ڊالرز جي لاڳت آئي۔ تڪميل کان بعد ٽاور 20 ملين چورس ميٽر جي رقبي تي پکڙجي ويو. ان کان علاوه برج خليفه ٽاور ۾ دنيا جي سڀ کان بلند ترين [[مسجد]] واقع آھي جيڪا 158 ھين منزل تي موجود آھي۔ ان کان اڳ دنيا جي بلند ترين مسجد [[رياض]]، [[سعودي عرب]] جي [[برج المملڪہ]] ۾ ھئي۔ {{-}} == ''گئلري'' == === ''ڀيٽ'' === [[فائل:BurjKhalifaHeight.svg|500px|thumb|Burj Khalifa compared with some other well-known tall structures]] {{-}} === ''اڏاوت'' === {{gallery |فائل:Burj2.jpg|{{center|1 February 2006}} |فائل:20060829 Burj Dubai.jpg|{{center|29 August 2006}} |فائل:84floors.jpg|{{center|19 November 2006}} |فائل:Burjdubaifeb2107.jpg|{{center|21 March 2007}} |فائل:Burjdubaimay07.jpg|{{center|9 May 2007}} |فائل:Burj.jpg|{{center|15 July 2007}} |فائل:Burj_Dubai_02.12.2007.jpg|{{center|2 December 2007}} |فائل:Burj Dubai 20071204.jpg|{{center|4 December 2007}} |فائل:Burj Dubai Under Construction on 10 December 2007.jpg|{{center|10 December 2007}} |فائل:Burj dubai 3.11.08.jpg|{{center|11 March 2008}} |فائل:Burj_Dubai_Under_Construction_on_8_May_2008_Pict_1.jpg|{{center|8 May 2008}} |فائل:Burj_Dubai_Under_Construction_on_8_May_2008_Pict_2.jpg|{{center|8 May 2008}} }} === ''ڦوٽو'' === {{gallery |فائل:Burj Khalifa Sign.jpg|{{center|The Burj Khalifa's nameplate}} |فائل:Skyline-Dubai-2010.jpg|The skyline of Dubai. The tallest visible building is the Burj Khalifa.}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گڏيل عرب امارتون]] [[زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون]] [[زمرو:ايشيا ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون]] rr2upi4gga2jv5agkh79v0mz608h0ii 0 35965 427405 368959 2026-11-03T09:57:36Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427405 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = تحفته الڪرام | title_orig = | translator = مخدوم امير احمد <small>(سنڌي ۾)</small> | image = | image_size = 200px | author = [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | cover_artist = | country = پاڪستان | language = [[فارسي]] | series = | subject = [[تاريخ]] | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] [[ڄامشورو]] | release_date = | media_type = ڪتاب | pages = | isbn = }} '''تحفته الڪرام''' ({{lang-en|Tuhfatul Kiram}}) ڪتاب [[1767ع]] ۾ لکيل [[فارسي ٻولي]]ءَ ۾ ٽن جلدن تي مشتمل آهي جيڪو [[ڪلھوڙن جو دور|ڪلھوڙن جي دور]] جي قادرالڪلام شاعر، مؤرخ ۽ مصنف [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جو لکيل آهي.<ref>[http://sindhicriticism.blogspot.com/2013/01/blog-post_8519.html سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا: مير علي شير قانع جو ڪتاب - رکيل مورائي<!-- Bot generated title -->]</ref> <ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تحفة%20الڪرام|title=تحفة الڪرام : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2022-04-02}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>[[سنڌي ادبي بورڊ]] [[ڄامشورو]] پاران هن ڪتاب جو سنڌي توڙي اردو ٻولين ۾ ترجمو ڪرايو ويو آهي. سنڌي ڇاپي جو مترجم مخدوم امير احمد ۽ مرتب ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] آهي. ==متن== هن ڪتاب ۾ [[سنڌ]] جي تاريخ سان گڏ مشهور قديم شهرن ۽ ڳوٺن، عالمن، فقيهن، شاعرن، بزرگ شخصيتن ۽ ولين جو احوال به شامل آهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 24v009edpw2jbsxe8iculkxgp7hl9zo 0 37607 427447 338392 2026-11-03T11:20:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427447 wikitext text/x-wiki {{Short description|Country in Caucasus; bridges Europe, Asia}} {{Infobox country | conventional_long_name = جارجيا<br>Georgia | common_name = جارجيا<br>Georgia | linking_name = Georgia (country) | native_name = საქართველო<br> (ساڪارتويلو) | image_flag = Flag of Georgia.svg | image_coat = Greater coat of arms of Georgia.svg | coa_size = 95 | national_motto = ძალა ერთობაშია<br>زالا ايرتوباشيا<br>"اتحاد ۾ طاقت آهي" | national_anthem = თავისუფლება<br>تاويسپليبا<br>"آزادي" | image_map = | image_map2 = | capital = [[تبليسي]] | coordinates = {{Coord|41|43|N|44|47|E|type:city}} | largest_city = گادي جو هنڌ | official_languages = جارجيائي ٻولي | regional_languages = ابخازي ٻولي{{efn|In the [[Abkhazian Autonomous Republic|Autonomous Republic of Abkhazia]].<ref>{{citation |chapter=Article 8 |title=Constitution of Georgia|title-link=Constitution of Georgia (country)}}. In [[Abkhazian Autonomous Republic|Abkhazian AR]], also [[Abkhaz language|Abkhazian]].</ref><ref>{{Cite web |url=http://parliament.ge/uploads/other/28/28803.pdf |title=Constitution of Georgia |website=Parliament of Georgia |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210071629/http://parliament.ge/uploads/other/28/28803.pdf |archive-date=10 December 2017}}</ref>}} | languages_type = ڳالھائيندڙ ٻوليون<ref name="geostat.ge" /> | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |86.8% جارجيائي |6.2% آزربائيجاني |4.5% آرمينيائي |0.7% روسي |2.1% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2014{{Ref label|population|a|}} | religion = * 87.3% عيسائيت * 10.7% اسلام * 2.00% بيا | religion_year = 2014 | demonym = جارجيائي | government_type = وحداني پارلياماني جمهوريه | leader_title1 = صدر | leader_name1 = ميخائيل ڪاويلاشولي{{Efn|name=disputed|As result of the [[2024 Georgian parliamentary election]] and the subsequent [[2024 Georgian constitutional crisis|constitutional crisis]], key political positions and the legitimacy of Georgia's parliament have been disputed. Opposition forces have contested the legitimacy of Kavelashvili, and the outgoing president [[Salome Zourabichvili]] has claimed to continue to be legitimate president.<ref>{{Cite web |date=2024-12-29 |title=Georgia's outgoing president Salome Zourabichvili refuses to quit as successor Mikheil Kavelashvili sworn in |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0rn2w0zw08o |access-date=2024-12-29 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-12-28 |title=Showdown in Georgia as pro-EU president refuses to step down |url=https://www.politico.eu/article/georgia-president-salome-zourabichvili-refuse-step-down-mikheil-kavelashvili-protest-oligarch-bidzina-ivanishvili-sanction-tbilisi/ |access-date=2024-12-29 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |last=Chrisafis |first=Angelique |date=2024-12-29 |title=Georgia's pro-west president says she remains 'only legitimate president' as new leader sworn in |url=https://www.theguardian.com/world/2024/dec/29/georgia-president-sworn-in-protests-zourabichvili-kavelashvili |access-date=2024-12-29 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Also, international platforms have disputed the legitimacy of the ''de facto'' Georgian authorities after the 2024 elections, including the [[European Parliament]].<ref>{{Cite web |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20250204IPR26689/meps-georgia-s-self-proclaimed-authorities-have-no-legitimacy |title=MEPs: Georgia's self-proclaimed authorities have no legitimacy |date=2025-02-13 |access-date=2025-02-18 |work=European Parliament |language=en-GB}}</ref>}} | leader_title2 = وزيراعظم | leader_name2 = اراڪلي ڪوباکز {{Efn|name=disputed}} | leader_title3 = پارليامينٽ جو چيئرپرسن | leader_name3 = شيلواپاپواشولي{{Efn|name=disputed}} | legislature = پارليامينٽ | sovereignty_type = قيام جي تاريخ | established_event1 = ڪولچس ۽ آئيبيريا | established_date1 = 13هين صدي قبل.م. کان 580 عيسوي تائين | established_event2 = ابخازيا جي بادشاهت ۽ آئيبيرين جي بادشاهت | established_date2 = 786–1008ع | established_event3 = جارجيا جي حدود اتحاد | established_date3 = 1008ع | established_event4 = ٽي حصن ۾ تقسيم | established_date4 = 1463–1810ع | established_event5 = روسي سلطنت جو الحاق | established_date5 = 12 سيپٽمبر، 1801ع | established_event6 = روسي سلطنت کان آزادي | established_date6 = 26 مئي، 1918ع | established_event7 = روسي فوج جو حملو | established_date7 = 12 فيبروري، 1921ع | established_event8 = جارجيائي سوشلسٽ سوويت جمهوريه | established_date8 = 25 فيبروري، 1991ع | established_event9 = روس کان آزادي | established_date9 = 26 دسمبر، 1991ع | established_event10 = موجوده آئين | established_date10 = 24 آگسٽ، 1995ع | area_km2 = 69,700 | area_footnote = | area_rank = 119th <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 26,911 | percent_water = | population_census = 3,713,804 (فطري واڌارو) | population_census_year = 2014ع | population_estimate = 3,694,608 (فطري واڌارو) | population_estimate_year = 2024ع | population_estimate_rank = 129th | population_density_km2 = 57.6 | population_density_sq_mi = 149.1 | population_density_rank = 137th | GDP_PPP = {{increase}} $113.583&nbsp;billion{{Ref label|population|a|}}<ref name="IMFWEO.GE">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=915,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Georgia) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=13 October 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 99th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $30,749 <ref name="IMFWEO.GE" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 70th | GDP_nominal = {{increase}} $35.353&nbsp;billion{{Ref label|population|a|}}<ref name="IMFWEO.GE" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 106th | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $9,571<ref name="IMFWEO.GE" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 83rd | Gini = 34.2 <!-- number only --> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = {{Ref label|population|a|}}<ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GE |title=GINI index (World Bank estimate) – Georgia |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720065529/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GE |archive-date=20 July 2018 |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.844 | HDI_rank = 57th | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase | HDI_ref = {{Ref label|population|a|}}<ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> | currency = [[Georgian lari]] (₾) | currency_code = GEL | time_zone = [[Georgia Time|GET]] | utc_offset = +4 | utc_offset_DST = | DST_note = | time_zone_DST = | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = right | calling_code = [[+995]] | iso3166code = GE | cctld = [[.ge]], [[.გე]] | footnote_a = {{Note|population}} Not including [[Russian-occupied territories in Georgia|occupied territories]] | footnote_b = {{Note|population2}} Including [[Russian-occupied territories in Georgia|occupied territories]]{{Citation needed|date=January 2023}} }} '''جارجيا''' (Georgia) جارجيا اوڀر يورپ ۽ اولهه ايشيا ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو قفقاز علائقي جو حصو آهي. اها اولهه ۾ ڪاري سمنڊ، اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ترڪي]] ۽ [[آرمينيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[آذربائيجان]] سان ڳنڍيل آهي. جارجيا 69،700 چورس ڪلوميٽر (26،900 چورس ميل) جي ايراضي تي پکڙيل آهي. ان جي آبادي 37 لک آهي، جنهن مان ٽيون حصو گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي شهر، [[تبليسي]] ۾ رهي ٿو. جارجيائي، جيڪي علائقي جا رهاڪو آهن، ملڪ جي آبادي جو اڪثريت آهن. جارجيا هڪ نمائندي جمهوريت آهي جيڪا هڪ وحداني پارلياماني جمهوريه جي طور تي سنڀالي ويندي آهي. اهو هڪ ترقي پذير ملڪ آهي جنهن ۾ هڪ تمام گهڻو انساني ترقي جو انڊيڪس ۽ هڪ ابھرندڙ مارڪيٽ معيشت آهي. 2003 کان وٺي وسيع معاشي سڌارن جي نتيجي ۾ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ آزاد ڪاروباري موسمن مان هڪ، وڌيڪ معاشي آزادي ۽ شفافيت، ۽ GDP جي واڌ جي تيز ترين شرحن مان هڪ آهي. 2018 ۾، جارجيا ڀنگ کي قانوني قرار ڏيڻ وارو ٻيو ملڪ بڻجي ويو، ۽ اهو ڪرڻ وارو پهريون اڳوڻو سوشلسٽ رياست بڻجي ويو. جارجيا ڪيترن ئي بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ ڪائونسل آف يورپ، يورو ڪنٽرول، بي ايس اي سي، جي يو اي ايم، انرجي ڪميونٽي شامل آهن. ايسوسيئيشن ٽريو جي حصي جي طور تي، جارجيا يورپي يونين ۾ ميمبرشپ لاءِ سرڪاري اميدوار آهي. آڪٽوبر 2024 کان وٺي، جارجيا هڪ گهري سياسي بحران ۾ ٻڏي ويو آهي. ==تاريخ== اوڀر يورپ ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ تي آهي.جيڪو اڳ ۾ روس جي رياست هو، سوويت يونين جي ٽُٽڻ بعد، هن ملڪ پنهنجي الڳ حيثيت قائم ڪئي. هن ملڪ جو نالو، بادشاهه جارج جي نسبـت سان ’جارجيا‘ رکيو ويو آهي. پٿر جي قديم ثقافتي دور ۾ جارجيا ۾ انساني آبادي ٿي، جيڪي ڌڻ چاريندا هئا ۽ پوک ڪندا هئا. 9 صدي ق. م ۾ جارجيا يونان جي ڪالوني ٿيو، جنهن کان پوءِ اڳتي هلي هڪ سلطنت جي شڪل اختيار ڪيائين. 65 صدي ق. م ۾ رومن ايمپائر جو حصو ٿيو. 337ع ۾ عيسائي رياست ٿي ويو. جارجيا جي اتر ۾ روس، اوڀر ۾ آذربائيجان، ڏکڻ ۾ [[آرمينيا]] ۽ ترڪي، اولهه ۾ ڪارو سمنڊ (Black Sea) آهن. جارجيا جي ڪل پکيڙ 69700 چورس ڪلوميٽر (26900 چورس ميل) ۽ آبادي 55 لک جي لڳ ڀڳ آهي. جارجيا جي گاديءَ جو هنڌ تبليسي (Tiblisi) آهي، جنهن جي آبادي 13 لک آهي. جارجيا جو سڀ کان مٿانهون هنڌ مائونٽ شکارا آهي، جنهن جي اوچائي 5068 ميٽر آهي. هتان جي سرڪاري ٻولي جارجين آهي، جڏهن ته روسي، آرميني ۽ آذري ٻوليون پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون. جارجيا جي هر علائقي جي آبهوا مختلف آهي. هتي اڪثر علائقن ۾ موسم خوشگوار رهي ٿي. ماڻهو ڳاڙهي ۽ اڇي چمڙيءَ وارا آهن. جارجيا ڪاڪيشئن جبلن جي وچ ۾ آهي. هن ۾ ٻه خودمختيار جمهوري رياستون ابخازيا ۽ اجاريا ۽ هڪ خودمختيار علائقو ڏکڻ اوستيا به شامل آهي. ملڪ جو وڌيڪ علائقو جابلو آهي. جنهن ۾ ٽيون حصو ٻيلن جي ڪاٺ سان ڀريل آهي. ڪاڪيشيا جي عظيم جبلن جارجيا جي اترئين حصي کي گهيري رکيو آهي. جڏهن ته ننڍا ڪاڪيشئن جبل ڏاکڻيئن حصي ۾ آهن. انهن جبلن جي بلندي 3000 ميٽرن تائين آهي. ڪورا (Kura) ۽ ريوني (Rioni) ٻه وڏا درياهه آهن، جيڪي هڪ ٻئي جي مخالف رخ ۾ وهن ٿا. اتر اوڀر ۾ ڪاڪيشئن جبل هن کي روس کان ڌار ڪن ٿا. تبليسي ڪورا درياهه جي ڪناري تي آهي. هن ملڪ جي مکيه زرعي پيداوار چانهه، کٽا ميوا، ڪڻڪ، تماڪ، ڀاڄيون، انگور، گدرا ۽ پٽاٽا آهن. جڏهن ته مکيه صنعتن ۾ موٽر انڊسٽري، فولاد، اسٽيل، سيمينٽ، گاڏيون، ٽيڪسٽائيل، پن بجلي، فوڊ پيڪنگ، شراب، تماڪ ۽ چانهه جون شيون شامل آهن. 1510ع ۾ ترڪن قبضو ڪري جارجيا کي سوگهو ڪيو، جن کان 1752ع ۾ شاهه سولومن پهرين کسي ورتو. ان کان پوءِ روس قابض ٿيو. 50 سالن تائين جارجيا مڪمل طور تي ڪميونسٽ اثر هيٺ ۽ سوويت يونين جي قبضي ۾ رهيو. 13 جنوري 1990ع تي آزاديءَ لاءِ تحريڪ زور ورتو ته آزاديءَ لاءِ ريفرينڊم ٿيو، جنهن ۾ 99 سيڪڙو ووٽرن USSR کان آزاديءَ لاءِ ووٽ ڏنو. جارجيا هڪ آزاد خودمختيار جمهوري ملڪ آهي. هتي صدارتي طرز جي حڪومت آهي. هن ملڪ يارهين ۽ ٻارهين صديءَ ۾ بادشاهه ڊيوڊ ۽ راڻِي تمر جي اڳواڻيءَ ۾ سياسي ۽ اقتصادي حوالي سان وڏي ترقي ڪئي. جنهن کان پوءِ 19هين صديءَ ۾ هيءُ ملڪ روس کان الڳ ٿيو. هن ملڪ جي آزاديءَ جو ڏهاڙو 9 اپريل 1991ع آهي ۽ گڏيل قومن جي اداري (UNO) جي ميمبرشپ 31 جولاءِ 1992ع کان مليل اٿس. جارجيا هن وقت NATO ۽ يورپي يونين جو ميمبر به آهي. ان کان سواءِ هيءُ ملڪ ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن ۽ يورپ ۾ قائم ڪيل سيڪيورٽي تنظيمن جو پڻ ميمبر آهي. سنڌ جي مشهور ليکڪ مرزا قليچ بيگ جا وڏا اصل ۾ جارجيا جا هئا. اهو ئي سبب آهي، جو مرزا صاحب جي خاندان کي ’گرجي مرزا‘ چيو ويندو آهي ۽ جڏهن ايران ۽ روس جي وچ ۾ جنگ لڳي ته ان جنگ ۾ مرزا خسرو جو پيءُ مارجي ويو ۽ مرزا خسرو ايراني سپهه سالار حاجي محمد ابراهيم وٽ اچي پهتو. بهرحال فتح علي شاهه پنهنجي وزير ملا محمد اسماعيل هٿان مرزا خسرو (مرزا قليچ بيگ جو نانو) ۽ مرزا سڊني (مرزا قليچ بيگ جو پيءُ) مير ڪرم علي خان ٽالپر لاءِ موڪليا، هنن مان مرزا خسرو بيگ کي مير ڪرم علي خان ٽالپر پنهنجو پٽ ڪري رکيو. مرزا قليچ بيگ پنهنجي خاندان بابت هڪ تاريخي ڪتاب ’گرجي نامه‘ لکيو هو، جيڪو مرزا قليچ بيگ جي اولاد مان ڊاڪٽر فائزه زهرا مرزا ’مرڪز تحقيقات فارسي ايران پاڪستان‘، اسلام آباد مان 2001ع ۾ شايع ڪرايو آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جارجيا|title=جارجيا|date=|accessdate=30 نومبر 2017ع|website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين)|publisher=[[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد|last=|first=|archive-date=2019-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731174911/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%8A%D8%A7|url-status=dead}}</ref> ==جاگرافي== '''Georgia'''{{efn|{{Lang-ka|საქართველო|tr}}, {{IPA|ka|sakʰartʰʷelo|IPA|Sakartvelo.ogg}}}} is a country in [[Eastern Europe]] and [[West Asia]].<ref>Encyclopedic World Atlas, George Philip & Son, [[Oxford University Press]]: 2002, p.104</ref><ref>''[[Histories (Herodotus)|Histories]]'' 4.38. Cf. James Rennell, ''The geographical system of Herodotus examined and explained'', Volume 1, Rivington 1830, [[iarchive:bub gb enQ-AAAAcAAJ/page/n274|p. 244]]</ref><ref>[[Encyclopedia Britannica]]", [https://www.britannica.com/place/Caucasus Caucasus], June 2021: "One widely accepted scheme draws the dividing line along the crest of the Greater Caucasus range, putting the portion of the region north of the line in Europe and the portion south of it in Asia. Another puts the western portion of the Caucasus region in Europe and the eastern part (the bulk of Azerbaijan and small portions of Armenia, Georgia, and Russia's Caspian Sea coast) in Asia..."</ref> It is part of the [[Caucasus]] region, bounded by the [[Black Sea]] to the west, [[Russia]] to the north and northeast, [[Turkey]] to the southwest, [[Armenia]] to the south, and [[Azerbaijan]] to the southeast. Georgia covers an area of {{convert|69700|km2|sqmi|abbr=out}}.<ref>[[Nana Bolashvili]], Andreas Dittmann, Lorenz King, Vazha Neidze (eds.): ``National Atlas of Georgia``, 138 pages, Steiner Verlag, 2018, {{ISBN|978-3-515-12057-9}}</ref> It has a [[Demographics of Georgia (country)|population]] of 3.7 million,{{efn|Excluding Abkhazia and South Ossetia, the two [[List of states with limited recognition|partially recognized states]] under [[Russian-occupied territories in Georgia|Russian occupation]]. The [[Government of Georgia (country)|government of Georgia]] considers the two republics as integral parts of the country, with [[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|international support]].}}<ref name="statspopulation">{{cite web|title=Population and Demography |publisher=National Statistics Office of Georgia, Geostat |url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/316/population-and-demography |access-date=29 December 2021}}</ref> of which over a third live in the capital and [[List of cities and towns in Georgia (country)|largest city]], [[Tbilisi]]. [[Georgians]], who are native to the region, constitute a majority of the country's population and are its [[titular nation]]. Georgia has been inhabited since [[prehistory]], hosting the world's earliest known sites of [[winemaking]], gold mining, and textiles.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-41977709 'World's oldest wine' found in 8,000-year-old jars in Georgia]. BBC News: 13 November 2017</ref><ref name="archeologyMethodTheory2014322">{{cite journal|last=Doce|first=Elisa Guerra|year=2004|title=The Origins of Inebriation: Archaeological Evidence of the Consumption of Fermented Beverages and Drugs in Prehistoric Eurasia|journal=[[Journal of Archaeological Method and Theory]]|volume=22|issue=3| pages=751–782 | doi=10.1007/s10816-014-9205-z | s2cid=143750976 |issn=1072-5369}}</ref> The [[Classical antiquity|classical era]] saw the emergence of several kingdoms, such as [[Colchis]] and [[Kingdom of Iberia|Iberia]], that formed the nucleus of the modern Georgian state. In the early fourth century, [[Georgians]] officially [[Christianization of Iberia|adopted Christianity]], which contributed to their [[Unification of the Georgian realm|unification]] under the [[Kingdom of Georgia]]. Georgia reached [[Georgian Golden Age|its Golden Age]] during the [[High Middle Ages]] under the reigns of King [[David IV of Georgia|David IV]] and Queen [[Tamar of Georgia|Tamar]]. Beginning in the 15th century, the kingdom declined and [[Triarchy and collapse of the Kingdom of Georgia|disintegrated]] under pressure from various regional powers, including the [[Mongol Empire|Mongols]], the [[Ottoman Empire]], and [[History of Iran|Persia]], before being [[Georgia within the Russian Empire|gradually annexed]] into the [[Russian Empire]] starting in 1801. After the [[Russian Revolution]] in 1917, Georgia briefly emerged as [[Democratic Republic of Georgia|an independent republic]] under [[Treaty of Poti|German protection]].<ref name="Soviet power">{{Cite journal |last=Jones |first=Stephen |date=27 October 2020|title=The establishment of Soviet power in Transcaucasia: The case of Georgia 1921–1928|journal=Soviet Studies|volume=40|issue=4|page=627 |doi=10.1080/09668138808411783}}</ref> However, the country was [[Red Army invasion of Georgia|invaded and annexed]] by the [[Red Army]] in 1921; it then became [[Georgian Soviet Socialist Republic|one]] of the [[republics of the Soviet Union]]. In the 1980s, an independence movement grew quickly, leading to [[Dissolution of the Soviet Union|Georgia's secession from the Soviet Union]] in April 1991. For much of the [[Post-Soviet states|subsequent decade]], the country endured economic crises, [[Post-Soviet conflicts|political instability]], and secessionist wars in [[Abkhazia]] and [[South Ossetia]]. Following the peaceful [[Rose Revolution]] in 2003, Georgia strongly pursued a [[Western world|pro-Western]] foreign policy, introducing a series of [[Potential enlargement of the European Union|democratic and economic reforms aimed at integration]] into the [[European Union]] and [[Enlargement of NATO|NATO]]. This Western orientation led to [[Georgia–Russia relations|worsening relations with Russia]], culminating in the [[Russo-Georgian War]] of 2008 and continued Russian occupation of [[Russian-occupied territories in Georgia|parts of Georgia]]. Georgia is a [[representative democracy]] governed as a [[unitary state|unitary]] [[parliamentary republic]].<ref>{{cite web |title=Constitution of Georgia |at=Article 1.1, 7.2, 45, 52 and 54 |url=https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36 |publisher=The Legislative Herald of Georgia |date=29 June 2020 |access-date=2022-03-25 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061907/https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36 |url-status=dead }}</ref><ref name=undp>{{cite web |url=https://www.ge.undp.org/content/georgia/en/home/projects/PARLIAMENT.html |title=Consolidating Parliamentary Democracy in Georgia |publisher=UNDP Georgia |access-date=2022-03-25 |archive-date=19 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619184258/https://www.ge.undp.org/content/georgia/en/home/projects/PARLIAMENT.html }}</ref> It is a [[developing country]] with a very high [[List of countries by Human Development Index|Human Development Index]] and an [[emerging market economy]]. Sweeping economic reforms since 2003 have resulted in one of the [[Ease of doing business index|freest business climates]] in the world, greater [[Economic Freedom of the World|economic freedom]] and [[Global Corruption Barometer|transparency]], and among the [[List of countries by real GDP growth rate|fastest rates of GDP growth]].<ref>{{Cite web |title=Georgia |url=https://www.state.gov/reports/2024-investment-climate-statements/georgia/ |access-date=2024-07-21 |website=United States Department of State |language=en-US}}</ref> In 2018, Georgia became the second country [[Cannabis in Georgia (country)|to legalize cannabis]], and the first former socialist state to do so. Georgia is a member of numerous international organizations, including the [[Council of Europe]], [[Eurocontrol]], [[Organization of the Black Sea Economic Cooperation|BSEC]], [[GUAM Organization for Democracy and Economic Development|GUAM]], [[Energy Community]]. As part of the [[Association Trio]], Georgia is an official candidate for [[Potential enlargement of the European Union|membership in the European Union]].<ref>{{Cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/european-council/2023/12/14-15/|title=European Council|website=Consilium}}</ref> Since October 2024, Georgia is immersed in a [[2024–2025 Georgian political crisis|deep political crisis]]. [[فائل:Flag_of_Georgia.svg|thumb]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جارجيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ قفقاز]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:ٻن کنڊن ۾ ملڪ]] [[زمرو:اولھه ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:1991 ۾ ٺاهيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] 3bec8ybe7t47cvp123pj52mp4vksmvo 0 37711 427394 423413 2026-11-03T09:15:13Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427394 wikitext text/x-wiki {{about|the gray wolf, ''canis lupus'', and its subspecies|other species of wolf and other uses|}} {{good article}} {{Speciesbox | name = بگھڙ <br> Wolf | fossil_range = [[Middle Pleistocene]] – present (810,000–0 years [[Before Present|BP]]<ref name=tedford2009/>) | image = European grey wolf in Prague zoo.jpg | image_caption = [[Eurasian wolf]] (''Canis lupus lupus''). | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn" /> | taxon = Canis lupus | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]<ref name=linnaeus1758>{{cite book|last=Linnæus|first=Carl |chapter=Canis Lupus |title=Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I |year=1758|publisher=Laurentius Salvius|location=Holmiæ (Stockholm) |pages=39–40 |chapterurl=https://archive.org/details/carolilinnisys00linn/page/39 |edition=10 |language=Latin}}</ref> | subdivision_ranks = [[Subspecies]] | subdivision = refer [[Subspecies of Canis lupus|Subspecies of ''Canis lupus'']] | range_map = Grey wolf distribution with subdivisions.PNG | range_map_caption = Historical (red&nbsp;+ green) and modern (green) range of wild subspecies of ''C. lupus'' }} '''بگھڙ''' (Wolf) ھڪ جھنگلي [[جانور]] آھي. بگھڙ کي سنڌي ۾ ناهر پڻ چوندا آهن.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بگهڙ|title=بگهڙ : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-09-01|archive-date=2021-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901093406/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%DA%AF%D9%87%DA%99|url-status=dead}}</ref> سنڌ ۾ ملندڙ ڀورو بگھڙ جسم ۾ سوا ٽن کان پنج فٽ ڊگھو ٿئي ٿو. بج دار پڇ ڏيڏ فٽ کن هوندس اٿس. بگھڙ قد ۾ اٽڪل ٻه فٽ ٿئي ٿو، مادي جو قد ڪجهه ننڍو هوندو آهي. ڏسڻ ۾ السيشيئن ڪتي (Canis Familieris)، جنهن کي جرمن شيفرڊ (German Shepherd) به چئجي ٿو جھڙو آهي. پر بگھڙ ۽ السيشيئن ۾ ٻه ٽي واضح فرق آهن. پهرين اها ته السيشيئن جا ڏند بگھڙ جي ڀيٽ ۾ ننڍا ٿين ٿا ۽ ٻيو اهو ته السيشيئن جو مغز بگھڙ کان 35 سيڪڙو ننڍو هوندو آهي ۽ ٽيون ته بگھڙ جي اکين ۾ وحشت هوندي آهي. سنڌ ۾ بگھڙ جو رنگ سرمائي اوٺي، پيٽ هلڪو ڀورو، ڪنن جي پويان حصا ڳاڙهسرا بادامي هيڊا ٿين ٿا. چپ ۽ مهاڙون ڪاريون ٿين ٿيون. ==تعارف== {| class="wikitable" !<big>نمبر شمار</big> !<big>سنڌي نالو</big> !<big>انگريزي نالو</big> !<big>سائينسي نالو</big> |- |<big>1</big> |بگھڙ /ناهر |[[:en:Wolf|Wolf / Grey/Gray Wolf Or Timber Wolf]] |Canis lupus |} ==جسم جي بناوت ۽ رنگ== سنڌ ۾ ملندڙ ڀورو بگھڙ جسم ۾ سوا ٽن کان پنج فٽ ڊگھو ٿئي ٿو. بج دار پڇ ڏيڏ فٽ کن هوندس اٿس. بگھڙ قد ۾ اٽڪل ٻه فٽ ٿئي ٿو، مادي جو قد ڪجهه ننڍو هوندو آهي. ڏسڻ ۾ السيش ڪتي (جنهن کي جرمن شيفرڊ [[:en:German_Shepherd|German Shepherd]] به چئجي ٿو) [[:en:Canis|Canis Familieris]] جھڙو آهي. پر بگھڙ ۽ السيش ۾ ٻه ٽي واضح فرق آهن. پهرين اها ته السيش جا ڏند بگھڙ جي ڀيٽ ۾ ننڍا ٿين ٿا ۽ ٻيو اهو ته السيش جو مغز بگھڙ کان 35 سيڪڙو ننڍو هوندو آهي ۽ ٽيون ته بگھڙ جي اکين ۾ وحشت هوندي آهي.سنڌ ۾ بگھڙ جو رنگ سرمائي اوٺي، پيٽ هلڪو ڀورو، ڪنن جي پويان حصا ڳاڙهسرا بادامي هيڊا ٿين ٿا. چپ ۽ مهاڙون ڪاريون ٿين ٿيون. {| class="wikitable" |+ !نمبر شمار !پيمانو !نر !مادي |- |1 |وزن |25 کان 30 ڪلو گرام |22 کان 25 ڪلو گرام |- |2 |منڍي کان پڇ تائين ڊيگھ |105 کان 160 سينٽي ميٽر | - |- |3 |پڇ |29 کان 50 سينٽي ميٽر | |- |4 |ڪن |90 کان 110 ملي ميٽر | |} ==شڪار ۽ رهڻ جو طريقو== بگھڙ گھڻو ڪري رات جو نڪرندو آهي. ۽ ڏينهن جو ڏرڙ ۾ گذاريندو آهي. بگھڙ ٽولي ۾ شڪار ڪندو آهي. انهن جي ٽولو 12 کان 18 بگھڙن تي مشتمل هوندو آهي.ان ٽولي کي '''ست بگھاڙي''' چئبو آهي. پر جئين ته سنڌ ۾ بگھڙ جي آبادي تمام گھٽجي وئي انڪري بگھڙ رات جوڙي ۾ نڪرندا آهن. جڏهن حملو ڪرڻ جي نيت هوندي اٿس تڏهن ڪنڌ هيٺ ڪري هلندو آهي. پٺيءَ جا وار اُڀا۽ پچ زمين سان متوازي سڌو ٿي ويندو اٿس. ماڻهن کي اڪيلو حملو ڪري سگھي ٿو پر جيڪڏهن ماڻهو حرڪت نه ڪري ۽ پٿر ٿي بيهي رهي ته حملو ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿو. هونئن تمام ڪامياب شڪاري جانور آهي. غول ٺاهي پري پري تائين پيا ڦرندا آهن. ۽ هڪٻئي سان رابطي لاءِ اونائين ذريعي ڪندا آهن. سندن اونائيون 10 ڪلوميٽرن تائين ٻڌبيون آهن. ڪَن تمام سرلا ۽ نڪ تيز اٿن. هي لومڙي وانگر موقعي پرست جانور آهي ۽ هي ڪوئن کان وٺي هرڻن تائين گهڻو ڪجهه شڪار ڪندو آهي. گڏجي سڏجي پاڻ کان ڏهوڻو وڏو جانور به ڊاهي سگھن ٿا. ==نسل جي واڌ ويجھ== هي عمر ڀر لاءِ جوڙو ٺاهيندا آهن. هن جي مادي هر سال ٻچا ڏيندي آهي. مادي بگھڙ 61 کان 63 ڏينهن ٻچو پيٽ ۾ رکندي آهي. هڪ وقت ۾ هڪ کان وٺي يارنهن گلر يا ٻٺڙا ڄڻي ٿي. اهو ٻچو پنجن مهينن ۾ شڪاري ٽولي ۾ شامل ٿي ويندو آهي. == گيلري == <gallery> Indian Wolf Photo Dhaval Vargiya.jpg Wolf in Jaipur zoo (2).jpg Indian wolf 02.jpg Wolf in Jaipur zoo (5).jpg </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} * ڪتاب- سنڌ جي جھنگلي جيوت- مصنف- بدر ابڙو- سنڌي لئنگئيج اٿارٽي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.sl.sindhila.org/en/|title=Welcome to the Website of Sindhi Language Authority|website=www.sl.sindhila.org|access-date=2018-12-26|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226143053/http://www.sl.sindhila.org/en|url-status=dead}}</ref> [[زمرو:بگھڙ]] [[زمرو:جهنگلي جانور]] [[زمرو:شڪاري جانور]] [[زمرو:گوشت خور مماليا]] [[زمرو:پاڪستان جا جانور]] tbk9rfo5r5s1gcy74euw8b3zxjkpm3t 0 37961 427429 282848 2026-11-03T10:46:01Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427429 wikitext text/x-wiki [[فائل:Yumi-p1000624.jpg|thumb |120px|تير ۽ ڪمان]] '''تير ۽ ڪمان''' ٻئي ملي ڪري ھڪ ھٿيار ٺاھن ٿا. تير ڪمان قديم جنگي اوزار آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تير%20ڪمان|title=تير ڪمان : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2022-04-04|archive-date=2022-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404091922/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%8A%D8%B1%20%DA%AA%D9%85%D8%A7%D9%86|url-status=dead}}</ref>، ان سان شڪار، راند ۽ جنگ ڪئي وڃي ٿي. تير ۽ ڪمان مختلف موادن مان ٺاھيا وڃن ٿا، جھڙوڪ: لوھ، [[ڪاٺ]]، پلاسٽڪ وغيره. ==تفصيلي تعارف== تير لاءِ ڪمان ضروري آهي. ”ڪمان“ پارسي لفظ آهي. ان لاءِ نج سنڌي لفظ آهي ”سينڱ“، جنهن جي بنيادي معنيٰ آهي ”سڱ مان ٺهيل“.هي لفظ ڄاڻائي ٿو ته ڪنڍي مينهن، جنهن جو سڱ وريل ٿئي ٿو، يا هرڻ وغيره جو وريل سڱ، اڳي ڪمان ڪري ڪم آڻيندا هئا. [[فائل:Aphaia pediment polychrome model W-XI Glyptothek Munich.jpg|thumb|تير ڪمان جو استعمال [[Temple of Aphaea]] ca. 505–500 BCE.]] ڪمان لاءِ ٻيو لفظ اسان وٽ آهي ”چاپ“، جو نج سنسڪرت لفظ آهي ۽ بنيادي معنيٰ اٿس ”بانس جي وريل ڪاٺي“، جيئن پروفيسر آپٽي واريءَ سنسڪرت ڊڪشنريءَ ۾ ڄاڻايل آهي. هن ريت اهي لفظ ڄاڻائين ٿا ته آڳاٽا لوڪ ڪنهن جانور جو وريل سڱ يا بانس جي مڙيل ڪاٺي، ڪمان وانگر ڪتب آڻيندا هئا. آڳاٽن ماڻهن اهي سولا سهنجا رستا اختيار ڪري تير ڪمان جوڙيا ته پکين جو شڪار ڪرڻ سولو ٿئي. مطلب ته ضرورت وقت اهو هنر سيکاريائون ۽ پوءِ ان ۾ ترقي ڪيائون. جيڪڏهن هٿ ڪيل شڪار ڪو ماڻهو يا جانور کسڻ ايندن، يا ڪو مرون خود کين کائڻ ايندو ته ڪمانن جا تير ڪهڙو بچاءُ ڪندا؟ اهڙيءَ حالت ۾ مضبوط تيرن جوڙڻ جي ضرورت ٿي<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page10.html#_ftn4}}} </ref> [[Image:arrow.svg|300px|thumb|تير جا حصا ]] ==تاريخ== پنجاب ۽ [[سنڌ]] جا آڳاٽا آريه لوڪ پوءِ لڙائين ۾ به اهي مضبوط تير ڪم آڻڻ لڳا؛ پر اول تيرن جي چهنبن کي ڪنهن زهر جو مک ڏيئي ڇڏيندا هئا، (اٿرو ويد منڊل چوٿون 776؛ منڊل پنجون 18،8 ۽ ڀيٽيو رگ ويد مندل ڇهون 75، 15). انهيءَ تير لڳڻ ڪري ڪنهن کي رڳو رهڙ پئجي ويندي هئي، ته به زهر جهٽ رت ۾ ملي، اڳلي کي ماري وجهندو هو. اهو زهر ملائڻ جو رواج آفريڪا ۾ بلڪل گهڻو هو، جنهن جا ڪيترا مثال مسٽر هينري سٽئنلي ڏنا آهن. ماڻهون پوءِ ٽامو، لوهه وغيره مارڻ سکيا، ته عام طرح تيرن جون چهنبون رڪ مان جوڙيندا هئا. رگ ويد جي منڊل ڇهين (75،11) ۾ ”ايومکم“، (Ayo-Mukham) لفظ ڪم آيل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي لوهه جي منهن (چهنبن) وارو. هن مان پڌرو آهي ته رگ ويد واري زماني ۾ ئي رڪ جي راسين (نوڪرن) وارا تير ڪم ايندا هئا. اهو رواج پوءِ ڪلهوڙن جي صاحبيءَ تائين ساندهه هلندو آيو.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page15.html#_ftnref4}}} </ref>جيئن وقت ويو گذرندو، تيئن سنڌو ماٿر جي رهاڪن تير اندازيءَ ۾ حيرت جهڙي ترقي ڪئي. انهيءَ ڳالهه جو ججهو ذڪر مها [[ڀارت]] ۽ ڪن پراڻن ۾ آهي، جي رگ ويد واري زماني کان گهڻو پوءِ ٺهيا، تنهنڪري انهن جو ذڪر پوءِ ڪبو، هتي رڳو ايترو ڄاڻائجي ٿو ته رگ ويد واري زماني ۾ اڳاٽن آرين وٽ جيڪي رڪ جي راسين (نوڪن) سان تير هوندا هئا، تن سان پک به ٻڌندا هئا، ته انهن جي رفتار تکي ٿئي، پکن ٻڌل تير ڇهه مان ڇمڪندو، ڪڙڪڙ ڪندو ويندو هو. هيءَ ڳالهه رگ ويد جي منڊل ڇهين جي سُوڪت 75 ۾ ڄاڻايل آهي.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page15.html#_ftnref4}}} </ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:تير اندازي]] {{ھٿيار}} 22f2qhf5zvy52z6xn44tcfrh0y4osqd 0 38292 427400 417778 2026-11-03T09:41:30Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427400 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوسف ميرڪ جو سنڌ جي مغل دور بابت فارسي تاريخي ڪتاب}} {{Infobox book | name = تاريخ مظهر شاهجهاني | title_orig = تاریخ مظهر شاهجهانی | author = [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] | country = [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]] | language = [[فارسي ٻولي|فارسي]] | subject = [[سنڌ جي تاريخ]]، مغل دور جي سياست ۽ انتظام | genre = [[تاريخ نويسي]] | pub_date = 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ تاليف | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] | release_date = 1962ع (فارسي متن) | pages = 383 (1962ع جو فارسي متن) }} '''تاريخ مظهر شاهجهاني''' (فارسي: ''تاریخ مظهر شاهجهانی'') [[سنڌ]] جي [[مغل سلطنت|مغل دور]] جي سياسي، انتظامي، سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت فارسي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ اهم تاريخي ڪتاب آهي. هن ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] بکري هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ هن تصنيف کي مڪمل ڪيو. ڪتاب ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان سترهين صديءَ جي پهرئين اڌ تائين سنڌ ۾ مغل حڪمراني، سرڪاري عملدارن، مقامي قبيلن، جاگيردارن، شهرن، پرڳڻن ۽ عوام جي حالتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |volume=2 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=8 October 2026 }}</ref> ڪتاب جو مڪمل فارسي عنوان '''تاريخ مظهر شاهجهاني: در بيان احوال ولايت سند از بهکر تا به تهته''' آهي، جنهن جو مطلب سنڌ جي بکر کان ٺٽي تائين علائقن جي حالتن جو بيان آهي. هيءُ ڪتاب مغل حڪمرانن جي درٻاري تاريخ کان علاوه مقامي سماج، انتظامي نظام، محصولي بندوبست ۽ حڪمرانيءَ جي عملي مسئلن بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref name="CiNiiPersian">{{cite web |title=تاریخ مظهر شاهجهانی: در بیان احوال ولایت سند از بهکر تا به تهته |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA70027457 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |language=en |access-date=8 October 2026 }}</ref> هن تاريخ جو فارسي متن [[پير حسام الدين راشدي]] جي تصحيح، مقدمي ۽ حاشين سان [[سنڌي ادبي بورڊ]] پاران 1962ع ۾ شايع ٿيو. بعد ۾ [[نياز همايوني]] ان جو سنڌي ترجمو ڪيو، جيڪو 1979ع ۾ ڇپيو. سنڌي ترجمي جو ٻيو ڇاپو 1994ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="CiNiiSindhi">{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |language=en |access-date=8 October 2026 }}</ref> == مصنف == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين بکري سنڌ جي هڪ اهڙي خاندان سان تعلق رکندو هو، جنهن جا مغل سلطنت جي انتظامي ۽ سياسي حلقن سان لاڳاپا هئا. سندس والد مير ابوالقاسم نمڪين مغل دور جو هڪ اهم عملدار هو، جيڪو بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="MughalSindh">{{cite encyclopedia |title=مغلن جو دور حڪومت |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |volume=9 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت |language=sd |access-date=8 October 2026 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يوسف ميرڪ پاڻ به مغل دور ۾ [[سيوهڻ]] جي انتظامي ماحول سان لاڳاپيل رهيو. انهيءَ پسمنظر سبب کيس سنڌ جي حڪومتي عملدارن، جاگيردارن، مقامي زميندارن ۽ انتظامي معاملن بابت سڌي ڄاڻ حاصل هئي. سندس تصنيف ۾ ذاتي مشاهدي، سرڪاري معاملن جي ڄاڻ ۽ مقامي حالتن بابت بيانن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.<ref name="Sindhiana"/> مصنف جو تعلق حڪمران طبقي سان هجڻ سندس تاريخ نويسيءَ تي اثرانداز ٿيو. ڪتاب ۾ ڪيترن هنڌن تي مغل حڪمرانيءَ جي حمايت ۽ مقامي مزاحمتي قبيلن بابت تنقيدي راءِ ملي ٿي. ساڳئي وقت هو مغل عملدارن جي بدانتظامي، عوام سان زيادتين ۽ مقامي حالتن بابت به معلومات ڏئي ٿو. انهيءَ ڪري ڪتاب کي پڙهندي مصنف جي سياسي ۽ سماجي پسمنظر کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Sindhiana"/> == تصنيف جو تاريخي پسمنظر == سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديليون آيون. [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ کان پوءِ سنڌ جا مختلف علائقا مرحليوار مغل سلطنت جي انتظام هيٺ آيا. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 1000هه–1001هه (1591ع–1592ع) دوران [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي شڪست کان پوءِ ٺٽي ۽ سنڌ جي ڏاکڻن علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو.<ref name="MughalSindh"/> سنڌ جي انتظامي نظام ۾ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم مرڪز هئا. مغل دور ۾ انهن علائقن جي انتظام لاءِ جدا جدا عملدار، جاگيردار ۽ محصولي اهلڪار مقرر ٿيندا هئا. انهن جي اختيارن، زميني محصولن ۽ مقامي آبادين سان لاڳاپن جو سنڌ جي سياسي ۽ معاشي زندگيءَ تي اثر پوندو هو.<ref name="MughalSindh"/> ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' اهڙي سياسي ماحول ۾ لکيو ويو، جڏهن [[جهانگير]] جي حڪمرانيءَ کان پوءِ [[شاهجهان]] تخت تي ويٺو هو. شاهجهان جي حڪومت 1037هه (1628ع) ۾ شروع ٿي. ڪتاب جي تاليف جو آخري دور پڻ شاهجهان جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل هو. ڪتاب 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ مڪمل ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ان جي تصنيف جو دور تقريباً 1039هه (1629ع–1630ع) کان 1044هه تائين پکڙيل هو.<ref name="Sindhiana"/> == ڪتاب جو نالو ۽ موضوع == ڪتاب جي عنوان ۾ ''مظهر'' جي معنيٰ ظاهر ڪندڙ يا نمايان ڪندڙ آهي، جڏهن ته ''شاهجهاني'' مغل بادشاهه شاهجهان ڏانهن نسبت ڏيکاري ٿو. فارسي عنوان جي وضاحتي حصي ''در بيان احوال ولايت سند از بهکر تا به تهته'' مان ڪتاب جي جاگرافيائي دائري جي خبر پوي ٿي. مصنف سنڌ جي اترئين حصي ۾ بکر کان ڏاکڻي حصي ۾ ٺٽي تائين مختلف علائقن جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي حالتن کي بيان ڪيو آهي.<ref name="CiNiiPersian"/> == ڪتاب جي جوڙجڪ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' بنيادي طور ٻن حصن تي مشتمل آهي. پهريون حصو حڪمرانيءَ، سياسي تدبير ۽ رياستي انتظام جي اصولن بابت آهي، جڏهن ته ٻيو حصو سنڌ جي مغل دور واري تاريخ، مقامي حالتن ۽ انتظامي مسئلن تي مشتمل آهي.<ref name="BoardReview">{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/07/29/تاريخ-مظهر-شاهجهاني/ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |date=29 July 2019 |language=sd |access-date=8 October 2026 }}</ref> === پهريون حصو: حڪمرانيءَ جا اصول === ڪتاب جي پهرئين حصي ۾ حڪمرانن لاءِ سياسي ۽ انتظامي هدايتون ڏنل آهن. هن حصي جو موضوع فارسي سياسي ادب جي مشهور صنف ''سياست نامه'' سان مشابهت رکي ٿو. هن حصي ۾ حڪومت هلائڻ، حڪمران جي ذميوارين، سياسي تدبير، سرڪاري عملدارن جي ڪردار ۽ رياستي معاملن بابت اصول بيان ڪيا ويا آهن. سنڌ بابت ڪجهه مختصر اشارا پڻ موجود آهن، پر هن حصي جو بنيادي مقصد تاريخي واقعن جي ترتيبوار بيان بدران حڪمرانيءَ بابت رهنمائي ڪرڻ آهي.<ref name="BoardReview"/> === ٻيو حصو: سنڌ جي مغل دور جي تاريخ === ڪتاب جو ٻيو حصو سنڌ جي تاريخ جي لحاظ کان وڌيڪ اهم سمجهيو وڃي ٿو. ان ۾ بکر کان ٺٽي تائين مغل انتظام، سرڪاري عملدارن، جاگيردارن، مقامي قبيلن ۽ عام آباديءَ بابت احوال موجود آهي. هن حصي ۾ سنڌ جي انتظامي نظام سان گڏ سياسي ڇڪتاڻ، مقامي مزاحمت، حڪومتي پاليسين ۽ عملدارن جي روين بابت پڻ معلومات ملي ٿي. مصنف ڪيترن واقعن کي پنهنجي مشاهدي ۽ سرڪاري ماحول سان واقفيت جي بنياد تي بيان ڪيو آهي.<ref name="BoardReview"/> == سنڌ جي انتظامي ورهاست == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سترهين صديءَ جي سنڌ جي انتظامي ورهاست بابت معلومات موجود آهي. ان دور ۾ سنڌ جي انتظامي جوڙجڪ ۾ سرڪار، پرڳڻو، جاگير ۽ ڳوٺ اهم حيثيت رکندا هئا. مغل انتظام ۾ سرڪار هڪ علائقائي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا ٿي سگهندا هئا. پرڳڻو زميني محصول ۽ مقامي انتظام جي هڪ وحدت طور ڪم ڪندو هو. === بکر سرڪار === [[بکر سرڪار]] سنڌ جي اترئين حصي جي اهم انتظامي وحدت هئي. [[بکر]] مغل دور ۾ فوجي ۽ انتظامي اهميت رکندڙ مرڪز هو. ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست، پرڳڻن، مقامي آبادين ۽ تاريخي شهرن بابت معلومات ڏنل آهي. ان ۾ روهڙي ۽ سکر جي ڀرپاسي وارن علائقن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="MazharSindhi">{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd }}</ref> === سيوهڻ سرڪار === [[سيوهڻ]] مغل دور ۾ سنڌ جو اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هو. سيوهڻ سرڪار ۾ مختلف پرڳڻا، ڳوٺ ۽ زرعي آباديون شامل هيون. يوسف ميرڪ جي خاندان جو سيوهڻ جي انتظام سان تعلق هجڻ ڪري ڪتاب ۾ هن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي حالتن بابت خاص معلومات موجود آهي.<ref name="Sindhiana"/> === ٺٽو سرڪار === [[ٺٽو]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جو اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو. مغل دور ۾ ٺٽي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جي انتظام لاءِ صوبيدار ۽ ٻيا سرڪاري عملدار مقرر ٿيندا هئا. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ٺٽي جي انتظامي حالتن، مقامي آبادين ۽ حڪومتي معاملن بابت معلومات ڏنل آهي. [[لاهري بندر]] جي انتظامي حيثيت پڻ مغل دور جي سنڌ جي تاريخ ۾ اهم هئي.<ref name="MughalSindh"/> == مغل حڪمراني ۽ مقامي سماج == ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف قبيلن، زميندارن ۽ مقامي برادرين جو ذڪر ملي ٿو. مصنف انهن جي سياسي سرگرمين، حڪومتي عملدارن سان لاڳاپن ۽ مقامي حالتن بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. مغل دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سرڪاري اختيارن ۽ مقامي طاقتور گروهن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيندا رهيا. انهن اختلافن جو تعلق زميني محصول، انتظامي اختيارن ۽ حڪومتي عملداريءَ سان هوندو هو. يوسف ميرڪ ڪيترن مقامي قبيلن جي مزاحمت کي مغل حڪمرانيءَ جي نقطه نظر سان بيان ڪيو آهي. تنهنڪري سندس استعمال ڪيل سياسي ۽ سماجي اصطلاحن کي تاريخي تناظر ۾ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="Sindhiana"/> == معاشي ۽ سماجي حالتون == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي سياسي واقعن سان گڏ مقامي سماج جي مطالعي لاءِ پڻ اهم ماخذ آهي. ڪتاب ۾ مختلف علائقن جي آبادين، ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، رسم ۽ رواج ۽ مقامي حالتن بابت بيان موجود آهن. سنڌ جي زرعي معيشت ۾ زمين، آبپاشي ۽ محصولي نظام کي اهم حيثيت حاصل هئي. مغل انتظام ۾ زميني محصول سرڪاري آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو. انهيءَ سبب جاگيردارن، عاملن ۽ ٻين محصولي اهلڪارن جا مقامي آبادين سان سڌا لاڳاپا هئا. مصنف جي بيانن مان سنڌ جي ان دور جي سماجي ۽ معاشي حالتن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي، پر انهن بيانن جي تجزيي وقت سندس ذاتي مشاهدن ۽ سياسي موقف ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Sindhiana"/> == تاريخ نويسيءَ جي خصوصيت == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته ان ۾ حڪمرانن ۽ فوجي واقعن سان گڏ مقامي انتظام ۽ عوام جي حالتن جو پڻ احوال ڏنو ويو آهي. سنڌي ادبي بورڊ جي هڪ تبصري موجب ڪتاب جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته مصنف مغل حڪمرانن ۽ گورنرن سان گڏ عام ماڻهن، مقامي سماج ۽ ملڪ جي انتظامي حالتن جو به نقشو پيش ڪيو آهي.<ref name="BoardReview"/> هيءُ ڪتاب سنڌ جي تاريخ بابت ٻين فارسي ماخذن، جهڙوڪ ''[[تاريخ معصومي]]''، ''[[بيگلارنامو]]'' ۽ ''[[ترخان نامو]]'' سان گڏ پڙهڻ سان مغل دور جي سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي تبديلين کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿو. == مصنف جو نقطه نظر ۽ تاريخي تنقيد == يوسف ميرڪ جو تعلق مغل انتظام سان وابسته خاندان سان هو، تنهنڪري سندس تاريخي بيانن ۾ مغل حڪمرانيءَ جي حمايت نظر اچي ٿي. ڪتاب ۾ ڪجهه مقامي قبيلن ۽ مزاحمتي گروهن لاءِ سخت ۽ منفي اصطلاح استعمال ڪيا ويا آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب مصنف ڪيترن مقامي قبيلن کي فسادي ۽ ملڪ دشمن قرار ڏنو، پر ساڳئي وقت سندس ڪتاب ۾ مغل عملدارن جي ظلمن ۽ سختين جا بيان پڻ موجود آهن.<ref name="Sindhiana"/> انهيءَ ڪري ڪتاب کي هڪ اهم بنيادي تاريخي ماخذ هجڻ باوجود مڪمل غيرجانبدار احوال نٿو سمجهي سگهجي. ان ۾ بيان ٿيل واقعن ۽ شخصيتن جي جائزي لاءِ ٻين همعصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي. == ڪتاب جي دريافت ۽ اشاعت == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تصنيف کان پوءِ هي ڪتاب ڊگهي عرصي تائين عام تاريخي مطالعي ۾ گهڻو مشهور نه رهيو. سنڌ جي تاريخ تي ڪم ڪندڙ محققن لاءِ ان جي متن جي اشاعت هڪ اهم علمي اڳڀرائي هئي. [[پير حسام الدين راشدي]] ڪتاب جي فارسي متن جي تصحيح ڪئي ۽ ان سان مقدمو ۽ حاشيا شامل ڪيا. سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ ڪتاب جو پهريون فارسي ڇاپو شايع ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> 1962ع واري فارسي ڇاپي جو مڪمل عنوان ''تاريخ مظهر شاهجهاني: در بيان احوال ولايت سند از بهکر تا به تهته'' هو. جاپان جي قومي علمي معلوماتي اداري جي ڪتابياتي فهرست موجب هن ڇاپي ۾ فارسي متن، اردو مقدمو، فهرستون ۽ ٻيا تحقيقي اضافا شامل هئا.<ref name="CiNiiPersian"/> === سنڌي ترجمو === [[نياز همايوني]] ڪتاب جو فارسيءَ مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ 1979ع ۾ اهو ترجمو شايع ڪيو. ترجمي سان سنڌي پڙهندڙن ۽ تاريخ جي شاگردن لاءِ مغل دور جي سنڌ بابت هي اهم ماخذ وڌيڪ آسانيءَ سان دستياب ٿيو.<ref name="Sindhiana"/> سنڌي ترجمي ۾ پير حسام الدين راشديءَ جي تصحيح ۽ تحقيقي ڪم سان گڏ [[محمد حسين پنهور]] جو پيش لفظ ۽ فرهنگ پڻ شامل آهن.<ref name="CiNiiSindhi"/> === ٻيو ڇاپو === سنڌي ادبي بورڊ پاران سنڌي ترجمي جو ٻيو ڇاپو 1994ع ۾ شايع ڪيو ويو. ڪتابياتي فهرست موجب هن ڇاپي ۾ 413 صفحا، شروعاتي مواد ۽ تصويري ضميما شامل هئا.<ref name="CiNiiSindhi"/> === انگريزي ترجمو === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڊاڪٽر سليم اختر ڪيو، جيڪو 1990ع ۾ اسلام آباد مان شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/> == تاريخي ۽ تحقيقي اهميت == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي انتظامي جوڙجڪ، سياسي لاڳاپن، مقامي قبيلن، زميندارن ۽ حڪومتي عملدارن بابت معلومات موجود آهي. ڪتاب جي اهميت خاص طور انهن موضوعن جي مطالعي ۾ آهي: * سترهين صديءَ جي سنڌ جي سياسي تاريخ؛ * مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي ورهاست؛ * جاگيرداري ۽ زميني محصولي نظام؛ * مغل عملدارن ۽ مقامي قبيلن جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، ڳوٺن ۽ آبادين جي تاريخ؛ * مقامي سماج، رسم ۽ رواج ۽ معاشي حالتون؛ * سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ جي انتظامي مسئلن جو مطالعو. ڪتاب جي معلومات کي ٻين فارسي تاريخن، سرڪاري دستاويزن ۽ جديد تحقيقي مطالعي سان ڀيٽڻ سان سنڌ جي سورهين ۽ سترهين صديءَ جي تاريخ جو وڌيڪ جامع جائزو وٺي سگهجي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] * [[پير حسام الدين راشدي]] * [[نياز همايوني]] * [[محمد حسين پنهور]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[تاريخ معصومي]] * [[بيگلارنامو]] * [[ترخان نامو]] * [[مغل سلطنت]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر]] * [[سيوهڻ]] * [[ٺٽو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني: در بيان احوال ولايت سند از بهکر تا به تهته |editor=پير حسام الدين راشدي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1962 |language=fa }} * {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd }} * {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |edition=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA70027457 فارسي ڇاپي جو ڪتابياتي رڪارڊ — سي نِيئي ڪتاب] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 سنڌي ترجمي جي ٻئي ڇاپي جو ڪتابياتي رڪارڊ — سي نِيئي ڪتاب] * [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book51/Book_page1.html سنڌي ادبي بورڊ جي آن لائين لائبريري] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ بابت ڪتاب]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:مغل دور جي سنڌ]] [[زمرو:1962ع جا ڪتاب]] 82cfoxjcrrjafim9p2xqiuzns9icne6 0 38345 427362 381653 2026-11-03T06:19:42Z Intisar Ali 8681 427362 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اٺين صدي عيسويءَ جو عباسي فوجي اڳواڻ، سنڌ ۽ افريقيه جو گورنر}} {{Infobox royalty | name = روح بن حاتم مهلبي | native_name = روح بن حاتم بن قبيصة بن المهلب بن أبي صفرة | title = سنڌ ۽ افريقيه جو عباسي گورنر | image = Map of the Caliphal Province of Sind.png | caption = عباسي دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جو تاريخي نقشو؛ هي نقشو روح جي دور کان پوءِ، تقريباً 850ع جي صورتحال ڏيکاري ٿو | succession = [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست|سنڌ جو عباسي گورنر]] | reign = پهريون دور: 159–161هه / تقريباً 776–778ع | predecessor = [[معبد بن خليل تميمي]] | successor = مختلف روايتن موجب بسطام بن عمرو يا نصر بن محمد اشعث | succession1 = سنڌ جو عباسي گورنر، ٻيو دور | reign1 = 161هه کان پوءِ؛ مدت غير يقيني | predecessor1 = غير يقيني | successor1 = غير يقيني | succession2 = [[افريقيه]] جو عباسي گورنر | reign2 = 171–174هه / 787–791ع | predecessor2 = دائود بن يزيد مهلبي | successor2 = عباسي حڪومت پاران مقرر ڪيل ايندڙ گورنر | regent = [[محمد المهدي]]، [[هارون الرشيد]] | full_name = ابو حاتم روح بن حاتم بن قبيصه بن مهلب بن ابي صفره الازدي المهلبي | dynasty = [[عباسي خلافت]] | house = [[مهلبي خاندان]] | father = حاتم بن قبيصه مهلبي | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلوم | death_date = 18 رمضان 174هه / 28 جنوري 791ع | death_place = [[قيروان]]، افريقيه | place of burial = قيروان | religion = [[اسلام]] }} '''روح بن حاتم مهلبي''' (عربي: '''روح بن حاتم بن قبيصة بن المهلب بن أبي صفرة الأزدي المهلبي'''؛ وفات: 18 رمضان 174هه/28 جنوري 791ع)، ڪنيت '''ابو حاتم'''، اٺين صدي عيسويءَ جو عرب فوجي اڳواڻ ۽ [[عباسي خلافت]] جو صوبائي گورنر هو. هو مشهور [[مهلبي خاندان]] سان تعلق رکندو هو ۽ عباسي خلافت جي مختلف صوبن، خاص طور [[سنڌ]]، [[بصره]] ۽ [[افريقيه]] ۾ انتظامي عهدن تي رهيو. سنڌ ۾ سندس پهرين گورنري 159هه/776ع ۾ خليفي [[محمد المهدي]] جي دور ۾ شروع ٿي. بعد ۾ خليفي [[هارون الرشيد]] کيس افريقيه جو گورنر مقرر ڪيو، جتي هو 174هه/791ع ۾ وفات ڪري ويو.<ref name="EI">{{cite encyclopedia|title=Rawḥ b. Ḥātim|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|volume=8|pages=465–466|publisher=Brill|location=Leiden|year=1994|url=https://isamveri.org/pdfdkm/17/DKM170456.pdf|language=en}}</ref><ref name="Dhahabi">{{cite book|last=الذهبي|first=شمس الدين محمد بن أحمد|title=سير أعلام النبلاء|volume=7|page=441|language=ar|url=https://islamweb.net/ar/library/index.php?ID=1280&bk_no=60&flag=1&page=bookcontents}}</ref> روح بن حاتم جي زندگيءَ جو اهم پهلو سندس ڊگهي انتظامي ۽ فوجي خدمت هئي. سوانحي ماخذن موجب هن عباسي خلافت جي پنجن خليفن، يعني [[ابو العباس سفاح]]، [[ابو جعفر منصور]]، محمد المهدي، [[موسي الهادي]] ۽ هارون الرشيد جي دورن ۾ سرڪاري ذميواريون سنڀاليون.<ref name="IbnKhallikan">{{cite book|last=ابن خلكان|first=أحمد بن محمد|title=وفيات الأعيان وأنباء أبناء الزمان|language=ar}}</ref><ref name="Dhahabi"/> == نالو ۽ نسب == روح جو پورو نالو ''روح بن حاتم بن قبيصه بن مهلب بن ابي صفره الازدي المهلبي'' هو. سندس ڪنيت ''ابو حاتم'' هئي. ''الازدي'' نسبت عربن جي [[ازد]] قبيلي ڏانهن ۽ ''المهلبي'' نسبت مشهور فوجي اڳواڻ [[مهلب بن ابي صفره]] جي خاندان ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref name="EI"/><ref name="Dhahabi"/> مهلبي خاندان اموي ۽ عباسي دورن ۾ فوجي ۽ صوبائي انتظامي عهدن سبب مشهور رهيو. هن خاندان جا ڪيترائي فرد عراق، خراسان، سنڌ ۽ اتر آفريڪا ۾ گورنر يا فوجي اڳواڻ مقرر ٿيا. روح جو ڀاءُ [[يزيد بن حاتم مهلبي]] افريقيه جو گورنر هو، جڏهن ته سندس پٽ دائود ۽ فضل جا نالا پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا.<ref name="EI"/> == ابتدائي زندگي == روح بن حاتم جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ معلوم نه آهن. سندس ابتدائي زندگيءَ بابت به تاريخي ماخذن ۾ محدود معلومات ملي ٿي. مهلبي خاندان سان تعلق سبب کيس عباسي دور جي سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ حصو وٺڻ جا موقعا مليا. جديد سوانحي تحقيق موجب روح جي فوجي سرگرمين جو ذڪر 132هه/749–750ع ۾ [[واسط]] جي گهيري دوران ملي ٿو، جڏهن هو عباسي انقلاب جي فوجي سرگرمين سان لاڳاپيل هو.<ref name="EI"/> == ابتدائي فوجي ۽ انتظامي خدمتون == === واسط جو گهيرو === 132هه/749–750ع ۾ عباسي انقلاب جي آخري مرحلي دوران واسط جي شهر جو گهيرو ڪيو ويو. روح بن حاتم جو نالو انهيءَ مهم ۾ عباسي فوج سان لاڳاپيل عملدارن ۾ ملي ٿو.<ref name="EI"/> واسط جو گهيرو اموي اقتدار جي خاتمي ۽ عراق ۾ عباسي حڪومت جي استحڪام سان لاڳاپيل اهم فوجي واقعو هو. === طبرستان جي مهم === 142هه/759–760ع ۾ روح بن حاتم [[طبرستان]] جي فوجي مهم ۾ حصو ورتو. اها مهم خليفي ابو جعفر منصور جي حڪومت دوران ٿي.<ref name="EI"/> طبرستان [[بحر قزوين]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع هڪ تاريخي علائقو هو، جتي عباسي حڪومت کي مقامي حڪمرانن ۽ فوجي مزاحمت سان منهن ڏيڻو پيو. === درٻاري خدمت === روح بن حاتم بعد ۾ خليفي منصور جي درٻار ۾ پڻ خدمت ڪئي. جديد سوانحي ماخذن موجب هو خليفي جو حاجب، يعني درٻاري رسائي ۽ انتظام سان لاڳاپيل عملدار، رهيو.<ref name="EI"/> انهن خدمتن کان پوءِ کيس مختلف صوبائي عهدن تي مقرر ڪيو ويو. == سنڌ جي پهرين گورنري == === مقرري === 159هه/776ع ۾ عباسي خليفي محمد المهديءَ روح بن حاتم کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. ڪجهه روايتن موجب سندس مقرري 160هه ۾ ٿي.<ref name="EI"/><ref name="IbnKhallikan"/> ان کان اڳ سنڌ جو گورنر [[معبد بن خليل تميمي]] هو، جيڪو 159هه ۾ وفات ڪري ويو. ابن اثير جي روايت موجب معبد جي وفات کان پوءِ مهديءَ روح بن حاتم کي سنڌ جي گورنري ڏني.<ref name="IbnAthir">{{cite book|last=ابن الأثير|first=عز الدين علي بن محمد|title=الكامل في التاريخ|chapter=حوادث سنة تسع وخمسين ومائة|language=ar}}</ref> روح جي مقرري عباسي خلافت جي اوڀر وارن صوبن ۾ انتظامي تبديلين جي سلسلي جو حصو هئي. === سنڌ جون سياسي حالتون === روح جي گورنريءَ جي وقت سنڌ ۾ عرب قبيلن، مقامي آبادي ۽ عباسي حڪومت جي نمائندن وچ ۾ مختلف سياسي ۽ انتظامي لاڳاپا موجود هئا. سنڌ جي ڪجهه علائقن ۾ مقامي بغاوتن ۽ بدامنيءَ جا واقعا پڻ پيش ايندا رهيا. سنڌي تاريخي ادب موجب روح جي دور ۾ جاٽن جي بدامني هڪ اهم مسئلو هئي.<ref name="Quddusi">{{cite web|last=قدوسي|first=اعجاز الحق|title=سنڌ جي تاريخ|publisher=سنڌي ادبي بورڊ، آن لائين ڪتاب|url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page9.html|language=sd}}</ref> == جاٽن جي بغاوت == === مقامي تاريخي روايت === اعجاز الحق قدوسي پنهنجي ڪتاب ''سنڌ جي تاريخ'' ۾ لکي ٿو ته روح بن حاتم 159هه ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو، پر هو سنڌ جي اولهندي علائقن ۾ آباد جاٽن جي بدامنيءَ کي ختم نه ڪري سگهيو.<ref name="Quddusi"/> هن روايت موجب خليفي محمد المهديءَ روح جي جاءِ تي هڪ ٻيو گورنر مقرر ڪيو. جاٽن جي انهيءَ بغاوت بابت قدوسيءَ جي بيان ۾ فوجي ڪارروائين، بغاوت جي اڳواڻن ۽ نتيجن جا تفصيلي انگ اکر موجود نه آهن. === جاٽن جو تاريخي پسمنظر === ابتدائي عربي ماخذن ۾ جاٽن لاءِ ''الزط'' جو اصطلاح استعمال ٿيندو هو. سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ جاٽ آباديءَ جو ذڪر اسلامي دور جي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿو. [[بلاذري]] جي ''فتوح البلدان'' ۾ سنڌ جي فتحن ۽ مقامي آبادين بابت معلومات موجود آهي.<ref name="Baladhuri">{{cite book|last=البلاذري|first=أحمد بن يحيى|title=فتوح البلدان|chapter=فتوح السند|language=ar}}</ref> بهرحال، روح جي گورنريءَ دوران بيان ڪيل جاٽن جي بدامنيءَ کي نائين صديءَ ۾ عراق ۾ پيش آيل وڏي ''زط بغاوت'' سان هڪ ئي واقعو قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. == پهرين گورنريءَ جو خاتمو == سنڌي مؤرخ اعجاز الحق قدوسي موجب روح بن حاتم پنهنجي پهرين گورنريءَ دوران امن امان قائم ڪرڻ ۾ گهربل ڪاميابي حاصل نه ڪئي، جنهن ڪري خليفي مهديءَ کيس هٽائي ٻيو گورنر مقرر ڪيو.<ref name="Quddusi"/> مقامي تاريخي بيانن ۾ [[بسطام بن عمرو]] جو نالو سندس جانشين طور ملي ٿو. پر قديم عربي ماخذن ۾ سنڌ جي گورنرن جي ترتيب بابت اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري بسطام جي مقرريءَ جي درست تاريخ ۽ سندس سڌي جانشينيءَ جي حيثيت بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي. == سنڌ جي ٻيهر گورنري == === 161هه واري مقرري === اعجاز الحق قدوسيءَ جي بيان موجب 161هه/777–778ع ۾ روح بن حاتم کي ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Quddusi"/> انهيءَ روايت ۾ سندس ٻيهر مقرريءَ کي سنڌ ۾ امن امان قائم ڪرڻ جي ڪوششن سان ڳنڍيو ويو آهي. بهرحال، روح جي ٻي گورنريءَ جو صحيح شروعاتي ڏينهن، پڄاڻيءَ جو سال ۽ وچ وارن گورنرن جي ترتيب بابت قديم عربي ماخذن ۾ مڪمل اتفاق موجود نه آهي. === ٻي گورنريءَ جي ڪارڪردگي === قدوسيءَ موجب روح پنهنجي ٻي گورنريءَ دوران پڻ جاٽن جي بدامنيءَ تي مڪمل ضابطو نه آڻي سگهيو.<ref name="Quddusi"/> انهيءَ بيان کي هڪ مقامي تاريخي روايت طور پڙهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته فوجي مهمن ۽ انتظامي ڪارڪردگيءَ بابت تفصيلي آزاد ثبوت محدود آهن. == سنڌ جي گورنرن جي ترتيب بابت اختلاف == سنڌ جي شروعاتي عباسي گورنرن جي فهرستن ۾ بسطام بن عمرو، نصر بن محمد اشعث، عبدالملڪ بن شهاب ۽ ٻين عملدارن جا نالا ملن ٿا. سنڌ جي تاريخ بابت 1976ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي تاريخي ترتيب ۾ روح بن حاتم کان پوءِ مختصر عرصن لاءِ ڪيترن گورنرن جي تبديليءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhQuarterly">{{cite journal|title=Sindh Quarterly|volume=4|issue=4|year=1976|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindh_Quarterly_%28Vol_4_No_4%29-Sayid_Ghulam_Mustafa_Shah-1976-cs.pdf|language=en}}</ref> قديم ماخذن ۾ مقررين ۽ معزولين جي ترتيب بابت اختلاف سبب روح جي ٻنهي گورنرين جي وچ ۾ مقرر ٿيل هر گورنر جي صحيح مدت قطعي طور بيان ڪرڻ ڏکيو آهي. انهيءَ ڪري جانشينيءَ بابت مختلف روايتون الڳ پيش ڪرڻ ضروري آهي. == هندستان ڏانهن سامونڊي مهم == === سنڌي تاريخي بيان === ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پنهنجي مضمون ''سنڌ ۽ ملتان جون عربي حڪومتون'' ۾ ڄاڻايو آهي ته روح بن حاتم جي گورنريءَ واري دور ۾ هندستان جي سامونڊي ڪنارن ڏانهن عربن جون فوجي مهمون جاري رهيون. انهيءَ بيان موجب عربن جا جنگي ٻيڙا گجرات جي ساحل تائين پهتا ۽ انهن مهمن جو تعلق عرب واپارين ۽ مقامي ماڻهن وچ ۾ پيدا ٿيل اختلافن سان پڻ هو.<ref name="Memon">{{cite journal|last=ميمڻ|first=عبدالمجيد سنڌي|title=سنڌ ۽ ملتان جون عربي حڪومتون|journal=مهراڻ|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|year=1961|language=sd}}</ref> === ربيع بن صبيح === ميمڻ عبدالمجيد سنڌيءَ جي بيان موجب انهيءَ سامونڊي مهم سان [[ربيع بن صبيح]] جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن جي وفات هندستان جي هڪ ٻيٽ تي ٿي.<ref name="Memon"/> ربيع بن صبيح ابتدائي اسلامي دور جو حديثن جو راوي هو. بهرحال، هن سامونڊي مهم جي درست تاريخ، ٻيڙين جي تعداد، ٻيٽ جي سڃاڻپ ۽ روح بن حاتم جي ذاتي قيادت بابت وڌيڪ تحقيق ضروري آهي. انهيءَ واقعي کي روح جي سنڌ واري گورنريءَ جي هڪ مقامي تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي. == سنڌ کان پوءِ جون خدمتون == === بصره جي گورنري === روح بن حاتم سنڌ کان پوءِ عباسي خلافت جي ٻين صوبن ۾ پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون. *Encyclopaedia of Islam* موجب هو 166هه/782–783ع ۾ [[بصره]] جو گورنر هو.<ref name="EI"/> بصره انهيءَ دور ۾ عراق جو اهم واپاري، فوجي ۽ علمي مرڪز هو. === پٽ دائود جو معاملو === 166هه/782–783ع ۾ روح جي پٽ ''دائود بن روح'' تي زندقه، يعني مذهبي بي دينيءَ سان لاڳاپيل الزام لڳايو ويو ۽ کيس گرفتار ڪيو ويو. جديد سوانحي ماخذ موجب بعد ۾ هن پنهنجي اڳوڻي موقف تان رجوع ڪيو، جنهن کان پوءِ کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="EI"/> هي واقعو عباسي دور جي مذهبي ۽ سياسي نگرانيءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. === ٻين صوبن ۾ مقرريون === روح بن حاتم جي سرڪاري خدمتن ۾ [[ڪوفه]]، [[طبرستان]]، [[آرمينيا]] ۽ [[فلسطين]] جي انتظامي عهدن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="EI"/> انهن مقررين جو سلسلو ظاهر ڪري ٿو ته روح عباسي حڪومت جي مختلف علائقن ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليندو رهيو. انهن سڀني عهدن جي مڪمل تاريخي ترتيب بابت دستياب ماخذن ۾ تفصيل هڪجهڙا نه آهن. == افريقيه جي گورنري == === يزيد بن حاتم جي وفات === روح جو ڀاءُ [[يزيد بن حاتم مهلبي]] عباسي خلافت جي طرفان افريقيه جو گورنر هو. يزيد 170هه/787ع ۾ [[قيروان]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ ڪجهه عرصي لاءِ سندس پٽ دائود بن يزيد انتظام سنڀاليو.<ref name="EI"/> روح کي جڏهن پنهنجي ڀاءُ جي وفات جي خبر پئي ته عباسي حڪومت سندس نئين مقرريءَ جو فيصلو ڪيو. === هارون الرشيد جي مقرري === خليفي [[هارون الرشيد]] روح بن حاتم کي افريقيه جو گورنر مقرر ڪيو. روح 1 رجب 171هه، مطابق 16 ڊسمبر 787ع تي افريقيه پهتو ۽ گورنريءَ جون ذميواريون سنڀاليائين.<ref name="EI"/> افريقيه ۾ سندس انتظام جو مرڪز قيروان هو، جيڪو انهيءَ دور ۾ اتر آفريڪا جو اهم سياسي، فوجي ۽ علمي شهر هو. === انتظامي دور === روح 171هه کان 174هه تائين افريقيه جو گورنر رهيو. انهيءَ دور ۾ افريقيه عباسي خلافت جي مغربي صوبن مان هڪ هو، جتي فوجي انتظام، ماليات ۽ مقامي سياسي لاڳاپا اهم مسئلا هئا. روح جي دور ۾ صوبائي عدالتي انتظام بابت پڻ روايتون ملن ٿيون، جن ۾ قاضين جي مقرريءَ ۽ سندن اختيارن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Judges">{{cite web|title=قضاة إفريقية في عصري الولاة والأغالبة|website=الألوكة|url=https://api.alukah.net/culture/0/6108/|language=ar}}</ref> == وفات == روح بن حاتم 18 رمضان 174هه، مطابق 28 جنوري 791ع تي افريقيه ۾ وفات ڪئي.<ref name="EI"/> ذهبيءَ جي ''سير أعلام النبلاء'' موجب روح کي قيروان ۾ سندس ڀاءُ يزيد بن حاتم جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.<ref name="Dhahabi"/> سندس وفات سان مهلبي خاندان جي افريقيه واري گورنريءَ جو هڪ اهم دور ختم ٿيو. == خاندان == روح بن حاتم مشهور مهلبي خاندان جو فرد هو. سندس خاندان جا ڪيترائي ماڻهو عباسي خلافت ۾ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي رهيا. سندس ڀاءُ يزيد بن حاتم افريقيه جو گورنر هو، جڏهن ته سندس پٽن دائود ۽ فضل جا نالا پڻ تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا.<ref name="EI"/> روح جي گهر واري، ٻين اولاد ۽ ذاتي گهرو زندگيءَ بابت ڪافي معتبر معلومات موجود نه آهي. == شخصيت بابت تاريخي روايتون == ذهبيءَ روح بن حاتم کي سخاوت ۽ بهادريءَ جي صفتن سان ياد ڪيو آهي.<ref name="Dhahabi"/> ابن خلڪان جي سوانحي روايت ۾ پڻ سندس سخاوت ۽ مختلف خليفن جي دور ۾ سرڪاري خدمتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="IbnKhallikan"/> انهن بيانن کي قديم سوانحي مؤرخن جي شخصيتي تشخيص طور پڙهڻ گهرجي. سنڌي تاريخي ادب ۾ سندس سنڌ واري انتظامي ڪارڪردگيءَ بابت نسبتاً تنقيدي بيان ملي ٿو، خاص طور جاٽن جي بغاوت جي حوالي سان.<ref name="Quddusi"/> == تاريخي اهميت == روح بن حاتم مهلبيءَ جي تاريخي اهميت جو تعلق عباسي خلافت جي فوجي ۽ صوبائي انتظام سان آهي. هن واسط جي گهيري ۽ طبرستان جي مهم کان پوءِ سنڌ، بصره ۽ افريقيه سميت مختلف علائقن ۾ سرڪاري ذميواريون سنڀاليون. سنڌ جي تاريخ ۾ سندس گورنري عباسي دور جي مقامي بغاوتن، صوبائي انتظام ۽ گورنرن جي بار بار تبديلين جي پسمنظر ۾ اهم آهي. افريقيه جي تاريخ ۾ هو مهلبي خاندان جي انهن گورنرن مان هڪ هو، جن اٺين صدي عيسويءَ جي آخري حصي ۾ عباسي حڪومت جي نمائندگي ڪئي.<ref name="EI"/> == زندگيءَ جا اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | روح بن حاتم مهلبيءَ جي زندگيءَ ۽ سرڪاري خدمتن جي تاريخ ! style="background:#dceaf5;" | سال يا دور ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | 132هه/749–750ع | واسط جي گهيري دوران عباسي فوج سان لاڳاپيل خدمت. |- | 142هه/759–760ع | طبرستان جي فوجي مهم ۾ حصو. |- | 159هه/776ع | خليفي محمد المهديءَ طرفان سنڌ جي گورنري. |- | 159–161هه | سنڌ جي پهرين گورنريءَ جو دور؛ مختلف ماخذن ۾ مدت بابت اختلاف. |- | 161هه/777–778ع | سنڌي تاريخي روايت موجب ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ٿيڻ. |- | 166هه/782–783ع | بصره جي گورنري. |- | 170هه/787ع | ڀاءُ يزيد بن حاتم جي افريقيه ۾ وفات. |- | 1 رجب 171هه/16 ڊسمبر 787ع | افريقيه ۾ گورنريءَ جي شروعات. |- | 18 رمضان 174هه/28 جنوري 791ع | افريقيه ۾ وفات ۽ قيروان ۾ تدفين. |} == صوبائي خدمتن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | روح بن حاتم جا فوجي ۽ انتظامي عهدا ! style="background:#dceaf5;" | علائقو ! style="background:#dceaf5;" | دور ! style="background:#dceaf5;" | نوعيت |- | واسط | 132هه | عباسي فوج سان لاڳاپيل سرگرمي. |- | طبرستان | 142هه | فوجي مهم. |- | سنڌ | 159هه کان | عباسي گورنري. |- | سنڌ | 161هه کان، مقامي روايت موجب | ٻيهر گورنري. |- | ڪوفه | تاريخ غير يقيني | صوبائي انتظامي عهدو. |- | بصره | 166هه | گورنري. |- | آرمينيا ۽ فلسطين | مختلف دور | صوبائي انتظامي خدمتون. |- | افريقيه | 171–174هه | عباسي گورنري. |} == تاريخي ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | روح بن حاتم بابت اهم ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | موضوع ! style="background:#dceaf5;" | اهميت |- | ''Encyclopaedia of Islam'' | فوجي زندگي، صوبائي مقرريون، افريقيه ۽ وفات | جديد تحقيقي سوانح |- | ''سير أعلام النبلاء'' | نسب، خانداني پسمنظر، سنڌ ۽ افريقيه | قديم عربي سوانحي ماخذ |- | ''وفيات الأعيان'' | شخصيت، خدمتون ۽ گورنري | سوانحي روايت |- | ''الكامل في التاريخ'' | 159هه ۾ سنڌ جي گورنري | سياسي ۽ تاريخي ترتيب |- | ''سنڌ جي تاريخ'' | جاٽن جي بغاوت ۽ ٻيهر مقرري | سنڌي مقامي تاريخي روايت |- | ''سنڌ ۽ ملتان جون عربي حڪومتون'' | سامونڊي مهم ۽ سنڌ جو انتظام | سنڌ بابت تاريخي تحقيق |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Map of the Caliphal Province of Sind.png|عباسي دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جو نقشو؛ تقريباً 850ع جي صورتحال. File:Abbasid Caliphate and Umayyad Emirate.png|755ع ۾ عباسي خلافت جو نقشو؛ روح جي ابتدائي فوجي خدمتن جي دور جو پسمنظر. File:Abbasid Caliphate 850AD.png|نائين صديءَ جي وچ ڌاري عباسي خلافت ۽ ان جي صوبن جو نقشو. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ عرب دور حڪومت]] * [[عباسي خلافت]] * [[محمد المهدي]] * [[هارون الرشيد]] * [[معبد بن خليل تميمي]] * [[بسطام بن عمرو]] * [[نصر بن محمد اشعث]] * [[مهلبي خاندان]] * [[يزيد بن حاتم مهلبي]] * [[بصره]] * [[افريقيه]] * [[قيروان]] * [[جاٽ]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * ''Encyclopaedia of Islam''، ٻيو ڇاپو، جلد 8، ص 465–466، مدخل: Rawḥ b. Ḥātim، Brill، 1994ع. * الذهبي، شمس الدين. ''سير أعلام النبلاء''، جلد 7، ص 441. * ابن خلكان، أحمد بن محمد. ''وفيات الأعيان وأنباء أبناء الزمان''، روح بن حاتم جو احوال. * ابن الأثير، عز الدين. ''الكامل في التاريخ''، حوادث سنة 159هـ. * البلاذري، أحمد بن يحيى. ''فتوح البلدان''، باب فتوح السند. * قدوسي، اعجاز الحق. ''سنڌ جي تاريخ''، مهراڻ اڪيڊمي، 2007ع. * ميمڻ عبدالمجيد سنڌي. ''سنڌ ۽ ملتان جون عربي حڪومتون''، رسالو ''مهراڻ''، سنڌي ادبي بورڊ، 1961ع. * ''Sindh Quarterly''، جلد 4، شمارو 4، 1976ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://isamveri.org/pdfdkm/17/DKM170456.pdf انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام ۾ روح بن حاتم جو احوال] * [https://islamweb.net/ar/library/index.php?ID=1280&bk_no=60&flag=1&page=bookcontents سير أعلام النبلاء ۾ روح بن حاتم] * [https://www.islam.museum/ar/person/rawh-ibn-hatim/ روح بن حاتم، اسلام ميوزيم] * [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page9.html سنڌ جي تاريخ، اعجاز الحق قدوسي] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Map_of_the_Caliphal_Province_of_Sind.png سنڌ ۽ ملتان جو تاريخي نقشو] {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ ۾ اسلام]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:عرب فوجي اڳواڻ]] [[زمرو:مهلبي خاندان]] [[زمرو:افريقيه جا گورنر]] [[زمرو:791ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:اٺين صديءَ جون شخصيتون]] dxj5hqx30t5alp4b2cgkzjn9ljei6fa 0 39439 427336 426973 2026-11-03T04:27:24Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427336 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جگلانس جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج}} {{Infobox | name = اکروٽ | above = اکروٽ | image = [[File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|270px]] | caption = اکروٽ جو سخت کوپو ۽ کاڌي لائق مغز | header1 = نباتاتي ۽ غذائي ڄاڻ | label2 = عام نالو | data2 = اکروٽ | label3 = انگريزي نالو | data3 = وال نٽ | label4 = سائنسي جنس | data4 = جگلانس (''Juglans'') | label5 = خاندان | data5 = جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') | label6 = مشهور قسم | data6 = فارسي يا عام اکروٽ (''Juglans regia'') | label7 = نباتاتي نوعيت | data7 = هڪ ٻج وارو، گٽليءَ جهڙو ڦر | label8 = استعمال ٿيندڙ حصو | data8 = ٻج جو مغز | label9 = غذائي توانائي | data9 = 654 ڪلو ڪيلوري في 100 گرام | label10 = اهم غذائي جزا | data10 = چرٻي، پروٽين، غذائي ريشو، ميگنيشيم، مينگنيز ۽ اوميگا-3 | label11 = اهم پيدا ڪندڙ ملڪ | data11 = [[چين]]، [[آمريڪا]]، [[ايران]] ۽ [[ترڪي]] | label12 = استعمال | data12 = کاڌو، تيل، رنگ، مس ۽ ٻيا صنعتي استعمال }} '''اکروٽ''' (انگريزي: ''Walnut'') جگلانس (''Juglans'') جنس جي وڻن جو کاڌي لائق ٻج آهي، جيڪو جگلينڊيسي (''Juglandaceae'') نباتاتي خاندان سان تعلق رکي ٿو. عام طور تي اکروٽ مان مراد فارسي يا انگريزي اکروٽ، يعني جگلانس ريجيا (''Juglans regia'') هوندو آهي. اکروٽ سخت ڪاٺ جهڙي کوپي ۾ بند هوندو آهي، جنهن جي اندر ٻن حصن ۾ ورهايل مغز هوندو آهي. هي مغز غذائي چرٻين، پروٽين، معدنيات ۽ ٻين غذائي جزن جو ذريعو آهي.<ref name="Kew">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1|title=Juglans regia L.|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref><ref name="Small">{{حوالو ڪتاب|last=Small|first=Ernest|title=Top 100 Food Plants|publisher=NRC Research Press|year=2009|isbn=9780660198583|page=545|url=https://books.google.com/books?id=nyWY_YkV7qAC&pg=PA545}}</ref> اکروٽ کي روزمره جي استعمال ۾ خشڪ ميوو يا نٽ چيو ويندو آهي، پر نباتاتي لحاظ کان اهو حقيقي نٽ نه آهي. ان جي ڦر جي ٻاهرين سائي کل نباتاتي طور ڦر جي اصل بيضه دانيءَ جي ڀت جو حصو نه، پر اضافي گلائي بناوت مان ٺهيل هوندي آهي. انهيءَ ڪري ان کي گٽليءَ جهڙو اضافي ڦر سمجهيو ويندو آهي. اکروٽ جا وڻ ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا جي مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا آهن. عام اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه هماليه کان اولهه ايشيا تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ پاڪستان، افغانستان، ايران ۽ ترڪي جا علائقا شامل آهن.<ref name="Kew"/> == نباتاتي بناوت == [[File:Inside of a walnut in growth.jpg|thumb|left|220px|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو]] اکروٽ جو ڦر عام طور گول يا بيضوي شڪل جو هوندو آهي. ان جي ٻاهرين سائي کل پچڻ دوران آهستي آهستي خشڪ ۽ ڀُرڀُري ٿيندي آهي، جڏهن ته اندر موجود سخت کوپو ٻج جي حفاظت ڪندو آهي. کوپي جي اندر مغز جا عام طور ٻه وڏا حصا هوندا آهن، جن جي وچ ۾ هڪ سنهي پردي جهڙي بناوت موجود هوندي آهي.<ref name="Harvest">{{حوالو ويب|last=Grant|first=Amy|date=19 April 2021|title=Walnut Tree Harvesting: When Are Walnuts Ready To Pick|url=https://www.gardeningknowhow.com/edible/nut-trees/walnut/walnut-tree-harvesting.htm|website=Gardening Know How|language=en}}</ref> اڪثر تجارتي اکروٽن جا کوپا ٻن حصن ۾ ورهائجي کلندا آهن، پر ڪڏهن ڪڏهن ٽن يا چئن حصن وارا کوپا به پيدا ٿيندا آهن. اکروٽ جي مغز جي مٿان هڪ سنهي ناسي رنگ جي ٻج واري کل هوندي آهي، جنهن ۾ قدرتي اينٽي آڪسيڊنٽ مرڪب موجود هوندا آهن. اهي مرڪب ٻج جي چرٻين کي آڪسيجن جي اثر کان ڪجهه حد تائين محفوظ رکڻ ۾ مدد ڏيندا آهن.<ref name="Storage">{{حوالو ويب|title=Walnut: Agriculture – Transport Information Service|url=https://www.tis-gdv.de/tis_e/ware/nuesse/walnuss/walnuss.htm|publisher=German Insurance Association|year=2010|language=en}}</ref> [[File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|thumb|220px|سائي کل جي اندر اکروٽ جو سخت کوپو]] اتر اڌ گولي ۾ ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ سيپٽمبر کان نومبر تائين پچندا آهن. البت پچڻ جو وقت موسم، اوچائي، وڻ جي قسم ۽ مقامي آبهوا موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="Harvest"/> === وڻ ۽ پن === عام اکروٽ هڪ پن ڇاڻيندڙ وڻ آهي. ان جا پن مرڪب هوندا آهن ۽ هڪ مرڪزي ڏانڊيءَ تي ڪيترائي ننڍا پنڙا لڳل هوندا آهن. بهار جي موسم ۾ نوان پن نڪرندا آهن. ڪيترن معتدل علائقن ۾ اکروٽ ٻين وڻن جي ڀيٽ ۾ دير سان پن ڪڍندو آهي. اکروٽ جي وڻ تي نر ۽ مادي گل الڳ الڳ هوندا آهن، پر ٻئي هڪ ئي وڻ تي پيدا ٿيندا آهن. نر گل عام طور لڙڪندڙ ٻورن ۾ هوندا آهن، جڏهن ته مادي گلن مان ڦر ٺهندو آهي. === ڪيميائي بناوت === اکروٽ جي سائي کل، کوپي ۽ وڻ جي مختلف حصن ۾ ڪيترائي نباتاتي ڪيميائي مرڪب موجود هوندا آهن. انهن ۾ پولي فينول، فينولڪ تيزاب، فلاوونائيڊ ۽ جگلُون (''Juglone'') شامل آهن. جگلُون هڪ قدرتي ڪيميائي مرڪب آهي، جيڪو خاص طور اکروٽ جي سائي کل ۽ ٻين حصن ۾ ملي ٿو.<ref name="Phenolics">{{Cite journal|last1=Cosmulescu|first1=Sina Niculina|last2=Trandafir|first2=Ion|last3=Achim|first3=Gheorghe|last4=Botu|first4=Mihai|last5=Baciu|first5=Adrian|last6=Gruia|first6=Marius|title=Phenolics of Green Husk in Mature Walnut Fruits|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|year=2010|volume=38|issue=1|pages=53–56|doi=10.15835/nbha3814624}}</ref> اکروٽ ۾ پيڊنڪيولاگن (''Pedunculagin'') نالي ايلئجي ٽينن پڻ موجود هوندو آهي. هي مرڪب پولي فينولن جي گروهه سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Ellagitannin">{{Cite journal|last1=Cerdá|first1=Begoña|last2=Tomás-Barberán|first2=Francisco A.|last3=Espín|first3=Juan Carlos|title=Metabolism of Antioxidant and Chemopreventive Ellagitannins from Strawberries, Raspberries, Walnuts, and Oak-Aged Wine in Humans|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|year=2005|volume=53|issue=2|pages=227–235|doi=10.1021/jf049144d}}</ref> فارسي اکروٽ جي ٿڙ جي کل مان ريجيولون (''Regiolone'')، جگلُون، بيٽولينڪ تيزاب ۽ سائٽوسٽيرول جهڙا مرڪب پڻ الڳ ڪيا ويا آهن.<ref name="Regiolone">{{Cite journal|last1=Talapatra|first1=Sunil K.|last2=Karmacharya|first2=Bimala|last3=De|first3=Shambhu C.|last4=Talapatra|first4=Bani|title=(−)-Regiolone, an α-tetralone from Juglans regia: structure, stereochemistry and conformation|journal=Phytochemistry|year=1988|volume=27|issue=12|pages=3929–3932|doi=10.1016/0031-9422(88)83047-4}}</ref> == اکروٽ جا قسم == جگلانس جنس ۾ ڪيترائي قسم شامل آهن، جيڪي پنهنجي قدرتي ورڇ، ڦر جي شڪل، کوپي جي سختي ۽ استعمال جي لحاظ کان مختلف آهن. انهن مان فارسي اکروٽ عالمي خوراڪي واپار ۾ سڀ کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو.<ref name="Small"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جا اهم نباتاتي قسم ! style="background:#dceef5;" | عام نالو ! style="background:#dceef5;" | سائنسي نالو ! style="background:#dceef5;" | قدرتي علائقو يا خصوصيت |- | style="background:#fff1d6;" | فارسي يا انگريزي اکروٽ | ''Juglans regia'' | اولهه ايشيا ۽ اولهه هماليه؛ تجارتي طور سڀ کان وڌيڪ پوکيل قسم |- | ڪارو اکروٽ | ''Juglans nigra'' | اتر آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن جو مقامي وڻ؛ سخت کوپي ۽ قيمتي ڪاٺ سبب مشهور |- | جاپاني اکروٽ | ''Juglans ailantifolia'' | جاپان سان لاڳاپيل قسم؛ ان جي دل جهڙي شڪل واري قسم کي هارٽ نٽ چيو ويندو آهي |- | بٽر نٽ | ''Juglans cinerea'' | اتر آمريڪا جو قسم؛ ان جا ٻج کاڌي لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن |- | ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ | ''Juglans californica'' | ڪيليفورنيا جو مقامي قسم |- | ايريزونا اکروٽ | ''Juglans major'' | آمريڪا جي ڏکڻ اولهه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ملندڙ قسم |} فارسي اکروٽ جا ڪيترائي تجارتي پوکيل قسم تيار ڪيا ويا آهن. انهن ۾ چانڊلر، هارٽلي، هاورڊ، فرينڪيٽ، سير، ٽولاري، پين، لارا، فرنيٽ ۽ فرنور مشهور آهن. انهن قسمن ۾ ڦر جي ماپ، پيداوار، پچڻ جو وقت، کوپي جي ٿولهه ۽ موسمي موافقت ۾ فرق هوندو آهي.<ref name="Cultivars">{{حوالو ويب|title=Walnut Cultivar Table|url=http://fruitandnuteducation.ucdavis.edu/fruitnutproduction/Walnut/Walnut_Cultivar_Table/|publisher=University of California, Davis|year=2018|language=en|access-date=2026-11-01|archive-date=2018-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208064318/http://fruitandnuteducation.ucdavis.edu/fruitnutproduction/Walnut/Walnut_Cultivar_Table/|url-status=dead}}</ref> == تاريخ == اکروٽ جي استعمال ۽ پوک جي تاريخ قديم آهي. فارسي اکروٽ جي قدرتي ورڇ اولهه ايشيا ۽ هماليه جي علائقن سان لاڳاپيل آهي، جتان اهو انساني پوک ۽ واپار وسيلي ٻين علائقن تائين پهتو.<ref name="Kew"/> بازنطيني ۽ عثماني دور ۾ اکروٽ لاءِ شاهي نٽ جي معنيٰ وارو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. قديم زرعي ادب ۾ اکروٽ جي وڻ، پوک ۽ سنڀال بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Geoponika">{{حوالو ڪتاب|title=Geoponika: Agricultural Pursuits|translator=Thomas Owen|year=1806|volume=2|location=London|url=https://archive.org/details/Geoponica02/page/n13/mode/1up}}</ref> ٻارهين صديءَ جي اندلسي زرعي عالم [[ابن العوام]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الفلاحة'' ۾ اکروٽ جي پوک ۽ باغبانيءَ بابت بحث ڪيو آهي. سندس تصنيف وچئين دور جي زرعي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="IbnAwwam">{{حوالو ڪتاب|last=Ibn al-Awwam|first=Yahya ibn Muhammad|title=Le livre de l'agriculture d'Ibn-al-Awam|publisher=A. Franck|year=1864|location=Paris|pages=271–276|url=https://archive.org/details/lelivredelagric00algoog/page/n14/mode/2up}}</ref> == ننڍي کنڊ ۾ اکروٽ == [[فائل:Juglans regia 2009 G2.jpg|thumb|220px|وڻ تي وڌندڙ ڪچو اکروٽ]] اکروٽ جي پوک ڏکڻ ايشيا جي ٿڌن ۽ معتدل جابلو علائقن ۾ ڪئي ويندي آهي. هماليه ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي موسمي حالتن ۾ فارسي اکروٽ جي پوک لاءِ موزون ماحول ملي ٿو. سنڌي ليکڪ [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''باغ ۽ باغباني'' ۾ اکروٽ جي پوک بابت لکيو آهي ته اتر هندستان جي ٽڪرن تي اکروٽ جا وڻ عام ٿيندا آهن ۽ انهن مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي آهي. هن اهو پڻ ڄاڻايو ته ٻج مان تيار ڪيل ڪجهه وڻ ٻن يا ٽن فوٽن تائين وڌڻ کان پوءِ ڊگهي عرصي تائين وڌيڪ واڌ نٿا ڪن ۽ آخرڪار سڙي وڃن ٿا. <ref name="Qaleech">{{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=باغ ۽ باغباني |year=1960 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |language=sd }}</ref> مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب، مقامي اکروٽ جا ڪي وڻ ننڍي قد جا هوندا آهن ۽ انهن جا پن ۽ ڦر نسبتاً گول هوندا آهن. هن مارچ ۾ ٻور اچڻ ۽ جولاءِ جي آخر ۾ ڦر پچڻ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. اهي مشاهدا سندس بيان ڪيل مقامي حالتن سان لاڳاپيل آهن؛ سڀني اکروٽن جي قسمن ۽ علائقن تي هڪجهڙا لاڳو نٿا ٿين.<ref name="Qaleech"/> == پوک ۽ باغباني == === آبهوا ۽ زمين === اکروٽ جا وڻ عام طور معتدل آبهوا ۾ سٺي واڌ ڪندا آهن. انهن کي اهڙي زمين جي ضرورت هوندي آهي، جنهن ۾ پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب انتظام هجي. پاڻي بيهڻ سبب پاڙن جي صحت متاثر ٿي سگهي ٿي. ڪيترن تجارتي قسمن کي سياري جي ٿڌ ۽ بهار جي مناسب گرميءَ جي ضرورت هوندي آهي. === واڌ ۽ افزائش === اکروٽ جا وڻ ٻج مان پيدا ڪري سگهجن ٿا، پر تجارتي باغن ۾ مطلوبه قسم جون خصوصيتون برقرار رکڻ لاءِ پيوندڪاري ۽ ٻين نباتاتي افزائش جي طريقن کي ترجيح ڏني ويندي آهي. ٻج مان پيدا ٿيل وڻ لازمي طور پنهنجي ماءُ وڻ جهڙا نه هوندا آهن. ڪجهه باغن ۾ فارسي اکروٽ کي ٻين جگلانس قسمن جي پاڙن تي پيوند ڪيو ويندو آهي. ڪيليفورنيا جي ڪاري اکروٽ ۽ ان سان لاڳاپيل پاڙن جو استعمال پڻ تجارتي باغبانيءَ ۾ ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Small"/> === فصل جي تياري === اکروٽ جي فصل جو وقت قسم ۽ آبهوا موجب مختلف هوندو آهي. جڏهن ٻاهرين سائي کل ڦاٽڻ يا نرم ٿيڻ شروع ڪري ٿي ۽ اندر جو سخت کوپو مڪمل پختگي حاصل ڪري ٿو، تڏهن فصل لاهڻ جو وقت ويجهو هوندو آهي. فصل لاهڻ کان پوءِ ٻاهرين کل هٽائي اکروٽن کي مناسب نموني سڪايو ويندو آهي.<ref name="Harvest"/> == عالمي پيداوار == [[چين]] عالمي سطح تي اکروٽ پيدا ڪندڙ اهم ملڪن مان سڀ کان وڏو ملڪ آهي. گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جي شمارياتي ڊيٽابيس موجب، 2023ع ۾ دنيا ۾ کوپي سميت اکروٽن جي پيداوار لڳ ڀڳ 40 لک ميٽرڪ ٽن هئي، جنهن مان چين جو حصو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو هو.<ref name="FAO">{{حوالو ويب|title=Walnuts, in shell: Production Quantity, 2023|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=FAOSTAT|language=en|access-date=1 November 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#176b87;color:white;padding:10px;" | دنيا ۾ اکروٽ جي پيداوار، 2023ع ! style="background:#dceef5;" | ملڪ ! style="background:#dceef5;" | پيداوار، لک ميٽرڪ ٽن |- | style="background:#fff1d6;" | [[چين]] | 14.0 |- | [[آمريڪا]] | 7.5 |- | [[ايران]] | 3.8 |- | [[ترڪي]] | 3.6 |- | [[ميڪسيڪو]] | 1.7 |- ! style="background:#dceef5;" | سڄي دنيا ! style="background:#dceef5;" | لڳ ڀڳ 40 |} <small>ذريعو: گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جو شمارياتي ڊيٽابيس؛ 2023ع جا انگ اکر.<ref name="FAO"/></small> عالمي پيداوار جا انگ اکر مختلف ادارن وٽ شمارياتي طريقن، فصل جي سال ۽ کوپي سميت يا بنا کوپي وزن جي بنياد تي مختلف ٿي سگهن ٿا. تنهنڪري انهن جو تقابلو ڪندي استعمال ٿيل ماپ ۽ سال کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. == غذائي قدر == [[File:Whole Walnut Kernel.jpg|thumb|220px|اکروٽ جو مڪمل مغز]] اکروٽ غذائي توانائيءَ سان ڀرپور خشڪ ميوو آهي. ان ۾ چرٻيءَ جو مقدار ٻين ڪيترن ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هوندو آهي. آمريڪا جي زراعت کاتي جي غذائي ڊيٽابيس موجب، عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام کاڌي لائق حصي مان لڳ ڀڳ 654 ڪلو ڪيلوري توانائي ملي ٿي.<ref name="USDA">{{حوالو ويب|title=Nuts, walnuts, English: Nutrient Data|url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/170187/nutrients|publisher=United States Department of Agriculture|website=FoodData Central|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#287a50;color:white;padding:10px;" | اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ غذائي جزا ! style="background:#def3e5;" | غذائي جزو ! style="background:#def3e5;" | مقدار |- | توانائي | 654 ڪلو ڪيلوري |- | پاڻي | 4.07 گرام |- | پروٽين | 15.23 گرام |- | ڪُل چرٻي | 65.21 گرام |- | ڪاربوهائيڊريٽ | 13.71 گرام |- | غذائي ريشو | 6.7 گرام |- | قدرتي کنڊ | 2.61 گرام |- | ڪيلشيم | 98 ملي گرام |- | ميگنيشيم | 158 ملي گرام |- | فاسفورس | 346 ملي گرام |- | پوٽاشيم | 441 ملي گرام |- | لوهه | 2.91 ملي گرام |- | مينگنيز | 3.414 ملي گرام |- | زنڪ | 3.09 ملي گرام |- | وٽامن بي 6 | 0.537 ملي گرام |- | فوليٽ | 98 مائڪروگرام |} <small>ذريعو: آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس. مقدار خام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز لاءِ آهن.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيون ۽ اوميگا-3 === اکروٽ جي چرٻين جو وڏو حصو غير سير ٿيل چرٻين تي مشتمل هوندو آهي. انهن ۾ پولي اَن سيچوريٽيڊ فيٽي ايسڊ نمايان آهن. خاص طور الفا لينولينڪ تيزاب (''Alpha-linolenic acid'')، جيڪو ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ اوميگا-3 چرٻي آهي، ۽ لينوليئڪ تيزاب (''Linoleic acid'')، جيڪو اوميگا-6 چرٻي آهي، اکروٽ ۾ موجود هوندا آهن.<ref name="USDA"/> عام انگريزي اکروٽ جي 100 گرام مغز ۾ لڳ ڀڳ 47 گرام پولي اَن سيچوريٽيڊ چرٻيون هونديون آهن. انهن مان لڳ ڀڳ 9 گرام الفا لينولينڪ تيزاب ۽ 38 گرام لينوليئڪ تيزاب هوندو آهي.<ref name="USDA"/> == صحت بابت تحقيق == === دل ۽ رت جي نالين جي صحت === 2004ع ۾ آمريڪا جي خوراڪ ۽ دوائن واري اداري هڪ مشروط صحت واري دعويٰ جي اجازت ڏني، جنهن موجب محدود، پر مڪمل طور حتمي نه ٿيل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزانو لڳ ڀڳ 42.5 گرام اکروٽ، گهٽ سير ٿيل چرٻي ۽ گهٽ ڪوليسٽرول واري غذا جي حصي طور، اضافي ڪيلوريون وڌائڻ کان سواءِ کائڻ سان دل جي شريانين جي بيماريءَ جو خطرو گهٽجي سگهي ٿو. اداري هن دعويٰ کي قطعي سائنسي نتيجو قرار نه ڏنو.<ref name="FDA">{{حوالو ويب|title=Qualified Health Claims: Walnuts and Coronary Heart Disease|url=https://www.fda.gov/food/nutrition-food-labeling-and-critical-foods/qualified-health-claims-letters-enforcement-discretion|publisher=United States Food and Drug Administration|date=9 March 2004|language=en}}</ref> 2011ع ۾ يورپي خوراڪي سلامتيءَ واري اداري جي سائنسي جائزي ۾ روزانو 30 گرام اکروٽ کائڻ سان رت جي نالين جي اندرين تهه تي دارومدار رکندڙ ڦهلاءَ جي عمل ۾ بهتري بابت ثبوتن کي قبول ڪيو ويو. ساڳئي جائزي ۾ رت جي ايل ڊي ايل ڪوليسٽرول جي گهٽتائي بابت مخصوص دعويٰ لاءِ ڪافي سبب ۽ نتيجي وارو ثبوت نه مليو.<ref name="EFSA">{{Cite journal|title=Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to walnuts and maintenance of normal blood LDL-cholesterol concentrations and improvement of endothelium-dependent vasodilation|journal=EFSA Journal|year=2011|volume=9|issue=4|page=2074|doi=10.2903/j.efsa.2011.2074}}</ref> === رت جو دٻاءُ === 2020ع جي هڪ منظم تحقيقي جائزي ۾ اکروٽ جي استعمال ۽ رت جي دٻاءَ جي وچ ۾ لاڳاپي جو مطالعو ڪيو ويو. محققن موجب، موجود ثبوت ايترا مضبوط نه هئا جو اکروٽ کائڻ کي رت جي دٻاءَ گهٽائڻ جي مستقل حڪمت عملي طور تجويز ڪري سگهجي.<ref name="BP">{{Cite journal|last1=Li|first1=Jiayang|last2=Jiang|first2=Bo|last3=Santos|first3=Heitor O.|title=Effects of walnut intake on blood pressure: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials|journal=Phytotherapy Research|year=2020|volume=34|issue=11|pages=2921–2931|doi=10.1002/ptr.6740}}</ref> === دماغي ۽ ذهني صحت === اکروٽ جي استعمال ۽ يادگيري، سوچڻ جي صلاحيت ۽ ٻين ذهني عملن بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي. 2021ع جي هڪ منظم جائزي ۽ ميٽا تجزيي موجب، موجود مطالعي مان اکروٽ جي استعمال ۽ ذهني صحت جي وچ ۾ واضح ۽ حتمي لاڳاپو ثابت نه ٿيو.<ref name="Cognition">{{Cite journal|last1=Cahoon|first1=Danielle|last2=Shertukde|first2=Shruti P.|last3=Avendano|first3=Esther E.|title=Walnut intake, cognitive outcomes and risk factors: a systematic review and meta-analysis|journal=Annals of Medicine|year=2021|volume=53|issue=1|pages=972–998|doi=10.1080/07853890.2021.1925955}}</ref> == اکروٽ جي الرجي == اکروٽ انهن وڻن جي خشڪ ميون مان آهي، جيڪي ڪجهه ماڻهن ۾ خوراڪي الرجي پيدا ڪري سگهن ٿا. اکروٽ جي الرجي معمولي خارش کان وٺي شديد ۽ جان ليوا ردعمل تائين پهچي سگهي ٿي.<ref name="AllergyCollege">{{حوالو ويب|title=Tree Nut Allergy|url=https://acaai.org/allergies/allergic-conditions/food/tree-nut/|publisher=American College of Allergy, Asthma and Immunology|date=28 June 2023|language=en}}</ref> الرجيءَ جون عام علامتون پيٽ ۾ سور، الٽي، متلي، خارش، چپن يا ڳلي ۾ سُڄ، ساهه کڻڻ ۾ تڪليف ۽ نگلڻ ۾ ڏکيائي ٿي سگهن ٿيون. شديد حالت ۾ اينافائيليڪسس (''Anaphylaxis'') ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ترت طبي علاج ضروري هوندو آهي.<ref name="CanadaAllergy">{{Cite web|title=Tree Nuts: Priority Food Allergens|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/reports-publications/food-safety/tree-nuts-priority-food-allergens.html|publisher=Health Canada|year=2017|language=en}}</ref> يورپ ۾ وڻن جي خشڪ ميون جي الرجي بابت 2024ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ان جي پکڙجڻ ۽ مختلف آباديءَ وارن گروهن ۾ فرق جو مطالعو ڪيو ويو.<ref name="Prevalence">{{Cite journal|last1=Spolidoro|first1=G. C.|last2=Lisik|first2=D.|last3=Nyassi|first3=S.|title=Prevalence of tree nut allergy in Europe: A systematic review and meta-analysis|journal=Allergy|year=2024|volume=79|issue=2|pages=302–323|doi=10.1111/all.15905}}</ref> اکروٽ جي الرجي پيدا ڪندڙ پروٽينن ۾ لپڊ ٽرانسفر پروٽين، ٽو ايس البومين، وائسيلن، ليگيومن ۽ اوليوسن شامل آهن. ڪجهه ماڻهن ۾ اکروٽ ۽ پيڪان سميت ٻين وڻن جي خشڪ ميون جي الرجيءَ ۾ گڏيل ردعمل پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name="AllergenProteins">{{Cite journal|last1=Borres|first1=M. P.|last2=Sato|first2=S.|last3=Ebisawa|first3=M.|title=Recent advances in diagnosing and managing nut allergies with focus on hazelnuts, walnuts, and cashew nuts|journal=World Allergy Organization Journal|year=2022|volume=15|issue=4|page=100641|doi=10.1016/j.waojou.2022.100641}}</ref> == اکروٽ جو ذخيرو ۽ حفاظت == اکروٽ ۾ چرٻيءَ جي گهڻي مقدار سبب غلط ذخيرو ڪرڻ سان ان جي ذائقي ۽ معيار ۾ خرابي اچي سگهي ٿي. آڪسيجن، گرمي ۽ نميءَ جي اثر هيٺ چرٻيون خراب ٿي سگهن ٿيون، جنهن سان بدبوءِ يا کٽاڻ پيدا ٿي سگهي ٿي. اکروٽ کي ٿڌي، خشڪ ۽ مناسب هوا بند انتظام واري جاءِ تي رکڻ گهرجي. ڊگهي عرصي لاءِ گهٽ گرمي پد تي ذخيرو ڪرڻ سان معيار برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. صنعتي ذخيرن ۾ منفي 3 کان صفر درجا سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته گهريلو سطح تي ٿڌي ۽ گهٽ نميءَ واري جاءِ بهتر هوندي آهي.<ref name="Storage"/> نميءَ ۽ گرميءَ جي نامناسب حالتن ۾ اکروٽن تي ڦڦوند پيدا ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ڦڦوندون افلاٽوڪسن (''Aflatoxin'') جهڙا زهريلا مرڪب پيدا ڪري سگهن ٿيون. اهڙا آلوده اکروٽ کائڻ لاءِ محفوظ نه هوندا آهن.<ref name="FAOAflatoxin">{{حوالو ويب|title=Prevention of Aflatoxin Contamination|url=https://www.fao.org/docrep/w9474t/w9474t06.htm|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|year=1998|language=en}}</ref> == استعمال == === کاڌي ۾ استعمال === [[File:Walnuts in their shells available for sale.jpg|thumb|220px|وڪري لاءِ رکيل اکروٽ]] اکروٽ کي خام، ڀُڃي يا ٻين کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جو مغز مٺاڻن، ڪيڪن، بسڪيٽن، چاڪليٽ، سلادن ۽ مختلف روايتي کاڌن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو مغز سڄو، اڌ يا ننڍن ٽڪرن جي صورت ۾ وڪرو ٿيندو آهي. مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ اکروٽ اهم جزو آهي. ترڪي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي بقلوا، ايران جي فسنجان، جارجيا جي گوزيناڪي ۽ يورپ جي ڪيترن ڪيڪن ۽ مٺاڻن ۾ اکروٽ استعمال ٿيندو آهي. [[File:Gozinaki with walnuts.jpg|thumb|220px|اکروٽ ۽ ماکيءَ مان ٺهيل جارجيا جو روايتي مٺاڻ]] === اکروٽ جو تيل === اکروٽ جي مغز مان تيل حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن کي کاڌي ۽ ڪجهه ٻين مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اکروٽ جو تيل سلادن جي ڊريسنگ ۽ ٿڌن کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ان جو دونهي وارو نقطو نسبتاً گهٽ هجڻ سبب اهو تمام تيز گرميءَ تي ڊگهي وقت تائين ترڻ لاءِ مناسب نه هوندو آهي.<ref name="BBCOil">{{حوالو ويب|title=Walnut Oil Recipes|url=https://www.bbc.co.uk/food/walnut_oil|publisher=BBC|language=en}}</ref> === مس ۽ رنگ === اکروٽ جي ٻاهرين سائي کل مان ناسي رنگ جو قدرتي مادو حاصل ڪري سگهجي ٿو. ان کي ڪپڙن، وارن ۽ ٻين شين کي رنگڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. اکروٽ جي کل مان تيار ٿيندڙ مس لکڻ ۽ مصوريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيندي رهي آهي.<ref name="Ink">{{حوالو ويب|title=Black Walnut Ink Workshop|url=http://www.gnsi.science-art.com/GNSIDC/reports/2002Oct/Oct2002.html|publisher=Guild of Natural Science Illustrators|year=2002|language=en|access-date=2026-11-01|archive-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009140617/http://www.gnsi.science-art.com/GNSIDC/reports/2002Oct/Oct2002.html|url-status=dead}}</ref> قديم روم ۽ وچئين دور جي يورپ ۾ اکروٽ جي کل مان حاصل ٿيندڙ رنگ وارن کي رنگڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Hair">{{حوالو ڪتاب|last=Sherrow|first=Victoria|title=Encyclopedia of Hair: A Cultural History|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=9780313331459}}</ref> === صنعتي صفائي === اکروٽ جا سخت کوپا پيسي صفائي ۽ مٿاڇري تان گند يا پراڻو رنگ هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. پيسيل کوپن جي نسبتاً نرم رڳڙيندڙ خاصيت سبب اهي ڪجهه صنعتي صفائيءَ جي عملن ۾ استعمال ٿين ٿا. 1982ع ۾ جرمنيءَ ۾ آمريڪي فوج جي هڪ هيليڪاپٽر حادثي جي جاچ دوران معلوم ٿيو ته صفائيءَ ۾ استعمال ٿيل اکروٽ جي کوپي جا ذرڙا تيل جي هڪ رستي ۾ ڦاسي پيا هئا. انهيءَ واقعي کان پوءِ اهڙي صفائيءَ جي طريقي بابت هوابازيءَ جي شعبي ۾ حفاظتي خدشا پيدا ٿيا.<ref name="Crash">{{حوالو ويب|title=In Re Air Crash Disaster at Mannheim Germany on 9/11/82|url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/769/115/197097/|publisher=United States Court of Appeals, Third Circuit|year=1985|language=en}}</ref> === پاڻيءَ جي صفائي === تيل ۽ گئس جي صنعت ۾ پيسيل اکروٽ جي کوپن مان ٺهيل فلٽر پاڻيءَ مان تيل وارا آلودگي پيدا ڪندڙ ذرڙا ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Filters">{{حوالو ڪتاب|last=Cheremisinoff|first=Nicholas P.|title=Perfluorinated Chemicals: Contaminants of Concern|publisher=Wiley|year=2017|isbn=9781119363538|page=194}}</ref> === پالتو ٻلين لاءِ استعمال === پيسيل اکروٽ جا کوپا ڪجهه تجارتي شين ۾ پالتو ٻلين جي فضلي لاءِ بستري جهڙي مواد طور استعمال ٿيندا آهن. اهڙين شين کي مٽيءَ جي روايتي متبادل طور پيش ڪيو ويندو آهي، پر ڪجهه ماڻهن ۽ جانورن ۾ انهن سان حساسيت يا الرجيءَ جا خدشا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name="CatLitter">{{حوالو ويب|title=The Best Natural Cat Litter We Tested with Our Pets|url=https://www.insider.com/guides/pets/best-natural-cat-litter|website=Insider|date=24 October 2022|language=en}}</ref> === روايتي طب === اکروٽ ۽ ان جي وڻ جا مختلف حصا ڪيترن علائقن جي روايتي طبي طريقن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. اکروٽ کي باخ فلاور ريميڊيز (''Bach flower remedies'') جي تيارين ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. بهرحال، اهڙن گلن مان تيار ڪيل علاج سان ڪينسر يا ٻين سنگين بيمارين جي علاج يا روڪٿام بابت قابل اعتماد سائنسي ثبوت موجود نه آهن.<ref name="CancerResearch">{{حوالو ويب|title=Flower Remedies|url=https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/complementary-alternative-therapies/individual-therapies/flower-remedies|publisher=Cancer Research UK|language=en}}</ref> === گڏ ڪرڻ ۽ آرائشي استعمال === چين ۾ ڪجهه مخصوص قسمن جي اکروٽن جا وڏا، هم شڪل ۽ خوبصورت کوپا گڏ ڪرڻ جو رواج موجود آهي. انهن کي هٿن ۾ ڦيرائڻ، سينگار ۽ گڏ ڪرڻ واريون شيون طور استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙن اکروٽن کي وينوان اکروٽ (''Wenwan walnuts'') چيو ويندو آهي.<ref name="Reuters">{{Cite news|last1=Subler|first1=Jason|last2=Lee|first2=Jane Lanhee|title=Status-conscious investors shell out on great walnuts of China|url=https://www.reuters.com/article/us-china-walnuts-idUSBRE87R0NV20120828|publisher=Reuters|date=28 August 2012|language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Walnuts - whole and open with halved kernel.jpg|مڪمل اکروٽ، ٽٽل کوپو ۽ مغز File:Inside of a walnut in growth.jpg|وڌندڙ اکروٽ جو اندريون حصو File:Juglans regia Echte Walnußfrucht 2.JPG|سائي کل ۽ سخت کوپو File:Juglans regia 2009 G2.jpg|وڻ تي وڌندڙ اکروٽ File:California Blackwalnut.jpg|ڪيليفورنيا جو ڪارو اکروٽ File:Whole Walnut Kernel.jpg|اکروٽ جو مغز File:4 walnut kernels.jpg|اکروٽ جي مغز جا ٽڪرا File:Gozinaki with walnuts.jpg|اکروٽ مان ٺهيل جارجيا جو مٺاڻ File:Walnut murabba.jpg|ڪچن اکروٽن مان تيار ڪيل مربو File:A Pair Of Chnese Collectible Walnuts.jpg|چين ۾ گڏ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آرائشي اکروٽ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[خشڪ ميوو]] * [[بادام]] * [[پستا]] * [[کاڌي جو تيل]] * [[باغباني]] * [[زراعت]] * [[مرزا قليچ بيگ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{حوالو ڪتاب|last=Ramos|first=David D.|title=Walnut Production Manual|publisher=University of California Agriculture and Natural Resources|year=1997|isbn=9781879906273|url=https://books.google.com/books?id=yKawaOt88A0C}} * {{حوالو ڪتاب|last=Smith|first=Jane S.|title=The Garden of Invention: Luther Burbank and the Business of Breeding Plants|publisher=Penguin Books|year=2009|isbn=9780143116899}} * {{cite book |author=مرزا قليچ بيگ |title=باغ ۽ باغباني |year=1960 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:442427-1 ڪيو سائنس — عام اکروٽ جي نباتاتي ڄاڻ] * [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪا جي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري جا انگ اکر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Walnuts وڪيميڊيا ڪامنز تي اکروٽن جون تصويرون] [[زمرو:خشڪ ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق ٻج]] [[زمرو:زراعت]] [[زمرو:فصل]] [[زمرو:ٻوٽا]] b7sw9ykn6was2iyda52sjoqd3q1aved 0 39503 427409 269621 2026-11-03T10:03:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427409 wikitext text/x-wiki '''تِر''' ھڪ تَيلي ٻج آھي جنھن مان تيل ڪڍيو ويندو آھي. ھن جا گل بعضي اڇا، بعضي ڳاڙها آھن. تر جا ٻج اڇا بہ ٿيندا آهن ۽ ڪارا بہ. [[پاڪستان]] ۾ ٻج جولاءِ ۾ يا اڳڀرو خريف جي ٻين فصلن سان گڏ پوکبو آهي. هن کي [[هندستاني ٻولي|هندستانيءَ]] ۾ تِل، [[انگريزي|انگريزيءَ]] ۾ سيسيمم ۽ [[عربي ٻولي|عربيءَ]] ۾ سمِ سمِ چون ٿا.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: [[مرزا قليچ بيگ]]؛ ايڊيشن:1960ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%20تِر|title=تِر : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-08-25|archive-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825145253/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%2520%25D8%25AA%25D9%2590%25D8%25B1|url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:فصل]] [[زمرو:مصالحا]] 1t6zobbhho13in0llpca44majq6zafm 0 39557 427176 427151 2026-11-02T17:54:42Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali [[نازبو (جڙي)]] کي [[نازبو]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 427151 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|لمياسي خاندان جو خوشبودار ٻوٽو، جيڪو کاڌن ۽ روايتي استعمالن ۾ ڪم اچي ٿو}} {{Speciesbox | name = نازبو | image = Ocimum basilicum 8zz.jpg | genus = Ocimum | species = basilicum | authority = L. }} '''نازبو''' (''Basil'')، جنهن کي '''ريحان'''، '''باسل''' ۽ ڪن هنڌن تي '''مٺي تلسي''' پڻ چيو ويندو آهي، [[لمياسي خاندان]] (Lamiaceae) سان تعلق رکندڙ هڪ خوشبودار جڙي ٻوٽي آهي. ان جو سائنسي نالو ''Ocimum basilicum'' آهي. هن ٻوٽي جا پن کاڌن ۾ خوشبو ۽ ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. نازبو گرم علائقن ۾ پوکيو ويندو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن جي کاڌن، ساسن، چٽڻين ۽ مشروبات ۾ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="POWO">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:452874-1|title=Ocimum basilicum L.|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en|access-date=2026-11-02}}</ref><ref name="Britannica">{{حوالو ويب|url=https://www.britannica.com/plant/basil|title=Basil|website=Encyclopaedia Britannica|language=en}}</ref> نازبوءَ جو اصل وطن اڀرندي ۽ نيم اڀرندي ايشيا کان اتر آسٽريليا تائين پکڙيل علائقو آهي. ان ۾ [[ڀارت]]، [[سري لنڪا]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا، [[فلپائن]]، [[نيو گني]] ۽ اتر [[آسٽريليا]] جا حصا شامل آهن. انساني پوک ۽ واپار سبب اهو ٻوٽو ٻين ڪيترن ئي علائقن ۾ پڻ پکڙجي ويو آهي.<ref name="POWO"/> نازبو عام طور هڪ ساله ٻوٽو آهي، پر گرم موسمن ۾ ڪي قسم ٿوري عرصي لاءِ گهڻ ساله ٻوٽن وانگر به وڌي سگهن ٿا. ان جا پن اڪثر ساوا، بيضوي ۽ خوشبودار هوندا آهن، جڏهن ته ڪجهه پوکيل قسمن جا پن واڱڻائي رنگ جا ٿين ٿا. گل ننڍڙا، اڇا، گلابي يا واڱڻائي ٿي سگهن ٿا.<ref name="KewProfile">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:452874-1/general-information|title=Ocimum basilicum L. — General Information|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en}}</ref> سنڌي ادب ۾ نازبوءَ جو ذڪر باغبانيءَ جي ٻوٽي طور پڻ ملي ٿو. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''باغ ۽ باغباني'' ۾ نازبوءَ بابت لکيو آهي. ان ڪتاب جو 1960ع وارو ڇاپو [[سنڌي ادبي بورڊ]] پاران شايع ٿيو هو.<ref name="Qaleech">{{حوالو ڪتاب|ليکڪ=مرزا قليچ بيگ|عنوان=باغ ۽ باغباني|سال=1960|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|مقام=ڄامشورو}}</ref> == نالو ۽ لفظي بڻ == نازبوءَ جو انگريزي نالو ''Basil'' آهي، جيڪو لاطيني لفظ ''basilius'' ۽ يوناني لفظ ''basilikón'' سان لاڳاپيل آهي. يوناني لفظ جي معنيٰ شاهي يا بادشاهي سان لاڳاپيل آهي. انهيءَ بنياد تي ٻوٽي کي ڪجهه يورپي روايتن ۾ شاهي جڙي ٻوٽي پڻ چيو ويو آهي.<ref name="Etymonline">{{حوالو ويب|url=https://www.etymonline.com/word/basil|title=Basil|website=Online Etymology Dictionary|language=en}}</ref> فارسي ۽ عربيءَ ۾ ريحان جو لفظ خوشبودار ٻوٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر مختلف ٻولين ۽ علائقن ۾ اهو نالو هميشه هڪ ئي نباتاتي جنس لاءِ مخصوص نه هوندو آهي. تنهنڪري سائنسي سڃاڻپ لاءِ ''Ocimum basilicum'' جو نالو وڌيڪ واضح آهي. نازبوءَ کي مقدس تلسيءَ سان به ڪڏهن ڪڏهن منجهايو ويندو آهي، پر مقدس تلسيءَ جو سائنسي نالو ''Ocimum tenuiflorum'' آهي، جيڪو نازبوءَ کان الڳ جنس آهي.<ref name="POWO"/> == نباتاتي درجابندي == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | درجو ! style="background:#dceaf7;" | نباتاتي سڃاڻپ |- | سلطنت | [[ٻوٽا]] |- | خاندان | [[لمياسي خاندان]] (Lamiaceae) |- | جنس | اوڪيمم (''Ocimum'') |- | نوع | اوڪيمم باسيليڪم (''Ocimum basilicum'') |- | سائنسي اختيار | ڪارل لينيئس، 1753ع |- | عام نالا | نازبو، ريحان، باسل، مٺي تلسي |} سويڊني نباتات دان [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ پنهنجي ڪتاب ''Species Plantarum'' ۾ هن جنس جو سائنسي نالو شايع ڪيو. رائل بوٽانڪ گارڊنز، ڪيو جي موجوده نباتاتي فهرست ۾ ''Ocimum basilicum'' قبول ٿيل نالو آهي.<ref name="POWO"/> ڪيو جي درجابنديءَ موجب ٻه قبول ٿيل نباتاتي ذيلي قسم آهن: * ''Ocimum basilicum'' var. ''basilicum'' — جنس جي اصل جغرافيائي ورڇ جي وڏي حصي ۾ موجود. * ''Ocimum basilicum'' var. ''minimum'' — ڀارت ۽ سري لنڪا سان لاڳاپيل ذيلي قسم.<ref name="KewVar">{{حوالو ويب|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77233860-1|title=Ocimum basilicum var. basilicum|website=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|language=en}}</ref> نازبوءَ جا ڪيترائي پوکيل قسم ۽ هائبرڊ پڻ موجود آهن. انهن کي نباتاتي ذيلي قسمن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته هر پوکيل قسم کي رسمي نباتاتي ذيلي قسم جو درجو حاصل نه هوندو آهي.<ref name="Simon">{{حوالو ويب|url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/basil.html|title=Basil|last=Simon|first=James E.|date=23 February 1998|publisher=Purdue University|language=en}}</ref> == بناوت ۽ خاصيتون == [[فائل:Basil-PWittal.JPG|thumb|سج جي روشنيءَ ۾ وڌندڙ نازبوءَ جو ٻوٽو.]] === ٿڙ ۽ اوچائي === نازبوءَ جو ٿڙ عام طور نرم، شاخدار ۽ چوڪنڊو هوندو آهي، جيڪو لمياسي خاندان جي ڪيترن ٻوٽن جي خاصيت آهي. ڪجهه قسمن ۾ ٿڙ جو هيٺيون حصو عمر وڌڻ سان ڪاٺ جهڙو ٿي سگهي ٿو. ٻوٽي جي اوچائي عام طور 30 کان 150 سينٽي ميٽر تائين ٿي سگهي ٿي، پر اها قسم، موسم، زمين، پاڻي ۽ پوک جي حالتن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="Kandil2009">{{حوالو رسالو|last1=Kandil|first1=M. A. M.|last2=Khatab|first2=M. E.|last3=Ahmed|first3=S. S.|last4=Schnug|first4=E.|title=Herbal and essential oil yield of Genovese basil (Ocimum basilicum L.) grown with mineral and organic fertilizer sources in Egypt|journal=Journal für Kulturpflanzen|year=2009|volume=61|issue=12|pages=443–449|language=en}}</ref> === پن === نازبوءَ جا پن هڪ ٻئي جي سامهون جوڙن ۾ نڪرندا آهن. انهن جي شڪل عام طور بيضوي هوندي آهي ۽ ڪنارا هموار يا هلڪا ڏنديدار ٿي سگهن ٿا. پنن جو رنگ اڪثر سائو هوندو آهي، پر ڪجهه قسمن ۾ گهرو واڱڻائي يا ڳاڙهاڻ مائل واڱڻائي رنگ پڻ ملي ٿو. پنن جي سطح تي موجود خوشبودار غدود ٻوٽي جي مخصوص مهڪ پيدا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Britannica"/><ref name="RHS1992">{{حوالو ڪتاب|title=Royal Horticultural Society Dictionary of Gardening|publisher=Macmillan Press and Stockton Press|year=1992|volume=3|pages=344–345|isbn=1561590010|language=en}}</ref> === گل === نازبوءَ جا گل ننڍڙا هوندا آهن ۽ عام طور ٿڙ جي مٿئين حصي تي گلن جي ڊگهي قطار يا سنگ جهڙي مجموعي ۾ پيدا ٿيندا آهن. گلن جو رنگ اڇو، هلڪو گلابي يا واڱڻائي ٿي سگهي ٿو. انهن ۾ عام طور چار زردانا ۽ هڪ مادگي عضوو هوندو آهي. گلن ۾ ماکيءَ جي مکين ۽ ٻين حشرات جي ذريعي زيرگي ٿي سگهي ٿي.<ref name="KewProfile"/><ref name="RHS1992"/> === ميوا ۽ ٻج === [[فائل:Ocimum basilicum desiccated 5145~2016 01 03.JPG|thumb|سڪل نازبوءَ جو ٻوٽو، جنهن ۾ ٻج پکڙجڻ جو مرحلو ڏسي سگهجي ٿو.]] گلن کان پوءِ ننڍڙا ميوا ٺهن ٿا، جن ۾ ٻج جهڙا سخت ننڍڙا حصا هوندا آهن. انهن جو رنگ اڪثر ڪارو يا گهرو ناسي هوندو آهي. پاڻيءَ ۾ وجهڻ سان ٻجن جي چوڌاري لعابدار مادو ٺهندو آهي، جنهن سبب اهي ڪجهه روايتي مشروبات ۽ مٺاڻن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="KewProfile"/> == جغرافيائي ورڇ ۽ رهائش == نازبوءَ جي قدرتي ورڇ بابت موجوده نباتاتي معلومات موجب اهو اڀرندي ۽ نيم اڀرندي ايشيا کان اتر آسٽريليا تائين پکڙيل آهي. ڪيو جي فهرست ۾ ڀارت، سري لنڪا، بنگلاديش، نيپال، ميانمار، ٿائيلينڊ، ويٽنام، انڊونيشيا، فلپائن، تائيوان، نيو گني ۽ آسٽريليا جا ڪجهه حصا ان جي اصل ورڇ ۾ شامل آهن.<ref name="POWO"/> انسانن جي پوک ۽ واپار سبب نازبو يورپ، آفريڪا، آمريڪا ۽ ٻين علائقن تائين پهتو. اڄ اهو گهرن، باغن، زرعي زمينن، گملن ۽ محفوظ پوکيءَ وارن نظامن ۾ پوکيو وڃي ٿو.<ref name="Hiltunen2003">{{حوالو ڪتاب|last1=Hiltunen|first1=Raimo|last2=Holm|first2=Yvonne|title=Basil: The Genus Ocimum|publisher=CRC Press|year=2003|isbn=9780203303771|language=en}}</ref> معتدل موسمن ۾ نازبو عام طور هڪ ساله فصل طور پوکيو ويندو آهي. گرم علائقن ۾ مناسب حالتن هيٺ اهو وڌيڪ عرصي تائين زنده رهي سگهي ٿو، پر سخت ٿڌ ۽ پالي سان حساس هوندو آهي.<ref name="Simon"/> == پوک ۽ باغباني == === موسم ۽ روشني === نازبو گرم موسم ۽ مناسب سج جي روشنيءَ ۾ بهتر وڌندو آهي. ان کي ٿڌ ۽ پالي کان بچائڻ ضروري هوندو آهي. تحقيق موجب روشنيءَ جي شدت ۽ رنگي بناوت نازبوءَ جي واڌ، پنن جي پيداوار ۽ ٻوٽي جي مجموعي شڪل تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref name="Larsen2020">{{حوالو رسالو|last1=Larsen|first1=Dorthe H.|last2=Woltering|first2=Ernst J.|last3=Nicole|first3=Celine C. S.|last4=Marcelis|first4=Leo F. M.|title=Response of Basil Growth and Morphology to Light Intensity and Spectrum in a Vertical Farm|journal=Frontiers in Plant Science|year=2020|volume=11|doi=10.3389/fpls.2020.597906|language=en}}</ref> نازبوءَ جي پوک لاءِ اهڙي زمين مناسب آهي، جنهن مان اضافي پاڻي آسانيءَ سان نڪري سگهي. پاڻي بيهڻ سبب پاڙن کي آڪسيجن جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، جنهن سان ٻوٽي جي واڌ متاثر ٿئي ٿي.<ref name="Khater2021">{{حوالو رسالو|last1=Khater|first1=El-Sayed|last2=Bahnasawy|first2=Adel|last3=Abass|first3=Wael|title=Production of basil (Ocimum basilicum L.) under different soilless cultures|journal=Scientific Reports|year=2021|volume=11|article-number=12754|doi=10.1038/s41598-021-91986-7|language=en}}</ref> === ٻجن ذريعي واڌ === نازبو عام طور ٻجن مان پوکيو ويندو آهي. مناسب نمي ۽ گرمي پد ۾ ٻج ڦٽي نوان ٻوٽا پيدا ڪندا آهن. ٻجن کي پوکڻ کان اڳ پاڻيءَ ۾ ڀڄائڻ بابت تجرباتي تحقيق ۾ ڪجهه حالتن هيٺ ڦٽڻ جي شرح ۽ شروعاتي واڌ ۾ بهتري ڏٺي وئي آهي.<ref name="Noor2017">{{حوالو رسالو|last1=Noorhosseini|first1=Seyyed Ali|last2=Jokar|first2=Nargesh Khatun|last3=Damalas|first3=Christos A.|title=Improving Seed Germination and Early Growth of Garden Cress (Lepidium sativum) and Basil (Ocimum basilicum) with Hydro-priming|journal=Journal of Plant Growth Regulation|year=2017|doi=10.1007/s00344-017-9728-0|language=en}}</ref> === قلم ذريعي واڌ === نازبوءَ جي واڌ ٿڙ جي نرم قلمن ذريعي پڻ ڪري سگهجي ٿي. قلم ذريعي واڌ ۾ صحتمند شاخ جو ٽڪرو مناسب نمي واري ماحول ۾ رکيو ويندو آهي، جتي پاڙون پيدا ٿيڻ کان پوءِ ان کي نئين هنڌ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه تجربن موجب قلم ذريعي تيار ڪيل ٻوٽا مخصوص حالتن ۾ ٻجن مان پيدا ڪيل ٻوٽن جي ڀيٽ ۾ جلد فصل ڏئي سگهن ٿا.<ref name="Haijie2018">{{حوالو رسالو|last1=Haijie|first1=D.|last2=Mengmeng|first2=G.|last3=Genhua|first3=N.|title=Are cuttings a viable alternative to seeds for sweet basil production?|journal=Acta Horticulturae|year=2018|issue=1212|pages=303–306|doi=10.17660/actahortic.2018.1212.70|language=en}}</ref> === ڇنڊڇاڻ ۽ پنن جي پيداوار === نازبوءَ جي نرم چوٽين کي مناسب وقت تي ڇنڊڻ سان پاسي وارين شاخن جي واڌ کي هٿي ملي سگهي ٿي. پنن جي پيداوار لاءِ پوکيل ٻوٽن ۾ گلن جي شروعاتي شاخن کي هٽائڻ هڪ عام باغباني طريقو آهي، ڇاڪاڻ ته گل ۽ ٻج پيدا ٿيڻ سان ٻوٽي جي واڌ ۽ پنن جي خاصيتن ۾ تبديليون اچي سگهن ٿيون. پنن جي باقاعده ڪٽائي ۽ فصل جي سنڀال ٻوٽي جي قسم ۽ پوک جي مقصد مطابق ڪئي ويندي آهي. === بند ماحول ۾ پوک === نازبو گرين هائوس، گملن، هائيڊروپونڪس ۽ عمودي زرعي نظامن ۾ پڻ پوکي سگهجي ٿو. بند ماحول ۾ روشني، پاڻي، غذائي جزن ۽ گرمي پد کي سنڀالي سگهجي ٿو. اهڙي پوک بابت تحقيق ۾ ٻوٽي جي واڌ ۽ ڪيميائي جزن تي روشنيءَ جي اثرن جو مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Marondedze2018">{{حوالو رسالو|last1=Marondedze|first1=Claudius|last2=Liu|first2=Xinyun|last3=Huang|first3=Shihui|title=Towards a tailored indoor horticulture: a functional genomics guided phenotypic approach|journal=Horticulture Research|year=2018|volume=5|article-number=68|doi=10.1038/s41438-018-0065-7|language=en}}</ref><ref name="Khater2021"/> == پوکيل قسم == نازبوءَ جا ڪيترائي پوکيل قسم آهن، جيڪي پنن جي سائيز، رنگ، خوشبو، ذائقي ۽ واڌ جي بناوت ۾ مختلف آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | قسم ! style="background:#dceaf7;" | نمايان خاصيت |- | جينوويز نازبو | وڏا، ساوا ۽ خوشبودار پن؛ اطالوي کاڌن ۾ مشهور |- | ٿائي نازبو | مخصوص تيز خوشبو ۽ ذائقو؛ ڏکڻ اوڀر ايشيائي کاڌن ۾ استعمال |- | واڱڻائي نازبو | واڱڻائي رنگ جا پن |- | دارچيني نازبو | دارچينيءَ سان ملندڙ خوشبو |- | ليٽس پنن وارو نازبو | نسبتاً وڏا ۽ نرم پن |- | ننڍن پنن وارو نازبو | ننڍا پن ۽ گهاٽي شاخداري |} مختلف قسمن جي خوشبو ۽ ذائقي ۾ فرق انهن جي خوشبودار ڪيميائي مرڪبن جي مقدار ۽ تناسب سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Simon"/><ref name="RHS1992"/> === هائبرڊ === نازبو اوڪيمم جنس جي ٻين ڪجهه ٻوٽن سان گڏيل زيرگي ذريعي هائبرڊ پيدا ڪري سگهي ٿو. انهن ۾ ليمن نازبو، جنهن جو قبول ٿيل نباتاتي نالو ''Ocimum'' × ''africanum'' آهي، ۽ آفريقي نيرو نازبو شامل آهن. هائبرڊن جي نباتاتي سڃاڻپ لاءِ انهن جي والديني جنسن ۽ قبول ٿيل سائنسي نالن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="POWO"/> == ڪيميائي بناوت ۽ خوشبو == نازبوءَ جي مخصوص خوشبو ان جي پنن ۾ موجود اڏامندڙ نامياتي مرڪبن ۽ خوشبودار تيل سبب پيدا ٿئي ٿي. انهن مرڪبن جي مقدار ٻوٽي جي قسم، ماحول، پوک جي حالتن ۽ فصل جي مرحلي مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Lee2005">{{حوالو رسالو|last1=Lee|first1=Seung-Joo|last2=Umano|first2=Katumi|last3=Shibamoto|first3=Takayuki|last4=Lee|first4=Kwang-Geun|title=Identification of Volatile Components in Basil (Ocimum basilicum L.) and Thyme Leaves (Thymus vulgaris L.) and Their Antioxidant Properties|journal=Food Chemistry|year=2005|volume=91|pages=131–137|doi=10.1016/j.foodchem.2004.05.056|language=en}}</ref> نازبوءَ جي خوشبودار تيل ۾ مختلف مرڪب ملي سگهن ٿا: * '''لينالول''' (Linalool) — ڪيترن قسمن جي خوشبوءَ جو اهم جزو. * '''ايسٽراگول''' (Estragole) — جنهن کي ميٿائل شاويڪ پڻ چيو ويندو آهي. * '''يوجينول''' (Eugenol) — لونگ جهڙي خوشبوءَ سان لاڳاپيل مرڪب. * '''سينيئول''' (1,8-Cineole) — خوشبودار تيل جو هڪ ٻيو جزو. * '''مائرسين''' (Myrcene) — ٽرپين مرڪبن مان هڪ. * '''ميٿائل يوجينول''' (Methyl eugenol) — ڪجهه قسمن ۾ موجود خوشبودار مرڪب.<ref name="Simon"/><ref name="Miele2001">{{حوالو رسالو|last1=Miele|first1=Mariangela|last2=Dondero|first2=R.|last3=Ciarallo|first3=G.|last4=Mazzei|first4=M.|title=Methyleugenol in Ocimum basilicum L. Cv. 'Genovese Gigante'|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|year=2001|volume=49|issue=1|pages=517–521|doi=10.1021/jf000865w|language=en}}</ref> ڪجهه تحقيقن ۾ روشنيءَ ۽ ماحولياتي حالتن سبب خوشبودار تيل جي پيداوار ۾ تبديلين جو مشاهدو ڪيو ويو آهي.<ref name="Johnson1999">{{حوالو رسالو|last=Johnson|first=B. Christopher|title=Substantial UV-B-mediated induction of essential oils in sweet basil (Ocimum basilicum L.)|journal=Phytochemistry|year=1999|volume=51|issue=4|pages=507–510|doi=10.1016/S0031-9422(98)00767-5|language=en}}</ref> خشڪ ڪرڻ ۽ ذخيرو ڪرڻ جا طريقا پڻ نازبوءَ جي خوشبودار تيل جي مقدار ۽ بناوت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.<ref name="Baritaux1992">{{حوالو رسالو|last1=Baritaux|first1=O.|last2=Richard|first2=H.|last3=Touche|first3=J.|last4=Derbesy|first4=M.|title=Effects of drying and storage of herbs and spices on the essential oil. Part I. Basil, Ocimum basilicum L.|journal=Flavour and Fragrance Journal|year=1992|volume=7|issue=5|pages=267–271|doi=10.1002/ffj.2730070507|language=en}}</ref> == غذائي قدر == نازبوءَ جا تازا پن خوراڪ ۾ ٿوري مقدار ۾ استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ پاڻي، غذائي فائبر، وٽامن ۽ معدنيات موجود هوندا آهن. هيٺ ڏنل جدول تازن نازبوءَ جي پنن جي 100 گرام مقدار بابت عام غذائي انگ ڏيکاري ٿو. روزمره جي کاڌي ۾ استعمال ٿيندڙ ٿوري مقدار مان حاصل ٿيندڙ غذائي جزا ان تناسب سان گهٽ هوندا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | غذائي جزو ! style="background:#dceaf7;" | مقدار في 100 گرام |- | توانائي | 23 ڪيلوريون |- | پاڻي | 92.06 گرام |- | پروٽين | 3.15 گرام |- | چرٻي | 0.64 گرام |- | ڪاربوهائيڊريٽ | 2.65 گرام |- | غذائي فائبر | 1.6 گرام |- | ڪيلشيم | 177 ملي گرام |- | لوهه | 3.17 ملي گرام |- | پوٽاشيم | 295 ملي گرام |- | وٽامن سي | 18 ملي گرام |- | وٽامن ڪي | 414.8 مائڪروگرام |} اهي انگ آمريڪي غذائي ڊيٽابيس جي عام غذائي رڪارڊ مان ورتل آهن؛ اصل مقدار پوکيل قسم ۽ حالتن مطابق مختلف ٿي سگهي ٿي. == کاڌن ۾ استعمال == [[فائل:Basilic-spice.jpg|thumb|خشڪ نازبوءَ جا پن، جيڪي مصالحي طور استعمال ٿين ٿا.]] نازبوءَ جا تازا ۽ خشڪ پن دنيا جي مختلف کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن. تازا پن گهڻو ڪري کاڌي جي تياريءَ جي آخري مرحلي ۾ شامل ڪيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ ته ڊگهي گرميءَ سان ڪجهه خوشبودار مرڪب گهٽجي سگهن ٿا. نازبوءَ جو استعمال سلادن، سوپن، ڀاڄين، ساسن، چٽڻين ۽ مختلف گوشت وارن کاڌن ۾ ٿيندو آهي.<ref name="CIA2011">{{حوالو ڪتاب|author=The Culinary Institute of America|title=The Professional Chef|edition=9|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|page=180|language=en}}</ref> === اطالوي کاڌا === اطالوي کاڌن ۾ جينوويز نازبو وڏي اهميت رکي ٿو. '''پيسٽو''' هڪ مشهور ساس آهي، جنهن ۾ نازبوءَ جا تازا پن، زيتون جو تيل ۽ ٻيا جزا استعمال ٿين ٿا. نازبو ٽماٽن، پاستا، پيزا ۽ سلادن سان پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="CIA2011"/> === ايشيائي کاڌا === ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ نازبوءَ جا مختلف قسم استعمال ٿيندا آهن. ٿائي نازبو ٿائيلينڊ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي. ليمن جي خوشبوءَ وارو نازبو انڊونيشيا سميت ڪجهه ملڪن ۾ کاڌن سان گڏ تازو پڻ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="Hiltunen2003"/> === ٻجن جو استعمال === نازبوءَ جا ڪجهه قسم اهڙا ٻج پيدا ڪن ٿا، جيڪي پاڻيءَ ۾ ڀڄڻ سان لعابدار ٿي وڃن ٿا. اهي ٻج ڏکڻ ايشيا ۽ ٻين علائقن جي مشروبات ۽ مٺاڻن ۾ استعمال ٿيندا آهن. [[فالودو|فالودي]] ۽ ڪجهه شربتن ۾ اهڙن ٻجن جو استعمال مشهور آهي. ٻجن کي پاڻيءَ ۾ ڀڄائڻ سان انهن جي چوڌاري شفاف لعابدار تهه ٺهي ٿي.<ref name="KewProfile"/> == روايتي طب ۾ استعمال == نازبوءَ جو استعمال مختلف روايتي طبي نظامن، خاص طور [[آيور ويد]] ۽ روايتي چيني طب ۾ ملي ٿو. روايتي استعمالن ۾ پن، ٻج ۽ خوشبودار تيل شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Ambrose2016">{{حوالو ڪتاب|last1=Ambrose|first1=Dawn C. P.|last2=Manickavasagan|first2=Annamalai|last3=Naik|first3=Ravindra|title=Leafy Medicinal Herbs: Botany, Chemistry, Postharvest Technology and Uses|publisher=CABI|year=2016|isbn=9781780645599|pages=33–34|language=en}}</ref> نازبوءَ جي ڪجهه ڪيميائي جزن بابت ليبارٽري ۽ جانورن تي تحقيق موجود آهي، پر اهڙي تحقيق مان انساني بيمارين جي علاج ۾ اثرائتي هجڻ جو قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. روايتي استعمال ۽ جديد طبي طور ثابت ٿيل علاج کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == حشرات ۽ ٻين جاندارن تي اثر == === حشرات کي پري رکڻ واريون خاصيتون === نازبوءَ جي خوشبودار تيل بابت ڪجهه تجربن ۾ حشرات کي پري رکڻ ۽ انهن تي زهريلي اثرن جو مشاهدو ڪيو ويو آهي. انهن تحقيقن ۾ مختلف جيتن ۽ مڇرن جي قسمن تي ٻوٽي جي تيل يا ڪيميائي جزن جا اثر جانچيا ويا آهن.<ref name="Dube1989">{{حوالو رسالو|last1=Dube|first1=S.|last2=Upadhyay|first2=P. D.|last3=Tripathi|first3=S. C.|title=Antifungal, physicochemical, and insect-repelling activity of the essential oil of Ocimum basilicum|journal=Canadian Journal of Botany|year=1989|volume=67|issue=7|pages=2085–2087|doi=10.1139/b89-264|language=en}}</ref><ref name="Maurya2009">{{حوالو رسالو|last1=Maurya|first1=Prejwltta|last2=Sharma|first2=Preeti|last3=Mohan|first3=Lalit|last4=Batabyal|first4=Lata|last5=Srivastava|first5=C. N.|title=Evaluation of the toxicity of different phytoextracts of Ocimum basilicum against Anopheles stephensi and Culex quinquefasciatus|journal=Journal of Asia-Pacific Entomology|year=2009|volume=12|issue=2|pages=113–115|doi=10.1016/j.aspen.2009.02.004|language=en}}</ref> خوشبودار تيل ۾ موجود لينالول ۽ ايسٽراگول جهڙن مرڪبن جي حشرات تي اثرن بابت پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.<ref name="Regnault2012">{{حوالو رسالو|last1=Regnault-Roger|first1=Catherine|last2=Vincent|first2=Charles|last3=Arnason|first3=John Thor|title=Essential Oils in Insect Control: Low-Risk Products in a High-Stakes World|journal=Annual Review of Entomology|year=2012|volume=57|pages=405–424|doi=10.1146/annurev-ento-120710-100554|language=en}}</ref> اهي نتيجا مخصوص تجرباتي حالتن سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن مان هر قسم جي حشرات خلاف نازبوءَ جي عام يا يقيني اثرائتي هجڻ جو نتيجو نٿو نڪري. === زرعي جيتن تي تحقيق === ڪجهه تحقيقن ۾ نازبوءَ جي خوشبودار تيل کي ذخيرو ٿيل اناج ۽ ٻج کي نقصان پهچائيندڙ جيتن خلاف آزمايو ويو آهي. ان کان سواءِ ٿرپس نالي زرعي جيتن کي پري رکڻ وارن مرڪبن بابت مطالعي ۾ پڻ خوشبودار ٻوٽن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Kirk2021">{{حوالو رسالو|last1=Kirk|first1=William D. J.|last2=de Kogel|first2=Willem Jan|last3=Koschier|first3=Elisabeth H.|last4=Teulon|first4=David A. J.|title=Semiochemicals for Thrips and Their Use in Pest Management|journal=Annual Review of Entomology|year=2021|volume=66|pages=101–119|doi=10.1146/annurev-ento-022020-081531|language=en}}</ref> === نيميٽوڊن خلاف تحقيق === نازبوءَ جي ڪجهه ڪيميائي جزن بابت ٻوٽن کي نقصان پهچائيندڙ نيميٽوڊن تي اثرن جي تحقيق ڪئي وئي آهي. انهن تجربن جو تعلق نباتاتي بنيادن تي زرعي جيتن جي سنڀال سان آهي، نه ته انساني بيمارين جي علاج سان.<ref name="Chitwood2002">{{حوالو رسالو|last=Chitwood|first=David J.|title=Phytochemical Based Strategies for Nematode Control|journal=Annual Review of Phytopathology|year=2002|volume=40|pages=221–249|doi=10.1146/annurev.phyto.40.032602.130045|language=en}}</ref> === جراثيمن خلاف تجرباتي تحقيق === نازبوءَ جي خوشبودار تيل بابت ڪجهه ليبارٽري مطالعي ۾ بيڪٽيريا ۽ فنگس جي واڌ کي روڪڻ وارن اثرن جو مشاهدو ڪيو ويو آهي. انهن نتيجن جي اثرائتي استعمال ٿيل مرڪب، مقدار، جراثيم جي قسم ۽ تجرباتي ماحول تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="Davidson2013">{{حوالو رسالو|last1=Davidson|first1=P. Michael|last2=Critzer|first2=Faith J.|last3=Taylor|first3=T. Matthew|title=Naturally Occurring Antimicrobials for Minimally Processed Foods|journal=Annual Review of Food Science and Technology|year=2013|vo ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻوٽا]] [[زمرو:ڄاڙيون]] koxbzy7odnpewqsqh7p783zj4kc125w 0 39631 427459 393316 2026-11-03T11:47:50Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427459 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گهڻ معنائون رکندڙ لفظ}} '''جر ڦل''' ('''Jar Phul''') سنڌي ٻوليءَ ۾ گهڻ معنائون رکندڙ لفظ آهي، جيڪو مختلف هنڌن ۽ پسمنظرن ۾ ٻوٽي، گل، پسارڪي وکر، چڻنگ يا آتشبازيءَ جي هڪ نموني لاءِ استعمال ٿيندو آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%AC%D8%B1%20%DA%A6%D9%84|title=جر ڦل {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2024-06-01|archive-date=2024-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601044825/https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%AC%D8%B1%20%DA%A6%D9%84|url-status=dead}}</ref>.. نباتاتي ۽ پسارڪي استعمال ۾ '''جر ڦل''' مان مراد عام طور [[گلاب]] جي سڪل مکڙي يا اڻ ٽڙيل سڪل ڪَلي ورتي ويندي آهي، جيڪا روايتي طور پسارڪي وکر يا جڙي ٻوٽيءَ جي صورت ۾ وڪامندي آهي. ڪن علائقن ۾ هي نالو [[پٻڻ]] جي گل لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. باهه ۽ آتشبازيءَ جي اصطلاح ۾ '''جر ڦل''' کوري، بٺي يا باهه مان اڏامندڙ چڻنگ کي چيو ويندو آهي. ساڳئي نسبت سان آتشبازيءَ جي اهڙي قسم کي پڻ جر ڦل چيو وڃي ٿو، جنهن کي ٻارڻ سان گلن وانگر پکڙجندڙ چڻنگون نڪرنديون آهن. اهڙيءَ ريت هن لفظ جون مکيه معنائون هي آهن: * گلاب جي سڪل مکڙي يا ڪَلي؛ * پسارڪي وکر يا روايتي جڙي ٻوٽي؛ * پٻڻ جو گل؛ * کوري يا باهه مان اڏامندڙ چڻنگ؛ * چڻنگون ڇڏيندڙ آتشبازيءَ جو هڪ قسم. لفظ جي صحيح معنيٰ ان جملي يا موضوع جي پسمنظر مان مقرر ٿيندي آهي، جنهن ۾ اهو استعمال ٿيل هجي. ==شاعري ۾ استعمال== {{quote| ”پاڻ پٻڻ، پاڙون بهه، گل جرڦل سدا“ |رمضان واڍو|}} == پڻ ڏسو == * [[گلاب]] * [[پسارڪو سامان]] * [[جڙي ٻوٽي]] * [[پٻڻ]] * [[آتشبازي]] * [[چڻنگ]] == حوالا == {{حوالا}} {{ڪچو}} ovfrvowxlq0x81q4eiekphtwtvoa6z8 0 40048 427276 422332 2026-11-02T23:24:14Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427276 wikitext text/x-wiki {{Short description|منصور حلاج سان منسوب مشهور صوفيانه قول ۽ ان جي فلسفياڻي ۽ ادبي اهميت}} {{پڻ ڏسو|وئڪم محمد بشير جي مختصر ڪهاڻي|انا الحق (مختصر ڪهاڻي)}} '''انا الحق''' (عربي: {{lang|ar|أَنَا الْحَقُّ}}؛ انگريزي: ''Ana al-Haqq''؛ معنيٰ: '''آءٌ حق آهيان''') [[تصوف]] جو مشهور قول آهي، جيڪو صوفي بزرگ [[حسين بن منصور حلاج]] (وفات 309هه/922ع) سان منسوب آهي. هي قول صوفي ادب ۾ '''شطحيات'''، يعني روحاني وجد يا سرشاريءَ ۾ اظهاريل غيرمعمولي قولن، جو هڪ مشهور مثال آهي.<ref name="SchimmelIranica">{{cite encyclopedia |last=Schimmel |first=Annemarie |author-link=اينميري شمل |title=Ana’l-Ḥaqq |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |issue=9 |pages=1001–1002 |year=1989 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/anal-haqq-i-am-the-truth-the-most-famous-of-the-sufi-sathiyat-ecstatic-utterances-or-paradoxes/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> قول ۾ استعمال ٿيل لفظ ''الحق'' [[الله جا نالا|الله جي نالن]] مان هڪ آهي. صوفيانه روايتن ۾ هن قول جي مختلف تشريح ڪئي وئي آهي. ڪن صوفي شارحن ان کي ذاتي خوديءَ جي فنا ۽ خدائي حقيقت جي تجربي سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته ٻين مذهبي عالمن ان جي ظاهري معنيٰ تي اعتراض ڪيو.<ref name="SchimmelIranica"/> سنڌي صوفي شاعريءَ، خاص طور [[سچل سرمست]] جي ڪلام ۾، منصور حلاج ۽ «انا الحق» کي روحاني سرشاري، عشق ۽ بيباڪيءَ جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Schimmel1962">{{cite journal |last=Schimmel |first=Annemarie |title=The Martyr-Mystic Ḥallāj in Sindhi Folk-Poetry: Notes on a Mystical Symbol |journal=Numen |volume=9 |issue=3 |pages=161–200 |year=1962 |publisher=Brill |url=https://brill.com/previewpdf/journals/nu/9/1/article-p161_12.xml |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == لفظي معنيٰ == عربيءَ ۾ ''انا'' جي معنيٰ «آءٌ» آهي، جڏهن ته ''الحق'' جي معنيٰ «حق»، «سچ» يا «حقيقي حقيقت» ٿي سگهي ٿي. اسلامي مذهبي اصطلاح ۾ ''الحق'' الله جي نالن مان پڻ هڪ آهي. انهيءَ ڪري «انا الحق» جو لفظي ترجمو «آءٌ حق آهيان» آهي. صوفيانه تشريح ۾ ان جي معنيٰ صرف لفظي ترجمي تائين محدود نه رهي آهي.<ref name="SchimmelIranica"/> == منصور حلاج ۽ تاريخي پسمنظر == {{Main|حسين بن منصور حلاج}} [[فائل:Hallaj.jpg|thumb|250px|منصور حلاج جي 922ع واري قتل جي هڪ بعد واري مصوري. هيءَ واقعي جي همعصر تصوير ناهي.]] حسين بن منصور حلاج نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ جو مشهور صوفي هو. سندس جنم فارس جي علائقي ۾ لڳ ڀڳ 244هه/857ع ۾ ٿيو ۽ کيس 309هه/922ع ۾ [[بغداد]] ۾ قتل ڪيو ويو.<ref name="MojaddediHallaj">{{cite encyclopedia |last=Mojaddedi |first=Jawid |title=Ḥallāj, Abu’l-Moḡiṯ Ḥosayn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=11 |issue=6 |pages=589–592 |year=2003 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hallaj/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> حلاج پنهنجي صوفيانه تعليمات ۽ عوامي وعظن سبب مشهور ٿيو. سندس خيالن ۽ سرگرمين مذهبي ۽ سياسي حلقن ۾ اختلاف پيدا ڪيا. هن کي ڪيترن سالن تائين قيد رکيو ويو ۽ پوءِ عباسي خلافت جي دور ۾ سندس خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي وئي.<ref name="MojaddediHallaj"/> حلاج جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. جديد تحقيق موجب سندس خلاف الزامن ۾ فقهي، مذهبي ۽ سياسي معاملا شامل هئا. تنهنڪري سندس قتل کي رڳو «انا الحق» چوڻ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي طور نامڪمل بيان آهي.<ref name="MojaddediHallaj"/> == قول جي صوفيانه تشريح == === شطحيات === تصوف ۾ ''شطح'' اهڙي غيرمعمولي قول کي چيو ويندو آهي، جيڪو صوفي پنهنجي روحاني سرشاريءَ يا وجد جي حالت ۾ ظاهر ڪري. «انا الحق» کي شطحيات جي مشهور مثالن مان شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="SchimmelIranica"/> شطحيات جي تشريح ۾ صوفيانه تجربي، زبان جي علامتي استعمال ۽ ظاهري مذهبي معنيٰ جي وچ ۾ فرق اهم آهي. === فنا ۽ خوديءَ جو تصور === [[فنا (تصوف)|فنا]] تصوف جو هڪ اصطلاح آهي، جنهن سان عام طور نفس يا ذاتي خوديءَ جي زوال ۽ خدا ڏانهن مڪمل توجهه جو تصور لاڳاپيل آهي. حلاج جي قول کي ڪجهه صوفيانه روايتن ۾ انهيءَ تصور جي روشنيءَ ۾ سمجهيو ويو آهي. اهڙي تشريح موجب روحاني تجربي ۾ فرد پنهنجي ذاتي هستيءَ جي دعويٰ کان مٿانهون ٿيڻ جو اظهار ڪري ٿو. بهرحال، اينميري شمل جي تحقيق موجب حلاج جي پنهنجي نظريي کي بعد جي وحدت الوجود واري فلسفي يا خدا جي انساني جسم ۾ حلول جي عقيدي سان سڌيءَ طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="SchimmelIranica"/> === مذهبي اختلاف === «انا الحق» جي ظاهري معنيٰ بابت مذهبي عالمن ۽ صوفي شارحن جا رايا مختلف رهيا آهن. ڪن عالمن ان کي خدائي صفت جي انسان ڏانهن نسبت سمجهي اعتراض ڪيو، جڏهن ته صوفي شارحن ان کي وجداني ۽ علامتي اظهار قرار ڏنو.<ref name="SchimmelIranica"/> حلاج جي تاريخي شخصيت ۽ سندس قول جي تشريح بابت اختلافن کي سمجهڻ لاءِ ان دور جي مذهبي، فقهي ۽ سياسي حالتن جو مطالعو پڻ ضروري آهي.<ref name="MojaddediHallaj"/> == سنڌي صوفي ادب ۾ انا الحق == === منصور حلاج جي علامتي حيثيت === [[سنڌي صوفي شاعري]] ۾ منصور حلاج جو نالو عشق، قرباني ۽ روحاني سرشاريءَ جي علامت طور استعمال ٿيو آهي. جرمن محقق [[اينميري شمل]] پنهنجي تحقيقي مقالي ''The Martyr-Mystic Ḥallāj in Sindhi Folk-Poetry: Notes on a Mystical Symbol'' (1962ع) ۾ سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ صوفي ڪلام ۾ حلاج جي علامتي حيثيت جو تفصيلي مطالعو ڪيو آهي.<ref name="Schimmel1962"/> شمل موجب منصور حلاج جي شهادت جو داستان سنڌي لوڪ روايت ۾ گهڻي حد تائين مشهور هو. هن پنهنجي تحقيق ۾ سنڌ جي ڳڙهي ياسين واري علائقي مان ٻڌل هڪ لوڪ گيت جو پڻ ذڪر ڪيو آهي، جنهن ۾ منصور جو نالو عشق جي علامت طور استعمال ٿيو هو.<ref name="Schimmel1962"/> === سچل سرمست === {{Main|سچل سرمست}} [[فائل:Al-Hallaj execution-1.jpg|thumb|280px|البيرونيءَ جي ڪتاب جي چوڏهين صديءَ جي قلمي نسخي ۾ منصور حلاج جي قتل جي تصويري عڪاسي.]] سنڌي صوفي شاعر [[سچل سرمست]] جي ڪلام ۾ «انا الحق» ۽ منصور حلاج سان لاڳاپيل تصورات نمايان آهن. سنڌي ادبي روايت ۾ سچل کي سندس بيباڪ صوفيانه اظهار سبب «منصور ثاني» پڻ چيو ويو آهي.<ref name="SachalResearch">{{cite journal |last=Parveen |first=Sajida |title=Sachal Sarmast: A Gallant Sufi |journal=Sindhi Boli Research Journal |volume=17 |issue=1 |pages=1–8 |year=2025 |publisher=Sindhi Language Authority |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/89 |language=en |access-date=2026-10-17 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20261017124936/https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/89 |date=2026-10-17 }}</ref> سچل سرمست جي ڪلام مان هڪ مشهور بيت آهي: <blockquote> منصوريءَ جي موج ۾، ٿو انا الحق الايان؛ واديءَ وحدت جي، گهوري سر گهمايان. </blockquote> هن بيت کي مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ «انا الحق» جي وضاحت لاءِ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="MallahGlossary">{{cite book |editor-last=Mallah |editor-first=Mukhtiar Ahmed |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd }}</ref> ڊاڪٽر ساجده پروين جي تحقيق موجب سچل جي جلالي شاعريءَ ۾ «انا الحق» خدائي حقيقت سان روحاني لاڳاپي ۽ انساني خوديءَ کان مٿانهين تجربي جي اظهار سان تعلق رکي ٿو.<ref name="SachalResearch"/> == عالمي ادب ۽ فلسفي ۾ اثر == حلاج جو قول عربي، فارسي، ترڪي ۽ ڏکڻ ايشيائي صوفي ادب ۾ مشهور رهيو آهي. ان جو ذڪر مختلف شاعرن، صوفي شارحن ۽ فلسفيانه تصنيفن ۾ ملي ٿو.<ref name="SchimmelIranica"/> اينميري شمل موجب هن قول کي ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين، جن ۾ سنڌي، پنجابي ۽ پشتو شامل آهن، جي شاعريءَ ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل رهي آهي.<ref name="SchimmelIranica"/> == مليالم ادب ۾ انا الحق == {{Main|انا الحق (مختصر ڪهاڻي)}} مليالم ٻوليءَ جي اديب [[وئڪم محمد بشير]] پنهنجي مختصر ڪهاڻي ''انا الحق'' ۾ منصور حلاج جي زندگيءَ ۽ شهادت جي داستان کي ادبي صورت ۾ پيش ڪيو. هيءَ ڪهاڻي سندس مجموعي ''انارگھ نميشم'' (''Anargha Nimisham'') ۾ شامل آهي. مجموعو 1946ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SatchidanandanBasheer">{{cite journal |last=Satchidanandan |first=K. |title=Vaikom Muhammad Basheer and Indian Literature |url=https://rajdhanicollege.ac.in/admin/ckeditor/ckfinder/userfiles/files/Basheer.pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> بشير جي ڪهاڻيءَ ۾ منصور حلاج جي روحاني قول، سندس خلاف مذهبي الزامن ۽ موت جي داستان کي تخليقي ۽ علامتي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هن ڪهاڻيءَ جي ادبي بيان کي تاريخي واقعن جي سڌي دستاويزي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SatchidanandanBasheer"/> == اصطلاحي ۽ تاريخي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A8B8CF;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#294A79;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;" | '''انا الحق — اهم اصطلاح ۽ تاريخي حوالا''' ! style="background:#E4EFFB;color:#244A70;" | اصطلاح يا واقعو ! style="background:#E4EFFB;color:#244A70;" | وضاحت |- | style="background:#EDF5FC;" | انا الحق | آءٌ حق آهيان |- | style="background:#F3EBFA;" | شطحيات | وجد يا روحاني سرشاريءَ ۾ اظهاريل غيرمعمولي قول |- | style="background:#EAF6F0;" | فنا | تصوف ۾ نفس يا ذاتي خوديءَ جي زوال جو تصور |- | style="background:#FFF0DA;" | منصور حلاج | مشهور صوفي، وفات 309هه/922ع |- | style="background:#EDF5FC;" | سچل سرمست | سنڌي صوفي شاعر، جنهن جي ڪلام ۾ انا الحق جو تصور نمايان آهي |- | style="background:#F3EBFA;" | وئڪم محمد بشير | مليالم مختصر ڪهاڻي ''انا الحق'' جو ليکڪ |} == پڻ ڏسو == * [[حسين بن منصور حلاج]] * [[سچل سرمست]] * [[تصوف]] * [[فنا (تصوف)]] * [[وحدت الوجود]] * [[شطحيات]] * [[اينميري شمل]] * [[انا الحق (مختصر ڪهاڻي)]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/anal-haqq-i-am-the-truth-the-most-famous-of-the-sufi-sathiyat-ecstatic-utterances-or-paradoxes/ انا الحق — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://www.iranicaonline.org/articles/hallaj/ منصور حلاج — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://brill.com/previewpdf/journals/nu/9/1/article-p161_12.xml سنڌي لوڪ شاعريءَ ۾ منصور حلاج — اينميري شمل] * [https://web.archive.org/web/20261017124936/https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/89 سچل سرمست جي جلالي شاعريءَ جو تحقيقي جائزو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mansur_Al-Hallaj منصور حلاج جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:صوفي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فلسفو]] [[زمرو:سنڌي صوفي ادب]] [[زمرو:منصور حلاج]] aolskq1reg8lrphdiwsz4ek3nv2dtmq 0 40176 427410 149218 2026-11-03T10:05:17Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427410 wikitext text/x-wiki '''ترائيل''' __(Triolet): ”ترائيل“ [[فرانس]] جو هڪ مقبول [[نغمو]] آهي. جنهن جي معنيٰ آهي: (ٽريئو-Trio = ٽه ياري يا ٽه سُرو راڳ+ ليٽ- =Let (بندش). اُهو [[نظم]] يا [[شعر]]، جنهن ۾ ساڳئي [[سُر]] واريون ٽي سٽون پوري بندش سان سرجيون وڃن. مطلب ته ’ترائيل‘ اُهو شعر آهي، جنهن ۾ ساڳي [[سٽ]] ٽي ڀيرا اچي، پوري [[مضمون]] کي هڪ هنڌ بند ڪري ٿي. هيءَ [[صنف]] گذريل ٿوري عرصي کان سنڌي شاعريءَ ۾ به [[رواج ]]۾ آئي آهي. ”ترائيل“ جي سڄي نظم ۾ ڪل اٺ سٽون ٿينديون آهن، جيڪي ٻن [[بند|بندن]] ۾ ورهايل هونديون آهن، يعني هر هڪ [[بند]] ۾ چار سٽون ٿين ٿيون. اصل ۾ هر هڪ بند ٽن سٽن تي مدار رکي ٿو، جن جي [[سٽاءَ]] هن ريت آهي. پهرئين بند جي پهرين ۽ ٽين سٽ هڪ ٻئي سان هم [[قافيه ]]۽ ساڳئي [[رديف ]]۾ هونديون آهن، باقي ٻي (وچ واري سٽ انهن ٻنهي سٽن کان [[قافيو|قافيي]] ۾ مختلف ۽ آزاد هوندي آهي. انهيءَ بند جي آخر ۾ وري پهرين سٽ هوبهو ساڳي موٽي ايندي آهي، جيڪا چوٿين سٽ هوندي آهي. ٻئي بند جي پهرين سٽ وري پهرئين بند جي پهرين ۽ ٽين سٽ سان هم قافيه ۽ ساڳئي رديف سان ايندي آهي؛ باقي ٻي سٽ پهرئين بند جي ٻيو نمبر سٽ سان هم قافيه ۽ ساڳئي رديف ۾ هوندي آهي ۽ ٽين سٽ، پهرئين بند جي بلڪ ساڳي پهرين سٽ هوندي آهي. هن بند ۾ چئن سٽن جو وزن پورو رکڻ لاءِ، پهرين بند جي ٻي سٽ پڇاڙيءَ ۾ هوبهو ساڳي موٽي ايندي آهي. اهڙيءَ طرح ڏسبو ته سڄي نظم ۾ پهرين سٽ ٽي ڀيرا اچي ٿي؛ يعني پهرين، ٽين ۽ ستين سٽ ٽئي هوبهو ساڳيون ٿين ٿيون ۽ شعر جي ٻي سٽ موٽي اٺين سٽ ٿئي ٿي ۽ ڇهين سٽ انهن ٻنهي (ٻي ۽ اٺين) سٽن سان هم قافيه ۽ ساڳئي رديف ۾ اچي ٿي. اهوئي سبب آهي جو هن شعر کي ٽه سُرو راڳ يعني ”ترائيل“ (Triolet) نالو ڏنو ويو آهي.<ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ترائيل|title=ترائيل : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-07-18|archive-date=2019-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190531062054/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84|url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:شاعري]] 6881stgmofcllfqu6tlh405kdchcv5b 0 40182 427413 421633 2026-11-03T10:12:05Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427413 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ترقي ۽ سڌارن جي حمايت ڪندڙ سياسي فلسفو}} '''ترقي پسندي''' ({{lang-en|'''Progressivism'''}}) هڪ [[کاٻي ڌر]] ڏانهن لاڙو رکندڙ [[سياسي فلسفو]] آهي، جيڪو [[انساني حالت]] ۾ بهتري آڻڻ لاءِ اهڙن [[اصلاح پسندي|سڌارن]] جي حمايت ڪري ٿو، جيڪي [[مثبت آزادي]] کي وڌ کان وڌ فروغ ڏين.<ref>{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/progressivism|title=Progressivism in English|work=Oxford English Dictionary|access-date=2 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321174257/https://en.oxforddictionaries.com/definition/progressivism|archive-date=21 March 2019|url-status=dead}}</ref> ترقي پسنديءَ جو تصور [[روشن خياليءَ جي دور]] (ايج آف اينلائيٽنمينٽ) ۾ اُڀريو، جڏهن اهو عقيدو عام ٿيو ته يورپ ۾ [[تهذيب]] نئين [[تجربي تي ٻڌل علم]] جي استعمال سبب مسلسل بهتر ٿي رهي آهي.<ref name="Harold Mah 1914. p157">Harold Mah. ''Enlightenment Phantasies: Cultural Identity in France and Germany, 1750–1914''. Cornell University. (2003). p. 157.</ref> ثقافتي ترقي پسندي جو ويجهو لاڳاپو [[سماجي لبرلزم]]،<ref>{{cite book |editor=Klaus P. Fischer |title=America in White, Black, and Gray: A History of the Stormy 1960s |date=2007 |page=39 |publisher=Bloomsbury Publishing USA }}</ref><ref>{{cite book |editor=Great Courses |title=The Modern Political Tradition: Episode 17: Progressivism and New Liberalism |date=2014 |publisher=Great Courses }}</ref><ref>{{cite book |editor=Helen Hardacre |editor2=Timothy S. George |editor3=Keigo Komamura |editor4=Franziska Seraphim |title=Japanese Constitutional Revisionism and Civic Activism |date=2021 |pages=136, 162 |publisher=Rowman & Littlefield }}</ref> جيڪو لبرلزم جي مرڪز-کاٻي ڌر واري شاخ آهي، ۽ [[سماجي جمهوريت]] سان پڻ آهي.<ref name="auto1">{{cite book |last=Gerstle |first=Gary |date=2022 |title=The Rise and Fall of the Neoliberal Order: America and the World in the Free Market Era |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0197519646 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2021/05/07/america-is-becoming-a-social-democracy/|title=America Is Becoming a Social Democracy|date=7 May 2021|website=Foreign Policy|access-date=24 October 2024}}</ref> معاشي ترقي پسنديءَ جي اندر نظرياتي تنوع موجود آهي. ان جا مثال [[عيسائي جمهوريت]] ۽ قدامت پسند لاڙو رکندڙ [[اشتراڪي برادري پسندي]] (ڪميونيٽيريئنئزم) جون ڪجهه تحريڪون آهن.<ref name="catholicnewsagency">{{cite news|work=Catholic News Agency|title=Did you know there's a third party based on Catholic teaching?|url=https://www.catholicnewsagency.com/news/34726/did-you-know-theres-a-third-party-based-on-catholic-teaching|date=12 October 2016}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=https://cruxnow.com/interviews/2018/11/new-political-party-says-its-roots-are-in-catholic-social-teaching/|title=New political party says its roots are in Catholic Social Teaching|date=26 November 2018}}</ref> جيتوڻيڪ ڪيترائي سياسي نظريا ترقي پسنديءَ جي دائري ۾ اچي سگهن ٿا، پر هن تحريڪ جي هر دور ۾ ڪجهه بنيادي خاصيتون مشترڪ رهيون آهن: بي ضابطه [[سرمائيداري]] تي تنقيد، [[جمهوريت|جمهوري]] حڪومت جي وڌيڪ فعال ڪردار جي حمايت، [[انساني حقن]] جي تحفظ، [[ثقافتي ارتقا]] جي واڌاري، ۽ ڪارپوريٽ [[اجاره داري]] تي مؤثر نگراني ۽ توازن قائم ڪرڻ تي زور.<ref name="auto1"/><ref name="auto2"/> ترقي پسندي جون ٻيون شاخون پڻ موجود آهن، جن مان [[ٽيڪنو-ترقي پسندي]] (ٽيڪنو-پراگريسوئزم) هڪ اهم مثال آهي. [[يورپ]] تي [[مذهبي انتها پسندي]]، [[رجعت پسندي]] ۽ [[جبر]] جي نتيجي ۾ اڀريل [[روشن خيالي]] واري نظرئي کي ’ترقي پسندي‘ سڏيو ويو. ڪٽر [[جاگيرداري]]’ جي جاءِ تي [[برطانوي انقلاب]] ۽ 1789ع واري [[فرانس جو انقلاب]] ترقي پسند عمل هئا. روس ۾ [[ولاديمير لينن]] (1870-1924ع) جي قيادت ۾ 1917ع ۾ آيل [[انقلاب]] کي ترقي پسند انقلاب سڏيو ويو. مطلب ته [[غلامانه دور]] ۾ جاگيرداري سماج جي تصور ۽ ان خلاف ٿيندڙ جاکوڙ کي ترقي پسند نظريو سمجھيو ويندو آھي. جاگيرداريءَ جي خاتمي کان پوءِ [[سرمائيداري نظام]] خلاف جدوجھد بھ ترقي پسنديءَ جو نظريو چئجي ٿو. سرمائيدارانه سماج مان جان ڇڏائڻ لاءِ [[اشتراڪي تحريڪ]] يا ”[[ڪميون سسٽم]]“ کي وڌيڪ ترقي پسنداڻي سوچ ڪوٺيو وڃي ٿو. حقيقت ۾ تبديليءَ جو عنصر انسان جو مکيہ متو رھيو اھي. ان ڪري ھر ايندڙ تبديلي لاءِ ٿيندڙ جاکوڙ کي ترقي پسند سوچ سان سلهاڙي سگهجي ٿو. سنڌ ۾ روس جي انقلاب کان پوءِ ترت ئي ترقي پسنديءَ جو لاڙو ادب تي غالب رهيو، جنهن جو عروج 1940ع کان 1958ع تائين رهيو. ترقي پسند هندو سنڌي اديبن وٽ 1948ع کان پوءِ هي لاڙو 10 سال ڀرپور رهيو. ان بعد ترقي پسند سوچ وارن اديبن جي تحرير ۾ ته ان جا اهڃاڻ ملن ٿا، البت اڪثر اديبن جون ٻه پيڙهيون [[رومانواد]]، [[جديديت]] (ماڊرنزم) ۽ بعد جديديت (پوسٽ مارڊنرزم) جون حامي رهيون آهن. پر سنڌ ۾ جيئن ته جاگيرداري سماج جا پير مضبوط رهيا آهن، ان ڪري سنڌ جي اڪثر اديبن تي ترقي پسندي ۽ ماڊرنزم جو گڏيل لاڙو غالب رهيو آهي. ترقي پسند تحريڪ هيٺ سنڌي ادب ۾ هاري ۽ پورهيت کي سماج جو بنيادي ايڪو سمجهندي سرمائيدار ۽ [[زميندار]] جي ظلم کي ننديو ويو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> ==شروعاتي تاريخ== ===روشن خياليءَ جي دور کان صنعتي انقلاب تائين=== {{main|صنعتي انقلاب|جديديت|سماجي انصاف}} {{see also|لبرلزم جي تاريخ|اصلاح پسندي}} [[File:Immanuel Kant - Gemaelde 1.jpg|thumb|left|upright|[[ايمانوئل ڪنٽ]]، جرمن فلسفي]] [[File:John Stuart Mill by London Stereoscopic Company, c1870.jpg|thumb|left|upright|[[جان اسٽوارٽ مل]]، انگريز فلسفي]] [[ايمانوئل ڪنٽ]] ترقيءَ کي [[بربريت]] کان [[تهذيب]] ڏانهن انساني سفر طور بيان ڪيو.<ref>{{cite web |last1=Kant |first1=Immanuel |last2=Reiss |first2=Hans Siegbert |title=Kant: political writings |url=https://archive.org/details/kantpoliticalwri00kant/page/41/mode/2up |publisher=Cambridge University Press |date=1991}}</ref> ارڙهين صديءَ جي فلسفي ۽ سياسي مفڪر [[مارڪيس ڊي ڪونڊورسيه]] اڳڪٿي ڪئي ته سياسي ترقيءَ جي نتيجي ۾ [[غلامي]] جو خاتمو، [[خواندگي]] ۾ واڌ، [[جنسي اڻبرابري]] ۾ گهٽتائي، ان دور جي سخت [[جيل]]ي نظام ۾ سڌارا، ۽ غربت ۾ نمايان گهٽتائي ايندي.<ref>Nisbet, Robert (1980). ''History of the Idea of Progress''. New York: Basic Books. ch. 5.</ref> [[جديديت]] يا جديدڪاري ترقيءَ جي تصور جو هڪ اهم روپ هو، جنهن کي اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي [[ڪلاسيڪي لبرلزم|ڪلاسيڪي لبرلن]] هٿي ڏني. انهن جو خيال هو ته [[آزاد منڊي]] ۽ ماڻهن جي [[آزاد چرپر]] جي راهه ۾ بيٺل روايتي رڪاوٽن کي ختم ڪرڻ لاءِ معيشت ۽ سماج کي تيزيءَ سان جديد بڻائڻ ضروري آهي.<ref>{{cite book |author1=Joyce Appleby |author2=Lynn Hunt |author3=Margaret Jacob |title=Telling the Truth about History |year=1995 |page=78 |publisher=W. W. Norton & Company |url=https://books.google.com/books?id=O0aCcnVcbZcC&pg=78 |isbn=9780393078916}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ مغربي دنيا ۾ اهو سياسي تصور مقبول ٿيو ته اميرن ۽ غريبن جي وچ ۾ وڌندڙ [[معاشي اڻبرابري]]، بي ضابطه ''[[ليسيز فيئر]]'' سرمائيداري، اجاره دار [[ڪارپوريشن]]ن جي وڌندڙ طاقت، ۽ سرمائيدارن ۽ مزدورن جي وچ ۾ شديد، ڪڏهن ڪڏهن پرتشدد، ٽڪراءُ ترقيءَ جي راهه ۾ وڏي رڪاوٽ بڻجي چڪا آهن. ان ڪري انهن مسئلن جي حل لاءِ اصلاحي قدمن جي ضرورت تي زور ڏنو ويو.<ref>{{cite book |title=Progressivism: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/progressivismver0000nuge |publisher=Oxford University Press |author=Nugent, Walter |year=2010 |isbn=9780195311068 |page=[https://archive.org/details/progressivismver0000nuge/page/2 2]}}</ref> ترقي پسنديءَ مختلف سياسي تحريڪن تي گهرو اثر ڇڏيو. [[سماجي لبرلزم]] برطانوي لبرل فلسفي [[جان اسٽوارٽ مل]] جي ان تصور کان متاثر ٿيو، جنهن موجب انسان ''ترقي ڪندڙ وجود'' آهي.<ref>Alan Ryan. ''The Making of Modern Liberalism''. p. 25.</ref> برطانيا جي وزيراعظم [[بينجمن ڊزرائيلي]] [[هڪ-قوم قدامت پسندي]] (ون-نيشن ٽوريئزم) جي دائري اندر [[ترقي پسند قدامت پسندي]] جو تصور پيش ڪيو.<ref>Patrick Dunleavy, Paul Joseph Kelly, Michael Moran. ''British Political Science''. pp. 107–108.</ref><ref>Robert Blake. ''Disraeli''. Second Edition. London, 1967. p. 524.</ref> اوڻيهين صديءَ جا شروعاتي [[سوشلسٽ]] پهرين [[خيالي سوشلزم]] (Utopian Socialism) کان متاثر هئا،<ref name="Markham1930">{{cite book|author=Sydney Frank Markham|title=A History of Socialism|url=https://archive.org/details/historyofsociali0000sfma|year=1930|publisher=A. & C. Black, Limited|pages=[https://archive.org/details/historyofsociali0000sfma/page/20 20]–21}}</ref> پر پوءِ انهن مارڪسزم جي انقلابي اصولن تي تنقيدي نظر وجهندي اصلاحي رخ اختيار ڪيو. اها سوچ [[ايڊوارڊ برنسٽائن]] جي نظرين ۾ نمايان نظر اچي ٿي، جنهن کي اقتصاديات جي ماهر جي. اي. ڪليني ''ترقي پسند سوشلزم'' جو نالو ڏنو.<ref>{{Cite book |author=G.A. Kleene |editor1=Edwin Clyde Robbins |title=Socialism - The Handbook Series |date=1915 |orig-date=1901 |publisher=H.W. Wilson Company |location=New York |page=107 |url=https://www.google.com/books/edition/Socialism/0RANAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=0}}</ref> ترقي پسند سوشلزم سائنسي سوشلزم جي ڪجهه بنيادي نظرين، جهڙوڪ [[غربت جي وڌندڙ قانون]] (لا آف گروئنگ مزري)، تي تنقيد ڪرڻ ۽ انهن تي نظرثاني ڪرڻ جي حمايت ڪندو رهيو.<ref>{{cite book |author=James Edward Le Rossignol |date=1921 |title=What is Socialism? |location=New York |publisher=Thomas Y. Crowley Company |page=98 |url=https://www.google.com/books/edition/What_is_Socialism/GjUmAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0}}</ref> فرانس ۾ [[سماجي انقلاب]] ۽ سماجي طور قدامت پسند ''ليسيز فيئر'' مرڪز-ساڄي ڌر جي وچ واري سياسي خلا کي [[بنيادپرستيت (تاريخي)|بنيادپرستيت]] (ريڊيڪلئزم) ڀريو، جنهن جو خيال هو ته [[سماجي ترقي]] لاءِ [[مذهب مخالف]] رويو، [[انسانيت پسندي]] ۽ [[جمهوريت پسنديت]] ضروري آهن. خاص طور مذهب مخالف سوچ ويهين صديءَ جي وچ تائين ڪيترن ئي فرانسيسي ۽ رومانس ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪن جي مرڪز-کاٻي ڌر تي غالب اثر رهي. [[جرمن سلطنت]] ۾ چانسلر [[اوٽو فان بسمارڪ]] سوشلسٽ تحريڪن کان مزدورن کي پري رکڻ ۽ [[صنعتي انقلاب]] دوران سندن ڀلائي لاءِ قدامت پسند ۽ سرپرستانه سوچ تحت مختلف [[سماجي ڀلائي]] جا قانون نافذ ڪيا.<ref>''Union Contributions to Labor Welfare Policy and Practice''. Routledge, 2013. p. 172.</ref> 1891ع ۾ [[پوپ ليو سيزدهم]] جي جاري ڪيل رومن ڪيٿولڪ چرچ جي منشور ''[[ريرم نوورم]]'' مزدورن جي استحصال جي مذمت ڪئي، [[مزدور يونين]]ن ۽ ڪاروبار تي سرڪاري ضابطن جي حمايت ڪئي، ۽ [[سماجي انصاف]] جي فروغ تي زور ڏنو، جڏهن⁠ته [[ملڪيت جي حق]] جو دفاع ڪندي سوشلزم تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref>Faith Jaycox. ''The Progressive Era''. New York: Infobase Publishing, 2005. p. 85.</ref> اتر آمريڪا ۾ ترقي پسند [[پروٽيسٽنٽ]] سوچ جي نتيجي ۾ ''[[سماجي انجيل]]'' (سوشل گاسپل) جي تحريڪ وجود ۾ آئي، جنهن معاشي استحصال ۽ غربت خلاف جدوجهد کي پنهنجو مرڪزي مقصد بڻايو. 1890ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين اها سوچ آمريڪا جي ڪيترن ئي پروٽيسٽنٽ ديني مدرسن ۾ عام ٿي چڪي هئي.<ref>Charles Howard Hopkins, ''The Rise of the Social Gospel in American Protestantism, 1865–1915'' (1940).</ref> === ويهين صدي: آمريڪا ۾ ترقي پسند دور، نيو ڊيل ۽ جنگ کانپوءِ اتفاقِ راءِ === {{main|ترقي پسند دور|نيو ڊيل اتحاد}} {{see also|آمريڪا ۾ ترقي پسندي}} {{multiple image | align = left | direction = horizontal | width = 130 | header = ترقي پسند دور | image1 = Theodore Roosevelt by the Pach Bros (cropped 3x4).jpg | class1 = bg-transparent | caption1 = [[ٿيئوڊور روزويلٽ]]، آمريڪا جو 26هون [[آمريڪا جو صدر|صدر]]، [[ترقي پسند قدامت پسندي|ترقي پسند قدامت پسند]] | image2 = Thomas Woodrow Wilson, Harris & Ewing bw photo portrait, 1919 (cropped 3x4).jpg | caption2 = [[ووڊرو ولسن]]، آمريڪا جو 28هون [[آمريڪا جو صدر|صدر]]، [[سماجي لبرلزم|ترقي پسند لبرل]] }} ويهين صديءَ جي شروعاتي ترقي پسنديءَ ۾ آمريڪا جي [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ شموليت، [[قومن جي ليگ]] (ليگ آف نيشنز) جي قيام ۽ ان ۾ آمريڪي شرڪت جي حمايت شامل هئي.<ref>{{cite book|date=2005|last=Freeden|first=Michael|author-link=Michael Freeden|title=Liberal Languages: Ideological Imaginations and Twentieth-Century Progressive Thought|pages=144–165|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=1Lpu8wwvA1AC&pg=144|isbn=9780691116778}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ambrosius |first1=Lloyd E. |title=Woodrow Wilson, Alliances, and the League of Nations |journal=The Journal of the Gilded Age and Progressive Era |date=April 2006 |volume=5 |issue=2 |pages=139–165 |doi=10.1017/S153778140000298X|s2cid=162853992}}</ref> ان دور ۾ [[اسڪينڊي نيويا]] ۾ جبري نس بندي (ڪمپلسري اسٽيرلائيزيشن)،<ref>{{cite journal|jstor=4026900|title=Geneticists and the Eugenics Movement in Scandinavia|last=Roll-Hansen|first=Nils|journal=The British Journal for the History of Science|volume=22|issue=3|pages=335–346|date=1989|doi=10.1017/S0007087400026194|pmid=11621984|s2cid=44566095}}</ref> برطانيا ۾ [[يوجينڪس]] (Eugenics)،<ref>{{cite journal |title=Retrospectives: Eugenics and Economics in the Progressive Era |journal=Journal of Economic Perspectives |year=2005 |last=Leonard |first=Thomas |volume=19 |issue=4 |pages=207–224 |doi=10.1257/089533005775196642 |url=https://www.princeton.edu/~tleonard/papers/retrospectives.pdf |doi-access=free}}</ref> ۽ [[شراب نوشي مخالف تحريڪ]] (ٽيمپرنس موومينٽ) جي حمايت پڻ ڪيترن ئي ترقي پسندن ڪئي.<ref>James H. Timberlake, ''Prohibition and the Progressive Movement, 1900–1920'' (1970).</ref><ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/teachers/classroommaterials/presentationsandactivities/presentations/timeline/progress/prohib/ |title=Prohibition: A Case Study of Progressive Reform |publisher=Library of Congress}}</ref> ترقي پسندن جو خيال هو ته [[معاشي اڻبرابري]]، مناسب ضابطن کان آزاد اجاره دار ڪارپوريشنون، ۽ مزدورن ۽ حڪمران طبقي جي وچ ۾ تڪرار سماجي ترقيءَ کي روڪي رهيا آهن، تنهنڪري انهن مسئلن جي حل لاءِ اصلاحي قدمن جي ضرورت آهي.<ref>{{cite book|title=Progressivism: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/progressivismver0000nuge|publisher=Oxford University Press|author=Nugent, Walter|year=2010|isbn=9780195311068|page=[https://archive.org/details/progressivismver0000nuge/page/2 2]}}</ref> آمريڪا ۾ ترقي پسنديءَ جي شروعات [[جان لاڪ]] ۽ [[آمريڪا جا باني اڳواڻ|آمريڪي باني اڳواڻن]] جي پيش ڪيل [[آئين پرستي]] جي سياسي فلسفي خلاف هڪ فڪري ردِعمل طور ٿي، جنهن موجب حڪومت جي اختيار جو جواز ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اها پنهنجي آئيني حدن اندر رهي.<ref>{{Cite book|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2018/entries/constitutionalism/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|first=Wil|last=Waluchow|chapter=Constitutionalism|editor-first=Edward N.|editor-last=Zalta|date=17 August 2018}}</ref><ref>{{cite book |last=Watson |first=Bradley |title=Progressivism: The Strange History of a Radical Idea |url=https://archive.org/details/progressivismstr0000wats |publisher=University of Notre Dame Press |year=2020 |page=[https://archive.org/details/progressivismstr0000wats/page/11 11] |isbn=9780268106973}}</ref> جيڪو تحريڪ 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ سماجي تحريڪ طور شروع ٿي، اها پوءِ هڪ وسيع سياسي تحريڪ ۾ تبديل ٿي، جنهن کي [[ترقي پسند دور]] (پروگريسو ارا) سڏيو وڃي ٿو. [[1912ع جي آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾ ٽنهي صدارتي اميدوارن پاڻ کي ترقي پسند قرار ڏنو. جيتوڻيڪ ''ترقي پسندي'' جي اصطلاح هيٺ مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن پاڻ ۾ اختلاف رکندڙ سياسي گروهه شامل هئا، پر سڀئي [[سماجي ڊارونيت]] کي رد ڪندا هئا. انهن جو يقين هو ته سماج جا مسئلا، جهڙوڪ [[طبقاتي جدوجهد]]، [[لالچ]]، [[غربت]]، [[نسلي امتياز]] ۽ [[تشدد]]، بهتر تعليم، محفوظ ماحول ۽ ڪارائتي ڪم واري جڳهه فراهم ڪري حل ڪري سگهجن ٿا. ترقي پسند گهڻو ڪري شهرن ۾ رهندڙ، اعليٰ تعليم يافته ماڻهو هئا، جيڪي مضبوط مرڪزي حڪومت جا حامي هئا.<ref>[http://www.gwu.edu/~erpapers/teachinger/glossary/progressive-era.cfm "The Progressive Era (1890–1920)"]. The Eleanor Roosevelt Papers Project.</ref> [[ريپبلڪن پارٽي (آمريڪا)|ريپبلڪن پارٽي]] ۽ پوءِ [[ترقي پسند پارٽي (آمريڪا، 1912)|ترقي پسند پارٽي]] سان لاڳاپيل صدر [[ٿيئوڊور روزويلٽ]] چيو هو: ''"مون هميشه اهو يقين رکيو آهي ته دانائيءَ واري ترقي پسندي ۽ دانائيءَ واري قدامت پسندي گڏجي هلن ٿيون."''<ref>{{cite book |first=Jonathan |last=Lurie |title=William Howard Taft: The Travails of a Progressive Conservative |url=https://archive.org/details/williamhowardtaf0000luri |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |page=[https://archive.org/details/williamhowardtaf0000luri/page/196 196]}}</ref> صدر [[ووڊرو ولسن]] پڻ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي ترقي پسند تحريڪ سان لاڳاپيل هو. وقت سان گڏ ترقي پسند موقفن ۾ تبديليون آيون. اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[سامراجيت]] ترقي پسندن لاءِ هڪ تڪراري موضوع هئي. آمريڪا ۾ ڪي ترقي پسند [[آمريڪي سامراجيت]] جا حامي هئا، جڏهن⁠ته ٻيا ان جا مخالف هئا.<ref name="Nugent">{{cite book|title=Progressivism: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/progressivismver0000nuge|publisher=Oxford University Press|author=Nugent, Walter|year=2010|isbn=9780195311068|pages=[https://archive.org/details/progressivismver0000nuge/page/33 33]}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ صدر ووڊرو ولسن جي [[چوڏهن نقطا|چوڏهن نڪتن]] (فورٽين پوائنٽس) قومي [[خوداراديت]] جي اصول کي هٿي ڏني ۽ سامراجي مقابلي ۽ نوآبادياتي ناانصافين تي تنقيد ڪئي. سامراج مخالف قوتن انهن نظرين جي حمايت ڪئي، خاص ڪري انهن علائقن ۾ جيڪي سامراجي حڪمرانيءَ جي خلاف جدوجهد ڪري رهيا هئا.<ref>''Reconsidering Woodrow Wilson: Progressivism, Internationalism, War, and Peace''. p. 309.</ref> {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 130 | header = نيو ڊيل ۽ جنگ کانپوءِ اتفاقِ راءِ | image1 = FDR-1944-Campaign-Portrait (3x4 retouched, cropped).jpg | class1 = bg-transparent | caption1 = [[فرينڪلن ڊي. روزويلٽ]]، آمريڪا جو 32هون [[آمريڪا جو صدر|صدر]]، [[سماجي لبرلزم|ترقي پسند لبرل]] | image2 = Lyndon Johnson.jpg | caption2 = [[لنڊن بي. جانسن]]، آمريڪا جو 36هون [[آمريڪا جو صدر|صدر]]، [[سماجي لبرلزم|ترقي پسند لبرل]] | image3 = Rab Butler in 1963 (3x4 cropped).jpg | class3 = bg-transparent | caption3 = [[رئب بٽلر]]، برطانيا جو [[برطانيا جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[رياست جو فرسٽ سيڪريٽري]]، [[ترقي پسند قدامت پسندي|ترقي پسند قدامت پسند]] }} خالص مارڪيٽ تي ڀاڙيندڙ [[نئين لبرلزم]] (نيئولبرلئزم) جي اڀار ۽ 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ رياستي [[مداخلت پسندي (سياست)|مداخلت پسند]] پاليسين کي پيش ايندڙ چئلينجن کان پوءِ، [[مرڪز-کاٻي ڌر]] جي ترقي پسند تحريڪن ان جو جواب [[ٽيون رستو|ٽئين رستي]] (ٿرڊ وي) کي اختيار ڪري ڏنو، جيڪو [[بازار معيشت]] جي اهم ڪردار تي زور ڏيندو هو.<ref>Jane Lewis, Rebecca Surender. ''Welfare State Change: Towards a Third Way?''. Oxford University Press, 2004. pp. 3–4, 16.</ref> ان جي باوجود، ڪيترن ئي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوريت پسندن]] دليل ڏنو ته سماجي جمهوريت کي ٽئين رستي کان اڳتي وڌڻ گهرجي.<ref>''After the Third Way: The Future of Social Democracy in Europe''. I.B. Tauris, 2012. p. 47.</ref> ساڳئي وقت، برطانيا جي [[قدامت پسند پارٽي (برطانيا)|قدامت پسند پارٽي]] جي ڪجهه نمايان [[ترقي پسند قدامت پسندي|ترقي پسند قدامت پسند]] اڳواڻن، جهڙوڪ [[رئب بٽلر]]، [[جنگ کانپوءِ اتفاقِ راءِ]] (پوسٽ-وار ڪنسيسس) جي پاليسين جي حمايت ڪئي،<ref>{{cite book|last=Campbell|first=John|author-link=John Campbell (biographer)|year=2010|title=Pistols at Dawn: Two Hundred Years of Political Rivalry from Pitt and Fox to Blair and Brown|url=https://archive.org/details/pistolsatdawntwo0000camp|page=[https://archive.org/details/pistolsatdawntwo0000camp/page/255 255]|publisher=Vintage|isbn=978-1-845-95091-0}}</ref> جڏهن⁠ته ڪجهه ٻين قدامت پسندن [[نئين لبرلزم]] تي تنقيد پڻ ڪئي.<ref>Hugh Bochel. ''The Conservative Party and Social Policy''. The Policy Press, 2011. p. 108.</ref> == ايڪويهين صدي ۽ سماجي جمهوريت ڏانهن لاڙو == {{see also|سماجي جمهوريت#تجزيو}} [[File:Progressive Alliance.svg|thumb|right|200px|[[ترقي پسند اتحاد]]]] === بين الاقوامي تنظيم سازي === {{main|ترقي پسند اتحاد|ترقي پسند انٽرنيشنل}} [[ترقي پسند اتحاد]] (پروگريسو الائنس) هڪ بين الاقوامي سياسي تنظيم آهي، جيڪا 22 مئي 2013ع تي جرمني جي شهر [[لائپزگ]] ۾ قائم ڪئي وئي. هن تنظيم ۾ بنيادي طور [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] سياسي پارٽيون ۽ تنظيمون شامل آهن.<ref>{{cite book|author=Jean-Jacques Lambin|title=Rethinking the Market Economy: New Challenges, New Ideas, New Opportunities|url=https://books.google.com/books?id=y4CEAwAAQBAJ&pg=PA269|year=2014|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-39291-6|page=269}}</ref> هن تنظيم جو قيام اڳ ۾ موجود [[سوشلسٽ انٽرنيشنل]] جي متبادل طور عمل ۾ آيو، جنهن جون گهڻيون ميمبر پارٽيون يا ته اڳ ان سان لاڳاپيل رهيون هيون يا اڃا تائين آهن.<ref>{{cite book|editor-first=Peter |editor-last=Lamb |title=Historical Dictionary of Socialism |url=https://books.google.com/books?id=vSHuCgAAQBAJ&pg=PA436|year=2015 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-4422-5827-3 |page=436}}</ref><ref>{{cite book|author=Talbot C. Imlay|title=The Practice of Socialist Internationalism: European Socialists and International Politics, 1914–1960|url=https://books.google.com/books?id=5fU-DwAAQBAJ&pg=PA465|year=2018|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-964104-8|page=465}}</ref><ref name="Quimpo2020">{{cite book|author=Nathan Gilbert Quimpo|chapter=The Post-war Rise and Decline of the Left|editor1=Toby Carroll|editor2=Shahar Hameiri|editor3=Lee Jones|title=The Political Economy of Southeast Asia: Politics and Uneven Development Under Hyperglobalisation|chapter-url=https://books.google.com/books?id=B1TUDwAAQBAJ&pg=PA150|year=2020|publisher=Springer Nature|isbn=978-3-03-028255-4|page=150}}</ref> جنوري 2012ع ۾ [[جرمني جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] (SPD) جي تڏهوڪي چيئرمين [[سگمار گيبريل]] فيصلو ڪيو ته پارٽي سوشلسٽ انٽرنيشنل کي ساليانو 100,000 پائونڊ رڪنيت فيس ادا نه ڪندي. گيبريل سوشلسٽ انٽرنيشنل تي تنقيد ڪئي ته اها غير جمهوري سياسي تحريڪن کي رڪنيت ڏئي ٿي ۽ انهن کي برقرار رکي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ترقي پسند اتحاد جي قيام جي راهه هموار ٿي.<ref>{{Cite news|url=http://www.spiegel.de/spiegel/vorab/a-810543.html|title=SPD will Sozialistischer Internationale den Geldhahn zudrehen und den Mitgliedsbeitrag nicht zahlen|journal=Der Spiegel|date=22 January 2012}}</ref><ref>{{cite web|author=Sigmar Gabriel|url=http://www.fr-online.de/meinung/keine-kumpanei-mit-despoten,1472602,7705378.html|title=Gastbeitrag: Keine Kumpanei mit Despoten|work=Frankfurter Rundschau|language=de|date=3 February 2011}}</ref><ref name="Salm2016">{{cite book|author=Christian Salm|title=Transnational Socialist Networks in the 1970s: European Community Development Aid and Southern Enlargement|year=2016|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-1-137-55120-7|page=xiv}}</ref> هن تنظيم جو اعلانيل مقصد دنيا جي ''ترقي پسند، جمهوري، [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]]، [[سوشلزم|سوشلسٽ]] ۽ [[مزدور تحريڪ|مزدور]] تحريڪن'' لاءِ هڪ عالمي نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://progressive-alliance.info/basic-document/|title=Basic document|publisher=Progressive Alliance}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.spd.de/scalableImageBlob/84620/data/20121217_progressive_alliance_abschlussstatement-data.pdf|title=A Progressive Network for the 21st Century|publisher=Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD)}}</ref> {{multiple image | align = left | direction = horizontal | width = 130 | header = [[ترقي پسند انٽرنيشنل]] | image1 = Sanders presidential campaign kickoff, May 2015 Bernie Sanders (24580227849).jpg | class1 = bg-transparent | caption1 = [[برني سينڊرز]]، [[ورمونٽ]] مان [[آمريڪي سينيٽ|آمريڪي سينيٽر]] | image2 = Yanis Varoufakis at press conference, Athens 2019 3.jpg | caption2 = [[يانس واروفاڪيس]]، يونان جو اڳوڻو [[يونان جي ناڻي واري وزارت|ناڻي وارو وزير]] }} [[File:PI-Logo-Stack.svg|thumb|right|200px|[[ترقي پسند انٽرنيشنل]] جو نشان]] مئي 2020ع ۾ [[ترقي پسند انٽرنيشنل]] (پروگريسو انٽرنيشنل) جو باضابطه قيام عمل ۾ آيو ۽ 11 مئي 2020ع تي ان جو آغاز ڪيو ويو. هي تنظيم 2018ع ۾ [[ڊيموڪريسي اِن يورپ موومينٽ]] (DiEM25) ۽ [[سينڊرز انسٽيٽيوٽ]] طرفان دنيا جي ترقي پسند قوتن کي متحد ڪرڻ واري کليل سڏ جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite web|last1=Adler|first1=David|last2=Varoufakis|first2=Yanis|author-link2=Yanis Varoufakis|date=1 December 2018|title=We shouldn't rush to save the liberal order. We should remake it.|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/dec/01/liberal-world-order-new-international-yanis-varoufakis-david-adler}}</ref><ref>{{cite web|date=30 November 2018|title=An Open Call to All Progressive Forces|url=https://www.progressive-international.org/open-call/|access-date=12 July 2026|archive-date=2 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202003335/https://www.progressive-international.org/open-call/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Moraga|first=Enrique Gomáriz|date=2022-02-17|title=The Progressive Internationals in Latin America|url=https://latinoamerica21.com/en/the-progressive-internationals-in-latin-america/}}</ref> هي کليل سڏ 2018ع ۾ آمريڪي سينيٽر [[برني سينڊرز]] ۽ يوناني معاشيات دان [[يانس واروفاڪيس]]، جيڪو پاڻ کي [[آزادي پسند مارڪسيت|آزادي پسند مارڪسسٽ]] سڏي ٿو، جي ٻن الڳ پر هڪجهڙن مطالبن جي بازگشت هئي. انهن دنيا ۾ سخت [[انتهايي ساڄي ڌر]] جي [[آمريت پسند]] رجحانن ۽ [[نئون فاشزم|نئين فاشزم]] جي وڌندڙ اثرن، خاص طور تي آمريڪي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] جي نمائندگي ڪندڙ سياسي لاڙن، جي مقابلي لاءِ هڪ عالمي ترقي پسند تحريڪ قائم ڪرڻ جي اپيل ڪئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ted.com/speakers/yanis_varoufakis|title=Yanis Varoufakis thinks we need a radically new way of thinking about the economy, finance and capitalism}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.yanisvaroufakis.eu/2020/05/11/progressive-international-today-we-began-organising-the-worlds-progressives-join-us|title=Progressive International: Today we began organising the world's progressives. Join us!}}</ref> ترقي پسند انٽرنيشنل جي قيام جي حمايت 40 صلاحڪارن جي هڪ گروهه ڪئي، جن ۾ [[ايجه تميلڪوران]]، [[ڪاترين ياڪوبسدوتر]]، [[يانس واروفاڪيس]]، [[ڪارولا راڪيٽي]]، [[نڪ ايسٽس]]، [[وينيسا ناڪاتي]]، [[نعوم چومسڪي]]، [[اروندھتي راءِ]]، [[نائومي ڪلين]]، [[نڪي ايشٽن]]، [[رافائيل ڪوريا]]، [[فرناندو حداد]]، [[سيلسو اموريم]] ۽ [[آلوارو گارسيا لينيرا]] شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Progressive International will launch to unite, organize, and mobilize progressive forces of the world|url=https://hedep.org.tr/en/the-progressive-international-will-launch-with-a-mission-to-unite-organize-and-mobilize-progressive-forces-around-the-world/14235}}</ref><ref name="auto2">{{Cite web|last=Leier|first=Elizabeth|title=Introducing Progressive International—a global left-wing solidarity movement|url=https://canadiandimension.com/articles/view/introducing-progressive-internationala-global-left-wing-solidarity-movement|date=2020-09-24}}</ref><ref name="call">{{Cite web|date=2020-05-11|title=The Progressive International: an open call to all progressive forces|url=https://diem25.org/the-progressive-international-an-open-call-to-all-progressive-forces/}}</ref><ref name="p4">{{Cite web|title=The Progressive International: Leadership|last=Stilson|first=Robert|url=https://capitalresearch.org/article/the-progressive-international-part-4/}}</ref> ترقي پسند انٽرنيشنل جو مقصد سڄي دنيا ۾ [[آمريت پسند]] [[قومپرستي]] جي مخالفت ڪرڻ آهي، ۽ اها ان معاشي نظام جي به مخالفت ڪري ٿي، جنهن کي اها ''[[آفتي سرمائيداري]]'' (ڊزاسٽر ڪيپيٽلئزم) جو نالو ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web|title=Announcing the Progressive International|url=https://www.opendemocracy.net/en/oureconomy/announcing-progressive-international/|last=Adler|first=David|website=openDemocracy}}</ref> === يورپ === {{main|بليئرزم|ليبر پارٽي جي جيرمي ڪوربن جي قيادت}} ==== برطانيا ==== [[File:Green Party protestors 2011.jpg|thumb|left|250px|[[انگلينڊ ۽ ويلز جي گرين پارٽي|گرين پارٽي]] جا ڪارڪن 2011ع ۾ برطانيا ۾ سرڪاري خرچن ۾ گهٽتائي خلاف احتجاج دوران]] ويهين صديءَ جي [[برطانيا]] ۾ ترقي پسنديءَ جي تاريخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته اتي وڌيڪ کاٻي ڌر واري ترقي پسندن ۽ انهن ترقي پسندن، جيڪي پنهنجي فڪر ۾ مختلف سياسي نظرين کي گڏ ڪرڻ جا حامي هئا، جي وچ ۾ هميشه ڇڪتاڻ ۽ [[سياسي ڌڙو|ڌڙابندي]] موجود رهي. [[انسٽيٽيوٽ فار پبلڪ پاليسي ريسرچ]]، [[فيبيئن سوسائٽي]] ۽ [[پروگريسو برٽن]] جهڙيون تنظيمون برطانيا جي ترقي پسند فڪر جي مختلف لاڙن جي نمائندگي ڪن ٿيون. برطانيا ۾ ترقي پسندي [[نيو ليبر]] جي شروعاتي غلبي کان وٺي [[ثقافتي لبرلزم]]، [[انگلينڊ ۽ ويلز جي گرين پارٽي|گرين پارٽي]] جي ماحولياتي سياست، ۽ مختلف بنيادي عوامي تحريڪن تائين تبديل ٿيندي رهي آهي، جيڪي [[فلسطيني قومپرستي|فلسطين جي حمايت]]، [[جنگ مخالف تحريڪ]]، [[بنيادي جمهوريت]] ۽ [[عالمگير بنيادي آمدني]] جهڙن موضوعن تي مرڪوز رهيون آهن.<ref>{{Cite news |last=Ay |first=Adem |date=October 24, 2025 |title=Inside the fight for radical democracy in Britain’s new left party |work=Waging Nonviolence |url=https://wagingnonviolence.org/2025/10/inside-fight-assemble-your-party-britain-new-left-party}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kellner |first=Peter |date=January 9, 2025 |title=How progressive is the British public? |work=Prospect |url=https://www.prospectmagazine.co.uk/politics/68999/how-progressive-is-the-british-public}}</ref><ref>{{Cite news |last=Carnegie |first=Megan |date=August 8, 2022 |title=Gen Z: How young people are changing activism |work=BBC |url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism}}</ref> [[ٽوني بليئر]] جي حڪومت ترقي پسنديءَ جي واڌ ويجهه جو هڪ اهم دور هئي، جيتوڻيڪ سندس سياسي لاڙو اڳين وڌيڪ کاٻي ڌر واري ترقي پسند تحريڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مرڪزيت پسند هو. سندس حڪومت کي [[ٽيون رستو|ٽئين رستي]] جي مارڪيٽ تي ٻڌل پاليسين ۽ [[ضابطن ۾ نرمي]] (deregulation) تي زور ڏيڻ سبب تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Giddens |first=Anthony |author-link=Anthony Giddens |title=The Third Way: The Renewal of Social Democracy |url=https://archive.org/details/thirdwayrenewalo0000gidd |publisher=Polity Press |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/thirdwayrenewalo0000gidd/page/n159 148]–149 |isbn=978-0745622675}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ کان وٺي 2007ع ۾ بليئر جي وزارت عظميٰ جي پڄاڻي تائين، [[بليئرزم]] وارو اتفاقِ راءِ برطانيا جي ترقي پسند سياست تي غالب رهيو. ان کان پوءِ [[نيو ليبر]] [[گورڊن برائون]] جي قيادت هيٺ به ترقي ڪندي رهي، پر 2010ع ۾ سندس جانشين [[ايڊ مليبينڊ]] ان کي رسمي طور ڇڏي [[ون نيشن ليبر]] (ون نيشن ليبر) جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.institutmontaigne.org/en/expressions/kinship-daggers-drawn-tony-blair-and-gordon-brown |date=May 7, 2022 |last1=Murphy |first1=Colm |title=Kinship to Daggers Drawn: Tony Blair and Gordon Brown}}</ref><ref name="Dunt">{{cite web|last=Dunt|first=Ian|url=http://www.politics.co.uk/features/opinion-former-index/legal-and-constitutional/comment-ed-miliband-is-more-dangerous-than-they-think-$21384250.htm|title=Ed Miliband is more dangerous than they think|publisher=Politics|date=25 September 2010|access-date=12 July 2026|archive-date=28 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100928111107/http://www.politics.co.uk/features/opinion-former-index/legal-and-constitutional/comment-ed-miliband-is-more-dangerous-than-they-think-$21384250.htm|url-status=dead}}</ref> [[File:Launching the 2019 General Election campaign (49013243026).jpg|thumb|right|250px|[[جيرمي ڪوربن]] (ساڄي)، 2015ع کان 2020ع تائين برطانيا جي [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]] جو اڳواڻ، ۽ [[ڪيئر اسٽارمر]] (کاٻي)، 5 جولاءِ 2024ع کان 22 جولاءِ 2026ع تائين [[برطانيا جو وزيراعظم]]]] [[جيرمي ڪوربن]] ليبر پارٽي کي ان جي تاريخي [[جمهوري سوشلزم]] واري پاليسي ڏانهن واپس آندو، جنهن ۾ [[قومي ملڪيت]] (نيشنلائيزيشن)،<ref>{{Cite news|date=August 11, 2015|title=Jeremy Corbyn backs greater public ownership for Labour|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-33839819}}</ref> عوامي خرچن ۾ واڌ،<ref>{{Cite news|date=March 27, 2020|title=Coronavirus: Jeremy Corbyn says he was proved 'right' on public spending|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-52048213}}</ref> ۽ [[ڪفايتي پاليسين]] ۽ جنگ جي مخالفت تي زور ڏنو ويو.<ref>{{Cite news|date=September 14, 2015|last1=Goodman|first1=Amy|title=In Upset, Socialist Jeremy Corbyn Elected as U.K. Labour Leader on Antiwar, Pro-Refugee Platform|work=Democracy Now!|url=https://www.democracynow.org/2015/9/14/in_upset_socialist_jeremy_corbyn_elected}}</ref> ڪوربن کي ليبر جي انهن ترقي پسند ڪارڪنن جي حمايت حاصل ٿي، جيڪي اڳين ليبر حڪومتن کان مايوس ٿي چڪا هئا، پر هو پارٽي اندر هڪ تڪراري شخصيت به رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ طرف سندس وفادار حامي هئا، ته ٻي طرف چونڊن ۾ ڪاميابي بابت خدشا به موجود هئا.<ref>{{Cite news|date=June 27, 2016|last1=Frances|first1=Ryan|title=Whether Jeremy Corbyn goes or not, Britain’s progressives need to stick together|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2016/jun/27/jeremy-corbyn-britain-labour-hard-right}}</ref> بعد ۾ پارٽي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجندڙ [[ڪيئر اسٽارمر]] ليبر پارٽي کي وڌيڪ عملي ۽ معاشي طور محتاط مرڪزيت ڏانهن آندو. هن وسيع عوامي حمايت حاصل ڪرڻ، ليبر جي روايتي اصولن کي برقرار رکڻ، ۽ پنهنجي ان خيال ۾ توازن پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بدلجندڙ معاشي حالتن سبب اڳيون وڌيڪ کاٻي ڌر واريون معاشي پاليسيون هاڻي عملي نه رهيون آهن.<ref>{{cite news |date=9 February 2024 |title=Keir Starmer: The politics of a U-turn |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-68247994 |work=BBC News}}</ref><ref>{{cite web |date=8 February 2024 |title=All Keir Starmer's Labour U-turns in one place |url=https://www.politico.eu/article/keir-starmer-labour-party-uk-election-u-turns/}}</ref><ref>{{cite web |last=Barradale |first=Greg |date=16 May 2024 |title=All of Keir Starmer's screeching U-turns and abandoned policy pledges |url=https://www.bigissue.com/news/politics/keir-starmer-broken-promises-tuition-fees-nationalisation-u-turn/}}</ref><ref>{{cite web |date=2 May 2023 |title=How many of Sir Keir Starmer's 10 pledges still stand? |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/rachel-reeves-jonathan-ashworth-lisa-nandy-steve-reed-government-b2330892.html}}</ref> 2020ع ۾ اسٽارمر پاران [[برطانوي ليبر پارٽي ۾ سام دشمني|سام دشمني]] بابت ڪوربن جي ردعمل کي ناڪافي قرار ڏيندي کيس ليبر پارٽي مان معطل ڪرڻ کان پوءِ ٻنهي اڳواڻن جي وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شديد ٿي ويا. [[ترقي پسند انٽرنيشنل]] انهن الزامن جي مخالفت ڪندي ڪوربن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://progressive.international/wire/2020-10-31-we-stand-with-jeremy-corbyn/en |date=March 28, 2023 |author=Progressive International |title=We Stand with Jeremy Corbyn}}</ref> 2023ع ۾ اسٽارمر چيو ته: ''"ترقي پسند سياست جو بهترين روپ برطانيا کي اڳتي وڌائڻ جي عزم ۾ آهي، پر اسان جي زندگيءَ جي طرز، ماحول ۽ برادرين ۾ اهڙيون قيمتي شيون پڻ آهن، جن جي حفاظت، سنڀال ۽ ايندڙ نسلن تائين پهچائڻ اسان جي ذميواري آهي. جيڪڏهن اهو قدامت پسند لڳي ٿو، ته مون کي ان جي ڪا پرواهه ناهي."''<ref>{{cite web |last=Duggan |first=Joe |date=13 May 2023 |title='I don't care' if Labour's priorities sound conservative, says Keir Starmer |url=https://inews.co.uk/news/keir-starmer-dont-care-labours-priorities-conservative-2338849}}</ref> 2025ع ۾ ڪوربن [[زارا سلطانه]] سان گڏجي سوشلسٽ [[يور پارٽي (برطانيا)|يور پارٽي]] جي قيام جي حمايت ڪئي، جنهن سان برطانيا جي کاٻي ڌر واري ترقي پسند سياست ۾ هڪ نئون ورهاست پيدا ٿيو. اڄ جي برطانيا ۾ [[برڪسٽ]] ۽ [[ساڄي ڌر جي عواميت]] جي وڌندڙ اثرن جي پسمنظر ۾ ترقي پسنديءَ جون نمايان خاصيتون وڌندڙ [[ثقافتي لبرلزم]]<ref>{{cite web|last1=Butler|first1=Patrick|date=September 21, 2023|title=Britain is much more liberal-minded than it was 40 years ago, study finds|url=https://www.theguardian.com/society/2023/sep/21/britain-is-much-more-liberal-minded-than-is-was-40-years-ago-study-finds|work=The Guardian}}</ref> ۽ سماج ۾ [[سرمائيداري]] جي ڪردار بابت وڌندڙ ڌڙابندي سمجهيون وڃن ٿيون. === لاطيني آمريڪا === ==== ارجنٽينا ==== [[File:Nestor y Cristina at Luna Park 2010.jpg|thumb|right|200px|[[نيستور ڪرچنر]]، ارجنٽينا جو 55هون صدر، ۽ [[ڪرستينا فرنانديز ڊي ڪرچنر]]، 56هين صدر، سيپٽمبر 2010ع ۾—نيستور جي وفات کان اڳ سندن آخري عوامي گڏيل تقريبن مان هڪ]] [[ارجنٽينا]] ۾ '''[[ڪرچنرزم]]''' انهن سياسي حڪمت عملين کي چيو وڃي ٿو جيڪي [[نيستور ڪرچنر]] ۽ [[ڪرستينا فرنانديز ڊي ڪرچنر]] سان لاڳاپيل آهن، جيڪي لڳاتار ارجنٽينا جا صدر رهيا. 25 مئي 2003ع تي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ نيستور ڪرچنر 2007ع جي صدارتي چونڊن ۾ ٻيهر اميدوار نه بڻيو ۽ پنهنجي زال جي حمايت ڪئي. [[اِزابيل پيرون]] کان پوءِ ڪرستينا فرنانديز ڊي ڪرچنر ارجنٽينا جي پهرين عورت هئي جيڪا سڌي چونڊ ذريعي صدر چونڊي وئي. 2024ع کان هوءَ [[جسٽيشلسٽ پارٽي]] جي اڳواڻ پڻ آهي.<ref name="telamcfk">{{cite web|url=https://buenosairesherald.com/politics/justicialista-party-declares-cristina-kirchner-party-president|work=Buenos Aires Herald|title=Justicialista Party declares Cristina Kirchner party president|date=7 November 2024|access-date=7 November 2024}}</ref><ref>{{cite news|date=5 November 2024|title=La Junta Electoral del PJ proclamó a Cristina como presidenta y asumirá el 17 de noviembre|url=https://www.lapoliticaonline.com/politica/la-junta-electoral-del-pj-proclamo-a-cristina-como-presidenta-y-asumira-el-17-de-noviembre|language=es|work=La Política Online|access-date=14 November 2024}}</ref> ڪرچنرزم جي پاليسين کي عام طور [[پيرونسٽ]]، ترقي پسند ۽ کاٻي ڌر جون پاليسيون قرار ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite news|date=18 April 2006|title=Analysis: Latin America's new left axis|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4916270.stm}}</ref> ڪرچنر حڪومتن سماجي ڀلائي جي خدمتن کي وسيع ڪيو، جنهن سبب انهن کي واضح طور نيو لبرلزم مخالف حڪومتون سمجهيو ويو. ڪجهه سياسي ماهرن لاطيني آمريڪا جي اهڙين تحريڪن کي، جيڪي نيو لبرلزم جي ردعمل طور اڀريون، ''[[گلابي لهر]] جي نئين عواميت'' (Pink Tide neopopulism) سڏيو آهي، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي جي نيو لبرل عواميت کان مختلف هو. ڪرچنرزم کي پڻ نيو لبرلزم جي ردعمل ۽ ان جي متبادل طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book|title=A Post-Neoliberal Era in Latin America? Revisiting Cultural Paradigms|first1=Daniel|last1=Nehring|first2=Magdalena|last2=López|first3=Gerardo Gómez|last3=Michel|year=2019|publisher=Bristol University Press|isbn=978-1-5292-0131-4|page=7}}</ref> ڪرچنر حڪومتن دوران صحت جون سهولتون ۽ آمدني جي منتقلي وارا پروگرام وڏي پيماني تي وڌايا ويا. خاص طور تي لڳ ڀڳ 1.5 ڪروڙ ماڻهن، يعني ملڪ جي لڳ ڀڳ 41 سيڪڙو آبادي، کي مفت نسخي واريون دوائون فراهم ڪيون ويون.<ref>{{cite thesis|url=https://services.phaidra.univie.ac.at/api/object/o:1391441/get|title=The Pink Tide and the Left Behind: The Rise and Fall of the Latin American Left|location=Vienna|year=2020|first=Giovanni|last=Grisendi|degree=Master of Advanced International Studies (M.A.I.S.)|publisher=University of Vienna|pages=42–62}}</ref> ڪرچنر حڪومتن روايتي پيرونسٽ پاليسي پڻ اختيار ڪئي، جنهن ۾ اجرتن ۾ واڌ ۽ مزدورن جي جدوجهد ۾ سرگرم شرڪت شامل هئي. ڪرچنر دور ۾ ارجنٽينا ۾ هڙتالن جي گهٽ شرح کي رڳو 1946ع کان 1955ع تائين [[خوان پيرون]] جي حڪومت واري دور مات ڏئي سگهيو.<ref>{{cite book|url=https://eva.fcs.udelar.edu.uy/pluginfile.php/88730/mod_resource/content/0/Silva%20y%20Rossi.2018.pdf|title=Reshaping the Political Arena in Latin America: From Resisting Neoliberalism to the Second Incorporation|editor1=John Charles Chasteen|editor2=Catherine M. Conaghan|editor3=Eduardo Silva|editor4=Federico M. Rossi|publisher=University of Pittsburgh Press|year=2018|pages=197–198|isbn=978-0-8229-6512-1}}</ref> ==== برازيل ==== [[File:02.06.2023 - Cerimônia de inauguração do Bloco Zeta da UFABC (52946826457).jpg|thumb|left|200px|[[لويز ايناچيو لولا ڊي سلوا]]، برازيل جو 35هون ۽ 39هون صدر، [[سائو برنارڊو دو ڪامپو]] ۾ پنهنجن حامين سان]] [[برازيل]] ۾ '''[[لولازم]]''' جديد ترقي پسندي جي وسيع [[اتحاد (سياست)|اتحادي]] ۽ [[اصلاح پسندي|اصلاح پسند]] نوعيت جي نمائندگي ڪري ٿو. [[لويز ايناچيو لولا ڊي سلوا]] جي [[2022ع جي برازيل صدارتي چونڊ|2022ع واري صدارتي مهم]] کي ترقي پسند واپسي جي مهم قرار ڏنو ويو، جيڪا مزدور طبقي، بدعنواني جي مخالفت ۽ ان وقت جي ساڄي ڌر جي عواميت پسند صدر [[جائر بولسونارو]] جي مخالفت تي مرڪوز هئي.<ref name="Valor2021-05-20a">{{cite web|url=https://valorinveste.globo.com/mercados/brasil-e-politica/noticia/2021/05/20/lula-reitera-candidatura-presidencial-contra-bolsonaro-em-2022.ghtml|author=Cristiane Agostine|title=Lula reitera candidatura presidencial contra Bolsonaro em 2022|website=Valor|date=20 May 2021}}</ref><ref name="AmQuarterly2021-07-07a">{{cite web|url=https://www.americasquarterly.org/article/lula-is-back-but-which-lula|title=Lula Is Back. But Which Lula?|website=Americas Quarterly|date=7 July 2021}}</ref><ref name="Guardian2021-07-30a">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/30/lula-2022-brazil-poised-for-sensational-political-comeback|title=Lula 2022? Brazil poised for sensational political comeback|website=The Guardian|date=30 July 2021}}</ref> جنوري 2022ع جي هڪ سروي موجب لولا بولسونارو کان 17 سيڪڙو اڳتي هو، جنهن کي ووٽرن ۾ بولسونارو حڪومت جي [[برازيل ۾ انتهائي ساڄي ڌر جي سياست|انتهايي ساڄي ڌر واري سياست]] خلاف ترقي پسند رجحان جي واڌ جي شروعاتي نشاني سمجهيو ويو.<ref name="Nasdaq2022-01-14a">{{cite web|author=Anthony Boadle|agency=Reuters|title=Brazil poll shows Lula gaining over Bolsonaro, third candidate 'embryonic'|url=https://www.nasdaq.com/articles/brazil-poll-shows-lula-gaining-over-bolsonaro-third-candidate-embryonic|publisher=Nasdaq|date=18 January 2022}}</ref> صدارتي چونڊ جي پهرين مرحلي ۾ لولا 48 سيڪڙو ووٽن سان پهرين نمبر تي رهيو، جڏهن⁠ته بولسونارو کي 43 سيڪڙو ووٽ مليا، جنهن بعد ٻئي مرحلي لاءِ ٻئي اميدوار چونڊيا ويا. 30 آڪٽوبر تي ٿيل ٻئي مرحلي ۾ لولا 50.89 سيڪڙو ووٽن سان ڪامياب ٿيو، جيڪو برازيل جي صدارتي چونڊن جي تاريخ ۾ سڀ کان گهٽ فرق سان حاصل ٿيل فتح هئي.<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/international/2022-10-31/lula-defeats-bolsonaro-in-the-closest-election-in-brazils-history.html|title=Lula defeats Bolsonaro in the closest election in Brazil's history|date=31 October 2022|website=EL PAÍS English}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spec.hamilton.edu/brazilian-democracy-is-in-danger-aca8036f9cc1|title=Brazilian democracy is in danger|date=3 November 2022|website=Medium|access-date=12 July 2026|archive-date=7 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240907112954/https://spec.hamilton.edu/brazilian-democracy-is-in-danger-aca8036f9cc1?gi=2d9985d8b534|url-status=dead}}</ref> لولازم مختلف سياسي پارٽين جي وچ ۾ تعاون تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ لولا طرفان قائم ڪيل [[ورڪرز پارٽي (برازيل)|ورڪرز پارٽي]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.sul21.com.br/jornal/em-30-anos-de-pt-lula-se-tornou-maior-do-que-o-partido/|title=Em 30 anos de PT, Lula se tornou maior do que o partido|last=Duarte|first=Rachel|publisher=Sul 21|date=7 October 2010|access-date=12 July 2026|archive-date=13 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913232757/https://www.sul21.com.br/jornal/em-30-anos-de-pt-lula-se-tornou-maior-do-que-o-partido/|url-status=dead}}</ref> جيتوڻيڪ لولا جو آخري مقصد [[جمهوري سوشلزم]] تي ٻڌل سماج قائم ڪرڻ هو، پر هن غربت ۽ آمدني جي عدم برابري کي گهٽائڻ لاءِ هڪ اصلاح پسند ''[[سماجي لبرلزم|سماجي لبرل]]'' رستي جي حمايت ڪئي، جنهن ۾ موجوده مارڪيٽ معيشت جي حقيقتن کي به تسليم ڪيو ويو.<ref>{{cite book|editor=Alejandro M. Peña|title=Transnational Governance and South American Politics: The Political Economy of Norms|date=2016|page=240|publisher=Springer|isbn=9781137538635}}</ref><ref>{{cite book|editor=Richard Sandbrook|title=Reinventing the Left in the Global South: The Politics of the Possible|url=https://archive.org/details/reinventinglefti0000sand|date=2014|page=[https://archive.org/details/reinventinglefti0000sand/page/n168 155]|publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref name="Boadle">{{Cite news|last=Boadle|first=Anthony|date=31 October 2022|title=Brazil leftist Lula wins third presidential term to redeem tarnished legacy|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/americas/brazil-leftist-lula-wins-third-presidential-term-redeem-tarnished-legacy-2022-10-31/}}</ref> ==== ميڪسيڪو ==== [[File:Ciudad segura CSP 03.jpg|thumb|right|300px|[[آندريس مانوئل لوپيز اوبراڊور]] (ساڄي)، ميڪسيڪو جو 65هون [[ميڪسيڪو جو صدر|صدر]]، ۽ [[ڪلائوڊيا شينبائوم]] (کاٻي)، ان وقت [[ميڪسيڪو شهر جي حڪومت جي سربراهن جي فهرست|ميڪسيڪو شهر جي حڪومت جي سربراهه]] ۽ پوءِ ميڪسيڪو جي 66هين صدر، جون 2019ع ۾]] [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] ترقي پسند ۽ [[کاٻي ڌر جي عواميت|کاٻي ڌر جي عواميت پسند]] طور بيان ڪيل [[آندريس مانوئل لوپيز اوبراڊور]]، جنهن کي عام طور '''ايملو''' (AMLO) سڏيو وڃي ٿو، ٽن ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين قومي سياست ۾ سرگرم رهيو ۽ آخرڪار [[2018ع جي ميڪسيڪو عام چونڊ|2018ع جي وڏي چونڊ ڪاميابي]] کان پوءِ [[ميڪسيڪو جو صدر]] چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Lopez Obrador Progressive|url=https://alborada.net/lopez-obrador-mexico-election-left/|website=Apboroda|access-date=20 May 2020|archive-date=25 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925225120/https://alborada.net/lopez-obrador-mexico-election-left/|url-status=live}}</ref><ref name="economistPopulist">{{cite news|title=Mexico's populist would-be president|url=https://www.economist.com/news/americas/21718906-mexico-city-we-have-problem-mexicos-populist-would-be-president|newspaper=[[The Economist]]|date=16 March 2017|access-date=5 April 2018|language=en|archive-date=12 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812070614/https://www.economist.com/news/americas/21718906-mexico-city-we-have-problem-mexicos-populist-would-be-president|url-status=live}}</ref> لوپيز اوبراڊور کي [[برني سينڊرز]] ۽ [[جيرمي ڪوربن]] جو ''نظرياتي همزاد'' پڻ چيو ويو، ۽ ڪوربن کيس [[برطانيا جي پارليامينٽ]] ۾ دعوت ڏني.<ref>{{cite web|url=http://www.excelsior.com.mx/nacional/2017/09/06/1186639|title=AMLO se reúne con Jeremy Corbin en el parlamento inglés|work=Excélsior|date=6 September 2017|access-date=21 May 2018|archive-date=22 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522042003/http://www.excelsior.com.mx/nacional/2017/09/06/1186639|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thetimes.com/article/corbyns-twin-lopez-obrador-for-power-in-mexico-zfl7ppwnm|title='Corbyn's twin' Lopez Obrador poised for power in Mexico|author=Matthew Campbell|date=13 May 2018|website=www.thetimes.co.uk|access-date=21 May 2018|archive-date=22 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522042543/https://www.thetimes.co.uk/article/corbyns-twin-lopez-obrador-for-power-in-mexico-zfl7ppwnm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/07/who-is-amlo-mexico-andres-manuel-lopez-obrador-election|title='Amlo': the veteran leftwinger who could be Mexico's next president|first1=David|last1=Agren|first2=Tom|last2=Phillips|date=7 May 2018|website=[[The Guardian]]|access-date=21 May 2018|archive-date=21 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521172040/https://www.theguardian.com/world/2018/may/07/who-is-amlo-mexico-andres-manuel-lopez-obrador-election|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/jun/25/jeremy-corbyn-wife-laura-alvarez-mexico-uk-relations|title=Corbyn surge raises hopes that Mexico might soon have a friend in No 10|first=Duncan|last=Tucker|date=25 June 2017|website=[[The Guardian]]|access-date=21 May 2018|archive-date=25 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625092530/https://www.theguardian.com/world/2017/jun/25/jeremy-corbyn-wife-laura-alvarez-mexico-uk-relations|url-status=live}}</ref> ارجنٽينا ۾ 2019ع جي صدارتي چونڊ کان پوءِ لوپيز اوبراڊور صدر [[البرٽو فرنانديز]] سان گڏ هڪ ''ترقي پسند اتحاد'' قائم ڪيو، جنهن کي ''[[ايل پائيس]]'' لاطيني آمريڪا ۾ نئين ترقي پسند محور طور بيان ڪيو.<ref name=FernandezAMLO>{{cite news |last1=Manetto |first1=Francesco |title=México y Argentina sellan un nuevo eje progresista en América Latina |trans-title=Mexico and Argentina seal a new progressive axis in Latin America |url=https://elpais.com/mexico/2021-02-24/mexico-y-argentina-sellan-un-nuevo-eje-progresista-en-america-latina.html |access-date=25 January 2022 |work=[[El País]] |date=23 February 2021 |language=es |archive-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125124039/https://elpais.com/mexico/2021-02-24/mexico-y-argentina-sellan-un-nuevo-eje-progresista-en-america-latina.html |url-status=live}}</ref> [[آندريس مانوئل لوپيز اوبراڊور جي صدارت|پنهنجي صدارت]] دوران لوپيز اوبراڊور ڪيترائي ترقي پسند سماجي سڌارا شروع ڪيا ۽ انهن صنعتن ۾ سرڪاري سيڙپڪاري وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جن کي اڳين حڪومتن خانگي منڊيءَ لاءِ کوليو هو. سندس حامين جو خيال هو ته هن ملڪ جي نيو لبرل اتفاقِ راءِ کي مزدور طبقي جي حالتن جي بهتري ڏانهن موڙيو ۽ ڏهاڪن جي انتهائي اڻبرابري ۽ بدعنواني کان پوءِ ادارن جي نئين سر بحاليءَ کي هٿي ڏني.<ref>{{Cite news|last=Romero|first=Luis Gómez|orig-date=February 8, 2019|title=López Obrador Takes on Corruption and Poverty in Mexico Through Austerity|url=https://psmag.com/economics/combatting-corruption-in-mexico-through-austerity|date=2019-02-08|access-date=2022-02-19|website=Pacific Standard|language=en|archive-date=19 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219223937/https://psmag.com/economics/combatting-corruption-in-mexico-through-austerity|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ سندس حامين لوپيز اوبراڊور جي سڌارن کي ترقي پسند قرار ڏئي ساراهيو، پر مٿس [[غير لبرل جمهوريت|غير لبرل لاڙن]] ۽ [[جمهوري پسپائي]] ۾ واڌ ڪرڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.<ref>{{Cite web |last=García Magos |first=Alejandro |date=May 26, 2023 |title=Democratic backsliding in Mexico: Lessons for opponents of authoritarian populism |url=https://www.wilsoncenter.org/article/democratic-backsliding-mexico-lessons-opponents-authoritarian-populism |work=[[Wilson Center]] |access-date=August 31, 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Berg |first1=Ryan C. |last2=Moraveg |first2=Leonardo |date=May 31, 2024 |title=An Uncertain Future: Democratic Backsliding through Executive Aggrandizement under AMLO |url=https://www.csis.org/analysis/uncertain-future-democratic-backsliding-through-executive-aggrandizement-under-amlo |work=[[Center for Strategic and International Studies]] |access-date=August 31, 2025}}</ref> لوپيز اوبراڊور جي شروعاتي قدمن مان هڪ گهٽ ۾ گهٽ اجرت کي 88.36 ميڪسيڪي پيسن مان وڌائي 102.68 پيسا ڪرڻ هو، جيڪا 16.2 سيڪڙو واڌ هئي ۽ 1996ع کان پوءِ سڀ کان وڏي واڌ سمجهي وئي. ان سڌاري جو عام مزدورن جي اجرتن تي تڪڙو اثر پيو، جيڪي سراسري طور 5.7 سيڪڙو وڌيون.<ref>{{Cite web |author=Invitado Forbes |date=2019-07-16 |title=El aumento al salario mínimo que realizó AMLO desmiente varios mitos |url=https://www.forbes.com.mx/el-aumento-al-salario-minimo-que-realizo-amlo-desmiente-varios-mitos/#:~:text=Tomando%20en%20cuenta%20el%20MIR,se%20duplic%C3%B3%20a%20176.72%20pesos. |access-date=2024-08-28 |website=Forbes México |language=es}}</ref> اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ هن پنهنجي واعدي ڪيل ''جمهوري ڪفايت شعاري'' واري پاليسي لاڳو ڪئي، جنهن جو مقصد سياسي مراعتن ۽ غير ضروري سرڪاري سامان ۽ خدمتن تي خرچ گهٽائڻ هو.<ref>{{Cite journal |last=Casas |first=Jesús Rivero |date=2019 |title=La política de austeridad como instrumento para el bienestar y el crecimiento económico en el gobierno de la "cuarta transformación": lógica y problemas de implementación |url=https://www.redalyc.org/journal/5696/569660565002/html/ |journal=Buen Gobierno |language=es |issue=27 |pages=1–18}}</ref> هن اڳوڻن صدرن جون پينشنون ختم ڪيون ۽ سرڪاري عملدارن جي پگهارن لاءِ اهڙي حد مقرر ڪئي، جنهن موجب ڪو به عملدار صدر کان وڌيڪ ڪمائي نه سگهيو.<ref>{{Cite web |author=Forbes Staff |date=2018-11-05 |title=Ahora sí: ley pone fin a pensiones de expresidentes y recorta salarios |url=https://www.forbes.com.mx/ahora-si-adios-a-las-pensiones-de-expresidentes-y-recorte-a-altos-salarios-de-funcionarios/ |access-date=2024-08-28 |website=Forbes México |language=es}}</ref> لوپيز اوبراڊور پنهنجي پگهار ۾ 60 سيڪڙو گهٽتائي ڪئي ۽ مهانگي صدارتي رهائشگاهه [[لاس پينوس]] ۾ رهڻ کان انڪار ڪيو، جنهن جي سارسنڀال تي اڳين ٻن حڪومتن دوران لڳ ڀڳ 30 ارب ميڪسيڪي پيسا خرچ ٿيا هئا.<ref>{{Cite web |date=2018-12-01 |title=La buena vida de Calderón y Peña en Los Pinos le costó a mexicanos más de 30 mil millones de pesos |url=https://www.sinembargo.mx/30-11-2018/3504880 |access-date=2024-08-27 |website=SinEmbargo MX |language=es |archive-date=2024-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240420104756/https://www.sinembargo.mx/30-11-2018/3504880 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sieff |first=Kevin |date=2018-12-02 |title=Mexico’s president has turned the presidential mansion into a museum |url=https://www.washingtonpost.com/world/2018/12/01/mexicos-president-has-turned-presidential-mansion-into-museum/ |access-date=2024-08-27 |work=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> هن ڪيترائي سرڪاري جهاز ۽ هيليڪاپٽر نيلام ڪيا،<ref>{{Cite web |date=2021-03-05 |title=Esta es la lujosa flota de aeronaves del Gobierno que puso en venta AMLO |url=https://www.infobae.com/america/mexico/2021/03/05/esta-es-la-lujosa-flota-de-aeronaves-del-gobierno-que-puso-en-venta-amlo/ |access-date=2024-08-28 |website=infobae |language=es-ES}}</ref> جن ۾ صدارتي جهاز ''خوسيه ماريا موريلوس اي پاوون'' پڻ شامل هو،<ref>{{Cite web |date=2018-12-03 |title=Comienza el proceso de venta del avión presidencial de México |url=https://www.france24.com/es/20181203-venta-avion-presidencial-mexico-amlo |access-date=2024-08-27 |website=France 24}}</ref> جيڪو لڳ ڀڳ 1.658 ارب ميڪسيڪي پيسن ۾ وڪرو ٿيو.<ref>{{Cite web |last=Arista |first=Lidia |date=2023-04-21 |title=Avión presidencial tiene nuevo dueño; México celebra contrato con Tayikistán |url=https://politica.expansion.mx/presidencia/2023/04/20/amlo-informa-la-venta-del-avion-presidencial |access-date=2024-08-27 |website=ADNPolítico |language=es}}</ref> نيلامي مان حاصل ٿيل رقم [[تلاپا]]، گريرو، ۽ [[تُڪسٽيپيڪ، اوئاخاڪا]] ۾ اسپتالن لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |last=Soto |first=Dulce |date=2023-12-01 |title=El Gobierno de AMLO construye apenas dos hospitales con el dinero del avión presidencial |url=https://politica.expansion.mx/mexico/2023/11/30/amlo-construye-apenas-dos-hospitales-avion-presidencial |access-date=2024-08-27 |website=ADNPolítico |language=es}}</ref>. ايملو جي صدارت جو هڪ ٻيو مقصد ميڪسيڪو جي سرڪاري بيوروڪريسي کي سادو ۽ مختصر بنائڻ هو، جنهن بابت لوپيز اوبراڊور جو چوڻ هو ته اها اشرافيه کي فائدو ڏئي ٿي ۽ عوامي ناڻي جو غلط انتظام ڪري ٿي.<ref name=":3">{{Cite web |title=How Morena Turned Anti-Corruption Politics Into Class Politics |url=https://jacobin.com/2024/06/morena-amlo-anti-corruption-class-politics |access-date=2024-08-28 |website=jacobin.com |language=en-US}}</ref> ايملو جي بجيٽن ۾ اڪثر مختلف سرڪاري ادارن، استغاثي کاتن ۽ سرڪاري صحت جي نظام جي خرچن ۾ ڪٽوتيون شامل هونديون هيون، جن جي نتيجي ۾ ملازمن جي برطرفي، پگهارن ۾ گهٽتائي ۽ خدمتن جي معيار ۾ ڪمزوري آئي.<ref>{{Cite web |last=Moy |first=Valeria |date=2019-05-29 |title=AMLO’s False Sense of Austerity |url=https://www.americasquarterly.org/article/amlos-false-sense-of-austerity/ |access-date=2024-08-28 |website=Americas Quarterly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sheridan |first=Mary Beth |date=2019-07-15 |title=López Obrador’s cost-cutting spree is transforming Mexico — and drawing blowback from bureaucrats |url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/lopez-obradors-cost-cutting-spree-is-transforming-mexico--and-drawing-blowback-from-bureaucrats/2019/07/14/5e187b5e-66c2-11e9-a698-2a8f808c9cfb_story.html |access-date=2024-08-28 |work=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> مرڪزي انتظام کي مضبوط ڪرڻ ۽ گهٽايل افرادي قوت جي کوٽ پوري ڪرڻ لاءِ لوپيز اوبراڊور بنيادي ڍانچي جي ڪيترن ئي منصوبن ۾ فوج جو استعمال ڪيو.<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |date=2021-11-10 |title=Cómo la austeridad y la militarización están desmantelando la administración pública en México |url=https://redaccion.nexos.com.mx/como-la-austeridad-y-la-militarizacion-estan-desmantelando-la-administracion-publica-en-mexico/ |access-date=2024-08-28 |website=redaccion.nexos.com.mx |language=es}}</ref> فيبروري 2024ع ۾ لوپيز اوبراڊور آزاد سرڪاري ادارن کي ختم ڪرڻ جي حمايت ڪئي. سندس چوڻ هو ته اهي ڪابينا جي ڪجهه وزارتن جو ڪم ورجائين ٿا، تنهنڪري خرچ بچائڻ ۽ سرڪاري ڪارڪردگي وڌائڻ لاءِ انهن جون ذميواريون وزارتن حوالي ڪيون وڃن.<ref>{{Cite web |date=2024-07-30 |title=Dictamen del ‘Plan C’: ¿qué órganos autónomos propone eliminar Morena y cómo lo justifica? |url=https://animalpolitico.com/verificacion-de-hechos/te-explico/dictamen-eliminar-organos-autonomos |access-date=2024-08-28 |website=Animal Politico |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Carrasco |first=Carolina |date=2024-08-24 |title=Estos son los 7 órganos autónomos que desaparecen con reforma propuesta por AMLO y las Secretarías que absorberán sus funciones |url=https://www.infobae.com/mexico/2024/08/24/estos-son-los-7-organos-autonomos-que-desaparecen-con-reforma-propuesta-por-amlo-y-las-secretarias-que-absorberan-sus-funciones/ |access-date=2024-08-28 |website=infobae |language=es-ES}}</ref> هن تجويز کي وڏي پيماني تي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو، ۽ مخالف ڌر ان کي خودمختيار ادارن خلاف سياسي انتقام قرار ڏنو.<ref>{{Cite web |title=Avanza en Cámara de Diputados desaparición de órganos autónomos |url=https://aristeguinoticias.com/2308/mexico/avanza-en-camara-de-diputados-desaparicion-de-organos-autonomos/ |access-date=2024-08-28 |website=Aristegui Noticias |language=es}}</ref> ساڳئي مهيني لوپيز اوبراڊور اهڙي آئيني ترميم پيش ڪئي، جنهن موجب گهٽ ۾ گهٽ اجرت جي واڌ هميشه مهانگائي جي شرح کان وڌيڪ رکڻ لازمي هئي.<ref>{{Cite web |date=2024-02-06 |title=AMLO propone reforma al salario mínimo sobre la inflación: ¿En qué consiste? |url=https://www.elfinanciero.com.mx/economia/2024/02/05/amlo-reforma-salario-minimo-aumento-con-base-en-inflacion-mejora-salarial-maestros-y-policias/ |access-date=2024-08-28 |website=El Financiero |language=es}}</ref> [[ڪلائوڊيا شينبائوم]]، کاٻي ڌر جي سياسي جماعت [[مورينا (سياسي جماعت)|مورينا]] جي ميمبر، کي سندس جماعت اندر وڏي پيماني تي لوپيز اوبراڊور جي جانشين ٿيڻ لاءِ سڀ کان اڳرو اميدوار سمجهيو ويندو هو، ۽ آخرڪار کيس حڪمران اتحاد ''[[سيگاموس هاسيندو هسٽوريا]]'' طرفان صدارتي اميدوار نامزد ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |url=https://www.france24.com/en/americas/20240603-sheinbaum-set-to-win-mexico-election-becoming-first-female-president |title=Ruling leftist party candidate Sheinbaum elected Mexico's first female president |date=3 June 2024 |access-date=3 June 2024 |archive-date=3 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603063457/https://www.france24.com/en/americas/20240603-sheinbaum-set-to-win-mexico-election-becoming-first-female-president |url-status=live}}</ref> [[سوچيتل گالويز]] مخالف ڌر جي اتحاد ''[[فويرسا اي ڪورازون پور ميڪسيڪو]]'' جي اڳرو اميدوار طور سامهون آئي.<ref>{{Cite web |date=20 July 2023 |title=As a child, she sold street tamales; a senator now, she's shaking up Mexico's presidential race. |url=https://apnews.com/article/mexico-politics-xochitl-galvez-andres-manuel-lopez-obrador-present-politics-30ed04316ff56de326754d13b8cef1dd |access-date=29 February 2024 |website=AP News |language=en |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229152735/https://apnews.com/article/mexico-politics-xochitl-galvez-andres-manuel-lopez-obrador-present-politics-30ed04316ff56de326754d13b8cef1dd |url-status=live}}</ref> 1 آڪٽوبر 2024ع تي شينبائوم صدر طور قسم کنيو، جنهن سان هوءَ ميڪسيڪو جي صدر جو عهدو سنڀاليندڙ پهرين عورت ۽ يهودي نسل سان واسطو رکندڙ پهرين شخص بڻجي وئي.{{efn|[[ڪارلوس ساليناس ڊي گورتاري]]، جيڪو 1988ع کان 1994ع تائين ميڪسيڪو جو صدر رهيو، نوآبادياتي دور جي [[سفارديم يهودي|سفارديم يهودي]] نسل سان جزوي واسطو رکندو هو.<ref>{{cite web |title=Salinas de Gortari obtuvo nacionalidad española por origen judío sefaradí |url=https://www.enlacejudio.com/2022/10/30/salinas-de-gortari-obtuvo-nacionalidad-espanola-por-origen-judio-sefaradi/ |website=Enlace Judío |access-date=4 June 2024 |language=es-MX |date=30 October 2022 |archive-date=5 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605025836/https://www.enlacejudio.com/2022/10/30/salinas-de-gortari-obtuvo-nacionalidad-espanola-por-origen-judio-sefaradi/ |url-status=live}}</ref>}}<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/latino/claudia-sheinbaum-inauguration-mexico-first-female-president-rcna173325|title=Claudia Sheinbaum sworn in as Mexico's first female president in historic inauguration|first=Nicole|last=Acevedo|publisher=NBC News|date=1 October 2024|access-date=1 October 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/sheinbaum-sworn-mexicos-first-woman-president-2024-10-01/|title=Sheinbaum sworn in as Mexico's first woman president|publisher=Reuters|date=1 October 2024|access-date=1 October 2024}}</ref><ref>{{cite news |last1=Buschschlüter |first1=Vanessa |date=3 June 2024 |title=Mexico elects Claudia Sheinbaum as first female president |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp4475gwny1o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619035325/https://www.bbc.com/news/articles/cp4475gwny1o |archive-date=19 June 2024 |access-date=20 June 2024 |agency=BBC News}}</ref> [[اتحادي ڪانگريس]] جي صدر ۽ ميڪسيڪو جي کاٻي ڌر جي نمايان اڳواڻ [[ايفيخينيا مارٽينيز]] کيس صدارتي پٽو پارايو.<ref>{{Cite web |last=García |first=Diana |title=¿Qué significa la Banda Presidencial? Simbolismo de la toma de protesta de Sheinbaum |url=https://www.azcentral.com/story/mexico/2024/10/01/quien-le-entregara-la-banda-presidencial-a-claudia-sheinbaum/75465038007/ |access-date=1 October 2024 |website=The Arizona Republic |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ledezma |first=Aram |date=1 October 2024 |title=¿Quién es Ifigenia Martinez, pionera de la izquierda y encargada de poner la Banda Presidencial a Claudia Sheinbaum? |url=https://mexico.as.com/actualidad/quien-es-ifigenia-martinez-pionera-de-la-izquierda-y-encargada-de-poner-la-banda-presidencial-a-claudia-sheinbaum-n/ |access-date=1 October 2024 |website=Diario AS |language=es-mx}}</ref> شينبائوم ستن خودمختيار ادارن—وفاقي ڏوررابطي اداري، وفاقي معاشي چٽاڀيٽي ڪميشن، ڄاڻ تائين رسائي ۽ ذاتي انگن اکرن جي تحفظ واري قومي شفافيت اداري، توانائي ضابطي واري ڪميشن، قومي هائڊروڪاربان ڪميشن، [[سماجي ترقيءَ جي پاليسي جي جائزي واري قومي ڪائونسل]]، ۽ تعليم جي جائزي واري قومي اداري—کي انتظامي حڪومت جي ماتحت گڏ ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web |last=Marsan |first=Eduardo |date=24 December 2024 |title=Desaparición de los organismos autónomos; comenzó con AMLO y culminó con Sheinbaum |url=https://www.infobae.com/mexico/2024/12/24/desaparicion-de-los-organismos-autonomos-comenzo-con-amlo-y-culmino-con-sheinbaum/ |access-date=8 January 2025 |website=infobae |language=es}}</ref> نقادن جو چوڻ هو ته هن قدم سان شفافيت، ضابطه ساز ادارن جي آزادي ۽ انتظامي اختيارن تي موجود حدون ڪمزور ٿي ويون.<ref>{{Cite web |title=Statement Regarding the Elimination of Independent Agencies in Mexico |url=https://www.nycbar.org/reports/statement-regarding-the-elimination-of-independent-agencies-in-mexico/ |access-date=5 October 2025 |website=New York City Bar Association |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Oré |first=Diego |date=21 November 2024 |title=Mexico's lower house votes to abolish autonomous bodies |url=https://www.reuters.com/world/americas/mexicos-lower-house-votes-abolish-autonomous-bodies-2024-11-21/ |access-date=5 October 2025 |work=Reuters |language=en}}</ref> 5 فيبروري 2025ع تي شينبائوم ڪانگريس آڏو هڪ آئيني سڌارو پيش ڪيو، جنهن تحت فوري ٻيهر چونڊجڻ تي پابندي ۽ موجوده عهديدارن جي ويجهن مائٽن کي ساڳئي سرڪاري عهدي لاءِ چونڊ وڙهڻ کان روڪڻ جي تجويز ڏني وئي.<ref>{{Cite web |last=Escobar |first=Dalila |date=5 February 2025 |title=Sheinbaum anunció dos reformas constitucionales: no reelección y contra el nepotismo |url=https://www.proceso.com.mx/nacional/2025/2/5/sheinbaum-anuncio-dos-reformas-constitucionales-no-reeleccion-contra-el-nepotismo-345033.html |access-date=22 June 2025 |website=Proceso |language=es}}</ref> سينيٽ هن سڌاري جي لاڳو ٿيڻ کي 2030ع تائين ملتوي ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite web |last=Rojas |first=Arturo |date=26 February 2025 |title=Sheinbaum respalda aplicación en 2030 de la reforma contra el nepotismo |url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/sheinbaum-respalda-aplicacion-2030-reforma-nepotismo-20250226-748040.html |access-date=22 June 2025 |website=El Economista |language=es}}</ref> اهو قانوني فرمان 1 اپريل تي سرڪاري طور ڇاپيو ويو.<ref>{{Cite web |author=La Redacción |date=1 April 2025 |title=Publican en DOF decretos sobre soberanía, nepotismo electoral y no relección |url=https://www.jornada.com.mx/noticia/2025/04/01/politica/publica-dof-decretos-sobre-soberania-nacional-nepotismo-electoral-y-no-releccion |access-date=22 June 2025 |website=La Jornada |language=es}}</ref> === اتر آمريڪا === ==== ڪينيڊا ==== {{main|جسٽن ٽروڊو جي وزارت}} [[File:Justin Trudeau (52463741473).jpg|thumb|left|150px|[[جسٽن ٽروڊو]]، ڪينيڊا جو 23هون [[ڪينيڊا جو وزيراعظم|وزيراعظم]]، 2022ع ۾ [[اوٽاوا]] ۾ ٿيل هڪ احتجاج دوران]] جيتوڻيڪ [[ڪينيڊا]] جي [[ڪينيڊا جي لبرل پارٽي|لبرل پارٽي]]، وڌيڪ کاٻي ڌر واري [[نيو ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] وانگر [[پروگريسو الائنس]] جي ميمبر نه هئي،<ref>{{cite web |title=Parties & Organisations of the Progressive Alliance |url=https://progressive-alliance.info/parties-and-organisations |website=[[Progressive Alliance]] |access-date=January 10, 2026}}</ref> پر 21هين صديءَ ۾ [[جسٽن ٽروڊو]] جي وزارت دوران ان ۾ ترقي پسند لاڙو نمايان ٿيو. ٽروڊو پاڻ کي [[سماجي لبرلزم|ترقي پسند لبرل]] سڏيندو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.cgai.ca/prime_minister_justin_trudeau_a_foreign_policy_assessment_2015_2019#:~:text=Justin%20Trudeau%20is%20an%20internationalist%20and%20progressive,a%20seat%20on%20the%20UN%20Security%20Council**|title=Prime Minister Justin Trudeau: A Foreign Policy Assessment 2015-2019 |work=[[Canadian Global Affairs Institute]] |first=Colin |last=Robertson |date=January 2020 |access-date=January 10, 2026}}</ref> ٽروڊو حڪومت جي معاشي پاليسي شروعات ۾ وڌيڪ ٽيڪسون گڏ ڪرڻ تي ٻڌل هئي ته جيئن وڌايل سرڪاري خرچن کي پورو ڪري سگهجي. جيتوڻيڪ حڪومت متوازن بجيٽ پيش نه ڪري سگهي، پر 2020ع تائين هر سال ڪينيڊا جي [[قومي قرض بمقابله مجموعي گهريلو پيداوار]] جي شرح گهٽائيندي رهي، جنهن کان پوءِ [[ڪينيڊا ۾ ڪووڊ-19 وبا]] سبب اها پاليسي متاثر ٿي وئي.<ref>{{Cite web |last=Bonokoski |first=Mark |date=September 17, 2020 |title=BONOKOSKI: Liberals' favourite debt-to-GDP tool now totally useless |url=https://torontosun.com/opinion/columnists/bonokoski-liberals-favourite-debt-to-gdp-tool-now-totally-useless |access-date=November 17, 2020 |website=torontosun |language=en-CA |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130233107/https://torontosun.com/opinion/columnists/bonokoski-liberals-favourite-debt-to-gdp-tool-now-totally-useless |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Leuprecht |first=Christian |date=December 1, 2020 |title=Liberal government is placing a daring fiscal bet with its massive deficit spending plan |work=[[CBC News]] |url=https://www.cbc.ca/news/opinion/opinion-deficit-debt-spending-pandemic-canada-1.5813479 |access-date=May 31, 2021 |archive-date=April 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414062506/https://www.cbc.ca/news/opinion/opinion-deficit-debt-spending-pandemic-canada-1.5813479 |url-status=live }}</ref> ٽروڊو پنهنجي ثقافتي پاليسي کي واضح طور تي [[نسوانيت]] ۽ ترقي پسند قرار ڏنو. سندس حڪومت اسقاط حمل جي حقن جي حمايت ڪئي،<ref>{{Cite news |last=Saul |first=Heather |date=October 20, 2015 |title=Justin Trudeau: The rise of the feminist and pro-choice Canadian Prime Minister who wants to legalise marijuana 'right away' |work=[[The Independent]] |url=https://www.independent.co.uk/news/people/justin-trudeau-the-self-declared-feminist-and-pro-choice-prime-minister-of-canada-who-wants-to-a6700976.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117033911/http://www.independent.co.uk/news/people/justin-trudeau-the-self-declared-feminist-and-pro-choice-prime-minister-of-canada-who-wants-to-a6700976.html |archive-date=November 17, 2015}}</ref> اهڙو قانون متعارف ڪرايو جنهن تحت [[تبديل ڪندڙ علاج]] (Conversion Therapy) کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو،<ref>{{Cite news |last=Keith |first=Morgan |date=January 8, 2022 |title=Following unanimous parliamentary approval in 2021, conversion therapy is now illegal in Canada |publisher=Business Insider |url=https://www.msn.com/en-us/money/other/following-unanimous-parliamentary-approval-in-2021-conversion-therapy-is-now-illegal-in-canada/ar-AASyFoT |access-date=January 18, 2022 |archive-date=January 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118224735/https://www.msn.com/en-us/money/other/following-unanimous-parliamentary-approval-in-2021-conversion-therapy-is-now-illegal-in-canada/ar-AASyFoT |url-status=live }}</ref> طبي امداد سان رضاڪاراڻي موت جو حق قائم ڪيو،<ref>{{cite news |last1=Harris |first1=Kathleen |date=April 14, 2016 |title=Doctor-assisted dying bill restricted to adults facing 'foreseeable' death |url=http://www.cbc.ca/news/politics/canada-physician-assisted-death-law-1.3535193 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170530013742/http://www.cbc.ca/news/politics/canada-physician-assisted-death-law-1.3535193 |archive-date=May 30, 2017 |access-date=November 3, 2019 |work=[[CBC News]]}}</ref> ۽ تفريحي مقصدن لاءِ [[ڪينيڊا ۾ ڀنگ]] کي قانوني حيثيت ڏني.<ref>{{Cite news |last=Tasker |first=John Paul |date=June 20, 2018 |title=Trudeau says pot will be legal as of Oct. 17, 2018 |url=https://www.cbc.ca/news/politics/cannabis-pot-legalization-bill-1.4713839 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621014418/http://www.cbc.ca/news/politics/cannabis-pot-legalization-bill-1.4713839 |archive-date=June 21, 2018 |access-date=October 24, 2018 |work=[[CBC News]]}}</ref> 2021ع ۾ ٽروڊو اعلان ڪيو ته قومي ٻارن جي سارسنڀال واري حڪمت عملي تيار ڪئي ويندي، جنهن جو مقصد پنجن سالن اندر هر ٻار لاءِ روزاني سنڀال جو خرچ ڏهه ڪينيڊين ڊالر تائين گھٽائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Ljunggren |first=David |date=April 19, 2021 |title=Canada to put up C$30 billion for long-awaited national childcare program |url=https://www.reuters.com/world/americas/canada-put-up-c30-bln-long-awaited-national-childcare-program-2021-04-19/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414065147/https://www.reuters.com/world/americas/canada-put-up-c30-bln-long-awaited-national-childcare-program-2021-04-19/ |archive-date=April 14, 2023 |access-date=August 17, 2021 |website=[[Reuters]]}}</ref> ٽروڊو حڪومت [[سائي سياست]] جي حمايت ڪندي 2030ع تائين گرين هائوس گيسن جي اخراج ۾ 30 سيڪڙو گهٽتائي ۽ 2050ع تائين خالص صفر اخراج حاصل ڪرڻ جا هدف مقرر ڪيا،<ref>{{cite news |last1=Powers |first1=Lucas |date=September 25, 2019 |title=Trudeau's claim that Canada is 'on track' to meet 2030 climate target is misleading |url=https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-climate-change-2030-fact-check-1.5295961 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506181210/https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-climate-change-2030-fact-check-1.5295961 |archive-date=May 6, 2023 |access-date=November 17, 2020 |work=[[CBC News]]}}</ref> جيڪي وفاقي [[ڪينيڊا ۾ ڪاربان قيمت بندي]] واري پاليسي ذريعي حاصل ڪرڻا هئا.<ref>{{Cite news |date=July 17, 2019 |title=Innovation Energy: Canada leads the way in carbon capture as more governments put a price on CO₂ |url=https://business.financialpost.com/technology/innovation-energy-canada-leads-the-way-in-carbon-capture-as-more-governments-put-a-price-on-co2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127022604/https://business.financialpost.com/technology/innovation-energy-canada-leads-the-way-in-carbon-capture-as-more-governments-put-a-price-on-co2 |archive-date=January 27, 2023 |access-date=November 17, 2020 |publisher=Financial Post, a division of Postmedia Network Inc}}</ref> ان کان سواءِ، سامونڊي ماحول جي تحفظ بابت قانون منظور ڪيو ويو،<ref>{{Cite web |last=Lake |first=Holly |date=November 9, 2018 |title=Environment and economy face off in battle over marine-protection bill |url=https://ipolitics.ca/2018/11/09/environment-and-economy-face-off-in-battle-over-marine-protection-bill/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601171527/https://ipolitics.ca/2018/11/09/environment-and-economy-face-off-in-battle-over-marine-protection-bill/ |archive-date=June 1, 2019 |access-date=May 31, 2019 |publisher=[[iPolitics]]}}</ref> ڇهن عام [[هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ پلاسٽڪ]] جي شين تي پابندي لڳائي وئي،<ref>{{cite web |last1=Rodriguez |first1=Jeremiah |date=June 25, 2019 |title='Pile of hypocrisy': Trudeau called out for single-use plastic forks in photo |url=https://www.ctvnews.ca/canada/article/pile-of-hypocrisy-trudeau-called-out-for-single-use-plastic-forks-in-photo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418140602/https://www.ctvnews.ca/canada/pile-of-hypocrisy-trudeau-called-out-for-single-use-plastic-forks-in-photo-1.4481728 |archive-date=April 18, 2023 |access-date=July 3, 2020 |website=[[CTVNews]] |language=en}}</ref> ۽ ماحولياتي اثرن جي جائزي واري نظام کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Josh K. |first=Elliott |date=June 21, 2019 |title=Why critics fear Bill C-69 will be a 'pipeline killer' |url=https://globalnews.ca/news/5416659/what-is-bill-c69-pipelines/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418101247/https://globalnews.ca/news/5416659/what-is-bill-c69-pipelines/ |archive-date=April 18, 2023 |access-date=November 17, 2020 |work=Global News}}</ref> بهرحال، مجموعي طور ماحولياتي پاليسين جي حمايت باوجود، ٽروڊو ڪينيڊا جي تيل ۽ گيس کي عالمي مارڪيٽن تائين پهچائڻ لاءِ پائيپ لائين منصوبن جي به حمايت ڪئي، جنهن تي ماحولياتي ڪارڪنن سخت تنقيد ڪئي.<ref>{{cite news |last1=McKibben |first1=Bill |date=April 17, 2017 |title=Stop swooning over Justin Trudeau. The man is a disaster for the planet – Bill McKibben |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/apr/17/stop-swooning-justin-trudeau-man-disaster-planet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418101247/https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/apr/17/stop-swooning-justin-trudeau-man-disaster-planet |archive-date=April 18, 2023 |access-date=January 31, 2019 |newspaper=[[The Guardian]]}}</ref> ==== آمريڪا ==== {{main|آمريڪا ۾ ترقي پسندي|آڪيپاءِ وال اسٽريٽ|سينڊرزم}} [[File:Nomination of Richard Cordray.jpg|thumb|left|200px|صدر [[بارڪ اوباما]] (وچ ۾) [[ريچرڊ ڪارڊري]] (ساڄي) کي [[صارف مالي تحفظ بيورو]] (CFPB) جو پهريون ڊائريڪٽر نامزد ڪندي. [[ايلزبيٿ وارن]] (کاٻي) CFPB جو تصور پيش ڪيو، ان جي پهرين عبوري ڊائريڪٽر ۽ خاص صلاحڪار پڻ رهي.]] [[File:Alexandria Ocasio-Cortez & Bernie Sanders (54401274152).jpg|thumb|left|200px|سينيٽر [[برني سينڊرز]] ۽ [[اليگزينڊريا اوڪاسيو-ڪورٽيز]]، آمريڪا ۾ [[جمهوري سوشلزم|جمهوري]] [[ترقي پسند سوشلزم|ترقي پسند سوشلسٽ]]]] [[آمريڪا]] ۾، [[ترقي پسند دور]] ۽ جديد ترقي پسند تحريڪ ٻنهي جو بنيادي خيال اهو آهي ته آزاد منڊيون معاشي اڻبرابري پيدا ڪن ٿيون، جنهن کي حڪومت جي مداخلت ذريعي درست ڪري سگهجي ٿو ۽ مزدور طبقي جي تحفظ کي يقيني بڻائي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.theamericanconservative.com/articles/the-dark-heart-of-progressivism/|title='The Dark Heart of Progressivism' by Matthew Harwood (Interview with Princeton economics professor)|last=Thomas C.|first=Leonard|date=29 September 2016|website=The American Conservative|language=en-US|access-date=2019-06-18}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ترقي پسند اڃا به اهڙين [[عوامي پاليسي]]ن جي حمايت ڪن ٿا، جيڪي سندن نظر ۾ [[معاشي اڻبرابري]] جي نقصانڪار اثرن کي گهٽائين ٿيون. اهي [[ادارتي نسل پرستي]] جهڙي منظم امتيازي سلوڪ جي خاتمي، [[سماجي تحفظ جي نظام]]، [[مزدورن جي حقن]]، ۽ جمهوريت تي وڏين [[ڪارپوريشن]]ن جي اثر رسوخ جي مخالفت لاءِ سرگرم آهن. ترقي پسندن جو گڏيل مقصد موجوده ادارن يا طريقن جي منفي اثرن کي اجاگر ڪرڻ ۽ [[سماجي ترقي]] لاءِ اهڙين مثبت تبديليين جي حمايت ڪرڻ آهي، جيڪي جمهوريت جي واڌ، [[معاشي برابري]]، [[سماجي برابري]] ۽ عوامي ڀلائي ۾ اضافو آڻين. ڪيترن ئي [[سماجي جمهوريت]] جي حامين پاڻ کي به ترقي پسند تحريڪ جو حصو قرار ڏنو آهي.<ref>Henning Meyer, Jonathan Rutherford. ''The Future of European Social Democracy: Building the Good Society''. Palgrave Macmillan, 2012. p. 108. {{ISBN?}}</ref> جديد ترقي پسند حڪمراني جي اهم مثالن مان هڪ [[صارف مالي تحفظ بيورو]] (CFPB) آهي، جنهن جي تجويز 2007ع ۾ [[ايلزبيٿ وارن]] پيش ڪئي هئي، جيڪا پاڻ کي [[ترقي پسند سرمائيداري]] جي حامي سڏيندي هئي ۽ هن اداري جي قيام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |last=Foer |first=Franklin |title=Elizabeth Warren’s Theory of Capitalism |website=[[The Atlantic]] |date=August 28, 2018 |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2018/08/elizabeth-warrens-theory-of-capitalism/568573 |access-date=January 13, 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Elizabeth Warren, a crusader for fairness, will shape the new Bureau of Consumer Financial Protection |website=Harvard Law School |date=2010-12-07 |url=https://hls.harvard.edu/today/elizabeth-warren-a-crusader-for-fairness-will-shape-the-new-bureau-of-consumer-financial-protection-video/ |access-date=2025-02-26}}</ref><ref>{{cite web |last=Puzzanghera |first=Jim |title='Are you ready to say no to Elon Musk?' Elizabeth Warren created the CFPB. Now she's trying to save it from Trump. |website=BostonGlobe.com |date=2025-02-10 |url=https://www.bostonglobe.com/2025/02/10/nation/cfpb-elizabeth-warren-trump-elon-musk/ |access-date=2025-02-26}}</ref> [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ آيل [[عظيم معاشي بحران]] جي ردعمل طور، 2010ع ۾ منظور ڪيل ''[[ڊاڊ-فرينڪ وال اسٽريٽ سڌارا ۽ صارف تحفظ قانون]]'' تحت [[صارف مالي تحفظ بيورو]] کي [[وفاقي ريزرو]] جي اندر هڪ آزاد اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last=Eaglesham |first=Jean |date=February 9, 2011 |title=Warning Shot On Financial Protection |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703507804576130370862263258?mod=googlenews_wsj |access-date=February 10, 2011 |work=[[The Wall Street Journal]]}}{{subscription required}}</ref><ref>{{Cite web |title=Consumer Financial Protection Bureau |url=https://www.federalregister.gov/agencies/consumer-financial-protection-bureau |access-date=2023-02-28 |website=Federal Register}}</ref> [[File:Congressional Progressive Caucus Logo.svg|thumb|right|150px|آمريڪي [[ڪانگريشنل پروگريسو ڪاڪس]] جو نشان]] [[برني سينڊرز]] جي 2016ع واري صدارتي مهم [[2008ع جي مالي بحران]] ۽ [[آڪيپاءِ وال اسٽريٽ]] تحريڪ کانپوءِ پيدا ٿيندڙ کاٻي ڌر جي عوامي ۽ ترقي پسند رجحان جي لهر تي ٻڌل هئي. سينڊرز ۽ سندس مهم يورپ جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] نظامن جي واکاڻ ڪئي ۽ [[مزدور يونين جمهوريت]]، [[ڪارڪنن جي گڏيل ملڪيت وارا ادارا]] ۽ سرڪاري ادارن ۾ [[ڪارڪنن جي انتظام]] ذريعي [[ڪم جي جڳهه واري جمهوريت]] جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |last=Sanders |first=Bernie |date=May 26, 2013 |title=What Can We Learn From Denmark? |url=https://www.huffpost.com/entry/what-can-we-learn-from-de_b_3339736 |access-date=August 19, 2013 |website=[[HuffPost]]}}</ref><ref>{{cite web |last1=Topaz |first1=Jonathan |last2=Schreckinger |first2=Ben |date=July 6, 2015 |title=The socialist surge |url=https://www.politico.com/story/2015/07/bernie-sanders-socialist-surge-119785 |access-date=August 18, 2015 |website=[[Politico]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Stein |first=Jeff |date=May 28, 2019 |title=Bernie Sanders backs 2 policies to dramatically shift corporate power to U.S. workers |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/us-policy/2019/05/28/bernie-sanders-backs-policies-dramatically-shift-corporate-power-us-workers/ |access-date=March 9, 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sanders |first=Bernie |title=Our Revolution: A Future to Believe In |url=https://archive.org/details/ourrevolutionfut0000sand |date=November 15, 2016 |publisher=Thomas Dunne Books |isbn=978-1-250-13292-5 |location=New York}}</ref> اهو رجحان سندس 2020ع واري صدارتي مهم ۽ [[اليگزينڊريا اوڪاسيو-ڪورٽيز]] سان گڏ ''Fighting Oligarchy'' مهم تائين جاري رهيو، جنهن ۾ [[نئين لبرلزم|نيو لبرل]] سرمائيداري تي سخت تنقيد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |last=Al-Sheikh |first=Yaseen |date=February 23, 2023 |title=Eight Lessons From Bernie Sanders's New Book |url=https://jacobin.com/2023/02/bernie-sanders-book-capitalism-workers-medicare-for-all |work=[[Jacobin (magazine)|Jacobin]] |access-date=February 28, 2023}}</ref><ref>{{cite book |last=Sanders |first=Bernie |date=2023 |title=It's OK to Be Angry About Capitalism |url=https://archive.org/details/itsoktobeangryab0000bern |publisher=[[Crown Publishing Group]] |isbn=978-0593238714}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reiff |first=Jamie |date=2025-02-23 |title=Overflow Omaha Crowd Launches U.S. Sen. Bernie Sanders' 'Fighting Oligarchy' Tour |url=https://sourcenm.com/2025/02/23/overflow-omaha-crowd-launches-u-s-sen-bernie-sanders-fighting-oligarchy-tour/ |access-date=2025-04-12}}</ref>. سينڊرز ۽ [[ڪانگريشنل پروگريسو ڪاڪس]] جهڙن اتحادن عالمي [[اڪيلو ادائگي وارو صحت نظام]]، مناسب [[جيئڻ لائق اجورو]]، فوجي خرچن ۾ گهٽتائي، ڪارپوريشنن تي وڌيڪ ضابطن، وڏي پيماني واري [[آمريڪا ۾ قيد]] جي خاتمي ۽ [[آبهوا جي تبديلي]] کي روڪڻ لاءِ مضبوط قدمن جي حمايت ڪئي آهي.<ref name="cpcpromise">{{cite web |title=The Progressive Promise |url=https://cpc-grijalva.house.gov/the-progressive-promise/ |access-date=December 18, 2020 |publisher=Congressional Progressive Caucus |archive-date=September 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921200852/https://cpc-grijalva.house.gov/the-progressive-promise/ |url-status=dead}}</ref> ڪجهه سوشلسٽن ۽ وڏين سوشلسٽ تنظيمن سينڊرز کي [[جمهوري سوشلسٽ]]، [[بازاري سوشلسٽ]] يا [[اصلاح پسند سوشلسٽ]] قرار ڏنو آهي،<ref name=":10">{{Cite web |last=Gruenberg |first=Mark |date=May 30, 2019 |title=Bernie Sanders: Workers should control the means of production |url=https://www.peoplesworld.org/article/bernie-sanders-workers-should-control-the-means-of-production/}}</ref><ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.dsausa.org/about-us/history/ |website=Democratic Socialists of America}}</ref> جڏهن ته ٻين کيس هڪ [[اصلاح پسند سماجي جمهوريت پسند]] سڏيو آهي.<ref>{{cite news |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/10/13/real-socialists-think-bernie-s-a-sellout.html |title=Real socialists think Bernie is a sellout |last=Murphy |first=Patricia |date=October 10, 2015 |website=[[The Daily Beast]]}}</ref> 2020ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري آمريڪا ۾ ترقي پسند سياست وڌيڪ [[کاٻي ڌر جي عواميت]] واري معاشي پاليسين ڏانهن وڌندي رهي. ان جو مثال [[زوهران ممداني]] جون مهمون آهن، جيڪو 2025ع ۾ [[نيويارڪ شهر]] جو 111هون ميئر چونڊيو ويو،<ref>{{Cite web |last=Basu |first=Zachary |date=June 21, 2025 |title=Zohran Mamdani taps progressive playbook for electrifying Gen Z |url=https://www.axios.com/2025/06/21/zohran-mamdani-gen-z-playbook-new-york-mayor}}</ref> ۽ [[مشيگن]] مان سينيٽ جو اميدوار [[عبدالسيد]].<ref>{{cite news |last1=Solis |first1=Ben |title=Critics condemn, students show up for Abdul El-Sayed and Hasan Piker |url=https://michiganadvance.com/2026/04/07/critics-condemn-students-show-up-for-abdul-el-sayed-and-hasan-piker/}}</ref> اميدوار ۽ پوءِ ميئر جي حيثيت سان ممداني نيويارڪ شهر ۾ 2030ع تائين مقامي گهٽ ۾ گهٽ اجورو 30 آمريڪي ڊالر ڪرڻ، وڏين ڪارپوريشنن ۽ وڌيڪ آمدني وارن تي وڌيڪ ٽيڪس لڳائي [[CUNY]] ۽ [[SUNY]] ۾ مفت تعليم، [[عالمي ٻارن جي سار سنڀال]]، شهر جي ملڪيت وارا گروسري اسٽور ۽ [[مفت عوامي آمدرفت]] فراهم ڪرڻ، ٻاهرين ضلعن جي گهر مالڪن لاءِ ٽيڪس گهٽائڻ ۽ نيويارڪ جي ملڪيت ٽيڪس واري نظام ۾ سڌارا آڻڻ جون تجويزون پيش ڪيون.<ref>{{Cite web |last1=Kim |first1=Elizabeth |last2=Campbell |first2=Jon |date=October 22, 2024 |title=State Assemblymember Zohran Mamdani joins Adams' challengers for NYC mayor |url=https://gothamist.com/news/zohran-mamdani-running-mayor-eric-adams}}</ref> 2026ع ۾ نيويارڪ جي [[آمريڪي ايوانِ نمائندگان]] جي چونڊن ۾ ترقي پسند ۽ سوشلسٽ اميدوارن وڏي ميڊيا توجهه حاصل ڪئي. انهن 10هين ۽ 13هين ضلعن ۾ وڌيڪ اعتدال پسند ڊيموڪريٽ اميدوارن کي شڪست ڏني ۽ 7هين ضلعي جي کليل سيٽ به کٽي ورتي، جنهن کي ميئر ممداني ۽ [[ڊيموڪريٽڪ سوشلسٽس آف آمريڪا]] لاءِ هڪ "مڪمل ڪاميابي" قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=Clean sweep as 3 candidates endorsed by Mamdani win primaries in New York|url=https://abcnews.com/Politics/clean-sweep-3-candidates-endorsed-mamdani-win-primaries/story?id=134152579}}</ref> == قسم == {{liberalism sidebar}} === ثقافتي ترقي پسندي === {{main|ثقافتي لبرلزم}} ''[[ثقافتي لبرلزم]]'' جو اصطلاح گهڻو ڪري ساڳئي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان کي '''ثقافتي ترقي پسندي''' جو هم معنيٰ به سمجهيو ويندو آهي. هي تصور [[اخلاقي ترقي]] مان نڪتل آهي ۽ لبرلزم کي ثقافت جي ترقيءَ جو بنيادي محرڪ قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|editor=Nancy L. Cohen |title=Delirium: The Politics of Sex in America |url=https://books.google.com/books?id=J90REAAAQBAJ&dq=%22Cultural+liberal%22+Cultural+progressive&pg=PT145 |date=2012 |publisher=Catapult |isbn=9781619020962 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://archive.nytimes.com/campaignstops.blogs.nytimes.com/2012/04/07/cultural-liberalism-is-not-enough |title=Cultural Liberalism Is Not Enough |author=[[Eric Alterman]] |work=[[New York Times]] |date=7 April 2012 }}</ref> ثقافتي ترقي پسند معاشي لحاظ کان [[مرڪزيت|مرڪزي]]، [[مالي قدامت پسندي|قدامت پسند]] يا [[معاشي ترقي پسندي|ترقي پسند]] ٿي سگهن ٿا. مثال طور، [[آمريڪا ۾ آزادي پسنديت|آمريڪي لبرٽيرين]]، جيڪي [[نيوڪلاسيڪي لبرلزم]] جو هڪ نمايان ڌڙو آهن، اڪثر مالي قدامت پسندي ۽ ثقافتي ترقي پسندي ٻنهي سان منسوب ڪيا ويندا آهن. [[چيڪ پائريٽ پارٽي]] کي پڻ ثقافتي طور ترقي پسند پارٽي قرار ڏنو ويو آهي،<ref name="politicalcritique.org 8 January 2018"/> جڏهن ته اها پاڻ کي "معاشي طور [[مخلوط معيشت|مرڪزي]] ۽ سماجي طور لبرل" سڏيندي آهي.<ref>[https://ct24.ceskatelevize.cz/domaci/2710052-pirati-se-schazeji-v-tabore-sest-se-jich-se-utka-o-vedeni-kandidatky-do-evropskeho "Piráti chtějí vést liberální politický střed a v květnu získat 20 procent, zaznělo na fóru v Táboře"] (in Czech). [[ČT24]]. 19 January 2019.</ref> معاشيات جي ماهر [[ايميلي چيملي-رائيٽ]] لکيو آهي ته ثقافتي لبرلزم، "لبرلزم جي چئن بنيادي ڪنڊن" مان هڪ آهي (ٻيا ٽي [[معاشي لبرلزم]]، [[علمياتي گهڻ رخوئي]] ۽ [[لبرل جمهوريت]] آهن). سندس خيال موجب ثقافتي لبرلزم ماڻهن کي مختلف طرزِ زندگي آزمائڻ جي همٿ ڏئي ٿو، گهڻ رخي سماج ۾ پرامن گڏيل وجود جي امڪان کي ظاهر ڪري ٿو، ۽ اقليتي برادرين کي سماجي نظام جا مڪمل شريڪ بڻائڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. چيملِي-رائيٽ، [[جونٿن رائوچ]] جي هن راءِ ڏانهن اشارو ڪندي لکي ٿي ته آمريڪا ۾ [[آمريڪا ۾ هم جنس شادي|هم جنس شادي]] جي قانوني حيثيت اظهار جي آزادي کان سواءِ ممڪن نه هجي ها، ڇو ته انهيءَ آزادي ثقافتي ترقي کي هٿي ڏني، ۽ اها ثقافتي ترقي وري سياسي طور وڌيڪ لبرل نتيجن جو سبب بڻي.<ref>{{Cite web |author=Emily Chamlee-Wright |title=The Four Corners of Liberalism: Mapping Out a Common Ground |url=https://profectusmag.com/the-four-corners-of-liberalism-mapping-out-a-common-ground |date=January 31, 2022 |access-date=February 7, 2026 |website=The Archbridge Institute |language=en}}</ref> [[شهري آزادي پسنديت]] کي ثقافتي لبرلزم يا ثقافتي ترقي پسندي جو وڌيڪ [[بنياد پرست سياست|بنياد پرست]] روپ سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |last1=Boaz |first1=David |title=Libertarianism - Definition, Philosophy, Examples, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/libertarianism-politics |date=December 2, 2025 |access-date=January 16, 2026 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=en}}</ref> === معاشي ترقي پسندي === {{social democracy sidebar}} {{main|معاشي ترقي پسندي}} ''معاشي ترقي پسندي'' (''Economic Progressivism'')، جنهن کي ''نئين ترقي پسند معاشيات'' پڻ چيو ويندو آهي،<ref name=vox20241004>{{cite news |url=https://www.vox.com/2024-elections/377170/kamala-harris-economic-policy-new-progressive-economics |title=The rise — and fall? — of the New Progressive Economics |last=Prokop|first=Andrew |work=[[Vox Media|Vox]] |date=4 October 2024 }}</ref> اهو اصطلاح ثقافتي ميدان واري ترقي پسندي کان فرق ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. معاشي ترقي پسند مختلف معاشي روايتن مان خيال حاصل ڪري سگهن ٿا، جن ۾ [[جمهوري سرمائيداري]]، [[جمهوري سوشلزم]]، [[سماجي جمهوريت]] ۽ [[سماجي لبرلزم]] شامل آهن. مجموعي طور انهن جا نظريا [[سماجي انصاف]] ۽ [[عوامي ڀلائي]] جي اصولن تي ٻڌل هوندا آهن، ۽ انهن جو مقصد [[سرڪاري ضابطه بندي]]، [[سماجي تحفظ]] ۽ [[عوامي ڀلائي جون خدمتون]] برقرار رکڻ ذريعي انساني زندگي کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي.<ref>[https://www.americanprogress.org/issues/democracy/reports/2011/03/14/9311/the-origins-and-evolution-of-progressive-economics/ "The Origins and Evolution of Progressive Economics"].</ref> ڪجهه معاشي ترقي پسند ثقافتي معاملن تي [[مرڪز-ساڄي سياست|مرڪز-ساڄي]] خيال پڻ رکن ٿا. اهڙيون تحريڪون [[اشتراڪي برادريت]] تي ٻڌل قدامت پسند تحريڪن، جهڙوڪ [[مسيحي جمهوريت]] ۽ [[ون نيشن قدامت پسندي]] سان لاڳاپيل آهن.<ref name="catholicnewsagency"/><ref name="auto"/> === ٽيڪنو ترقي پسندي === {{main|ٽيڪنو-ترقي پسندي}} ''ٽيڪنو ترقي پسندي'' (''Techno-progressivism'') جو ابتدائي ذڪر 1999ع ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ ان کي "سياسي، ثقافتي، حياتياتي ۽ نفسياتي حدبندين کي ختم ڪري ذاتي تڪميل ۽ خود احساس تائين پهچڻ" سان وابسته ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=Sikora |first1=Tomasz |title=The Cultural Dimension of Waste: a Critique of the Ethos of Technology. Economic and Environmental Studies |date=2003 |pages=103–112 |url=https://czasopisma.uni.opole.pl/index.php/ees/article/download/2816/2272}}</ref> ٽيڪنو ترقي پسندي موجب، ترقي جا سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي پهلو سماج جي اخلاقي ۽ سماجي ترقي سان ڳنڍيل آهن. تنهن ڪري، هن نظرئي موجب سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ ٿيل واڌ کي تڏهن ئي حقيقي ترقي سمجهيو ويندو، جڏهن انهن مان پيدا ٿيندڙ فائدا، خطرا ۽ خرچ منصفاڻي نموني ورهايا وڃن. ٽيڪنو ترقي پسندي جا ڪيترائي حامي ۽ نقاد اهو مڃين ٿا ته جمهوريت جي واڌ، انصاف ۾ اضافو، تشدد ۾ گهٽتائي ۽ حقن تي ٻڌل وسيع ثقافت يقيناً اهم مقصد آهن، پر اهي اڪيلا جديد ٽيڪنالاجي سماجن جي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهن. انهن مقصدن جي مڪمل حاصلات لاءِ ضروري آهي ته سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي ترقي پڻ انهن اصولن جي حمايت ڪري ۽ عملي صورت اختيار ڪري.<ref name="Carrico 2004">{{cite web |first=Dale |last=Carrico |title=The Trouble with "Transhumanism": Part Two |date=2004 |url=http://ieet.org/index.php/IEET/more/carrico20041222/ |access-date=2007-01-28 |archive-date=2016-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908070459/http://ieet.org/index.php/IEET/more/carrico20041222 |url-status=dead }}</ref><ref name="Carrico 2005">{{cite web |first=Dale |last=Carrico |title=Technoprogressivism Beyond Technophilia and Technophobia |date=2005 |url=http://ieet.org/index.php/IEET/more/carrico20060812/ |access-date=2007-01-28 |archive-date=2016-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908070510/http://ieet.org/index.php/IEET/more/carrico20060812 |url-status=dead }}</ref> == ترقي پسند پارٽيون يا ترقي پسند ڌڙا رکندڙ پارٽيون == <!--مرڪز-کاٻي يا کاٻي ڌر جي سڀني روايتي پارٽين کي شامل ڪرڻ بدران، انهن سياسي پارٽين تي ڌيان ڏيڻ مناسب آهي، جيڪي نمايان سماجي ترقي پسند رجحان رکن ٿيون، جهڙوڪ [[چيڪ پائريٽ پارٽي]]، [[ماس ميڊرڊ]] ۽ [[سيريزا]].--> === هاڻوڪيون پارٽيون === {{div col|colwidth=33em}} * {{flag|Islamic Republic of Afghanistan}}: [[افغانستان يڪجهتي پارٽي]] * {{flag|Argentina}}: [[وطن لاءِ اتحاد]] (ڌڙا)<ref>{{cite news |url=https://www.clarin.com/politica/llamativa-definicion-politica-alberto-fernandez-rama-liberalismo-progresista-peronista_0_Ym3yLMfHX.html |title=La llamativa definición política de Alberto Fernández: "Soy de la rama del liberalismo progresista peronista" |access-date=6 November 2019 |date=19 July 2019 |newspaper=Clarín |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106143309/https://www.clarin.com/politica/llamativa-definicion-politica-alberto-fernandez-rama-liberalismo-progresista-peronista_0_Ym3yLMfHX.html |archive-date=6 November 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.perfil.com/noticias/politica/juan-grabois-lanza-el-frente-patria-grande-que-liderara-cristina-fernandez.phtml|title=Juan Grabois lanza el Frente Patria Grande que lideraría Cristina Kirchner|work=[[Perfil]]|date=27 October 2018|access-date=27 April 2020|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.perfil.com/noticias/periodismopuro/alberto-fernandez-soy-mas-hijo-de-la-cultura-hippie-que-de-las-veinte-verdades-peronistas.phtml|title=Alberto Fernández: "Soy más hijo de la cultura hippie que de las veinte verdades peronistas"|date=12 April 2020|access-date=12 July 2026|archive-date=12 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412183538/https://www.perfil.com/noticias/periodismopuro/alberto-fernandez-soy-mas-hijo-de-la-cultura-hippie-que-de-las-veinte-verdades-peronistas.phtml|url-status=dead}}</ref> * {{flag|Australia}}: [[آسٽريلوي گرينز]]،<ref name=Interview>{{cite web|url=https://www.jacobinmag.com/2021/09/australia-greens-green-new-deal-gnd-elections|title=Australian Greens Are Building a Movement to End Neoliberalism|website=Jacobin|last1=Lopez|first1=Daniel|last2=Bandt|first2=Adam|author-link2=Adam Bandt|date=3 September 2021|access-date=19 October 2021}}</ref> [[فيوزن پارٽي]]، [[آسٽريلوي ليبر پارٽي]] (ڌڙا) * {{flag|Barbados}}: [[گڏيل ترقي پسند پارٽي]] * {{flag|Brazil}}: [[ورڪرز پارٽي]]،<ref>{{cite book|editor=Liisa L. North, Timothy D. Clark |title=Dominant Elites in Latin America: From Neo-Liberalism to the 'Pink Tide' |url=https://books.google.com/books?id=WNsxDwAAQBAJ&dq=Brazil+%22progressive+Workers%27+Party%22&pg=PA212 |quote= In Brazil, as Simone Bohn makes straightforward (Chap. 3), the progressive Workers' Party (Partido dos Trabalhadores, PT) governments did not threaten the power of the national elite or landlord class; ...|date=2017 |page=212 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=9783319532554 }}</ref> [[برازيلين سوشلسٽ پارٽي]] (ڌڙا)،<ref>{{citation |title=A trajetória do PSB, o Partido que quer lançar Joaquim Barbosa à Presidência |newspaper=BBC News Brasil |url=https://www.bbc.com/portuguese/brasil-43887498 }}</ref> [[جمهوري ليبر پارٽي]]،<ref>{{citation |title=O Que é ser progressist? |newspaper=BBC News Brasil |url=https://www.bbc.com/portuguese/brasil-62491258 }}</ref> [[سوشلزم ۽ آزادي پارٽي]]<ref>{{citation |title=O que pensam os partidos progressistas sobre o "Efeito Lula"|date=17 March 2021 |url=https://www.brasildefato.com.br/2021/03/17/o-que-pensam-os-partidos-progressistas-sobre-o-efeito-lula }}</ref> * {{flag|Canada}}: [[ڪينيڊا جي لبرل پارٽي]]، [[نيو ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[ڪينيڊين فيوچر پارٽي]] * {{flag|Chile}}: [[براڊ فرنٽ]]، [[چلي جي لبرل پارٽي]] * {{flag|Colombia}}: [[هيومين ڪولمبيا]] * {{flag|Croatia}}: [[سماجي جمهوري پارٽي]]<ref>{{cite web|url=https://www.expatincroatia.com/croatia-largest-political-parties/|title=Croatia's Largest Political Parties|website=Expat in Croatia|last=Gladoic|first=Andrea|date=14 June 2018|accessdate=12 October 2018}}</ref> * {{flag|Czech Republic}}: [[چيڪ پائريٽ پارٽي]]<ref name="politicalcritique.org 8 January 2018">Slawek Blitch. [http://politicalcritique.org/cee/czech-republic/2018/finally-a-healthy-dose-of-anti-establishment/ Finally, a healthy dose of anti-establishment]. politicalcritique.org. 8 January 2018.</ref><ref name="balkaninsight.com 21 May 2019">Katerina Safarikova. [https://balkaninsight.com/2019/05/21/czechs-eye-symbolic-pirate-breakthrough-in-europe/ "Czechs Eye 'Symbolic' Pirate Breakthrough in Europe"]. /balkaninsight.com. 21 May 2019.</ref> * {{flag|France}}: [[کاٻي ڌر جي ريڊيڪل پارٽي]]، [[نيو ڊيل]]<ref>{{cite web|url=https://www.nouvelledonne.fr/nos-valeurs/|title=Notre charte fondatrice|website=nouvelledonne.fr|language=fr}}</ref> * {{flag|Germany}}: [[وولٽ جرمني]]، [[الائنس 90/گرينز]]، [[هيومنسٽ پارٽي]] * {{flag|Greece}}: [[سيريزا]]، [[آزاديءَ جو رستو]] * {{flag|Hungary}}: [[جمهوري اتحاد]] * {{flag|Italy}}: [[ممڪن]]، [[گرين يورپ]] * {{flag|Indonesia}}: [[انڊونيشيا جي گرين پارٽي]]<ref>{{cite web|url=https://mojok.co/kotak-suara/mengenal-partai-hijau-indonesia-suarakan-isu-lingkungan-anti-mengultuskan-pemimpin/ |title=Mengenal Partai Hijau Indonesia: Suarakan Isu Lingkungan, Anti Mengultuskan Pemimpin |language=id |website=mojok.co |date=8 February 2023 |access-date=2023-06-24}}</ref> * {{flag|Japan}}: [[سماجي جمهوري پارٽي]]، [[جاپاني ڪميونسٽ پارٽي]]، [[ريوا شينسينگومي]]، [[جاپان جي آئيني جمهوري پارٽي]] * {{flag|Kosovo}}: [[ويتووينڊوسيي]] * {{flag|Kuwait}}: [[ڪويتي ترقي پسند تحريڪ]] * {{flag|Mexico}}: [[مورينا]]، [[جمهوري انقلاب پارٽي]]، [[شهرين جي تحريڪ]] * {{flag|Netherlands}}: [[ڊيموڪريٽس 66]]، [[گرون لنڪس]]، [[ليبر پارٽي]] * {{flag|Pakistan}}: [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] * {{flag|Peru}}: [[سٺي زندگيءَ لاءِ نئون پيرو]] * {{flag|Philippines}}: [[اڪبايان]]<ref name=":0">{{cite web|url=https://akbayan.org.ph/who-we-are|title=About Akbayan – Akbayan Party List|website=akbayan.org.ph|language=en-gb|access-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727181156/https://akbayan.org.ph/who-we-are|archive-date=27 July 2018|url-status=dead}}</ref> * {{flag|Poland}}: [[پولش انيشيئيٽو]]، [[نئين کاٻي ڌر]]، [[کاٻي ڌر گڏجي]]، [[پولش سوشلسٽ پارٽي]]، [[گرينز]]، [[شهري پليٽفارم]] (ڌڙو) * {{flag|Portugal}}: [[سوشلسٽ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر جو بلاڪ]]، [[ماڻهو، جانور ۽ فطرت]]، [[ليوري]]، [[وولٽ پرتگال]] * {{flag|Romania}}: [[سيو رومانيا يونين]]، [[جمهوريت ۽ يڪجهتي پارٽي]]، [[وولٽ رومانيا]]، [[صحت، تعليم، فطرت ۽ پائيداري پارٽي]] * {{flag|Russia}}: [[يابلوڪو]] * {{flag|Serbia}}: [[بنياد پرست کاٻي ڌر جي پارٽي]] * {{flag|Singapore}}: [[پروگريس سنگاپور پارٽي]] * {{flag|Slovakia}}: [[ترقي پسند سلوواڪيا]] * {{flag|South Korea}}: [[انصاف پارٽي]]، [[ترقي پسند پارٽي]]، [[ميري پارٽي]] * {{flag|Spain}}: [[اسپين جي سوشلسٽ ورڪرز پارٽي]]،<ref name="Podemos"/><ref>{{cite book|editor=Sebastián Royo |title=Why Banks Fail: The Political Roots of Banking Crises in Spain |url=https://books.google.com/books?id=iM7tDwAAQBAJ&dq=progressive+%22Unidas+Podemos%22&pg=PA298 |quote= As of January 2020 (the time of writing), a new leftist government coalition between the Socialist Party and the leftist populist Unidas Podemos that emerged from the November 2019 election is coming to power with a progressive agenda ... |date=2020 |page=298 |publisher=Springer Nature |isbn=9781137532282 }}</ref> [[ماس مادريد]]،<ref>{{cite news |agency=EFE |date=24 May 2019 |title=Errejón pide a Gabilondo centrarse en lo importante, una mayoría progresista |url=https://www.lavanguardia.com/politica/20190524/462432376624/errejon-pide-a-gabilondo-centrarse-en-lo-importante-una-mayoria-progresista.html |language=Spanish |newspaper=[[لا وانگارڊيا]] |location=Madrid |access-date=24 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenation.com/article/world/spain-madrid-elections/|title=The Center Cannot Hold in Spain, but Can the Left Take Advantage?|date=3 May 2021|publisher=The Nation|website=thenation.com}}</ref> [[سومار]]، [[ڪيٽالونيا جي ريپبلڪن کاٻي ڌر]] * {{flag|Taiwan}}: [[جمهوري ترقي پسند پارٽي]]،<ref>{{cite web|url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3855810|title=Democracy prevails in Taiwan|date=12 January 2020|access-date=7 July 2020|publisher=[[تائيوان نيوز]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114142120/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3855810|archive-date=14 January 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |editor=Kuo, Yu-Ying |title=Policy Analysis in Taiwan |quote= The Democratic Progressive Party, founded in 1986, is a progressive and liberal political party in Taiwan. |date=2018 |publisher=Policy Press}}</ref> [[نئين طاقت پارٽي]]، [[تائيوان پيپلز پارٽي]] (ڌڙا) * {{Flag|Thailand}}: [[ٿائي لبرل پارٽي]]،<ref name="prachatai">{{cite news|url=https://prachatai.com/english/node/7737|title=Nidhi Eoseewong: An open letter to Pheu Thai|author=Nidhi Eoseewong |work=prachatai|date=2018-05-08}}</ref> [[پيپلز پارٽي]] * {{flag|Turkey}}: [[ريپبلڪن پيپلز پارٽي]] (ڌڙا)، [[عوامي برابري ۽ جمهوريت پارٽي]] * {{flag|United Kingdom}}: [[انگلينڊ ۽ ويلز جي گرين پارٽي]]،<ref>{{cite web |title=Green Party of England and Wales elects new leaders |url=https://europeangreens.eu/news/green-party-england-and-wales-elects-new-leaders |website=europeangreens.edu |publisher=European Green Party |access-date=31 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401060206/https://europeangreens.eu/news/green-party-england-and-wales-elects-new-leaders |archive-date=1 April 2017 |url-status=dead }}</ref> [[ليبر پارٽي]] (ڌڙا)، [[لبرل ڊيموڪريٽس]] (ڌڙا)، [[اسڪاٽش نيشنل پارٽي]]، [[پلائڊ ڪمري]]، [[سماجي جمهوري ۽ ليبر پارٽي]]، [[ٽرانسفارم]] * {{flag|United States}}: [[جمهوري پارٽي]] (ڌڙا)،<ref name="Ball">{{Cite web |last=Ball |first=Molly |title=The Battle Within the Democratic Party |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2013/12/the-battle-within-the-democratic-party/282235/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142340/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2013/12/the-battle-within-the-democratic-party/282235/ |archive-date=12 June 2018 |access-date=28 January 2017 |website=The Atlantic}}</ref><ref>{{cite book|editor=Joseph M. Hoeffel |title=Fighting for the Progressive Center in the Age of Trump |date=2014 |publisher=ABC-CLIO }}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Chotiner |first1=Isaac |title=How Socialist Is Bernie Sanders? |url=https://www.newyorker.com/news/q-and-a/how-socialist-is-bernie-sanders |magazine=[[دي نيو يارڪر]] |access-date=14 February 2021 |language=en-us |date=2 March 2020}}</ref> [[ورڪنگ فيمليز پارٽي]]،<ref>{{cite web|url=https://spectrumlocalnews.com/nys/central-ny/ny-state-of-politics/2021/08/11/progressives-contemplate-post-cuomo-politics|title=Progressives contemplate post-Cuomo politics|publisher=Spectrum News|date=11 August 2021|access-date=October 22, 2021|archive-date=October 22, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022133950/https://spectrumlocalnews.com/nys/central-ny/ny-state-of-politics/2021/08/11/progressives-contemplate-post-cuomo-politics|url-status=live}}</ref> [[آمريڪا جي گرين پارٽي]]<ref>{{cite book|editor=Denisha Jones, Jesse Hagopian |title=Black Lives Matter at School: An Uprising for Educational Justice |url=https://books.google.com/books?id=x_8FEAAAQBAJ&dq=%22progressive+Green+Party%22+United+States&pg=PT99 |quote= She later ran as a New York State lieutenant gubernatorial candidate on a progressive Green Party platform |date=2020 |publisher=[[هي مارڪيٽ بڪس]] |isbn=9781642595307 }}</ref> * {{flag|Venezuela}}: [[عوامي ارادو]] {{div col end}} == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=32em}} * [[مثبت امتيازي پاليسي]] * [[جمهوريت]] ** [[جمهوري سوشلزم]] * [[اقتصادي ترقي پسندي]] * [[برابري پسندي]] * [[کاٻي ڌر جي سياست]] ** [[گرين سياست]] ** [[کاٻي ڌر جي آزادي پسندي]] ** [[کاٻي ڌر جي قومپرستي]] ** [[کاٻي ڌر جي عواميت]] ** [[لبرل سوشلزم]] * [[لبرلزم]] ** [[آمريڪا ۾ جديد لبرلزم]] * [[انتظامي رياست]] * [[ترقي پسند دور]] ** [[ترقي پسند قدامت پسندي]] ** [[ترقي پسند پارٽي]] ** [[ترقي پسند ٽيڪس]] * [[بنياد پرستي (تاريخي)]] * [[اصلاح پسند پارٽي (جاپان)]] * [[نظرثاني پسندي (مارڪسزم)]] * [[سيڪيولرزم]] ** [[سيڪيولر لبرلزم]] * [[ٽرانس هيومنزم]] ** [[نئين يوجينڪس]] ** [[ٽيڪنو ترقي پسندي]] ** [[ٽرانس هيومنزم جي سياست]] {{colend}} == حوالا == === حوالا (Citation) === {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === ذريعا === {{refbegin}} * Dudley, Larkin Sims. "Enduring narratives from progressivism." ''International Journal of Organization Theory & Behavior'' 7.3 (2003): 315–340. * Eisenach, Eldon J., ed. ''Social and Political Thought of American Progressivism.'' (Hackett Publishing, 2006). * Frohman, Larry. "The Break-Up of the Poor Laws—German Style: Progressivism and the Origins of the Welfare State, 1900–1918." ''Comparative Studies in Society and History'' 50.4 (2008): 981–1009. * Jackson, Ben. "Equality and the British Left: A study in progressive political thought, 1900–64." in ''Equality and the British Left'' (2013) * [[جيمس ٽي. ڪلوپنبرگ|Kloppenberg, James T.]] ''Uncertain Victory: Social Democracy and Progressivism in European and American Thought, 1870–1920''. Oxford University Press, US, 1988. {{ISBN|0195053044}}. * [[جارج ليڪوف|Lakoff, George]]. ''Don't Think of an Elephant: Know Your Values and Frame the Debate''. Chelsea Green Publishing, 2004. {{ISBN|1931498717}}. * [[آرٿر ايس. لنڪ|Link, Arthur S.]] and [[رچرڊ ايل. ميڪورمڪ|McCormick, Richard L.]] ''Progressivism (American History Series)''. Harlan Davidson, 1983. {{ISBN|0882958143}}. * [[مائيڪل ميڪگير|McGerr, Michael]]. ''A Fierce Discontent: The Rise and Fall of the Progressive Movement in America, 1870–1920''. 2003. * Nugent, Walter. ''Progressivism: A very short introduction'' (Oxford University Press, 2009). * Petrow, Stefan. "Progressivism in Australia: the case of John Daniel Fitzgerald, 1900–1922." ''Journal of the Royal Australian Historical Society'' 90.1 (2004): 53–74. * Sawyer, Stephen, and William J. Novak. "Emancipation and the creation of modern liberal states in America and France." ''Journal of the Civil War Era'' 3.4 (2013): 467–500. [https://www.academia.edu/download/36921796/Sawyer_and_Novak__Modern_Liberal_State.pdf online] {{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Schutz, Aaron. [http://www.educationaction.org/ ''Social Class, Social Action, and Education: The Failure of Progressive Democracy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250114105336/http://www.educationaction.org/ |date=2025-01-14 }}. Palgrave Macmillan, 2010. {{ISBN|9780230105911}}. * Tröhler, Daniel. [https://www.researchgate.net/publication/316660070_Progressivism ''Progressivism'']. In: ''Oxford Research Encyclopedia of Education''. Oxford University Press, 2017. {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} * [https://www.britannica.com/topic/progressivism Progressivism] – ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' ۾ داخلا {{Government}} {{Social democracy}} {{Liberalism}} {{Green politics}} {{Political ideologies}} {{Authority control}} [[زمرو:ترقي پسندي| ]] [[زمرو:مرڪز-کاٻي ڌر جا نظريا]] [[زمرو:جمهوري سوشلزم]] [[زمرو:گرين سياست]] [[زمرو:انصاف]] [[زمرو:کاٻي ڌر جا نظريا]] [[زمرو:لبرل سوشلزم]] [[زمرو:لبرلزم]] [[زمرو:سياسي نظريا]] [[زمرو:سياسي تحريڪون]] [[زمرو:اصلاح پسندي]] [[زمرو:سماجي تبديلي]] [[زمرو:سماجي جمهوريت]] [[زمرو:سماجي انصاف]] [[زمرو:سماجي لبرلزم]] [[زمرو:سماجي تحريڪون]] [[زمرو:سماجي ۽ ثقافتي ارتقا جو نظريو]] tah2hd50vot1nztlmg0jil1pow8t4hz 0 40360 427274 161451 2026-11-02T23:19:43Z Intisar Ali 8681 427274 wikitext text/x-wiki '''خفيه تحرير''' ({{lang-en|Cipher}})، جنهن کي '''سائفر''' يا '''رمزنگاريءَ جو طريقو''' پڻ چيو ويندو آهي، [[رمزنگاري]] ۾ استعمال ٿيندڙ اهڙو مقرر قاعدو يا [[الگورٿم]] آهي، جنهن ذريعي عام پڙهڻ لائق متن يا معلومات کي ڳجهي صورت ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، ته جيئن غير مجاز ماڻهو ان جي اصل معنيٰ آسانيءَ سان معلوم نه ڪري سگهن. اهڙي تبديليءَ کي رمزنگاري ڪرڻ يا ''اينڪرپشن'' ۽ ڳجهي معلومات کي ٻيهر اصل صورت ۾ آڻڻ کي رمز کولڻ يا ''ڊيڪرپشن'' چيو ويندو آهي.<ref name="MDNCipher">{{cite web|title=Cipher|url=https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Glossary/Cipher|website=MDN Web Docs|publisher=Mozilla|language=en}}</ref><ref name="NISTEncryption">{{cite web|title=Encryption|url=https://csrc.nist.gov/glossary/term/encryption|publisher=National Institute of Standards and Technology|language=en}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت ۾ خفيه تحرير کي اهڙي لکت طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ اکرن جي تبديليءَ يا ڳجهي طريقي سان عام پڙهندڙ کان اصل مطلب لڪايو ويندو آهي.<ref name="MallahDictionary">{{cite book|editor=مختيار احمد ملاح|title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|location=حيدرآباد، سنڌ|language=sd}}</ref> جديد معلوماتي ٽيڪنالاجيءَ ۾ سائفر صرف اکرن جي مٽاسٽا تائين محدود ناهي، پر ڪمپيوٽر ۾ محفوظ ڪيل ڊيٽا، رابطي جا پيغام ۽ ٻين ڊجيٽل معلومات جي تحفظ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. جديد سائفر عام طور رياضياتي عملن ۽ ڳجهي يا عوامي ڪنجيءَ جي نظام تي ٻڌل هوندا آهن.<ref name="RFC4949">{{cite web|last=Shirey|first=Robert W.|title=Internet Security Glossary, Version 2|url=https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc4949|publisher=Internet Engineering Task Force|date=August 2007|id=RFC 4949|language=en}}</ref> [[File:Caesar3.svg|thumb|سيزر سائفر جو خاڪو، جنهن ۾ اکرن کي الفابيٽ ۾ ٽي جايون اڳتي منتقل ڪري ڳجهي تحرير ٺاهي وڃي ٿي.]] == اصطلاح ۽ تعريف == لفظ ''سائفر'' جو استعمال رمزنگاريءَ جي هڪ طريقي يا الگورٿم لاءِ ٿيندو آهي، جڏهن ته ان طريقي سان تيار ٿيل ڳجهي پيغام کي ''سائفرٽيڪسٽ'' چيو ويندو آهي. ٻنهي اصطلاحن ۾ فرق آهي.<ref name="NISTCiphertext">{{cite web|title=Ciphertext|url=https://csrc.nist.gov/glossary/term/ciphertext|publisher=National Institute of Standards and Technology|language=en}}</ref> سائفر ۾ عام طور هڪ ڪنجي استعمال ٿيندي آهي، جيڪا مقرر ڪري ٿي ته معلومات ڪهڙي طريقي سان تبديل ٿيندي. صحيح ڪنجيءَ جي مدد سان مجاز وصول ڪندڙ ڳجهي پيغام کي ٻيهر پڙهڻ لائق بڻائي سگهي ٿو.<ref name="RFC4949"/> == بنيادي اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#285b7a;color:white;padding:8px;" | رمزنگاريءَ جا بنيادي اصطلاح ! style="background:#dcebf5;" | اصطلاح ! style="background:#dcebf5;" | معنيٰ |- | عام متن | اصل پڙهڻ لائق پيغام يا معلومات |- | ڳجهو متن | رمزنگاريءَ کان پوءِ تيار ٿيل معلومات |- | سائفر | معلومات کي ڳجهي صورت ۾ تبديل ڪرڻ جو الگورٿم |- | ڪنجي | سائفر جي عمل کي ڪنٽرول ڪندڙ مخصوص معلومات |- | رمزنگاري | عام متن کي ڳجهي متن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل |- | رمز کولڻ | ڳجهي متن کي ٻيهر اصل صورت ۾ آڻڻ جو عمل |- | رمز ٽوڙڻ | ڳجهي ڪنجيءَ يا اصل متن کي معلوم ڪرڻ لاءِ سائفر جي تجزيي جو عمل |} <ref name="RFC4949"/><ref name="NISTEncryption"/> == تاريخ == === قديم دور === ڳجهن پيغامن جي حفاظت لاءِ رمزنگاريءَ جا طريقا قديم زماني کان استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن ۾ اکرن جي مٽاسٽا ۽ ترتيب بدلائڻ جهڙا طريقا شامل هئا.<ref name="MITCipherHistory">{{cite web|title=A History of Cryptography From the Spartans to the FBI|url=https://thereader.mitpress.mit.edu/a-history-of-cryptography-from-the-spartans-to-the-fbi/|publisher=MIT Press Reader|language=en}}</ref> قديم روم ۾ [[جوليس سيزر]] سان منسوب هڪ مشهور سائفر استعمال ٿيندو هو، جنهن ۾ هر اکر کي الفابيٽ ۾ مقرر تعداد ۾ جايون اڳتي منتقل ڪيو ويندو هو. اهو طريقو اڄ ''سيزر سائفر'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="MITCipherHistory"/> === اسلامي علمي دور === نائين صديءَ ۾ عرب عالم [[يعقوب بن اسحاق الڪندي]] رمز ٽوڙڻ جي علم ۾ اهم ڪم ڪيو. هن اکرن جي استعمال جي گهڻائيءَ جو تجزيو ڪري ڳجهي تحرير پڙهڻ جو طريقو بيان ڪيو. ان کي ''تعددي تجزيو'' چيو ويندو آهي.<ref name="IBMCryptoHistory">{{cite web|title=The History of Cryptography|url=https://www.ibm.com/think/topics/cryptography-history|publisher=IBM|language=en}}</ref> تعددي تجزيي ۾ ڪنهن ٻوليءَ ۾ مختلف اکرن جي استعمال جي شرح کي ڳجهي متن ۾ موجود اکرن جي شرح سان ڀيٽيو ويندو آهي. اهو طريقو ڪيترن روايتي متبادل سائفرن جي ڪمزورين کي ظاهر ڪري سگهي ٿو.<ref name="IBMCryptoHistory"/> === يورپ ۾ ترقي === پندرهين صديءَ ۾ اطالوي عالم ليون باتيستا البرتي ڪيترن الفابيٽن تي ٻڌل رمزنگاريءَ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ان کان پوءِ يورپ ۾ وڌيڪ پيچيده متبادل سائفر تيار ٿيا، جن ۾ مختلف الفابيٽن جو استعمال ڪيو ويندو هو.<ref name="IBMCryptoHistory"/> === مشيني رمزنگاري === ويهين صديءَ ۾ رمزنگاريءَ لاءِ برقي ۽ مشيني اوزار استعمال ٿيڻ لڳا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران جرمن فوج جي استعمال هيٺ رهندڙ [[اينيگما مشين]] هڪ مشهور مثال هئي، جيڪا روٽرن جي مدد سان پيغامن کي ڳجهي صورت ۾ تبديل ڪندي هئي.<ref name="CommonsEnigma">{{cite web|title=Enigma machine|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Enigma_machine|publisher=Wikimedia Commons|language=en}}</ref> === ڪمپيوٽر ۽ جديد دور === ڪمپيوٽرن جي ترقيءَ کان پوءِ سائفرن جو استعمال رياضياتي الگورٿمن ۽ ڊجيٽل ڪنجيُن تي ٻڌل ٿي ويو. جديد سائفرن ۾ معلومات کي بٽن جي صورت ۾ پروسيس ڪيو ويندو آهي، جنهن سان وڏي مقدار ۾ ڊيٽا جي حفاظت ممڪن ٿئي ٿي.<ref name="NISTAES">{{cite web|title=Advanced Encryption Standard (AES)|url=https://csrc.nist.gov/pubs/fips/197/final|publisher=National Institute of Standards and Technology|date=9 May 2023|language=en}}</ref> == خفيه تحرير جا قسم == === متبادل سائفر === متبادل سائفر ۾ عام متن جي اکرن يا نشانين کي ٻين اکرن يا نشانين سان تبديل ڪيو ويندو آهي. سيزر سائفر ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="MDNCipher"/> === ترتيب بدلائڻ وارو سائفر === هن طريقي ۾ پيغام جي اکرن کي ٻين اکرن سان تبديل ڪرڻ بدران انهن جي ترتيب بدلائي ويندي آهي. مقرر قاعدي جي مدد سان اصل ترتيب ٻيهر بحال ڪري سگهجي ٿي.<ref name="MDNCipher"/> === بلاڪ سائفر === بلاڪ سائفر معلومات کي مقرر ڊيگهه وارن حصن ۾ ورهائي پروسيس ڪندو آهي. جديد ايڊوانسڊ اينڪرپشن اسٽينڊرڊ، يعني اي اي ايس، هڪ بلاڪ سائفر آهي، جيڪو 128 بٽن جي بلاڪن تي ڪم ڪري ٿو.<ref name="NISTAES"/> === اسٽريم سائفر === اسٽريم سائفر معلومات جي وهڪري کي لڳاتار يا ننڍن حصن ۾ رمزنگاري ڪندو آهي. اهو بلاڪ سائفر کان پروسيسنگ جي انداز ۾ مختلف هوندو آهي.<ref name="MDNCipher"/> == ڪنجيءَ جي بنياد تي ورهاست == === هم آهنگ ڪنجيءَ وارو سائفر === هن نظام ۾ رمزنگاري ڪرڻ ۽ رمز کولڻ لاءِ ساڳي ڳجهي ڪنجي استعمال ڪئي ويندي آهي. اهڙي ڪنجيءَ کي غير مجاز ماڻهن کان محفوظ رکڻ ضروري هوندو آهي.<ref name="MDNCipher"/> === غير هم آهنگ ڪنجيءَ وارو نظام === هن نظام ۾ ٻن لاڳاپيل ڪنجيُن جو استعمال ٿيندو آهي، جن مان هڪ عوامي ۽ ٻي خانگي هوندي آهي. عوامي ڪنجيءَ جي مدد سان معلومات ڳجهي ڪري سگهجي ٿي، جڏهن ته ان کي کولڻ لاءِ لاڳاپيل خانگي ڪنجي گهربل هوندي آهي.<ref name="MDNCipher"/> == سيزر سائفر جو مثال == سيزر سائفر هڪ سادو متبادل سائفر آهي. جيڪڏهن انگريزي الفابيٽ ۾ هر اکر کي ٽي جايون اڳتي منتقل ڪيو وڃي ته اصل پيغام جا اکر بدلجي ويندا. مثال طور: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#285b7a;color:white;padding:8px;" | سيزر سائفر ۾ ٽن جايُن جي تبديلي ! style="background:#dcebf5;" | اصل اکر ! style="background:#dcebf5;" | تبديل ٿيل اکر |- | A | D |- | B | E |- | C | F |- | X | A |- | Y | B |- | Z | C |} اهڙي قاعدي موجب انگريزي لفظ CAT کي FDW جي صورت ۾ لکيو ويندو. وصول ڪندڙ جيڪڏهن تبديليءَ جو قاعدو ڄاڻي ٿو ته هو هر اکر کي ٽي جايون پوئتي منتقل ڪري اصل لفظ معلوم ڪري سگهي ٿو. هي طريقو رمزنگاريءَ جي بنيادي تصور کي سمجهائڻ لاءِ مفيد آهي، پر جديد ڪمپيوٽري تحفظ لاءِ محفوظ نٿو سمجهيو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي آسانيءَ سان ٽوڙي سگهجي ٿو.<ref name="MITCipherHistory"/> == جديد رمزنگاريءَ جا معيار == === ايڊوانسڊ اينڪرپشن اسٽينڊرڊ === ايڊوانسڊ اينڪرپشن اسٽينڊرڊ، جنهن کي مختصر طور اي اي ايس چيو ويندو آهي، جديد ڊجيٽل رمزنگاريءَ جو هڪ اهم معيار آهي. آمريڪا جي نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي پاران جاري ڪيل ايف آءِ پي ايس 197 معيار ۾ اي اي ايس جون ٽي صورتون بيان ٿيل آهن: * اي اي ايس-128 * اي اي ايس-192 * اي اي ايس-256 انهن ۾ ڪنجيُن جي ڊيگهه ترتيبوار 128، 192 ۽ 256 بٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٽنهي صورتن ۾ ڊيٽا بلاڪ جي ڊيگهه 128 بٽ هوندي آهي.<ref name="NISTAES"/> === بلاڪ سائفر جا عملي طريقا === بلاڪ سائفر کي مختلف طريقن سان استعمال ڪري سگهجي ٿو. نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي جي ايس پي 800-38 اي دستاويز ۾ اليڪٽرانڪ ڪوڊ بڪ، سائفر بلاڪ چيننگ، سائفر فيڊبيڪ، آئوٽ پٽ فيڊبيڪ ۽ ڪائونٽر طريقن جي وضاحت ڪئي وئي آهي.<ref name="NISTModes">{{cite web|title=Recommendation for Block Cipher Modes of Operation: Methods and Techniques|last=Dworkin|first=Morris|url=https://csrc.nist.gov/pubs/sp/800/38/a/final|publisher=National Institute of Standards and Technology|date=December 2001|id=NIST SP 800-38A|language=en}}</ref> == سائفر ۽ ڪوڊ ۾ فرق == عام گفتگوءَ ۾ ''ڪوڊ'' ۽ ''سائفر'' کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ ئي معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، پر روايتي رمزنگاريءَ ۾ ٻنهي ۾ فرق آهي. ڪوڊ ۾ ڪنهن لفظ، جملي يا مفهوم جي جاءِ تي ٻيو مقرر لفظ يا نشان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سائفر ۾ اکرن، بٽن يا معلومات جي ٻين حصن کي هڪ مقرر الگورٿم ذريعي تبديل ڪيو ويندو آهي.<ref name="RFC4949"/> == رمز ٽوڙڻ == رمز ٽوڙڻ يا ڪرپٽ ايناليسس اهو علم آهي، جنهن ۾ رمزنگاريءَ جي طريقن جو تجزيو ڪري اصل پيغام يا ڳجهي ڪنجي معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. تاريخي طور اکرن جي تعددي تجزيي روايتي سائفرن کي ٽوڙڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جديد دور ۾ رمز ٽوڙڻ لاءِ رياضياتي، شمارياتي ۽ ڪمپيوٽري طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="IBMCryptoHistory"/> == استعمال == سائفرن جو استعمال ڪيترن شعبن ۾ ٿئي ٿو، جن ۾: * ڊجيٽل رابطن ۾ معلومات جي رازداري؛ * ڪمپيوٽرن ۽ موبائل اوزارن ۾ محفوظ ڪيل ڊيٽا جو تحفظ؛ * مالياتي ۽ بينڪنگ نظامن ۾ حساس معلومات جي حفاظت؛ * سرڪاري ۽ سفارتي رابطن جي رازداري؛ * فوجي رابطن ۽ دفاعي معلومات جي حفاظت؛ * ڪمپيوٽر نيٽ ورڪن تي محفوظ معلومات جي منتقلي. رمزنگاري معلومات جي رازداريءَ لاءِ اهم آهي، پر مڪمل معلوماتي تحفظ لاءِ سڃاڻپ جي تصديق، ڊيٽا جي سالميت ۽ ڪنجيُن جي محفوظ انتظام جهڙا اضافي قدم پڻ گهربل هوندا آهن.<ref name="RFC4949"/> == سلامتي ۽ حدون == ڪنهن سائفر جي سلامتي ان جي الگورٿم، ڪنجيءَ جي ڊيگهه، عملي استعمال ۽ ڪنجيءَ جي حفاظت تي دارومدار رکي ٿي. روايتي سائفر، جهڙوڪ سيزر سائفر، جديد دور ۾ محفوظ ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي محدود ڪوششن يا تعددي تجزيي سان ٽوڙي سگهجي ٿو. جديد رمزنگاريءَ جا معيار وڌيڪ پيچيده رياضياتي عمل استعمال ڪن ٿا، پر غلط ترتيب، ڪمزور ڪنجي يا غير محفوظ سافٽويئر سبب محفوظ الگورٿم جو استعمال به خطري ۾ پئجي سگهي ٿو.<ref name="NISTModes"/><ref name="NISTAES"/> == پڻ ڏسو == * [[رمزنگاري]] * [[معلوماتي سلامتي]] * [[ڪمپيوٽر سيڪيورٽي]] * [[الگورٿم]] * [[جوليس سيزر]] * [[اينيگما مشين]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * مختيار احمد ملاح (مرتب)، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد. * Shirey, Robert W. (2007). ''Internet Security Glossary, Version 2''. RFC 4949. * National Institute of Standards and Technology (2023). ''Advanced Encryption Standard (AES)''. FIPS 197. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://csrc.nist.gov/glossary/term/encryption نيشنل انسٽيٽيوٽ آف اسٽينڊرڊز اينڊ ٽيڪنالاجي: رمزنگاريءَ جي تعريف] * [https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc4949 انٽرنيٽ سيڪيورٽيءَ جي اصطلاحن جي لغت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Caesar_ciphers وڪيميڊيا ڪامنز تي سيزر سائفر جون تصويرون] [[زمرو:رمزنگاري]] [[زمرو:معلوماتي سلامتي]] [[زمرو:ڪمپيوٽر سيڪيورٽي]] hwk3qkeeeas5azlxcd34xwpqh60306s 0 40720 427185 171973 2026-11-02T18:35:43Z Intisar Ali 8681 427185 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي جو هڪ سُر}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:10px; font-size:130%; font-weight:bold;" | سُر کنڀات |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[فائل:Raag Mehfil of Bhitaie.JPG|280px|ڀٽ شاهه ۾ شاهه جي راڳ جي محفل]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | ڀٽ شاهه ۾ شاهه جي راڳ جي محفل |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | نالو | سُر کنڀات |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | ٻيا نالا | کنڀاتي، کمڀاوتي؛ کماچ سان روايتي نسبت |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | صنف | سنڌي صوفي شاعريءَ جو سُر |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | شاعر | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | ڪتاب | [[شاهه جو رسالو]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | اهم موضوع | عشق، حسن، سڪ، وڇوڙو، محبوب جي ساراهه، اخلاقي فڪر |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | موسيقيءَ جي روايت | [[شاهه جو راڳ]]، سنڌي ۽ راجستاني لوڪ موسيقي |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | روايتي وقت | رات جو ٻيو پهر |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | لاڳاپيل راڳ | کماج ۽ کمڀاوتي |} '''سُر کنڀات''' (''Sur Khambhat'')، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شعري مجموعي [[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]] جو هڪ سُر آهي. هن سُر ۾ محبت، محبوب جي سونهن، سڪ، وڇوڙي، وصال جي آرزو ۽ انساني اخلاق جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن. سُر کنڀات جي شاعريءَ ۾ چنڊ، سج، تارن، رات، سفر ۽ اُٺ جهڙيون علامتون خاص اهميت رکن ٿيون. شاهه عبداللطيف محبوب جي حسن کي فطرت جي روشن ۽ خوبصورت منظرن سان ڀيٽي، ان کي انهن کان مٿانهون ڏيکاريو آهي.<ref name="Sindhiana">{{حوالو ويب|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=کنڀات+سر|title=کنڀات سر|website=انسائيڪوپيڊيا سنڌيانا|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|language=sd}}</ref><ref name="Jamal">{{حوالو ويب|url=https://books.sindhsalamat.com/book/2710/read/75704|title=سر کنڀات|work=شاهه لطيف جي شاعريءَ ۾ جماليات|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر|language=sd}}</ref> هن سُر جي نالي کي گجرات جي قديم بندرگاهه [[کنڀات]] سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌي موسيقيءَ جي ڪجهه مطالعي ۾ ان کي کماچ يا کمڀاوتيءَ سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. البت سُر کنڀات جي نالي جي تاريخي بڻ بنياد ۽ هندستاني ڪلاسيڪي راڳن سان ان جي صحيح موسيقيائي نسبت بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون.<ref name="Sindhiana"/><ref name="ShahRaag">{{حوالو ويب|url=https://www.library.sindhila.org/book/34/read/1191|title=سُر کنڀات|work=شاهه جو راڳ، جلد پهريون|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|language=sd}}</ref> == نالي جو پسمنظر == === کنڀات شهر سان نسبت === کنڀات، جنهن کي تاريخي طور ڪمبي يا ڪيمبي پڻ سڏيو ويو آهي، هندستان جي رياست [[گجرات]] ۾ [[کنڀات جي نار]] جي ڪناري تي واقع هڪ قديم شهر آهي. هي شهر ماضيءَ ۾ سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو آهي. شاهه جي رسالي جي شارحن مان ڊاڪٽر هوتچند مولچند گربخشاڻيءَ کنڀات جي نالي کي گجرات جي انهيءَ شهر سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي نالي ۽ هڪ مقامي گويي سان راڳ جي نسبت بابت روايت موجود آهي.<ref name="ShahRaag"/> انسائيڪوپيڊيا سنڌيانا ۾ پڻ اها روايت بيان ٿيل آهي ته کنڀات جي هڪ مشهور گويي هن سُر کي رچيو هو، جنهن ڪري ان تي اهو نالو پيو. اها ڳالهه تاريخي روايت طور بيان ٿيل آهي؛ گويي جي سڃاڻپ ۽ سُر جي تخليق جي تاريخ بابت قطعي ثبوت پيش نه ڪيا ويا آهن.<ref name="Sindhiana"/> === کمڀاوتي ۽ کماچ سان تعلق === سنڌي ۽ راجستاني موسيقيءَ جي روايتن ۾ کنڀات کي کمڀاوتيءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي شايع ڪيل ڪتاب ''شاهه جو راڳ'' ۾ ٿر ۽ راجستان جي ماڙيچي موسيقيءَ ۽ قديم ڳائڻ جي روايتن سان هن سُر جي نسبت تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="ShahRaag"/> ٻئي طرف، سُر کنڀات کي راڳ کماچ سان ڳنڍڻ جي روايت پڻ موجود آهي. کماچ هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو مشهور راڳ آهي، جيڪو کماج ٺاٺ سان تعلق رکي ٿو. تنهن هوندي به شاهه جي رسالي جو سُر کنڀات، راڳ کماج ۽ راڳ کمڀاوتي ٽي جدا مطالعي جا موضوع آهن؛ انهن جي نالن ۾ مشابهت کي مڪمل موسيقيائي هڪجهڙائيءَ جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="KhamajMusic">{{حوالو ويب|url=https://www.shankarmahadevanacademy.com/raga/khamaj/|title=Raga Khamaj: The Romantic Raga of Thumri and Ghazal|website=Shankar Mahadevan Academy|language=en}}</ref> == موسيقيائي خصوصيتون == === راڳ کماج جي جوڙجڪ === هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ راڳ کماج کي کماج ٺاٺ جو راڳ شمار ڪيو ويندو آهي. هن جي جاتي شاڊو–سمپورن آهي، جنهن جو مطلب آهي ته چڙهندڙ ترتيب ۾ ڇهه ۽ لهندڙ ترتيب ۾ ست سُر استعمال ٿين ٿا. کماج جي آروهيءَ ۾ ريشڀ سُر ڇڏبو آهي. آروهيءَ ۾ عام طور شڌ نِشاد ۽ امروهيءَ ۾ ڪومل نِشاد استعمال ٿيندو آهي. گنڌار کي وادي ۽ نِشاد کي سموادي سُر ڄاڻايو ويندو آهي.<ref name="KhamajMusic"/><ref name="LearnRaga">{{حوالو ويب|url=https://learnraga.com/ragas/khamaj|title=Khamaj|website=LearnRaga|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#dceaf7;" | خصوصيت ! style="background:#dceaf7;" | راڳ کماج جي عام روايت |- | ٺاٺ | کماج |- | جاتي | شاڊو–سمپورن |- | آروهي | سا، گا، ما، پا، ڌا، ني، سا |- | امروهي | سا، ڪومل ني، ڌا، پا، ما، گا، ري، سا |- | آروهيءَ ۾ ڇڏيل سُر | ريشڀ |- | وادي سُر | گنڌار |- | سموادي سُر | نِشاد |- | روايتي وقت | رات جو ٻيو پهر |- | عام موسيقيائي ڪردار | نرم، عاشقاڻو ۽ نيم ڪلاسيڪي |} مٿي ڏنل جدول راڳ کماج جي عام هندستاني ڪلاسيڪي صورت بابت آهي. ان کي شاهه جي راڳ ۾ ڳائجندڙ سُر کنڀات جي هر مقامي روايت جي مڪمل سُرليپي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="KhamajMusic"/><ref name="LearnRaga"/> === ڳائڻ جو وقت === انسائيڪوپيڊيا سنڌيانا موجب سُر کنڀات کي رات جو ڏهين وڳي ڌاري ڳائڻ جي روايت آهي. هندستاني راڳ کماج جو وقت پڻ روايتي طور رات جو ٻيو پهر ڄاڻايو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="KhamajMusic"/> راڳن جي وقت بابت اهڙيون پابنديون ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي روايتي نظام جو حصو آهن. عملي طور ڳائڻ جا وقت موسيقيءَ جي محفل، مڪاني روايت ۽ پيشڪش جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. == شاهه جي رسالي ۾ سُر کنڀات == === بنيادي موضوع === سُر کنڀات جو نمايان موضوع محبت آهي. ان ۾ محبوب جي حسن، عاشق جي سڪ، جدائيءَ جي تڪليف ۽ ملاقات جي خواهش کي فطرت جي منظرن ۽ سفر جي علامتن سان پيش ڪيو ويو آهي. هن سُر ۾ حسن جي ساراهه سان گڏ اخلاقي فڪر پڻ ملي ٿو. شاعر محبوب جي ڀلائي، ٻاجهه ۽ پنهنجي عاجزيءَ کي سامهون رکي ٿو. اهڙيءَ ريت سُر ۾ عاشقاڻي احساس سان گڏ انسان جي اندروني حالت ۽ اخلاق جو بيان پڻ موجود آهي.<ref name="Adwani">{{حوالو ويب|url=https://books.sindhsalamat.com/book/804/read/42164|title=سُرُ کنڀات|work=شاهه جو رسالو (ڪلياڻ آڏواڻي)|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر|language=sd}}</ref><ref name="Philosophy">{{حوالو ويب|url=https://books.sindhsalamat.com/book/1003/read/53363|title=سُر کنڀات جو فلسفو|work=شاهه لطيف جا ڇٽيهه سُر|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر|language=sd}}</ref> === محبوب جي سونهن === سُر کنڀات ۾ شاهه عبداللطيف سج، چنڊ ۽ تارن جي روشنيءَ کي محبوب جي جمال سان ڀيٽي ٿو. هن شاعريءَ ۾ محبوب جي سونهن کي فطرت جي حسن کان مٿانهون بيان ڪيو ويو آهي. هن موضوع کي ظاهر ڪندڙ هڪ مشهور بيت آهي: <poem> کَڻِي نيڻَ خُمارَ مان، جان ڪيائون نازُ نَظَرُ؛ سُورجَ شاخُون جهڪِيُون، ڪُوماڻو قَمَرُ؛ تارا ڪَتِيُون تائِب ٿيا، ديکِيندي دِلبَرُ؛ جهڪو ٿيو جَوهَرُ، جانِبَ جي جَمالَ سين. </poem> هن بيت ۾ محبوب جي هڪ نگاهه جي اثر کي اهڙي مبالغي ۽ تشبيهه سان پيش ڪيو ويو آهي، جو سج، چنڊ ۽ تارا پڻ سندس سونهن جي مقابلي ۾ جهڪا محسوس ٿين ٿا.<ref name="Jamal"/> === چنڊ جي علامت === سُر کنڀات ۾ چنڊ بار بار استعمال ٿيندڙ علامت آهي. چنڊ ڪڏهن محبوب تائين پيغام پهچائڻ جو وسيلو بڻجي ٿو، ڪڏهن محبوب جي حسن سان ڀيٽ جو موضوع، ۽ ڪڏهن عاشق جي اڪيلائيءَ جو ساٿي. ڪلياڻ آڏواڻيءَ جي ترتيب ڏنل رسالي ۾ هن موضوع سان لاڳاپيل بيت آهي: <poem> تون چَنڊَ! اُهوئي، جو هُتِ پسيِن ٿو پِرينءَ کي، آڏِتُ چئج اُنِ کي، ڏِيانءِ جو روئي، هيڪانديءَ هوئي، سانگُ مَ پوي سَڄڻين! </poem> هن بيت ۾ چنڊ کي محبوب جي ويجهو سمجهي ساڻس مخاطب ٿيو ويو آهي. عاشق چنڊ وسيلي پنهنجي احساسن ۽ پيغام کي محبوب تائين پهچائڻ جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Adwani"/> شاهه جي شاعريءَ ۾ چنڊ جي روشنيءَ سان گڏ ان جي گهٽجڻ ۽ وڌڻ واري حالت کي پڻ حسن جي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. محبوب جي سونهن کي چنڊ جي بدلجندڙ صورت کان وڌيڪ مستقل ۽ اثرائتو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Bhoon">{{حوالو ويب|url=https://books.sindhsalamat.com/book/972/read/51593|title=سُر کنڀات|work=ڀٽائي ۽ ڀُونءِ|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر|language=sd}}</ref> === وڇوڙو ۽ سڪ === سُر کنڀات ۾ محبوب کان پري هجڻ جي احساس کي رات، چنڊ ۽ ستارن جي منظرن سان ڳنڍيو ويو آهي. شاعر جي نظر ۾ محبوب جي غيرموجودگيءَ سبب قدرتي حسن به پنهنجي اهميت وڃائي سگهي ٿو. اهو خيال هن بيت ۾ ظاهر ٿئي ٿو: <poem> تارا، تِرَ، تِروڪِڻيؤن، مَٿِن ڦُلَڙيُون؛ کوءِ! سي راتَڙِيُون، جي مون پِرِينءَ پُڄاڻا پيئِيُون. </poem> هن بيت ۾ ستارن سان سينگاريل رات جي خوبصورتيءَ باوجود محبوب کان سواءِ گذرندڙ وقت کي بي معنيٰ محسوس ڪيو ويو آهي.<ref name="Jamal"/> === اُٺ ۽ سفر جي علامت === هن سُر ۾ اُٺ، جنهن کي سنڌي شاعريءَ ۾ ڪرهو يا چانگو پڻ چيو ويندو آهي، عاشق کي محبوب تائين پهچائڻ جو وسيلو بڻجي ٿو. ٿر، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اُٺ سفر ۽ آمدرفت جو اهم جانور رهيو آهي. سُر کنڀات جي شاعريءَ ۾ ان جو ذڪر محبوب تائين رسڻ جي خواهش سان ڳنڍيل آهي. شاعر اُٺ کي سينگارڻ، ان جي سارسنڀال ڪرڻ ۽ قيمتي هار پارائڻ جون ڳالهيون ڪري ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو محبوب سان ملاقات جو ذريعو بڻجي سگهي ٿو.<ref name="Jamal"/><ref name="ShahRaag"/> اُٺ جي اها تصوير شاعريءَ ۾ صرف سفر جو بيان نه آهي، پر منزل ڏانهن سڪ، اميد ۽ محبت جي شدت جو اظهار پڻ آهي. === اخلاقي فڪر === سُر کنڀات جي شروعاتي بيتن ۾ محبوب جي ڀلائي ۽ عاشق جي عاجزيءَ جو بيان ملي ٿو. ڪلياڻ آڏواڻيءَ جي ترتيب ڏنل رسالي ۾ هڪ بيت هن ريت آهي: <poem> ڀَلائي آهيِن، پِريِن ڀَلائيِءَ پانهنجي، سَٻاجها سِرِ چَڙهيو، ڏوراپو نه ڏِين، مان ڏي مَديُون ٿِينِ، سڄڻَ سَڄاينِ ۾. </poem> هن بيت ۾ شاعر محبوب کي ڀلائيءَ ۽ ٻاجهه جو سرچشمو ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته پنهنجي طرف گهٽتائين ۽ ڪمزورين جو اعتراف ڪري ٿو. هن انداز ۾ محبت سان گڏ عاجزي، خوداحتسابي ۽ اخلاقي بلنديءَ جو تصور پڻ شامل آهي.<ref name="Adwani"/> == ادبي خصوصيتون == === تشبيهه ۽ استعاري جو استعمال === سُر کنڀات جي شاعريءَ ۾ چنڊ، سج، تارا، رات ۽ سفر جون علامتون بار بار اچن ٿيون. اهي فطري شيون شاعر جي جذباتي تجربي کي محسوس ڪرائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون. چنڊ کي مخاطب ٿيڻ، تارن کي محبوب جي حسن جي مقابلي ۾ جهڪيل ڏيکارڻ ۽ اُٺ کي ملاقات جو وسيلو بڻائڻ هن سُر جي تصويري انداز جا مثال آهن.<ref name="Jamal"/> === حسن ۽ محبت جو اظهار === شاهه عبداللطيف جي ٻين ڪيترن ئي سُرن ۾ عشق کي داستاني ڪردارن ۽ واقعن وسيلي بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته سُر کنڀات ۾ حسن، سڪ ۽ محبت جي احساسن کي وڌيڪ سڌي شعري انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هن سُر جي مطالعي ۾ مجازي عشق سان گڏ روحاني يا حقيقي عشق جي تشريح پڻ ڪئي وئي آهي. اهڙيون تشريحون شارحن جي فڪري ۽ صوفيانه پڙهڻيءَ موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Philosophy"/><ref name="Bhoon"/> === فطرت ۽ انساني احساس === سُر کنڀات ۾ فطرت جا منظر صرف پسمنظر نه آهن، پر انساني جذبن جي اظهار ۾ سرگرم علامتون آهن. چنڊ عاشق جو مخاطب، رات جدائيءَ جو زمانو ۽ اُٺ محبوب تائين رسائيءَ جي اميد بڻجي ٿو. اهڙي علامتي استعمال سان سُر جي شاعريءَ ۾ فطرت ۽ انساني احساسن جو لاڳاپو قائم ٿئي ٿو.<ref name="Jamal"/> == متن ۽ رسالي جا مختلف نسخا == [[شاهه جو رسالو]] مختلف دورن ۾ ڪيترن ئي عالمن ۽ مرتب ڪندڙن شايع ڪيو آهي. انهن نسخن ۾ بيتن جي پڙهڻي، ترتيب، داستانن جي ورهاست ۽ ڪن بيتن جي نسبت بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. سُر کنڀات جي بيتن بابت ٿيل هڪ تقابلي تحقيق ۾ ديوان تاراچند شوقيرام، ڊاڪٽر گربخشاڻي، ٻانهون خان شيخ، ممتاز مرزا، مرزا قليچ بيگ، علامه غلام مصطفيٰ قاسمي ۽ ٻين مرتب ڪندڙن جي متنن جو مقابلو ڪيو ويو آهي.<ref name="TextStudy">{{حوالو ويب|url=https://books.sindhsalamat.com/book/549/read/30498|title=سُر کنڀات|work=شاهه لطيف جا بيت: تحقيقي ۽ تنقيدي جائزو|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر|language=sd}}</ref> انهيءَ ڪري ڪنهن مخصوص بيت جي لفظي پڙهڻي يا شاهه عبداللطيف ڏانهن ان جي نسبت بابت تحقيق ڪندي استعمال ٿيل رسالي جي ايڊيشن کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. == سُر کنڀات جا نمايان موضوع == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | موضوع ! style="background:#dceaf7;" | شعري علامت ! style="background:#dceaf7;" | ادبي ڪردار |- | محبوب جو حسن | سج، چنڊ، تارا | محبوب جي سونهن جي عظمت بيان ڪرڻ |- | سڪ ۽ جدائي | رات، چانڊوڪي | محبوب کان پري هجڻ جي احساس جو اظهار |- | ملاقات جي آرزو | اُٺ، سفر، پنڌ | محبوب تائين پهچڻ جي خواهش |- | محبت | پرين، سڄڻ | عاشق ۽ محبوب جي لاڳاپي جو اظهار |- | اخلاقي فڪر | ڀلائي، ٻاجهه، عاجزي | انسان جي اخلاق ۽ اندروني حالت جي تشريح |} == شاهه جي راڳ جي روايت == [[فائل:Raag Mehfil of Bhittai.JPG|thumb|250px|ڀٽ شاهه ۾ شاهه عبداللطيف جي ڪلام جي راڳ جي محفل.]] شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ جو هڪ اهم پهلو ان جو راڳ سان تعلق آهي. شاهه جي رسالي جا سُر صرف ادبي عنوان نه آهن، پر انهن جو واسطو سنڌي صوفي موسيقيءَ ۽ ڪلام جي ڳائڻ جي روايت سان پڻ آهي. ''شاهه جو راڳ'' ۾ سُر کنڀات جي حوالي سان ٿر ۽ راجستان جي لوڪ موسيقيءَ، کمڀاوتيءَ ۽ مقامي ڳائڻ جي اندازن بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="ShahRaag"/> شاهه جي راڳ جي روايت ۾ ڪلام جي ادائيگي، سُرن جي بيهڪ ۽ مقامي ڳائڻ جا انداز اهميت رکن ٿا. انهن جو فني مطالعو هندستاني ڪلاسيڪي راڳن جي عام نظرياتي جوڙجڪ سان گڏ سنڌي روايت جي پنهنجي خصوصيتن کي پڻ سامهون رکي ڪرڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[شاهه جو رسالو]] * [[شاهه جو راڳ]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي صوفي موسيقي]] * [[کنڀات]] * [[ڪڇ]] * [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] * [[راڳ]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * ملاح، مختيار احمد (مرتب). ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد. * آڏواڻي، ڪلياڻ (مرتب). ''شاهه جو رسالو''. سنڌيڪا اڪيڊميءَ سان لاڳاپيل متن ۽ تشريح، سنڌ سلامت ڪتاب گهر تي دستياب. * گربخشاڻي، هوتچند مولچند. ''شاهه جو رسالو''. مختلف ڇاپا. * مرزا، قليچ بيگ. ''شاهه جو رسالو''. مختلف ڇاپا. * شيخ، ٻانهون خان. ''شاهه جو رسالو''. ڪراچي يونيورسٽي، 2000ع. * مرزا، ممتاز. ''گنج''. جديد صورتخطيءَ ۾ ڇاپو، 1995ع. * سومرو، محمد عالم. ''شاهه جو رسالو''. 1994ع. * قاسمي، غلام مصطفيٰ. ''شاهه جو رسالو''. مهراڻ اڪيڊمي، 2009ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=کنڀات+سر کنڀات سُر — انسائيڪوپيڊيا سنڌيانا] * [https://www.library.sindhila.org/book/34/read/1191 سُر کنڀات — شاهه جو راڳ، سنڌي ورچوئل لائبريري] * [https://books.sindhsalamat.com/book/804/read/42164 سُر کنڀات جا بيت — ڪلياڻ آڏواڻيءَ جو شاهه جو رسالو] * [https://books.sindhsalamat.com/book/549/read/30498 سُر کنڀات جي بيتن جو تقابلي مطالعو] * [https://books.sindhsalamat.com/book/2710/read/75704 سُر کنڀات جي جمالياتي تشريح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shrine_of_Shah_Abdul_Latif_Bhittai ڀٽ شاهه جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:شاهه جو رسالو]] [[زمرو:شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:سنڌي موسيقي]] [[زمرو:صوفي موسيقي]] d7zcooli5fkjxi2wovh5bfrbh61czyd 0 41020 427270 277570 2026-11-02T23:14:29Z Intisar Ali 8681 427270 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|غير معمولي ۽ ضابطي کان ٻاهر واقعن سبب قانوني ذميواريءَ جي ادائيگي ناممڪن ٿيڻ جو اصول}} '''فورس ماژور''' ({{lang-fr|Force majeure}})، جنهن کي سنڌيءَ ۾ '''غير مزاحمت لائق قوت''' يا '''غير معمولي مجبوريءَ واري حالت''' پڻ چئي سگهجي ٿو، [[قانون]] جو هڪ اصطلاح آهي. اهو اهڙي غير معمولي واقعي يا صورتحال ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لاڳاپيل ڌر جي ضابطي کان ٻاهر هجي ۽ جنهن سبب ڪنهن قانوني يا معاهدي واري ذميواريءَ کي پورو ڪرڻ ناممڪن ٿي پوي. هن اصول جو استعمال خاص طور [[معاهدن جو قانون|معاهدن جي قانون]]، بين الاقوامي تجارتي معاهدن ۽ [[بين الاقوامي قانون]] ۾ ٿئي ٿو.<ref name="CornellFM">{{cite web|title=Force majeure|url=https://www.law.cornell.edu/wex/force_majeure|website=Wex|publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref><ref name="ILC2001">{{cite web|title=Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts|url=https://mandates.un.org/mandate/A/RES/56/83|publisher=United Nations General Assembly|year=2001|at=Article 23|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref> فورس ماژور جو مطلب اهو ناهي ته هر اوچتي غلطي يا حادثي کي پاڻمرادو معاف ڪيو ويندو. هن اصول جو اطلاق لاڳاپيل قانون، معاهدي جي شرطن، واقعي جي نوعيت ۽ ذميواريءَ جي ادائيگيءَ تي پوندڙ اثرن تي دارومدار رکي ٿو. رڳو مالي نقصان، ڪاروباري ڏکيائي يا ذميواري پوري ڪرڻ جو وڌيڪ مهانگو ٿي وڃڻ عام طور هن اصول جي اطلاق لاءِ ڪافي ناهي.<ref name="CornellFM"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ فورس ماژور جو قانوني تعارف ! اصطلاح | فورس ماژور |- ! اصل ٻولي | [[فرانسيسي ٻولي]] |- ! لفظي مفهوم | وڏي يا غالب قوت |- ! قانوني شعبا | [[معاهدن جو قانون]]، [[تجارتي قانون]]، [[بين الاقوامي قانون]] |- ! بنيادي شرط | ڌر جي ضابطي کان ٻاهر اهڙي رڪاوٽ، جيڪا لاڳاپيل قانوني معيار موجب ذميواريءَ جي ادائيگي روڪي |- ! ممڪن قانوني اثر | ذميواريءَ جي عارضي معطلي، عدم ادائيگيءَ بابت ذميواريءَ کان محدود ڇوٽ يا معاهدي جو خاتمو، لاڳو قانون ۽ معاهدي موجب |} == اصطلاح جي معنيٰ ۽ قانوني پسمنظر == فورس ماژور فرانسيسي ٻوليءَ جو اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ وڏي يا غالب قوت آهي. قانوني استعمال ۾ ان جو مفهوم اهڙي غير معمولي رڪاوٽ سان لاڳاپيل آهي، جيڪا لاڳاپيل ڌر جي اختيار کان ٻاهر هجي.<ref name="ICCAustria">{{cite web|title=Force Majeure|url=https://www.icc-austria.org/en/Service/Drafting-import-export-contracts/Force-Majeure.htm|publisher=ICC Austria|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref> هي تصور يورپ جي شهري قانون واري روايت سان لاڳاپيل آهي، پر مختلف قانوني نظامن ۾ ان جون شرطون ۽ قانوني نتيجا هڪجهڙا ناهن. ڪجهه نظامن ۾ فورس ماژور جو اصول قانون ۾ واضح طور درج ٿيل آهي، جڏهن ته ٻين نظامن ۾ معاهدي اندر موجود مخصوص شق کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="ICCClause2020">{{cite web|title=Force Majeure Clauses in Commercial Contracts|url=https://www.icc-austria.org/fxdata/iccws/prod/media/files/2020-forcemajeure-commcontracts.pdf|publisher=International Chamber of Commerce|year=2020|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref> بين الاقوامي قانون ۾ فورس ماژور جي تصور جي تاريخي ترقيءَ بابت قانوني محقق فيڊريڪا پاديو پنهنجي 2012ع واري مقالي ۾ وضاحت ڪئي آهي ته هن اصول جو جديد استعمال رياستي ذميواريءَ جي قانون ۾ اهڙي حالت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ذميواريءَ جي ادائيگي مادي طور ناممڪن ٿي پوي.<ref name="Paddeu2012">{{cite journal|last=Paddeu|first=Federica I.|title=A Genealogy of Force Majeure in International Law|journal=British Yearbook of International Law|volume=82|issue=1|pages=381–494|year=2012|doi=10.1093/bybil/brs005|language=en}}</ref> == فرانس جي قانون ۾ فورس ماژور == [[فرانس]] جي شهري قانون جي آرٽيڪل 1218 موجب معاهدي جي حوالي سان فورس ماژور تڏهن پيدا ٿئي ٿو، جڏهن اهڙو واقعو پيش اچي جيڪو ذميواري کڻندڙ ڌر جي ضابطي کان ٻاهر هجي، معاهدو ڪرڻ وقت معقول طور اڳڪٿي جوڳو نه هجي ۽ جنهن جي اثرن کان مناسب قدمن ذريعي بچي نه سگهجي، جنهن سبب ڌر پنهنجي ذميواري ادا نه ڪري سگهي.<ref name="FrenchCivil1218">{{cite web|title=Code civil: Article 1218|url=https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000032041431/2026-02-23|publisher=Légifrance, République française|access-date=2026-11-03|language=fr}}</ref> انهيءَ آرٽيڪل تحت جيڪڏهن رڪاوٽ عارضي هجي ته ذميواريءَ جي ادائيگي معطل ٿي سگهي ٿي، سواءِ ان حالت جي جڏهن پيدا ٿيل دير معاهدي جي خاتمي جو جواز بڻجي. جيڪڏهن رڪاوٽ مستقل هجي ته قانون ۾ مقرر شرطن تحت معاهدو ختم ٿي سگهي ٿو ۽ ڌريون لاڳاپيل ذميوارين کان آزاد ٿي سگهن ٿيون.<ref name="FrenchCivil1218"/> == معاهدن جي قانون ۾ اطلاق == تجارتي معاهدن ۾ فورس ماژور جي شق ان مقصد لاءِ شامل ڪئي ويندي آهي ته غير معمولي حالتن ۾ ڌرين جي حقن ۽ ذميوارين کي اڳواٽ واضح ڪري سگهجي. اهڙي شق ۾ عام طور انهن واقعن جي وضاحت ڪئي ويندي آهي، جيڪي ذميواريءَ جي ادائيگيءَ کي روڪي سگهن ٿا. ان سان گڏ اطلاع ڏيڻ، نقصان گهٽائڻ، عارضي معطلي ۽ معاهدي جي خاتمي جا طريقا پڻ بيان ٿي سگهن ٿا.<ref name="ICCClause2020"/> === بنيادي شرطون === فورس ماژور جي اطلاق لاءِ عام طور هيٺين عنصرن جو جائزو ورتو ويندو آهي: # واقعو يا رڪاوٽ لاڳاپيل ڌر جي معقول ضابطي کان ٻاهر هجي. # معاهدو ڪرڻ وقت واقعي جي معقول اڳڪٿي نه ڪري سگهجي ها، جيڪڏهن لاڳو قانون يا معاهدي ۾ اهڙي شرط موجود هجي. # واقعي جي اثرن کان مناسب قدمن ذريعي بچڻ يا انهن تي قابو پائڻ ممڪن نه هجي. # واقعي ۽ ذميواريءَ جي عدم ادائيگيءَ جي وچ ۾ سڌو سبب وارو تعلق موجود هجي. # معاهدي يا قانون ۾ مقرر اطلاع ۽ ٻين ضروري شرطن جي پابندي ڪئي وئي هجي. انهن شرطن جي تشريح لاڳو قانون ۽ معاهدي جي متن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="ICCClause2020"/><ref name="UNIDROIT2010">{{cite book|author=International Institute for the Unification of Private Law|title=UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts 2010|publisher=UNIDROIT|year=2010|at=Article 7.1.7|url=https://www.unidroit.org/english/principles/contracts/principles2010/integralversionprinciples2010-e.pdf|language=en}}</ref> === واقعن جا ممڪن مثال === هيٺيان واقعا مخصوص حالتن ۾ فورس ماژور جي شق هيٺ اچي سگهن ٿا: * [[زلزلو]] ۽ شديد قدرتي آفتون؛ * [[ٻوڏ]] ۽ غير معمولي طوفان؛ * [[جنگ]] ۽ هٿياربند تڪرار؛ * حڪومت طرفان لڳايل اهڙيون پابنديون، جيڪي معاهدي جي ادائيگيءَ کي روڪين؛ * [[وبا]] ۽ وبائي بيماريءَ سبب لاڳو ٿيل مخصوص پابنديون؛ * ڪجهه حالتن ۾ وڏي پيماني تي مزدورن جون هڙتالون. ڪنهن واقعي جو هن فهرست ۾ هجڻ پاڻمرادو قانوني ڇوٽ پيدا نٿو ڪري. ان لاءِ معاهدي جي متن، واقعي جي اثرن ۽ لاڳو قانوني شرطن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="ICCClause2020"/><ref name="CornellFM"/> === قانوني اثر === فورس ماژور ثابت ٿيڻ جي صورت ۾ متاثر ڌر کي مخصوص ذميواريءَ جي عدم ادائيگيءَ بابت محدود قانوني ڇوٽ ملي سگهي ٿي. جيڪڏهن رڪاوٽ عارضي هجي ته ذميواريءَ جي ادائيگي ڪجهه وقت لاءِ معطل ٿي سگهي ٿي. مستقل يا ڊگهي عرصي واري رڪاوٽ جي صورت ۾ معاهدي جي خاتمي جو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو. اهو اصول لازمي طور سڀني ذميوارين کي ختم نٿو ڪري. مثال طور، ڪجهه حالتن ۾ اڳ ۾ واجب الادا رقم يا ٻي ڌر جي معاهدو ختم ڪرڻ جي حق تي ان جو اثر نه پوندو آهي.<ref name="UNIDROIT2010"/> == بين الاقوامي تجارتي اصول == بين الاقوامي نجي قانون جي هڪجهڙائيءَ لاءِ قائم اداري، يونيڊروا، جي بين الاقوامي تجارتي معاهدن بابت اصولن جي آرٽيڪل 7.1.7 ۾ فورس ماژور جي وضاحت ڪئي وئي آهي. ان آرٽيڪل موجب جيڪڏهن ڪا ڌر ثابت ڪري ته ذميواريءَ جي عدم ادائيگي اهڙي رڪاوٽ سبب ٿي، جيڪا ان جي ضابطي کان ٻاهر هئي ۽ جنهن جي معقول اڳڪٿي يا ان کان بچاءُ ممڪن نه هو، ته مخصوص شرطن هيٺ عدم ادائيگيءَ بابت ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="UNIDROIT2010"/> آرٽيڪل 7.1.7 ۾ عارضي رڪاوٽ، ٻي ڌر کي اطلاع ڏيڻ ۽ اطلاع نه پهچڻ سبب پيدا ٿيندڙ نقصان بابت پڻ قاعدا بيان ٿيل آهن. انهن اصولن جو اطلاق معاهدي ۽ لاڳو قانوني بندوبست موجب ٿيندو آهي؛ اهي هر ملڪ جي اندروني قانون کي پاڻمرادو تبديل نٿا ڪن. == بين الاقوامي قانون ۾ فورس ماژور == [[بين الاقوامي قانون]] ۾ فورس ماژور جو تصور رياستن جي بين الاقوامي ذميواريءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. گڏيل قومن جي بين الاقوامي قانون ڪميشن پاران 2001ع ۾ تيار ڪيل ''رياستن جي بين الاقوامي طور غيرقانوني عملن جي ذميواريءَ بابت آرٽيڪلن'' جي آرٽيڪل 23 ۾ فورس ماژور کي اهڙي غير مزاحمت لائق قوت يا غير متوقع واقعي سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جيڪو رياست جي ضابطي کان ٻاهر هجي ۽ جنهن سبب بين الاقوامي ذميواريءَ جي ادائيگي مادي طور ناممڪن ٿي پوي.<ref name="ILC2001"/> آرٽيڪل 23 تحت اهڙي حالت ۾ مخصوص عمل جي غيرقانوني حيثيت کي خارج ڪري سگهجي ٿو، پر هي دفاع هر حالت ۾ موجود ناهي. جيڪڏهن فورس ماژور واري صورتحال رياست جي پنهنجي عمل سبب پيدا ٿي هجي يا رياست اڳواٽ ان خطري کي قبول ڪيو هجي ته آرٽيڪل 23 جو دفاع لاڳو نه ٿيندو.<ref name="ILC2001"/> هي اصول رياستن جي وچ ۾ عام معافي، سفارتي درگذر يا سياسي مفاهمت جي برابر ناهي. === ٻين قانوني دفاعن سان فرق === بين الاقوامي قانون ۾ فورس ماژور کي اضطراري حالت ۽ ضرورت واري حالت کان الڳ سمجهيو ويندو آهي. اضطراري حالت ۾ ڪنهن شخص يا سندس سنڀال هيٺ ٻين ماڻهن جي جان بچائڻ لاءِ ٻيو معقول رستو موجود نه هوندو آهي. ضرورت واري حالت ۾ ڪنهن رياست جي بنيادي مفاد کي سنگين ۽ فوري خطري کان بچائڻ جو سوال پيدا ٿيندو آهي. اهي ٽيئي تصور الڳ قانوني شرطن هيٺ لاڳو ٿيندا آهن.<ref name="ILC2001"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ فورس ماژور ۽ ٻين بين الاقوامي قانوني دفاعن ۾ فرق ! تصور ! بنيادي صورتحال ! قانوني بنياد |- | '''فورس ماژور''' | ضابطي کان ٻاهر غير مزاحمت لائق قوت يا غير متوقع واقعي سبب ذميواريءَ جي ادائيگي مادي طور ناممڪن ٿيڻ | بين الاقوامي قانون ڪميشن، آرٽيڪل 23 |- | '''اضطراري حالت''' | انساني جان بچائڻ لاءِ ٻيو معقول رستو نه هجڻ | آرٽيڪل 24 |- | '''ضرورت واري حالت''' | بنيادي رياستي مفاد کي سنگين ۽ فوري خطري کان بچائڻ بابت سخت قانوني شرطون | آرٽيڪل 25 |} <small>ذريعو: بين الاقوامي قانون ڪميشن جا 2001ع وارا آرٽيڪل.<ref name="ILC2001"/></small> == تاريخي مثال بابت بحث == === 2001ع جو آمريڪا ۽ چين جو هوائي جهاز وارو واقعو === [[File:US Navy EP-3E ARIES II.jpg|thumb|آمريڪي بحري فوج جو اي پي-3 اي قسم جو جاسوسي جهاز.]] پهرين اپريل 2001ع تي [[ڏکڻ چين سمنڊ]] مٿان آمريڪي بحري فوج جي اي پي-3 جاسوسي جهاز ۽ چين جي جي-8 جنگي جهاز وچ ۾ ٽڪر ٿيو. چيني جنگي جهاز ڪري تباهه ٿي ويو ۽ ان جو پائلٽ وانگ وي فوت ٿي ويو، جڏهن ته آمريڪي جهاز کي سخت نقصان پهتو.<ref name="USNavyEP3">{{cite web|title=EP-3 Collision, Crew Detainment and Homecoming|url=https://www.history.navy.mil/research/archives/Collections/ncdu-det-206/2001/ep-3-collision--crew-detainment-and-homecoming.html|publisher=Naval History and Heritage Command, United States Navy|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref> آمريڪي جهاز جي عملي هنگامي حالت ۾ چين جي [[هائينان]] ٻيٽ تي لنگشوئي هوائي اڏي تي جهاز لاٿو. چين جي حڪومت جهاز جي عملي جا 24 ماڻهو پنهنجي تحويل ۾ رکيا. سفارتي ڳالهين کان پوءِ 12 اپريل 2001ع تي کين آزاد ڪيو ويو.<ref name="USNavyEP3"/> آمريڪا ۽ چين واقعي جي سببن ۽ ان جي قانوني ۽ سفارتي نتيجن بابت اختلاف رکندا هئا. آمريڪي ڪانگريس جي تحقيقي اداري جي رپورٽ موجب معاملي ۾ هنگامي لينڊنگ، چيني فضائي حدن ۾ داخلا، معافيءَ جي نوعيت ۽ جهاز جي واپسيءَ بابت اختلاف شامل هئا.<ref name="CRSEP3">{{cite report|title=China-U.S. Aircraft Collision Incident of April 2001: Assessments and Policy Implications|id=RL30946|publisher=Congressional Research Service|url=https://www.everycrsreport.com/reports/RL30946.html|language=en}}</ref> هن واقعي کي ڪڏهن ڪڏهن اوچتي يا اضطراري صورتحال جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر موجود تاريخي ماخذ ان کي بين الاقوامي قانون ڪميشن جي آرٽيڪل 23 تحت فورس ماژور جي قانوني اطلاق جو ثابت ٿيل فيصلو قرار نٿا ڏين. ان ڪري ان کي فورس ماژور جي حتمي قانوني مثال طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. == تنقيد ۽ حدون == فورس ماژور جي اصول جي هڪ اهم حد اها آهي ته هر غير متوقع يا ڏکيو واقعو قانوني ذميواريءَ کان ڇوٽ جو سبب نٿو بڻجي. معاهدن جي قانون ۾ ڪنهن واقعي سبب خرچ وڌڻ يا ڪاروباري فائدو گهٽجڻ لازمي طور ذميواريءَ جي ادائيگي ناممڪن ٿيڻ جي برابر ناهي.<ref name="CornellFM"/> فورس ماژور جي شق جي تشريح وقت ڌرين جي وچ ۾ خطرن جي ورهاست، واقعي جي اڳڪٿي، ذميواريءَ جي ادائيگيءَ سان واقعي جي سڌي لاڳاپي ۽ نقصان گهٽائڻ لاءِ کنيل قدمن جو جائزو وٺڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref name="ICCClause2020"/> بين الاقوامي قانون ۾ پڻ فورس ماژور هڪ محدود دفاع آهي، جنهن جي اطلاق لاءِ رياست کي مقرر شرطون پوريون ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Paddeu2012"/> == پڻ ڏسو == * [[معاهدن جو قانون]] * [[بين الاقوامي قانون]] * [[تجارتي قانون]] * [[قدرتي آفت]] * [[قانوني ذميواري]] * [[رياستي ذميواري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.law.cornell.edu/wex/force_majeure ڪارنيل قانوني انسٽيٽيوٽ: فورس ماژور] * [https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000032041431/ فرانس جي شهري قانون جو آرٽيڪل 1218] * [https://www.icc-austria.org/fxdata/iccws/prod/media/files/2020-forcemajeure-commcontracts.pdf بين الاقوامي چيمبر آف ڪامرس: فورس ماژور جون تجارتي شقون] * [https://mandates.un.org/mandate/A/RES/56/83 گڏيل قومن جا رياستي ذميواريءَ بابت آرٽيڪل] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:معاهدن جو قانون]] [[زمرو:بين الاقوامي قانون]] [[زمرو:تجارتي قانون]] hdx802emo14frnhm9w2v3u2iilpsqzg 427271 427270 2026-11-02T23:15:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 427271 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|غير معمولي ۽ ضابطي کان ٻاهر واقعن سبب قانوني ذميواريءَ جي ادائيگي ناممڪن ٿيڻ جو اصول}} '''فورس ماژور''' (فرينچ: Force majeure)، جنهن کي سنڌيءَ ۾ '''غير مزاحمت لائق قوت''' يا '''غير معمولي مجبوريءَ واري حالت''' پڻ چئي سگهجي ٿو، [[قانون]] جو هڪ اصطلاح آهي. اهو اهڙي غير معمولي واقعي يا صورتحال ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لاڳاپيل ڌر جي ضابطي کان ٻاهر هجي ۽ جنهن سبب ڪنهن قانوني يا معاهدي واري ذميواريءَ کي پورو ڪرڻ ناممڪن ٿي پوي. هن اصول جو استعمال خاص طور [[معاهدن جو قانون|معاهدن جي قانون]]، بين الاقوامي تجارتي معاهدن ۽ [[بين الاقوامي قانون]] ۾ ٿئي ٿو.<ref name="CornellFM">{{cite web|title=Force majeure|url=https://www.law.cornell.edu/wex/force_majeure|website=Wex|publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref><ref name="ILC2001">{{cite web|title=Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts|url=https://mandates.un.org/mandate/A/RES/56/83|publisher=United Nations General Assembly|year=2001|at=Article 23|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref> فورس ماژور جو مطلب اهو ناهي ته هر اوچتي غلطي يا حادثي کي پاڻمرادو معاف ڪيو ويندو. هن اصول جو اطلاق لاڳاپيل قانون، معاهدي جي شرطن، واقعي جي نوعيت ۽ ذميواريءَ جي ادائيگيءَ تي پوندڙ اثرن تي دارومدار رکي ٿو. رڳو مالي نقصان، ڪاروباري ڏکيائي يا ذميواري پوري ڪرڻ جو وڌيڪ مهانگو ٿي وڃڻ عام طور هن اصول جي اطلاق لاءِ ڪافي ناهي.<ref name="CornellFM"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ فورس ماژور جو قانوني تعارف ! اصطلاح | فورس ماژور |- ! اصل ٻولي | [[فرانسيسي ٻولي]] |- ! لفظي مفهوم | وڏي يا غالب قوت |- ! قانوني شعبا | [[معاهدن جو قانون]]، [[تجارتي قانون]]، [[بين الاقوامي قانون]] |- ! بنيادي شرط | ڌر جي ضابطي کان ٻاهر اهڙي رڪاوٽ، جيڪا لاڳاپيل قانوني معيار موجب ذميواريءَ جي ادائيگي روڪي |- ! ممڪن قانوني اثر | ذميواريءَ جي عارضي معطلي، عدم ادائيگيءَ بابت ذميواريءَ کان محدود ڇوٽ يا معاهدي جو خاتمو، لاڳو قانون ۽ معاهدي موجب |} == اصطلاح جي معنيٰ ۽ قانوني پسمنظر == فورس ماژور فرانسيسي ٻوليءَ جو اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ وڏي يا غالب قوت آهي. قانوني استعمال ۾ ان جو مفهوم اهڙي غير معمولي رڪاوٽ سان لاڳاپيل آهي، جيڪا لاڳاپيل ڌر جي اختيار کان ٻاهر هجي.<ref name="ICCAustria">{{cite web|title=Force Majeure|url=https://www.icc-austria.org/en/Service/Drafting-import-export-contracts/Force-Majeure.htm|publisher=ICC Austria|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref> هي تصور يورپ جي شهري قانون واري روايت سان لاڳاپيل آهي، پر مختلف قانوني نظامن ۾ ان جون شرطون ۽ قانوني نتيجا هڪجهڙا ناهن. ڪجهه نظامن ۾ فورس ماژور جو اصول قانون ۾ واضح طور درج ٿيل آهي، جڏهن ته ٻين نظامن ۾ معاهدي اندر موجود مخصوص شق کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="ICCClause2020">{{cite web|title=Force Majeure Clauses in Commercial Contracts|url=https://www.icc-austria.org/fxdata/iccws/prod/media/files/2020-forcemajeure-commcontracts.pdf|publisher=International Chamber of Commerce|year=2020|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref> بين الاقوامي قانون ۾ فورس ماژور جي تصور جي تاريخي ترقيءَ بابت قانوني محقق فيڊريڪا پاديو پنهنجي 2012ع واري مقالي ۾ وضاحت ڪئي آهي ته هن اصول جو جديد استعمال رياستي ذميواريءَ جي قانون ۾ اهڙي حالت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ذميواريءَ جي ادائيگي مادي طور ناممڪن ٿي پوي.<ref name="Paddeu2012">{{cite journal|last=Paddeu|first=Federica I.|title=A Genealogy of Force Majeure in International Law|journal=British Yearbook of International Law|volume=82|issue=1|pages=381–494|year=2012|doi=10.1093/bybil/brs005|language=en}}</ref> == فرانس جي قانون ۾ فورس ماژور == [[فرانس]] جي شهري قانون جي آرٽيڪل 1218 موجب معاهدي جي حوالي سان فورس ماژور تڏهن پيدا ٿئي ٿو، جڏهن اهڙو واقعو پيش اچي جيڪو ذميواري کڻندڙ ڌر جي ضابطي کان ٻاهر هجي، معاهدو ڪرڻ وقت معقول طور اڳڪٿي جوڳو نه هجي ۽ جنهن جي اثرن کان مناسب قدمن ذريعي بچي نه سگهجي، جنهن سبب ڌر پنهنجي ذميواري ادا نه ڪري سگهي.<ref name="FrenchCivil1218">{{cite web|title=Code civil: Article 1218|url=https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000032041431/2026-02-23|publisher=Légifrance, République française|access-date=2026-11-03|language=fr}}</ref> انهيءَ آرٽيڪل تحت جيڪڏهن رڪاوٽ عارضي هجي ته ذميواريءَ جي ادائيگي معطل ٿي سگهي ٿي، سواءِ ان حالت جي جڏهن پيدا ٿيل دير معاهدي جي خاتمي جو جواز بڻجي. جيڪڏهن رڪاوٽ مستقل هجي ته قانون ۾ مقرر شرطن تحت معاهدو ختم ٿي سگهي ٿو ۽ ڌريون لاڳاپيل ذميوارين کان آزاد ٿي سگهن ٿيون.<ref name="FrenchCivil1218"/> == معاهدن جي قانون ۾ اطلاق == تجارتي معاهدن ۾ فورس ماژور جي شق ان مقصد لاءِ شامل ڪئي ويندي آهي ته غير معمولي حالتن ۾ ڌرين جي حقن ۽ ذميوارين کي اڳواٽ واضح ڪري سگهجي. اهڙي شق ۾ عام طور انهن واقعن جي وضاحت ڪئي ويندي آهي، جيڪي ذميواريءَ جي ادائيگيءَ کي روڪي سگهن ٿا. ان سان گڏ اطلاع ڏيڻ، نقصان گهٽائڻ، عارضي معطلي ۽ معاهدي جي خاتمي جا طريقا پڻ بيان ٿي سگهن ٿا.<ref name="ICCClause2020"/> === بنيادي شرطون === فورس ماژور جي اطلاق لاءِ عام طور هيٺين عنصرن جو جائزو ورتو ويندو آهي: # واقعو يا رڪاوٽ لاڳاپيل ڌر جي معقول ضابطي کان ٻاهر هجي. # معاهدو ڪرڻ وقت واقعي جي معقول اڳڪٿي نه ڪري سگهجي ها، جيڪڏهن لاڳو قانون يا معاهدي ۾ اهڙي شرط موجود هجي. # واقعي جي اثرن کان مناسب قدمن ذريعي بچڻ يا انهن تي قابو پائڻ ممڪن نه هجي. # واقعي ۽ ذميواريءَ جي عدم ادائيگيءَ جي وچ ۾ سڌو سبب وارو تعلق موجود هجي. # معاهدي يا قانون ۾ مقرر اطلاع ۽ ٻين ضروري شرطن جي پابندي ڪئي وئي هجي. انهن شرطن جي تشريح لاڳو قانون ۽ معاهدي جي متن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="ICCClause2020"/><ref name="UNIDROIT2010">{{cite book|author=International Institute for the Unification of Private Law|title=UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts 2010|publisher=UNIDROIT|year=2010|at=Article 7.1.7|url=https://www.unidroit.org/english/principles/contracts/principles2010/integralversionprinciples2010-e.pdf|language=en}}</ref> === واقعن جا ممڪن مثال === هيٺيان واقعا مخصوص حالتن ۾ فورس ماژور جي شق هيٺ اچي سگهن ٿا: * [[زلزلو]] ۽ شديد قدرتي آفتون؛ * [[ٻوڏ]] ۽ غير معمولي طوفان؛ * [[جنگ]] ۽ هٿياربند تڪرار؛ * حڪومت طرفان لڳايل اهڙيون پابنديون، جيڪي معاهدي جي ادائيگيءَ کي روڪين؛ * [[وبا]] ۽ وبائي بيماريءَ سبب لاڳو ٿيل مخصوص پابنديون؛ * ڪجهه حالتن ۾ وڏي پيماني تي مزدورن جون هڙتالون. ڪنهن واقعي جو هن فهرست ۾ هجڻ پاڻمرادو قانوني ڇوٽ پيدا نٿو ڪري. ان لاءِ معاهدي جي متن، واقعي جي اثرن ۽ لاڳو قانوني شرطن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="ICCClause2020"/><ref name="CornellFM"/> === قانوني اثر === فورس ماژور ثابت ٿيڻ جي صورت ۾ متاثر ڌر کي مخصوص ذميواريءَ جي عدم ادائيگيءَ بابت محدود قانوني ڇوٽ ملي سگهي ٿي. جيڪڏهن رڪاوٽ عارضي هجي ته ذميواريءَ جي ادائيگي ڪجهه وقت لاءِ معطل ٿي سگهي ٿي. مستقل يا ڊگهي عرصي واري رڪاوٽ جي صورت ۾ معاهدي جي خاتمي جو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو. اهو اصول لازمي طور سڀني ذميوارين کي ختم نٿو ڪري. مثال طور، ڪجهه حالتن ۾ اڳ ۾ واجب الادا رقم يا ٻي ڌر جي معاهدو ختم ڪرڻ جي حق تي ان جو اثر نه پوندو آهي.<ref name="UNIDROIT2010"/> == بين الاقوامي تجارتي اصول == بين الاقوامي نجي قانون جي هڪجهڙائيءَ لاءِ قائم اداري، يونيڊروا، جي بين الاقوامي تجارتي معاهدن بابت اصولن جي آرٽيڪل 7.1.7 ۾ فورس ماژور جي وضاحت ڪئي وئي آهي. ان آرٽيڪل موجب جيڪڏهن ڪا ڌر ثابت ڪري ته ذميواريءَ جي عدم ادائيگي اهڙي رڪاوٽ سبب ٿي، جيڪا ان جي ضابطي کان ٻاهر هئي ۽ جنهن جي معقول اڳڪٿي يا ان کان بچاءُ ممڪن نه هو، ته مخصوص شرطن هيٺ عدم ادائيگيءَ بابت ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="UNIDROIT2010"/> آرٽيڪل 7.1.7 ۾ عارضي رڪاوٽ، ٻي ڌر کي اطلاع ڏيڻ ۽ اطلاع نه پهچڻ سبب پيدا ٿيندڙ نقصان بابت پڻ قاعدا بيان ٿيل آهن. انهن اصولن جو اطلاق معاهدي ۽ لاڳو قانوني بندوبست موجب ٿيندو آهي؛ اهي هر ملڪ جي اندروني قانون کي پاڻمرادو تبديل نٿا ڪن. == بين الاقوامي قانون ۾ فورس ماژور == [[بين الاقوامي قانون]] ۾ فورس ماژور جو تصور رياستن جي بين الاقوامي ذميواريءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. گڏيل قومن جي بين الاقوامي قانون ڪميشن پاران 2001ع ۾ تيار ڪيل ''رياستن جي بين الاقوامي طور غيرقانوني عملن جي ذميواريءَ بابت آرٽيڪلن'' جي آرٽيڪل 23 ۾ فورس ماژور کي اهڙي غير مزاحمت لائق قوت يا غير متوقع واقعي سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جيڪو رياست جي ضابطي کان ٻاهر هجي ۽ جنهن سبب بين الاقوامي ذميواريءَ جي ادائيگي مادي طور ناممڪن ٿي پوي.<ref name="ILC2001"/> آرٽيڪل 23 تحت اهڙي حالت ۾ مخصوص عمل جي غيرقانوني حيثيت کي خارج ڪري سگهجي ٿو، پر هي دفاع هر حالت ۾ موجود ناهي. جيڪڏهن فورس ماژور واري صورتحال رياست جي پنهنجي عمل سبب پيدا ٿي هجي يا رياست اڳواٽ ان خطري کي قبول ڪيو هجي ته آرٽيڪل 23 جو دفاع لاڳو نه ٿيندو.<ref name="ILC2001"/> هي اصول رياستن جي وچ ۾ عام معافي، سفارتي درگذر يا سياسي مفاهمت جي برابر ناهي. === ٻين قانوني دفاعن سان فرق === بين الاقوامي قانون ۾ فورس ماژور کي اضطراري حالت ۽ ضرورت واري حالت کان الڳ سمجهيو ويندو آهي. اضطراري حالت ۾ ڪنهن شخص يا سندس سنڀال هيٺ ٻين ماڻهن جي جان بچائڻ لاءِ ٻيو معقول رستو موجود نه هوندو آهي. ضرورت واري حالت ۾ ڪنهن رياست جي بنيادي مفاد کي سنگين ۽ فوري خطري کان بچائڻ جو سوال پيدا ٿيندو آهي. اهي ٽيئي تصور الڳ قانوني شرطن هيٺ لاڳو ٿيندا آهن.<ref name="ILC2001"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ فورس ماژور ۽ ٻين بين الاقوامي قانوني دفاعن ۾ فرق ! تصور ! بنيادي صورتحال ! قانوني بنياد |- | '''فورس ماژور''' | ضابطي کان ٻاهر غير مزاحمت لائق قوت يا غير متوقع واقعي سبب ذميواريءَ جي ادائيگي مادي طور ناممڪن ٿيڻ | بين الاقوامي قانون ڪميشن، آرٽيڪل 23 |- | '''اضطراري حالت''' | انساني جان بچائڻ لاءِ ٻيو معقول رستو نه هجڻ | آرٽيڪل 24 |- | '''ضرورت واري حالت''' | بنيادي رياستي مفاد کي سنگين ۽ فوري خطري کان بچائڻ بابت سخت قانوني شرطون | آرٽيڪل 25 |} <small>ذريعو: بين الاقوامي قانون ڪميشن جا 2001ع وارا آرٽيڪل.<ref name="ILC2001"/></small> == تاريخي مثال بابت بحث == === 2001ع جو آمريڪا ۽ چين جو هوائي جهاز وارو واقعو === [[File:US Navy EP-3E ARIES II.jpg|thumb|آمريڪي بحري فوج جو اي پي-3 اي قسم جو جاسوسي جهاز.]] پهرين اپريل 2001ع تي [[ڏکڻ چين سمنڊ]] مٿان آمريڪي بحري فوج جي اي پي-3 جاسوسي جهاز ۽ چين جي جي-8 جنگي جهاز وچ ۾ ٽڪر ٿيو. چيني جنگي جهاز ڪري تباهه ٿي ويو ۽ ان جو پائلٽ وانگ وي فوت ٿي ويو، جڏهن ته آمريڪي جهاز کي سخت نقصان پهتو.<ref name="USNavyEP3">{{cite web|title=EP-3 Collision, Crew Detainment and Homecoming|url=https://www.history.navy.mil/research/archives/Collections/ncdu-det-206/2001/ep-3-collision--crew-detainment-and-homecoming.html|publisher=Naval History and Heritage Command, United States Navy|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref> آمريڪي جهاز جي عملي هنگامي حالت ۾ چين جي [[هائينان]] ٻيٽ تي لنگشوئي هوائي اڏي تي جهاز لاٿو. چين جي حڪومت جهاز جي عملي جا 24 ماڻهو پنهنجي تحويل ۾ رکيا. سفارتي ڳالهين کان پوءِ 12 اپريل 2001ع تي کين آزاد ڪيو ويو.<ref name="USNavyEP3"/> آمريڪا ۽ چين واقعي جي سببن ۽ ان جي قانوني ۽ سفارتي نتيجن بابت اختلاف رکندا هئا. آمريڪي ڪانگريس جي تحقيقي اداري جي رپورٽ موجب معاملي ۾ هنگامي لينڊنگ، چيني فضائي حدن ۾ داخلا، معافيءَ جي نوعيت ۽ جهاز جي واپسيءَ بابت اختلاف شامل هئا.<ref name="CRSEP3">{{cite report|title=China-U.S. Aircraft Collision Incident of April 2001: Assessments and Policy Implications|id=RL30946|publisher=Congressional Research Service|url=https://www.everycrsreport.com/reports/RL30946.html|language=en}}</ref> هن واقعي کي ڪڏهن ڪڏهن اوچتي يا اضطراري صورتحال جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر موجود تاريخي ماخذ ان کي بين الاقوامي قانون ڪميشن جي آرٽيڪل 23 تحت فورس ماژور جي قانوني اطلاق جو ثابت ٿيل فيصلو قرار نٿا ڏين. ان ڪري ان کي فورس ماژور جي حتمي قانوني مثال طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. == تنقيد ۽ حدون == فورس ماژور جي اصول جي هڪ اهم حد اها آهي ته هر غير متوقع يا ڏکيو واقعو قانوني ذميواريءَ کان ڇوٽ جو سبب نٿو بڻجي. معاهدن جي قانون ۾ ڪنهن واقعي سبب خرچ وڌڻ يا ڪاروباري فائدو گهٽجڻ لازمي طور ذميواريءَ جي ادائيگي ناممڪن ٿيڻ جي برابر ناهي.<ref name="CornellFM"/> فورس ماژور جي شق جي تشريح وقت ڌرين جي وچ ۾ خطرن جي ورهاست، واقعي جي اڳڪٿي، ذميواريءَ جي ادائيگيءَ سان واقعي جي سڌي لاڳاپي ۽ نقصان گهٽائڻ لاءِ کنيل قدمن جو جائزو وٺڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref name="ICCClause2020"/> بين الاقوامي قانون ۾ پڻ فورس ماژور هڪ محدود دفاع آهي، جنهن جي اطلاق لاءِ رياست کي مقرر شرطون پوريون ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Paddeu2012"/> == پڻ ڏسو == * [[معاهدن جو قانون]] * [[بين الاقوامي قانون]] * [[تجارتي قانون]] * [[قدرتي آفت]] * [[قانوني ذميواري]] * [[رياستي ذميواري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.law.cornell.edu/wex/force_majeure ڪارنيل قانوني انسٽيٽيوٽ: فورس ماژور] * [https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000032041431/ فرانس جي شهري قانون جو آرٽيڪل 1218] * [https://www.icc-austria.org/fxdata/iccws/prod/media/files/2020-forcemajeure-commcontracts.pdf بين الاقوامي چيمبر آف ڪامرس: فورس ماژور جون تجارتي شقون] * [https://mandates.un.org/mandate/A/RES/56/83 گڏيل قومن جا رياستي ذميواريءَ بابت آرٽيڪل] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:معاهدن جو قانون]] [[زمرو:بين الاقوامي قانون]] [[زمرو:تجارتي قانون]] m60zaa6zugexu6dumbadklwir2z5m8l 427272 427271 2026-11-02T23:15:47Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[اوچتي صورتحال]] کي [[فورس ماژور]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 427271 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|غير معمولي ۽ ضابطي کان ٻاهر واقعن سبب قانوني ذميواريءَ جي ادائيگي ناممڪن ٿيڻ جو اصول}} '''فورس ماژور''' (فرينچ: Force majeure)، جنهن کي سنڌيءَ ۾ '''غير مزاحمت لائق قوت''' يا '''غير معمولي مجبوريءَ واري حالت''' پڻ چئي سگهجي ٿو، [[قانون]] جو هڪ اصطلاح آهي. اهو اهڙي غير معمولي واقعي يا صورتحال ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪا لاڳاپيل ڌر جي ضابطي کان ٻاهر هجي ۽ جنهن سبب ڪنهن قانوني يا معاهدي واري ذميواريءَ کي پورو ڪرڻ ناممڪن ٿي پوي. هن اصول جو استعمال خاص طور [[معاهدن جو قانون|معاهدن جي قانون]]، بين الاقوامي تجارتي معاهدن ۽ [[بين الاقوامي قانون]] ۾ ٿئي ٿو.<ref name="CornellFM">{{cite web|title=Force majeure|url=https://www.law.cornell.edu/wex/force_majeure|website=Wex|publisher=Legal Information Institute, Cornell Law School|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref><ref name="ILC2001">{{cite web|title=Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts|url=https://mandates.un.org/mandate/A/RES/56/83|publisher=United Nations General Assembly|year=2001|at=Article 23|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref> فورس ماژور جو مطلب اهو ناهي ته هر اوچتي غلطي يا حادثي کي پاڻمرادو معاف ڪيو ويندو. هن اصول جو اطلاق لاڳاپيل قانون، معاهدي جي شرطن، واقعي جي نوعيت ۽ ذميواريءَ جي ادائيگيءَ تي پوندڙ اثرن تي دارومدار رکي ٿو. رڳو مالي نقصان، ڪاروباري ڏکيائي يا ذميواري پوري ڪرڻ جو وڌيڪ مهانگو ٿي وڃڻ عام طور هن اصول جي اطلاق لاءِ ڪافي ناهي.<ref name="CornellFM"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ فورس ماژور جو قانوني تعارف ! اصطلاح | فورس ماژور |- ! اصل ٻولي | [[فرانسيسي ٻولي]] |- ! لفظي مفهوم | وڏي يا غالب قوت |- ! قانوني شعبا | [[معاهدن جو قانون]]، [[تجارتي قانون]]، [[بين الاقوامي قانون]] |- ! بنيادي شرط | ڌر جي ضابطي کان ٻاهر اهڙي رڪاوٽ، جيڪا لاڳاپيل قانوني معيار موجب ذميواريءَ جي ادائيگي روڪي |- ! ممڪن قانوني اثر | ذميواريءَ جي عارضي معطلي، عدم ادائيگيءَ بابت ذميواريءَ کان محدود ڇوٽ يا معاهدي جو خاتمو، لاڳو قانون ۽ معاهدي موجب |} == اصطلاح جي معنيٰ ۽ قانوني پسمنظر == فورس ماژور فرانسيسي ٻوليءَ جو اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ وڏي يا غالب قوت آهي. قانوني استعمال ۾ ان جو مفهوم اهڙي غير معمولي رڪاوٽ سان لاڳاپيل آهي، جيڪا لاڳاپيل ڌر جي اختيار کان ٻاهر هجي.<ref name="ICCAustria">{{cite web|title=Force Majeure|url=https://www.icc-austria.org/en/Service/Drafting-import-export-contracts/Force-Majeure.htm|publisher=ICC Austria|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref> هي تصور يورپ جي شهري قانون واري روايت سان لاڳاپيل آهي، پر مختلف قانوني نظامن ۾ ان جون شرطون ۽ قانوني نتيجا هڪجهڙا ناهن. ڪجهه نظامن ۾ فورس ماژور جو اصول قانون ۾ واضح طور درج ٿيل آهي، جڏهن ته ٻين نظامن ۾ معاهدي اندر موجود مخصوص شق کي وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="ICCClause2020">{{cite web|title=Force Majeure Clauses in Commercial Contracts|url=https://www.icc-austria.org/fxdata/iccws/prod/media/files/2020-forcemajeure-commcontracts.pdf|publisher=International Chamber of Commerce|year=2020|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref> بين الاقوامي قانون ۾ فورس ماژور جي تصور جي تاريخي ترقيءَ بابت قانوني محقق فيڊريڪا پاديو پنهنجي 2012ع واري مقالي ۾ وضاحت ڪئي آهي ته هن اصول جو جديد استعمال رياستي ذميواريءَ جي قانون ۾ اهڙي حالت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ذميواريءَ جي ادائيگي مادي طور ناممڪن ٿي پوي.<ref name="Paddeu2012">{{cite journal|last=Paddeu|first=Federica I.|title=A Genealogy of Force Majeure in International Law|journal=British Yearbook of International Law|volume=82|issue=1|pages=381–494|year=2012|doi=10.1093/bybil/brs005|language=en}}</ref> == فرانس جي قانون ۾ فورس ماژور == [[فرانس]] جي شهري قانون جي آرٽيڪل 1218 موجب معاهدي جي حوالي سان فورس ماژور تڏهن پيدا ٿئي ٿو، جڏهن اهڙو واقعو پيش اچي جيڪو ذميواري کڻندڙ ڌر جي ضابطي کان ٻاهر هجي، معاهدو ڪرڻ وقت معقول طور اڳڪٿي جوڳو نه هجي ۽ جنهن جي اثرن کان مناسب قدمن ذريعي بچي نه سگهجي، جنهن سبب ڌر پنهنجي ذميواري ادا نه ڪري سگهي.<ref name="FrenchCivil1218">{{cite web|title=Code civil: Article 1218|url=https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000032041431/2026-02-23|publisher=Légifrance, République française|access-date=2026-11-03|language=fr}}</ref> انهيءَ آرٽيڪل تحت جيڪڏهن رڪاوٽ عارضي هجي ته ذميواريءَ جي ادائيگي معطل ٿي سگهي ٿي، سواءِ ان حالت جي جڏهن پيدا ٿيل دير معاهدي جي خاتمي جو جواز بڻجي. جيڪڏهن رڪاوٽ مستقل هجي ته قانون ۾ مقرر شرطن تحت معاهدو ختم ٿي سگهي ٿو ۽ ڌريون لاڳاپيل ذميوارين کان آزاد ٿي سگهن ٿيون.<ref name="FrenchCivil1218"/> == معاهدن جي قانون ۾ اطلاق == تجارتي معاهدن ۾ فورس ماژور جي شق ان مقصد لاءِ شامل ڪئي ويندي آهي ته غير معمولي حالتن ۾ ڌرين جي حقن ۽ ذميوارين کي اڳواٽ واضح ڪري سگهجي. اهڙي شق ۾ عام طور انهن واقعن جي وضاحت ڪئي ويندي آهي، جيڪي ذميواريءَ جي ادائيگيءَ کي روڪي سگهن ٿا. ان سان گڏ اطلاع ڏيڻ، نقصان گهٽائڻ، عارضي معطلي ۽ معاهدي جي خاتمي جا طريقا پڻ بيان ٿي سگهن ٿا.<ref name="ICCClause2020"/> === بنيادي شرطون === فورس ماژور جي اطلاق لاءِ عام طور هيٺين عنصرن جو جائزو ورتو ويندو آهي: # واقعو يا رڪاوٽ لاڳاپيل ڌر جي معقول ضابطي کان ٻاهر هجي. # معاهدو ڪرڻ وقت واقعي جي معقول اڳڪٿي نه ڪري سگهجي ها، جيڪڏهن لاڳو قانون يا معاهدي ۾ اهڙي شرط موجود هجي. # واقعي جي اثرن کان مناسب قدمن ذريعي بچڻ يا انهن تي قابو پائڻ ممڪن نه هجي. # واقعي ۽ ذميواريءَ جي عدم ادائيگيءَ جي وچ ۾ سڌو سبب وارو تعلق موجود هجي. # معاهدي يا قانون ۾ مقرر اطلاع ۽ ٻين ضروري شرطن جي پابندي ڪئي وئي هجي. انهن شرطن جي تشريح لاڳو قانون ۽ معاهدي جي متن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="ICCClause2020"/><ref name="UNIDROIT2010">{{cite book|author=International Institute for the Unification of Private Law|title=UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts 2010|publisher=UNIDROIT|year=2010|at=Article 7.1.7|url=https://www.unidroit.org/english/principles/contracts/principles2010/integralversionprinciples2010-e.pdf|language=en}}</ref> === واقعن جا ممڪن مثال === هيٺيان واقعا مخصوص حالتن ۾ فورس ماژور جي شق هيٺ اچي سگهن ٿا: * [[زلزلو]] ۽ شديد قدرتي آفتون؛ * [[ٻوڏ]] ۽ غير معمولي طوفان؛ * [[جنگ]] ۽ هٿياربند تڪرار؛ * حڪومت طرفان لڳايل اهڙيون پابنديون، جيڪي معاهدي جي ادائيگيءَ کي روڪين؛ * [[وبا]] ۽ وبائي بيماريءَ سبب لاڳو ٿيل مخصوص پابنديون؛ * ڪجهه حالتن ۾ وڏي پيماني تي مزدورن جون هڙتالون. ڪنهن واقعي جو هن فهرست ۾ هجڻ پاڻمرادو قانوني ڇوٽ پيدا نٿو ڪري. ان لاءِ معاهدي جي متن، واقعي جي اثرن ۽ لاڳو قانوني شرطن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="ICCClause2020"/><ref name="CornellFM"/> === قانوني اثر === فورس ماژور ثابت ٿيڻ جي صورت ۾ متاثر ڌر کي مخصوص ذميواريءَ جي عدم ادائيگيءَ بابت محدود قانوني ڇوٽ ملي سگهي ٿي. جيڪڏهن رڪاوٽ عارضي هجي ته ذميواريءَ جي ادائيگي ڪجهه وقت لاءِ معطل ٿي سگهي ٿي. مستقل يا ڊگهي عرصي واري رڪاوٽ جي صورت ۾ معاهدي جي خاتمي جو سوال پيدا ٿي سگهي ٿو. اهو اصول لازمي طور سڀني ذميوارين کي ختم نٿو ڪري. مثال طور، ڪجهه حالتن ۾ اڳ ۾ واجب الادا رقم يا ٻي ڌر جي معاهدو ختم ڪرڻ جي حق تي ان جو اثر نه پوندو آهي.<ref name="UNIDROIT2010"/> == بين الاقوامي تجارتي اصول == بين الاقوامي نجي قانون جي هڪجهڙائيءَ لاءِ قائم اداري، يونيڊروا، جي بين الاقوامي تجارتي معاهدن بابت اصولن جي آرٽيڪل 7.1.7 ۾ فورس ماژور جي وضاحت ڪئي وئي آهي. ان آرٽيڪل موجب جيڪڏهن ڪا ڌر ثابت ڪري ته ذميواريءَ جي عدم ادائيگي اهڙي رڪاوٽ سبب ٿي، جيڪا ان جي ضابطي کان ٻاهر هئي ۽ جنهن جي معقول اڳڪٿي يا ان کان بچاءُ ممڪن نه هو، ته مخصوص شرطن هيٺ عدم ادائيگيءَ بابت ڇوٽ ملي سگهي ٿي.<ref name="UNIDROIT2010"/> آرٽيڪل 7.1.7 ۾ عارضي رڪاوٽ، ٻي ڌر کي اطلاع ڏيڻ ۽ اطلاع نه پهچڻ سبب پيدا ٿيندڙ نقصان بابت پڻ قاعدا بيان ٿيل آهن. انهن اصولن جو اطلاق معاهدي ۽ لاڳو قانوني بندوبست موجب ٿيندو آهي؛ اهي هر ملڪ جي اندروني قانون کي پاڻمرادو تبديل نٿا ڪن. == بين الاقوامي قانون ۾ فورس ماژور == [[بين الاقوامي قانون]] ۾ فورس ماژور جو تصور رياستن جي بين الاقوامي ذميواريءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. گڏيل قومن جي بين الاقوامي قانون ڪميشن پاران 2001ع ۾ تيار ڪيل ''رياستن جي بين الاقوامي طور غيرقانوني عملن جي ذميواريءَ بابت آرٽيڪلن'' جي آرٽيڪل 23 ۾ فورس ماژور کي اهڙي غير مزاحمت لائق قوت يا غير متوقع واقعي سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جيڪو رياست جي ضابطي کان ٻاهر هجي ۽ جنهن سبب بين الاقوامي ذميواريءَ جي ادائيگي مادي طور ناممڪن ٿي پوي.<ref name="ILC2001"/> آرٽيڪل 23 تحت اهڙي حالت ۾ مخصوص عمل جي غيرقانوني حيثيت کي خارج ڪري سگهجي ٿو، پر هي دفاع هر حالت ۾ موجود ناهي. جيڪڏهن فورس ماژور واري صورتحال رياست جي پنهنجي عمل سبب پيدا ٿي هجي يا رياست اڳواٽ ان خطري کي قبول ڪيو هجي ته آرٽيڪل 23 جو دفاع لاڳو نه ٿيندو.<ref name="ILC2001"/> هي اصول رياستن جي وچ ۾ عام معافي، سفارتي درگذر يا سياسي مفاهمت جي برابر ناهي. === ٻين قانوني دفاعن سان فرق === بين الاقوامي قانون ۾ فورس ماژور کي اضطراري حالت ۽ ضرورت واري حالت کان الڳ سمجهيو ويندو آهي. اضطراري حالت ۾ ڪنهن شخص يا سندس سنڀال هيٺ ٻين ماڻهن جي جان بچائڻ لاءِ ٻيو معقول رستو موجود نه هوندو آهي. ضرورت واري حالت ۾ ڪنهن رياست جي بنيادي مفاد کي سنگين ۽ فوري خطري کان بچائڻ جو سوال پيدا ٿيندو آهي. اهي ٽيئي تصور الڳ قانوني شرطن هيٺ لاڳو ٿيندا آهن.<ref name="ILC2001"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ فورس ماژور ۽ ٻين بين الاقوامي قانوني دفاعن ۾ فرق ! تصور ! بنيادي صورتحال ! قانوني بنياد |- | '''فورس ماژور''' | ضابطي کان ٻاهر غير مزاحمت لائق قوت يا غير متوقع واقعي سبب ذميواريءَ جي ادائيگي مادي طور ناممڪن ٿيڻ | بين الاقوامي قانون ڪميشن، آرٽيڪل 23 |- | '''اضطراري حالت''' | انساني جان بچائڻ لاءِ ٻيو معقول رستو نه هجڻ | آرٽيڪل 24 |- | '''ضرورت واري حالت''' | بنيادي رياستي مفاد کي سنگين ۽ فوري خطري کان بچائڻ بابت سخت قانوني شرطون | آرٽيڪل 25 |} <small>ذريعو: بين الاقوامي قانون ڪميشن جا 2001ع وارا آرٽيڪل.<ref name="ILC2001"/></small> == تاريخي مثال بابت بحث == === 2001ع جو آمريڪا ۽ چين جو هوائي جهاز وارو واقعو === [[File:US Navy EP-3E ARIES II.jpg|thumb|آمريڪي بحري فوج جو اي پي-3 اي قسم جو جاسوسي جهاز.]] پهرين اپريل 2001ع تي [[ڏکڻ چين سمنڊ]] مٿان آمريڪي بحري فوج جي اي پي-3 جاسوسي جهاز ۽ چين جي جي-8 جنگي جهاز وچ ۾ ٽڪر ٿيو. چيني جنگي جهاز ڪري تباهه ٿي ويو ۽ ان جو پائلٽ وانگ وي فوت ٿي ويو، جڏهن ته آمريڪي جهاز کي سخت نقصان پهتو.<ref name="USNavyEP3">{{cite web|title=EP-3 Collision, Crew Detainment and Homecoming|url=https://www.history.navy.mil/research/archives/Collections/ncdu-det-206/2001/ep-3-collision--crew-detainment-and-homecoming.html|publisher=Naval History and Heritage Command, United States Navy|access-date=2026-11-03|language=en}}</ref> آمريڪي جهاز جي عملي هنگامي حالت ۾ چين جي [[هائينان]] ٻيٽ تي لنگشوئي هوائي اڏي تي جهاز لاٿو. چين جي حڪومت جهاز جي عملي جا 24 ماڻهو پنهنجي تحويل ۾ رکيا. سفارتي ڳالهين کان پوءِ 12 اپريل 2001ع تي کين آزاد ڪيو ويو.<ref name="USNavyEP3"/> آمريڪا ۽ چين واقعي جي سببن ۽ ان جي قانوني ۽ سفارتي نتيجن بابت اختلاف رکندا هئا. آمريڪي ڪانگريس جي تحقيقي اداري جي رپورٽ موجب معاملي ۾ هنگامي لينڊنگ، چيني فضائي حدن ۾ داخلا، معافيءَ جي نوعيت ۽ جهاز جي واپسيءَ بابت اختلاف شامل هئا.<ref name="CRSEP3">{{cite report|title=China-U.S. Aircraft Collision Incident of April 2001: Assessments and Policy Implications|id=RL30946|publisher=Congressional Research Service|url=https://www.everycrsreport.com/reports/RL30946.html|language=en}}</ref> هن واقعي کي ڪڏهن ڪڏهن اوچتي يا اضطراري صورتحال جي مثال طور بيان ڪيو ويندو آهي، پر موجود تاريخي ماخذ ان کي بين الاقوامي قانون ڪميشن جي آرٽيڪل 23 تحت فورس ماژور جي قانوني اطلاق جو ثابت ٿيل فيصلو قرار نٿا ڏين. ان ڪري ان کي فورس ماژور جي حتمي قانوني مثال طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. == تنقيد ۽ حدون == فورس ماژور جي اصول جي هڪ اهم حد اها آهي ته هر غير متوقع يا ڏکيو واقعو قانوني ذميواريءَ کان ڇوٽ جو سبب نٿو بڻجي. معاهدن جي قانون ۾ ڪنهن واقعي سبب خرچ وڌڻ يا ڪاروباري فائدو گهٽجڻ لازمي طور ذميواريءَ جي ادائيگي ناممڪن ٿيڻ جي برابر ناهي.<ref name="CornellFM"/> فورس ماژور جي شق جي تشريح وقت ڌرين جي وچ ۾ خطرن جي ورهاست، واقعي جي اڳڪٿي، ذميواريءَ جي ادائيگيءَ سان واقعي جي سڌي لاڳاپي ۽ نقصان گهٽائڻ لاءِ کنيل قدمن جو جائزو وٺڻ ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref name="ICCClause2020"/> بين الاقوامي قانون ۾ پڻ فورس ماژور هڪ محدود دفاع آهي، جنهن جي اطلاق لاءِ رياست کي مقرر شرطون پوريون ڪرڻيون پونديون آهن.<ref name="Paddeu2012"/> == پڻ ڏسو == * [[معاهدن جو قانون]] * [[بين الاقوامي قانون]] * [[تجارتي قانون]] * [[قدرتي آفت]] * [[قانوني ذميواري]] * [[رياستي ذميواري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.law.cornell.edu/wex/force_majeure ڪارنيل قانوني انسٽيٽيوٽ: فورس ماژور] * [https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000032041431/ فرانس جي شهري قانون جو آرٽيڪل 1218] * [https://www.icc-austria.org/fxdata/iccws/prod/media/files/2020-forcemajeure-commcontracts.pdf بين الاقوامي چيمبر آف ڪامرس: فورس ماژور جون تجارتي شقون] * [https://mandates.un.org/mandate/A/RES/56/83 گڏيل قومن جا رياستي ذميواريءَ بابت آرٽيڪل] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:معاهدن جو قانون]] [[زمرو:بين الاقوامي قانون]] [[زمرو:تجارتي قانون]] m60zaa6zugexu6dumbadklwir2z5m8l 0 41631 427307 381624 2026-11-03T00:33:42Z Intisar Ali 8681 427307 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اٺين صدي عيسويءَ جو عباسي فوجي اڳواڻ، سنڌ ۽ مصر جو گورنر}} {{Infobox royalty | name = موسيٰ بن ڪعب تميمي | native_name = موسى بن كعب بن عيينة التميمي | image = Abbasid Caliphate and Umayyad Emirate.png | caption = 755ع ۾ عباسي خلافت جو نقشو؛ موسيٰ بن ڪعب جي دور جو تاريخي پسمنظر | succession = [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست|سنڌ جو عباسي گورنر]] | reign = تقريباً 133–136هه / 751–754ع | predecessor = [[منصور بن جمهور ڪلبي]] | successor = [[عيينه بن موسيٰ]] | succession1 = [[مصر]] جو عباسي گورنر | reign1 = 141هه / 758–759ع | predecessor1 = ابو عون عبدالملڪ بن يزيد | successor1 = محمد بن اشعث خزاعي | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلوم | death_date = 141هه / 758–759ع | death_place = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | full_name = موسيٰ بن ڪعب بن عيينه تميمي | father = ڪعب بن عيينه تميمي | issue = [[عيينه بن موسيٰ]] | religion = [[اسلام]] }} '''موسيٰ بن ڪعب تميمي''' (عربي: '''موسى بن كعب بن عيينة التميمي'''؛ وفات: 141هه/758–759ع)، ڪنيت '''ابو عيينه'''، اٺين صدي عيسويءَ جو هڪ عرب فوجي اڳواڻ، عباسي تحريڪ جو ڪارڪن، [[سنڌ]] ۽ [[مصر]] جو گورنر ۽ عباسي خلافت جي پوليس جو اعليٰ عملدار هو. هو [[بنو تميم]] قبيلي سان تعلق رکندو هو. عباسي خلافت جي قيام کان اڳ خراسان ۾ عباسي دعوت جي ٻارهن نقيبن مان هڪ هو ۽ پوءِ عباسي انقلاب جي فوجي مهمن ۾ حصو ورتائين. سنڌ ۾ هن [[منصور بن جمهور ڪلبي]] کي شڪست ڏئي عباسي حڪومت قائم ڪئي ۽ [[منصوره (سنڌ)|منصوره]] شهر جي مرمت ۽ جامع مسجد جي توسيع ڪرائي.<ref name="Baladhuri">{{cite book|last=البلاذري|first=أحمد بن يحيى|title=فتوح البلدان|language=ar|url=https://islamarchive.cc/ketab_content/58912/p-416|chapter=فتوح السند}}</ref><ref name="Crone">{{cite book|last=Crone|first=Patricia|title=Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity|publisher=Cambridge University Press|year=1980|pages=158, 186|isbn=9780521229616|language=en}}</ref><ref name="Zirikli">{{cite book|last=الزركلي|first=خير الدين|title=الأعلام|language=ar|url=https://tarajm.com/people/52427|chapter=أبو عيينة موسى بن كعب التميمي}}</ref> سنڌ جي تاريخ ۾ موسيٰ بن ڪعب جي اهميت اموي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي اقتدار جي استحڪام سان لاڳاپيل آهي. سندس گورنريءَ جي صحيح شروعاتي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس دور تقريباً 751ع کان 754ع تائين ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="Crone"/><ref name="Sindhiana">{{cite web|title=سنڌ ۾ عرب دور حڪومت|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ+۾+عرب+دور+حڪومت|language=sd}}</ref> == نالو، نسب ۽ خاندان == موسيٰ جو پورو نالو ''موسيٰ بن ڪعب بن عيينه التميمي'' هو. سندس ڪنيت ''ابو عيينه'' هئي، جيڪا سندس پٽ عيينه جي نالي سان لاڳاپيل هئي. ''تميمي'' نسبت مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو عربن جي بنو تميم قبيلي سان تعلق رکندو هو.<ref name="Zirikli"/> سندس پيدائش جو سال ۽ هنڌ معتبر ماخذن ۾ واضح طور محفوظ نه آهن. سندس پيءُ ڪعب بن عيينه بابت روايتي سوانحي ڪتابن ۾ محدود ڄاڻ ملي ٿي. == عباسي انقلاب ۾ ڪردار == === خراسان ۾ عباسي دعوت === موسيٰ بن ڪعب انهن ٻارهن نقيبن مان هو، جن خراسان ۾ اموي حڪومت خلاف عباسي تحريڪ جي تنظيم ۾ حصو ورتو. محمد بن علي عباسيءَ جي دور ۾ انهن نقيبن کي عباسي دعوت کي منظم ڪرڻ ۽ ماڻهن جي حمايت حاصل ڪرڻ جون ذميواريون ڏنيون ويون هيون.<ref name="Crone"/><ref name="Zirikli"/> عباسي تحريڪ جي ابتدائي مرحلي ۾ موسيٰ خراسان ۾ سرگرم رهيو. ان وقت [[خراسان]] اموي حڪومت خلاف سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو هڪ اهم مرڪز بڻجي رهيو هو. === اموي گورنر هٿان گرفتاري === الزرڪليءَ جي ''الأعلام'' ۾ نقل ٿيل سوانحي روايت موجب خراسان جي اموي گورنر [[اسد بن عبدالله قسري]] کي موسيٰ جي عباسي سرگرمين جي خبر پئي. هن موسيٰ کي گرفتار ڪرائي سندس وات ۾ لوهي لگام وڌو، جنهن سبب سندس ڏند ڀڄي پيا. بعد ۾ کيس آزاد ڪيو ويو.<ref name="Zirikli"/> هيءَ روايت موسيٰ جي عباسي دعوت سان ابتدائي وابستگي ۽ اموي عملدارن سان سندس تڪرار بابت معلومات ڏئي ٿي. === ابيورد ۽ فوجي سرگرميون === ابو مسلم خراسانيءَ موسيٰ کي عباسي انقلاب جي کليل شروعات کان اڳ [[ابيورد]] ڏانهن موڪليو. روايتي بيان موجب هن اتي فوجي ڪاميابي حاصل ڪئي. بعد ۾ هو عباسي فوج جي مختلف مهمن ۾ شريڪ رهيو.<ref name="Zirikli"/> === زاب جي جنگ === 132هه/750ع ۾ عباسي فوج ۽ اموي فوج وچ ۾ [[زاب جي جنگ]] ٿي، جنهن ۾ اموي فوج کي شڪست ملي. موسيٰ بن ڪعب عباسي انقلاب جي فوجي اڳواڻن مان هو ۽ هن انهيءَ دور جي فوجي مهمن ۾ حصو ورتو.<ref name="Crone"/> === سفاح جي خلافت ۾ ڪردار === عباسي خلافت جي قيام وقت موسيٰ [[ابوالعباس سفاح]] سان گڏ ڪوفي ۾ موجود هو. الزرڪليءَ جي سوانحي بيان موجب موسيٰ سفاح جي بيعت ڪندڙ ابتدائي شخصيتن مان هو ۽ کيس ماڻهن جي سامهون پيش ڪرڻ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيائين.<ref name="Zirikli"/> عباسي حڪومت قائم ٿيڻ کان پوءِ کيس فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون ويون. == جزيره ۽ عراق ۾ خدمتون == عباسي انقلاب کان پوءِ موسيٰ [[عبدالله بن علي عباسي]] سان گڏ شام ويو. عبدالله بن عليءَ کيس [[جزيره]] جي انتظامي ذميواري ڏني، جتي اموي حامي فوجي اڳواڻ ابو الورد سان لاڳاپيل بغاوتن خلاف ڪارروائيون ڪيون ويون.<ref name="Crone"/> بعد ۾ خليفي سفاح موسيٰ کي ''صاحب الشرطة''، يعني پوليس جي اعليٰ سربراهه، جي عهدي تي مقرر ڪيو. ابتدائي عباسي حڪومت ۾ هي عهدو امن امان، انتظامي نگراني ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هو. == سنڌ ۾ عباسي حڪومت جو قيام == === سنڌ جي سياسي صورتحال === اموي خلافت جي آخري سالن ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال غير مستحڪم ٿي وئي هئي. [[منصور بن جمهور ڪلبي]] اموي حڪمرانن سان اختلاف کان پوءِ سنڌ ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. 132هه/750ع ۾ عباسي خلافت قائم ٿيڻ کان پوءِ نئين حڪومت پنهنجي اختيار کي سنڌ تائين وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌ جي گورنري انهيءَ وقت سياسي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئي، ڇاڪاڻ ته هي صوبو خلافت جي اوڀر واري سرحد تي واقع هو.<ref name="Sindhiana"/> === مفلس عبدي جي مهم === [[ابو مسلم خراساني]] پهرين [[مفلس عبدي]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو. [[بلاذري]] جي ''فتوح البلدان'' موجب مفلس عبدي تخارستان جي رستي سنڌ پهتو، جتي منصور بن جمهور سان سندس مقابلو ٿيو. ان جنگ ۾ مفلس عبدي مارجي ويو ۽ سندس فوج کي شڪست ملي. جڏهن ابو مسلم کي اها خبر پئي ته هن موسيٰ بن ڪعب تميميءَ کي سنڌ ڏانهن موڪلڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Baladhuri"/> === موسيٰ بن ڪعب جي سنڌ ڏانهن روانگي === بلاذريءَ جي روايت موجب ابو مسلم موسيٰ بن ڪعب کي فوجي قيادت ڏئي سنڌ روانو ڪيو. سنڌ جي تاريخ بابت بعد وارن مقامي ماخذن ۾ سندس فوج جو تعداد ويهه هزار ڄاڻايو ويو آهي، پر اهو انگ بلاذريءَ جي موجوده بيان ۾ درج نه آهي؛ تنهنڪري ان کي قطعي ثابت ٿيل فوجي تعداد نٿو چئي سگهجي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="Baladhuri"/> مقامي تاريخي بيان موجب موسيٰ پهرين [[قندابيل]] پهتو، جتي هن سنڌ جي سياسي حالتن جو جائزو ورتو ۽ منصوره ۾ موجود فوجي ۽ قبائلي گروهن سان رابطا ڪيا.<ref name="Quddusi">{{cite book|last=قدوسي|first=اعجاز الحق|title=سنڌ جي تاريخ|publisher=مهراڻ اڪيڊمي|year=2007|language=sd|url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page10.html}}</ref> === منصور بن جمهور سان مقابلو === بلاذريءَ جي ''فتوح البلدان'' موجب موسيٰ جي سنڌ پهچڻ وقت سندس فوج ۽ منصور بن جمهور جي فوج جي وچ ۾ [[سنڌو درياهه|مهران]]، يعني سنڌو درياهه، حائل هو. بعد ۾ ٻنهي فوجن وچ ۾ جنگ ٿي، جنهن ۾ منصور بن جمهور کي شڪست ملي. جنگ دوران منصور جو ڀاءُ منظور مارجي ويو، جڏهن ته منصور پاڻ ميدان مان ڀڄي نڪتو.<ref name="Baladhuri"/> === منصور بن جمهور جي موت بابت اختلاف === بلاذريءَ جي بيان موجب منصور بن جمهور جنگ ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ ريگستان ڏانهن ڀڄي ويو ۽ اتي اڃ سبب وفات ڪيائين.<ref name="Baladhuri"/> سنڌ جي هڪ بعد واري تاريخي بيان ۾ يعقوبيءَ ڏانهن منسوب روايت موجب منصور گرفتار ٿيڻ کان پوءِ قتل ٿيو. انهن ٻنهي بيانن ۾ فرق آهي؛ تنهنڪري منصور جي موت جو طريقو تاريخي روايتن جي اختلاف سان بيان ڪرڻ مناسب آهي.<ref name="SindhWar">{{cite web|title=عربن ۽ سنڌين جي ويڙهه – سنڌ تي حملن جي تاريخ|website=سنڌسلامت ڪتاب گهر|url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/974/read/51701|language=sd}}</ref> == سنڌ جي گورنري == === حڪومت جو آغاز === منصور بن جمهور جي شڪست کان پوءِ موسيٰ بن ڪعب سنڌ جو گورنر بڻيو. سندس مقرري عباسي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ٿي. جديد تاريخي تحقيق موجب هو تقريباً 133–136هه/751–754ع تائين سنڌ جو گورنر رهيو. ڪجهه مقامي تاريخي بيانن ۾ سندس گورنريءَ جو عرصو وڌيڪ ڊگهو ڄاڻايو ويو آهي، پر اهڙي تاريخ کي عباسي خلافت جي شروعات ۽ سندس مصر جي گورنريءَ سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Crone"/><ref name="Sindhiana"/> === منصوره جي مرمت === بلاذريءَ موجب موسيٰ بن ڪعب منصوره شهر جي مرمت ڪرائي. ''فتوح البلدان'' ۾ سندس حڪومت جي حوالي سان شهر جي مرمت جو واضح ذڪر موجود آهي.<ref name="Baladhuri"/> منصوره ابتدائي اسلامي دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي مرڪزن مان هڪ هو. موسيٰ جي دور ۾ شهر جي مرمت جو ذڪر عباسي حڪومت جي نئين انتظامي مرحلي سان لاڳاپيل آهي. [[File:Abbasid Caliphate and Umayyad Emirate.png|thumb|755ع ۾ عباسي خلافت جو نقشو؛ سنڌ خلافت جي اوڀر وارن علائقن ۾ شامل هئي.]] === جامع مسجد جي توسيع === بلاذريءَ مطابق موسيٰ بن ڪعب منصوره جي مسجد ۾ اضافو ڪرايو. اهو بيان سندس گورنريءَ دوران شهر ۾ ٿيل تعميراتي سرگرمين بابت اهم تاريخي شاهد آهي.<ref name="Baladhuri"/> مقامي تاريخي ڪتابن ۾ پڻ منصوره جي جامع مسجد جي توسيع ۽ شهر جي تعميراتي سڌارن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Quddusi"/> === فوجي مهمون === بلاذريءَ موسيٰ بن ڪعب بابت ڄاڻايو آهي ته هن سنڌ ۾ فوجي مهمون هلايون ۽ ڪجهه علائقا فتح ڪيا. تنهن هوندي به موجوده مختصر بيان ۾ انهن سڀني مهمن جي هنڌن ۽ تاريخن جو تفصيلي ذڪر نه آهي.<ref name="Baladhuri"/> انهيءَ ڪري موسيٰ جي نالي سان ڪنهن مخصوص علائقي جي فتح کي منسوب ڪرڻ لاءِ اضافي تاريخي شاهد ضروري آهي. === انتظامي صورتحال === سنڌ جي گورنريءَ دوران موسيٰ بن ڪعب کي نئين عباسي حڪومت جي اختيارن کي مضبوط ڪرڻ، فوجي گروهن جي مخالفت کي منهن ڏيڻ ۽ منصوره جي انتظام کي بحال ڪرڻ جهڙا معاملا درپيش هئا. سندس دور بابت محفوظ ٿيل روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن فوجي ڪارروائين سان گڏ شهري تعمير ۽ انتظامي بحاليءَ تي پڻ ڌيان ڏنو. == سنڌ مان واپسي == 136هه/754ع ۾ خليفي سفاح جي وفات کان پوءِ موسيٰ بن ڪعب سنڌ مان عراق واپس ويو. وڃڻ وقت هن پنهنجي پٽ [[عيينه بن موسيٰ]] کي سنڌ جي انتظام لاءِ نائب مقرر ڪيو.<ref name="Crone"/> بعد ۾ عيينه بن موسيٰ سنڌ جو گورنر بڻيو. سندس دور ۾ قبائلي اختلاف ۽ عباسي حڪومت سان سياسي ڇڪتاڻ پيدا ٿي، جيڪا اڳتي هلي سندس بغاوت ۽ زوال جو سبب بڻي. == عباسي پوليس جي سربراهي == سنڌ مان واپسيءَ کان پوءِ موسيٰ بن ڪعب عباسي خلافت جي پوليس جي اعليٰ عهدي سان ٻيهر لاڳاپيل رهيو. الزرڪليءَ موجب خليفي [[ابو جعفر منصور]] کيس پوليس جو سربراهه مقرر ڪيو ۽ سنڌ ۽ مصر سان لاڳاپيل صوبائي ذميواريون پڻ ڏنيون. انهن عهدن جو انتظام ڪڏهن نائبن ذريعي هلايو ويندو هو.<ref name="Zirikli"/> ابتدائي عباسي خلافت ۾ ''صاحب الشرطة'' جو عهدو رڳو عام شهري پوليس تائين محدود نه هو، پر مرڪزي حڪومتي نظم ۽ انتظام سان پڻ لاڳاپيل هو. == مصر جي گورنري == === مقرري === 141هه/758ع ۾ خليفي ابو جعفر منصور موسيٰ بن ڪعب کي مصر جو گورنر مقرر ڪيو. هن [[ابو عون عبدالملڪ بن يزيد]] جي جاءِ ورتي. مؤرخ هيو ڪينيڊيءَ جي تحقيق موجب موسيٰ بن ڪعب مصر جي عباسي گورنرن مان هڪ هو ۽ سندس گورنري مختصر عرصي تائين رهي.<ref name="Kennedy">{{cite book|last=Kennedy|first=Hugh|chapter=Egypt as a province in the Islamic caliphate, 641–868|title=The Cambridge History of Egypt|volume=1|editor-last=Petry|editor-first=Carl F.|publisher=Cambridge University Press|year=1998|pages=62–85|isbn=9780521471374|language=en}}</ref> === مصر ۾ انتظام === عربي تاريخي بيانن موجب موسيٰ مصر ۾ فوجي ۽ انتظامي عملدارن جي ملاقاتن بابت سخت ضابطا قائم ڪيا. هن غير ضروري درٻاري حاضريءَ کي محدود ڪيو ۽ حڪومتي معاملن کي وڌيڪ منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="EgyptStudy">{{cite web|title=دور الدعاة بعد قيام الدولة العباسية (النقباء)|website=المرجع|url=https://almerja.com/reading.php?idm=102267|language=ar}}</ref> الزرڪليءَ موجب موسيٰ مصر ۾ لڳ ڀڳ ست مهينا رهيو. بعد ۾ کيس عهدي تان هٽايو ويو ۽ هو بغداد واپس آيو.<ref name="Zirikli"/> == وفات == موسيٰ بن ڪعب تميمي 141هه/758–759ع ۾ وفات ڪئي. الزرڪليءَ جي ''الأعلام'' موجب هو مصر جي گورنريءَ تان واپس اچڻ کان پوءِ بغداد ۾ وفات ڪري ويو. سندس وفات وقت هو عباسي پوليس جي اعليٰ عهدي ۽ هند سان لاڳاپيل انتظامي ذميوارين سان وابسته هو، جڏهن ته سنڌ ۾ سندس پٽ عيينه گورنر هو.<ref name="Zirikli"/> موسيٰ جي وفات جو مخصوص ڏينهن ۽ مهينو دستياب ماخذن مان يقيني طور معلوم نٿو ٿئي. == پٽ عيينه بن موسيٰ == موسيٰ جو پٽ [[عيينه بن موسيٰ]] سنڌ ۾ سندس جانشين بڻيو. پيءُ جي عراق واپسيءَ کان پوءِ هن سنڌ جو انتظام سنڀاليو. عيينه جي گورنريءَ دوران سنڌ ۾ آباد عرب قبيلن ۽ عباسي مرڪزي حڪومت سان اختلاف وڌيا. بعد ۾ هو عباسي حڪومت خلاف بغاوت ۾ شامل ٿيو ۽ مقامي قبائلي ويڙهه ۾ مارجي ويو.<ref name="Crone"/><ref name="Sindhiana"/> == تاريخي اهميت == موسيٰ بن ڪعب تميمي جي تاريخي حيثيت ٻن اهم مرحلن سان لاڳاپيل آهي. پهريون مرحلو عباسي انقلاب ۾ سندس شموليت ۽ خراسان کان عراق تائين فوجي سرگرمين جو آهي. ٻيو مرحلو عباسي خلافت جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ مصر جهڙن صوبن ۾ سندس انتظامي ڪردار جو آهي. سنڌ جي تاريخ ۾ سندس اهميت خاص طور منصور بن جمهور کي شڪست ڏيڻ، منصوره جي مرمت، جامع مسجد جي توسيع ۽ سنڌ ۾ عباسي حڪومت جي استحڪام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Baladhuri"/><ref name="Crone"/> == اهم تاريخي واقعن جي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | موسيٰ بن ڪعب تميميءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا ! style="background:#dceaf5;" | سال يا دور ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | اموي خلافت جو آخري دور | خراسان ۾ عباسي تحريڪ جي ٻارهن نقيبن مان هڪ طور سرگرميون. |- | 132هه/750ع | عباسي انقلاب ۽ اموي حڪومت خلاف فوجي مهمن ۾ شموليت. |- | 132–133هه/750–751ع | عباسي خلافت جي ابتدائي انتظامي ۽ فوجي خدمتون. |- | تقريباً 133هه/751ع | ابو مسلم خراسانيءَ طرفان سنڌ ڏانهن روانگي ۽ منصور بن جمهور خلاف مهم. |- | تقريباً 133–136هه/751–754ع | سنڌ جي گورنري، منصوره جي مرمت ۽ مسجد جي توسيع. |- | 136هه/754ع | سنڌ مان عراق واپسي؛ پٽ عيينه کي نائب مقرر ڪرڻ. |- | 141هه/758ع | مصر جي گورنري. |- | 141هه/758–759ع | مصر مان واپسيءَ کان پوءِ بغداد ۾ وفات. |} == موسيٰ بن ڪعب جا اهم عهدا == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | عباسي حڪومت ۾ موسيٰ بن ڪعب جا عهدا ! style="background:#dceaf5;" | عهدو ! style="background:#dceaf5;" | ذميواري ! style="background:#dceaf5;" | دور |- | عباسي نقيب | خراسان ۾ عباسي دعوت جي تنظيم | اموي خلافت جو آخري دور |- | فوجي ڪمانڊر | عباسي انقلاب جي فوجي مهمن ۾ شموليت | 132هه/750ع ۽ ان کان اڳ |- | جزيره جو عملدار | مقامي بغاوتن خلاف ڪارروائي | عباسي حڪومت جي شروعات |- | سنڌ جو گورنر | سنڌ ۾ عباسي انتظام ۽ فوجي اختيار | تقريباً 751–754ع |- | صاحب الشرطة | عباسي پوليس ۽ مرڪزي انتظام | سفاح ۽ منصور جو دور |- | مصر جو گورنر | مصر جو صوبائي انتظام | 141هه/758–759ع |} == تاريخي ماخذن ۾ موسيٰ بن ڪعب == === بلاذري === [[بلاذري]] پنهنجي ڪتاب ''فتوح البلدان'' ۾ مفلس عبدي جي قتل، ابو مسلم خراسانيءَ طرفان موسيٰ جي مقرري، منصور بن جمهور جي شڪست ۽ منصوره جي مرمت بابت اهم معلومات محفوظ ڪئي آهي.<ref name="Baladhuri"/> === يعقوبي === [[يعقوبي]] جي ''تاريخ اليعقوبي'' ۽ ''ڪتاب البلدان'' عباسي دور جي انتظامي ۽ جاگرافيائي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن. ''ڪتاب البلدان'' ۾ بغداد جي شهري ورهاست جي حوالي سان موسيٰ بن ڪعب سان منسوب زمين جي هڪ قطعي جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="YaqubiBuldan">{{cite book|last=اليعقوبي|first=أحمد بن أبي يعقوب|title=كتاب البلدان|language=ar|url=https://ablibrary.net/book_content/b/9788/39?lang=ar|page=39}}</ref> === جديد تحقيق === پيٽريشيا ڪرون جي ''Slaves on Horses'' ۾ عباسي انقلاب جي اڳواڻن ۽ فوجي انتظام بابت موسيٰ بن ڪعب جو ذڪر ملي ٿو. هيو ڪينيڊيءَ جي مصر بابت تحقيق سندس مصر جي گورنريءَ جي تاريخي پسمنظر کي واضح ڪري ٿي.<ref name="Crone"/><ref name="Kennedy"/> سنڌ جي مقامي تاريخي ادب ۾ اعجاز الحق قدوسيءَ جي ''سنڌ جي تاريخ'' ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سندس سنڌ واري دور بابت روايتون موجود آهن.<ref name="Quddusi"/><ref name="Sindhiana"/> == تصويرون ۽ نقشا == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Abbasid Caliphate and Umayyad Emirate.png|755ع ۾ عباسي خلافت جو نقشو؛ موسيٰ جي گورنريءَ جي آخري دور جي ويجهو سياسي صورتحال. File:Abbasid Revolution.png|عباسي انقلاب جي تاريخي پسمنظر جو نقشو. File:Abbasid Caliphate during Al-Mansur.png|خليفي ابو جعفر منصور جي دور ۾ عباسي خلافت جو نقشو. File:Caliphate 750.jpg|750ع ۾ خلافت جي علائقن جو تاريخي نقشو؛ عباسي اقتدار جي شروعات واري دور جو پسمنظر. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ عرب دور حڪومت]] * [[عباسي خلافت]] * [[ابوالعباس سفاح]] * [[ابو جعفر منصور]] * [[ابو مسلم خراساني]] * [[منصور بن جمهور ڪلبي]] * [[مفلس عبدي]] * [[عيينه بن موسيٰ]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[بلاذري]] * [[يعقوبي]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * البلاذري، احمد بن يحيى. ''فتوح البلدان''، باب فتوح السند. * اليعقوبي، احمد بن ابي يعقوب. ''تاريخ اليعقوبي''. * اليعقوبي. ''كتاب البلدان''. * الزرڪلي، خير الدين. ''الأعلام''، موسيٰ بن ڪعب تميميءَ بابت داخلا. * قدوسي، اعجاز الحق. ''سنڌ جي تاريخ''، مهراڻ اڪيڊمي، 2007ع. * Crone, Patricia. ''Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity''. Cambridge University Press, 1980. * Kennedy, Hugh. “Egypt as a Province in the Islamic Caliphate, 641–868.” ''The Cambridge History of Egypt'', Volume 1, 1998. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://islamarchive.cc/ketab_content/58912/p-416 فتوح البلدان ۾ سنڌ جي فتح ۽ موسيٰ بن ڪعب جو بيان] * [https://tarajm.com/people/52427 الزرڪليءَ جي الأعلام ۾ موسيٰ بن ڪعب جو سوانحي احوال] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ+۾+عرب+دور+حڪومت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سنڌ جو عرب دور] * [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page10.html سنڌ جي تاريخ، اعجاز الحق قدوسي] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Abbasid_Caliphate_and_Umayyad_Emirate.png عباسي خلافت جو 755ع وارو نقشو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Maps_of_the_Abbasid_Caliphate عباسي خلافت جا نقشا، وڪيميڊيا ڪامنز] {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:عباسي فوجي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب فوجي اڳواڻ]] [[زمرو:141هه ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:اٺين صديءَ جون شخصيتون]] k3s5ok1wf46p9ebecqn0tr5n9zvmoai 0 41634 427351 344314 2026-11-03T05:26:47Z Intisar Ali 8681 427351 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اٺين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جو عباسي گورنر}} {{Infobox royalty | name = هشام بن عمرو تغلبي | native_name = هشام بن عمرو بن بسطام التغلبي الوائلي | title = سنڌ جو عباسي گورنر | image = Map of the Caliphal Province of Sind.png | caption = عباسي خلافت جي دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي علائقن جو تاريخي نقشو؛ هي نقشو هشام جي دور کان پوءِ واري صورتحال تي ٻڌل آهي | succession = [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست|سنڌ جو عباسي گورنر]] | reign = 151–157هه / 768–774ع | predecessor = [[عمر بن حفص عتڪي]] | successor = نامعلوم؛ ماخذن ۾ اختلاف | regent = [[ابو جعفر منصور]] | full_name = هشام بن عمرو بن بسطام التغلبي الوائلي | dynasty = [[عباسي خلافت]] | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلوم | death_date = نامعلوم؛ 157هه/774ع کان پوءِ | death_place = نامعلوم | religion = [[اسلام]] }} '''هشام بن عمرو تغلبي''' (عربي: '''هشام بن عمرو بن بسطام التغلبي الوائلي''') اٺين صدي عيسويءَ جو هڪ عرب فوجي اڳواڻ ۽ [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ [[سنڌ]] جو گورنر هو. کيس عباسي خليفي [[ابو جعفر منصور]] 151هه/768ع ۾ سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. سندس حڪومت تقريباً ڇهه سال جاري رهي ۽ 157هه/774ع ۾ کيس عهدي تان هٽايو ويو. هشام جي گورنريءَ ۾ [[عبدالله اشتر]] جي قتل، مقامي حڪمران خلاف فوجي ڪارروائي، ملتان ۽ ٻين علائقن ۾ مهمن، سامونڊي فوجي سرگرمين ۽ انتظامي تبديلين جا واقعا پيش آيا.<ref name="Zirikli">{{cite web|title=هشام بن عمرو التغلبي الوائلي|website=الأعلام للزركلي، نقلاً عن الجمهرة|url=https://islamic-content.com/t/28482|language=ar}}</ref><ref name="Tabari">{{cite book|last=الطبري|first=محمد بن جرير|title=تاريخ الرسل والملوك|volume=6|pages=290–291|language=ar|url=https://almntqim.com/٣٤٧٩_تاريخ-الطبري-الطبري-ج-٦/٢٩١_الصفحةقدوم-المهدى-على-المنصور-من-خراسان-وابتداء-المنصور-بناء-الرصافة}}</ref> هشام جي دور بابت اهم معلومات [[بلاذري]] جي ''فتوح البلدان''، [[طبري]] جي ''تاريخ الرسل والملوك''، [[ابن اثير]] جي ''الكامل في التاريخ'' ۽ ابو الفرج اصفهانيءَ جي ''مقاتل الطالبيين'' ۾ ملي ٿي. انهن ماخذن ۾ سندس فوجي مهمن ۽ عبدالله اشتر جي قتل بابت ڪجهه اختلاف پڻ موجود آهن.<ref name="Baladhuri">{{cite book|last=البلاذري|first=أحمد بن يحيى|title=فتوح البلدان|chapter=فتوح السند|language=ar}}</ref><ref name="IbnAthir">{{cite web|title=ذكر عزل عمر بن حفص عن السند وولاية هشام بن عمرو|website=الكامل في التاريخ لابن الأثير|url=https://www.al-eman.com/الكتب/الكامل%20في%20التاريخ%20(نسخة%20منقحة)/ذكر%20عزل%20عمر%20بن%20حفص%20عن%20السند%20وولاية%20هشام%20بن%20عمرو:/i900%26d1169027%26c%26p1|language=ar}}</ref> == نالو ۽ نسب == هشام جو پورو نالو ''هشام بن عمرو بن بسطام التغلبي الوائلي'' هو. سندس ''تغلبي'' نسبت مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو عربن جي [[بنو تغلب]] قبيلي سان تعلق رکندو هو. ''الوائلي'' نسبت بنو وائل سان سندس قبائلي تعلق ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref name="Zirikli"/> سندس پيدائش جي صحيح تاريخ، هنڌ، ابتدائي زندگي ۽ تعليم بابت معتبر تاريخي ماخذن ۾ تفصيلي معلومات محفوظ نه آهي. == تاريخي پسمنظر == === سنڌ ۾ عباسي حڪومت === 132هه/750ع ۾ عباسي خلافت قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ نئين خلافت جي اوڀر وارن صوبن مان هڪ بڻيو. هن دور ۾ سنڌ ۾ عرب قبيلن، مقامي حڪمرانن ۽ عباسي انتظام جي وچ ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا موجود هئا. هشام جي مقرريءَ کان اڳ [[عمر بن حفص عتڪي]]، جيڪو ''هزارمرد'' جي لقب سان پڻ مشهور هو، سنڌ جو گورنر هو. عمر بن حفص جي دور ۾ علوي خاندان سان تعلق رکندڙ عبدالله اشتر سنڌ پهتو، جنهن جي موجودگي عباسي حڪومت لاءِ هڪ سياسي مسئلو بڻجي وئي.<ref name="IbnAthir"/> === عبدالله اشتر جي سنڌ ۾ آمد === عبدالله اشتر جو نالو ''عبدالله بن محمد بن عبدالله'' هو. هو [[محمد نفس زڪيه]] جو پٽ ۽ [[حسن بن علي]] جي اولاد مان هو. 145هه/762ع ۾ محمد نفس زڪيه ۽ سندس ڀاءُ ابراهيم بن عبدالله عباسي خليفي منصور خلاف بغاوت ڪئي. ان سياسي ڇڪتاڻ جي دوران عبدالله اشتر پنهنجي ساٿين سان سنڌ پهتو.<ref name="Tabari"/> ابن اثير جي روايت موجب عبدالله اشتر جا ساٿي بصره مان گهوڙا خريد ڪرڻ جي بهاني سنڌ پهتا، جيئن گورنر عمر بن حفص سان رابطو ڪري سگهن. عمر بن حفص کي جڏهن سندن حقيقي مقصد جي خبر پئي ته هن کين امان ڏني.<ref name="IbnAthir"/> عبدالله اشتر پوءِ سنڌ جي هڪ مقامي حڪمران وٽ پناهه ورتي. طبري ۽ ابن اثير انهيءَ حڪمران جو ذڪر ڪن ٿا، پر سندس نالي ۽ علائقي جي سڃاڻپ بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي. == سنڌ جي گورنري == === مقرري === 151هه/768ع ۾ خليفي ابو جعفر منصور عمر بن حفص کي سنڌ جي گورنريءَ تان هٽائي هشام بن عمرو تغلبي کي مقرر ڪيو. عمر بن حفص کي [[افريقيه]] جي گورنري ڏني وئي.<ref name="IbnAthir"/> طبري ۽ ابن اثير موجب منصور هشام کي حڪم ڏنو ته عبدالله اشتر جي پناهه ڏيندڙ مقامي حڪمران سان رابطو ڪري ۽ عبدالله جي حوالگي گهري. جيڪڏهن اهو حڪمران انڪار ڪري ته سندس خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي وڃي.<ref name="Tabari"/><ref name="IbnAthir"/> === عبدالله اشتر بابت هشام جو رويو === طبريءَ جي بيان موجب هشام سنڌ پهچڻ کان پوءِ عبدالله اشتر کي گرفتار ڪرڻ کان پاسو ڪيو. هن مقامي حڪمران سان خط و ڪتابت ۽ نرم رويو اختيار ڪرڻ جو تاثر ڏنو. جڏهن منصور کي انهيءَ صورتحال جي خبر پئي ته هن هشام ڏانهن خط موڪلي ڪارروائيءَ ۾ تيزي آڻڻ لاءِ زور ڀريو.<ref name="Tabari"/> ابن اثير پڻ هشام جي انهيءَ هٻڪ جو ذڪر ڪري ٿو. البت، هشام جي ذاتي مذهبي عقيدي بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ لاءِ وڌيڪ ثبوت گهربل آهن. == عبدالله اشتر جو قتل == === مقامي بغاوت === طبري موجب هشام جي گورنريءَ دوران سنڌ جي هڪ علائقي ۾ بغاوت ٿي. هشام پنهنجي ڀاءُ ''سفنجا'' کي فوج ڏئي انهيءَ بغاوت کي ختم ڪرڻ لاءِ موڪليو. سفنجا جي فوج جو رستو انهيءَ مقامي حڪمران جي علائقي جي ڀرسان هو، جنهن وٽ عبدالله اشتر پناهه ورتي هئي.<ref name="Tabari"/> === سنڌو درياهه جي ڪناري تي مقابلو === طبريءَ جي روايت موجب سفنجا جي فوج کي رستي ۾ سوارن جو هڪ ننڍڙو ٽولو نظر آيو. جاچ ڪرڻ تي معلوم ٿيو ته عبدالله اشتر پنهنجي ڏهن ساٿين سان [[سنڌو درياهه]] جي ڪناري سير لاءِ نڪتل هو. سفنجا جي ڪجهه ساٿين کيس عبدالله اشتر سان مقابلي کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هن حملو ڪيو. مقابلي ۾ عبدالله اشتر ۽ سندس ساٿي مارجي ويا.<ref name="Tabari"/> طبري موجب هڪ روايت ۾ عبدالله جو لاش ٻين مقتولن سان گڏ رهجي ويو، جڏهن ته ٻي روايت موجب سندس ساٿين لاش درياهه ۾ اڇلايو ته جيئن دشمن سندس سر هٿ نه ڪري سگهي. === تاريخي روايتن ۾ اختلاف === ابو الفرج اصفهانيءَ جي ''مقاتل الطالبيين'' ۾ عبدالله اشتر جي قتل بابت هڪ مختلف بيان ملي ٿو. ان موجب منصور هشام کي سنڌ موڪليو ۽ عبدالله اشتر جي قتل کان پوءِ سندس سر منصور ڏانهن موڪليو ويو.<ref name="Maqatil">{{cite web|title=مقاتل الطالبيين، عبدالله الأشتر بابت روايت|website=مقاتل الطالبيين|url=https://www.masaha.org/book/view/2338/page/609|language=ar}}</ref> ان جي ابتڙ طبري ۽ ابن اثير جي تفصيلي بيان ۾ عبدالله اشتر جو قتل هشام جي ڀاءُ سفنجا جي فوجي ڪارروائيءَ دوران ٿيو. انهن روايتن مان عبدالله اشتر جي موت بابت بنيادي واقعي جي تصديق ٿئي ٿي، پر قاتل جي سڌي سڃاڻپ ۽ لاش سان ٿيل سلوڪ بابت اختلاف موجود آهي. == عبدالله اشتر جي پناهه ڏيندڙ حڪمران خلاف مهم == === منصور جو حڪم === عبدالله اشتر جي قتل جي خبر جڏهن خليفي منصور تائين پهتي ته هن هشام کي انهيءَ مقامي حڪمران خلاف فوجي مهم هلائڻ جو حڪم ڏنو، جنهن عبدالله کي پناهه ڏني هئي. طبري موجب عبدالله اشتر جو هڪ پٽ، ''محمد بن عبدالله''، ۽ سندس ماءُ انهيءَ حڪمران وٽ موجود هئا.<ref name="Tabari"/> === فوجي ڪارروائي === هشام مقامي حڪمران خلاف فوجي مهم هلائي. طبري ۽ ابن اثير موجب انهيءَ جنگ ۾ مقامي حڪمران کي شڪست ملي ۽ هو مارجي ويو. هشام عبدالله اشتر جي پٽ ۽ سندس ماءُ کي خليفي منصور ڏانهن موڪليو.<ref name="IbnAthir"/> === عبدالله اشتر جي پٽ جو معاملو === طبري موجب منصور عبدالله اشتر جي پٽ جو نسب تسليم ڪندي مديني جي گورنر کي خط لکيو ۽ حڪم ڏنو ته ٻار کي سندس علوي مائٽن جي حوالي ڪيو وڃي. انهيءَ مقصد لاءِ مديني ۾ آل ابي طالب کي گڏ ڪرڻ ۽ ٻار جي نسب بابت خليفي جو خط پڙهڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو.<ref name="Tabari"/> هي واقعو سنڌ ۾ علوي خاندان جي سياسي موجودگيءَ ۽ عباسي مرڪزي حڪومت جي ردعمل بابت اهم تاريخي شاهدي آهي. == فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع == === بلاذريءَ جو بيان === بلاذري پنهنجي ڪتاب ''فتوح البلدان'' ۾ هشام جي سنڌ واري گورنريءَ بابت لکي ٿو ته هن اڳ ۾ اڻفتح ٿيل علائقن ڏانهن فوجي مهمون موڪليون ۽ هند جي مختلف علائقن ۾ ڪارروائيون ڪيون.<ref name="Baladhuri"/> انهن بيانن ۾ نارند، ڪشمير، ملتان، قندابيل ۽ قندهار جهڙن هنڌن جا نالا ملن ٿا. === نارند ڏانهن بحري مهم === بلاذريءَ موجب هشام پنهنجي فوجي اڳواڻ ''عمرو بن جمل'' کي جنگي ٻيڙين سان ''نارند'' ڏانهن موڪليو.<ref name="Baladhuri"/> نارند جي جديد جاگرافيائي سڃاڻپ يقيني نه آهي. تنهنڪري ان کي ڪنهن موجوده بندرگاهه سان قطعي طور ملائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === ڪشمير ڏانهن مهم === بلاذريءَ جي بيان موجب هشام هند جي علائقن ڏانهن وڌيو ۽ ''ڪشمير'' ۾ فوجي ڪاميابي حاصل ڪئي. سندس بيان ۾ انهيءَ مهم دوران قيدين ۽ غلامن جي وڏي تعداد جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Baladhuri"/> الزرڪلي پڻ هشام جي ڪشمير واري مهم جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="Zirikli"/> تنهن هوندي به بلاذريءَ جي انهيءَ مختصر بيان مان اڄوڪي سموري [[ڪشمير]] تي مستقل عباسي اقتدار قائم ٿيڻ جو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. === ملتان === بلاذريءَ موجب هشام [[ملتان]] ۾ پڻ فوجي مهم هلائي ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref name="Baladhuri"/> ملتان ابتدائي اسلامي دور ۾ سنڌ جي اترئين علائقي جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز هو. هشام جي دور ۾ هن علائقي ۾ فوجي ڪارروائيءَ جو ذڪر عباسي حڪومت جي سرحدي سياست سان لاڳاپيل آهي. === قندابيل === بلاذريءَ موجب هشام ''قندابيل'' ۾ موجود عربن جي هڪ طاقتور گروهه کي اتان ڪڍيو.<ref name="Baladhuri"/> قندابيل کي تاريخي جاگرافيءَ ۾ عام طور موجوده بلوچستان جي [[گنداوا]] واري علائقي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. بهرحال، قديم نالن ۽ موجوده هنڌن جي سڃاڻپ ۾ احتياط ضروري آهي. === قندهار ڏانهن سامونڊي مهم === بلاذريءَ موجب هشام ٻيڙين ذريعي ''قندهار'' پهتو، اتي فوجي ڪاميابي حاصل ڪيائين ۽ هڪ بت خاني کي ڊاهي ان جي جاءِ تي مسجد تعمير ڪرائي.<ref name="Baladhuri"/> هن بيان ۾ آيل ''قندهار'' جي سڃاڻپ موجوده افغانستان جي شهر [[قنڌار]] سان قطعي طور ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته بلاذريءَ جي روايت ۾ سامونڊي رستي جو ذڪر موجود آهي. مغربي هندستان جي تاريخي تحقيق ۾ هن هنڌ کي ڀڙوچ جي ڀرسان هڪ ساحلي آباديءَ سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي، پر ان جي درست سڃاڻپ بابت وڌيڪ جاگرافيائي ثبوت گهربل آهن.<ref name="Gazetteer">{{cite web|title=Maharashtra State Gazetteer: Language and Literature|publisher=Government of Maharashtra|url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Language%20and%20Literature/chapter_7.pdf|language=en}}</ref> == مسجد جي تعمير == بلاذريءَ جي روايت موجب هشام قندهار نالي هنڌ تي هڪ بت خانو ڊاهي ان جي جاءِ تي مسجد ٺهرائي.<ref name="Baladhuri"/> بعد وارن علائقائي تاريخي بيانن ۾ هن مسجد کي گجرات جي قديم اسلامي عبادتگاهن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. بهرحال، موجوده آثار قديمه جي مدد سان انهيءَ مخصوص مسجد جي جڳهه ۽ عمارت جي قطعي سڃاڻپ جي تصديق ضروري آهي.<ref name="Gazetteer"/> ان ڪري هن مسجد کي بنا وڌيڪ ثبوت جي ''گجرات جي پهرين مسجد'' قرار ڏيڻ بدران ابتدائي اسلامي دور جي مسجد جي تعمير بابت تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == انتظامي صورتحال == بلاذريءَ جي بيان موجب هشام جي حڪومت دوران ملڪ ۾ خوشحالي آئي ۽ سرحدي علائقن ۾ امن امان قائم ٿيو.<ref name="Baladhuri"/> اهو بيان هڪ نائين صديءَ جي مسلمان مؤرخ جي روايت آهي. ان کي انهيءَ دور جي حڪومتي حالتن بابت هڪ تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته سڄي سنڌ جي معاشي صورتحال بابت مڪمل شمارياتي ثبوت طور. هشام جي دور ۾ فوجي مهمن سان گڏ سرحدي انتظام ۽ عباسي حڪومت جي سياسي اختيار کي مضبوط ڪرڻ جون ڪوششون پڻ ٿيون. == سنڌ ۽ هند جي علمي رابطن جو پسمنظر == === سڌانت ۽ فلڪياتي علم === اٺين صدي عيسويءَ ۾ عباسي درٻار ۾ هندستاني رياضي ۽ فلڪيات جي علم بابت دلچسپي وڌي. انهيءَ دور ۾ هندستاني فلڪياتي تصنيفن، خاص طور ''سڌانت'' سان لاڳاپيل متنن، جو عربي علمي دنيا تي اثر پيو. سنڌ جي مقامي تاريخي ادب ۾ هڪ روايت موجب هشام جي گورنريءَ دوران هند ۽ سنڌ جي عالمن جو وفد خليفي منصور جي درٻار ۾ پهتو ۽ هڪ سنسڪرت عالم فلڪيات جو متن پيش ڪيو.<ref name="Quddusi">{{cite web|title=سنڌ جي تاريخ، هشام بن عمرو تغلبي بابت باب|author=اعجاز الحق قدوسي|website=سنڌي ادبي بورڊ|url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page9.html|language=sd}}</ref> بهرحال، انهيءَ مخصوص وفد کي هشام جي حڪومتي ڪوششن سان ڳنڍڻ لاءِ وڌيڪ آزاد تاريخي ثبوت گهربل آهن. === عربي ترجما === عباسي دور ۾ [[ابراهيم فزاري]] ۽ ٻين عالمن هندستاني فلڪياتي علم جي عربيءَ ۾ منتقليءَ ۾ حصو ورتو. هندستاني انگن، حساب ۽ فلڪيات جي عربي علمي دنيا تائين پهچڻ جو عمل مختلف دورن ۽ ڪيترن ئي عالمن جي ڪوششن سان لاڳاپيل هو. تنهنڪري ان سڄي علمي تبديليءَ کي صرف هشام جي گورنريءَ سان منسوب ڪرڻ درست نه ٿيندو. == ڪرمان جي گورنريءَ بابت روايت == اعجاز الحق قدوسيءَ جي ''سنڌ جي تاريخ'' موجب 156هه/772–773ع ۾ خليفي منصور هشام جي انتظامي ڪارڪردگيءَ کان خوش ٿي کيس سنڌ سان گڏ [[ڪرمان]] جي گورنري پڻ ڏني.<ref name="Quddusi"/> هن مقرريءَ جي وڌيڪ تصديق لاءِ عباسي گورنرن جي تاريخي فهرستن ۽ قديم عربي ماخذن جي تحقيق ضروري آهي. == گورنريءَ جو خاتمو == الزرڪليءَ جي ''الأعلام'' موجب هشام بن عمرو تغلبي 151هه کان 157هه تائين سنڌ جو گورنر رهيو. 157هه/774ع ۾ کيس عهدي تان هٽايو ويو ۽ هو بغداد واپس ويو.<ref name="Zirikli"/> سنڌ جي ڪجهه مقامي بيانن ۾ 157هه کي سندس وفات جو سال ڄاڻايو ويو آهي، پر الزرڪليءَ جي روايت ۾ اهو سال سندس معزولي ۽ واپسيءَ سان لاڳاپيل آهي. تنهنڪري سندس وفات جي صحيح تاريخ معلوم نه هجڻ سبب 157هه/774ع کي قطعي وفات جو سال قرار نٿو ڏئي سگهجي. == جانشينيءَ بابت اختلاف == هشام کان پوءِ سنڌ جي گورنريءَ بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. بلاذريءَ جي بيان ۾ هشام کان پوءِ عمر بن حفص هزارمرد ۽ پوءِ دائود بن يزيد بن حاتم جا نالا اچن ٿا، جڏهن ته ٻين تاريخي فهرستن ۾ مختلف ترتيب ملي ٿي.<ref name="Baladhuri"/> انهيءَ ڪري هشام جي سڌي جانشين جو نالو قطعي طور طئي ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تحقيق ضروري آهي. == تاريخي اهميت == هشام بن عمرو تغلبيءَ جو دور سنڌ ۾ ابتدائي عباسي حڪومت جي سياسي ۽ فوجي تاريخ جو هڪ اهم مرحلو هو. سندس گورنريءَ جا ٽي نمايان پهلو هئا: عبدالله اشتر ۽ علوي سياسي تحريڪ سان لاڳاپيل واقعا، سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ فوجي مهمون، ۽ سامونڊي رستن ذريعي مغربي هندستان سان فوجي رابطا. بلاذريءَ جو بيان سندس فوجي ۽ انتظامي سرگرمين لاءِ اهم ماخذ آهي، جڏهن ته طبري ۽ ابن اثير سندس دور جي سياسي ڇڪتاڻ ۽ عبدالله اشتر جي قتل بابت وڌيڪ تفصيل فراهم ڪن ٿا.<ref name="Baladhuri"/><ref name="Tabari"/><ref name="IbnAthir"/> == اهم تاريخي واقعن جي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | هشام بن عمرو تغلبيءَ جي دور جا اهم واقعا ! style="background:#dceaf5;" | سال يا دور ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | 145هه/762ع | محمد نفس زڪيه جي عباسي خلافت خلاف بغاوت؛ عبدالله اشتر جي سنڌ اچڻ جو سياسي پسمنظر. |- | 151هه/768ع | هشام بن عمرو تغلبيءَ جي سنڌ جي گورنر طور مقرري. |- | 151هه/768ع | عبدالله اشتر جي گرفتاريءَ بابت خليفي منصور جا حڪم. |- | هشام جي گورنريءَ دوران | سفنجا جي فوجي مهم ۽ عبدالله اشتر جو قتل. |- | هشام جي گورنريءَ دوران | عبدالله اشتر جي پناهه ڏيندڙ مقامي حڪمران خلاف مهم. |- | هشام جي گورنريءَ دوران | نارند ڏانهن بحري مهم ۽ ڪشمير، ملتان، قندابيل ۽ قندهار بابت فوجي روايتون. |- | 156هه/772–773ع | مقامي تاريخي روايت موجب ڪرمان جي اضافي گورنري. |- | 157هه/774ع | سنڌ جي گورنريءَ تان معزولي ۽ بغداد واپسي. |- | 157هه/774ع کان پوءِ | وفات؛ صحيح تاريخ معلوم نه آهي. |} == فوجي مهمن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | هشام بن عمرو تغلبيءَ سان منسوب فوجي مهمون ! style="background:#dceaf5;" | علائقو ! style="background:#dceaf5;" | تاريخي بيان ! style="background:#dceaf5;" | ماخذ |- | سنڌ | عبدالله اشتر جي قتل ۽ مقامي حڪمران خلاف ڪارروائي | طبري، ابن اثير |- | نارند | عمرو بن جمل جي قيادت ۾ سامونڊي مهم | بلاذري |- | ڪشمير | فوجي ڪاميابي ۽ قيدين جو ذڪر | بلاذري |- | ملتان | فوجي مهم ۽ فتح جي روايت | بلاذري |- | قندابيل | مقامي عرب گروهه کي اتان ڪڍڻ | بلاذري |- | قندهار | سامونڊي مهم، فتح ۽ مسجد جي تعمير | بلاذري |} == تاريخي ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | هشام بن عمرو تغلبيءَ بابت اهم تاريخي ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | مؤرخ يا محقق ! style="background:#dceaf5;" | تصنيف ! style="background:#dceaf5;" | اهم معلومات |- | [[بلاذري]] | ''فتوح البلدان'' | فوجي مهمون، علائقائي فتوحات ۽ مسجد جي تعمير |- | [[طبري]] | ''تاريخ الرسل والملوك'' | عبدالله اشتر جو قتل، سفنجا جي مهم ۽ منصور جا حڪم |- | [[ابن اثير]] | ''الكامل في التاريخ'' | هشام جي مقرري، عبدالله اشتر ۽ مقامي حڪمران خلاف مهم |- | ابو الفرج اصفهاني | ''مقاتل الطالبيين'' | عبدالله اشتر جي قتل بابت متبادل روايت |- | خير الدين الزرڪلي | ''الأعلام'' | هشام جو نسب، گورنريءَ جو عرصو ۽ بغداد واپسي |- | اعجاز الحق قدوسي | ''سنڌ جي تاريخ'' | سنڌ ۾ هشام جي دور بابت مقامي تاريخي روايتون |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Map of the Caliphal Province of Sind.png|عباسي خلافت جي دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي علائقن جو تاريخي نقشو؛ هشام جي دور کان پوءِ جي صورتحال. File:Abbasid Caliphate and Umayyad Emirate.png|755ع ۾ عباسي خلافت جو نقشو؛ هشام جي گورنريءَ کان اڳ وارو سياسي پسمنظر. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ عرب دور حڪومت]] * [[عباسي خلافت]] * [[ابو جعفر منصور]] * [[عمر بن حفص عتڪي]] * [[عبدالله اشتر]] * [[محمد نفس زڪيه]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[ملتان]] * [[قندابيل]] * [[بلاذري]] * [[طبري]] * [[ابن اثير]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * البلاذري، أحمد بن يحيى. ''فتوح البلدان''، باب فتوح السند. * الطبري، محمد بن جرير. ''تاريخ الرسل والملوك''، حوادث سنة 151هـ. * ابن الأثير، عز الدين. ''الكامل في التاريخ''، ذكر عزل عمر بن حفص عن السند وولاية هشام بن عمرو. * أبو الفرج الأصفهاني. ''مقاتل الطالبيين''، عبدالله الأشتر بابت احوال. * الزركلي، خير الدين. ''الأعلام''، هشام بن عمرو التغلبي الوائلي. * قدوسي، اعجاز الحق. ''سنڌ جي تاريخ''، مهراڻ اڪيڊمي، 2007ع. * al-Baladhuri. ''The Origins of the Islamic State'', Part II, translated by Francis Clark Murgotten, Columbia University, 1924, pp. 230–231. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.islam.museum/ar/person/hisham-ibn-amr-al-taghlibi بلاذريءَ جي بنياد تي هشام بن عمرو تغلبيءَ جو تعارف] * [https://www.islamicbook.ws/tarekh/alkaml-015.html ابن اثير جي الكامل في التاريخ جو عربي متن] * [https://www.masaha.org/book/view/2338/page/609 مقاتل الطالبيين ۾ عبدالله اشتر جو احوال] * [https://islamic-content.com/t/28482 الزرڪليءَ جي الأعلام ۾ هشام جو سوانحي احوال] * [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page9.html سنڌ جي تاريخ، اعجاز الحق قدوسي] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Map_of_the_Caliphal_Province_of_Sind.png سنڌ جي عباسي دور جو نقشو، وڪيميڊيا ڪامنز] {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ ۾ اسلام]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:عرب فوجي اڳواڻ]] [[زمرو:اٺين صديءَ جون شخصيتون]] hyqvaqrt8rrp84f418aqjk0vgn24dc0 0 41635 427353 344313 2026-11-03T05:36:12Z Intisar Ali 8681 427353 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اٺين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جو عباسي گورنر}} {{Infobox royalty | name = معبد بن خليل تميمي | native_name = معبد بن الخليل التميمي | title = سنڌ جو عباسي گورنر | image = Map of the Caliphal Province of Sind.png | caption = عباسي دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي علائقن جو تاريخي نقشو؛ نقشو معبد جي دور کان پوءِ واري جاگرافيائي صورتحال تي ٻڌل آهي | succession = [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست|سنڌ جو عباسي گورنر]] | reign = تقريباً 157–159هه / 774–776ع | predecessor = [[هشام بن عمرو تغلبي]] | successor = [[روح بن حاتم مهلبي]] | regent = [[ابو جعفر منصور]] ۽ [[محمد المهدي]] | full_name = معبد بن الخليل التميمي | dynasty = [[عباسي خلافت]] | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلوم | death_date = 159هه / 775–776ع | death_place = [[سنڌ]] | religion = [[اسلام]] }} '''معبد بن خليل تميمي''' (عربي: '''معبد بن الخليل التميمي'''؛ وفات: 159هه/775–776ع) اٺين صدي عيسويءَ جو هڪ عرب فوجي ۽ انتظامي عملدار هو، جيڪو [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ [[سنڌ]] جو گورنر رهيو. کيس خليفي [[ابو جعفر منصور]] سنڌ جي گورنري ڏني. سندس حڪومت منصور جي آخري دور کان شروع ٿي ۽ خليفي [[محمد المهدي]] جي دور تائين جاري رهي. 159هه ۾ هو سنڌ ۾ ئي وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ مهديءَ سندس جاءِ تي [[روح بن حاتم مهلبي]] کي مقرر ڪيو.<ref name="Athir">{{cite book|last=ابن الأثير|first=علي بن محمد|title=الكامل في التاريخ|chapter=حوادث سنة تسع وخمسين ومائة|language=ar|url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/126/1059/}}</ref><ref name="Kathir">{{cite book|last=ابن كثير|first=إسماعيل بن عمر|title=البداية والنهاية|chapter=ثم دخلت سنة تسع وخمسين ومائة|language=ar|url=https://g1.islamweb.net/ar/library/content/59/1166/}}</ref> معبد جي سنڌ واري دور بابت تفصيلي معلومات محدود آهي. سنڌي مؤرخ [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته معبد جي گورنريءَ دوران جاٽن فساد ڪيو. عربي تاريخي ماخذ سندس مقرري، سنڌ ۾ وفات ۽ جانشينيءَ بابت وڌيڪ واضح معلومات فراهم ڪن ٿا.<ref name="Sheedai">{{cite book|last=مولائي شيدائي|first=رحيمداد خان|title=جنت السنڌ|publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي|location=ڪراچي|year=2006|language=sd}}</ref> == نالو ۽ قبائلي نسبت == معبد جو نالو عربي تاريخي ڪتابن ۾ ''معبد بن الخليل'' لکيل آهي. سندس نالي سان ''التميمي'' نسبت پڻ ملي ٿي، جنهن مان سندس تعلق عربن جي [[بنو تميم]] قبيلي سان ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="Biography">{{cite web|title=معبد بن الخليل التميمي|website=تراجم|url=https://tarajm.com/people/52419|language=ar}}</ref> ڪجهه سنڌي متنن ۾ سندس نالو ''معيد بن خليل'' لکيو ويو آهي، پر ابن اثير، ابن ڪثير ۽ ٻين عربي ماخذن ۾ ''معبد'' جي صورت ملي ٿي. تنهنڪري مضمون جو عنوان ''معبد بن خليل تميمي'' رکڻ وڌيڪ مناسب آهي. سندس ڄمڻ جي تاريخ، پيدائش جي هنڌ، پيءُ جي زندگي، تعليم ۽ خاندان جي ٻين فردن بابت ڪافي معتبر معلومات موجود نه آهي. == تاريخي پسمنظر == === سنڌ ۾ عباسي حڪومت === 132هه/750ع ۾ [[اموي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ [[عباسي خلافت]] قائم ٿي. سنڌ نئين خلافت جي اوڀر وارن علائقن مان هڪ هو، جتي عباسي گورنر فوجي ۽ انتظامي ذميواريون سنڀاليندا هئا. معبد کان اڳ [[هشام بن عمرو تغلبي]] سنڌ جو گورنر رهيو. هشام جي دور ۾ علائقائي فوجي مهمون ۽ سنڌ جي انتظام سان لاڳاپيل اهم واقعا پيش آيا. 157هه/774ع ڌاري هشام جي گورنري ختم ٿي ۽ عباسي مرڪزي حڪومت سنڌ ۾ نئين انتظامي مقرري ڪئي. === منصور جي حڪومت جو آخري دور === خليفي ابو جعفر منصور جي حڪومت 136هه/754ع کان 158هه/775ع تائين رهي. انهيءَ دور ۾ عباسي خلافت جي انتظامي ادارن ۽ صوبائي حڪومتن کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو. معبد جي سنڌ ۾ مقرري منصور جي حڪومت جي آخري سالن ۾ ٿي. ''الكامل في التاريخ'' ۾ 157هه جي واقعن جي سلسلي ۾ هشام بن عمرو جي معزولي ۽ معبد بن خليل جي مقرريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Appointment">{{cite book|last=ابن الأثير|first=علي بن محمد|title=الكامل في التاريخ|chapter=حوادث سنة سبع وخمسين ومائة|language=ar|url=https://www.islamarchive.cc/ketab_content/67254/p-2235}}</ref> == سنڌ جي گورنري == === مقرري === ابن اثير موجب خليفي منصور سنڌ جي گورنر هشام بن عمرو کي عهدي تان هٽائي معبد بن خليل کي مقرر ڪيو.<ref name="Appointment"/> بعد واري سوانحي روايت موجب معبد انهيءَ وقت [[خراسان]] ۾ موجود هو. خليفي منصور کيس سنڌ جي گورنريءَ جو حڪم موڪليو، جنهن کان پوءِ هو سنڌ روانو ٿيو.<ref name="Biography"/> معبد جي سنڌ پهچڻ جي مخصوص ڏينهن ۽ مهيني بابت قطعي ڄاڻ موجود نه آهي. === خراسان مان سنڌ ڏانهن روانگي === معبد جي سوانحي احوال موجب هو مقرريءَ وقت خراسان ۾ هو ۽ اتان سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. ساڳئي احوال ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هن سنڌ پهچڻ کان پوءِ انهن علائقن ۾ فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون، جيڪي اڳ ۾ عباسي حڪومت جي مڪمل اختيار هيٺ نه هئا.<ref name="Biography"/> بهرحال، انهيءَ مختصر روايت ۾ انهن علائقن جا نالا، فوجي مهمن جون تاريخون ۽ فوج جي تعداد جا تفصيل موجود نه آهن. === انتظامي ذميواريون === معبد جي گورنريءَ دوران سنڌ جي انتظام جو مرڪز عباسي حڪومت جي صوبائي نظام سان لاڳاپيل هو. سنڌ جي گورنر جي حيثيت سان سندس بنيادي ذميوارين ۾ سرڪاري اختيارن جو نفاذ، صوبائي انتظام ۽ فوجي معاملن جي نگراني شامل هئي. معبد جي ذاتي انتظامي پاليسين، مالياتي سڌارن يا تعميراتي منصوبن بابت دستياب تاريخي ماخذن ۾ واضح تفصيل نه ملن ٿا. == جاٽن جي بغاوت == === جنت السنڌ جو بيان === رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ معبد بن خليل جي دور بابت مختصر احوال ڏيندي ڄاڻايو آهي ته سندس گورنريءَ دوران [[جاٽ]] ماڻهن فساد ڪيو.<ref name="Sheedai"/> هن بيان مان معبد جي دور ۾ مقامي بدامنيءَ جي موجودگيءَ جو اشارو ملي ٿو، پر انهيءَ واقعي جي تاريخ، هنڌ، اڳواڻن ۽ نتيجن بابت ڪتاب جي انهيءَ مختصر عبارت مان تفصيلي معلومات نٿي ملي. === جاٽن جو تاريخي پسمنظر === ابتدائي عربي ماخذن ۾ جاٽن لاءِ ''الزط'' جو نالو استعمال ٿيندو هو. بلاذريءَ جي ''فتوح البلدان'' ۾ سنڌ سان لاڳاپيل جاٽن ۽ سندن مختلف علائقن ڏانهن منتقليءَ بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Baladhuri">{{cite book|last=البلاذري|first=أحمد بن يحيى|title=فتوح البلدان|chapter=فتوح السند|language=ar}}</ref> جاٽ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي تاريخ ۾ مختلف سماجي ۽ سياسي حالتن سان لاڳاپيل رهيا. معبد جي دور ۾ سندن بغاوت بابت موجوده معلومات کي پوءِ وارن عباسي گورنرن جي دور ۾ پيش آيل جاٽن جي بغاوتن سان بنا ثبوت هڪ ئي واقعو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === بغاوت جو نتيجو === ''جنت السنڌ'' جي مختصر بيان ۾ اهو واضح نه آهي ته معبد پاڻ جاٽن خلاف ڪهڙي فوجي ڪارروائي ڪئي يا بغاوت کي مڪمل طور ختم ڪري سگهيو يا نه. بعد ۾ [[روح بن حاتم مهلبي]] جي دور ۾ پڻ جاٽن جي بدامنيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ٻنهي دورن جي واقعن جي تسلسل بابت وڌيڪ تاريخي تحقيق ضروري آهي.<ref name="Sheedai"/> == خليفي منصور جي وفات == معبد جي گورنريءَ دوران عباسي خليفي ابو جعفر منصور 6 ذوالحج 158هه/775ع ۾ وفات ڪئي. منصور کان پوءِ سندس پٽ [[محمد المهدي]] عباسي خلافت جو حڪمران بڻيو. رحيمداد خان مولائي شيدائي موجب منصور جي وفات وقت معبد بن خليل سنڌ جو گورنر هو.<ref name="Sheedai"/> انهيءَ سياسي تبديليءَ باوجود معبد جي گورنري مهديءَ جي حڪومت جي شروعاتي دور تائين جاري رهي. == تاريخي ماخذن ۾ نالي جو اختلاف == === خليفه بن خياط جي روايت === ابتدائي مسلمان مؤرخ [[خليفه بن خياط]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ خليفة بن خياط'' ۾ سنڌ جي گورنرن جي فهرست ڏيندي ڄاڻايو آهي ته منصور جي وفات وقت سنڌ تي ''محمد بن معبد بن خليل'' نالي بنو تميم جو هڪ شخص مقرر هو. هن موجب مهديءَ 159هه ۾ کيس هٽائي روح بن حاتم کي مقرر ڪيو.<ref name="Khalifa">{{cite book|last=خليفة بن خياط|title=تاريخ خليفة بن خياط|chapter=ولاة السند|language=ar|url=https://thahabi.org/book/5342/read/393}}</ref> === ابن اثير ۽ ابن ڪثير جي روايت === ابن اثير ۽ ابن ڪثير جي بيان موجب 159هه ۾ سنڌ جو گورنر ''معبد بن خليل'' هو، جيڪو سنڌ ۾ وفات ڪري ويو. سندس وفات کان پوءِ مهديءَ روح بن حاتم کي مقرر ڪيو.<ref name="Athir"/><ref name="Kathir"/> انهن ٻنهي روايتن ۾ گورنر جي نالي ۽ عهدو ختم ٿيڻ جي سبب بابت اختلاف موجود آهي. === اختلاف جي نوعيت === خليفه بن خياط جي روايت ۾ ''محمد بن معبد'' جو نالو ملي ٿو، جڏهن ته ابن اثير ۽ ابن ڪثير ''معبد بن خليل'' لکن ٿا. اهو امڪان موجود آهي ته انهن بيانن ۾ ٻن مختلف شخصيتن يا گورنريءَ جي مختصر تبديليءَ جو ذڪر هجي، پر دستياب ثبوتن جي بنياد تي قطعي نتيجو ڪڍڻ ممڪن نه آهي. تنهنڪري معبد بن خليل ۽ محمد بن معبد بن خليل کي بنا وڌيڪ تحقيق جي هڪ ئي شخص قرار نه ڏيڻ گهرجي. == وفات == ابن اثير پنهنجي ڪتاب ''الكامل في التاريخ'' ۾ 159هه جي واقعن هيٺ لکي ٿو ته معبد بن خليل سنڌ ۾ وفات ڪئي، جڏهن هو خليفي مهديءَ جو گورنر هو.<ref name="Athir"/> ابن ڪثير پنهنجي ڪتاب ''البداية والنهاية'' ۾ پڻ ساڳيو واقعو بيان ڪري ٿو ۽ ڄاڻائي ٿو ته معبد جي وفات کان پوءِ مهديءَ سندس جاءِ تي روح بن حاتم کي مقرر ڪيو.<ref name="Kathir"/> معبد جي وفات جو مخصوص ڏينهن ۽ مهينو معلوم نه آهي. 159هه جو سال عيسوي حساب سان 775–776ع سان لاڳاپيل آهي. == روح بن حاتم مهلبي جي مقرري == معبد جي وفات کان پوءِ خليفي محمد المهديءَ [[روح بن حاتم مهلبي]] کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. ابن اثير موجب اها مقرري خليفي جي وزير ''ابو عبيدالله'' جي صلاح سان ٿي.<ref name="Athir"/> روح بن حاتم [[مهلبي خاندان]] سان تعلق رکندو هو ۽ عباسي خلافت جي مختلف صوبن ۾ اهم عهدن تي رهيو. سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن موجب روح بن حاتم جي گورنريءَ دوران جاٽن جي بغاوتن ۽ بدامنيءَ جا مسئلا جاري رهيا.<ref name="Sheedai"/> == تاريخي اهميت == معبد بن خليل تميميءَ جي گورنري سنڌ جي عباسي دور جي شروعاتي انتظامي تاريخ جو هڪ مختصر، پر اهم مرحلو هئي. سندس حڪومت خليفي منصور جي آخري دور ۽ محمد المهديءَ جي شروعاتي دور جي وچ ۾ واقع ٿي. انهيءَ سبب سندس گورنري عباسي خلافت ۾ حڪمران جي تبديليءَ وقت صوبائي انتظام جي تسلسل جو مثال پيش ڪري ٿي. معبد جي دور بابت جاٽن جي بدامنيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جڏهن ته عربي تاريخي ماخذ سندس سنڌ ۾ وفات ۽ روح بن حاتم جي مقرريءَ کي محفوظ ڪن ٿا. == اهم واقعن جي تاريخي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | معبد بن خليل تميميءَ جي دور جا اهم واقعا ! style="background:#dceaf5;" | سال يا دور ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | 157هه/774ع | ابن اثير موجب هشام بن عمرو تغلبيءَ کي هٽائي معبد بن خليل کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 157–158هه | معبد جي سنڌ ڏانهن روانگي ۽ گورنريءَ جي شروعات. |- | معبد جي گورنريءَ دوران | ''جنت السنڌ'' موجب جاٽن جي بدامني. |- | 6 ذوالحج 158هه/775ع | خليفي ابو جعفر منصور جي وفات ۽ محمد المهديءَ جي خلافت جي شروعات. |- | 159هه/775–776ع | ابن اثير ۽ ابن ڪثير موجب معبد جي سنڌ ۾ وفات. |- | 159هه | روح بن حاتم مهلبيءَ جي سنڌ جي گورنر طور مقرري. |} == تاريخي ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | معبد بن خليل بابت اهم تاريخي ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | بيان ! style="background:#dceaf5;" | اهميت |- | ''الكامل في التاريخ'' | 157هه ۾ مقرري ۽ 159هه ۾ وفات | مقرري ۽ وفات بابت اهم عربي ماخذ |- | ''البداية والنهاية'' | 159هه ۾ سنڌ ۾ وفات ۽ روح بن حاتم جي مقرري | وفات ۽ جانشينيءَ جي تصديق |- | ''تاريخ خليفة بن خياط'' | محمد بن معبد بن خليل جو نالو ۽ 159هه ۾ معزولي | نالي ۽ گورنريءَ بابت اختلاف |- | ''جنت السنڌ'' | منصور جي دور ۾ مقرري ۽ جاٽن جو فساد | سنڌي تاريخي روايت |- | سوانحي احوال | خراسان مان سنڌ ڏانهن روانگي ۽ فوجي سرگرميون | مختصر سوانحي معلومات |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Map of the Caliphal Province of Sind.png|عباسي خلافت جي دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي علائقن جو تاريخي نقشو؛ معبد جي دور کان پوءِ جي صورتحال. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ عرب دور حڪومت]] * [[عباسي خلافت]] * [[ابو جعفر منصور]] * [[محمد المهدي]] * [[هشام بن عمرو تغلبي]] * [[روح بن حاتم مهلبي]] * [[بنو تميم]] * [[جاٽ]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[ابن اثير]] * [[ابن ڪثير]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * ابن الأثير، عز الدين. ''الكامل في التاريخ''، حوادث سنة 157هـ ۽ 159هـ. * ابن كثير، إسماعيل بن عمر. ''البداية والنهاية''، حوادث سنة 159هـ. * خليفة بن خياط. ''تاريخ خليفة بن خياط''، سنڌ جي گورنرن بابت فهرست. * البلاذري، أحمد بن يحيى. ''فتوح البلدان''، باب فتوح السند. * مولائي شيدائي، رحيمداد خان. ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي، 2006ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.islamweb.net/ar/library/content/126/1059/ الكامل في التاريخ ۾ 159هه جا واقعا] * [https://g1.islamweb.net/ar/library/content/59/1166/ البداية والنهاية ۾ 159هه جا واقعا] * [https://thahabi.org/book/5342/read/393 تاريخ خليفه بن خياط ۾ سنڌ جي گورنرن جي فهرست] * [https://tarajm.com/people/52419 معبد بن خليل تميميءَ جو سوانحي احوال] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Map_of_the_Caliphal_Province_of_Sind.png سنڌ جي عباسي دور جو نقشو] {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ ۾ اسلام]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:بنو تميم]] [[زمرو:159هه ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:اٺين صديءَ جون شخصيتون]] btkyn2bugwo4uoyucluwv8888xwvpy8 427354 427353 2026-11-03T05:36:57Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[معيد بن خليل تميمي]] کي [[معبد بن خليل تميمي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 427353 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اٺين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جو عباسي گورنر}} {{Infobox royalty | name = معبد بن خليل تميمي | native_name = معبد بن الخليل التميمي | title = سنڌ جو عباسي گورنر | image = Map of the Caliphal Province of Sind.png | caption = عباسي دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي علائقن جو تاريخي نقشو؛ نقشو معبد جي دور کان پوءِ واري جاگرافيائي صورتحال تي ٻڌل آهي | succession = [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست|سنڌ جو عباسي گورنر]] | reign = تقريباً 157–159هه / 774–776ع | predecessor = [[هشام بن عمرو تغلبي]] | successor = [[روح بن حاتم مهلبي]] | regent = [[ابو جعفر منصور]] ۽ [[محمد المهدي]] | full_name = معبد بن الخليل التميمي | dynasty = [[عباسي خلافت]] | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلوم | death_date = 159هه / 775–776ع | death_place = [[سنڌ]] | religion = [[اسلام]] }} '''معبد بن خليل تميمي''' (عربي: '''معبد بن الخليل التميمي'''؛ وفات: 159هه/775–776ع) اٺين صدي عيسويءَ جو هڪ عرب فوجي ۽ انتظامي عملدار هو، جيڪو [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ [[سنڌ]] جو گورنر رهيو. کيس خليفي [[ابو جعفر منصور]] سنڌ جي گورنري ڏني. سندس حڪومت منصور جي آخري دور کان شروع ٿي ۽ خليفي [[محمد المهدي]] جي دور تائين جاري رهي. 159هه ۾ هو سنڌ ۾ ئي وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ مهديءَ سندس جاءِ تي [[روح بن حاتم مهلبي]] کي مقرر ڪيو.<ref name="Athir">{{cite book|last=ابن الأثير|first=علي بن محمد|title=الكامل في التاريخ|chapter=حوادث سنة تسع وخمسين ومائة|language=ar|url=https://www.islamweb.net/ar/library/content/126/1059/}}</ref><ref name="Kathir">{{cite book|last=ابن كثير|first=إسماعيل بن عمر|title=البداية والنهاية|chapter=ثم دخلت سنة تسع وخمسين ومائة|language=ar|url=https://g1.islamweb.net/ar/library/content/59/1166/}}</ref> معبد جي سنڌ واري دور بابت تفصيلي معلومات محدود آهي. سنڌي مؤرخ [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته معبد جي گورنريءَ دوران جاٽن فساد ڪيو. عربي تاريخي ماخذ سندس مقرري، سنڌ ۾ وفات ۽ جانشينيءَ بابت وڌيڪ واضح معلومات فراهم ڪن ٿا.<ref name="Sheedai">{{cite book|last=مولائي شيدائي|first=رحيمداد خان|title=جنت السنڌ|publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي|location=ڪراچي|year=2006|language=sd}}</ref> == نالو ۽ قبائلي نسبت == معبد جو نالو عربي تاريخي ڪتابن ۾ ''معبد بن الخليل'' لکيل آهي. سندس نالي سان ''التميمي'' نسبت پڻ ملي ٿي، جنهن مان سندس تعلق عربن جي [[بنو تميم]] قبيلي سان ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="Biography">{{cite web|title=معبد بن الخليل التميمي|website=تراجم|url=https://tarajm.com/people/52419|language=ar}}</ref> ڪجهه سنڌي متنن ۾ سندس نالو ''معيد بن خليل'' لکيو ويو آهي، پر ابن اثير، ابن ڪثير ۽ ٻين عربي ماخذن ۾ ''معبد'' جي صورت ملي ٿي. تنهنڪري مضمون جو عنوان ''معبد بن خليل تميمي'' رکڻ وڌيڪ مناسب آهي. سندس ڄمڻ جي تاريخ، پيدائش جي هنڌ، پيءُ جي زندگي، تعليم ۽ خاندان جي ٻين فردن بابت ڪافي معتبر معلومات موجود نه آهي. == تاريخي پسمنظر == === سنڌ ۾ عباسي حڪومت === 132هه/750ع ۾ [[اموي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ [[عباسي خلافت]] قائم ٿي. سنڌ نئين خلافت جي اوڀر وارن علائقن مان هڪ هو، جتي عباسي گورنر فوجي ۽ انتظامي ذميواريون سنڀاليندا هئا. معبد کان اڳ [[هشام بن عمرو تغلبي]] سنڌ جو گورنر رهيو. هشام جي دور ۾ علائقائي فوجي مهمون ۽ سنڌ جي انتظام سان لاڳاپيل اهم واقعا پيش آيا. 157هه/774ع ڌاري هشام جي گورنري ختم ٿي ۽ عباسي مرڪزي حڪومت سنڌ ۾ نئين انتظامي مقرري ڪئي. === منصور جي حڪومت جو آخري دور === خليفي ابو جعفر منصور جي حڪومت 136هه/754ع کان 158هه/775ع تائين رهي. انهيءَ دور ۾ عباسي خلافت جي انتظامي ادارن ۽ صوبائي حڪومتن کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو. معبد جي سنڌ ۾ مقرري منصور جي حڪومت جي آخري سالن ۾ ٿي. ''الكامل في التاريخ'' ۾ 157هه جي واقعن جي سلسلي ۾ هشام بن عمرو جي معزولي ۽ معبد بن خليل جي مقرريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Appointment">{{cite book|last=ابن الأثير|first=علي بن محمد|title=الكامل في التاريخ|chapter=حوادث سنة سبع وخمسين ومائة|language=ar|url=https://www.islamarchive.cc/ketab_content/67254/p-2235}}</ref> == سنڌ جي گورنري == === مقرري === ابن اثير موجب خليفي منصور سنڌ جي گورنر هشام بن عمرو کي عهدي تان هٽائي معبد بن خليل کي مقرر ڪيو.<ref name="Appointment"/> بعد واري سوانحي روايت موجب معبد انهيءَ وقت [[خراسان]] ۾ موجود هو. خليفي منصور کيس سنڌ جي گورنريءَ جو حڪم موڪليو، جنهن کان پوءِ هو سنڌ روانو ٿيو.<ref name="Biography"/> معبد جي سنڌ پهچڻ جي مخصوص ڏينهن ۽ مهيني بابت قطعي ڄاڻ موجود نه آهي. === خراسان مان سنڌ ڏانهن روانگي === معبد جي سوانحي احوال موجب هو مقرريءَ وقت خراسان ۾ هو ۽ اتان سنڌ ڏانهن روانو ٿيو. ساڳئي احوال ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هن سنڌ پهچڻ کان پوءِ انهن علائقن ۾ فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون، جيڪي اڳ ۾ عباسي حڪومت جي مڪمل اختيار هيٺ نه هئا.<ref name="Biography"/> بهرحال، انهيءَ مختصر روايت ۾ انهن علائقن جا نالا، فوجي مهمن جون تاريخون ۽ فوج جي تعداد جا تفصيل موجود نه آهن. === انتظامي ذميواريون === معبد جي گورنريءَ دوران سنڌ جي انتظام جو مرڪز عباسي حڪومت جي صوبائي نظام سان لاڳاپيل هو. سنڌ جي گورنر جي حيثيت سان سندس بنيادي ذميوارين ۾ سرڪاري اختيارن جو نفاذ، صوبائي انتظام ۽ فوجي معاملن جي نگراني شامل هئي. معبد جي ذاتي انتظامي پاليسين، مالياتي سڌارن يا تعميراتي منصوبن بابت دستياب تاريخي ماخذن ۾ واضح تفصيل نه ملن ٿا. == جاٽن جي بغاوت == === جنت السنڌ جو بيان === رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ معبد بن خليل جي دور بابت مختصر احوال ڏيندي ڄاڻايو آهي ته سندس گورنريءَ دوران [[جاٽ]] ماڻهن فساد ڪيو.<ref name="Sheedai"/> هن بيان مان معبد جي دور ۾ مقامي بدامنيءَ جي موجودگيءَ جو اشارو ملي ٿو، پر انهيءَ واقعي جي تاريخ، هنڌ، اڳواڻن ۽ نتيجن بابت ڪتاب جي انهيءَ مختصر عبارت مان تفصيلي معلومات نٿي ملي. === جاٽن جو تاريخي پسمنظر === ابتدائي عربي ماخذن ۾ جاٽن لاءِ ''الزط'' جو نالو استعمال ٿيندو هو. بلاذريءَ جي ''فتوح البلدان'' ۾ سنڌ سان لاڳاپيل جاٽن ۽ سندن مختلف علائقن ڏانهن منتقليءَ بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Baladhuri">{{cite book|last=البلاذري|first=أحمد بن يحيى|title=فتوح البلدان|chapter=فتوح السند|language=ar}}</ref> جاٽ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي تاريخ ۾ مختلف سماجي ۽ سياسي حالتن سان لاڳاپيل رهيا. معبد جي دور ۾ سندن بغاوت بابت موجوده معلومات کي پوءِ وارن عباسي گورنرن جي دور ۾ پيش آيل جاٽن جي بغاوتن سان بنا ثبوت هڪ ئي واقعو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === بغاوت جو نتيجو === ''جنت السنڌ'' جي مختصر بيان ۾ اهو واضح نه آهي ته معبد پاڻ جاٽن خلاف ڪهڙي فوجي ڪارروائي ڪئي يا بغاوت کي مڪمل طور ختم ڪري سگهيو يا نه. بعد ۾ [[روح بن حاتم مهلبي]] جي دور ۾ پڻ جاٽن جي بدامنيءَ جو ذڪر ملي ٿو، پر ٻنهي دورن جي واقعن جي تسلسل بابت وڌيڪ تاريخي تحقيق ضروري آهي.<ref name="Sheedai"/> == خليفي منصور جي وفات == معبد جي گورنريءَ دوران عباسي خليفي ابو جعفر منصور 6 ذوالحج 158هه/775ع ۾ وفات ڪئي. منصور کان پوءِ سندس پٽ [[محمد المهدي]] عباسي خلافت جو حڪمران بڻيو. رحيمداد خان مولائي شيدائي موجب منصور جي وفات وقت معبد بن خليل سنڌ جو گورنر هو.<ref name="Sheedai"/> انهيءَ سياسي تبديليءَ باوجود معبد جي گورنري مهديءَ جي حڪومت جي شروعاتي دور تائين جاري رهي. == تاريخي ماخذن ۾ نالي جو اختلاف == === خليفه بن خياط جي روايت === ابتدائي مسلمان مؤرخ [[خليفه بن خياط]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ خليفة بن خياط'' ۾ سنڌ جي گورنرن جي فهرست ڏيندي ڄاڻايو آهي ته منصور جي وفات وقت سنڌ تي ''محمد بن معبد بن خليل'' نالي بنو تميم جو هڪ شخص مقرر هو. هن موجب مهديءَ 159هه ۾ کيس هٽائي روح بن حاتم کي مقرر ڪيو.<ref name="Khalifa">{{cite book|last=خليفة بن خياط|title=تاريخ خليفة بن خياط|chapter=ولاة السند|language=ar|url=https://thahabi.org/book/5342/read/393}}</ref> === ابن اثير ۽ ابن ڪثير جي روايت === ابن اثير ۽ ابن ڪثير جي بيان موجب 159هه ۾ سنڌ جو گورنر ''معبد بن خليل'' هو، جيڪو سنڌ ۾ وفات ڪري ويو. سندس وفات کان پوءِ مهديءَ روح بن حاتم کي مقرر ڪيو.<ref name="Athir"/><ref name="Kathir"/> انهن ٻنهي روايتن ۾ گورنر جي نالي ۽ عهدو ختم ٿيڻ جي سبب بابت اختلاف موجود آهي. === اختلاف جي نوعيت === خليفه بن خياط جي روايت ۾ ''محمد بن معبد'' جو نالو ملي ٿو، جڏهن ته ابن اثير ۽ ابن ڪثير ''معبد بن خليل'' لکن ٿا. اهو امڪان موجود آهي ته انهن بيانن ۾ ٻن مختلف شخصيتن يا گورنريءَ جي مختصر تبديليءَ جو ذڪر هجي، پر دستياب ثبوتن جي بنياد تي قطعي نتيجو ڪڍڻ ممڪن نه آهي. تنهنڪري معبد بن خليل ۽ محمد بن معبد بن خليل کي بنا وڌيڪ تحقيق جي هڪ ئي شخص قرار نه ڏيڻ گهرجي. == وفات == ابن اثير پنهنجي ڪتاب ''الكامل في التاريخ'' ۾ 159هه جي واقعن هيٺ لکي ٿو ته معبد بن خليل سنڌ ۾ وفات ڪئي، جڏهن هو خليفي مهديءَ جو گورنر هو.<ref name="Athir"/> ابن ڪثير پنهنجي ڪتاب ''البداية والنهاية'' ۾ پڻ ساڳيو واقعو بيان ڪري ٿو ۽ ڄاڻائي ٿو ته معبد جي وفات کان پوءِ مهديءَ سندس جاءِ تي روح بن حاتم کي مقرر ڪيو.<ref name="Kathir"/> معبد جي وفات جو مخصوص ڏينهن ۽ مهينو معلوم نه آهي. 159هه جو سال عيسوي حساب سان 775–776ع سان لاڳاپيل آهي. == روح بن حاتم مهلبي جي مقرري == معبد جي وفات کان پوءِ خليفي محمد المهديءَ [[روح بن حاتم مهلبي]] کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. ابن اثير موجب اها مقرري خليفي جي وزير ''ابو عبيدالله'' جي صلاح سان ٿي.<ref name="Athir"/> روح بن حاتم [[مهلبي خاندان]] سان تعلق رکندو هو ۽ عباسي خلافت جي مختلف صوبن ۾ اهم عهدن تي رهيو. سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن موجب روح بن حاتم جي گورنريءَ دوران جاٽن جي بغاوتن ۽ بدامنيءَ جا مسئلا جاري رهيا.<ref name="Sheedai"/> == تاريخي اهميت == معبد بن خليل تميميءَ جي گورنري سنڌ جي عباسي دور جي شروعاتي انتظامي تاريخ جو هڪ مختصر، پر اهم مرحلو هئي. سندس حڪومت خليفي منصور جي آخري دور ۽ محمد المهديءَ جي شروعاتي دور جي وچ ۾ واقع ٿي. انهيءَ سبب سندس گورنري عباسي خلافت ۾ حڪمران جي تبديليءَ وقت صوبائي انتظام جي تسلسل جو مثال پيش ڪري ٿي. معبد جي دور بابت جاٽن جي بدامنيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جڏهن ته عربي تاريخي ماخذ سندس سنڌ ۾ وفات ۽ روح بن حاتم جي مقرريءَ کي محفوظ ڪن ٿا. == اهم واقعن جي تاريخي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | معبد بن خليل تميميءَ جي دور جا اهم واقعا ! style="background:#dceaf5;" | سال يا دور ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | 157هه/774ع | ابن اثير موجب هشام بن عمرو تغلبيءَ کي هٽائي معبد بن خليل کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 157–158هه | معبد جي سنڌ ڏانهن روانگي ۽ گورنريءَ جي شروعات. |- | معبد جي گورنريءَ دوران | ''جنت السنڌ'' موجب جاٽن جي بدامني. |- | 6 ذوالحج 158هه/775ع | خليفي ابو جعفر منصور جي وفات ۽ محمد المهديءَ جي خلافت جي شروعات. |- | 159هه/775–776ع | ابن اثير ۽ ابن ڪثير موجب معبد جي سنڌ ۾ وفات. |- | 159هه | روح بن حاتم مهلبيءَ جي سنڌ جي گورنر طور مقرري. |} == تاريخي ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | معبد بن خليل بابت اهم تاريخي ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | بيان ! style="background:#dceaf5;" | اهميت |- | ''الكامل في التاريخ'' | 157هه ۾ مقرري ۽ 159هه ۾ وفات | مقرري ۽ وفات بابت اهم عربي ماخذ |- | ''البداية والنهاية'' | 159هه ۾ سنڌ ۾ وفات ۽ روح بن حاتم جي مقرري | وفات ۽ جانشينيءَ جي تصديق |- | ''تاريخ خليفة بن خياط'' | محمد بن معبد بن خليل جو نالو ۽ 159هه ۾ معزولي | نالي ۽ گورنريءَ بابت اختلاف |- | ''جنت السنڌ'' | منصور جي دور ۾ مقرري ۽ جاٽن جو فساد | سنڌي تاريخي روايت |- | سوانحي احوال | خراسان مان سنڌ ڏانهن روانگي ۽ فوجي سرگرميون | مختصر سوانحي معلومات |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Map of the Caliphal Province of Sind.png|عباسي خلافت جي دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جي علائقن جو تاريخي نقشو؛ معبد جي دور کان پوءِ جي صورتحال. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ عرب دور حڪومت]] * [[عباسي خلافت]] * [[ابو جعفر منصور]] * [[محمد المهدي]] * [[هشام بن عمرو تغلبي]] * [[روح بن حاتم مهلبي]] * [[بنو تميم]] * [[جاٽ]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[ابن اثير]] * [[ابن ڪثير]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * ابن الأثير، عز الدين. ''الكامل في التاريخ''، حوادث سنة 157هـ ۽ 159هـ. * ابن كثير، إسماعيل بن عمر. ''البداية والنهاية''، حوادث سنة 159هـ. * خليفة بن خياط. ''تاريخ خليفة بن خياط''، سنڌ جي گورنرن بابت فهرست. * البلاذري، أحمد بن يحيى. ''فتوح البلدان''، باب فتوح السند. * مولائي شيدائي، رحيمداد خان. ''جنت السنڌ''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي، 2006ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.islamweb.net/ar/library/content/126/1059/ الكامل في التاريخ ۾ 159هه جا واقعا] * [https://g1.islamweb.net/ar/library/content/59/1166/ البداية والنهاية ۾ 159هه جا واقعا] * [https://thahabi.org/book/5342/read/393 تاريخ خليفه بن خياط ۾ سنڌ جي گورنرن جي فهرست] * [https://tarajm.com/people/52419 معبد بن خليل تميميءَ جو سوانحي احوال] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Map_of_the_Caliphal_Province_of_Sind.png سنڌ جي عباسي دور جو نقشو] {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ ۾ اسلام]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:بنو تميم]] [[زمرو:159هه ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:اٺين صديءَ جون شخصيتون]] btkyn2bugwo4uoyucluwv8888xwvpy8 0 41636 427363 350734 2026-11-03T06:23:39Z Intisar Ali 8681 427363 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اٺين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جو عباسي گورنر ۽ هشام بن عمرو تغلبيءَ جو ڀاءُ}} {{Infobox royalty | name = بسطام بن عمرو تغلبي | native_name = بسطام بن عمرو التغلبي | title = سنڌ جو عباسي گورنر | image = Sind Eighth Century.svg | caption = اٺين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جو نقشو؛ هي بسطام جي شخصي تصوير نه آهي. | succession = [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست|سنڌ جو عباسي گورنر]] | reign = پهريون دور: تقريباً 157هه/773–774ع | predecessor = [[هشام بن عمرو تغلبي]] | successor = [[معبد بن خليل تميمي]] | succession1 = سنڌ جو عباسي گورنر، ٻيو دور | reign1 = تقريباً 159–160هه/775–777ع | predecessor1 = [[روح بن حاتم مهلبي]]؛ روايتن ۾ اختلاف | successor1 = [[روح بن حاتم مهلبي]] | regent = [[ابو جعفر منصور]] ۽ [[محمد المهدي]] | full_name = بسطام بن عمرو التغلبي | dynasty = [[عباسي خلافت]] | house = [[بنو تغلب]] | father = عمرو | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلوم | death_date = نامعلوم | death_place = نامعلوم | religion = [[اسلام]] }} '''بسطام بن عمرو تغلبي''' (عربي: '''بسطام بن عمرو التغلبي''') اٺين صدي عيسويءَ جو هڪ عرب فوجي ۽ انتظامي عملدار هو، جيڪو [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ [[سنڌ]] جو گورنر رهيو. هو سنڌ جي اڳوڻي عباسي گورنر [[هشام بن عمرو تغلبي]] جو ڀاءُ ۽ [[بنو تغلب]] قبيلي سان تعلق رکندڙ هو. تاريخي ماخذن موجب بسطام پهرين پنهنجي ڀاءُ جي گورنريءَ دوران [[منصوره (سنڌ)|منصوره]] ۾ نائب طور ڪم ڪيو ۽ پوءِ مختلف موقعن تي سنڌ جو انتظام سنڀاليائين. سندس گورنري خليفي [[ابو جعفر منصور]] ۽ خليفي [[محمد المهدي]] جي دورن سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Masumi">{{cite book|last=بڪري|first=محمد معصوم|title=تاريخ سنڌ (تاريخ معصومي)|editor-last=دائودپوٽو|editor-first=عمر بن محمد|language=fa|url=https://ablibrary.net/book_content/b/17642/305?lang=ar|chapter=عمال بني عباس}}</ref><ref name="SindhQuarterly">{{cite journal|title=Sindh Quarterly|volume=4|issue=4|year=1976|page=74|url=https://kitaab.sindh.org/Sindh_Quarterly_%28Vol_4_No_4%29-Sayid_Ghulam_Mustafa_Shah-1976-cs.pdf|language=en}}</ref> بسطام جي گورنريءَ جي تاريخي ترتيب بابت قديم ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتن ۾ هو هشام بن عمرو کان پوءِ عارضي گورنر هو، جڏهن ته ٻين روايتن موجب هن [[معبد بن خليل تميمي]] جي وفات ۽ [[روح بن حاتم مهلبي]] جي مقرريءَ جي وچ ۾ پڻ سنڌ جو انتظام سنڀاليو. ابن جوزيءَ جي ''المنتظم'' موجب 160هه ۾ کيس سنڌ جي گورنريءَ تان هٽائي روح بن حاتم کي مقرر ڪيو ويو.<ref name="Muntazam">{{cite book|last=ابن الجوزي|first=عبد الرحمن بن علي|title=المنتظم في تاريخ الملوك والأمم|chapter=ثم دخلت سنة ستين ومائة|language=ar|url=https://islamweb.net/ar/library/content/421/1299/}}</ref> == نالو، نسب ۽ خاندان == بسطام جو نالو عربي تاريخي ماخذن ۾ ''بسطام بن عمرو'' لکيل آهي. سندس ''التغلبي'' نسبت مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو عربن جي بنو تغلب قبيلي سان تعلق رکندو هو. بسطام جو ڀاءُ هشام بن عمرو تغلبي عباسي خليفي منصور جي دور ۾ سنڌ جو گورنر رهيو. هشام جو پورو نالو ''هشام بن عمرو بن بسطام التغلبي الوائلي'' هو. انهيءَ نسبت سان بسطام جي خاندان جو تعلق بنو تغلب ۽ بنو وائل سان هو.<ref name="Zirikli">{{cite web|title=هشام بن عمرو بن بسطام التغلبي الوائلي|website=الجمهرة، نقلاً عن الأعلام للزركلي|url=https://islamic-content.com/t/28482|language=ar}}</ref> بسطام جي ڄمڻ جي تاريخ، هنڌ، تعليم، گهرو زندگي، شادي ۽ اولاد بابت دستياب تاريخي ماخذن ۾ ڪافي معلومات موجود نه آهي. == تاريخي پسمنظر == === سنڌ ۾ عباسي حڪومت === 132هه/750ع ۾ [[اموي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ عباسي خلافت قائم ٿي. سنڌ نئين خلافت جي اوڀر وارن صوبن مان هڪ هو. عباسي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ سنڌ جي گورنرن جي مقرري ڪڏهن خليفي ۽ ڪڏهن خراسان جي بااثر عملدارن جي ذريعي ٿيندي هئي. بعد ۾ صوبائي مقررين تي مرڪزي خلافت جو اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيو. سنڌ جي گورنرن کي عرب قبيلن جي اختلافن، مقامي سياسي مزاحمت ۽ سرحدي انتظام جهڙن معاملن سان منهن ڏيڻو پوندو هو. === هشام بن عمرو جي گورنري === 151هه/768ع ۾ خليفي ابو جعفر منصور [[هشام بن عمرو تغلبي]] کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. هشام پنهنجي دور ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ فوجي مهمون هلايون. [[بلاذري]] جي ''فتوح البلدان'' ۾ ملتان، قندابيل ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل سندس فوجي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Baladhuri">{{cite book|last=البلاذري|first=أحمد بن يحيى|title=فتوح البلدان|chapter=فتوح السند|language=ar}}</ref> بسطام پنهنجي ڀاءُ جي گورنريءَ دوران سنڌ ۾ موجود هو ۽ منصوره جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سنڀاليندو رهيو. == منصوره ۾ نائب جي حيثيت سان خدمت == [[يعقوبي]] جي تاريخي روايت موجب هشام بن عمرو پنهنجي ڀاءُ بسطام کي منصوره ۾ نائب مقرر ڪيو هو. انهيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته بسطام سنڌ جي صوبائي انتظام سان پنهنجي مستقل گورنريءَ کان اڳ ئي لاڳاپيل هو.<ref name="Yaqubi">{{cite book|last=اليعقوبي|first=أحمد بن أبي يعقوب|title=تاريخ اليعقوبي|volume=2|page=448|language=ar}}</ref> منصوره ابتدائي اسلامي دور ۾ سنڌ جي انتظامي مرڪزن مان هڪ هو. بسطام جي نائب طور مقرريءَ جو ذڪر سندس ڀاءُ هشام جي حڪومتي انتظام ۾ خانداني اعتماد ۽ صوبائي اختيارن جي ورهاست ڏانهن اشارو ڪري ٿو. == پهرين گورنري == === هشام جي بغداد واپسي === 157هه/773–774ع ڌاري هشام بن عمرو سنڌ مان بغداد واپس ويو. ''تاريخ معصومي'' جي گورنرن واري فهرست ۾ هشام کان پوءِ سندس ڀاءُ بسطام جو نالو ملي ٿو. ان کان پوءِ معبد بن خليل تميميءَ جو نالو درج آهي.<ref name="Masumi"/> ''Sindh Quarterly'' ۾ شايع ٿيل سنڌ جي عباسي گورنرن جي تاريخي ترتيب موجب هشام جي بغداد روانگيءَ کان پوءِ بسطام ڪجهه مهينا سنڌ جو گورنر رهيو.<ref name="SindhQuarterly"/> === عارضي انتظام === هشام جي روانگيءَ کان پوءِ بسطام سنڌ جو انتظام سنڀاليو. سندس انهيءَ پهرئين دور کي عارضي گورنريءَ يا قائم مقام گورنريءَ طور بيان ڪيو وڃي ٿو. جديد تاريخي ترتيب موجب بسطام جي انهيءَ دور کان پوءِ خليفي منصور معبد بن خليل تميميءَ کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو.<ref name="SindhQuarterly"/> === معبد بن خليل جي مقرري === معبد بن خليل تميمي عباسي خلافت جي شروعاتي گورنرن مان هو. سندس مقرري منصور جي حڪومت جي آخري دور ۾ ٿي. ''تاريخ معصومي'' ۾ پڻ بسطام کان پوءِ معبد بن خليل جو نالو درج آهي.<ref name="Masumi"/> انهيءَ ترتيب موجب بسطام جي پهرين گورنري مختصر هئي. == ٻيهر سنڌ جي انتظام سان تعلق == === معبد بن خليل جي وفات === 159هه/775–776ع ۾ معبد بن خليل سنڌ ۾ وفات ڪئي. [[طبري]] جي روايت موجب معبد جي وفات کان پوءِ بسطام بن عمرو ڪجهه عرصو سنڌ جو انتظام سنڀاليو، جيستائين روح بن حاتم مهلبي سنڌ پهتو.<ref name="Tabari">{{cite book|last=الطبري|first=محمد بن جرير|title=تاريخ الرسل والملوك|chapter=حوادث سنة تسع وخمسين ومائة|language=ar}}</ref> هن روايت موجب بسطام جي ذميواري هڪ عبوري انتظامي مرحلي سان لاڳاپيل هئي. === روح بن حاتم جي مقرري === خليفي محمد المهديءَ معبد جي وفات کان پوءِ روح بن حاتم مهلبيءَ کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. بهرحال، طبريءَ جي مختلف بيانن ۾ روح جي مقرري ۽ بسطام جي انتظامي حيثيت بابت ڪجهه اختلاف آهن. انهيءَ ڪري بسطام جي هن مرحلي کي مڪمل ۽ مستقل گورنريءَ طور بيان ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي. == خليفي مهديءَ جي دور ۾ گورنري == === 159هه کان پوءِ واري مقرري === سنڌ جي مقامي تاريخي روايتن موجب روح بن حاتم مهلبيءَ جي پهرين گورنريءَ دوران جاٽن جي بدامنيءَ سبب کيس هٽايو ويو ۽ بسطام کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. اعجاز الحق قدوسيءَ جي ''سنڌ جي تاريخ'' ۾ پڻ روح بن حاتم ۽ بسطام جي گورنريءَ جي تبديليءَ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Quddusi">{{cite web|last=قدوسي|first=اعجاز الحق|title=سنڌ جي تاريخ|publisher=سنڌي ادبي بورڊ، آن لائين ڪتاب|url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page9.html|language=sd}}</ref> === ابن اثير جو بيان === [[ابن اثير]] جي ''الكامل في التاريخ'' ۾ 160هه جي واقعن سان لاڳاپيل صوبائي عملدارن جي فهرست ۾ سنڌ جي گورنر طور بسطام بن عمرو جو نالو درج آهي.<ref name="IbnAthir">{{cite book|last=ابن الأثير|first=علي بن محمد|title=الكامل في التاريخ|chapter=حوادث سنة ستين ومائة|language=ar|url=https://ablibrary.net/book_content/b/9097/42?lang=ar}}</ref> هي بيان ظاهر ڪري ٿو ته 160هه جي تاريخي روايتن ۾ بسطام کي سنڌ جو گورنر ڄاڻايو ويو آهي. === 160هه ۾ معزولي === [[ابن جوزي]] پنهنجي ڪتاب ''المنتظم في تاريخ الملوك والأمم'' ۾ 160هه جي واقعن هيٺ لکي ٿو ته بسطام بن عمرو کي سنڌ جي گورنريءَ تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي روح بن حاتم مقرر ٿيو.<ref name="Muntazam"/> انهيءَ روايت موجب بسطام جي گورنريءَ جو خاتمو 160هه/776–777ع ۾ ٿيو. سنڌ جي ڪجهه مقامي تاريخي بيانن ۾ سندس معزولي 161هه ڄاڻائي وئي آهي. ٻنهي تاريخن جي اختلاف سبب 160هه کي ابن جوزيءَ جي روايت ۽ 161هه کي متبادل مقامي روايت طور الڳ بيان ڪرڻ گهرجي. == سنڌ جي گورنريءَ جي مدت بابت اختلاف == بسطام جي گورنريءَ جي صحيح مدت بابت تاريخي ماخذن ۾ مڪمل اتفاق موجود نه آهي. ''تاريخ معصومي'' ۽ ''Sindh Quarterly'' موجب هو 157هه ۾ هشام بن عمرو کان پوءِ عارضي گورنر ٿيو. طبريءَ جي روايت ۾ معبد بن خليل جي وفات کان پوءِ پڻ بسطام جي انتظامي حيثيت جو ذڪر آهي. ابن اثير 160هه جي عملدارن ۾ بسطام کي سنڌ جو گورنر ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته ابن جوزي ساڳئي سال سندس معزولي ۽ روح بن حاتم جي مقرري بيان ڪري ٿو.<ref name="Masumi"/><ref name="Tabari"/><ref name="IbnAthir"/><ref name="Muntazam"/> انهن بيانن مان بسطام جي سنڌ سان هڪ کان وڌيڪ انتظامي وابستگين جو اشارو ملي ٿو، پر هر دور جي صحيح شروعاتي ۽ آخري تاريخ قطعي طور مقرر ڪرڻ ممڪن نه آهي. == جاٽن جي بدامنيءَ جو پسمنظر == سنڌ جي مقامي تاريخي ادب موجب روح بن حاتم مهلبيءَ جي گورنريءَ دوران سنڌ جي اولهندي علائقن ۾ جاٽن جي بدامني پيدا ٿي. انهن واقعن جي پسمنظر ۾ عباسي حڪومت سنڌ جي گورنرن ۾ تبديليون ڪيون.<ref name="Quddusi"/> بهرحال، بسطام جي پنهنجي گورنريءَ دوران جاٽن خلاف ڪنهن مخصوص فوجي مهم، جنگ يا فتح بابت دستياب اصل ماخذن ۾ واضح تفصيل موجود نه آهن. انهيءَ ڪري جاٽن جي بغاوت کي بسطام جي ذاتي فوجي ڪارنامي طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو. == انتظامي ڪارڪردگي == بسطام جي حڪومت بابت محفوظ ٿيل تاريخي معلومات گهڻو ڪري سندس مقرري، معزولي ۽ ٻين گورنرن سان لاڳاپيل آهي. سندس دور جي مالياتي پاليسين، فوجي تنظيم، شهرن جي تعمير يا سماجي سڌارن بابت تفصيلي معلومات دستياب نه آهي. سندس منصوره ۾ نائب طور خدمت ۽ مختلف موقعن تي سنڌ جو انتظام سنڀالڻ ابتدائي عباسي دور جي صوبائي انتظام ۾ سندس ڪردار کي ظاهر ڪري ٿو. == وفات == بسطام بن عمرو تغلبيءَ جي وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ معلوم نه آهن. دستياب تاريخي ماخذن ۾ 160هه تائين سندس سنڌ جي گورنريءَ سان تعلق جو ذڪر ملي ٿو، پر ان کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت تفصيلي معلومات محفوظ نه آهي. انهيءَ ڪري سندس وفات لاءِ 160هه يا 161هه کي قطعي تاريخ قرار نٿو ڏئي سگهجي. == تاريخي اهميت == بسطام بن عمرو تغلبي سنڌ ۾ عباسي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ انتظامي عملدار هو. سندس تاريخي اهميت خاص طور سندس ڀاءُ هشام بن عمرو جي گورنريءَ دوران منصوره ۾ نائب طور خدمت، 157هه ۾ عارضي انتظام ۽ 159–160هه جي صوبائي مقررين سان لاڳاپيل آهي. بسطام بابت مختلف مؤرخن جي روايتن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته عباسي دور جي گورنرن جي تاريخي فهرستن ۾ نائب، قائم مقام گورنر ۽ مستقل گورنر جي حيثيتن کي الڳ سڃاڻڻ ضروري آهي. == اهم واقعن جي تاريخي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | بسطام بن عمرو تغلبيءَ جي انتظامي زندگيءَ جا اهم واقعا ! style="background:#dceaf5;" | سال ! style="background:#dceaf5;" | واقعو ! style="background:#dceaf5;" | ماخذ |- | 151–157هه | هشام بن عمرو جي گورنريءَ دوران منصوره ۾ نائب طور خدمت. | يعقوبي |- | تقريباً 157هه | هشام جي بغداد روانگيءَ کان پوءِ سنڌ جو عارضي انتظام. | تاريخ معصومي؛ سنڌ ڪوارٽرلي |- | 157هه | معبد بن خليل تميميءَ جي مقرري. | تاريخ معصومي |- | 159هه | معبد جي وفات کان پوءِ بسطام جي انتظامي حيثيت جو ذڪر. | طبري |- | 159–160هه | روح بن حاتم سان گورنريءَ جي تبديليءَ بابت روايتون. | سنڌ جي تاريخ؛ ابن اثير |- | 160هه | بسطام جي معزولي ۽ روح بن حاتم جي مقرري. | المنتظم |- | 161هه | ڪجهه مقامي تاريخي بيانن موجب معزوليءَ جو متبادل سال. | مقامي تاريخي روايت |} == تاريخي ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | بسطام بن عمرو بابت اهم ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | بنيادي بيان ! style="background:#dceaf5;" | تاريخي اهميت |- | ''تاريخ اليعقوبي'' | هشام بن عمرو جي دور ۾ منصوره ۾ نائب | ابتدائي انتظامي ڪردار |- | ''تاريخ معصومي'' | هشام کان پوءِ بسطام ۽ پوءِ معبد بن خليل | گورنرن جي ترتيب |- | ''تاريخ الرسل والملوك'' | معبد جي وفات کان پوءِ بسطام جي انتظامي حيثيت | عبوري گورنري |- | ''الكامل في التاريخ'' | 160هه جي عملدارن ۾ بسطام جو نالو | گورنريءَ جي تصديق |- | ''المنتظم'' | 160هه ۾ معزولي ۽ روح بن حاتم جي مقرري | گورنريءَ جي پڄاڻي |- | ''Sindh Quarterly'' | 157هه ۾ مختصر عارضي گورنري | جديد تاريخي ترتيب |- | ''سنڌ جي تاريخ'' | روح بن حاتم ۽ بسطام جي مقررين جو بيان | مقامي تاريخي روايت |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Sind Eighth Century.svg|اٺين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جي تاريخي جاگرافي؛ بسطام جي دور سان لاڳاپيل پسمنظر. File:Map of the Caliphal Province of Sind.png|عباسي خلافت جي دور ۾ سنڌ جو نقشو؛ تقريباً 850ع جي جاگرافيائي صورتحال تي ٻڌل. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ عرب دور حڪومت]] * [[عباسي خلافت]] * [[ابو جعفر منصور]] * [[محمد المهدي]] * [[هشام بن عمرو تغلبي]] * [[معبد بن خليل تميمي]] * [[روح بن حاتم مهلبي]] * [[بنو تغلب]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[يعقوبي]] * [[طبري]] * [[ابن اثير]] * [[ابن جوزي]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * اليعقوبي، أحمد بن أبي يعقوب. ''تاريخ اليعقوبي''، جلد 2، ص 448. * الطبري، محمد بن جرير. ''تاريخ الرسل والملوك''، حوادث سنة 159هـ. * ابن الأثير، عز الدين. ''الكامل في التاريخ''، حوادث سنة 160هـ. * ابن الجوزي، عبد الرحمن بن علي. ''المنتظم في تاريخ الملوك والأمم''، حوادث سنة 160هـ. * محمد معصوم البكري. ''تاريخ سنڌ (تاريخ معصومي)''، عمر بن محمد دائودپوٽي جي ترتيب ۽ حواشي سان. * قدوسي، اعجاز الحق. ''سنڌ جي تاريخ''، مهراڻ اڪيڊمي، 2007ع. * ''Sindh Quarterly''، جلد 4، شمارو 4، 1976ع، ص 74. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ablibrary.net/book_content/b/9097/42?lang=ar ابن اثير جي الكامل في التاريخ ۾ بسطام بن عمرو] * [https://islamweb.net/ar/library/content/421/1299/ ابن جوزيءَ جي المنتظم ۾ 160هه جا واقعا] * [https://ablibrary.net/book_content/b/17642/305?lang=ar تاريخ معصوميءَ ۾ سنڌ جي عباسي گورنرن جي فهرست] * [https://kitaab.sindh.org/Sindh_Quarterly_%28Vol_4_No_4%29-Sayid_Ghulam_Mustafa_Shah-1976-cs.pdf سنڌ ڪوارٽرلي، 1976ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sind_Eighth_Century.svg اٺين صديءَ ۾ سنڌ جو نقشو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Map_of_the_Caliphal_Province_of_Sind.png عباسي دور ۾ سنڌ جو نقشو] {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ ۾ اسلام]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:بنو تغلب]] [[زمرو:اٺين صديءَ جون شخصيتون]] k1x1c0b0mamumuh32gx48gwz52lx834 0 41637 427365 381650 2026-11-03T06:26:53Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[نصر بن محمد اشعث]] کي [[نصر بن محمد بن اشعث خزاعي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 344311 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = نصر بن محمد اشعت |title |image = |succession = سنڌ جو عربن جي دور جو گورنر |predecessor = [[روح بن حاتم مھلبي]] |successor =[[محمد بن سليمان ھاشمي]] |regent = عباسي خليفو مھدي |reign = کان تائين |spouses = |issue = |full name = |house = |dynasty = |father = |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = اسلام }} 161ھ ۾ وري ٻيهر روح ساڳي ڪرسي سنڀالي. پر هن ڀيري به هو پنهنجي قابليت ثابت نه ڪري سگهيو ۽ ان جي جڳهه تي نصر بن محمد بن اشعث خزائي سنڌ جو گورنر ٿي آيو. ==تفصيلي احوال== اڃا هن کي هڪ سال ئي مس گذريو هو ته کيس واپس موٽي اچڻ جو حڪم مليو. مهدي، محمد بن سليمان بن علي هاشمي جي حوالي سنڌ جي حڪومت ڪئي جنهن پاڻ اچڻ بدران پنهنجي نائب عبدالملڪ بن شهاب مسمعي کي سنڌ موڪليو. اڃا ويهه ڏينهن ئي نه گذريا هئا ته ٻيهر نصر بن محمد کي سنڌ جي گورنري ملي. هن کي حڪومت ڪندي اڃا ڪجهه ئي ڏينهن ٿيا هئا وري زبير بن عباس جو حڪم نامو پهچي ويو، پر زبير بغداد ۾ ويهي ڪري ئي سنڌ جو ڪار وهنوار هلائڻ چاهيو.<ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page9.html}} } </ref> ==سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست== {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ ۾ اسلام]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] 6qoka0edswtkto5rn7izffs8my6ur86 427367 427365 2026-11-03T06:27:33Z Intisar Ali 8681 427367 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اٺين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جو عباسي گورنر}} {{Infobox royalty | name = نصر بن محمد بن اشعث خزاعي | native_name = نصر بن محمد بن الأشعث الخزاعي | title = سنڌ جو عباسي گورنر | image = Sind Eighth Century.svg | caption = اٺين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جو تاريخي نقشو؛ هي نصر جي شخصي تصوير نه آهي | succession = [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست|سنڌ جو عباسي گورنر]] | reign = پهريون دور: 161هه/777–778ع؛ ٻيو دور: 161هه؛ ٽيون دور: تقريباً 162–164هه/779–781ع | predecessor = [[روح بن حاتم مهلبي]] | successor = پهرئين دور کان پوءِ [[محمد بن سليمان هاشمي]]؛ ٻئي دور کان پوءِ [[زبير بن عباس]]؛ آخري دور کان پوءِ جانشينيءَ بابت اختلاف | regent = [[محمد المهدي]] | full_name = نصر بن محمد بن الأشعث الخزاعي | dynasty = [[عباسي خلافت]] | house = [[بنو خزاعه]] | father = محمد بن اشعث | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلوم | death_date = 164هه/780–781ع، هڪ تاريخي روايت موجب | death_place = [[منصوره (سنڌ)|منصوره]]، هڪ تاريخي روايت موجب | religion = [[اسلام]] }} '''نصر بن محمد بن اشعث خزاعي''' (عربي: '''نصر بن محمد بن الأشعث الخزاعي''') اٺين صدي عيسويءَ جو هڪ عرب فوجي ۽ انتظامي عملدار هو، جيڪو [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ [[سنڌ]] جو گورنر رهيو. هو [[بنو خزاعه]] قبيلي سان تعلق رکندو هو ۽ عباسي خليفي [[محمد المهدي]] جي حڪومت ۾ مختلف انتظامي ذميواريون سنڀاليائين. سنڌ جي گورنريءَ کان اڳ هو [[فلسطين]] جو گورنر پڻ رهيو. سندس سنڌ واري دور جي خاص خصوصيت صوبائي گورنرن جي بار بار مقرري ۽ معزولي هئي. قديم مؤرخ [[يعقوبي]] سندس ٻن مقررين جو ذڪر ڪري ٿو، جڏهن ته ڪجهه جديد تاريخي ترتيبن ۾ سندس ٽين مقرري پڻ ڄاڻايل آهي.<ref name="Yaqubi">{{cite book|last=اليعقوبي|first=أحمد بن أبي يعقوب|title=تاريخ اليعقوبي|volume=2|page=398|publisher=دار صادر|location=بيروت|language=ar|url=https://ablibrary.net/book_content/b/6657/398}}</ref><ref name="Javed">{{cite journal|last=Javed|first=Moqeet|title=Arab Rule in Pakistan: A Historical Study of the Abbasid Period|journal=Journal of the Research Society of Pakistan|publisher=University of the Punjab|language=en|url=https://pu.edu.pk/images/journal/uoc/PDF-FILES/%2813%29%20Dr.%20Moqeet%20Javed%2085-4.pdf}}</ref> نصر جي زندگيءَ بابت محفوظ ٿيل معلومات جو وڏو حصو سندس سرڪاري مقررين سان لاڳاپيل آهي. الزرڪليءَ جي ''الأعلام'' موجب هو فلسطين ۾ گورنر هو ۽ 161هه ۾ خليفي مهديءَ جي حڪم سان هڪ اموي خاندان سان لاڳاپيل شخص کي گرفتار ڪري بغداد موڪليائين. انهيءَ سال کيس سنڌ جي گورنري پڻ ملي.<ref name="Zirikli">{{cite book|last=الزركلي|first=خير الدين|title=الأعلام|volume=8|language=ar|url=https://download.almohsinlibrary.com/OBooks/OB1657.pdf}}</ref> == نالو ۽ نسب == نصر جو پورو نالو ''نصر بن محمد بن الأشعث الخزاعي'' هو. سندس ''الخزاعي'' نسبت مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو عربن جي [[بنو خزاعه]] قبيلي سان تعلق رکندو هو. سندس پيءُ جو نالو محمد بن اشعث هو. سندس ڏاڏي جو نالو اشعث هو، پر خاندان جي ٻين فردن، ماءُ، گهرواري ۽ اولاد بابت معتبر تاريخي معلومات محدود آهي. نصر جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ پڻ معلوم نه آهن. == ابتدائي انتظامي خدمتون == === فلسطين جي گورنري === سنڌ جي گورنريءَ کان اڳ نصر بن محمد عباسي حڪومت جي طرفان فلسطين جو گورنر هو. الزرڪليءَ جي ''الأعلام'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته نصر فلسطين ۾ هڪ اموي خاندان سان لاڳاپيل شخص کي گرفتار ڪيو ۽ کيس خليفي مهديءَ ڏانهن بغداد موڪليو.<ref name="Zirikli"/> انهيءَ واقعي مان معلوم ٿئي ٿو ته نصر سنڌ ۾ اچڻ کان اڳ ئي عباسي حڪومت جي انتظامي نظام ۾ شامل هو. === 161هه جو سياسي واقعو === الزرڪليءَ موجب 161هه ۾ نصر شام ۾ ''عدید بن مروان'' نالي شخص کي گرفتار ڪري بغداد موڪليو، جتي کيس قيد ڪيو ويو.<ref name="Zirikli"/> هي واقعو نصر جي فلسطين واري خدمت ۽ عباسي مرڪزي حڪومت سان سندس لاڳاپن بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. == سنڌ ۾ عباسي حڪومت جو پسمنظر == 132هه/750ع ۾ عباسي خلافت قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ خلافت جي اوڀر وارن صوبن مان هڪ بڻيو. عباسي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ سنڌ جي گورنرن کي مقامي سياسي مزاحمت، عرب قبيلن جي اختلافن ۽ صوبائي انتظام جي مسئلن سان منهن ڏيڻو پيو. خليفي محمد المهديءَ جي دور ۾ سنڌ جي گورنرن جون مقرريون ۽ معزوليون تيزيءَ سان ٿيون. ڪجهه گورنر مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيا، جڏهن ته ڪجهه پنهنجي نائبن ذريعي سنڌ جو انتظام هلائيندا رهيا.<ref name="Javed"/> == سنڌ جي پهرين گورنري == === روح بن حاتم جي معزولي === يعقوبي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ اليعقوبي'' ۾ ڄاڻائي ٿو ته خليفي محمد المهديءَ [[روح بن حاتم مهلبي]] کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. روح جي سنڌ پهچڻ وقت جاٽن، جن کي عربي ماخذن ۾ ''الزط'' چيو ويو آهي، جي سرگرمين ۾ اضافو ٿيو هو. يعقوبي موجب روح ٿورو عرصو گورنر رهيو ۽ پوءِ کيس عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Yaqubi"/> === نصر جي مقرري === روح بن حاتم جي معزوليءَ کان پوءِ خليفي مهديءَ نصر بن محمد بن اشعث خزاعيءَ کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. يعقوبيءَ جي بيان ۾ نصر جو نالو روح جي سڌي جانشين طور اچي ٿو.<ref name="Yaqubi"/> جديد تاريخي تحقيق موجب اها مقرري 161هه/777–778ع ۾ ٿي.<ref name="Javed"/> === پهرين گورنريءَ جو خاتمو === نصر جي پهرين گورنري گهڻو عرصو جاري نه رهي. يعقوبي موجب خليفي مهديءَ سنڌ جي حڪومت [[محمد بن سليمان هاشمي]] جي حوالي ڪئي، جنهن کان پوءِ نصر جي پهرين گورنري ختم ٿي.<ref name="Yaqubi"/> انهيءَ پهرئين دور ۾ نصر جي انتظامي سڌارن، فوجي مهمن يا تعميراتي ڪارنامن بابت تفصيلي معلومات محفوظ نه آهي. == محمد بن سليمان هاشميءَ جي مقرري == === مرڪزي حڪومت جو فيصلو === يعقوبي موجب نصر کان پوءِ سنڌ جي گورنري [[محمد بن سليمان بن علي هاشمي]] جي حوالي ڪئي وئي. محمد بن سليمان عباسي خاندان سان تعلق رکندو هو، پر هن پاڻ سنڌ وڃڻ بدران هڪ نائب مقرر ڪيو.<ref name="Yaqubi"/> === عبدالملڪ بن شهاب مسمعي === محمد بن سليمان پنهنجي طرفان [[عبدالملڪ بن شهاب مسمعي]] کي سنڌ موڪليو. يعقوبيءَ جي روايت موجب عبدالملڪ سنڌ ۾ ويهن ڏينهن کان گهٽ عرصي تائين گورنر رهيو.<ref name="Yaqubi"/> هي واقعو سنڌ جي صوبائي انتظام ۾ تڪڙين تبديلين جو هڪ مثال آهي. == سنڌ جي ٻيهر گورنري == === نصر جي ٻي مقرري === عبدالملڪ بن شهاب مسمعيءَ جي مختصر گورنريءَ کان پوءِ سنڌ جي حڪومت ٻيهر نصر بن محمد بن اشعث خزاعيءَ جي حوالي ڪئي وئي. يعقوبي واضح طور نصر جي ٻيهر مقرريءَ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="Yaqubi"/> ڊاڪٽر موقيت جاويد جي تحقيقي مقالي موجب اها ٻي مقرري پڻ 161هه ۾ ٿي ۽ نصر ڪجهه مهينن کان پوءِ ٻيهر معزول ٿيو.<ref name="Javed"/> === زبير بن عباس جي مقرري === يعقوبي موجب نصر جي ٻي گورنريءَ کان پوءِ خليفي مهديءَ [[زبير بن عباس]] کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. زبير بن عباس، [[قثم بن عباس]] جي اولاد مان هو، پر هو سنڌ پهچي نه سگهيو.<ref name="Yaqubi"/> انهيءَ ڪري زبير جي مقرريءَ کي سنڌ ۾ عملي انتظام سنڀالڻ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == ٽين گورنريءَ بابت روايت == === جديد تاريخي ترتيب === ''Sindh Quarterly'' جي 1976ع واري تاريخي ترتيب موجب زبير بن عباس کان پوءِ ''مصبح بن عمرو تغلبي'' کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. انهيءَ روايت موجب مصبح جي معزوليءَ کان پوءِ نصر بن محمد کي ٽيون ڀيرو سنڌ جي گورنري ملي.<ref name="SindhQuarterly">{{cite journal|title=Sindh Quarterly|volume=4|issue=4|year=1976|pages=74–76|language=en|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindh_Quarterly_%28Vol_4_No_4%29-Sayid_Ghulam_Mustafa_Shah-1976-cs.pdf}}</ref> ڊاڪٽر موقيت جاويد پڻ نصر جي ٽين مقرري 162هه جي آخر ۾ ڄاڻائي ٿو.<ref name="Javed"/> === ٽئين دور جي مدت === انهيءَ تاريخي ترتيب موجب نصر تقريباً 162هه کان 164هه تائين سنڌ جو گورنر رهيو. بهرحال، يعقوبيءَ جي موجوده بيان ۾ نصر جي ٻن مقررين جو واضح ذڪر آهي، جڏهن ته ٽين مقرريءَ بابت وڌيڪ تفصيل بعد وارن تاريخي ترتيبن مان ملن ٿا. تنهنڪري ٽين گورنريءَ کي الڳ تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي. == جاٽن جي بدامني == نصر جي گورنريءَ کان اڳ سنڌ ۾ جاٽن جي بدامنيءَ جو ذڪر يعقوبيءَ وٽ موجود آهي. يعقوبي موجب روح بن حاتم جي سنڌ پهچڻ وقت جاٽن جون سرگرميون وڌي چڪيون هيون.<ref name="Yaqubi"/> ڊاڪٽر موقيت جاويد جي تحقيقي مقالي ۾ پڻ سنڌ جي هن دور جي انتظامي غير استحڪام ۽ مقامي بدامنيءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Javed"/> بهرحال، نصر بن محمد جي پنهنجي گورنريءَ دوران جاٽن خلاف ڪنهن مخصوص جنگ يا فوجي فتح بابت واضح ۽ آزاد ثبوت موجود نه آهن. انهيءَ ڪري جاٽن جي بدامنيءَ کي نصر جي ذاتي فوجي ڪارنامن سان بنا ثبوت ڳنڍڻ مناسب نه آهي. == انتظامي صورتحال == نصر بن محمد جي گورنريءَ جي دور ۾ سنڌ جي صوبائي انتظام ۾ بار بار تبديليون ٿيون. يعقوبيءَ جي روايت مان ظاهر ٿئي ٿو ته نصر جي ٻن مقررين جي وچ ۾ محمد بن سليمان هاشمي ۽ عبدالملڪ بن شهاب مسمعيءَ جو انتظام آيو. بعد ۾ زبير بن عباس کي مقرر ڪيو ويو، پر هو سنڌ پهتو نه.<ref name="Yaqubi"/> اهي واقعا عباسي حڪومت جي اوڀر واري صوبي سنڌ ۾ انتظامي تسلسل جي مسئلن کي ظاهر ڪن ٿا. نصر جي ذاتي انتظامي پاليسين، مالياتي سڌارن ۽ شهرن جي تعمير بابت ڪافي معتبر معلومات موجود نه آهي. == وفات == ''Sindh Quarterly'' جي تاريخي ترتيب موجب نصر بن محمد بن اشعث خزاعي 164هه/780–781ع ۾ منصوره ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhQuarterly"/> ڊاڪٽر موقيت جاويد جي تحقيقي مقالي ۾ پڻ نصر جي وفات 164هه ۾ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Javed"/> الزرڪليءَ جي ''الأعلام'' ۾ نصر جي وفات 781ع جي آس پاس ڄاڻايل آهي، پر سندس گورنريءَ جي مدت بابت مختلف روايتن جي ڀيٽ ضروري آهي.<ref name="Zirikli"/> سندس وفات جو مخصوص ڏينهن ۽ مهينو معلوم نه آهن. == تاريخي اهميت == نصر بن محمد بن اشعث خزاعيءَ جي تاريخي اهميت عباسي دور ۾ سنڌ جي صوبائي انتظام ۽ گورنرن جي بار بار تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. يعقوبيءَ جي اصل روايت ۾ سندس ٻن مقررين جي تصديق ٿئي ٿي، جڏهن ته جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ٽين مقرريءَ جو پڻ ذڪر آهي. سندس دور جا واقعا ظاهر ڪن ٿا ته سنڌ ۾ عباسي حڪومت کي مقامي بدامنيءَ سان گڏ انتظامي تسلسل برقرار رکڻ جو مسئلو به درپيش هو. نصر جي فلسطين واري اڳوڻي خدمت ۽ سنڌ ۾ بار بار مقرريءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته هو عباسي خلافت جي انهن عملدارن مان هو، جن کي مختلف صوبن ۾ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. == اهم تاريخي واقعن جي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | نصر بن محمد بن اشعث خزاعيءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا ! style="background:#dceaf5;" | سال يا دور ! style="background:#dceaf5;" | واقعو ! style="background:#dceaf5;" | ماخذ |- | 161هه کان اڳ | فلسطين جي گورنري. | الأعلام |- | 161هه | شام ۾ اموي خاندان سان لاڳاپيل شخص جي گرفتاري. | الأعلام |- | تقريباً 161هه | روح بن حاتم کان پوءِ سنڌ جي پهرين گورنري. | تاريخ اليعقوبي |- | 161هه | محمد بن سليمان هاشميءَ جي مقرري ۽ عبدالملڪ بن شهاب مسمعيءَ جو مختصر انتظام. | تاريخ اليعقوبي |- | 161هه | نصر جي ٻيهر سنڌ جي گورنري. | تاريخ اليعقوبي |- | 161–162هه | زبير بن عباس جي مقرري، جيڪو سنڌ نه پهتو. | تاريخ اليعقوبي |- | تقريباً 162هه | بعد واري تاريخي ترتيب موجب نصر جي ٽين مقرري. | سنڌ ڪوارٽرلي؛ ڊاڪٽر موقيت جاويد |- | 164هه/780–781ع | منصوره ۾ وفات، هڪ تاريخي روايت موجب. | سنڌ ڪوارٽرلي |} == سنڌ جي گورنرن جي جانشينيءَ جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | يعقوبيءَ موجب نصر جي دور ۾ سنڌ جي گورنرن جي ترتيب ! style="background:#dceaf5;" | ترتيب ! style="background:#dceaf5;" | گورنر ! style="background:#dceaf5;" | تاريخي وضاحت |- | 1 | [[روح بن حاتم مهلبي]] | جاٽن جي سرگرمين دوران مختصر گورنري. |- | 2 | '''نصر بن محمد بن اشعث خزاعي''' | پهرين مقرري. |- | 3 | [[محمد بن سليمان هاشمي]] | سنڌ جي حڪومت سندس حوالي ڪئي وئي. |- | 4 | [[عبدالملڪ بن شهاب مسمعي]] | محمد بن سليمان جو نائب؛ ويهن ڏينهن کان گهٽ عرصو. |- | 5 | '''نصر بن محمد بن اشعث خزاعي''' | ٻي مقرري. |- | 6 | [[زبير بن عباس]] | مقرر ٿيو، پر سنڌ نه پهتو. |- | 7 | مصبح بن عمرو تغلبي | يعقوبيءَ جي بيان ۾ ايندڙ گورنر. |} == تاريخي ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | نصر بن محمد بابت اهم تاريخي ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | بنيادي معلومات ! style="background:#dceaf5;" | اهميت |- | ''تاريخ اليعقوبي'' | نصر جون ٻه مقرريون ۽ وچ وارن گورنرن جي ترتيب | قديم بنيادي ماخذ |- | ''الأعلام'' | فلسطين جي گورنري ۽ 161هه جو سياسي واقعو | سوانحي معلومات |- | ''سنڌ جي تاريخ'' | نصر ۽ ٻين عباسي گورنرن جي تبديليءَ بابت مقامي روايت | سنڌي تاريخي بيان |- | ''Sindh Quarterly'' | ٽين مقرري ۽ 164هه ۾ وفات | جديد تاريخي ترتيب |- | ''Arab Rule in Pakistan'' | 161–164هه ۾ سنڌ جو انتظامي عدم استحڪام | جديد تحقيقي مطالعو |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Sind Eighth Century.svg|اٺين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جي تاريخي جاگرافي. File:Map of the Caliphal Province of Sind.png|عباسي دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جو نقشو؛ تقريباً 850ع جي صورتحال. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ عرب دور حڪومت]] * [[عباسي خلافت]] * [[محمد المهدي]] * [[روح بن حاتم مهلبي]] * [[محمد بن سليمان هاشمي]] * [[عبدالملڪ بن شهاب مسمعي]] * [[زبير بن عباس]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[بنو خزاعه]] * [[يعقوبي]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * اليعقوبي، أحمد بن أبي يعقوب. ''تاريخ اليعقوبي''، جلد 2، ص 398، دار صادر، بيروت. * الزركلي، خير الدين. ''الأعلام''، نصر بن محمد بن الأشعث الخزاعي بابت داخلا. * قدوسي، اعجاز الحق. ''سنڌ جي تاريخ''، مهراڻ اڪيڊمي، 2007ع. * Javed, Moqeet. ''Arab Rule in Pakistan: A Historical Study of the Abbasid Period''، University of the Punjab. * ''Sindh Quarterly''، جلد 4، شمارو 4، 1976ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ablibrary.net/book_content/b/6657/398 تاريخ اليعقوبي، جلد ٻيو، صفحو 398] * [https://pu.edu.pk/images/journal/uoc/PDF-FILES/%2813%29%20Dr.%20Moqeet%20Javed%2085-4.pdf عباسي دور ۾ سنڌ جي عرب حڪومت بابت تحقيقي مقالو] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindh_Quarterly_%28Vol_4_No_4%29-Sayid_Ghulam_Mustafa_Shah-1976-cs.pdf سنڌ ڪوارٽرلي، 1976ع] * [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page9.html اعجاز الحق قدوسيءَ جي سنڌ جي تاريخ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sind_Eighth_Century.svg اٺين صديءَ ۾ سنڌ جو نقشو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Map_of_the_Caliphal_Province_of_Sind.png عباسي دور ۾ سنڌ جو نقشو] {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ ۾ اسلام]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:بنو خزاعه]] [[زمرو:اٺين صديءَ جون شخصيتون]] db1ik9h1pargia1z6i9flqzllj8clau 0 41654 427294 255833 2026-11-02T23:59:09Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[عنبسا بن اسحاق]] کي [[عنبسه بن اسحاق الضبي]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 255833 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = عنبسا بن اسحاق |title |image = |succession = سنڌ جو عربن جي دور جو گورنر |predecessor = [[عمران بن موسي برمڪي]] |successor =[[ھارون بن ابي خآلد]] |regent = عباسي خليفو معتصم بالله ۽ خليفو متوڪل |reign =226ھ کان تائين |spouses = |issue = |full name = عنبسا بن اسحاق |house = |dynasty = |father = |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |date of burial = |place of burial = |religion = اسلام }} '''عنبسا بن اسحاق''':{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Unbisa bin Ishaq'''}} عمران کان پوءِ 226ھ عنبسه بن اسحاق سنڌ جو گورنر ٿي آيو ۽ حالتن کي پنهنجي ضبط ۾ آندائين<ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page10.html}} } </ref>. نامور ترڪي سردار [[ايتاخ]] جي سفارش تي عنبسه سنڌ جي والي واري عهدي تي مقرر ڪيو ويو هو.<ref name = " شرر "/>. ==تفصيلي احوال== تحفة الڪرام جي حاشيي مطابق ايتاخ التر کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو، جنهن پنهنجي طرفان عنبسه کي موڪليو. پر يعقوبي مطابق معتصم باالله پاڻ هن کي مقرر ڪيو هو ۽ هو الواثق جي عهد تائين رهيو.سندس گهڻو وقت انهن سردارن سان مهاڏو اٽڪائڻ ۾ گذريو، جيڪي عمران جي قتل کان پوءِ خودمختيار بڻجي شهرن تي قبضو ڪري ويٺا هئا<ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page10.html}} } </ref>.عمران جي مارجي وڃڻ جي خبر جڏهن معتصم کي پهتي تڏهن هن کي اها ڳالهه نه وڻي ھن يڪدم عنبسه بن اسحاق ضبي کي سنڌ جو والي مقرر ڪري روانو ڪيو. عمر بن عبدالعزيز اگرچه هڪ لائق والي کي ماري وڌو هو، ۽ پاڻ به ذاتي طور هڪ وڏي قوت وارو ماڻهو هو ڇو ته سنڌ جي مسلمانن تي تن ڏينهن ۾ هن کان زياده ٻئي ڪنهن به ماڻهو جو اثر نه هو، مگر خليفي معتصم جي طرفان عمران جي جاءِ تي جڏهن عنبسه بن اسحاق ضبي مقرر ٿي آيو تڏهن هن کي سواءِ اطاعت ۽ فرمانبرداري جي ٻيو ڪو چارو نظر نه آيو. ان سان گڏ هي به صاف معلوم ٿئي ٿو ته خود عنبسه جي دل تي به عمر جي طاقت جو ايترو اثر پيل هو جو جيتوڻيڪ خلافت جي منشا هيءَ هئي ته هن جي طاقت ٽوڙي ڇڏجي، مگر عنبسه کيس ڪجهه به نه ڪيو ۽ ٻين سڀني پاسن جي مسلمانن سردارن جتي جتي بي فرماني ڪئي انهن سڀني کي خوب سزائون ڏيئي هي به ثابت ڪري ڏيکاريو ته هو ڪو دل جو ڪمزور نه هو.<ref name = " شرر"/>. يعقوبي لکي ٿو ته عنبسه جڏهن سنڌ جي حڪومت تي مقرر ٿي آيو تڏهن هن جي منصوره ۾ پهچڻ کان اڳ عربي نسل جا ڪيترائي وڏا اثر وارا سردار گهڻن شهرن کي دٻائي ويهي رهيا هئا مگر جڏهن هو منصوره ۾ داخل ٿي ويو، تڏهن مجبوراً سڀني سواء عثمان نالي سردار جي اطاعت جو گردن جهڪائي ڏنو، ۽ سندس خدمت ۾ حاضر ٿي سنڌ جي حڪومت ملڻ جي مبارڪباد ڏني. عنبسه هڪ لشڪر وٺي مٿس چڙهائي ڪري ويو. عثمان شهر ۾ لڪي وڃي پناهه ورتي ۽ اهڙي مضبوطي ۽ حڪمت عملي سان مقابلو ڪندو رهيو جو حملي ڪندڙن کي نون سالن جي لاڳيتي گهيري کان پوءِ مس وڃي فتح نصيب ٿي.<ref name = " شرر "/>. ==ديبل ۾ تعميراتي ڪم== عنبسه ديبل جون عمارتون ۽ روڊ رستا ٺاهرايا. ديبل جي مندر جيڪو محمد بن قاسم جي منجنيقن جو نشانو بڻجي ويران پيو هو. جو مرڪزي منارو ٽوڙائي ان مٿان ڇت لڳرائي کيس سينٽرل جيل طور ڪتب آندائين. منارو جي بچيل پٿرن سان شهر جي مرمت ڪرائي وئي<ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page10.html}} } </ref>. بلاذري مطابق عنبسا بن اسحاق، منصوره جي سڀني انتظامن کان واندو ٿي، شهر ديول جي واٽ ورتي، هيستائين سرڪاري ڏوهارين کي بند رکڻ لاءِ سنڌ ۾ ڪا به خاص عمارت موجود نه هئي. عنبسه کي هتي جي فسادن، بغاوت ۽ آپي خاني ٽولن کي دٻائڻ لاءِ گهڻن ماڻهن جي قيد ۾ رکڻ جي ضرورت پيش آئي. تنهنڪري هن ديول ۾ پهچي، انهيءَ قديم شڪسته حال مندر کي ان ڪم لاءِ رٿيو، جو محمد بن قاسم جي حملي وقت منجنيق عروس جي مار کائي چڪو هو ۽ ڏيڍ سؤ ورهيه گذري وڃڻ هوندي به هو اڃان تائين بيٺو زماني کي پنهنجو گذريل حال ٻڌائي رهيو هو. عنبسه مندر جي طولائي گنبذ جي چوٽي ڀڃائي ڪيرائي ڇڏي ۽ سندس ڇت وري نئين سر عام جاين وانگي سنئين سڌي ٺهرائي ۽ اڳوڻي عمارت مان جيڪي پٿر نڪتا، سي شهر جي ٻين ضروري عمارتن جي مرمت ۾ ڪم آندا. هن کي شهر ديول جي اصلاح جي بلڪل گهڻي خواهش هئي، جنهن ڏي هو هاڻي پوري آزادي ۽ فارغ البالي سان توجهه ڪري سگهيو.<ref name = " شرر "/>. اھو سنڌ جو پھريون جيل يا سرڪاري قيد خانو ھيو.<ref name = "شرر "/>. == معزولي == معتصم باالله جي وفات کانپوءِ 227ھ ۾ سندس پٽ ابو جعفر هارون ملقب المعروف واثق باالله خلافت جي تخت تي ويٺو. سنڌ ۾ ان وقت عنبسه ئي گورنر هو. 232ھ ۾ واثق باالله جي وفات ٿي وئي. جعفر بن معتصم ملقب (متوڪل علي الله) 232ھ (47 ـــ 846ع) کان 246ھ (61 ـــ 860ع) واثق جي وڃڻ بعد ان جو پٽ جعفر بن معتصم جنهن جو لقب متوڪل علي الله هو، خليفو ٿيو. ان عنبسه کي لاهي هارون بن ابي خالد مروزي کي سنڌ جو گورنر بڻايو..<ref>{ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page11.html}} } </ref>مؤرخ يعقوبي مطابق سنه 232ھ کان سنه 247ھ تائين هاڻي سنه 232ھ آيو ۽ واثق بالله کي سفر آخرت پيش اچي ويو. خلافت جو تاج المتوڪل بالله جي سر تي رکيو ويو. هن تخت تي ويهڻ شرط واثق جي زماني واري نامور ترڪي سردار ايتاخ کي ڪنهن ناراضپي سبب قتل ڪرائي ڇڏيو. سنڌ جو والي عنبسه انهي ئي جي سفارش سان ان عهدي تي مقرر ڪيو ويو هو. جڏهن متوڪل خلافت جو تاج پنهنجي مٿي تي رکي ايتاخ کي تباه ڪري ڇڏيو، تڏهن سندس نظر هن جي مقرر ڪيل سردارن ڏي به ڊوڙڻ لڳي. اهي خبرون ٻڌي عنبسه کي به اچي ڊپ ورتو ۽ آخر هن مصلحت ان ڳالهه ۾ ڏٺي جو سنڌ کي ڇڏي عراق هليو ويو. انهيءَ لاءِ ته بغداد جي ويجهو پهچي ماڻهن کي پاڻ سان موافق ڪرڻ جي ڪوشش ڪري.<ref name = " شرر "/>اهڙي نازڪ وقت ۾ جڏهن ته اڳئي پر غضب نگاهون پئجي رهيون هيون، عنبسه جو پنهنجي هيڊ ڪوارٽر کي ڇڏڻ متوڪل جي لاءِ هڪ ڪافي بهانو هو. هن يڪدم کيس معزول ڪري هارون بن ابي خالد مروزي کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.<ref name = " شرر "/>. ==سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست== {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:تاريخي شخصيون]] [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] cqmtzbax4kmc30ljai020a73rywy4pg 427296 427294 2026-11-02T23:59:51Z Intisar Ali 8681 427296 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نائين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ مصر جو عباسي گورنر}} {{Infobox royalty |name=عنبسه بن اسحاق الضبي |title=سنڌ جو عباسي گورنر |image= |succession=سنڌ جو عباسي گورنر |reign=تقريباً 227–235هه؛ تاريخن بابت اختلاف موجود |predecessor=[[عمران بن موسيٰ برمڪي]] |successor=[[هارون بن ابي خالد مروزي]] |regent=[[المعتصم بالله]]، [[الواثق بالله]] ۽ [[المتوڪل علي الله]] |full name=عنبسه بن اسحاق الضبي |death_date=تقريباً 246هه/860ع، سوانحي ماخذن موجب |religion=[[اسلام]] }} '''عنبسه بن اسحاق الضبي''' (عربي: '''عنبسة بن إسحاق الضبي''') نائين صدي عيسويءَ جو هڪ [[عباسي خلافت|عباسي]] عملدار ۽ [[سنڌ]] جو گورنر هو. هن [[عمران بن موسيٰ برمڪي]] جي وفات کان پوءِ سنڌ جي گورنري سنڀالي. سنڌ جي تاريخي ماخذن موجب هن مقامي عرب قبيلن جي تڪرارن کي منهن ڏنو، حڪومتي انتظام بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ [[ديبل]] ۾ تعميراتي ڪم شروع ڪرايو. سندس جاءِ تي بعد ۾ [[هارون بن ابي خالد مروزي]] کي گورنر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Yaqubi486">{{cite book|last=اليعقوبي|first=احمد بن أبي يعقوب|title=تاريخ اليعقوبي|volume=2|publisher=دار صادر|location=بيروت|page=486|language=ar|url=https://ablibrary.net/book_content/b/6657/486?lang=ar}}</ref><ref name="Baladhuri">{{cite book|last=البلاذري|first=احمد بن يحيى|title=فتوح البلدان|language=ar}}</ref><ref name="Islam1996">{{cite journal|last=Islam|first=Arshad|title=Arab Rule in Sindh after the Umayyads|journal=Pakistan Journal of History & Culture|volume=17|issue=1|year=1996|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|language=en|url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/1-Arab-Rule-In-Sindh-after-the-UmayyadsArshad-Islam.pdf}}</ref> عنبسه جي حڪومت بابت قديم مورخن جي روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهن. [[بلاذري]] سندس مقرريءَ کي خليفي معتصم جي دور سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته [[يعقوبي]] جي بيان ۾ ترڪ عملدار [[ايتاخ]] جو ڪردار نمايان آهي. سنڌ جي جديد تاريخي فهرستن ۾ سندس حڪومت جو دور عام طور 227هه کان 235هه تائين ڏنو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia|title=سنڌ ۾ عرب دور حڪومت|encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|location=حيدرآباد|language=sd|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B9%D8%B1%D8%A8+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA}}</ref><ref name="Yaqubi486"/> == نالو ۽ خانداني پسمنظر == عنبسه جو پورو نالو '''عنبسه بن اسحاق الضبي''' هو. سندس نالي سان لڳل ''الضبي'' نسبت عرب قبيلي بنو ضبه سان لاڳاپيل آهي. سوانحي ڪتابن ۾ سندس ڪنيت '''ابو حاتم''' پڻ ملي ٿي. بعد وارن سوانحي ماخذن موجب سندس نسب عنبسه بن اسحاق بن شمر بن عبيد تائين ڄاڻايو ويو آهي ۽ کيس [[بصره]] سان لاڳاپيل عباسي فوجي ۽ انتظامي عملدار قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Tarajim">{{cite web|title=عنبسة بن إسحاق الضبي|url=https://tarajm.com/people/52459|website=تراجم|language=ar}}</ref> سندس ڄمڻ جي تاريخ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت معلومات محدود آهي. == تاريخي پسمنظر == === سنڌ ۾ عباسي حڪومت === 750ع ۾ [[اموي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ [[عباسي خلافت]] قائم ٿي. عباسي خليفن سنڌ جي انتظام لاءِ مختلف گورنر مقرر ڪيا. سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز [[منصوره (سنڌ)|منصوره]] هو. نائين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال تي مقامي سردارن، عرب قبيلن جي باهمي رقابت ۽ خلافت جي مرڪز کان جاگرافيائي دوري جو اثر پوندو رهيو. مختلف وقتن تي سنڌ ۾ آباد يمني ۽ حجازي يا نزاري عرب گروهن جي وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيا، جن سبب عباسي عملدارن لاءِ انتظام برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پيو.<ref name="Islam1996"/> === عمران بن موسيٰ برمڪي جو دور === عنبسه کان اڳ [[عمران بن موسيٰ برمڪي]] سنڌ جو گورنر هو. هن سنڌ جي ڪجهه مقامي گروهن جي مزاحمت کي منهن ڏنو ۽ پنهنجي حڪومت جو اثر وڌائڻ لاءِ فوجي مهمون هلايون. ارشد اسلام جي تحقيق موجب عمران مقامي عرب گروهن جي باهمي تڪرارن دوران مارجي ويو. سندس مخالفن ۾ عمر بن عبدالعزيز هباري جو نالو پڻ ملي ٿو، جيڪو بعد ۾ سنڌ ۾ هباري حڪومت جو باني بڻيو.<ref name="Islam1996"/> عمران جي قتل کان پوءِ سنڌ جي انتظامي صورتحال وڌيڪ غير يقيني ٿي وئي ۽ ڪيترن مقامي سردارن پنهنجي اثر هيٺ آيل علائقن تي اختيار وڌائڻ شروع ڪيو. == سنڌ جي گورنري == === مقرري ۽ ايتاخ جو ڪردار === عنبسه جي مقرريءَ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. بلاذريءَ سان منسوب بيان موجب عباسي خليفي [[المعتصم بالله]] کيس عمران بن موسيٰ کان پوءِ سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. يعقوبيءَ جي روايت موجب سنڌ جي انتظام جو اختيار ترڪ عملدار [[ايتاخ]] وٽ هو ۽ عنبسه سندس طرفان سنڌ ۾ مقرر ٿيل عملدار هو.<ref name="Yaqubi486"/><ref name="Baladhuri"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق جي بنياد تي عنبسه جي حڪومت جو عرصو 227هه کان 235هه تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === منصوره ۾ حڪومتي اختيار جي بحالي === عمران جي وفات کان پوءِ ڪيترن مقامي عرب سردارن سنڌ جي شهرن ۽ علائقن ۾ پنهنجي سياسي حيثيت مضبوط ڪئي هئي. بعد وارن سنڌي تاريخي بيانن موجب عنبسه جڏهن منصوره پهتو ته ڪيترن سردارن سندس حڪمراني تسليم ڪئي، جنهن سان انتظامي صورتحال ۾ ڪجهه استحڪام پيدا ٿيو.<ref name="Quddusi">{{cite book|last=قدوسي|first=اعجاز الحق|title=سنڌ جي تاريخ|publisher=مهراڻ اڪيڊمي|year=2007|language=sd|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page10.html}}</ref> ارشد اسلام موجب عنبسه انتظامي صلاحيت ڏيکاري ۽ سنڌ ۾ امن امان جي صورتحال بهتر ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="Islam1996"/> === عمر بن عبدالعزيز هباري سان تعلق === [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] سنڌ ۾ هڪ بااثر عرب اڳواڻ هو. عمران بن موسيٰ جي قتل سان لاڳاپيل تاريخي بيانن ۾ سندس نالو اچي ٿو. بعد وارن سنڌي تاريخي ڪتابن موجب عنبسه پنهنجي دور ۾ ڪيترن مخالف سردارن خلاف قدم کنيا، پر عمر هباري سان سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪيو.<ref name="Quddusi"/> انهن بيانن مان سنڌ جي قبائلي سياسي صورتحال جي پيچيدگي ظاهر ٿئي ٿي. بهرحال، عنبسه ۽ عمر هباري جي وچ ۾ ڪنهن رسمي سياسي ٺاهه جي شرطن بابت واضح بنيادي دستاويز موجود نه آهن. === عثمان نالي سردار جي مزاحمت === مولانا عبدالحليم شرر سان منسوب سنڌ جي تاريخي بيان موجب منصوره ۾ ڪيترن سردارن عنبسه جي اطاعت قبول ڪئي، پر عثمان نالي هڪ سردار سندس مخالفت جاري رکي. انهيءَ روايت موجب عنبسه عثمان جي خلاف فوجي مهم هلائي ۽ عثمان هڪ مضبوط شهر يا قلعي ۾ پناهه ورتي. سنڌي متن ۾ گهيري جي ڊگهي عرصي جو ذڪر ملي ٿو، پر ان جي مدت ۽ نتيجي بابت اصل قديم ماخذ جي مخصوص عبارت جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي. ان ڪري هن واقعي کي بعد واري تاريخي روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي، نه ڪي قطعي ثابت ٿيل تفصيلي فوجي واقعي طور. == ديبل ۾ تعميراتي ڪم == === قديم مذهبي عمارت جي تبديلي === [[ديبل]] سنڌ جو هڪ قديم بندرگاهه ۽ تجارتي شهر هو. [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي جي تاريخي بيانن ۾ پڻ ديبل جو ذڪر ملي ٿو. بلاذريءَ جي بيان موجب عنبسه ديبل ۾ هڪ قديم مذهبي عمارت جي مٿئين حصي کي ڊهرايو ۽ ان کي ڏوهارين جي قيد لاءِ استعمال ڪرايو.<ref name="Baladhuri"/> ڪجهه تاريخي ترجمن ۾ ان عمارت کي ''مندر'' ۽ ٻين تشريحن ۾ ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مذهبي اڏاوت قرار ڏنو ويو آهي. اصل ماخذ جي لفظن ۽ عمارت جي ارضياتي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === قيدخاني جو قيام === عنبسه جي دور ۾ ديبل جي انهيءَ عمارت کي قيدخاني ۾ تبديل ڪرڻ جو ذڪر سندس انتظامي ڪارنامن مان هڪ طور ملي ٿو. بلاذريءَ سان لاڳاپيل روايت موجب عمارت جي مٿئين حصي مان نڪتل پٿر ٻين تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويا.<ref name="Baladhuri"/> سنڌ جي ڪجهه بعد وارن تاريخي بيانن ۾ هن کي سنڌ جو پهريون سرڪاري قيدخانو قرار ڏنو ويو آهي، پر ان دعويٰ لاءِ اڳين دورن جي قيدخانن بابت جامع تاريخي ثبوت گهربل آهن. === شهر جي مرمت === عنبسه ديبل جي مرمت ۽ ٻيهر تعمير جو ڪم پڻ شروع ڪرايو. بلاذريءَ جي بيان موجب پراڻي عمارت مان حاصل ڪيل پٿر شهر جي ٻين حصن جي مرمت ۾ استعمال ڪيا ويا، پر عنبسه جي عهدي تان هٽڻ سبب ڪم مڪمل نه ٿي سگهيو.<ref name="Baladhuri"/> ارشد اسلام پنهنجي 1996ع واري مقالي ۾ ديبل جي فصيلن جي مرمت جو ذڪر 848ع سان لاڳاپيل ڪيو آهي.<ref name="Islam1996"/> == معزولي ۽ سنڌ مان روانگي == === عباسي خلافت ۾ سياسي تبديلي === خليفي [[الواثق بالله]] جي وفات کان پوءِ 232هه/847ع ۾ [[المتوڪل علي الله]] خلافت سنڀالي. هن عباسي حڪومت جي انتظامي ۽ فوجي عملدارن بابت نيون پاليسيون اختيار ڪيون. ترڪ عملدار ايتاخ، جيڪو اڳوڻي دور ۾ وڏي اثر رسوخ وارو هو، المتوڪل جي حڪمرانيءَ دوران اقتدار کان محروم ٿيو. === يعقوبيءَ جي روايت === يعقوبي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ اليعقوبي'' ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن سنڌ ۾ موجود ايتاخ جي عملدار عنبسه بن اسحاق کي سندس زوال جي خبر پهتي ته هو عراق روانو ٿيو. ان کان پوءِ المتوڪل سندس جاءِ تي هارون بن ابي خالد مقرر ڪيو. يعقوبي وڌيڪ لکي ٿو ته خليفي عنبسه خلاف ڪا ڪارروائي نه ڪئي.<ref name="Yaqubi486"/> هي بيان ان روايت کان مختلف آهي جنهن موجب عنبسه کي رڳو انتظامي ناڪاميءَ سبب هٽايو ويو. يعقوبيءَ جي بيان ۾ سندس معزوليءَ جو سڌو تعلق ايتاخ جي سياسي زوال سان ظاهر ٿئي ٿو. == سنڌ کان پوءِ جي زندگي == عنبسه بن اسحاق بابت سوانحي ماخذن ۾ سنڌ کان سواءِ ٻين عباسي صوبن ۾ به سندس خدمتن جو ذڪر ملي ٿو. بعد وارن سوانحي حوالن موجب هو [[رقه]] ۾ عملدار رهيو ۽ پوءِ [[مصر]] جو گورنر پڻ بڻيو. مصر جي گورنريءَ جو دور عام طور 852ع کان 856ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي.<ref name="Tarajim"/> انهن ماخذن موجب مصر ۾ سندس انتظامي ۽ عدالتي پاليسين بابت پڻ احوال موجود آهن. سندس وفات جو سال ڪجهه سوانحي فهرستن ۾ 246هه/860ع ڄاڻايو ويو آهي، پر مختلف ماخذن ۾ سندس وفات ۽ مصر مان واپسيءَ جي تاريخن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Tarajim"/> == تاريخي اهميت == عنبسه بن اسحاق جي گورنري سنڌ ۾ عباسي اقتدار جي پوئين دور سان لاڳاپيل آهي. سندس دور ۾ مقامي عرب قبيلن جي مزاحمت، انتظامي استحڪام ۽ ديبل ۾ تعميراتي ڪم اهم موضوع هئا. هارون بن ابي خالد جي مقرريءَ کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي حڪومت جو آخري سڌو انتظامي مرحلو شروع ٿيو. هارون جي وفات کان پوءِ عمر بن عبدالعزيز هباري جي حڪومت قائم ٿي، جنهن سان سنڌ ۾ هباري خاندان جي نيم خودمختيار حڪمرانيءَ جو دور شروع ٿيو.<ref name="Islam1996"/> == تاريخي واقعن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | عنبسه بن اسحاق جي زندگيءَ جا اهم واقعا ! style="background:#dceaf5;" | سال يا دور ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | نائين صدي عيسوي | عباسي خلافت ۾ انتظامي ۽ فوجي خدمتون. |- | عمران بن موسيٰ جي وفات کان پوءِ | سنڌ جي گورنري سنڀالڻ.<ref name="Baladhuri"/> |- | 227–235هه، هڪ تاريخي فهرست موجب | سنڌ جي گورنريءَ جو عرصو.<ref name="Sindhiana"/> |- | گورنريءَ دوران | مقامي سردارن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻ ۽ منصوره ۾ حڪومتي اختيار بحال ڪرڻ.<ref name="Quddusi"/> |- | گورنريءَ دوران | ديبل ۾ پراڻي مذهبي عمارت کي قيدخاني ۾ تبديل ڪرائڻ ۽ شهر جي مرمت شروع ڪرائڻ.<ref name="Baladhuri"/> |- | المتوڪل جي دور ۾ | ايتاخ جي زوال کان پوءِ عراق روانگي ۽ هارون بن ابي خالد جي مقرري.<ref name="Yaqubi486"/> |- | 852–856ع، سوانحي ماخذن موجب | مصر جي گورنري.<ref name="Tarajim"/> |- | تقريباً 246هه/860ع | وفات، ڪجهه سوانحي ماخذن موجب.<ref name="Tarajim"/> |} == تاريخي ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | عنبسه بن اسحاق بابت اهم تاريخي ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | بنيادي معلومات |- | ''فتوح البلدان''، بلاذري | سنڌ جي گورنري، ديبل جي عمارت جي تبديلي ۽ مرمت جا ڪم.<ref name="Baladhuri"/> |- | ''تاريخ اليعقوبي'' | ايتاخ سان تعلق، عراق روانگي ۽ هارون بن ابي خالد جي مقرري.<ref name="Yaqubi486"/> |- | اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ'' | سنڌ ۾ سياسي صورتحال، مقامي سردار ۽ عنبسه جا انتظامي قدم.<ref name="Quddusi"/> |- | ارشد اسلام، 1996ع | عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي تاريخ، ديبل جي مرمت ۽ گورنريءَ جي منتقلي.<ref name="Islam1996"/> |- | ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' | 227–235هه جي گورنري ۽ پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق جو حوالو.<ref name="Sindhiana"/> |- | عربي سوانحي فهرستون | نسب، ڪنيت، ٻين صوبن ۾ خدمتون ۽ وفات بابت ڄاڻ.<ref name="Tarajim"/> |} == تصويرون == [[File:Abbasid Caliphate 850AD.png|thumb|نائين صديءَ جي وچ ڌاري عباسي خلافت جي جاگرافيائي ورڇ جو نقشو؛ هي عنبسه جي دور جو نمائنده تاريخي پسمنظر آهي.]] == سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست == {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[عباسي خلافت]] * [[المعتصم بالله]] * [[الواثق بالله]] * [[المتوڪل علي الله]] * [[عمران بن موسيٰ برمڪي]] * [[هارون بن ابي خالد مروزي]] * [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] * [[ديبل]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[سنڌ ۾ عرب دور حڪومت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * البلاذري، احمد بن يحيى. ''فتوح البلدان''. * اليعقوبي، احمد بن أبي يعقوب. ''تاريخ اليعقوبي''، جلد ٻيو، دار صادر، بيروت. * قدوسي، اعجاز الحق. ''سنڌ جي تاريخ''، مهراڻ اڪيڊمي، 2007ع. * Islam, Arshad. “Arab Rule in Sindh after the Umayyads”. ''Pakistan Journal of History & Culture'', جلد 17، شمارو 1، 1996ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ablibrary.net/book_content/b/6657/486?lang=ar تاريخ اليعقوبي، جلد ٻيو، صفحو 486] * [https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/1-Arab-Rule-In-Sindh-after-the-UmayyadsArshad-Islam.pdf سنڌ ۾ عباسي دور بابت ارشد اسلام جو تحقيقي مقالو] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B9%D8%B1%D8%A8+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سنڌ ۾ عرب دور حڪومت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Abbasid_Caliphate_850AD.png وڪيميڊيا ڪامنز: عباسي خلافت جو نقشو] [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] [[زمرو:عباسي خلافت]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ey7emb08addtnf98f9xjljeeayevg23 427305 427296 2026-11-03T00:30:59Z Intisar Ali 8681 427305 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نائين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ مصر جو عباسي گورنر}} {{Infobox royalty |name=عنبسه بن اسحاق الضبي |title=سنڌ جو عباسي گورنر |image= |succession=سنڌ جو عباسي گورنر |reign=تقريباً 227–235هه؛ تاريخن بابت اختلاف موجود |predecessor=[[عمران بن موسيٰ برمڪي]] |successor=[[هارون بن ابي خالد مروزي]] |regent=[[المعتصم بالله]]، [[الواثق بالله]] ۽ [[المتوڪل علي الله]] |full name=عنبسه بن اسحاق الضبي |death_date=تقريباً 246هه/860ع، سوانحي ماخذن موجب |religion=[[اسلام]] }} '''عنبسه بن اسحاق الضبي''' (عربي: '''عنبسة بن إسحاق الضبي''') نائين صدي عيسويءَ جو هڪ [[عباسي خلافت|عباسي]] عملدار ۽ [[سنڌ]] جو گورنر هو. هن [[عمران بن موسيٰ برمڪي]] جي وفات کان پوءِ سنڌ جي گورنري سنڀالي. سنڌ جي تاريخي ماخذن موجب هن مقامي عرب قبيلن جي تڪرارن کي منهن ڏنو، حڪومتي انتظام بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ [[ديبل]] ۾ تعميراتي ڪم شروع ڪرايو. سندس جاءِ تي بعد ۾ [[هارون بن ابي خالد مروزي]] کي گورنر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Yaqubi486">{{cite book|last=اليعقوبي|first=احمد بن أبي يعقوب|title=تاريخ اليعقوبي|volume=2|publisher=دار صادر|location=بيروت|page=486|language=ar|url=https://ablibrary.net/book_content/b/6657/486?lang=ar}}</ref><ref name="Baladhuri">{{cite book|last=البلاذري|first=احمد بن يحيى|title=فتوح البلدان|language=ar}}</ref><ref name="Islam1996">{{cite journal|last=Islam|first=Arshad|title=Arab Rule in Sindh after the Umayyads|journal=Pakistan Journal of History & Culture|volume=17|issue=1|year=1996|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|language=en|url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/1-Arab-Rule-In-Sindh-after-the-UmayyadsArshad-Islam.pdf}}</ref> عنبسه جي حڪومت بابت قديم مورخن جي روايتن ۾ ڪجهه اختلاف آهن. [[بلاذري]] سندس مقرريءَ کي خليفي معتصم جي دور سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته [[يعقوبي]] جي بيان ۾ ترڪ عملدار [[ايتاخ]] جو ڪردار نمايان آهي. سنڌ جي جديد تاريخي فهرستن ۾ سندس حڪومت جو دور عام طور 227هه کان 235هه تائين ڏنو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia|title=سنڌ ۾ عرب دور حڪومت|encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|location=حيدرآباد|language=sd|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B9%D8%B1%D8%A8+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA}}</ref><ref name="Yaqubi486"/> == نالو ۽ خانداني پسمنظر == عنبسه جو پورو نالو '''عنبسه بن اسحاق الضبي''' هو. سندس نالي سان لڳل ''الضبي'' نسبت عرب قبيلي بنو ضبه سان لاڳاپيل آهي. سوانحي ڪتابن ۾ سندس ڪنيت '''ابو حاتم''' پڻ ملي ٿي. بعد وارن سوانحي ماخذن موجب سندس نسب عنبسه بن اسحاق بن شمر بن عبيد تائين ڄاڻايو ويو آهي ۽ کيس [[بصرو|بصره]] سان لاڳاپيل عباسي فوجي ۽ انتظامي عملدار قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Tarajim">{{cite web|title=عنبسة بن إسحاق الضبي|url=https://tarajm.com/people/52459|website=تراجم|language=ar}}</ref> سندس ڄمڻ جي تاريخ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت معلومات محدود آهي. == تاريخي پسمنظر == === سنڌ ۾ عباسي حڪومت === 750ع ۾ [[اموي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ [[عباسي خلافت]] قائم ٿي. عباسي خليفن سنڌ جي انتظام لاءِ مختلف گورنر مقرر ڪيا. سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز [[منصوره (سنڌ)|منصوره]] هو. نائين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال تي مقامي سردارن، عرب قبيلن جي باهمي رقابت ۽ خلافت جي مرڪز کان جاگرافيائي دوري جو اثر پوندو رهيو. مختلف وقتن تي سنڌ ۾ آباد يمني ۽ حجازي يا نزاري عرب گروهن جي وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيا، جن سبب عباسي عملدارن لاءِ انتظام برقرار رکڻ ڏکيو ٿي پيو.<ref name="Islam1996"/> === عمران بن موسيٰ برمڪي جو دور === عنبسه کان اڳ [[عمران بن موسيٰ برمڪي]] سنڌ جو گورنر هو. هن سنڌ جي ڪجهه مقامي گروهن جي مزاحمت کي منهن ڏنو ۽ پنهنجي حڪومت جو اثر وڌائڻ لاءِ فوجي مهمون هلايون. ارشد اسلام جي تحقيق موجب عمران مقامي عرب گروهن جي باهمي تڪرارن دوران مارجي ويو. سندس مخالفن ۾ عمر بن عبدالعزيز هباري جو نالو پڻ ملي ٿو، جيڪو بعد ۾ سنڌ ۾ هباري حڪومت جو باني بڻيو.<ref name="Islam1996"/> عمران جي قتل کان پوءِ سنڌ جي انتظامي صورتحال وڌيڪ غير يقيني ٿي وئي ۽ ڪيترن مقامي سردارن پنهنجي اثر هيٺ آيل علائقن تي اختيار وڌائڻ شروع ڪيو. == سنڌ جي گورنري == === مقرري ۽ ايتاخ جو ڪردار === عنبسه جي مقرريءَ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. بلاذريءَ سان منسوب بيان موجب عباسي خليفي [[المعتصم بالله]] کيس عمران بن موسيٰ کان پوءِ سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. يعقوبيءَ جي روايت موجب سنڌ جي انتظام جو اختيار ترڪ عملدار [[ايتاخ]] وٽ هو ۽ عنبسه سندس طرفان سنڌ ۾ مقرر ٿيل عملدار هو.<ref name="Yaqubi486"/><ref name="Baladhuri"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق جي بنياد تي عنبسه جي حڪومت جو عرصو 227هه کان 235هه تائين ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/> === منصوره ۾ حڪومتي اختيار جي بحالي === عمران جي وفات کان پوءِ ڪيترن مقامي عرب سردارن سنڌ جي شهرن ۽ علائقن ۾ پنهنجي سياسي حيثيت مضبوط ڪئي هئي. بعد وارن سنڌي تاريخي بيانن موجب عنبسه جڏهن منصوره پهتو ته ڪيترن سردارن سندس حڪمراني تسليم ڪئي، جنهن سان انتظامي صورتحال ۾ ڪجهه استحڪام پيدا ٿيو.<ref name="Quddusi">{{cite book|last=قدوسي|first=اعجاز الحق|title=سنڌ جي تاريخ|publisher=مهراڻ اڪيڊمي|year=2007|language=sd|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page10.html}}</ref> ارشد اسلام موجب عنبسه انتظامي صلاحيت ڏيکاري ۽ سنڌ ۾ امن امان جي صورتحال بهتر ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="Islam1996"/> === عمر بن عبدالعزيز هباري سان تعلق === [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] سنڌ ۾ هڪ بااثر عرب اڳواڻ هو. عمران بن موسيٰ جي قتل سان لاڳاپيل تاريخي بيانن ۾ سندس نالو اچي ٿو. بعد وارن سنڌي تاريخي ڪتابن موجب عنبسه پنهنجي دور ۾ ڪيترن مخالف سردارن خلاف قدم کنيا، پر عمر هباري سان سڌي وڏي جنگ کان پاسو ڪيو.<ref name="Quddusi"/> انهن بيانن مان سنڌ جي قبائلي سياسي صورتحال جي پيچيدگي ظاهر ٿئي ٿي. بهرحال، عنبسه ۽ عمر هباري جي وچ ۾ ڪنهن رسمي سياسي ٺاهه جي شرطن بابت واضح بنيادي دستاويز موجود نه آهن. === عثمان نالي سردار جي مزاحمت === مولانا عبدالحليم شرر سان منسوب سنڌ جي تاريخي بيان موجب منصوره ۾ ڪيترن سردارن عنبسه جي اطاعت قبول ڪئي، پر عثمان نالي هڪ سردار سندس مخالفت جاري رکي. انهيءَ روايت موجب عنبسه عثمان جي خلاف فوجي مهم هلائي ۽ عثمان هڪ مضبوط شهر يا قلعي ۾ پناهه ورتي. سنڌي متن ۾ گهيري جي ڊگهي عرصي جو ذڪر ملي ٿو، پر ان جي مدت ۽ نتيجي بابت اصل قديم ماخذ جي مخصوص عبارت جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي. ان ڪري هن واقعي کي بعد واري تاريخي روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي، نه ڪي قطعي ثابت ٿيل تفصيلي فوجي واقعي طور. == ديبل ۾ تعميراتي ڪم == === قديم مذهبي عمارت جي تبديلي === [[ديبل]] سنڌ جو هڪ قديم بندرگاهه ۽ تجارتي شهر هو. [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي جي تاريخي بيانن ۾ پڻ ديبل جو ذڪر ملي ٿو. بلاذريءَ جي بيان موجب عنبسه ديبل ۾ هڪ قديم مذهبي عمارت جي مٿئين حصي کي ڊهرايو ۽ ان کي ڏوهارين جي قيد لاءِ استعمال ڪرايو.<ref name="Baladhuri"/> ڪجهه تاريخي ترجمن ۾ ان عمارت کي ''مندر'' ۽ ٻين تشريحن ۾ ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مذهبي اڏاوت قرار ڏنو ويو آهي. اصل ماخذ جي لفظن ۽ عمارت جي ارضياتي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === قيدخاني جو قيام === عنبسه جي دور ۾ ديبل جي انهيءَ عمارت کي قيدخاني ۾ تبديل ڪرڻ جو ذڪر سندس انتظامي ڪارنامن مان هڪ طور ملي ٿو. بلاذريءَ سان لاڳاپيل روايت موجب عمارت جي مٿئين حصي مان نڪتل پٿر ٻين تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ويا.<ref name="Baladhuri"/> سنڌ جي ڪجهه بعد وارن تاريخي بيانن ۾ هن کي سنڌ جو پهريون سرڪاري قيدخانو قرار ڏنو ويو آهي، پر ان دعويٰ لاءِ اڳين دورن جي قيدخانن بابت جامع تاريخي ثبوت گهربل آهن. === شهر جي مرمت === عنبسه ديبل جي مرمت ۽ ٻيهر تعمير جو ڪم پڻ شروع ڪرايو. بلاذريءَ جي بيان موجب پراڻي عمارت مان حاصل ڪيل پٿر شهر جي ٻين حصن جي مرمت ۾ استعمال ڪيا ويا، پر عنبسه جي عهدي تان هٽڻ سبب ڪم مڪمل نه ٿي سگهيو.<ref name="Baladhuri"/> ارشد اسلام پنهنجي 1996ع واري مقالي ۾ ديبل جي فصيلن جي مرمت جو ذڪر 848ع سان لاڳاپيل ڪيو آهي.<ref name="Islam1996"/> == معزولي ۽ سنڌ مان روانگي == === عباسي خلافت ۾ سياسي تبديلي === خليفي [[الواثق بالله]] جي وفات کان پوءِ 232هه/847ع ۾ [[المتوڪل علي الله]] خلافت سنڀالي. هن عباسي حڪومت جي انتظامي ۽ فوجي عملدارن بابت نيون پاليسيون اختيار ڪيون. ترڪ عملدار ايتاخ، جيڪو اڳوڻي دور ۾ وڏي اثر رسوخ وارو هو، المتوڪل جي حڪمرانيءَ دوران اقتدار کان محروم ٿيو. === يعقوبيءَ جي روايت === يعقوبي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ اليعقوبي'' ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن سنڌ ۾ موجود ايتاخ جي عملدار عنبسه بن اسحاق کي سندس زوال جي خبر پهتي ته هو عراق روانو ٿيو. ان کان پوءِ المتوڪل سندس جاءِ تي هارون بن ابي خالد مقرر ڪيو. يعقوبي وڌيڪ لکي ٿو ته خليفي عنبسه خلاف ڪا ڪارروائي نه ڪئي.<ref name="Yaqubi486"/> هي بيان ان روايت کان مختلف آهي جنهن موجب عنبسه کي رڳو انتظامي ناڪاميءَ سبب هٽايو ويو. يعقوبيءَ جي بيان ۾ سندس معزوليءَ جو سڌو تعلق ايتاخ جي سياسي زوال سان ظاهر ٿئي ٿو. == سنڌ کان پوءِ جي زندگي == عنبسه بن اسحاق بابت سوانحي ماخذن ۾ سنڌ کان سواءِ ٻين عباسي صوبن ۾ به سندس خدمتن جو ذڪر ملي ٿو. بعد وارن سوانحي حوالن موجب هو [[رقه]] ۾ عملدار رهيو ۽ پوءِ [[مصر]] جو گورنر پڻ بڻيو. مصر جي گورنريءَ جو دور عام طور 852ع کان 856ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي.<ref name="Tarajim"/> انهن ماخذن موجب مصر ۾ سندس انتظامي ۽ عدالتي پاليسين بابت پڻ احوال موجود آهن. سندس وفات جو سال ڪجهه سوانحي فهرستن ۾ 246هه/860ع ڄاڻايو ويو آهي، پر مختلف ماخذن ۾ سندس وفات ۽ مصر مان واپسيءَ جي تاريخن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Tarajim"/> == تاريخي اهميت == عنبسه بن اسحاق جي گورنري سنڌ ۾ عباسي اقتدار جي پوئين دور سان لاڳاپيل آهي. سندس دور ۾ مقامي عرب قبيلن جي مزاحمت، انتظامي استحڪام ۽ ديبل ۾ تعميراتي ڪم اهم موضوع هئا. هارون بن ابي خالد جي مقرريءَ کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي حڪومت جو آخري سڌو انتظامي مرحلو شروع ٿيو. هارون جي وفات کان پوءِ عمر بن عبدالعزيز هباري جي حڪومت قائم ٿي، جنهن سان سنڌ ۾ هباري خاندان جي نيم خودمختيار حڪمرانيءَ جو دور شروع ٿيو.<ref name="Islam1996"/> == تاريخي واقعن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | عنبسه بن اسحاق جي زندگيءَ جا اهم واقعا ! style="background:#dceaf5;" | سال يا دور ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | نائين صدي عيسوي | عباسي خلافت ۾ انتظامي ۽ فوجي خدمتون. |- | عمران بن موسيٰ جي وفات کان پوءِ | سنڌ جي گورنري سنڀالڻ.<ref name="Baladhuri"/> |- | 227–235هه، هڪ تاريخي فهرست موجب | سنڌ جي گورنريءَ جو عرصو.<ref name="Sindhiana"/> |- | گورنريءَ دوران | مقامي سردارن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻ ۽ منصوره ۾ حڪومتي اختيار بحال ڪرڻ.<ref name="Quddusi"/> |- | گورنريءَ دوران | ديبل ۾ پراڻي مذهبي عمارت کي قيدخاني ۾ تبديل ڪرائڻ ۽ شهر جي مرمت شروع ڪرائڻ.<ref name="Baladhuri"/> |- | المتوڪل جي دور ۾ | ايتاخ جي زوال کان پوءِ عراق روانگي ۽ هارون بن ابي خالد جي مقرري.<ref name="Yaqubi486"/> |- | 852–856ع، سوانحي ماخذن موجب | مصر جي گورنري.<ref name="Tarajim"/> |- | تقريباً 246هه/860ع | وفات، ڪجهه سوانحي ماخذن موجب.<ref name="Tarajim"/> |} == تاريخي ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | عنبسه بن اسحاق بابت اهم تاريخي ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | بنيادي معلومات |- | ''فتوح البلدان''، بلاذري | سنڌ جي گورنري، ديبل جي عمارت جي تبديلي ۽ مرمت جا ڪم.<ref name="Baladhuri"/> |- | ''تاريخ اليعقوبي'' | ايتاخ سان تعلق، عراق روانگي ۽ هارون بن ابي خالد جي مقرري.<ref name="Yaqubi486"/> |- | اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ'' | سنڌ ۾ سياسي صورتحال، مقامي سردار ۽ عنبسه جا انتظامي قدم.<ref name="Quddusi"/> |- | ارشد اسلام، 1996ع | عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي تاريخ، ديبل جي مرمت ۽ گورنريءَ جي منتقلي.<ref name="Islam1996"/> |- | ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' | 227–235هه جي گورنري ۽ پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق جو حوالو.<ref name="Sindhiana"/> |- | عربي سوانحي فهرستون | نسب، ڪنيت، ٻين صوبن ۾ خدمتون ۽ وفات بابت ڄاڻ.<ref name="Tarajim"/> |} == تصويرون == [[File:Abbasid Caliphate 850AD.png|thumb|نائين صديءَ جي وچ ڌاري عباسي خلافت جي جاگرافيائي ورڇ جو نقشو؛ هي عنبسه جي دور جو نمائنده تاريخي پسمنظر آهي.]] == سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست == {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[عباسي خلافت]] * [[المعتصم بالله]] * [[الواثق بالله]] * [[المتوڪل علي الله]] * [[عمران بن موسيٰ برمڪي]] * [[هارون بن ابي خالد مروزي]] * [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] * [[ديبل]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[سنڌ ۾ عرب دور حڪومت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * البلاذري، احمد بن يحيى. ''فتوح البلدان''. * اليعقوبي، احمد بن أبي يعقوب. ''تاريخ اليعقوبي''، جلد ٻيو، دار صادر، بيروت. * قدوسي، اعجاز الحق. ''سنڌ جي تاريخ''، مهراڻ اڪيڊمي، 2007ع. * Islam, Arshad. “Arab Rule in Sindh after the Umayyads”. ''Pakistan Journal of History & Culture'', جلد 17، شمارو 1، 1996ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ablibrary.net/book_content/b/6657/486?lang=ar تاريخ اليعقوبي، جلد ٻيو، صفحو 486] * [https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/1-Arab-Rule-In-Sindh-after-the-UmayyadsArshad-Islam.pdf سنڌ ۾ عباسي دور بابت ارشد اسلام جو تحقيقي مقالو] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B9%D8%B1%D8%A8+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سنڌ ۾ عرب دور حڪومت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Abbasid_Caliphate_850AD.png وڪيميڊيا ڪامنز: عباسي خلافت جو نقشو] [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] [[زمرو:عباسي خلافت]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] fywvt4ttzbctqky4vp1wq33p9skis64 0 41655 427293 346950 2026-11-02T23:56:07Z Intisar Ali 8681 427293 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نائين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جو عباسي گورنر}} {{Infobox royalty |name=هارون بن ابي خالد مروزي |title=سنڌ جو عباسي گورنر |succession=سنڌ ۾ عباسي خلافت جو آخري سڌو مقرر ڪيل گورنر |reign=تقريباً 235–240هه (نائين صدي عيسوي) |predecessor=[[عنبسه بن اسحاق]] |successor=[[عمر بن عبدالعزيز هباري]] |regent=[[المتوڪل علي الله]] |full name=هارون بن ابي خالد المروروذي |death_date=240هه (854–855ع) |religion=[[اسلام]] }} '''هارون بن ابي خالد مروزي''' (عربي: '''هارون بن أبي خالد المروذي'''؛ پڻ '''المروروذي''') نائين صدي عيسويءَ ۾ [[سنڌ]] جو هڪ [[عباسي خلافت|عباسي]] گورنر هو. سنڌ جي تاريخي ماخذن موجب هو خليفي [[المتوڪل علي الله]] جي دور ۾ مقرر ٿيو ۽ 240هه (854–855ع) تائين سنڌ تي حڪومت ڪيائين. کيس عام طور سنڌ ۾ عباسي خلافت جي سڌي حڪمرانيءَ جو آخري گورنر ڄاڻايو ويندو آهي. سندس وفات کان پوءِ [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] سنڌ جو حاڪم ٿيو، جنهن جي دور ۾ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو بنياد پيو.<ref name="SindhianaArab">{{cite encyclopedia|title=سنڌ ۾ عرب دور حڪومت|encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|location=حيدرآباد|language=sd|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B9%D8%B1%D8%A8+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA}}</ref><ref name="ArshadIslam">{{cite journal|last=Islam|first=Arshad|title=Arab Rule in Sindh after the Umayyads|journal=Pakistan Journal of History & Culture|volume=17|issue=1|year=1996|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/1-Arab-Rule-In-Sindh-after-the-UmayyadsArshad-Islam.pdf|language=en}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == هارون جو نالو تاريخي ماخذن ۾ '''هارون بن ابي خالد'''، '''هارون بن ابي خالد مروزي''' ۽ '''هارون بن ابي خالد المروروذي''' جي صورتن ۾ ملي ٿو. بلاذريءَ جي روايت جي انگريزي ترجمي ۾ سندس نسبت ''المروروذي'' جي صورت ۾ درج آهي. هيءَ نسبت [[خراسان]] جي مرو ۽ مروالرود سان لاڳاپيل جاگرافيائي نالن جي تاريخي استعمال سان واسطو رکي ٿي، پر سندس ڄمڻ واري جاءِ جي قطعي تصديق موجود ناهي.<ref name="Baladhuri">{{cite book|last=البلاذري|first=احمد بن يحيى|title=فتوح البلدان|language=ar}}</ref> سندس والد جو نالو ابي خالد طور درج آهي. سندس ڄمڻ جي تاريخ، خاندان جي تفصيلي نسب نامي، شادي ۽ اولاد بابت معتبر معلومات دستياب ناهي. == تاريخي پسمنظر == === سنڌ ۾ عباسي حڪومت === [[اموي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] قائم ٿي. نئين خلافت سنڌ تي پنهنجي اختيار کي برقرار رکڻ لاءِ مختلف گورنر مقرر ڪيا. سنڌ جو اهم انتظامي مرڪز [[منصوره (سنڌ)|منصوره]] هو. عباسي دور ۾ سنڌ جي انتظامي صورتحال تي مقامي سردارن، عرب قبيلن جي باهمي رقابت، ڏورانهين صوبن تي مرڪزي حڪومت جي محدود نگراني ۽ وقت بوقت ٿيندڙ بغاوتن جو اثر پوندو رهيو.<ref name="ArshadIslam"/> === عرب قبيلن جا تڪرار === سنڌ ۾ آباد عرب گروهن جي وچ ۾ سياسي ۽ قبائلي اختلاف عباسي گورنرن لاءِ هڪ اهم مسئلو هئا. ارشد اسلام جي تحقيق موجب يمن سان لاڳاپيل قبيلن ۽ حجازي يا نزاري گروهن جي رقابت سبب سنڌ ۾ حڪومت جو انتظام متاثر ٿيندو رهيو. انهن گروهن مان هڪ بااثر اڳواڻ عمر بن عبدالعزيز هباري هو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو حڪمران بڻيو.<ref name="ArshadIslam"/> === اڳوڻو گورنر عنبسه بن اسحاق === هارون کان اڳ [[عنبسه بن اسحاق]] سنڌ جو عباسي گورنر هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب عنبسه تقريباً 227هه کان 235هه تائين سنڌ جو حاڪم رهيو. هن پنهنجي دور ۾ امن امان ۽ انتظامي استحڪام لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref name="SindhianaArab"/> بلاذريءَ جي بيان موجب عنبسه [[ديبل]] جي هڪ پراڻي عمارت کي قيدخاني ۾ تبديل ڪرايو ۽ شهر جي مرمت جو ڪم شروع ڪرايو، پر ان جي مڪمل ٿيڻ کان اڳ کيس عهدي تان هٽايو ويو. ان کان پوءِ هارون بن ابي خالد مقرر ٿيو.<ref name="Baladhuri"/> == سنڌ جي گورنري == === مقرري === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۽ سيد حسام الدين راشديءَ سان منسوب تاريخي بيان موجب هارون 235هه ۾ سنڌ جو گورنر ٿيو ۽ پنج سال حڪومت ڪيائين.<ref name="SindhianaArab"/> ارشد اسلام پنهنجي مقالي ''Arab Rule in Sindh after the Umayyads'' ۾ لکي ٿو ته عباسي خليفي المتوڪل عنبسه بن اسحاق کي هٽائي هارون کي مقرر ڪيو ۽ هارون 850ع ۾ سنڌ پهتو. ان ڪري مختلف ماخذن ۾ سندس حڪومت جي شروعات بابت ڪجهه اختلاف ملي ٿو.<ref name="ArshadIslam"/> === انتظامي مسئلا === هارون جي گورنريءَ وقت سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ موجود هئي. ارشد اسلام موجب هن حجازي گروهن جي سرگرمين کي روڪڻ ۽ انتظامي اختيار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="ArshadIslam"/> سنڌ جي تاريخ بابت اعجاز الحق قدوسيءَ جي ڪتاب ۾ پڻ ان دور جي سياسي ڪمزوري، قبائلي تڪرارن ۽ عمر بن عبدالعزيز هباري جي وڌندڙ اثر رسوخ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Quddusi">{{cite book|last=قدوسي|first=اعجاز الحق|title=سنڌ جي تاريخ|publisher=مهراڻ اڪيڊمي|edition=پهريون|year=2007|language=sd|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page11.html}}</ref> === مقامي حڪمرانن سان لاڳاپا === نائين صديءَ ۾ سنڌ جي مختلف حصن ۾ مقامي سردارن ۽ قبائلي اڳواڻن جو اثر موجود هو. مرڪزي عباسي حڪومت کان سنڌ جي جاگرافيائي دوري ۽ مقامي اختلافن سبب گورنرن لاءِ سموري علائقي تي اثرائتو ڪنٽرول برقرار رکڻ ڏکيو ٿيندو رهيو. هارون جي دور بابت موجود مختصر تاريخي بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس حڪومت کي به اهڙين سياسي ۽ انتظامي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="ArshadIslam"/><ref name="Quddusi"/> == وفات بابت تاريخي روايتون == هارون بن ابي خالد جي وفات بابت قديم تاريخي روايتن ۾ اختلاف ملي ٿو. === بلاذريءَ جي روايت === [[احمد بن يحيى البلاذري]] پنهنجي ڪتاب ''فتوح البلدان'' ۾ عنبسه بن اسحاق کان پوءِ هارون جي مقرريءَ جو ذڪر ڪري ٿو ۽ بيان ڪري ٿو ته هارون سنڌ ۾ مارجي ويو.<ref name="Baladhuri"/> ارشد اسلام جي تحقيق موجب هارون 854ع ۾ باغي حجازي گروهن سان مقابلي دوران مارجي ويو.<ref name="ArshadIslam"/> === يعقوبيءَ جي روايت === [[اليعقوبي]] جي روايت ۾ هارون جي وفات جو ذڪر ملي ٿو، پر ان ۾ سندس قتل ٿيڻ جي ڳالهه ساڳي نموني بيان ٿيل ناهي. انهيءَ فرق جي بنياد تي بعد وارن مورخن سندس موت بابت ٻه روايتون نقل ڪيون آهن.<ref name="Yaqubi">{{cite book|last=اليعقوبي|first=احمد بن أبي يعقوب|title=تاريخ اليعقوبي|language=ar}}</ref><ref name="Quddusi"/> ''تاريخ معصومي'' جي ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي جي تعليقات ۾ پڻ هارون جي وفات جو سال 240هه ڄاڻايل آهي.<ref name="Masumi">{{cite book|last=بڪري|first=مير محمد معصوم|title=تاريخ سنڌ (تاريخ معصومي)|editor=عمر بن محمد دائودپوٽو|language=fa|url=https://ablibrary.net/book_content/b/17642/307?lang=ar}}</ref> تنهنڪري هارون جي وفات جو سال تقريباً 240هه مڃيو وڃي ٿو، پر سندس موت جي نوعيت بابت قديم ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. == هباري خاندان جو اقتدار == هارون جي وفات کان پوءِ [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] سنڌ ۾ سڀ کان بااثر سياسي اڳواڻ بڻجي سامهون آيو. تاريخي ماخذن موجب هن عباسي خليفي المتوڪل کي درخواست موڪلي ته سنڌ جي حڪومت سندس حوالي ڪئي وڃي. مرڪزي خلافت جي سياسي حالتن ۽ سنڌ جي اندروني مسئلن کي نظر ۾ رکندي خليفي سندس درخواست قبول ڪئي ۽ کيس گورنري ڏني.<ref name="SindhianaArab"/><ref name="ArshadIslam"/> هباري خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ سان سنڌ ۾ موروثي حڪمرانيءَ جو نئون دور شروع ٿيو. ان جي باوجود هباري حڪمران عباسي خلافت جي رسمي بالادستي تسليم ڪندا رهيا ۽ خليفي جي نالي سان خطبو پڙهائڻ جو سلسلو برقرار رهيو.<ref name="ArshadIslam"/> انهيءَ لحاظ کان هارون جي وفات سنڌ ۾ سڌي عباسي انتظامي حڪمرانيءَ کان مقامي هباري اقتدار ڏانهن منتقليءَ جو هڪ اهم تاريخي مرحلو هو. == تاريخي اهميت == هارون بن ابي خالد جو تاريخي ذڪر خاص طور ٽن سببن ڪري اهم آهي: سنڌ ۾ عباسي حڪومت جي آخري سڌي انتظامي مرحلي سان سندس تعلق، عرب قبيلن جي سياسي تڪرارن کي منهن ڏيڻ جون ڪوششون ۽ سندس وفات کان پوءِ هباري خاندان جو اقتدار ۾ اچڻ. هارون بابت دستياب تاريخي مواد نسبتاً مختصر آهي. سندس ذاتي زندگي، تفصيلي انتظامي فيصلن، فوجي قوت ۽ حڪمرانيءَ جي ٻين واقعن بابت مستند ڄاڻ محدود آهي. انهيءَ ڪري سندس تاريخي حيثيت جو جائزو گهڻو ڪري سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي تبديلين جي پسمنظر ۾ ورتو ويندو آهي.<ref name="ArshadIslam"/><ref name="SindhianaArab"/> == اهم واقعن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | هارون بن ابي خالد ۽ سنڌ جي عباسي حڪومت جا اهم واقعا ! style="background:#dceaf5;" | دور ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | 227–235هه | عنبسه بن اسحاق جي گورنري؛ سنڌ ۾ انتظامي استحڪام جون ڪوششون.<ref name="SindhianaArab"/> |- | 235هه، هڪ روايت موجب | هارون بن ابي خالد جي سنڌ جي گورنر طور مقرري.<ref name="SindhianaArab"/> |- | 850ع، ارشد اسلام موجب | هارون جي سنڌ پهچڻ ۽ قبائلي مزاحمت کي منهن ڏيڻ جو ذڪر.<ref name="ArshadIslam"/> |- | 240هه (854–855ع) | هارون جي وفات؛ قتل ۽ عام وفات بابت مختلف تاريخي روايتون.<ref name="Baladhuri"/><ref name="Yaqubi"/><ref name="Masumi"/> |- | 854ع کان پوءِ | عمر بن عبدالعزيز هباري جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ سنڌ ۾ هباري حڪمرانيءَ جي شروعات.<ref name="ArshadIslam"/> |} == تاريخي ماخذن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | هارون بن ابي خالد بابت تاريخي ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | ماخذ ! style="background:#dceaf5;" | اهم ڄاڻ |- | ''فتوح البلدان''، بلاذري | عنبسه کان پوءِ هارون جي مقرري ۽ سنڌ ۾ سندس قتل جو ذڪر.<ref name="Baladhuri"/> |- | ''تاريخ اليعقوبي'' | هارون جي وفات بابت روايت.<ref name="Yaqubi"/> |- | ''تاريخ معصومي'' جون تعليقات | هارون جي وفات جو سال 240هه.<ref name="Masumi"/> |- | اعجاز الحق قدوسي، ''سنڌ جي تاريخ'' | سياسي ڇڪتاڻ، مقامي قبيلن ۽ هباري اقتدار جي شروعات جو پسمنظر.<ref name="Quddusi"/> |- | ارشد اسلام، 1996ع | هارون جي مقرري، قبائلي مزاحمت، 854ع ۾ موت ۽ هباري اقتدار جي شروعات.<ref name="ArshadIslam"/> |- | ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' | 235–240هه جي گورنري ۽ سنڌ ۾ عباسي دور جي خاتمي جو بيان.<ref name="SindhianaArab"/> |} == سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فهرست == {{سنڌ ۾ عباسي گورنرن جي فھرست}} == پڻ ڏسو == * [[عباسي خلافت]] * [[المتوڪل علي الله]] * [[عنبسه بن اسحاق]] * [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] * [[هباري خاندان]] * [[منصوره (سنڌ)]] * [[سنڌ ۾ عرب دور حڪومت]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * البلاذري، احمد بن يحيى. ''فتوح البلدان''. * اليعقوبي، احمد بن أبي يعقوب. ''تاريخ اليعقوبي''. * مير محمد معصوم بڪري. ''تاريخ سنڌ (تاريخ معصومي)''، تعليقات: ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو. * قدوسي، اعجاز الحق. ''سنڌ جي تاريخ''، مهراڻ اڪيڊمي، 2007ع. * Islam, Arshad. “Arab Rule in Sindh after the Umayyads”. ''Pakistan Journal of History & Culture'', جلد 17، شمارو 1، 1996ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B9%D8%B1%D8%A8+%D8%AF%D9%88%D8%B1+%D8%AD%DA%AA%D9%88%D9%85%D8%AA انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سنڌ ۾ عرب دور حڪومت] * [https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/08/1-Arab-Rule-In-Sindh-after-the-UmayyadsArshad-Islam.pdf سنڌ ۾ اموين کان پوءِ عرب حڪومت بابت تحقيقي مقالو] * [https://ablibrary.net/book_content/b/17642/307?lang=ar تاريخ معصومي جون تعليقات] [[زمرو:سنڌ ۾ عباسي گورنر]] [[زمرو:نائين صديءَ جا مسلمان حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] hczykzn35pupfkpagvaffsfgkz3t3qo 0 41684 427461 424358 2026-11-03T11:51:29Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427461 wikitext text/x-wiki {{Short description|تيرهين صديءَ ۾ دهلي سلطنت طرفان سنڌ جو گورنر}} {{Infobox royalty | name = جلال الدين محمد | title = سنڌ جو گورنر | image = | caption = | succession = [[دهلي سلطنت]] طرفان [[سنڌ]] جو گورنر | reign = 643هه (1245ع–1246ع) کان؛ پڄاڻي نامعلوم | predecessor = [[نورالدين محمد]] | successor = غيريقيني؛ بعد ۾ ڪليچ خان يا قتلغ خان جو ذڪر ملي ٿو | regent = [[علاءُ الدين مسعود شاهه]] | full name = ملڪ جلال الدين محمد | dynasty = | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلوم | death_date = نامعلوم | death_place = نامعلوم | religion = [[اسلام]] }} '''جلال الدين محمد''' (انگريزي: ''Malik Jalaluddin Muhammad'')، جنهن کي '''جلال الدين''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، تيرهين صديءَ ۾ [[دهلي سلطنت]] جي [[غلام خاندان]] طرفان [[سنڌ]] جو گورنر هو. کيس سلطان [[علاءُ الدين مسعود شاهه]] پنهنجي سنڌ واري فوجي مهم دوران [[بکر]] ۾ مقرر ڪيو. هن کان اڳ [[نورالدين محمد]] سنڌ جي گورنريءَ تي فائز هو، جنهن کي سلطان عهدي تان هٽائي جلال الدين محمد کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.<ref name="Kalichbeg1902">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |author-link=مرزا قليچ بيگ |title=A History of Sind |volume=2 |year=1902 |language=en |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 }}</ref><ref name="ElliotDowson">{{cite book |editor1-last=Elliot |editor1-first=Henry Miers |editor2-last=Dowson |editor2-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |publisher=Trübner & Co. |location=London |language=en |url=https://persian.packhum.org/text/080201011/4 }}</ref> جلال الدين جي مقرريءَ جو پسمنظر سنڌ ۽ ملتان جي سرحدي علائقن ۾ [[منگول]] حملن، دهلي سلطنت جي ڪمزور ٿيندڙ صوبائي انتظام ۽ سلطان مسعود شاهه جي فوجي ڪاررواين سان لاڳاپيل هو. سندس ذاتي زندگيءَ، خاندان، وفات ۽ گورنريءَ جي صحيح پڄاڻيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ موجود نه آهي.<ref name="Kalichbeg1902"/> == تاريخي پسمنظر == === سنڌ ۾ دهلي سلطنت جي اقتدار جو قيام === تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ، ملتان ۽ اچ جا علائقا مختلف مقامي حڪمرانن ۽ دهلي سلطنت جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو مرڪز هئا. [[ناصرالدين قباچه]] ملتان، اچ ۽ سنڌ جي ڪيترن علائقن تي حڪمراني ڪندو هو. سلطان [[شمس الدين التمش]] جي فوجي مهمن کان پوءِ انهن علائقن جو وڏو حصو دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويو.<ref name="ElliotDowson"/> 624هه (1227ع) جي لڳ ڀڳ سنڌ جو انتظام نظام الملڪ جي حوالي هو. بعد ۾ التمش نورالدين محمد کي سنڌ جي گورنريءَ تي مقرر ڪيو.<ref name="Kalichbeg1902"/> === نورالدين محمد جي گورنري === مرزا قليچ بيگ جي ''A History of Sind'' موجب، سلطان التمش 630هه (1232ع–1233ع) ۾ نورالدين محمد کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. نورالدين محمد جي گورنريءَ جو دور سنڌ جي سرحدي انتظام ۽ دهلي سلطنت جي سياسي بالادستيءَ سان لاڳاپيل هو. هن دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مقامي حڪمرانن جو اثر برقرار هو، جڏهن ته ملتان ۽ اچ تي ٻاهرين حملن جو خطرو پڻ موجود هو.<ref name="Kalichbeg1902"/> == جلال الدين جي مقرري == === منگولن جو حملو === 643هه (1245ع–1246ع) ۾ سلطان مسعود شاهه کي خبر پهتي ته منگول فوجون سنڌ جي طرف وڌي آيون آهن ۽ [[اچ]] جي قلعي کي گهيري ورتو اٿن. ان خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ سلطان فوج سان سرحدي علائقن ڏانهن روانو ٿيو. تاريخي روايت موجب، سلطان جي اچڻ جي خبر ٻڌي منگول فوجون [[سنڌو درياهه]] جي رستي خراسان ڏانهن واپس هليون ويون.<ref name="Kalichbeg1902"/> ان دور ۾ منگولن جي حملي جو خطرو دهلي سلطنت جي اتر اولهه سرحدن لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. ملتان، اچ ۽ سنڌ جي انتظامي اهميت ان ڪري پڻ وڌي وئي هئي، جو اهي علائقا اتر اولهه کان ايندڙ فوجي رستن تي واقع هئا.<ref name="MultanHistory">{{cite web |title=History of Multan |website=Government of the Punjab |url=https://multan.punjab.gov.pk/history_mtn |language=en }}</ref> === سلطان مسعود شاهه جو بکر پهچڻ === منگول فوجن جي واپسيءَ کان پوءِ سلطان مسعود شاهه [[بکر]] پهتو. اتي هن سنڌ جي انتظام جو جائزو ورتو ۽ موجوده گورنر نورالدين محمد کي عهدي تان هٽائي ڇڏيو. سندس جاءِ تي '''ملڪ جلال الدين محمد''' کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو.<ref name="ElliotDowson"/><ref name="Kalichbeg1902"/> اعجاز الحق قدوسيءَ جي ''سنڌ جي تاريخ'' ۾ پڻ اهو واقعو بيان ٿيل آهي ته سلطان مسعود بکر پهچي نورالدين محمد کي گورنريءَ تان هٽائي جلال الدين کي مقرر ڪيو.<ref name="Quddusi2007">{{cite book |last=قدوسي |first=اعجاز الحق |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |edition=پهريون |year=2007 |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html }}</ref> === مقرريءَ جي تاريخ === جلال الدين جي مقرريءَ جو واقعو 643هه جي فوجي مهم سان لاڳاپيل آهي، جيڪو عيسوي حساب سان 1245ع–1246ع ۾ اچي ٿو. انهيءَ ڪري سندس گورنريءَ جي شروعات کي عام طور '''1245ع يا 1246ع''' سان منسوب ڪري سگهجي ٿو، پر مقرريءَ جو صحيح ڏينهن ۽ مهينو معلوم نه آهي. == گورنري ۽ انتظام == جلال الدين محمد جي گورنريءَ بابت تاريخي ذريعن ۾ محدود معلومات موجود آهي. سندس مقرريءَ جو بنيادي مقصد سنڌ ۾ دهلي سلطنت جي صوبائي انتظام کي برقرار رکڻ ۽ سرحدي صورتحال کي مضبوط ڪرڻ هو. ان وقت سنڌ جي انتظام ۾ بکر، اچ، ملتان ۽ سيوهڻ جهڙا مرڪز سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. بهرحال، جلال الدين جي دور ۾ مخصوص محصولي سڌارن، فوجي مهمن، تعميراتي ڪمن يا مقامي سردارن سان لاڳاپن بابت ڪا تفصيلي ۽ مستند ڄاڻ دستياب نه آهي. === گورنريءَ جو مدو === جلال الدين جي گورنريءَ جي آخري تاريخ واضح نه آهي. مرزا قليچ بيگ جي ماخذ موجب، سندس مقرريءَ کان پوءِ دهليءَ ۾ سلطان مسعود شاهه معزول ٿيو ۽ ناصرالدين محمود تخت تي ويٺو. پر انهيءَ واقعي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته جلال الدين ساڳئي ڏينهن گورنريءَ تان هٽايو ويو هو.<ref name="Kalichbeg1902"/> == سلطان مسعود شاهه جي معزولي == === بکر کان دهليءَ ڏانهن واپسي === جلال الدين کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪرڻ کان پوءِ سلطان مسعود شاهه دهليءَ ڏانهن واپس روانو ٿيو. رستي ۾ هو ملتان وٽ ڪجهه وقت ترسيو. مرزا قليچ بيگ جي نقل ڪيل روايت موجب، سلطان پنهنجي ڪجهه ويجهن ساٿين سان وقت گذارڻ ۽ شراب نوشيءَ ۾ مشغول ٿي ويو. تاريخي ذريعن ۾ سلطان جي ان رويي کي سندس سياسي ڪمزوريءَ جي سببن مان هڪ طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1902"/> === اميرن جي ناراضگي === سلطان مسعود شاهه جي انتظامي ڪمزوريءَ سبب درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن ۾ ناراضگي پيدا ٿي. انهن سلطان جي چاچي [[ناصرالدين محمود]] سان رابطو ڪيو ۽ کيس دهليءَ جي تخت تي ويهڻ لاءِ دعوت ڏني. ناصرالدين محمود، سلطان شمس الدين التمش جو پٽ هو ۽ اڳ ۾ بهڙائچ جي انتظام سان لاڳاپيل رهيو هو.<ref name="ElliotDowson"/> === ناصرالدين محمود جي تخت نشيني === 644هه (1246ع) ۾ سلطان مسعود شاهه کي معزول ڪري قيد ڪيو ويو. مرزا قليچ بيگ جي روايت موجب، مسعود شاهه کي 23 محرم 644هه تي گرفتار ڪيو ويو ۽ ٻن ڏينهن کان پوءِ ناصرالدين محمود تخت تي ويٺو.<ref name="Kalichbeg1902"/> انهيءَ ڪري ڪجهه سنڌي تاريخي متنن ۾ '''25 محرم 644هه''' کي ناصرالدين محمود جي تخت نشينيءَ جي تاريخ طور ڄاڻايو ويو آهي. مسعود شاهه جي معزوليءَ سان دهلي سلطنت جي مرڪزي اقتدار ۾ تبديلي آئي، جنهن جا اثر سنڌ سميت ٻين صوبن جي انتظام تي پڻ پيا. == ناصرالدين محمود جي دور ۾ سنڌ جو انتظام == === سنڌ ڏانهن شاهي مهم === ناصرالدين محمود جي حڪومت دوران سنڌ، اچ ۽ ملتان جي انتظامي معاملن تي ٻيهر ڌيان ڏنو ويو. 649هه (1251ع) ۾ ناصرالدين محمود جي فوجي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملتان ۽ اچ بابت 1252ع کان 1254ع تائين جون مهمون پڻ بيان ٿيل آهن.<ref name="Kalichbeg1902"/><ref name="PreMughalSindh">{{cite book |title=History of Sindh During Pre-Mughal Period |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-04-52_24782dd1e8a3380d408e5d89011c7935.pdf |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20251101031147/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-04-52_24782dd1e8a3380d408e5d89011c7935.pdf |archive-date=2025-11-01 |access-date=2026-10-22 |url-status=dead }}</ref> === سيوهڻ ۽ ملتان ۾ نيون مقرريون === مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب، ناصرالدين محمود پنهنجي فوجي مهم دوران سيوهڻ تائين پهتو. اتي هن '''ڪليچ خان''' کي سيوهڻ جو انتظام سونپيو، جڏهن ته اچ ۽ ملتان جو انتظام '''سنجر''' جي حوالي ڪيو.<ref name="Kalichbeg1902"/> اعجاز الحق قدوسيءَ جي سنڌي متن ۾ وري ديبل کان بکر تائين '''قتلغ خان''' ۽ بکر کان ملتان جي مٿئين حصي تائين '''سلطان سنجر خان''' جي مقرريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Quddusi2007"/> انهن ٻنهي روايتن ۾ نالن، علائقائي حدن ۽ واقعن جي ترتيب بابت اختلاف آهن. ان ڪري انهن کي وڌيڪ اصل ماخذن سان ڀيٽڻ کان سواءِ هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === جلال الدين سان لاڳاپو === ناصرالدين محمود جي دور ۾ ٿيل اهي انتظامي فيصلا جلال الدين جي مقرريءَ کان پوءِ جا واقعا هئا. جلال الدين کي نورالدين محمد جي جاءِ تي مسعود شاهه مقرر ڪيو هو، جڏهن ته سيوهڻ ۽ ملتان بابت نيون مقرريون ناصرالدين محمود جي حڪومت سان لاڳاپيل آهن. اهو فرق سنڌ جي گورنرن جي صحيح تاريخوار ترتيب قائم ڪرڻ لاءِ اهم آهي. == تاريخي اهميت == جلال الدين محمد جي تاريخي اهميت سندس ذاتي ڪارنامن کان وڌيڪ ان سياسي صورتحال سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ کيس سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. سندس مقرريءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته تيرهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو انتظام دهلي سلطنت جي سرحدي دفاع ۽ مرڪزي سياست سان ڳنڍيل هو. ان دور ۾ منگول حملن، مقامي سردارن جي طاقت ۽ دهليءَ جي شاهي جانشينيءَ جي بحرانن سبب صوبائي گورنرن جي مقرري ۽ معزولي اهم سياسي معاملا بڻيل هئا. == اهم واقعن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9bb6c8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#24516b;color:white;padding:10px;" | جلال الدين محمد جي مقرريءَ سان لاڳاپيل تاريخي واقعا ! style="background:#dcecf5;color:#17384d;" | هجري سال ! style="background:#dcecf5;color:#17384d;" | عيسوي سال ! style="background:#dcecf5;color:#17384d;" | واقعو ! style="background:#dcecf5;color:#17384d;" | اهميت |- | 624هه | 1227ع | سنڌ جو انتظام نظام الملڪ جي حوالي | دهلي سلطنت جي صوبائي انتظام جو پسمنظر |- | 630هه | 1232ع–1233ع | نورالدين محمد جي گورنري | جلال الدين کان اڳ وارو گورنر |- | 643هه | 1245ع–1246ع | منگولن جو اچ تي حملو | سرحدي فوجي بحران |- | 643هه | 1245ع–1246ع | سلطان مسعود شاهه جو بکر پهچڻ | سنڌ جي انتظام ۾ مداخلت |- | 643هه | 1245ع–1246ع | جلال الدين محمد جي مقرري | نورالدين محمد جي جاءِ تي گورنر |- | 23 محرم 644هه | 1246ع | مسعود شاهه جي گرفتاري | مرڪزي اقتدار جي تبديلي |- | 25 محرم 644هه | 1246ع | ناصرالدين محمود جي تخت نشيني | غلام خاندان جو نئون سلطان |- | 649هه | 1251ع | سنڌ ۽ ملتان بابت شاهي سرگرميون | صوبائي انتظام جي ٻيهر تنظيم بابت روايتون |- | 1252ع–1254ع سان لاڳاپيل هجري سال | 1252ع–1254ع | ملتان ۽ اچ ۾ وڌيڪ فوجي ۽ انتظامي تبديليون | سرحدي علائقن ۾ اقتدار جي جدوجهد |} == تاريخي ماخذ == جلال الدين محمد بابت معلومات جو بنيادي ذريعو سنڌ جي تاريخي روايتن ۽ دهلي سلطنت جي صوبائي انتظام بابت لکيل ڪتاب آهن. خاص طور مرزا قليچ بيگ جي ''A History of Sind''، ايڇ. ايم. ايليٽ ۽ جان ڊائوسن جي مرتب ڪيل ''The History of India, as Told by Its Own Historians'' ۽ اعجاز الحق قدوسيءَ جي ''سنڌ جي تاريخ'' ۾ سندس مقرريءَ جو ذڪر موجود آهي. جلال الدين جي نالي، گورنريءَ جي مدت ۽ جانشين بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''طبقاتِ ناصري'' ۽ سنڌ جي ٻين تاريخي ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == وڌيڪ ڏسو == * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[بکر]] * [[سيوهڻ]] * [[دهلي سلطنت]] * [[غلام خاندان]] * [[علاءُ الدين مسعود شاهه]] * [[ناصرالدين محمود]] * [[نورالدين محمد]] * [[قتلغ خان]] == دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست == {{دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://persian.packhum.org/text/081101010 مرزا قليچ بيگ، A History of Sind، جلد ٻيو] * [https://persian.packhum.org/text/080201011/4 The History of India — سنڌ جي گورنرن بابت تاريخي بيان] * [https://sahitya-akademi.gov.in/library/e-books/History_of_Sind.pdf History of Sind — ساهتيه اڪادمي] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhakkar وڪيميڊيا ڪامنز تي بکر بابت تصويرون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sehwan وڪيميڊيا ڪامنز تي سيوهڻ بابت تصويرون] {{DEFAULTSORT:جلال الدين محمد}} [[زمرو:سنڌ جا گورنر]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:غلام خاندان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪومتي عملدار]] mwh0xjtxg9afg3dhdkywzw5o2y82nkj 0 41697 427359 427086 2026-11-03T06:04:43Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427359 wikitext text/x-wiki {{Short description|عراق جي گاديءَ جو هنڌ}} {{Infobox settlement | name = بغداد | official_name = امانت بغداد | native_name = بَغْدَاد | native_name_lang = ar | settlement_type = [[ميٽروپولس]] | image_map1 = | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | image1 = 5628442718 b10fc2c47f o.jpg | caption1 = [[گرين زون]] ۾ [[ريپبلڪن محل، بغداد|ريپبلڪن محل]] | alt1 = | image2 = شارع الرشيد من اجمل شوارع بغداد.jpg | caption2 = [[الرشيد گهٽي، بغداد|الرشيد گهٽي]] | alt2 = | image3 = Al-Mustansriah School - NW Door 2.jpg | caption3 = [[مستنصريه مدرسو]] | alt3 = | image4 = Bab al-Wastani northern gate.jpg | caption4 = [[باب الوسطاني]] | alt4 = | image5 = ساعة القشلة 2024.jpg | caption5 = [[قشله]] | alt5 = | image6 = نصب الشهيد 2024.jpg | caption6 = {{nowrap|[[شهيد يادگار]]}} | image7 = Al-Kadhimiya Mosque, Kadhmain Shrine.jpg | caption7 = [[الڪاظميه مسجد]] | alt7 = | footer = | width = | caption10 = }} | image_caption = | image_flag = Flag of Baghdad.svg | flag_size = 110 | image_seal = Seal of Baghdad.svg | seal_size = 90 | nickname = امن جو شهر (مَدِيْنَةُ السَّلَام)<ref>{{cite web |last1=Petersen |first1=Andrew |title=Baghdad (Madinat al-Salam) |url=http://islamic-arts.org/2011/baghdad-madinat-al-salam/ |publisher=Islamic Arts & Architecture |date=13 September 2011 |access-date=23 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916131027/http://islamic-arts.org/2011/baghdad-madinat-al-salam/ |archive-date=16 September 2016 }}</ref> | pushpin_map = Iraq#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|33|18|55|N|44|21|58|E|region:IQ-BG_type:city(8,100,000)|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|Iraq}} [[عراق]] | subdivision_type1 = [[عراق جا محافظا|محافظو]] | subdivision_name1 = [[بغداد محافظو|بغداد]] | established_title = قيام | established_date = 30 جولاءِ 762ع | founder = [[المنصور|خليفو المنصور]] | government_type = [[ميئر-ڪائونسل حڪومت|ميئر-ڪائونسل]] | governing_body = بغداد شهري صلاحڪاري ڪائونسل | leader_title = [[بغداد جي ميئرن جي فهرست|ميئر]] | leader_name = عمار موسى ڪاظم | unit_pref = Metric | area_total_km2 = | elevation_m = 34 | population_density_km2 = | population_total = 7,837,463 | population_as_of = 2024ع جي آدمشماري | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Governorates and cities in Iraq|url=https://www.citypopulation.de/en/iraq/cities/ |access-date=2026-04-30 |website=City Population}}</ref> | population_metro = 9,780,429 (بغداد محافظو) | population_rank = [[عراق جي شهرن جي فهرست|عراق ۾ پهريون]]<br/>[[عرب دنيا جي وڏن شهرن جي فهرست|عرب دنيا ۾ ٻيو]] | population_demonym = بغدادي | demographics_type1 = جي ڊي پي {{Nobold|(نامياتي، 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-irq.pdf|publisher=Tellusant|title=TELLUBASE—IRAQ FACT SHEET 2024 data|website=tellusant.github.io|access-date=2026-08-09|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413154544/https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-irq.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics1_title1 = ميٽرو | demographics1_info1 = [[آمريڪي ڊالر|US$]]46.2 ارب | demographics1_title2 = في ماڻهو | demographics1_info2 = US$4,600 | timezone = [[عربي معياري وقت|AST]] | utc_offset = +03:00 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 10001 کان 10090 | area_code_type = (+964) 1 | website = {{URL|1=https://amanatbaghdad.gov.iq|2=amanatbaghdad.gov.iq}} {{in lang|ar}} | parts_type = ضلعا | parts = [[بغداد جا انتظامي ضلعا|9]] | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''بغداد''' (عربي ٻولي: بَغْدَاد؛ {{ٻيا نالا|انگريزي= Baghdad}} [[عراق]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو وچ عراق ۾ [[دجله درياهه|دجله]] جي ڪنارن تي واقع آهي. [[شهر]] جي اندازي مطابق آبادي 8 ملين آهي. اهو [[عرب دنيا جي وڏن شهرن جي فهرست|عرب دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن ۽ وڏن شهرن]] مان هڪ آهي ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏن شهرن ۾ پڻ شمار ٿئي ٿو. بغداد ۾ [[عراق جي آبادي|عراق جي ڪل آباديءَ]] جو لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو رهي ٿو. بغداد علائقي جو هڪ اهم مالي ۽ واپاري مرڪز پڻ آهي. بغداد جو بنياد 762ع ۾ [[المنصور]] اهڙي هنڌ تي وڌو، جتي آباديءَ جا آثار گهٽ ۾ گهٽ [[نئون بابلي سلطنت|نئين بابلي دور]] تائين ملن ٿا. شهر [[عباسي خلافت]] جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ خلافت جي اهم ترين شهري ترقياتي منصوبن مان هڪ هو. وقت سان گڏ بغداد علمي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪئي. [[بيت الحڪمت]] سميت ڪيترن اهم علمي ادارن جي موجودگي ۽ شهر جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي ماحول سبب بغداد کي عالمي سطح تي علم جي مرڪز طور شهرت حاصل ٿي. [[اسلامي سونهري دور]] دوران عباسي عهد جي وڏي حصي ۾ بغداد دنيا جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو ۽ [[چانگآن]] جو هم پله سمجهيو ويندو هو؛ ان دور ۾ شهر جي آبادي پنهنجي عروج تي ڏهه لک کان به وڌي وئي. 1258ع ۾ [[منگول سلطنت]] جي هٿان [[بغداد جو گهيرو (1258)|بغداد وڏي پيماني تي تباهه ڪيو ويو]]، جنهن کان پوءِ شهر ڊگهي زوال جو شڪار ٿيو. بار بار وبائن ۽ لڳاتار مختلف سلطنتن جي وچ ۾ اقتدار جي تبديليءَ سبب اهو زوال ڪيترين صدين تائين جاري رهيو. بعد ۾ بغداد [[عثماني عراق]] جي [[بغداد ايالت|انتظامي مرڪز]] طور ڪم ڪيو،<ref name="Ceylan 2009 61">{{Cite journal |last=Ceylan |first=Ebubekir |year=2009 |title=Namık Paşa'nın Bağdat Valilikleri |journal=Toplumsal Tarih |language=tr |issue=186 |page=61}}</ref> ۽ ان جي انتظامي اختيار هيٺ [[بصره ايالت|بصره]]، [[موصل ايالت|موصل]] ۽ [[شهرزور ايالت|شهرزور]] جا صوبا پڻ شامل هئا.<ref name="Ceylan 2011 121">{{Cite book |last=Ceylan |first=Ebubekir |title=The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East |publisher=I.B. Tauris |year=2011 |location=London |page=121}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] دوران بغداد کي برطانوي انتداب هيٺ عراق جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1932ع ۾ عراق کي [[عراق جي بادشاهت|آزاد بادشاهت]] طور تسليم ڪرڻ کان پوءِ بغداد آهستي آهستي [[عرب ثقافت]] جي هڪ اهم مرڪز طور پنهنجي اڳوڻي حيثيت جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪيو. بعث پارٽيءَ جي حڪمرانيءَ دوران شهر نسبتاً خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دور ڏٺو. تنهن هوندي به، 2003ع ۾ [[عراق تي 2003ع جو حملو|عراق تي حملي]] سان شروع ٿيل [[عراق جنگ]] دوران بغداد جي [[عراق جنگ دوران بغداد کي نقصان|بنيادي ڍانچي کي سخت نقصان]] پهتو، جنهن سان گڏ [[عراق ۾ آثار قديمه جي ڦرلٽ|ثقافتي ورثي ۽ تاريخي نوادرات جو پڻ وڏو نقصان]] ٿيو. [[عراقي بغاوت (2011–2013)|بغاوت]] ۽ 2013ع کان 2017ع تائين ٻيهر شروع ٿيل [[عراق ۾ جنگ (2013–2017)|جنگ]] دوران بغداد دنيا ۾ [[عراق ۾ قتل عام جي فهرست|دهشتگرد حملن]] جي بلند شرح وارن شهرن مان هڪ هو. 2017ع ۾ عراق اندر [[اسلامڪ اسٽيٽ]] جي علائقائي شڪست کان پوءِ اهڙن حملن ۾ آهستي آهستي نمايان گهٽتائي آئي ۽ هاڻي اهي [[عراق ۾ اسلامڪ اسٽيٽ جي بغاوت (2017–هاڻوڪو)|گهٽ ٿين ٿا]]. جنگ جي خاتمي کان پوءِ شهر ۾ استحڪام ۽ بحاليءَ لاءِ ڪيترائي تعمير نو جا منصوبا جاري آهن. عراق جي سڀ کان وڏي شهر هجڻ سان گڏ بغداد ملڪ جي حڪومت جو مرڪز پڻ آهي. شهر [[عراق جي معيشت]] جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو. [[اسلامي تاريخ]] جي هڪ اهم مرڪز طور بغداد ۾ [[بغداد جي مسجدن جي فهرست|ڪيتريون ئي تاريخي مسجدون]]، گرجا گهر، [[مندي (مندائيت)|منديون]] ۽ [[عراق ۾ يهودي ماڳن جي فهرست|يهودي عبادتگاهون]] موجود آهن، جيڪي شهر جي تاريخي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جي عڪاسي ڪن ٿيون. [[الڪاظميه مسجد|مسجد الڪاظمين]]، [[براثا مسجد]]، [[عبدالقادر گيلاني جو مقبرو|شيخ عبدالقادر گيلاني جي درگاهه]] ۽ [[ابو حنيفه مسجد]] جهڙن مذهبي ماڳن تي هر سال لکين ماڻهو اچن ٿا. ماضيءَ ۾ بغداد هڪ وڏي [[يهودي]] برادريءَ جو گهر پڻ هو ۽ هندستان مان [[سک]] ياتري پڻ باقاعدگيءَ سان شهر جو دورو ڪندا هئا.<ref name="Baghdad2" /> بغداد علائقائي ثقافت جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ شهر پنهنجن روايتي قهوه خانن لاءِ پڻ مشهور آهي. == نالو == ''بغداد'' جو نالو [[اسلام کان اڳ وارو عربستان|اسلام کان اڳ واري دور]] جو آهي، جڏهن ته ان جي اصل بابت مختلف رايا موجود آهن.<ref name=EI2 /> جنهن هنڌ تي بغداد جو شهر وجود ۾ آيو، اهو علائقو هزارين سالن کان آباد رهيو آهي. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته بغداد وارو علائقو 637ع ۾ [[ميسوپوٽيميا جي عرب فتح]] کان گهڻو اڳ آباد هو ۽ ڪيترين قديم سلطنتن جون گاديون پڻ ان جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ قائم رهيون هيون.<ref>{{cite web |title=Baghdad, Foundation and early growth |url=https://www.britannica.com/place/Baghdad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009070155/https://www.britannica.com/place/Baghdad |archive-date=9 October 2015 |access-date=21 October 2015 |website=Encyclopædia Britannica |quote=[...] the site located between present-day Al-Kāẓimiyyah and Al-Karkh and occupied by a Persian village called Baghdad, was selected by al-Manṣūr, the second caliph of the Abbāsid dynasty, for his capital.}}</ref> عرب مصنفن، بغداد جي نالي جي اسلام کان اڳ واري اصل کان واقف هجڻ سبب، عام طور ان جون پاڙون [[وچين فارسي]] ۾ ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name=EI2>{{Cite encyclopedia |author=Duri, A.A. |title=Bag̲h̲dād |year=2012 |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |editor=P. Bearman |editor2=Th. Bianquis |editor3=C.E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W.P. Heinrichs |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0084}}</ref> ان لاءِ مختلف معنائون تجويز ڪيون ويون آهن، جن مان سڀ کان عام معنيٰ ”خدا جو ڏنل“ آهي.<ref name=EI2/><ref>{{Cite book |last=Everett-Heath |first=John |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780191882913.001.0001/acref-9780191882913;jsessionid=7E75D9FF952E16EB73A7CFDF54E367A4 |title=The Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=24 October 2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-188291-3 |language=en-US |doi=10.1093/acref/9780191882913.001.0001}}</ref> جديد عالمن ۾ پڻ عام طور هن اشتقاق کي وڌيڪ قبوليت حاصل آهي،<ref name=EI2/> جنهن موجب نالو فارسي لفظن ''بَغ'' ([[File:baghpahlavi.png|25px]])، معنيٰ ”خدا“، ۽ ''داد'' ([[File:dadpahlavi.png|30px]])، معنيٰ ”ڏنل“، جو مرڪب آهي.<ref>Mackenzie, D. (1971). A concise Pahlavi Dictionary (p. 23, 16).</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baghdad-iranian-connection-1-pr-Mongol |title=BAGHDAD i. Before the Mongol Invasion – Encyclopædia Iranica |publisher=Iranicaonline.org |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117020537/http://www.iranicaonline.org/articles/baghdad-iranian-connection-1-pr-Mongol |archive-date=17 November 2017 |url-status=live}}</ref> [[قديم فارسي]] ۾ پهرئين جز جي پاڙ ''بوغو'' تائين پهچي ٿي، جنهن جو واسطو [[هند-آريائي ٻوليون|هند-ايراني]] ''ڀَگ'' ۽ [[سلاوي ٻوليون|سلاوي]] ''بوگ''، يعني ”خدا“، سان آهي.<ref name=EI2 />{{sfn|Le Strange|2011|p=10}} وچين فارسيءَ ۾ ساڳئي بناوت وارو هڪ نالو ''مِهرَدات'' ([[نئين فارسي]] ۾ ''[[مهرداد]]'') آهي، جيڪو انگريزيءَ ۾ پنهنجي يوناني صورت ''مِٿريڊيٽس'' سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ جنهن جي معنيٰ ”[[مٿرا]] جو ڏنل“ آهي. هتي ''دات''، ''داد'' جي وڌيڪ قديم صورت آهي ۽ ان کي سنسڪرت ''دات''، لاطيني ''دات'' ۽ انگريزي ''donor'' سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name=EI2 /> وچين فارسي لفظ ''بَغ'' مان ٺهيل ٻين ڪيترن ئي هنڌن جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ افغانستان جا [[بغلان]] ۽ [[بگرام]]، ايران جو [[بغشان]]،<ref>Joneidi, F. (2007). متن‌های پهلوی. In Pahlavi Script and Language (Arsacid and Sassanid) نامه پهلوانی: آموزش خط و زبان پهلوی اشکانی و ساسانی (second ed., p. 109). Tehran: Balkh (نشر بلخ).</ref> ۽ [[جارجيا (ملڪ)|جارجيا]] جو [[بغداتي]] شامل آهن؛ ممڪن آهي ته انهن نالن جون ايراني اشتقاقي پاڙون پڻ ساڳيون هجن.<ref>{{cite news |title=Persimmons surviving winter in Bagdati, Georgia |url=http://www.georgianjournal.ge/image-page.html?view=item&id=300 |access-date=22 September 2016 |agency=Georgian Journal |date=22 February 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160923104427/http://www.georgianjournal.ge/image-page.html?view=item&id=300 |archive-date=23 September 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="books.google.nl">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=p5U3AAAAIAAJ&q=baghdad+aramaic+christian+villages&pg=PA564 |title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |publisher=BRILL |year=1987 |isbn=978-90-04-08265-6 |access-date=4 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204231802/https://books.google.com/books?id=p5U3AAAAIAAJ&q=baghdad+aramaic+christian+villages&pg=PA564 |archive-date=4 February 2021 |url-status=live}}</ref><ref name="BRILL1987">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=p5U3AAAAIAAJ&pg=PA564 |title=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |date=1987 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-08265-6 |pages=564– |oclc=1025754805 |access-date=19 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004095341/https://books.google.com/books?id=p5U3AAAAIAAJ&pg=PA564 |archive-date=4 October 2020 |url-status=live}}</ref> ٻين مصنفن بغداد جي نالي لاءِ ان کان به وڌيڪ قديم اصل تجويز ڪيا آهن. انهن ۾ [[اڪادي ٻولي|قديم بابلي]] نالو ''بگدادو'' يا ''هودادو'' شامل آهي، جيڪو اهڙي ميخي نشانيءَ سان لکيو ويندو هو، جيڪا ''بگ'' ۽ ''هو'' ٻنهي جي نمائندگي ڪري سگهي ٿي. [[يهودي بابلي آرامي]] ۾ پڻ ''بغداثا'' ({{lang|tmr|בגדתא}}) نالي هڪ هنڌ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name=EI2 /><ref>{{cite book |editor1=John Block Friedman |editor2=Kristen Mossler Figg |date=4 July 2013 |title=Trade, Travel, and Exploration in the Middle Ages: An Encyclopedia |publisher=[[Routledge]] |pages= |isbn=978-1-135-59094-9 |url=https://books.google.com/books?id=-OmCfNI_SxAC |access-date=23 July 2022 |archive-date=28 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128003749/https://books.google.com/books?id=-OmCfNI_SxAC |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |author=Brinkmann J.a. |date=1968 |title=Political history of Post-Kassite Babylonia (1158-722 b. C.) (A) |publisher=Pontificio Istituto Biblico |pages= |isbn=978-88-7653-243-6 |url=https://books.google.com/books?id=iykVSxTD7usC |access-date=23 July 2022 |archive-date=23 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220723204246/https://books.google.com/books?id=iykVSxTD7usC |url-status=live }}</ref> نالي جي هڪ وڌيڪ شاهدي [[مردوخ-اپلا-ادينا پهريون|ميروڊاخ-بلادان پهرئين]] جي دور (12هين صدي ق.م.) جي هڪ حدبندي پٿر تي ملي ٿي، جتي اهو ميخي لکت ۾ ''بگ-دا-دو'' جي صورت ۾ لکيل آهي.{{sfn|Levy|2011|p=5}} ڪجهه عالمن هن نالي لاءِ آرامي ٻوليءَ مان نڪتل هجڻ جا نظريا پڻ پيش ڪيا آهن.<ref name=EI2/> هڪ ٻئي نظريي موجب ”بغداد“ جي نالي ۾ ''بغ'' ۽ ''داد'' جا جز دادان، ديدان، حداد ۽ ادد جهڙن قديم نالن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. ڪرسٽوف وال-رومانا هڪ ٻيو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن موجب ”بغداد“ جو نالو قديم شهر [[اڪاد (شهر)|اڪاد]] جي نالي مان نڪتل ٿي سگهي ٿو. اڪاد جو ميخي لوگوگرام ({{lang|akk|𒀀𒂵𒉈𒆠}}) ''اَ-گا-دي''^KI (''اگاڊي'') اچاريو ويندو هو، جنهن جي ”بغداد“ سان صوتياتي مشابهت کي هن نظريي جي بنياد طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Wall-Romana |first=Christophe |date=1990 |title=An Areal Location of Agade |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-near-eastern-studies_1990-07_49_3/page/205 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=49 |issue=3 |pages=205–245, 244 |doi=10.1086/373442 |jstor=546244 |s2cid=161165836 |issn=0022-2968}}</ref><ref name="Sallaberger-1999">{{Cite book |last=Sallaberger |first=Walther |title=Akkade-Zeit und Ur III-Zeit |url=https://archive.org/details/akkadezeitunduri0000sall |date=1999 |publisher=Universitätsverlag |others=Aage Westenholz |isbn=978-3-7278-1210-1 |location=Freiburg, Schweiz |page=[https://archive.org/details/akkadezeitunduri0000sall/page/245 245] |oclc=43521617}}</ref> هن دليل موجب شهر جي نالي جون مختلف تاريخي صورتون، جهڙوڪ ''بغداد'' [بغداد]، ''بغداذ'' [بغداذ]، ''بغدان'' [بغدان]، ''مغداد'' [مغداد]، ''مغداذ'' [مغداذ] ۽ ''مغدان'' [مغدان]، ڏسڻ سان نالي جو سڀ کان وڌيڪ صوتياتي طور مستقل حصو ''اغدا'' [ىَغْدَا] معلوم ٿئي ٿو، جنهن کي ''اگاڊي'' جي اچار سان ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="Sallaberger-1999" />{{sfn|Le Strange|2011|pp=10–11}} جڏهن عباسي خليفي [[المنصور]] پنهنجي گاديءَ لاءِ هڪ نئون شهر قائم ڪيو ته هن ان جو سرڪاري نالو ”'''مدينة السلام'''“ ({{langx|ar|مدینة السلام|links=no|translit=Madīnat as-Salām}})، يعني ”امن جو شهر“، رکيو. هي نالو هاڻي خاص طور [[بغداد جو گول شهر|بغداد جي گول شهر]] سان لاڳاپيل آهي. 11هين صديءَ تائين ''بغداد'' هن عالمي شهرت يافته شهر لاءِ لڳ ڀڳ واحد رائج نالو بڻجي ويو. ڪرسٽوف وال-رومانا اهو پڻ تجويز ڪيو آهي ته المنصور طرفان بغداد جي هنڌ کي پنهنجي ”نئين شهر“ لاءِ چونڊڻ جا سبب ان جي حڪمت عمليءَ واري جاگرافيائي هنڌ سان لاڳاپيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته ساڳين سببن [[اڪاد جو سارگون|سارگون]] کي قديم [[اڪاد (شهر)|اڪاد]] جو شهر ساڳئي علائقي ۾ قائم ڪرڻ لاءِ متاثر ڪيو هجي.<ref>{{Cite journal |last=Wall-Romana |first=Christophe |date=1990 |title=An Areal Location of Agade |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-near-eastern-studies_1990-07_49_3/page/234 |journal=Journal of Near Eastern Studies |volume=49 |issue=3 |pages=234–238, 244–245 |doi=10.1086/373442 |jstor=546244 |s2cid=161165836 |issn=0022-2968}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sallaberger |first=Walther |title=Akkade-Zeit und Ur III-Zeit |url=https://archive.org/details/akkadezeitunduri0000sall |date=1999 |publisher=Universitätsverlag |others=Aage Westenholz |isbn=978-3-7278-1210-1 |location=Freiburg, Schweiz |page=[https://archive.org/details/akkadezeitunduri0000sall/page/32 32] |oclc=43521617}}</ref> ==تاريخ== === بنياد === آثار قديمه مان ظاهر ٿئي ٿو ته بغداد وارو هنڌ عباسي دور ۾ شهر جي بنياد رکجڻ کان اڳ به آباد هو. بغداد وٽ دجله جي اولهندي ڪناري سان [[نئون بابلي سلطنت|نئين بابلي دور]] جي سرن جو وسيع ڍانچو مليو آهي، جن مان ڪيترن سرن تي [[نبوڪدنضر ٻيو|نبوڪدنضر ٻئي]] جو نالو ۽ لقب درج آهن. [[نئون آشوري سلطنت|نئين آشوري دور]] ۾ [[سرداناپالس]] جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل آشوري جاگرافيائي فهرستن ۾ پڻ هڪ اهڙي هنڌ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو نالو ”بغداد“ سان گهڻو مشابهت رکي ٿو ۽ ممڪن آهي ته اهو ساڳئي آباديءَ ڏانهن اشارو هجي، جنهن جي هنڌ تي بعد ۾ عباسين پنهنجي گادي قائم ڪئي.{{sfn|Le Strange|2011|pp=7–10}} [[File:Baghdad_150_to_300_AH.png|thumb|767ع کان 912ع تائين [[بغداد جو گول شهر]]|left]] [[اموي خلافت|اموين]] جي زوال کان پوءِ فاتح عباسين نئين گاديءَ جي ڳولا شروع ڪئي.<ref name="Corzine-2005" /><ref name="Times Books-2000" /> 30 جولاءِ 762ع تي خليفي [[المنصور]] بغداد جي اڏاوت جو حڪم ڏنو، جنهن ۾ [[برمڪي خاندان|ايراني برمڪين]] پڻ رهنمائي ڪئي. المنصور بغداد کي اسلامي سلطنت جي انتظام لاءِ موزون هنڌ سمجهندو هو. مورخ [[الطبري]] هڪ اهڙي روايت نقل ڪئي آهي، جنهن موجب علائقي جي [[عيسائي راهب]]ن اڳڪٿي ڪئي هئي ته ”مڪلاس“ نالي هڪ حڪمران اتي وڏو شهر قائم ڪندو. المنصور کي به ڪنهن وقت ”مڪلاس“ چيو ويندو هو، تنهنڪري هن ان کي نيڪ شگون سمجهيو. روايتن موجب هن هنڌ سان پنهنجي گهري وابستگي ظاهر ڪندي چيو ته اهو سندس خاندان جي رهائش ۽ اقتدار جو مرڪز بڻجندو.<ref name="Corzine-2005">{{cite book |last=Corzine |first=Phyllis |title=The Islamic Empire |publisher=Thomson Gale |year=2005 |pages=68–69}}</ref><ref name="Times Books-2000">{{Cite book |title=Times History of the World |publisher=[[Times Books]] |year=2000 |location=London}}</ref><ref>{{harvnb|Bobrick|2012|p=14}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wiet |first=Gastron |url=https://archive.org/details/baghdadmetropoli00wiet |title=Baghdad: Metropolis of the Abbasid Caliphate |publisher=[[University of Oklahoma Press]] |year=1971 |isbn=978-0-8061-0922-0 |url-access=registration}}</ref> شهر جي جوڙجڪ لاءِ المنصور ٻن ماهرن کي مقرر ڪيو: [[نوبخت]]، جيڪو هڪ زرتشتي نجومي هو، ۽ [[ماشاءَالله ابن اثري|ماشاءَالله]]، جيڪو [[خراسان صوبو|خراسان]]، [[ايران]] سان لاڳاپيل يهودي نجومي هو.<ref name="ref2">{{cite book |last=Hill |first=Donald R. |title=Islamic Science and Engineering |url=https://archive.org/details/islamicscienceen0000hill |publisher=Edinburgh Univ. Press |year=1994 |isbn=978-0-7486-0457-9 |location=Edinburgh |page=[https://archive.org/details/islamicscienceen0000hill/page/10 10]}}</ref><ref>Islam's Contribution to Science By Husain Muzzafar, S. Muzaffar Husain, pg. 31</ref><ref>{{Cite web |title=Māshāʾallāh ibn Atharī (Sāriya) {{!}} ISMI |url=https://ismi.mpiwg-berlin.mpg.de/biography/Masha'allah_ibn_Athari_BEA.htm |access-date=14 April 2025 |website=ismi.mpiwg-berlin.mpg.de |language=en}}</ref> ٻنهي نجوم جي بنياد تي شهر جي بنياد رکڻ لاءِ اهڙو وقت چونڊيو، جيڪو [[اسد (نجوم)|برج اسد]]، يعني [[ايشيائي شينهن|شينهن]]، سان لاڳاپيل هو ۽ جنهن کي طاقت ۽ واڌ ويجهه جي علامت سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Wiet|1971|p=12}} [[File:بعدسة طارق العساف القصر العباسي في بغداد.jpg|left|thumb|[[ابو جعفر المنصور]] جي دور سان لاڳاپيل بغداد جو عباسي محل]] شهر جي بنيادي جوڙجڪ ٻن وڏن اڌ گولن تي ٻڌل هئي، جڏهن ته وچ ۾ لڳ ڀڳ 2 ڪلوميٽر ويڪرو گول مرڪزي حصو هو، جيڪو ”[[بغداد جو گول شهر|گول شهر]]“ جي نالي سان مشهور ٿيو. شهر ۾ باغ، باغيچا، عاليشان رهائشگاهون ۽ سيرگاهون شامل هيون. ان دور جي ڪيترن يورپي شهرن جي ڀيٽ ۾ بغداد ۾ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جو نظام]]، [[ڦوهارا]] ۽ [[عوامي غسل خانو|عوامي غسل خانا]] موجود هئا، جڏهن ته هزارين [[حمام]] شهري صفائيءَ ۾ ڪردار ادا ڪندا هئا. مسجد ۽ محافظن جو مرڪز شهر جي وچ ۾ هئا، جڏهن ته مرڪزي علائقي جي ڪجهه حصن جي استعمال بابت پڪ سان ڄاڻ موجود ناهي. بغداد جي گول شڪل واري شهري رٿابندي قديم ويجهي اوڀر جي ڪجهه شهرن سان مشابهت رکي ٿي، جهڙوڪ ساساني شهر [[فيروزآباد، فارس|گور]] ۽ قديم ميسوپوٽيميا جو [[ماري]].<ref name="ox">{{cite web |title=Abbasid Ceramics: Plan of Baghdad |url=http://islamicceramics.ashmol.ox.ac.uk/Abbasid/baghdad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20030325090348/http://islamicceramics.ashmol.ox.ac.uk/Abbasid/baghdad.htm |archive-date=25 March 2003 |access-date=5 October 2014}}</ref><ref>{{harvnb|Bobrick|2012|p=65}}</ref><ref name="Bobrick 2012 67">{{harvnb|Bobrick|2012|p=67}}</ref> [[تل چويرا]] ۽ [[تل الروضا]] پڻ هن قسم جي شهري رٿابنديءَ جا مثال پيش ڪن ٿا، جيڪا ڪانسي جي دور [[شام (خطو)|شام]] ۾ پڻ موجود هئي.<ref>Jan-Waalke Meyer, Tell Chuera: Vorberichte zu den Grabungskampagnen 1998 bis 2005, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden, 2010 ,{{ISBN|978-3-447-06182-7}}</ref><ref>Helms, Tobias, and Philippe Quenet, "The Fortifiction of Circular Cities: The Examples of Tell Chuēra and Tell al-Rawda", Circular Cities of Early Bronze Age Syria, pp. 77-99, 2020</ref> هي نمونو قديم [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]] شهري رٿابنديءَ کان مختلف هو، جتي شهر اڪثر چورس يا مستطيل شڪل ۾ ٺهندا هئا ۽ گهٽيون هڪ ٻئي کي سڌي زاويي تي ڪٽينديون هيون.{{sfn|Wiet|1971|p=13}}{{sfn|Wiet|1971|p=12}}<ref name="ox" /> بغداد جي رٿابنديءَ کي [[قرآن]] ۾ بيان ڪيل [[جنت]] جي تصور سان علامتي طور جوڙڻ بابت پڻ دعوائون ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite web |title='Soul Of Old Baghdad': City Centre Sees Timid Revival |url=https://www.forbesindia.com/article/lifes/soul-of-old-baghdad-city-centre-sees-timid-revival/94371/1 |access-date=14 April 2025 |website=Forbes India |language=en}}</ref> شهر جي اڏاوت ۾ لڳ ڀڳ چار سال، 764ع کان 768ع تائين، لڳا ۽ هڪ لک کان وڌيڪ مزدور ان ڪم ۾ شامل هئا.{{sfn|Wiet|1971|p=13}}<ref name="Na">[http://www.narjesmag.com/news.php?action=view&id=2230 الباب الوسطاني حكاية بغداد المدوّرة وأقدم مدفع عراقي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220723013948/http://www.narjesmag.com/news.php?action=view&id=2230|date=23 July 2022}}. ''Narjes Magazine''. Retrieved 3 January 2018.</ref> المنصور مختلف علائقن مان انجنيئرن ۽ ڪاريگرن کي گهرايو. نوبخت اهوازي ۽ ماشاءَالله نجومي حساب سان تعمير شروع ڪرڻ جو وقت مقرر ڪيو. شهر لاءِ استعمال ٿيندڙ سرون لڳ ڀڳ 18 انچ چورس هيون ۽ [[ابو حنيفه]] انهن جي تياريءَ جي نگراني ڪئي. پيئڻ ۽ تعميراتي ضرورتن لاءِ هڪ واهه ذريعي پاڻي پهچايو ويندو هو.<ref>"Yakut: Baghdad under the Abbasids, c. 1000CE"</ref> سنگ مرمر پڻ وڏي مقدار ۾ استعمال ٿيو، جنهن ۾ درياهه ڏانهن ويندڙ ڏاڪڻيون شامل هيون.<ref>{{cite book |last=Corzine |first=Phyllis |title=The Islamic Empire |publisher=Thomson Gale |year=2005 |page=69}}</ref> شهر جي وچ ۾ ''گولڊن گيٽ محل'' واقع هو، جيڪو خليفي جي رهائشگاهه هو ۽ ان جي مٿان لڳ ڀڳ 48 ميٽر اوچو وڏو سائو گنبذ هو. محل جي سامهون واري کليل ميدان ۾ گهوڙي تي اچڻ جو حق صرف خليفي کي حاصل هو. ڀرسان آفيسرن جون رهائشگاهون ۽ محافظ خانو موجود هئا. 813ع ۾ خليفي [[الامين]] جي وفات کان پوءِ محل مستقل خلافتِي رهائشگاهه نه رهيو. انتظامي طور بغداد کي ٽن عدالتي ضلعن ۾ ورهايو ويو: گول شهر (''مدينة المنصور'')، الڪرَخ (''الشرقية'') ۽ عسكر المهدي. شهر جون چار وڏيون ڀتيون انهن اهم علائقن جي نالن سان منسوب هيون، جن ڏانهن انهن جا رستا ويندا هئا: [[ڪوفو]]، [[بصرو]]، [[خراسان]] ۽ [[شام]]؛ [[بغداد جا دروازا|شهر جا دروازا]] پڻ انهن ئي منزلن ڏانهن رخ رکندا هئا.<ref>See: * {{cite book |last=Hattstein |first=Markus |title=Islam Art and Architecture |url=https://archive.org/details/islamartarchitec0000unse_p1c5 |author2=Peter Delius |publisher=Könemann |year=2000 |isbn=3-8290-2558-0 |page=[https://archive.org/details/islamartarchitec0000unse_p1c5/page/96 96]}} * [[Encyclopædia Iranica]], [[Columbia University]], p.413.</ref> دروازن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ 2.4 ڪلوميٽر جو فاصلو هو. انهن ۾ وڏا لوهي دروازا لڳل هئا، جن کي کولڻ لاءِ ڪيترن ماڻهن جي ضرورت پوندي هئي. شهر جون ڀتيون ڪجهه هنڌن تي 44 ميٽر تائين ٿلهيون ۽ 30 ميٽر تائين اوچيون هيون، جڏهن ته دفاع لاءِ ٻاهرين ڀت، برج ۽ کاهي پڻ موجود هئي.<ref>{{Cite news |last=Marozzi |first=Justin |date=16 March 2016 |title=Story of cities #3: the birth of Baghdad was a landmark for world civilisation |url=https://www.theguardian.com/cities/2016/mar/16/story-cities-day-3-baghdad-iraq-world-civilisation |access-date=14 April 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === علم جو مرڪز (8هين–9هين صديون) === {{Further|اسلامي سونهري دور}} [[File:Abbasid Palace1.jpg|thumb|250x250px|[[عباسي محل]] جو اڱڻ، جيڪو خليفي [[الناصر]] تعمير ڪرايو.<ref name="Ceylan 2011 121"/>]] دجله جي ڪناري تي بغداد جي حڪمت عمليءَ واري هنڌ ۽ پاڻيءَ جي گهڻي دستيابي شهر جي تيز ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بدامنيءَ کي روڪڻ لاءِ [[المنصور]] بازارن کي [[الڪرَخ]] منتقل ڪيو. وقت سان گڏ بغداد واپارين ۽ ڪاريگرن جو اهم مرڪز بڻجي ويو. واپار ۾ دوکي ۽ بي ضابطگين کي روڪڻ لاءِ ”[[محتسب]]“ نالي عملدار بازارن جي نگراني ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |last=Tillier |first=Mathieu |url=https://books.openedition.org/ifpo/673 |title=Les cadis d'Iraq et l'État Abbasside (132/750-334/945) |date=2009 |publisher=Presses de l'Ifpo |isbn=978-2-35159-028-7 |doi=10.4000/books.ifpo.673}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC |title=Historic Cities of the Islamic World |date=1 January 2007 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-15388-2 |language=en}}</ref> بغداد اڳوڻي ساساني گادي [[تيسفون]] کان به وڌيڪ اهميت حاصل ڪئي، جيڪو شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هو. تيسفون جا کنڊر اڄ به [[سلمان پاڪ]] ۾ موجود آهن، جتي روايت موجب [[سلمان فارسي]] دفن ٿيل آهي.<ref name="aljayyash1">{{cite web |title=سلمان الفارسي - الصحابة - موسوعة الاسرة المسلمة |url=http://islam.aljayyash.net/encyclopedia/book-9-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191728/http://islam.aljayyash.net/encyclopedia/book-9-28 |archive-date=29 October 2013 |access-date=25 December 2012 |publisher=Islam.aljayyash.net |language=ar}}</ref> تيسفون پاڻ [[سيلوسيا]] جي جاءِ ورتي هئي، جڏهن ته سيلوسيا ان کان اڳ [[بابل]] جي اهميت سنڀالي هئي.<ref>[https://web.archive.org/web/20080505055518/http://ebooks.adelaide.edu.au/g/gibbon/edward/g43d/chapter8.html#fn8.37 ''The History of the Decline and Fall of the Roman Empire'', by Edward Gibbon]</ref><ref name="OP2011">[https://www.academia.edu/1904365/Excavated_and_Unexcavated_Libraries_in_Babylon] Pedersén, Olof, "Excavated and Unexcavated Libraries in Babylon", Babylon: Wissenskultur in Orient und Okzident, edited by Eva Cancik-Kirschbaum, Margarete van Ess and Joachim Marzahn, Berlin, Boston: De Gruyter, pp. 47-68, 2011</ref> سياح [[ابن بطوطه]] موجب بغداد پنهنجي دور جي وڏن شهرن مان هڪ هو،<ref>{{harvnb|Dunn|2005|p=102}}; {{harvnb|Defrémery|Sanguinetti|1854|p=[https://books.google.com/books?id=m-UHAAAAIAAJ&pg=PA142 142 Vol. 2]}}</ref> جيتوڻيڪ ان وقت تائين شهر اڳ ئي وڏي تباهي ڏسي چڪو هو. سندس بيان موجب شهر جي گهڻائي آبادي [[حنبلي]] مسلمانن تي ٻڌل هئي.<ref name="KassamBlomfield">{{citation |author1=[[Zayn Kassam]] |title=The Shi'i World |year=2015 |editor=Farhad Daftory |chapter=Remembering Fatima and Zaynab: Gender in Perspective |publisher=[[I.B Tauris]] Press |author2=Bridget Blomfield}}</ref> شهر ۾ [[ابو حنيفه مسجد|امام ابو حنيفه جي قبر]] پڻ موجود هئي، جنهن جي مٿان مسجد ۽ حجرو قائم هئا.<ref name="Elders of Time and Neighbors of Nu'man">{{cite book |last1=al-Aadhamy |first1=Waleed |title=Elders of Time and Neighbors of Nu'man |date=2001 |publisher=al-Raqeem Library |location=Baghdad}}</ref> ابن بطوطه جي دوري وقت بغداد جو حڪمران [[ابو سعيد بهادر خان]] هو، جيڪو [[تاتار]] نسل سان تعلق رکندو هو ۽ اسلام قبول ڪري چڪو هو.<ref>Battuta, pg. 75{{full citation needed|date=July 2020}}</ref> [[File:المدرسة المستنصرية في بغداد (3).jpg|thumb|[[مستنصريه مدرسو]] جو اڱڻ، جيڪو 1227ع ۾ قائم ٿيو. ان جي عمارت 1258ع جي [[بغداد جو گهيرو (1258)|منگول حملي]] کان بچي وئي. جديد [[مستنصريه يونيورسٽي]] 1963ع ۾ قائم ٿي.]] پنهنجي قيام کان هڪ نسل اندر بغداد [[علم]] ۽ [[واپار]] جو اهم مرڪز بڻجي ويو. شهر [[سائنس]]، [[طب]]، [[فلسفو]] ۽ [[تعليم]] جي هڪ بي مثال علمي مرڪز طور ترقي ڪئي. خاص طور [[عباسي ترجمي جي تحريڪ]]، جيڪا ٻئي عباسي خليفي [[المنصور]] جي دور ۾ شروع ٿي ۽ ستين خليفي [[المأمون]] جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، بغداد جي علمي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Meri" /> ''[[بيت الحڪمت]]'' ان دور جي مشهور علمي ادارن مان هڪ هو،<ref name="Kh">[https://www.theguardian.com/books/2010/sep/26/baghdad-centre-of-scientific-world When Baghdad was centre of the scientific world] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20191214120137/https://www.theguardian.com/books/2010/sep/26/baghdad-centre-of-scientific-world |date=14 December 2019 }}. ''The Guardian''. Retrieved 16 February 2019.</ref> ۽ 9هين صديءَ جي وچ تائين ان وٽ دنيا جي سڀ کان وڏن ڪتابي ذخيرن مان هڪ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.{{citation needed|date=February 2019}} ان دور ۾ بغداد سان لاڳاپيل نمايان عالمن ۾ مترجم [[حنين بن اسحاق]]، رياضي دان [[محمد بن موسى الخوارزمي|الخوارزمي]] ۽ فلسفي [[الڪندي]] شامل هئا.<ref name="Kh" /> شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي پڻ متحرڪ هئي؛ اتي تفريحي محفلون، شطرنج جا هنڌ، زنده ناٽڪ، موسيقيءَ جون محفلون ۽ ڪرتب ڏيکارڻ جا پروگرام ٿيندا هئا.<ref name="iranica-baghdad-iranian">{{cite web |last1=Kennedy |first1=H. |title=BAGHDAD i. Before the Mongol Invasion – Encyclopaedia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/baghdad-iranian-connection-1-pr-Mongol |access-date=24 January 2018 |website=Iranicaonline.org |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211802/http://www.iranicaonline.org/articles/baghdad-iranian-connection-1-pr-Mongol |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> قصه گوئي پڻ وڏي ترقي ڪئي، ۽ پيشاور قصه گو، جن کي ''[[القصخون]]'' چيو ويندو هو، ماڻهن جي وڏن ميڙن کي قصا ٻڌائيندا هئا. اهڙي قصه گوئيءَ واري روايت بعد ۾ ''[[هزار داستان|الف ليلة وليلة]]'' سان لاڳاپيل روايتن تي پڻ اثرانداز ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia |year=2007 |title=Arabian Nights |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |editor=Kate Fleet |edition=3rd |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021 |quote=Arabian Nights, the work known in Arabic as ''Alf layla wa-layla'' |author=Marzolph, Ulrich |editor2=Gudrun Krämer |editor3=Denis Matringe |editor4=John Nawas |editor5=Everett Rowson}}</ref> جيتوڻيڪ [[عربي ٻولي]] علم ۽ تحقيق جي مکيه ٻولي هئي، پر بغداد جي علمي ماحول ۾ رڳو عرب نه، پر [[فارسي ماڻهو|فارسي]]، [[سرياني عيسائيت|سرياني]]،<ref>{{Cite book |quote=The population of Hira comprised its townspeople, the 'Ibad "devotees", who were Nestorian Christians using Syriac as their liturgical and cultural language, though Arabic was probably the language of daily intercourse. |date=1983 |editor-last=Yarshater |editor-first=E. |title=The Cambridge History of Iran |doi=10.1017/chol9780521200929 |isbn=978-1-139-05494-2}}</ref> [[اوڀر جو چرچ|نسطوري]]، [[يهودي]]، [[عباد|عرب عيسائي]]<ref>{{Cite book |title=Early Islam – The hidden origins of Islam: new research into its early history |last=Ohlig |first=Karl-Heinz |publisher=Prometheus Books |quote=The 'Ibad are tribes made up of different Arabian families that became connected with Christianity in al-Hira. |year=2013 |isbn=978-1-61614-825-6 |page=32 |oclc=914334282}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |last1=Beeston |first1=A.F.L. |last2=Shahîd |first2=Irfan |title=al-ḤĪRA |year=2012 |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |editor=P. Bearman |editor2=Th. Bianquis |editor3=C.E. Bosworth |editor4=E. van Donzel |editor5=W.P. Heinrichs |doi=10.1163/1573-3912_islam_sim_2891}}</ref> ۽ علائقي جي ٻين نسلي ۽ مذهبي گروهن جا ماڻهو پڻ شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Meri |first=Josef |date=12 January 2018 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006) |doi=10.4324/9781315162416 |isbn=978-1-315-16241-6}}</ref><ref>{{Cite journal |date=July 1933 |title=Sir Henry Lyons, F.R.S |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1933-07-08_132_3323/page/55 |journal=Nature |volume=132 |issue=3323 |page=55 |doi=10.1038/132055c0 |issn=0028-0836 |bibcode=1933Natur.132S..55. |s2cid=47244046|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |title=Medieval Islamic medicine |url=https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm |last=Pormann |first=Peter E. |date=2007 |publisher=Georgetown University Press |others=[[Savage-Smith, Emilie]]. |isbn=978-1-58901-160-1 |location=Washington, D.C. |oclc=71581787}}</ref><ref>{{cite web |url=http://humanitieswest.net/baghdad-in-its-golden-age-762-1300/ |title=Baghdad in Its Golden Age (762–1300) {{!}} 25–26 April 2014|last=HumWest|date=14 March 2015|website=Humanities West |access-date=5 February 2019 |archive-date=7 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020302/http://humanitieswest.net/baghdad-in-its-golden-age-762-1300/ |url-status=live}}</ref> هن گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي علمي ماحول کي وچئين دور جي اسلامي دنيا ۾ علمي ترقيءَ جي اهم سببن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Falagas |first1=Matthew E. |last2=Zarkadoulia |first2=Effie A. |last3=Samonis |first3=George |date=1 August 2006 |title=Arab science in the golden age (750–1258 C.E.) and today |journal=The FASEB Journal |volume=20 |issue=10 |pages=1581–1586 |doi=10.1096/fj.06-0803ufm |doi-access=free |pmid=16873881 |s2cid=40960150 |issn=0892-6638 |url=http://www.fasebj.org/content/20/10/1581.full.pdf |access-date=14 September 2022 |archive-date=21 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821205855/http://www.fasebj.org/content/20/10/1581.full.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Saliba |first=George |date=2007 |title=Islamic Science and the Making of the European Renaissance |url=https://archive.org/details/islamicsciencema0000sali |doi=10.7551/mitpress/3981.001.0001 |isbn=978-0-262-28288-8}}</ref><ref>{{Cite book |title=The House of Wisdom: How the Arabs Transformed Western Civilization |first=Jonathan |last=Lyons |date=2011 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-60819-190-1 |oclc=1021808136}}</ref> بغداد اسلامي مذهبي علم جو پڻ اهم مرڪز هو. [[الجاحظ]] [[معتزله|معتزلي]] فڪر جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[الطبري]] [[تفسير|قرآني تفسير]] جي علم ۾ نمايان علمي ڪم ڪيو.<ref name="Meri">Gordon, M.S. (2006). Baghdad. In Meri, J.W. ed. ''Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia''. New York: Routledge.</ref> ممڪن آهي ته پنهنجي قيام کان ٿوري عرصي پوءِ کان 930ع واري ڏهاڪي تائين بغداد [[تاريخي شهري آبادين جي ماپ|دنيا جو سڀ کان وڏو شهر]] رهيو هجي، جنهن کان پوءِ ان جي آبادي [[قرطبه، اندلس|قرطبه]] جي لڳ ڀڳ برابر ٿي وئي.<ref>{{cite web |url=http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm |title=Largest Cities Through History |publisher=Geography.about.com |date=2 November 2009 |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050527095609/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm |archive-date=27 May 2005 |url-status=live}}</ref> ڪيترن اندازن موجب پنهنجي عروج واري دور ۾ بغداد جي آبادي ڏهه لک کان وڌيڪ هئي.<ref>Matt T. Rosenberg, [http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm ''Largest Cities Through History''.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050527095609/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm |date=27 May 2005 }}</ref> ''[[هزار داستان]]''، جنهن کي وڏي پيماني تي ''الف ليلة وليلة'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي ڪيترين ئي ڪهاڻين جو پسمنظر هن دور جو بغداد آهي. خوشحالي ۽ شهري پکيڙ جي لحاظ کان بغداد ڪجهه عرصي لاءِ [[قسطنطنيه]] کان به اڳتي نڪري ويو هو.<ref>{{cite book |last1=Bobrick |first1=Benson |title=The Caliph's Splendor: Islam and the West in the Golden Age of Baghdad |url=https://archive.org/details/caliphssplendori0000bobr |date=2012 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-1-4165-6762-2 |page=[https://archive.org/details/caliphssplendori0000bobr/page/n84 65]}}</ref> هن دور جي بغداد جي نمايان خصوصيتن مان ان جون غيرمعمولي [[ڪتب خانو|لائبريريون]] پڻ هيون. ڪيترائي عباسي خليفا علم جا سرپرست هئا ۽ قديم توڙي همعصر ادب گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. جيتوڻيڪ اڳوڻي اموي خاندان جي ڪجهه شهزادن يوناني سائنسي ادب گڏ ڪرڻ ۽ ترجمو ڪرائڻ شروع ڪيو هو، پر يوناني علم جي وڏي پيماني تي سرپرستي پهريون ڀيرو عباسين ڪئي. انهن مان ڪيتريون لائبريريون ذاتي مجموعا هيون، جيڪي صرف مالڪن ۽ سندن ويجهن ساٿين لاءِ مخصوص هونديون هيون، پر خليفن ۽ اعليٰ عملدارن جون لائبريريون جلد ئي عوامي يا نيم عوامي نوعيت اختيار ڪرڻ لڳيون.<ref name="mackensen">Mackensen, Ruth Stellhorn . (1932). Four Great Libraries of Medieval Baghdad. ''The Library Quarterly: Information, Community, Policy'', Vol. 2, No. 3 (July 1932), pp. 279-299. University of Chicago Press.</ref> هن دور ۾ بغداد ۾ چار وڏيون لائبريريون قائم ٿيون. انهن مان سڀ کان پهرين مشهور خليفي [[المأمون]] جي لائبريري هئي، جيڪو 813ع کان 833ع تائين خليفي رهيو. ٻي وڏي لائبريري [[سابور بن اردشير]] 991ع يا 993ع ۾ پنهنجي علمي مجلس ۾ ايندڙ اديبن ۽ عالمن لاءِ قائم ڪئي.<ref name="mackensen" /> هن ٻي لائبريريءَ کي قيام کان رڳو لڳ ڀڳ ستر سال پوءِ سلجوقين ڦري ساڙي ڇڏيو. اها اهڙي قسم جي لائبريريءَ جو نمايان مثال هئي، جيڪا هڪ ادبي ۽ علمي جماعت جي ضرورتن ۽ دلچسپين مان وجود ۾ آئي هئي.<ref name="mackensen" /> آخري ٻه وڏيون لائبريريون [[مدرسو|مدرسن]] يا ديني تعليمي ادارن سان لاڳاپيل هيون. [[بغداد جو نظاميه مدرسو|نظاميه بغداد]] فارسي وزير [[نظام الملڪ]] قائم ڪيو، جيڪو ٻن شروعاتي سلجوق سلطانن جو وزير رهيو.<ref name="mackensen" /> هي ادارو 1258ع ۾ منگولن جي اچڻ کان پوءِ به ڪم ڪندو رهيو. [[مستنصريه مدرسو]]، جنهن وٽ انتهائي شاهوڪار لائبريري هئي، [[المستنصر (بغداد)|المستنصر]] قائم ڪيو، جيڪو بغداد جي آخري کان ٻيو عباسي خليفو هو ۽ 1242ع ۾ وفات ڪري ويو.<ref name="mackensen" /> اها بغداد جي عباسي خليفن طرفان قائم ڪيل آخري وڏي لائبريري ثابت ٿي. === جمود ۽ حملا (10هين–16هين صديون) === [[File:Bab al-Wastani northern gate.jpg|left|thumb|[[باب الوسطاني]]، جيڪو 1121ع ۾ تعمير ٿيو، بغداد جي تاريخي [[بغداد جا دروازا|دروازن]] مان اڄ تائين بچيل واحد دروازو آهي.]] 10هين صديءَ تائين بغداد جي آبادي لڳ ڀڳ 12 لک<ref name=Modelski>[[George Modelski]], ''World Cities: –3000 to 2000'', Washington, D.C.: FAROS 2000, 2003. {{ISBN|978-0-9676230-1-6}}. See also [http://faculty.washington.edu/modelski/ Evolutionary World Politics Homepage] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070520065457/http://faculty.washington.edu/modelski/ |date=20 May 2007}}</ref> کان 20 لک<ref>{{Cite book |title=International dictionary of historic places, Volume 4: Middle East and Africa |author1=Trudy Ring |author2=Robert M. Salkin |author3=K. A. Berney |author4=Paul E. Schellinger |year=1996 |publisher=[[Taylor and Francis]] |page=116}}</ref> جي وچ ۾ هئي. بغداد جي شروعاتي تيز واڌ وقت سان آهستي ٿي وئي، جنهن جا سبب [[عباسي خلافت|خلافت]] اندر سياسي ۽ انتظامي مسئلا هئا. انهن ۾ گاديءَ جو [[عباسي سامرا|سامرا]] ڏانهن منتقل ٿيڻ (808–819ع ۽ 836–892ع)، اولهندي ۽ ڏور اوڀر وارن صوبن جو وڃائجي وڃڻ ۽ [[ايران|ايراني]] [[بويهي خاندان|بويهين]] (945–1055ع) ۽ [[سلجوق ترڪ|سلجوق ترڪن]] (1055–1135ع) جي سياسي بالادستي شامل هئي. [[سلجوق]] وچ ايشيا جي [[اوغوز ترڪ|اوغوز ترڪن]] جو هڪ قبيلائي گروهه هئا، جن [[سني اسلام]] اختيار ڪيو. 1040ع ۾ هنن [[غزنوي سلطنت|غزنوين]] کي شڪست ڏئي سندن علائقن تي قبضو ڪيو، ۽ 1055ع ۾ سلجوق اڳواڻ [[طغرل بيگ]] بغداد تي قبضي ۾ آيو. سلجوقن ان [[بويهي خاندان]] کي هٽايو، جيڪو ڪجهه عرصي کان بغداد تي حڪمراني ڪري رهيو هو. ان کان پوءِ سلجوق حڪمران عباسي خليفن جي نالي هيٺ [[سلطان]] طور حڪومت ڪندا رهيا ۽ پاڻ کي عباسي نظام جو حصو سمجهندا هئا. طغرل بيگ پاڻ کي عباسي خليفن جو محافظ سمجهندو هو.<ref>''Atlas of the Medieval World'' pg. 170</ref> [[File:Zubaida tomb.JPG|thumb|[[زمرد خاتون مسجد|زمرد خاتون جو مقبرو]]، جيڪو 1202ع ۾ تعمير ٿيو.]] بغداد مختلف دورن ۾ بار بار قبضي ۽ گهيرن هيٺ آيو. شهر [[بغداد تي قبضو (1394)|1394ع]]، [[بغداد تي قبضو (1534)|1534ع]]، [[بغداد تي قبضو (1624)|1623ع]] ۽ [[بغداد تي قبضو (1638)|1638ع]] ۾ قبضي هيٺ آيو، جڏهن ته [[بغداد جو گهيرو (812–813)|812ع]]، [[عباسي گهرو ويڙهه (865–866)|865ع]]، [[بغداد جي جنگ (946)|946ع]]، [[بغداد جو گهيرو (1157)|1157ع]] ۽ [[بغداد جو گهيرو (1258)|1258ع]] ۾ پڻ گهيرو ڪيو ويو. [[تيمور]] طرفان 1393ع ۽ 1401ع ۾ پڻ شهر تي حملا ڪيا ويا. 1058ع ۾ بغداد تي ترڪ جنرل ابو الحارث ارسلان البساسيري، جيڪو [[اسماعيلي]] فڪر سان لاڳاپيل هو، [[عقيلي خاندان|عقيلي]] قريش جي مدد سان قبضو ڪيو ۽ شهر کي [[فاطمي خلافت|فاطمين]] جي اثر هيٺ آندو.<ref>Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'', (New York: Oxford University Press, 2007), 6.</ref> سلجوقن جي بغداد اچڻ کان ٿورو اڳ البساسيري فاطمي امام-خليفي [[المستنصر بالله]] کان مدد گهري هئي ته جيئن هو اسماعيلي امام جي نالي تي بغداد تي قبضو ڪري سگهي. جديد تحقيق موجب مشهور فاطمي ''[[داعي]]'' المؤيد في الدين الشيرازي به البساسيري جي مدد ۾ سڌو ڪردار ادا ڪيو ۽ کيس [[موصل]]، [[واسط، عراق|واسط]] ۽ [[ڪوفو]] تي قبضي ۾ مدد ڏني.<ref name="Daftary, Farhad 1990">Daftary, Farhad. ''The Isma'ilis: Their History and Doctrines'' Cambridge: Cambridge University Press, 1990, 205-206.</ref> ڊسمبر 1058ع تائين بغداد ۾ شيعي طرز جو ''[[اذان]]'' رائج ڪيو ويو ۽ ''[[خطبو]]'' فاطمي امام-خليفي جي نالي تي پڙهيو ويو.<ref name="Daftary, Farhad 1990" /> البساسيري جي شيعي لاڙن باوجود کيس سني ۽ شيعي ٻنهي حلقن مان حمايت ملي، ڇاڪاڻ ته سلجوق اقتدار جي مخالفت ٻنهي ڌرين لاءِ گڏيل عنصر هئي.<ref>Daftary, Farhad. ''The Isma'ilis: Their History and Doctrines'' Cambridge: Cambridge University Press, 1990, 206.</ref> [[File:Fall Of Baghdad (Diez Albums).jpg|thumb|left|1258ع ۾ منگولن هٿان [[بغداد جو گهيرو (1258)|بغداد جي فتح]]|220x220px]] 10 فيبروري 1258ع تي [[چنگيز خان]] جي پوٽي [[هلاڪو خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[منگول]] فوجن [[بغداد جو گهيرو (1258)|بغداد جي گهيري]] دوران شهر تي قبضو ڪيو.<ref>[https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm Central Asian world cities] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120118121401/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |date=18 January 2012}}, George Modelski</ref> باهه، گهيري ۽ ڦرلٽ سبب شهر جا ڪيترائي پاڙا تباهه ٿي ويا. منگولن شهر جي وڏي حصي جي آباديءَ کي قتل ڪيو، جنهن ۾ خليفي [[المستعصم بالله]] پڻ شامل هو، ۽ بغداد جي وڏن حصن کي برباد ڪيو. شهر جي [[آبپاشي]] لاءِ استعمال ٿيندڙ [[واهه|واهن]] ۽ [[بند|بندن]] جو نظام پڻ تباهه ڪيو ويو. ان دور ۾ بغداد ۾ عيسائين ۽ شيعن سان نسبتاً رواداري برتي وئي، جڏهن ته سنين کي دشمن سمجهيو ويو.<ref>{{cite book |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C.E. |editor2-last=Donzel |editor2-first=E. van |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W.P. |editor4-last=Pellat |editor4-first=Ch. |title=Encyclopaedia of Islam, Volume VII (Mif-Naz) |date=1998 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09419-2 |page=1032|title-link=Encyclopaedia of Islam}}</ref> بغداد جي ڦرلٽ سان بغداد ۾ عباسي خلافت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.historytoday.com/richard-cavendish/baghdad-sacked-mongols |title=Baghdad Sacked by the Mongols {{!}} History Today|website=historytoday.com |access-date=9 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910014525/https://www.historytoday.com/richard-cavendish/baghdad-sacked-mongols |archive-date=10 September 2018 |url-status=live}}</ref> ڪجهه ليکڪن هن واقعي کي [[اسلامي سونهري دور]] جي پڄاڻيءَ سان ڳنڍيو آهي ۽ دليل ڏنو آهي ته ان اسلامي تهذيب کي اهڙو وڏو ڌڪ رسايو، جنهن جا اثر ڊگهي عرصي تائين برقرار رهيا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=3qwuhK3BBH8C&pg=PA215 |title=Challenges of the Muslim World: Present, Future and Past |last1=Cooper |first1=William W. |last2=Yue |first2=Piyu |date=15 February 2008 |publisher=Emerald Group Publishing |isbn=978-0-444-53243-5 |access-date=9 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909223531/https://books.google.co.uk/books?id=3qwuhK3BBH8C&pg=PA215 |archive-date=9 September 2018 |url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ بغداد [[ايلخاني سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ آيو، جيڪا منگول سلطنت مان الڳ ٿيل هڪ رياست هئي ۽ ايران مان حڪومت ڪندي هئي. آگسٽ 1393ع ۾ وچ ايشيائي ترڪ فاتح [[تيمور]]، جنهن کي تيمور لنگ پڻ چيو وڃي ٿو، [[شيراز]] کان رڳو اٺن ڏينهن جي سفر کان پوءِ بغداد تي قبضو ڪيو.<ref>{{Citation |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, US |editor1=Michael R.T. Dumper |editor2=Bruce E. Stanley |chapter=Baghdad |title=Cities of the Middle East and North Africa |date=2008}}</ref> سلطان [[احمد جلائر]] شام ڏانهن ڀڄي ويو، جتي مملوڪ سلطان [[برقوق]] کيس پناهه ڏني ۽ تيمور جي سفيرن کي قتل ڪرايو. تيمور بغداد جي حڪومت لاءِ [[سربداران|سربدار]] شهزادي خواجه مسعود کي مقرر ڪيو، پر [[بغداد تي قبضو (1394)|احمد جلائر جي واپسيءَ]] تي کيس شهر مان ڪڍيو ويو. [[File:Khan Murjan.jpg|thumb|[[خان مرجان]]، جيڪو 14هين صديءَ ۾ [[ڪاروان سراءِ]] طور تعمير ٿيو.]] 1401ع ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-منگول فاتح [[تيمور]] ٻيهر بغداد تي حملو ڪري شهر کي ڦريو.<ref>Ian Frazier, [https://www.newyorker.com/archive/2005/04/25/050425fa_fact4?currentPage=5 Annals of history: Invaders: Destroying Baghdad] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110607053406/http://www.newyorker.com/archive/2005/04/25/050425fa_fact4?currentPage=5 |date=7 June 2011 }}, ''[[The New Yorker]]'' 25 April 2005. p.5</ref> جڏهن سندس فوجن شهر تي قبضو ڪيو ته وڏي پيماني تي قتل عام ٿيو، ۽ روايتن موجب تيمور هر سپاهي کي ٻن قتل ڪيل ماڻهن جا سر آڻڻ جو حڪم ڏنو.<ref>[http://www.eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav042806.shtml New Book Looks at Old-Style Central Asian Despotism] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090118203132/http://eurasianet.org/departments/civilsociety/articles/eav042806.shtml |date=18 January 2009 }}, EurasiaNet Civil Society, Elizabeth Kiem, 28 April 2006</ref> ان کان پوءِ بغداد مختلف علائقائي خاندانن جي ماتحت صوبائي گادي بڻيو. شهر تي منگول [[جلائري سلطنت|جلائرين]] (1400–1411ع)، ترڪ [[قرا قويونلو]] (1411–1469ع)، ترڪ [[آق قويونلو]] (1469–1508ع) ۽ ايراني [[صفوي سلطنت|صفوين]] (1508–1534ع) حڪمراني ڪئي. === عثماني ۽ مملوڪ دور (16هين–19هين صديون) === {{see also|بغداد ايالت|بغداد ولايت|بغداد جي تاريخ (1831–1917)}} 1509ع ۾ شاهه اسماعيل پهرئين جي اڳواڻيءَ ۾ [[صفوي سلطنت|صفوين]] بغداد تي قبضو ڪيو. شهر 1535ع تائين صفوي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جڏهن [[عثماني سلطنت]] ان تي قبضو ڪيو، پر 1624ع ۾ صفوين ٻيهر بغداد حاصل ڪيو. صفوي فوج جي شهر ۾ داخل ٿيڻ وقت قتل عام پڻ ٿيو. بغداد 1639ع تائين صفوي اثر هيٺ رهيو، جڏهن سلطان [[مراد چوٿون]] 1638ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪيو. 1534ع ۾ بغداد [[عثماني–صفوي جنگ (1532–1555)|عثمانين هٿان فتح]] ٿيو<ref>{{Citation |chapter=Ottoman Iraq: Geography, People and History |date=2011 |title=The Ottoman Origins of Modern Iraq |publisher=I.B.Tauris |doi=10.5040/9780755610983.ch-001 |isbn=978-1-84885-425-3}}</ref> ۽ [[عثماني عراق]] جي انتظامي گادي بڻيو.<ref name="Ceylan 2009 61"/> [[عثماني سلطنت]] جي دور ۾ بغداد جي زوال جو سلسلو جاري رهيو، جنهن جو هڪ سبب شهر جي عثماني حڪمرانن ۽ [[ايران|ايراني]] [[صفوي سلطنت|صفوين]] وچ ۾ ڊگهي دشمني هئي؛ صفوي بغداد جي [[سني اسلام|سني]] حڪمراني کي قبول نه ڪندا هئا. [[عثماني–صفوي جنگ (1623–1639)|1623ع کان 1638ع تائين]] بغداد ٻيهر ايراني حڪمرانيءَ هيٺ رهيو، جنهن کان پوءِ اهو وري عثمانين جي قبضي ۾ آيو.<ref>{{Citation |last=Güngörürler |first=Selim |chapter=Settings and Trends of the Ottoman–Safavid Detente |date=1 March 2024 |title=The Ottoman Empire and Safavid Iran, 1639-1683 |pages=15–35 |publisher=Edinburgh University Press |doi=10.3366/edinburgh/9781399510103.003.0002 |isbn=978-1-3995-1010-3}}</ref> بغداد مختلف دورن ۾ [[طاعون]] ۽ [[هيضو|هيضي]] جي سخت وبائن جو شڪار ٿيو،<ref>"''[https://books.google.com/books?id=F2TGkO7G43oC&pg=PA99 The Fertile Crescent, 1800-1914: a documentary economic history] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160504154243/https://books.google.com/books?id=F2TGkO7G43oC&pg=PA99 |date=4 May 2016 }}''". Charles Philip Issawi (1988). [[Oxford University Press US]]. p.99. {{ISBN|978-0-19-504951-0}}</ref> ۽ ڪجهه وبائن دوران شهر جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو ختم ٿيڻ جا ذڪر پڻ ملن ٿا.<ref>Suraiya Faroqhi, Halil İnalcık, Donald Quataert (1997). "''[https://books.google.com/books?id=c00jmTrjzAoC&pg=PA651 An economic and social history of the Ottoman Empire] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160513231157/https://books.google.com/books?id=c00jmTrjzAoC&pg=PA651 |date=13 May 2016 }}''". [[Cambridge University Press]]. p.651. {{ISBN|978-0-521-57455-6}}</ref> عثماني انتظام هيٺ شهر پهرين [[بغداد ايالت|ايالت]] ۽ پوءِ [[بغداد ولايت|ولايت]] جو حصو بڻيو.<ref>{{Citation |title=vilayet, n. |date=2 March 2023 |work=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oed/4317922580 }}</ref> هڪ دور ۾ بغداد وچ اوڀر جو سڀ کان وڏو شهر پڻ رهيو.<ref name="Cetinsaya-1890" /> 18هين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ [[عراق جو مملوڪ خاندان|مملوڪ]] حڪومت هيٺ شهر ۾ نسبتاً بحالي آئي.<ref name="Cetinsaya-1890" /> 1831ع ۾ [[علي رضا پاشا (بغداد جو گورنر)|علي رضا پاشا]] سڌي عثماني حڪمراني ٻيهر بحال ڪئي.<ref name="Cetinsaya-1890" /> 1851ع کان 1852ع ۽ ٻيهر 1861ع کان 1867ع تائين بغداد عثماني سلطنت جي طرفان [[محمد نامق پاشا]] جي گورنري هيٺ رهيو.<ref name="Cetinsaya-1890">Cetinsaya, Gokhan. ''Ottoman Administration of Iraq, 1890–1908''. London and New York: Routledge, 2006.</ref> ''[[نٽال انسائيڪلوپيڊيا]]'' موجب 1907ع ۾ بغداد جي آبادي 185,000 هئي.<ref name="Cetinsaya-1890" /> بغداد جي ميونسپالٽي 1868ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ ابراهيم الدفتري کي شهر جو پهريون ميئر مقرر ڪيو ويو.<ref name="neelwafurat-2025">{{Cite web |title=Nwf.com: الإدارة العثمانية في ولاية بغداد: جميل موسى النجا: كتب |url=https://www.neelwafurat.com/itempage.aspx?id=lbb146642-108021&search=books |access-date=15 February 2025 |website=www.neelwafurat.com}}</ref> 1869ع بغداد جي عثماني دور جي تاريخ ۾ اهم سال هو، ڇاڪاڻ ته ان دور کان هڪ نئين انتظامي ۽ سڌارن واري مرحلي جي شروعات ٿي. ان جا بنياد گورنر [[مدحت پاشا]] وڌا، جنهن [[تنظيمات]] واري دور ۾ سلطنت پاران منظور ڪيل ڪيترائي انتظامي، قانوني ۽ تعميراتي سڌارا بغداد ۾ لاڳو ڪيا.<ref name="neelwafurat-2025" /> عثمانين لاءِ بغداد جي فوجي اهميت پڻ وڏي هئي، ۽ شهر ۾ عثماني فوج جي ڇهين ڪور جو هيڊڪوارٽر قائم ڪيو ويو.<ref name="neelwafurat-2025" /> 19هين صديءَ تائين بغداد [[يهودي]] علم ۽ ديني تعليم جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref name="issuu-1846">{{Cite news |title=EIGHT YEARSI NASIA AND AFRICAFROM 1846 TO 1855. |url=https://issuu.com/dsegal2k/docs/ben2/260?ff=true |access-date=23 August 2018 |work=issuu |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320194322/https://issuu.com/dsegal2k/docs/ben2/260?ff=true }}</ref> شهر ۾ 6,000 کان وڌيڪ يهودي رهندا هئا ۽ ڪيترائي [[يشيوه]] موجود هئا.<ref name="issuu-1846" /> بغداد جي يهودي آبادي تيزيءَ سان وڌي؛ 1884ع تائين اها لڳ ڀڳ 30,000 ۽ 1900ع تائين اٽڪل 50,000 ٿي وئي، جيڪا شهر جي ڪل آباديءَ جي چوٿين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="issuu-1846" /> هن دور ۾ [[ڪردستان]] مان بغداد ڏانهن وڏي پيماني تي يهودي لڏپلاڻ پڻ جاري رهي.<ref name="issuu-1846" /> 19هين صديءَ جي وچ تائين بغداد جي يهودي مذهبي ڍانچي ۾ هڪ وڏي يشيوه پڻ شامل هئي، جيڪا هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ سٺ ربي تربيت ڪندي هئي.<ref name="issuu-1846" /> شهر ۾ يهودي مذهبي علم وڏي ترقي ڪئي ۽ ڪيترائي مشهور ربي پيدا ٿيا، جن ۾ يوسف حاييم بن الياس مزال-طوف، جيڪو [[بن اش حائي]] جي نالي سان مشهور هو (1834–1909)، ۽ ربي [[عبدالله سومخ]] (1813–1889) شامل آهن. هن ئي دور ۾ بغدادي يهودين چين، هندستان ۽ سنگاپور ۾ هڪ ڪامياب واپاري لڏپلاڻي برادري قائم ڪئي. <gallery widths="200" heights="160" mode="packed"> File:Baghdad Eyalet, Ottoman Empire (1609).png|1609ع ۾ [[بغداد ايالت]] File:Baghdad Vilayet, Ottoman Empire (1900).png|1900ع ۾ [[بغداد ولايت]] File:Market-Place of Bagdad.jpeg|1876ع ۾ بغداد جو بازار </gallery> [[File:PARSONS(1808) p008 View of Bagdad on the Persian side of the Tigris.jpg|thumb|برٽش لائبريري ۾ 1808 جي بغداد جي ھڪ تصوير جنھن ۾ درياء دجله جي فارس واري پاسي کان ان جو منظر ڏيکاريل آهي ]] === 21هين صدي === ڪيترن ڏهاڪن تائين لاڳو اقتصادي پابندين سبب بغداد معاشي ۽ شهري جمود جو شڪار رهيو.<ref>{{Cite news |date=2002-12-26 |title=THREATS AND RESPONSES: LIFE IN IRAQ; In Baghdad, There's Little Romance in Music by Candlelight (Published 2002) |url=https://www.nytimes.com/2002/12/26/world/threats-responses-life-iraq-baghdad-there-s-little-romance-music-candlelight.html |access-date=2025-09-11 |language=en}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي پڄاڻيءَ تائين سرڪاري ڪوششن سان شهر ۾ ڪجهه تعمير نو شروع ٿي.<ref>{{Cite web |date=2002-10-22 |title=Iraq: Baghdad, a city dislocated from the outside world - Iraq {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-baghdad-city-dislocated-outside-world |access-date=2025-09-11 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> تباهه ٿيل سرڪاري آفيسون، صدارتي محل، پلون ۽ رستا بحال ڪيا ويا.<ref name=":7">{{Cite web |title=CNN - Inside Saddam's world - May 6, 2002 |url=https://edition.cnn.com/2002/ALLPOLITICS/05/06/time.saddam/index.html |access-date=2025-09-11 |work=CNN}}</ref> هوائي اڏي کي ٻيهر کوليو ويو ۽ لبنان، شام ۽ اردن سان هوائي اڏامون بحال ٿيون.<ref name=":7" /> [[ايماني مهم]] دوران ڪيترين مسجدن ۽ اسلامي ادارن جي تعمير ڪئي وئي. 2001ع ۾ بغداد جي ثقافتي ورثي جي بحاليءَ لاءِ هڪ وسيع منصوبو پڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |last=Whitaker |first=Brian |date=3 January 2001 |title=The great survivor |url=https://www.theguardian.com/world/2001/jan/03/iraq.brianwhitaker |access-date=12 March 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> پراڻين مسجدن، گرجا گهرن، يهودي عبادتگاهن ۽ مندائين جي عبادتگاهن جي مرمت ڪئي وئي، پر جنگ شروع ٿيڻ سان اهي ڪوششون متاثر ٿيون.<ref name="Al-Jazeera">{{Cite news |date=12 December 2001 |title=Baghdad Municipality is preparing to restore al-Rashid Street to its historical status |url=https://www.aljazeera.net/culture/2001/12/12/%d8%a3%d9%85%d8%a7%d9%86%d8%a9-%d8%a8%d8%ba%d8%af%d8%a7%d8%af-%d8%aa%d8%b3%d8%aa%d8%b9%d8%af-%d9%84%d8%a5%d8%b9%d8%a7%d8%af%d8%a9-%d8%b4%d8%a7%d8%b1%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%b1%d8%b4%d9%8a%d8%af |work=Al-Jazeera |language=ar}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Scranton |first=Roy |date=2014-07-17 |title=Back to Baghdad: Life in the City of Doom |url=https://www.rollingstone.com/politics/politics-news/back-to-baghdad-life-in-the-city-of-doom-99814/ |access-date=2025-09-11 |magazine=Rolling Stone |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite magazine |date=2013-03-20 |title=Dying Iraq War Veteran Writes Last Letter to Bush and Cheney |url=https://www.rollingstone.com/politics/politics-news/tomas-young-dying-iraq-war-veteran-writes-last-letter-to-bush-and-cheney-95283/ |access-date=2025-09-11 |magazine=Rolling Stone |language=en-US}}</ref> [[File:Central Bank of Iraq.png|thumb|[[عراق جي مرڪزي بئنڪ جو ٽاور]]، جيڪو عراقي-برطانوي معمار [[زها حديد]] جي خاڪي موجب تعمير هيٺ آهي.]] [[File:Baghdad CBI TOWER Iraq.jpg|thumb|[[عراق جي مرڪزي بئنڪ جو ٽاور]]]] 2003ع کان 2020ع تائين بغداد مسلسل تشدد، بغاوت ۽ دهشتگرد ڪاررواين کان متاثر رهيو.<ref name="Tunzelmann-2021">{{Cite news |last=Tunzelmann |first=Alex von |date=8 July 2021 |title=The toppling of Saddam's statue: how the US military made a myth |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/08/toppling-saddam-hussein-statue-iraq-us-victory-myth |access-date=27 July 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> 2003ع ۾ آمريڪا جي اڳواڻيءَ واري اتحاد عراق تي حملو ڪيو.<ref name="Tunzelmann-2021" /> 9 اپريل تي آمريڪي فوجن بغداد تي قبضو ڪيو.<ref name="Tunzelmann-2021" /> [[فردوس چوڪ]] ۾ صدام حسين جو مجسمو ڪيرايو ويو، جيڪو سندس حڪومت جي خاتمي جي علامت بڻيو.<ref>{{Cite news |last=Wilson |first=Scott |date=20 May 2003 |title=Iraqis Killing Former Baath Party Members |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2003/05/20/iraqis-killing-former-baath-party-members/23a5fd36-e6eb-4cc6-bec4-87fca79bc571/ |access-date=3 April 2025 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> حڪومت جي خاتمي کان ٿوري عرصي پوءِ عراق ۾ آمريڪي اڳواڻيءَ واري انتظام خلاف بغاوت شروع ٿي.<ref name="Karon-2005">{{Cite magazine |last=Karon |first=Tony |date=29 March 2005 |title=A Power Vacuum in Iraq? |url=https://time.com/archive/6938882/a-power-vacuum-in-iraq/ |access-date=3 April 2025 |magazine=Time |language=en |archive-date=2 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502162210/https://time.com/archive/6938882/a-power-vacuum-in-iraq/ |url-status=dead }}</ref> ان دوران ڪجهه هنگاما پڻ ٿيا، جن شهري زندگيءَ ۾ وڌيڪ بي ترتيبي پيدا ڪئي.<ref>{{Cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=12 April 2003 |title=Chaos in Baghdad |url=https://www.theguardian.com/world/2003/apr/12/iraq6 |access-date=2 October 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref name="Vick-2023">{{Cite news |date=24 February 2024 |title=Riots Erupt as Iraqis Await Payment |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2003/10/05/riots-erupt-as-iraqis-await-payment/6e577fcd-6250-469a-abee-a9ef478d950e/ |access-date=2 October 2024 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> [[ڪرد]]، آشوري، مندائي ۽ يهودي سميت ڪجهه مذهبي ۽ نسلي اقليتن کي اغوا، موت جي ڌمڪين ۽ تشدد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="ISW-2025">{{Cite web |title=Institute for the Study of War |url=https://www.understandingwar.org/region/baghdad-city-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF |access-date=6 February 2025 |website=Institute for the Study of War |language=en}}</ref> 2 مارچ 2004ع تي عاشوري جي موقعي تي بغداد ۾ انتهائي موتمار بم ڌماڪن مان هڪ ٿيو، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 کان 100 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web |title=Sectarian Conflict: Who's to Blame? |url=https://archive.globalpolicy.org/security/issues/iraq/sectarian/2008/0408sectconflict.htm |access-date=2025-12-28 |website=archive.globalpolicy.org}}</ref><ref>{{Cite news |date=2004-03-03 |title=Shiites Massacred in Iraq Blasts |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2004/03/03/shiites-massacred-in-iraq-blasts/7a475b40-811b-4b7a-bf0c-a2eb0200e709/ |access-date=2025-12-28 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> [[الائمه پل]] تي ڀاڄ دوران 965 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. وقت سان تشدد شيعي ۽ سني هٿياربند گروهن ۽ اتحادي فوجن وچ ۾ گهرو ويڙهه جي صورت اختيار ڪئي. شيعي هٿياربند گروهن ۾ [[مقتدى الصدر]] جي [[جيش المهدي]] ۽ [[مزاحمت جو محور|ايران جي حمايت يافته خاص گروهه]] شامل هئا، جڏهن ته سني باغين ۾ [[عراق ۾ القاعده]] سڀ کان نمايان گروهن مان هڪ هو.<ref name="ISW-2025" /> 2003ع کان اڳ [[المنصور ضلعو]] مالدار سني آباديءَ جو اهم علائقو هو، پر جنگ کان پوءِ اهو جلد ئي سني بغاوت جو مضبوط مرڪز بڻجي ويو. شيعي هٿياربند گروهه [[صدر شهر]]، [[ڪاظميه]] ۽ اولهندي الرشيد ۾ سرگرم هئا، جڏهن ته [[باب الشرقي]] جيش المهدي جو مضبوط مرڪز بڻيو.<ref name="ISW-2025" /> بعد ۾ انهن اوڀر بغداد جي ڀرپاسي وارن ضلعن تائين پڻ پنهنجو اثر وڌايو. 9 نيسان، ڪراده ۽ [[الرصافه، عراق|الرصافه]] ۾ شيعي آباديءَ ۽ سياسي اثر جو غلبو هو.<ref name="ISW-2025" /> 2007ع ۾ اتحادي فوجن ۽ عراقي فوج بغداد ۾ ڪيترن باغي گروهن خلاف ڪامياب ڪارروايون ڪيون.<ref name="ISW-2025" /> 2009ع تائين تشدد جي سطح نمايان طور گهٽجي وئي، ۽ صوبائي چونڊن جي آس پاس وارو دور نسبتاً پرامن رهيو.<ref name="ISW-2025" /> تنهن هوندي به، اپريل 2009ع جي شروعات ۾ خودڪش ۽ گاڏين ۾ نصب ڌماڪيدار اوزارن جي حملن ۾ ٻيهر واڌ آئي.<ref name="ISW-2025" /> جنگ بغداد جي ٽرانسپورٽ، بجلي ۽ صفائيءَ واري بنيادي ڍانچي کي وڏي پيماني تي نقصان پهچايو.<ref name="Tunzelmann-2021" /> جيتوڻيڪ 2011ع ۾ عراق جنگ رسمي طور ختم ٿي، پر عدم استحڪام جاري رهيو. بغداد [[عرب بهار]] سان لاڳاپيل احتجاجن کان پڻ متاثر ٿيو. بغاوت 2013ع تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ 2013ع کان 2017ع تائين هڪ ٻي جنگ شروع ٿي. ان دور کان پوءِ به بغداد ۾ ڪجهه وڏا دهشتگرد حملا ٿيا، جن ۾ [[2018ع جا بغداد بم ڌماڪا|جنوري 2018ع]] ۽ [[2021ع جا بغداد بم ڌماڪا|جنوري 2021ع]] جا خودڪش بم ڌماڪا شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=21 January 2021 |title=At least 32 killed as first suicide bombing in nearly 2 years rocks Baghdad |url=https://edition.cnn.com/2021/01/21/middleeast/iraq-baghdad-explosion-intl/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122065840/https://edition.cnn.com/2021/01/21/middleeast/iraq-baghdad-explosion-intl/index.html |archive-date=22 January 2021 |access-date=21 January 2021}}</ref> 3 جنوري 2020ع تي بغداد عالمي ميڊيا جي ڌيان جو مرڪز بڻيو، جڏهن ايراني جنرل [[قاسم سليماني]] کي بغداد هوائي اڏي ڀرسان [[قاسم سليماني جو قتل|آمريڪي ڊرون حملي ۾ قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite news |date=9 July 2020 |title=Qasem Soleimani: US strike on Iran general was unlawful, UN expert says |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53345885 |access-date=2 October 2024 |language=en-GB}}</ref> [[عراق جي تعمير نو|تعمير نو]] جي گهڻين ڪوششن جو مرڪز جنگ ۾ سخت متاثر ٿيل شهري بنيادي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي رهيو آهي. خانگي شعبي ذريعي پڻ ڪيترائي ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا. 2009ع جي آخر ۾ بغداد جي مرڪزي حصي جي ٻيهر تعمير لاءِ هڪ وڏو منصوبو تجويز ڪيو ويو، پر بدعنواني سان لاڳاپيل مسئلن سبب اهو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. ان کان پوءِ به استحڪام ۽ شهري بحاليءَ لاءِ ڪيترائي منصوبا شروع ڪيا ويا، جن ۾ تاريخي ماڳن جي مرمت ۽ شاپنگ مالن، هوٽلن ۽ آفيسن جهڙن جديد منصوبن جي تعمير شامل آهي. هوائي اڏي ۽ صدارتي ڪمپليڪس ڀرسان علائقو بغداد جي نئين سيڙپڪاري ۽ شهري واڌ جو اهم مرڪز بڻيو. ڊسمبر 2015ع ۾ [[يونيسڪو]] بغداد کي ادبي تخليقيت جي شعبي ۾ عرب دنيا جو پهريون شهر چونڊيو.<ref>{{Cite web |date=13 December 2015 |title=UNESCO chooses Baghdad as the first Arab city for literary creativity – Union of News Agencies of the Organization of Islamic Cooperation |url=https://una-oic.org/en/culture-and-arts/2015/12/13/7e63d4ee-4ff2-4611-aa32-b4a3ea257972/ |access-date=18 February 2024 |language=en |archive-date=18 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240218185125/https://una-oic.org/en/culture-and-arts/2015/12/13/7e63d4ee-4ff2-4611-aa32-b4a3ea257972/ |url-status=dead}}</ref> == جاگرافي == [[File:Zawra Park landscape.jpeg|thumb|بغداد ۾ الزوراءَ پارڪ]] [[File:Bagdad-sat.JPG|thumb|[[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان نظر ايندڙ بغداد]] بغداد هڪ وسيع هموار ميدان تي واقع آهي، جنهن کي [[دجله درياهه]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿو. دجله جي اوڀر واري حصي کي [[الرصافه، عراق|رصافه]] ۽ اولهه واري حصي کي [[الڪرَخ]] چيو وڃي ٿو. شهر جي اڪثر زمين هموار ۽ هيٺاهين آهي ۽ [[چوٿون دور|چوٿين دور]] جي [[درياهي تلڇٽ|درياهي تلڇٽن]] مان ٺهيل آهي، ڇاڪاڻ ته دجله جي وقت بوقت ايندڙ وڏين ٻوڏن هن علائقي جي ارضياتي بناوت تي اثر وڌو آهي. [[دياله درياهه]] دجله جي هڪ شاخ آهي، جيڪا شهر جي ڏکڻ اوڀر کان وهي ٿي ۽ بغداد جي اوڀر وارن مضافاتي علائقن جي ڀرسان گذري ٿي. بغداد [[بصرو|بصري]] کان {{Convert|529.8|km|mi}} اتر اولهه، [[موصل]] کان {{Convert|402.9|km|mi}} ڏکڻ، [[اربيل]] کان {{Convert|366.8|km|mi}} ڏکڻ ۽ [[ڪربلا]] کان {{Convert|103.8|km|mi}} اتر اوڀر ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web |title=Baghdad · Baghdad Governorate, Iraq |url=https://www.google.com/maps/place/Baghdad,+Baghdad+Governorate,+Iraq/@33.1458711,44.2274836,41106m/data=!3m1!1e3!4m6!3m5!1s0x15577f67a0a74193:0x9deda9d2a3b16f2c!8m2!3d33.315241!4d44.3660671!16zL20vMDFmcW0?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI0MTEyNC4xIKXMDSoASAFQAw== |access-date=28 November 2024 |website=Baghdad · Baghdad Governorate, Iraq |language=en}}</ref> شهر جي ڏکڻ ۾ [[محموديه، عراق|محموديه]] واقع آهي، جنهن کي بغداد ڏانهن ڏکڻ کان ايندڙ اهم داخلي رستو سمجهيو وڃي ٿو. {{wide image|Tigris River in Baghdad (2016).jpg|700px|align-cap=center|بغداد مان وهندڙ دجله درياهه جو پانورامي منظر}} === آبهوا === بغداد ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] آهي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ''BWh'' درجي ۾ اچي ٿي. هتي اونهارا انتهائي گرم، ڊگها ۽ خشڪ، جڏهن ته سيارا معتدل کان ٿڌڙا، ٿورڙا آلا ۽ مختصر هوندا آهن. جون کان آگسٽ تائين سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|44|°C|°F|0}} تائين پهچي ٿو ۽ گهڻي اس سبب موسم سخت گرم رهي ٿي. هن عرصي ۾ برسات جا واقعا تمام گهٽ رڪارڊ ٿيا آهن ۽ ڪنهن به اهڙي واقعي ۾ برسات {{cvt|1|mm|in|2|sp=us}} کان وڌيڪ نه رهي آهي.<ref name="Geert">{{cite web |url=http://www.knmi.nl/~oldenbor/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108062010/http://www.knmi.nl/~oldenbor/ |title=Geert Jan van Oldenborgh @ KNMI |date=11 July 2012 |archive-date=8 January 2014 |website=archive.is |access-date=20 May 2019 |url-status=live }}</ref> اونهاري ۾ رات جو به گرمي پد گهٽ ئي {{cvt|24|°C|°F}} کان هيٺ وڃي ٿو. بغداد ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد {{cvt|51.8|°C|°F}} هو، جيڪو 28 جولاءِ 2020ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie-mensuelle/40650/juillet/2020/baghdad.html |title=Climatologie mensuelle en juillet 2020 à Baghdad | climatologie depuis 1900 – Infoclimat |website=infoclimat.fr |access-date=28 July 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728224224/https://www.infoclimat.fr/climatologie-mensuelle/40650/juillet/2020/baghdad.html |url-status=live}}</ref><ref name="record">{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/weather/2020/07/29/baghdad-iraq-heat-record/ |title=Baghdad Soars to 125 Blistering Degrees, Its Highest Temperature on Record |newspaper=The Washington Post|date=29 July 2020 |access-date=31 July 2020 |last1=Cappucci |first1=Matthew |last2=Salim |first2=Mustafa |language=en-US |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731032954/https://www.washingtonpost.com/weather/2020/07/29/baghdad-iraq-heat-record/ |url-status=live}}</ref> بغداد جي ڏکڻ عراق جي دلدلن ۽ [[فارسي نار]] جي سامونڊي ڪنارن کان فاصلي سبب اونهاري ۾ [[گهم]] عام طور 50 سيڪڙو کان گهٽ رهي ٿي. اولهه جي ريگستاني علائقن مان ايندڙ [[مٽيءَ جا طوفان]] پڻ اونهاري ۾ عام آهن. سياري ۾ بغداد جي گرمي پد پڻ گرم ريگستاني آبهوا جي خاصيتن مطابق هوندو آهي. ڊسمبر کان فيبروري تائين سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|16|to|19|C|F|0}} جي وچ ۾ رهي ٿو، جڏهن ته ڪجهه ڏينهن تي اهو {{cvt|21|C|F|0}} کان به مٿي وڃي سگهي ٿو. شمارياتي طور سال ۾ ڪجهه ڀيرا رات جو گرمي پد نقطه انجماد کان هيٺ به وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1464 |title=World Weather Information Service |date=26 October 2016 |website=worldweather.wmo.int |access-date=26 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027054505/http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1464 |archive-date=27 October 2016 |url-status=live}}</ref> سالياني برسات جو وڏو حصو نومبر کان مارچ جي وچ ۾ پوي ٿو. سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ {{cvt|150|mm|in|2}} آهي، جڏهن ته مختلف سالن ۾ اها وڌ ۾ وڌ {{cvt|338|mm|in|2}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ {{cvt|37|mm|in|2}} پڻ رڪارڊ ٿي آهي.<ref name="Geert" /> 11 جنوري 2008ع تي بغداد ۾ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ کان پوءِ هلڪي برفباري رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |author=(AFP) – 11 January 2008 |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5huPkYk4bGVvo1Sa1tWeH-tgENiFw |title=Afp.google.com, First snow for 100 years falls on Baghdad |date=11 January 2008 |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100929173506/http://afp.google.com/article/ALeqM5huPkYk4bGVvo1Sa1tWeH-tgENiFw |archive-date=29 September 2010}}</ref> 11 فيبروري 2020ع تي شهر ۾ ٻيهر برفباري ٿي ۽ ڪيترن علائقن ۾ برف جمع ٿي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.bangkokpost.com/world/1855239/ultra-rare-snowfall-carpets-baghdad |title=Ultra-rare snowfall carpets Baghdad |newspaper=Bangkok Post |date=11 February 2020 |access-date=29 May 2020 }}</ref> {{Weather box | width = auto | location = بغداد (1991–2020 جا معمول) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan high C = 16.2 | Feb high C = 19.3 | Mar high C = 24.5 | Apr high C = 30.5 | May high C = 37.1 | Jun high C = 42.2 | Jul high C = 44.7 | Aug high C = 44.5 | Sep high C = 40.3 | Oct high C = 34.0 | Nov high C = 23.9 | Dec high C = 18.0 | Jan mean C = 10.0 | Feb mean C = 12.8 | Mar mean C = 17.5 | Apr mean C = 23.4 | May mean C = 29.5 | Jun mean C = 33.4 | Jul mean C = 35.8 | Aug mean C = 35.3 | Sep mean C = 31.2 | Oct mean C = 25.1 | Nov mean C = 16.5 | Dec mean C = 11.7 | Jan low C = 4.7 | Feb low C = 6.5 | Mar low C = 10.5 | Apr low C = 15.7 | May low C = 21.1 | Jun low C = 24.9 | Jul low C = 26.9 | Aug low C = 26.2 | Sep low C = 22.2 | Oct low C = 17.2 | Nov low C = 10.2 | Dec low C = 6.0 | Jan record high C = 24.8 | Feb record high C = 28.2 | Mar record high C = 36.6 | Apr record high C = 42.0 | May record high C = 46.7 | Jun record high C = 49.6 | Jul record high C = 51.8 | Aug record high C = 50.0 | Sep record high C = 48.4 | Oct record high C = 40.2 | Nov record high C = 35.6 | Dec record high C = 25.3 | year record high C = 51.8 | year high C = 30.6 | year low C = 14.9 | Jan record low C = -11.0 | Feb record low C = -10.0 | Mar record low C = -5.5 | Apr record low C = -0.6 | May record low C = 8.3 | Jun record low C = 14.6 | Jul record low C = 22.4 | Aug record low C = 20.6 | Sep record low C = 15.3 | Oct record low C = 6.2 | Nov record low C = -1.5 | Dec record low C = -8.7 | year record low C = -11.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 24.6 | Feb precipitation mm = 16.6 | Mar precipitation mm = 15.7 | Apr precipitation mm = 16.2 | May precipitation mm = 3.3 | Jun precipitation mm = 0.0 | Jul precipitation mm = 0.0 | Aug precipitation mm = 0.0 | Sep precipitation mm = 0.1 | Oct precipitation mm = 7.6 | Nov precipitation mm = 23.6 | Dec precipitation mm = 17.0 | unit precipitation days = | Jan precipitation days = 5 | Feb precipitation days = 5 | Mar precipitation days = 6 | Apr precipitation days = 4 | May precipitation days = 2 | Jun precipitation days = 0 | Jul precipitation days = 0 | Aug precipitation days = 0 | Sep precipitation days = 0 | Oct precipitation days = 1 | Nov precipitation days = 5 | Dec precipitation days = 6 | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 58.9 | Mar humidity = 48.7 | Apr humidity = 41.1 | May humidity = 31.4 | Jun humidity = 24.4 | Jul humidity = 23.8 | Aug humidity = 25.7 | Sep humidity = 30.9 | Oct humidity = 41.6 | Nov humidity = 57.9 | Dec humidity = 68.0 | Jan sun = 192.2 | Feb sun = 203.4 | Mar sun = 244.9 | Apr sun = 255.0 | May sun = 300.7 | Jun sun = 348.0 | Jul sun = 347.2 | Aug sun = 353.4 | Sep sun = 315.0 | Oct sun = 272.8 | Nov sun = 213.0 | Dec sun = 195.3 | Jan uv = 3 | Feb uv = 4 | Mar uv = 6 | Apr uv = 8 | May uv = 10 | Jun uv = 11 | Jul uv = 11 | Aug uv = 10 | Sep uv = 8 | Oct uv = 6 | Nov uv = 4 | Dec uv = 3 | source 1 = [[عالمي موسمياتي تنظيم]] (برسات وارن ڏينهن جا انگ 1976–2008)<ref>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iraq/CSV/BAGHDAD_40650.csv | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Baghdad |format=CSV | publisher = [[NOAA|National Oceanic and Atmospheric Administration]] | access-date = 2 August 2023 }} </ref><ref name=WMO> {{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm |title=World Weather Information Service – Baghdad |publisher=World Meteorological Organization |access-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625022518/http://worldweather.wmo.int/154/c01464.htm |archive-date=25 June 2013 |url-status=live }} </ref> | source 2 = Climate & Temperature<ref name=climatetemp> {{cite web |url=http://www.climatetemp.info/iraq/baghdad.html |title=Baghdad Climate Guide to the Average Weather & Temperatures, with Graphs Elucidating Sunshine and Rainfall Data & Information about Wind Speeds & Humidity |access-date=25 December 2011 |publisher=Climate & Temperature |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106135651/http://www.climatetemp.info/iraq/baghdad.html |archive-date=6 January 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/iraq/baghdad-climate#uv_index |title=Monthly weather forecast and climate for Baghdad, Iraq |access-date=27 April 2020 |archive-date=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919180124/https://www.weather-atlas.com/en/iraq/baghdad-climate#uv_index |url-status=live }} </ref> | date = August 2010 }} == حڪمراني == {{see also|بغداد جي پاڙن ۽ ضلعن جي فهرست}} [[File:Palace in Baghdad.jpg|left|thumb|[[گرين زون]] ۾ هڪ سرڪاري عمارت]] انتظامي طور [[بغداد محافظو]] [[قضا|قضائن]] ۾ ورهايل آهي، جيڪي اڳتي [[ناحيو|ناحين]] ۾ ورهايل آهن.<ref name="USA Today-2007" /> ميونسپل سطح تي محافظو 9 ميونسپالٽين ۾ ورهايل آهي، جيڪي مقامي معاملن جا ذميوار آهن.<ref name="USA Today-2007" /> علائقائي خدمتون، تنهن هوندي به، هڪ [[ميئر]] جي نگرانيءَ هيٺ هم آهنگ ۽ سرانجام ڏنيون وڃن ٿيون، جيڪو ميونسپالٽين جي ڪم جي نگراني ڪري ٿو.<ref name="USA Today-2007" /> محافظي جي پاليسين بابت ذميواري محافظي ڪائونسل وٽ هوندي آهي.<ref name="USA Today-2007" /> شهر جون اهي سرڪاري انتظامي ورهاستون ميونسپل خدمتن جي فراهميءَ لاءِ انتظامي مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون، پر 2003ع تائين انهن جو ڪو سياسي ڪردار نه هو.<ref name="USA Today-2007" /> اپريل 2003ع کان آمريڪي ڪنٽرول هيٺ [[اتحادي عبوري اختيار]] مقامي انتظامي ادارن لاءِ نوان سياسي ڪم ٺاهڻ جو عمل شروع ڪيو.<ref name="USA Today-2007" /> شروعات ۾ ڌيان سرڪاري پاڙن اندر پاڙي وارين ڪائونسلن جي چونڊ تي ڏنو ويو، جن جا ميمبر پاڙي جي گڏجاڻين ذريعي چونڊيا ويندا هئا.<ref name="USA Today-2007" /> اتحادي عبوري اختيار هر پاڙي ۾ گڏجاڻين جو سلسلو منعقد ڪيو ته جيئن مقامي حڪومت جو طريقو، چونڊن جو عمل ۽ رهواسين جي شرڪت بابت ڄاڻ ڏني وڃي.<ref name="USA Today-2007" /> هر پاڙي جو عمل هڪ آخري گڏجاڻيءَ تي ختم ٿيندو هو، جتي نئين پاڙي ڪائونسل جا اميدوار پنهنجو تعارف ڪرائيندا هئا ۽ پاڙيسرين کان ووٽ گهُرندا هئا.<ref name="USA Today-2007" /> جڏهن 88 پاڙي ڪائونسلون قائم ٿي ويون ته هر ڪائونسل پنهنجي ميمبرن مان نمائندا چونڊي شهر جي نون ضلعي ڪائونسلن مان هڪ ڏانهن موڪليا.<ref name="USA Today-2007" /> هر ضلعي ڪائونسل ۾ پاڙن جي نمائندگيءَ جو انگ انهن جي آباديءَ جي تناسب سان مقرر ڪيو ويو.<ref name="USA Today-2007" /> ان کان پوءِ نون ضلعي ڪائونسلن پنهنجي ميمبرن مان نمائندا چونڊي 37 رڪني بغداد شهري ڪائونسل ۾ موڪليا.<ref name="USA Today-2007" /> بعد ۾ سرڪاري پاڙن جو انگ وڌائي 89 ڪيو ويو.<ref name="USA Today-2007" /> مقامي حڪومت جي هن ٽن سطحن واري نظام ذريعي بغداد جي رهواسين کي پاڙي، ضلعي ۽ پوءِ شهري ڪائونسل ذريعي مرڪزي حڪومت سان نمائندگيءَ جو رابطو ڏنو ويو.<ref name="USA Today-2007" /> ساڳيو طريقو بغداد شهر کان ٻاهر محافظي جي ٻين آبادين ۾ به نمائنده ڪائونسلون قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="USA Today-2007" /> اتي 20 پاڙن (''ناحيه'') مان مقامي ڪائونسلون چونڊيون ويون ۽ انهن ڪائونسلن پنهنجي ميمبرن مان نمائندا چونڊي ڇهن ضلعي ڪائونسلن (''قضا'') ۾ موڪليا.<ref name="USA Today-2007" /> شهر اندر واري نظام وانگر، ضلعي ڪائونسلن وري پنهنجي ميمبرن مان نمائندا چونڊي 35 رڪني بغداد علائقائي ڪائونسل ۾ موڪليا. بغداد محافظي لاءِ مقامي حڪومتي نظام قائم ڪرڻ جو پهريون قدم بغداد صوبائي ڪائونسل جي چونڊ هو. اڳئين طريقي موجب صوبائي ڪائونسل جا نمائندا هيٺين ڪائونسلن مان، انهن ضلعن جي آباديءَ جي تناسب سان، چونڊيا ويا جن جي هو نمائندگي ڪندا هئا. 41 رڪني صوبائي ڪائونسل فيبروري 2004ع ۾ ڪم شروع ڪيو ۽ جنوري 2005ع جي قومي چونڊن تائين جاري رهي، جنهن کان پوءِ نئين صوبائي ڪائونسل چونڊي وئي. 127 الڳ ڪائونسلن تي ٻڌل هي نظام بظاهر پيچيده لڳي سگهي ٿو، پر بغداد محافظي ۾ لڳ ڀڳ ست ملين ماڻهو رهن ٿا. سڀ کان هيٺين سطح تي هر پاڙي ڪائونسل سراسري طور 75,000 ماڻهن جي نمائندگي ڪندي هئي. نَو ضلعي صلاحڪاري ڪائونسلون هي هيون:<ref name="USA Today-2007">{{cite news |title=New troops to move into Iraq |url=http://images.usatoday.com/news/graphics/troop_surge/flash.swf |work=USA Today |access-date=22 April 2007 |archive-date=5 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070605012753/http://images.usatoday.com/news/graphics/troop_surge/flash.swf |url-status=live}}</ref> {{Div col|content= * [[اعظميه]] * [[الڪرَخ]] ([[گرين زون]])<ref>{{cite web |url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=27637 |title=DefenseLink News Article: Soldier Helps to Form Democracy in Baghdad |publisher=Defenselink.mil |access-date=27 April 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090831135357/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=27637 |archive-date=31 August 2009 |url-status= dead}}</ref> * [[ڪراده]]<ref>{{cite web |url=http://www.defendamerica.mil/articles/june2005/a060105la2.html |title=Zafaraniya Residents Get Water Project Update – DefendAmerica News Article |publisher=Defendamerica.mil |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081228064722/http://www.defendamerica.mil/articles/june2005/a060105la2.html |archive-date=28 December 2008}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2006-03-26-councils-work_x.htm |work=USA Today |title=Basics of democracy in Iraq include frustration |first1=Thomas |last1=Frank |date=26 March 2006 |access-date=26 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515193647/http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2006-03-26-councils-work_x.htm |archive-date=15 May 2011 |url-status=live}}</ref> * [[ڪاظميه]]<ref>{{cite web |url=http://www.defendamerica.mil/articles/mar2004/a031804d.html |title=DefendAmerica News – Article |publisher=Defendamerica.mil |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227233739/http://www.defendamerica.mil/articles/mar2004/a031804d.html |archive-date=27 December 2008}}</ref> * [[المنصور ضلعو|المنصور]] * [[صدر شهر]] (الثورة)<ref>{{cite web |url=https://www.csmonitor.com/2003/1205/p01s04-woiq.html |title=Democracy from scratch |publisher=csmonitor.com |date=5 December 2003 |access-date=27 April 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100403220914/http://www.csmonitor.com/2003/1205/p01s04-woiq.html |archive-date= 3 April 2010 |url-status= live}}</ref> * [[الرشيد، بغداد|الرشيد]]<ref>{{cite web |url=http://www.defendamerica.mil/articles/sept2006/a091906dg2.html |title=Leaders Highlight Successes of Baghdad Operation – DefendAmerica News Article |publisher=Defendamerica.mil |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081228012249/http://www.defendamerica.mil/articles/sept2006/a091906dg2.html |archive-date=28 December 2008}}</ref> * [[الرصافه، عراق|الرصافه]] * [[نئون بغداد]] (تسع نيسان؛ 9 اپريل)<ref>{{Cite web |url=http://www.kcentv.com/news/c-article.php?cid=5&nid=235 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212142736/http://www.kcentv.com/news/c-article.php?cid=5&nid=235 |title=NBC 6 News – 1st Cav Headlines |archive-date=12 December 2007}}</ref> }} اهي نَو ضلعا اڳتي 89 ننڍن پاڙن ۾ ورهايل آهن، جيڪي مٿين ضلعن مان ڪنهن هڪ جو حصو ٿي سگهن ٿا. انهن پاڙن ۾ [[الغزاليه]]، [[العامريه]]، [[دوره، بغداد|الدوره]]، [[ڪراده]]، [[الجاديه]]، [[الحبناء]]، [[زيونه]]، [[السيديه]]، [[السعدون]]، [[الشعله]]، [[المحموديه]]، [[باب المعظم]]، [[البياع]]، [[الزعفرانيه]]، [[حي اور]]، [[الشعب، بغداد|الشعب]]، [[حي الجامعه]]، [[العدل]]، [[الخضراء]]، [[حي الجهاد]]، [[حي العامل]]، حي آور، [[الحريه، بغداد|الحريه]]، [[حيدر خانه]]، [[حي الشرطه]]، [[يرموڪ، بغداد|يرموڪ]]، [[جسر دياله]]، [[ابو دشير]]، [[الميدان چوڪ|الميدان]]، [[راغبه خاتون]]، [[عرب جبور]]، [[الفضل]]، [[العبيدي]]، [[الوشاش]]، [[الوزيريه]] ۽ [[البطاويين]] شامل آهن. == مشهور رستا == [[File:شارع المتنبي صباحا.jpg|thumb|پراڻي بغداد جو حصو [[المتنبي گهٽي]]، جيڪا بغداد ۾ ڪتابن جي وڪري جو اهم مرڪز آهي ۽ عباسي دور جي شاعر [[المتنبي]] جي نالي پٺيان نالو رکيل اٿس.]] [[File:شارع ابو نؤاس.jpg|thumb|ابو نواس گهٽي]] * [[حيفا گهٽي]] * [[حله روڊ]] – اتر کان [[يرموڪ، بغداد|يرموڪ]] رستي بغداد ۾ داخل ٿئي ٿو. * [[خلفاء گهٽي]] – تاريخي مسجدن ۽ گرجا گهرن وارو علائقو. * [[السعدون گهٽي]] – [[تحرير چوڪ، بغداد|تحرير چوڪ]] کان [[المسبح]] تائين پکڙيل آهي. * [[ابو نواس گهٽي]] – [[جمهوريه پل]] کان 14 جولاءِ معلق پل تائين دجله درياهه جي ڪناري سان هلي ٿي. * [[دمشق گهٽي]] – [[دمشق چوڪ]] کان [[بغداد هوائي اڏي وارو رستو]] تائين وڃي ٿي. * [[المتنبي گهٽي]] – ڪيترن ئي ڪتاب گهرن واري مشهور گهٽي، جنهن جو نالو ڏهين صديءَ جي عراقي شاعر [[المتنبي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي. * [[رابعه گهٽي]] * [[14 جولاءِ گهٽي]] ([[موصل روڊ]]) * [[مثنى الشيباني گهٽي]] * [[پورٽ سعيد گهٽي]] * [[الثوره گهٽي]] * [[القناة گهٽي]] – بغداد مان اتر کان ڏکڻ طرف گذري ٿي. * الخط السريع – محمد القاسم تيز رفتار رستو – بغداد مان اتر کان ڏکڻ طرف گذري ٿو. * صنعت گهٽي – [[ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، بغداد|ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] وٽان گذري ٿي ۽ بغداد ۾ ڪمپيوٽر واپار جو اهم مرڪز آهي. * [[النضال گهٽي]] * [[الرشيد گهٽي، عراق|الرشيد گهٽي]] – بغداد جي شهر مرڪز ۾ واقع آهي. * [[الجمهوريه گهٽي]] – بغداد جي شهر مرڪز ۾ واقع آهي. * [[فلسطين گهٽي]] * [[طريق المعسكر]] – الرشيد ڪئمپ وارو رستو. * [[اخروت گهٽي]] * [[بغداد هوائي اڏي وارو رستو]]<ref>{{cite web |url=http://www.dcswift.com/military/ntc/Baghdad%20Tourist%20Map.pdf |title=PowWeb |work=dcswift.com |access-date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429050421/http://www.dcswift.com/military/ntc/Baghdad%20Tourist%20Map.pdf |archive-date=29 April 2014 }}</ref> == آبادي == 2015ع ۾ بغداد جي آباديءَ جو ڪاٿو 72 لک 20 هزار لڳايو ويو، جڏهن ته ان جي ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ 1 ڪروڙ 5 لک ڄاڻائي وئي.<ref name="Baghdad2" /> [[قاهره]] کان پوءِ بغداد عرب دنيا جو ٻيو نمبر وڏو شهر ۽ [[وچ اوڀر جي وڏن ميٽروپوليٽن علائقن جي فهرست|وچ اوڀر جو چوٿون نمبر وڏو ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، جيڪو [[استنبول]] کان پوءِ واري درجي ۾ اچي ٿو.<ref name="Baghdad2" /> 21هين صديءَ جي شروعات ۾ لڳ ڀڳ 15 لک ماڻهو بغداد ڏانهن لڏي آيا.<ref name="Baghdad2">{{Cite web |title=Baghdad |url=https://euaa.europa.eu/country-guidance-iraq-2021/baghdad |access-date=25 December 2023 |website=European Union Agency for Asylum |language=en |archive-date=30 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231130175811/https://euaa.europa.eu/country-guidance-iraq-2021/baghdad |url-status=dead }}</ref> [[عراق ۾ جنگ (2013–2017)|2013ع کان 2017ع واري گهرو ويڙهه]] ۽ [[اتر عراق تي حملو (جون 2014)|2014ع ۾ اسلامي رياست جي حملي]] سبب لکين اندروني طور بي گهر ٿيل عراقي بغداد ڏانهن پناهه وٺڻ لاءِ لڏي آيا.<ref name="Baghdad2" /> === نسلي جوڙجڪ === [[File:Sayidat al-Nejat Cathedral in Baghdad.jpg|left|thumb|بغداد جي [[سيدة النجاة گرجاگھر]] ۾ عبادت ڪندي [[آشوري ماڻهو|آشوري]]]] بغداد جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عراقي [[عرب]]ن تي مشتمل آهي، جڏهن ته اقليتي نسلي گروهن ۾ [[ڪرد]]، [[فيلي]]، [[عراقي ترڪمان|ترڪمان]]، [[آشوري ماڻهو|آشوري]]، [[ڪاوليه]]، [[چرڪسي ماڻهو|چرڪسي]]، [[مندائي]] ۽ [[آرمينيائي ماڻهو|آرمينيائي]] شامل آهن.<ref name="Baghdad2" /><ref>{{Cite journal |date=6 November 2017 |title=Faili kurds |url=https://minorityrights.org/minorities/faili-kurds/ |language=en-GB |access-date=25 December 2023 |website=Minority Rights Group}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iraq – Arabs, Mesopotamia, Tigris-Euphrates |url=https://www.britannica.com/place/Iraq/Arabs |access-date=25 December 2023 |website=Encyclopædia Britannica |language=en}}</ref> 2003ع کان پوءِ جي واقعن بغداد جي نسلي جوڙجڪ تي نمايان اثر وڌو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=The Kurds of Baghdad |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |access-date=2025-09-09 |website=www.rudaw.net}}</ref> 2003ع ۾ بغداد ۾ لڳ ڀڳ 500,000 [[ڪرد]] رهندا هئا، جڏهن ته 2016ع تائين انهن جو انگ گهٽجي لڳ ڀڳ 300,000 رهجي ويو هو.<ref name=":0" /> انهن مان لڳ ڀڳ 150,000 شيعا هئا، جن مان گهڻا [[لري ٻولي|لري]] نسل سان واسطو رکندڙ هئا.<ref>{{Cite web |date=16 October 2023 |title=Kurds in Iraq |url=https://minorityrights.org/communities/kurds-3/ |language=en}}</ref> بغداد جو اهم ڪرد پاڙو شهر جي مرڪزي حصي ۾ واقع آهي، جنهن کي ''عقد الأكراد''، يعني ”ڪردن جو پاڙو“ سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |last1=Salim |first1=Mustafa |last2=El-Ghobashy |first2=Tamer |last3=Kessler |first3=Glenn |last4=Bhattarai |first4=Abha |last5=Ovide |first5=Shira |last6=staff |first6=Washington Post |last7=Blake |first7=Aaron |last8=Vynck |first8=Gerrit De |date=31 October 2017 |title=For Kurds in Baghdad, the failed Kurdish independence bid provokes an identity crisis |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/10/31/for-kurds-in-baghdad-the-failed-kurdish-independence-bid-provokes-an-identity-crisis/ |access-date=3 April 2025 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> هتي 200 کان وڌيڪ ڪرد خاندان رهن ٿا، جيڪي ڪيترن ئي نسلن کان هن علائقي ۾ آباد آهن.<ref name="www.rudaw.net-2025">{{Cite web |title=ERROR |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |access-date=23 March 2025 |website=www.rudaw.net}}</ref><ref>{{cite book |last1=Ghassemlou |first1=A. R. |url=https://archive.org/details/peoplewithoutcou00elat |title=A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan |date=1993 |publisher=Olive Branch Press |isbn=978-1-56656-114-3 |pages=142–143 |language=en |orig-date=1978}}</ref> بغداد جا عيسائي گهڻو ڪري نسلي طور [[آشوري ماڻهو|آشوري]] ۽ [[آرمينيائي ماڻهو|آرمينيائي]] آهن.<ref name=":1">{{cite web |title=Archived copy |url=http://www.foia.cia.gov/docs/DOC_0001252339/0001252339_0005.gif |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015180905/http://www.foia.cia.gov/docs/DOC_0001252339/0001252339_0005.gif |archive-date=15 October 2012 |access-date=31 October 2013}}</ref> 20هين صديءَ جي وچ ڌاري اتر عراق ۽ ايران مان آشورين بغداد ڏانهن لڏپلاڻ شروع ڪئي.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=تاريخ الاشوريين |url=https://www.betnahrain.net/Arabic/Books/wmbooks/william1.htm |access-date=2025-09-10 |website=www.betnahrain.net}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=بغداد – جمعية إغاثة الأيتام الأرمن (SOAR) |url=https://www.soar-us.org/ar/%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF/ |access-date=2025-09-10 |language=ar}}</ref> شهر جو تاريخي ”آشوري پاڙو“ [[دوره، بغداد|الدوره]] هو، جتي 2003ع ۾ لڳ ڀڳ 150,000 آشوري آباد هئا، جيڪي ان وقت راڄڌانيءَ جي ڪُل آباديءَ جو 3 سيڪڙو کان وڌيڪ هئا.<ref name="Spencer-2014">{{Cite news |last=Spencer |first=Richard |date=22 December 2014 |title=Iraq crisis: The last Christians of Dora |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/11307515/Iraq-crisis-The-last-Christians-of-Dora.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413063147/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/11307515/Iraq-crisis-The-last-Christians-of-Dora.html |archive-date=13 April 2018 |access-date=5 April 2018}}</ref> هن برادريءَ کي [[القاعده]] ۽ ٻين باغي گروهن طرفان اغوا، موت جون ڌمڪيون، ڀڃ ڊاهه ۽ گهرن کي باهيون ڏيڻ جهڙين ڪاررواين کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Spencer-2014" /> 2014ع جي آخر تائين الدوره ۾ رڳو لڳ ڀڳ 1,500 آشوري رهجي ويا هئا، جڏهن ته ڪجهه ٻيا [[ڪراده]] ضلعي ۾ رهندا هئا.<ref name="Spencer-2014" /> جنگ کان اڳ عراق ۾ لڳ ڀڳ 25,000 آرمينيائي رهندا هئا، جن جي اڪثريت بغداد ۾ آباد هئي.<ref name=":2" /> جيتوڻيڪ آرمينيائي آباديءَ ۾ گهٽتائي آئي آهي، تنهن هوندي به بغداد اڃا تائين [[عراق جا آرمينيائي|عراق جي سڀ کان وڏي آرمينيائي برادري]] جو گهر آهي، جيڪا خاص طور [[باب الشرقي]] واري آرمينيائي پاڙي ۾ آباد آهي.<ref>{{Cite web |title=معلومات عامة عن الجالية |url=https://iraq.mfa.am/ar/community-overview |access-date=2025-09-10 |website=iraq.mfa.am |language=hy}}</ref> بغداد ۾ اندازاً 60,000 [[عراقي ترڪمان]] رهن ٿا، جن جون نمايان آباديون [[اعظميه]] ۽ [[راغبه خاتون]] جي پاڙن ۾ آهن.<ref>{{Cite web |title=تركمان العراق من هم وما هي مطاليبهم؟ |url=https://www.mafhoum.com/press7/197S22.htm |access-date=2025-09-10 |website=www.mafhoum.com}}</ref><ref>{{cite web |date=30 July 2004 |title=Report |url=http://www.turkmen.nl/1A_soitm/G-28-04-R-6.pdf |access-date=19 May 2023 |website=turkmen.nl}}</ref><ref>{{cite journal |last=Oğuzlu |first=Tarik H. |year=2004 |title=Endangered community:The Turkoman identity in Iraq |url=http://repository.bilkent.edu.tr/bitstream/11693/49129/1/Endangered_community_the_Turkoman_identity_in_Iraq.pdf |journal=Journal of Muslim Minority Affairs |publisher=[[Routledge]] |volume=24 |issue=2 |page=313 |doi=10.1080/1360200042000296681 |hdl=11693/49129 |s2cid=56385519 |hdl-access=free}}</ref> شهر ۾ هڪ چرڪسي پاڙو پڻ موجود آهي، جتي [[عراق جا چرڪسي|عراق جي سڀ کان وڏي چرڪسي برادري]] آباد آهي.<ref name="ORSAM">{{cite journal |author1=Ahmet Katav |author2=Bilgay Duman |date=November 2012 |title=Iraqi Circassians (Chechens, Dagestanis, Adyghes) |url=http://www.orsam.org.tr/en/enUploads/Article/Files/20121116_134ingtum.pdf |journal=ORSAM Reports |issue=134 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403142200/http://www.orsam.org.tr/en/enUploads/Article/Files/20121116_134ingtum.pdf |archive-date=3 April 2013 |access-date=15 April 2013}}</ref><ref name="ORSAM2">{{cite journal |author1=Ahmet Katav |author2=Bilgay Duman |date=November 2012 |title=Iraqi Circassians (Chechens, Dagestanis, Adyghes) |url=http://www.orsam.org.tr/en/enUploads/Article/Files/20121116_134ingtum.pdf |journal=ORSAM Reports |issue=134 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130403142200/http://www.orsam.org.tr/en/enUploads/Article/Files/20121116_134ingtum.pdf |archive-date=3 April 2013 |access-date=15 April 2013}}</ref><ref>{{Cite web |title=Circassian candidate: We number 50,000 citizens, and we do not have a representative in the government. |url=https://www.rudawarabia.net/notfound.html |access-date=2025-09-10 |website=www.rudawarabia.net |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203085110/https://www.rudawarabia.net/notfound.html |url-status=dead }}</ref> بغداد جي ميٽروپوليٽن علائقي ۽ ڀرپاسي واري محافظي ۾ [[ڪاوليه]]، [[افريقي عراقي]]، [[چيچن]] ۽ ٻيا نسلي گروهه پڻ آباد آهن.<ref>{{cite web |date=16 October 2023 |title=Roma in Iraq |url=https://minorityrights.org/communities/roma-19/#:~:text=Roma%2C%20sometimes%20referred%20to%20as,of%20Baghdad%2C%20Basra%20and%20Mosul}}</ref><ref>{{cite news |last1=Shadid |first1=Anthony |date=3 April 2004 |title=In a Gypsy Village's Fate, An Image of Iraq's Future |url=http://www.domresearchcenter.com/news/iraq/iraq2.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223112039/http://www.domresearchcenter.com/news/iraq/iraq2.html |archive-date=23 February 2017 |access-date=23 October 2016 |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iraq |url=http://www.nowherepeople.org/iraq |access-date=14 March 2025 |website=NOWHERE PEOPLE |language=en-US}}</ref> === مذهب === [[File:Khulafa Central Mosque, the Coptic church, Baghdad, 1964.jpg|thumb|[[الخلفاء مسجد]]، جيڪا بنياد رکجڻ جي تاريخ موجب بغداد جي سڀ کان پراڻي اڄ تائين قائم مسجد آهي (908ع)، ان جي ڀرسان [[سينٽ جوزف جو لاطيني گرجاگھر]] (1871ع)؛ تصوير 1964ع جي آهي.]] بغداد جي آباديءَ جي اڪثريت [[عراق ۾ اسلام|مسلمان]] آهي، جڏهن ته [[عراق ۾ عيسائيت|عيسائي]]، [[يزيدي]]، [[يهودي]] ۽ [[مندائيت|مندائي]] پڻ شهر ۾ آباد آهن.<ref name="Al-Jawadain20092">{{cite web |script-title=ar:البدء بإعمار وتذهيب قبة الإمام الكاظم عليه السلام |url=http://www.aljawadain.org/AKHBAR/news.php?action=view&id=20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090813105330/http://www.aljawadain.org/AKHBAR/news.php?action=view&id=20 |archive-date=13 August 2009 |access-date=27 April 2009 |work=aljawadain.org |language=ae}}</ref> شهر ۾ مسجدون، گرجاگھر، يهودي عبادتگاهون ۽ مندائين جون عبادتگاهون سميت ڪيترائي مذهبي مرڪز موجود آهن.<ref name="Al-Jawadain20092" /> تاريخي طور بغداد ۾ [[سني اسلام|سني]] آباديءَ جي اڪثريت هئي، پر 21هين صديءَ جي شروعات تائين شهر جي لڳ ڀڳ 52 سيڪڙو آبادي [[عراق ۾ شيعه اسلام|شيعه]] هئي.<ref name="Baghdad2" /> عراق جي مجموعي آباديءَ ۾ سني مسلمانن جو تناسب لڳ ڀڳ 29 کان 34 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي اولهندي ۽ اترين حصن ۾ انهن جي اڪثريت برقرار آهي.<ref name="Kamal-2016" /> 2003ع تائين بغداد جي لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو آبادي اهڙن خاندانن تي مشتمل هئي، جن ۾ شيعن ۽ سنين وچ ۾ شاديون ٿيل هيون.<ref name="Kamal-2016">{{Cite news |last1=Kamal |first1=Nesrine |date=18 June 2016 |title='Sushi' children defy Sunni-Shia divide |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36528536 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181010175830/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36528536 |archive-date=10 October 2018 |access-date=21 July 2018 |publisher=BBC News}}</ref><ref name="Baghdad2" /> [[عراقي گهرو ويڙهه (2006–2008)|2006ع کان 2008ع واري گهرو ويڙهه]] ۽ [[عراق تي قبضو (2003–2011)|عراق تي قبضي]] دوران سني ۽ شيعه هٿياربند گروهن جي ويڙهه سبب بغداد جي ڪيترن پاڙن مان سني آبادي لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿي، جنهن سان شهر جي مذهبي جاگرافي ۾ نمايان تبديلي آئي.<ref name="Baghdad2" /> اڄ ڪيترائي پاڙا مڪمل يا گهڻو ڪري سني يا شيعه آهن، جڏهن ته [[يرموڪ، بغداد|يرموڪ]] جهڙا ڪجهه علائقا اڃا به مذهبي طور گڏيل آهن. بغداد جي [[عراق ۾ عيسائيت|عيسائي برادري]] گهڻو ڪري [[ڪلدياني ڪيٿولڪ چرچ]] ۽ [[سرياني ڪيٿولڪ چرچ]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Blackwell Publishing Ltd-2017">{{Cite book |url=http://doi.wiley.com/10.1002/9781405166584 |title=The Blackwell Dictionary of Eastern Christianity |date=1 September 2017 |publisher=Blackwell Publishing Ltd |isbn=978-1-4051-6658-4 |editor-last=Parry |editor-first=Ken |location=Oxford, UK |pages=122–3 |language=en |chapter=Church of the East |doi=10.1002/9781405166584 |orig-date=1999 |editor2-last=Melling |editor2-first=David J. |editor3-last=Brady |editor3-first=Dimitri |editor4-last=Griffith |editor4-first=Sidney H. |editor5-last=Healey |editor5-first=John F.}}</ref> شهر ۾ [[اوڀر جو آشوري چرچ]] ۽ [[سرياني آرٿوڊوڪس چرچ]] جي پڻ نمايان موجودگي آهي، جڏهن ته عراق جون سڀ کان وڏيون [[آرمينيائي اپوسٽولڪ چرچ|آرمينيائي اپوسٽولڪ]] ۽ پروٽيسٽنٽ برادريون پڻ بغداد ۾ آهن.<ref>{{cite book |last=Fisher |first=William B. |title=The Middle East: A Physical, Social and Regional Geography |publisher=Routledge |year=1978 |isbn=978-0-416-71520-0 |location=London |page=363}}</ref> بغداد [[ڪلدياني ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر پڻ آهي، جنهن جي مذهبي نشست [[اسان جي ڏکن واري خاتون جو گرجاگھر]] ۾ آهي،<ref>{{cite web |title=Church of Mary Mother of Sorrows, Baghdad, Iraq (Chaldean) |url=http://www.gcatholic.org/churches/asia/3393.htm |website=gcatholic.org}}</ref> جڏهن ته [[قديم اوڀر جو چرچ]] جي مذهبي نشست ورجن گرجاگھر ۾ آهي.<ref name="Blackwell Publishing Ltd-2017" /> 2003ع جي [[عراق جنگ]] کان اڳ بغداد ۾ لڳ ڀڳ 300,000 کان 800,000 عيسائي رهندا هئا،<ref>{{cite book |last1=Walling |first1=Michael G. |title=Iraq Full Circle: From Shock and Awe to the Last Combat Patrol in Baghdad and Beyond |last2=Darron |first2=L. Wright |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2012 |isbn=978-1-78200-282-6 |pages=168}}</ref><ref name="Blackwell Publishing Ltd-2017" /> جيڪي خاص طور [[ڪراده]] ۽ [[دوره، بغداد|الدوره]] جهڙن پاڙن ۾ مرڪوز هئا؛ الدوره ۾ اٽڪل 150,000 عيسائي رهندا هئا.<ref>{{cite book |last=Hanoosh |first=Yasmeen |title=The Chaldeans: Politics and Identity in Iraq and the American Diaspora |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2019 |isbn=978-1-78672-596-7 |page=174}}</ref> 2003ع کان پوءِ وڏي انگ ۾ عيسائي بي گهر ٿيا، جڏهن ته موصل تي داعش جي قبضي کان پوءِ ڪيترائي ٻيا عيسائي بغداد ڏانهن به لڏي آيا. موجوده اندازن موجب بغداد ۾ لڳ ڀڳ 100,000 عيسائي رهن ٿا، جيڪي گهڻو ڪري ڪراده ۽ [[المنصور ضلعو|المنصور]] ۾ آباد آهن.<ref>{{Cite web |title=Christians in Baghdad close to Extinction |url=https://www.kirkuknow.com/en/news/65368 |access-date=10 March 2025 |website=Kirkuknow |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nabeel |first=Gilgamesh |title=Christians in Post-2003 Iraq: Fragmentation Dynamics, Ethnic and Sectarian Fault Lines |url=https://eismena.com/en/article/christians-in-post-2003-iraq-fragmentation-dynamics-ethnic-and-sectarian-fault-lines-2023-08-11 |access-date=10 March 2025 |website=cfri-irak.com |language=en |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319160602/https://eismena.com/en/article/christians-in-post-2003-iraq-fragmentation-dynamics-ethnic-and-sectarian-fault-lines-2023-08-11 |url-status=dead }}</ref> بغداد ڪنهن وقت [[بغداد جي يهودين جي تاريخ|دنيا جي اهم ترين يهودي برادرين]] مان هڪ جو گهر هو.<ref>{{Cite web |title=Reclaiming Iraq's Jewish Heritage {{!}} The Washington Institute |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/reclaiming-iraqs-jewish-heritage |access-date=20 July 2024 |website=washingtoninstitute.org |language=en}}</ref> 1948ع ۾ شهر ۾ لڳ ڀڳ 150,000 يهودي رهندا هئا، جيڪي بغداد جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هئا.<ref>{{Cite web |last=Studies |first=Stroum Center for Jewish |date=12 February 2021 |title=The Jews of medieval Iraq and Kurdistan: Surprising insights from Rabbi Benjamin of Tudela's 12th-century geography |url=https://jewishstudies.washington.edu/jewish-history-and-thought/jews-medieval-iraq-kurdistan-benjamin-of-tudela/ |access-date=11 November 2024 |website=UW Stroum Center for Jewish Studies |language=en-US}}</ref> سياسي ۽ سماجي دٻاءَ سبب گهڻا يهودي عراق ڇڏي ويا.<ref name="journeyman-2024">{{Cite web |title=Saddam's Iraq {{!}} Journeyman Pictures |url=https://www.journeyman.tv/film_documents/1181/transcript/ |access-date=11 November 2024 |website=journeyman.tv}}</ref> 1948ع کان پوءِ به لڳ ڀڳ 100,000 يهودي عراق ۾ رهجي ويا هئا، پر سندن تعداد بعد ۾ مسلسل گهٽجندو ويو.<ref>{{Cite news |date=15 April 2003 |title=Now Baghdad's last Jews have some hope |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/now-baghdads-last-jews-have-some-hope/28042122.html |access-date=7 December 2024 |work=BelfastTelegraph.co.uk |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> صدام حسين جي دور ۾ عراق جي لڳ ڀڳ 15,000 يهودين مان اڪثريت بغداد ۾ رهندي هئي. ان دور ۾ سفر جون پابنديون نرم ٿيڻ کان پوءِ ڪيترن يهودين ٻاهرين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="journeyman-2024" /> 2003ع تائين عراق ۾ لڳ ڀڳ 1,500 يهودي رهجي ويا هئا، جن مان گهڻا بغداد ۾ هئا، پر جنگ کان پوءِ سندن تعداد تيزيءَ سان گهٽجي ويو.<ref name="journeyman-2024" /> ڪجهه اندازن موجب اڄ به بغداد ۾ لڳ ڀڳ 160 يهودي غيرنمايان نموني رهن ٿا، خاص طور [[البطاويين]] ۽ [[الشورجه]] جي پراڻن يهودي پاڙن ۾.<ref name="Amwaj-2024">{{Cite web |title=Once thriving, Iraq's Jews on verge of vanishing |url=https://amwaj.media/article/once-thriving-iraq-s-jews-on-verge-of-vanishing |access-date=20 July 2024 |website=Amwaj.media |language=en }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="Miri-2024">{{cite web | url=https://www.chaldeannews.com/culture-and-history/2021/6/29/the-jewish-community-of-iraq-history-and-influence | archive-url=https://web.archive.org/web/20240722215536/https://www.chaldeannews.com/culture-and-history/2021/6/29/the-jewish-community-of-iraq-history-and-influence | archive-date=22 July 2024 | title=The Jewish Community of Iraq - History and Influence | work=Chaldean News }}</ref> تاريخي طور شهر ۾ [[عراق ۾ يهودي ماڳن جي فهرست|60 کان وڌيڪ يهودي عبادتگاهون، قبرستان ۽ زيارتگاهون]] موجود هيون، جن مان گهڻا 2003ع کان اڳ تائين محفوظ هئا.<ref name="Amwaj-2024" /> جنگ کان پوءِ انهن مان ڪيترن ماڳن جي حالت خراب ٿي وئي، ۽ اڄ رڳو ڪجهه اهم هنڌ، جهڙوڪ [[مئير تاويگ عبادتگاهه]] ۽ [[الحبيبيه يهودي قبرستان]]، باقي بچيا آهن.<ref name="Amwaj-2024" /><ref>{{Cite web |title=ERROR |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |access-date=10 March 2025 |website=www.rudaw.net}}</ref> [[عماره]] ۽ [[بصرو]] جهڙن روايتي آباد علائقن کان ٻاهر [[مندائي]] بغداد ۾ پڻ رهن ٿا.<ref name="Baghdad Governorate">{{cite web |author=Baghdad Governorate |date=20 July 2019 |title=محافظ بغداد يزور مندى الصابئة المندائية ويهنئهم بالعيد الأكبر |url=https://www.youtube.com/watch?v=RiipVzPN1oU |access-date=13 December 2023 |via=YouTube}}</ref> 20هين صديءَ جي آخر تائين بهتر معاشي ۽ سماجي موقعن جي ڳولا ۾ ڪيترائي مندائي بغداد منتقل ٿيا.<ref name="Baghdad Governorate" /> انهن جي وڏي آبادي خاص طور القادسيه ۽ دوره وارن علائقن ۾ رهي ٿي، جيڪي سندن عبادتگاهن ۽ ثقافتي مرڪزن جي ويجهو آهن.<ref name="Baghdad Governorate" /> 2003ع کان پوءِ مندائين جي خلاف ٿيندڙ ظلمن ۾ پڻ نمايان تبديليون آيون.<ref name="Baghdad Governorate" /> بغداد ۾ [[بهائي مذهب|بهائين]] ۽ [[عراق ۾ سک مت|سکن]] جون پڻ ننڍيون برادريون موجود آهن.<ref name="BWNS-2013">{{Cite web |date=28 June 2013 |title=Sacred site in Baghdad destroyed {{!}} BWNS |url=https://news.bahai.org/story/961/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131104128/https://news.bahai.org/story/961/ |archive-date=31 January 2022 |access-date=31 January 2022 |website=Baháʼí World News Service |language=en}}</ref> بغداد جا سک گهڻو ڪري هندستاني نسل سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Baghdad2" /> 2003ع کان اڳ هندستان مان سک ياتري پڻ باقاعدگيءَ سان بغداد جو دورو ڪندا هئا.<ref name="Baghdad2" /> <gallery mode="packed"> File:Al- Saray Mosque جامع السراي.jpg|[[السراي مسجد]] File:جامع الخلاني.jpg|[[الخلاني مسجد]] File:مندى ديانة الصابئة المندائية في بغداد 01.jpg|بغداد جو [[صابئي-مندائي مندي، بغداد|مندائي مندي]] File:مبنى كنيسة الارمن.jpg|بغداد جو [[سينٽ گريگوري آرمينيائي گرجاگھر|آرمينيائي آرٿوڊوڪس گرجاگھر]] File:Assyrian Church.png|[[اسان جي ڏکن واري خاتون جو گرجاگھر]] جو اندروني منظر، جيڪو [[ڪلدياني ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪزي هيڊڪوارٽر آهي </gallery> == معيشت == {{Panorama | image = File:View on Baghdad 2017.jpg | height = 150 | caption = بغداد جي مرڪزي ڪاروباري علائقي جو منظر }} بغداد عراق جو اهم واپاري ۽ مالي مرڪز آهي. شهر ۾ ملڪ جي لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو آبادي رهي ٿي ۽ اهو عراق جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو.<ref name="sjsu-2024">{{Cite web |title=The Economic History of Baghdad |url=https://www.sjsu.edu/faculty/watkins/baghdad2.htm |access-date=26 September 2024 |website=sjsu.edu |archive-url=https://web.archive.org/web/20141203070731/https://www.sjsu.edu/faculty/watkins/baghdad2.htm |archive-date=3 December 2014 |url-status=live }}</ref> بغداد ترڪي، شام، هندستان ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا وچ ۾ واپاري رستن سان ڳنڍيل آهي.<ref name="rawabet-2025a">{{Cite web |title=Economy of the largest cities of Iraq "Baghdad" – rawabt center |url=https://rawabetcenter.com/en/?p=6609 |access-date=31 January 2025 |website=rawabetcenter.com}}</ref> راڄڌاني هجڻ سبب شهر ۾ سرڪاري ادارا ۽ رياستي ڪمپنيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن، جيڪي روزگار جا اهم ذريعا آهن.<ref name="rawabet-2025a" /> عراق جو سرڪاري تعليمي نظام تاريخي طور [[صداميت|بعثي سوشلسٽ نظرين]] جي اثر هيٺ سرڪاري شعبي ۾ روزگار لاءِ ماڻهن کي تيار ڪرڻ تي زور ڏيندو رهيو آهي.<ref name="Equal Times-2023">{{Cite web |date=13 October 2023 |title=A new era of opportunity is opening up in Iraq with the development of the private sector and the creation of start-ups |url=https://www.equaltimes.org/a-new-era-of-opportunity-is?lang=en |access-date=22 January 2025 |website=Equal Times |language=en}}</ref> 2003ع کان پوءِ سرڪاري شعبو روزگار جا ڪافي موقعا پيدا ڪرڻ ۾ ڏکيائين جو شڪار رهيو، جڏهن ته خانگي شعبي جي واڌ به محدود رهي، جنهن سبب ڪجهه ڪمپنين ۾ پرڏيهي افرادي قوت تي دارومدار وڌيو.<ref name="Equal Times-2023" /> ان مسئلي کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف غير سرڪاري تنظيمون شهر ۾ ڪاروباري انڪيوبيشن مرڪز قائم ڪري رهيون آهن.<ref name="equaltimes.org">{{Cite web |date=13 October 2023 |title=A new era of opportunity is opening up in Iraq with the development of the private sector and the creation of start-ups |url=https://www.equaltimes.org/a-new-era-of-opportunity-is?lang=en |access-date=28 September 2024 |website=Equal Times |language=en}}</ref> بغداد عراق جي ڪيترين اهم ڪمپنين ۽ ادارن جو هيڊڪوارٽر آهي، جن ۾ [[عراق نيشنل آئل ڪمپني]]، [[اسٽيٽ آرگنائيزيشن فار مارڪيٽنگ آف آئل]] ۽ [[عراقي ايئرويز]] شامل آهن.<ref name="rawabet-2025a" /> شهر ۾ وڏيون بيمه ڪمپنيون ۽ بئنڪون پڻ موجود آهن، جن ۾ [[عراق جي مرڪزي بئنڪ]]، [[رافدين بئنڪ]] ۽ [[رشيد بئنڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه [[فرسٽ ابوظهبي بئنڪ]]، [[فرانسا بئنڪ]] ۽ [[سعودي نيشنل بئنڪ]] جا علائقائي مرڪز پڻ بغداد ۾ آهن.<ref name="rawabet-2025b">{{Cite web |title=Economy of the largest cities of Iraq "Baghdad" – rawabt center |url=https://rawabetcenter.com/en/?p=6609 |access-date=22 January 2025 |website=rawabetcenter.com}}</ref> [[هنيويل]]، [[شيل پي ايل سي|شيل]]، [[جنرل اليڪٽرڪ]]، [[سلام ايئر]] ۽ [[رابرٽ بوش گمب]] جهڙين گهڻ قومي ڪمپنين پڻ شهر ۾ علائقائي مرڪز قائم ڪيا آهن.<ref name="rawabet-2025b" /> بغداد ۾ [[عراق اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ واقع آهي، جيڪو 1992ع ۾ قائم ٿيو. انهن مان گهڻا مالي ۽ ڪاروباري ادارا [[الرشيد گهٽي، عراق|الرشيد گهٽي]]، [[ڪراده]] ۽ [[المنصور ضلعو|المنصور]] جي علائقن ۾ مرڪوز آهن.<ref name="rawabet-2025a" /> بغداد ماضيءَ ۾ پنهنجي گهڻي ثقافتي ورثي سبب علائقي جي اهم سياحتي منزلن مان هڪ هو.<ref name="Lebanon-2022">{{Cite news |date=25 October 2022 |title=Lebanon: Iraqi tourists provide unlikely boost for failing economy |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-63329846 |access-date=3 June 2024 |language=en-GB}}</ref> جنگين سبب سياحت ۾ وڏي گهٽتائي آئي، پر تازن سالن ۾ شهر ۾ سياحتي سرگرمين جي ڪجهه بحالي ڏٺي وئي آهي، جيتوڻيڪ ڪيترائي مسئلا اڃا برقرار آهن.<ref name="France 24-2022">{{Cite web |date=27 March 2022 |title=In a 'dangerous' land: tourists trickle back to Iraq |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220327-in-a-dangerous-land-tourists-trickle-back-to-iraq |access-date=3 June 2024 |website=France 24 |language=en}}</ref> بغداد ۾ ڪيترائي تاريخي، سائنسي ۽ فني عجائب گهر موجود آهن.<ref name="Shane-2023">{{Cite web |last=Shane |date=10 June 2023 |title=Is it safe to travel to Iraq as a tourist? |url=https://www.rockyroadtravel.com/is-it-safe-to-travel-to-iraq-as-a-tourist/ |access-date=3 June 2024 |website=Rocky Road Travel |language=en-US}}</ref><ref name="Travers-2024">{{Cite web |last=Travers |first=Alannah |title=Mutanabbi Street: An intellectual haven overcomes Iraq's pain |url=https://www.aljazeera.com/features/2023/3/17/mutannabi-street-slowly-re-emerges-20-years-on-from-iraq-war |access-date=3 June 2024 |publisher=Al Jazeera |language=en}}</ref> 2003ع کان پوءِ بغداد ۾ مذهبي سياحت ۾ واڌ ٿي آهي. [[الڪاظميه مسجد]]، [[ابو حنيفه مسجد]]، [[عبدالقادر گيلاني جو مقبرو]] ۽ [[براثا مسجد]] جهڙا مذهبي ماڳ خاص طور [[ايران]]، [[پاڪستان]] ۽ [[هندستان]] مان ايندڙ زائرين کي متوجه ڪن ٿا، جڏهن ته غير مذهبي سياحن جو وڏو حصو [[ترڪي]]، [[فرانس]] ۽ آمريڪا مان اچي ٿو.<ref name="Al Arabiya -2013">{{Cite web |date=4 April 2013 |title=Iraq's holy cities enjoy boom in religious tourism |url=https://english.alarabiya.net/life-style/art-and-culture/2013/04/04/Iraq-s-holy-cities-enjoy-boom-in-religious-tourism |access-date=31 January 2025 |website=Al Arabiya English |language=en}}</ref> اندازي موجب هر سال لڳ ڀڳ ڏهه لک ماڻهو مذهبي مقصدن لاءِ بغداد جو دورو ڪن ٿا.<ref name="Al Arabiya -2013" /> انهن زائرين ۾ [[شيعه اسلام|شيعه]] ۽ [[سني اسلام|سني]] مسلمان ٻئي شامل آهن.<ref>{{Cite news |title=Religious tourism is failing Iraq's economy {{!}} Ahmed Twaij {{!}} AW |url=https://thearabweekly.com/religious-tourism-failing-iraqs-economy |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108173511/https://thearabweekly.com/religious-tourism-failing-iraqs-economy |archive-date=8 November 2022 |access-date=31 January 2025 |work=AW |language=en |url-status=live }}</ref> شهر ۾ [[قالين]]، [[چمڙو|چمڙي]] ۽ [[ڪپڙي]] جون صنعتون، مختلف ورڪشاپ، [[سيمينٽ]] ۽ [[تمباڪو]] جا ڪارخانا موجود آهن.<ref name="EB-2024">{{Cite web |date=20 December 2024 |title=Baghdad - Mosques, Palaces, Gardens {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Baghdad/Architecture-and-monuments#ref24875 |access-date=31 January 2025 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> صنعتي علائقا شهر جي مرڪز کان ٻاهرين ۽ مضافاتي حصن تائين پکڙيل آهن، جن ۾ [[تاجي]] ۽ اتر بغداد جا علائقا شامل آهن.<ref name="EB-2024" /> بغداد ۾ صارفين ۽ صنعتي ضرورتن لاءِ مختلف شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ پروسيس ٿيل خوراڪ ۽ مشروبات، ڪپڙا، جوتا، ڪاٺ جون شيون، فرنيچر، ڪاغذ ۽ ڇپيل مواد، سرون، ڪيميائي شيون، پلاسٽڪ، برقي سامان ۽ ڌاتو توڙي غير ڌاتي شيون شامل آهن.<ref name="EB-2024" /> بغداد جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[بسمايه نئون شهر|بسمايه]] ۾ دنيا جي وڏين اڳ تيار ٿيل تعميراتي حصن جي ڪارخانن مان هڪ واقع آهي.<ref name="rawabet-2025b" /> زرعي طور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ کجين جا باغ پکڙيل آهن، جڏهن ته مقامي آباديءَ جو هڪ حصو مختلف فصلن جي پوک سان لاڳاپيل آهي.<ref name="rawabet-2025b" /> بغداد ۾، [[بابل محافظو|بابل]]، [[ڪربلا محافظو|ڪربلا]] ۽ [[القادسيه محافظو|قادسيه]] جهڙن ٻين صوبن وانگر، [[ايلومينيم]]، سيرامڪ خام مال، [[نڪل]]، [[مينگنيز]] ۽ [[ڪروميم]] جهڙن معدني وسيلن جي موجودگيءَ بابت رپورٽون ڏنيون ويون آهن، پر انهن ذخيرن جي صحيح مقدار اڃا طئي نه ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته اهي دريافتون نسبتاً تازيون آهن ۽ مقامي فني وسيلن ۽ تجربي جون حدون موجود آهن.<ref name="rawabet-2025b" /> اوڀر بغداد ۾ هڪ [[تيل جو ميدان]] پڻ واقع آهي.<ref name="孙汝-2025">{{Cite web |last=孙汝 |title=Huge oil reserves discovered in central Iraq |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202501/21/WS678f5b34a310a2ab06ea85d0.html |access-date=22 January 2025 |website=www.chinadaily.com.cn}}</ref> شروعاتي طور ان ۾ تيل جي مقدار کي محدود سمجهيو ويو، پر کوٽائيءَ کان پوءِ معلوم ٿيو ته ذخيرا پهرين اندازن کان وڌيڪ آهن ۽ انهن جون واڌايون اتر ۾ [[صلاح الدين محافظو|صلاح الدين]] ۽ ڏکڻ ۾ [[واسط محافظو|واسط]] تائين پکڙيل آهن.<ref name="孙汝-2025" /> شهر ۾ [[دوره، بغداد|الدوره]] علائقي ۾ [[دوره آئل ريفائنري]] پڻ واقع آهي، جيڪا پيداوار جي لحاظ کان عراق جي وڏين تيل صاف ڪرڻ وارين سهولتن مان هڪ آهي.<ref name="rawabet-2025b" /> ان جي روزاني پيداوار {{convert|200000|oilbbl|m3}} کان وڌيڪ ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته ترقياتي ڪم کان پوءِ ان جي پيداوار بابت مختلف اندازا پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="rawabet-2025b" /> [[عراق جي تعمير نو|عراق جي تعمير نو]] سان لاڳاپيل گهڻيون ڪوششون بغداد جي سخت متاثر ٿيل شهري بنيادي ڍانچي جي بحالي ۽ مرمت تي مرڪوز رهيون آهن.<ref name="ARCADD-2008">{{Cite web |title=ARCADD |url=http://www.arcadd.com/baghdad-cbd.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220055610/http://www.arcadd.com/baghdad-cbd.htm |archive-date=20 December 2008}}</ref> خانگي شعبي سان لاڳاپيل منصوبن ۾ [[عراق جي تعمير نو#تجويز ڪيل بغداد رينيسانس منصوبو|بغداد رينيسانس منصوبو]]، [[سندباد هوٽل ڪمپليڪس ۽ ڪانفرنس سينٽر]] ۽ [[عراق جي مرڪزي بئنڪ جو ٽاور]] شامل آهن. ان کان سواءِ رومانٽڪ آئيلينڊ ۽ بغداد گيٽ جهڙا منصوبا پڻ تجويز ڪيا ويا.<ref name="MSNBC/id/264259112">{{Cite news |last=Yacoub |first=Sameer |title=Baghdad plans to build giant Ferris wheel |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna26425911 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211141049/http://www.nbcnews.com/id/26425911/ |archive-date=11 December 2013 |access-date=27 August 2008 |publisher=NBC News}}</ref><ref name="Baghdad Governorate Website-2010">{{cite web |year=2010 |title=Baghdad Investment: Creating (1824) housing units in Baghdad. |url=http://www.baghdadgov.com/en/index.php?option=com_content&view=article&id=178:baghdad-investment-createing-of-1824-housing-units-in-baghdad&catid=25:the-project&Itemid=95 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323164726/http://www.baghdadgov.com/en/index.php?option=com_content&view=article&id=178:baghdad-investment-createing-of-1824-housing-units-in-baghdad&catid=25:the-project&Itemid=95 |archive-date=23 March 2010 |access-date=9 July 2010 |work=Baghdad Governorate Website}}</ref> ڪيترائي منصوبا بدعنواني ۽ انتظامي مسئلن سبب به متاثر ٿيا آهن.<ref name="nytimes22">{{cite news |last1=Mohammed |first1=Riyadh |last2=Leland |first2=John |date=29 December 2009 |title=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30baghdad.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006200141/http://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30baghdad.html |archive-date=6 October 2014 |access-date=5 October 2014 |newspaper=The New York Times}}</ref> [[CNBC]] سان منسوب هڪ رپورٽ موجب بغداد لاءِ لڳ ڀڳ 150 تفريحي منصوبا رٿيل هئا.<ref name="موقع نبض-2025">{{Cite web |title=الغد برس {{!}} شبكة |url=https://nabd-com.translate.goog/s/116166814-da4f17/%D8%B4%D8%A8%D9%83%D8%A9-cnbc-%D8%B9%D8%AF%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%A7%D9%81%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%84%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%84-2022-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%81%D8%B9-%D9%84%D8%A3%D9%83%D8%AB%D8%B1-%D9%85%D9%86-3-%D9%85%D9%84%D8%A7%D9%8A%D9%8A%D9%86?_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc |access-date=22 January 2025 |website=موقع نبض |language=ar}}</ref> انهن مان ڪيترائي سرڪاري پاليسين ۽ انتظامي دير سبب متاثر ٿيا.<ref name="موقع نبض-2025" /> بغداد ۾ هر سال ڪيترائي نوان سياحتي ڪمپليڪس پڻ کوليا ويا آهن، جن مان ڪجهه جو ايراضي {{Convert|20000|m2|acre}} تائين ۽ وڏن منصوبن جو ايراضي {{Convert|50000|m2|acre}} کان به وڌيڪ آهي. انهن منصوبن جو مقصد واپار ۽ سياحت کي گڏيل سيڙپڪاري ماڊل طور ترقي ڏيڻ آهي.<ref name="موقع نبض-2025" /> تازن سالن ۾ بغداد جديد معاشي رجحانن کي پڻ اختيار ڪيو آهي، جن ۾ نون ڪاروبارن لاءِ مرڪز، آفيس جايون ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن مرڪز قائم ڪرڻ سان گڏ [[بغداد مال]] ۽ دجله وليج جهڙن شاپنگ مالن جي ترقي شامل آهي.<ref name="equaltimes.org"/> == آمدرفت == بغداد ۾ وڏي پيماني وارو عوامي آمدرفت جو نظام محدود آهي ۽ [[ٽيڪسي]] شهر ۾ آمدرفت جو اهم ذريعو آهن. گهٽ ۾ گهٽ 2003ع کان بغداد جا رستا شديد ٽرئفڪ جام لاءِ مشهور رهيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Pegasus |title=Public Transport in Baghdad |url=https://www.flypgs.com//en/city-guide/public-transport-in-baghdad |access-date=17 July 2023 |website=flypgs.com |language=en |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717172417/https://www.flypgs.com//en/city-guide/public-transport-in-baghdad }}</ref> 2021ع ۾ پارليامينٽ جي ميمبر جاسم البخاتي موجب بغداد جا رستا لڳ ڀڳ 700,000 گاڏين جي گنجائش لاءِ ٺاهيا ويا هئا، جڏهن ته انهن تي گاڏين جو انگ 25 کان 30 لک تائين پهچي چڪو هو.<ref name="web-archive-org.translate.goog-2021">{{Cite web |date=25 February 2021 |title=العراق: معاناة الازدحام المروري |url=https://web-archive-org.translate.goog/web/20210225054954/https://www.alaraby.co.uk/society/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%AD%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%D9%8A?_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc |access-date=4 December 2024 |website=web-archive-org.translate.goog }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ان جو هڪ سبب 2003ع کان پوءِ گاڏين جي درآمد ۾ وڏي واڌ پڻ آهي.<ref name="web-archive-org.translate.goog-2021" /> ٽرئفڪ جام کان بچڻ لاءِ دجله درياهه تي ٻيڙين وسيلي آمدرفت پڻ مقبول ٿي آهي، ڇاڪاڻ ته درياهه پار ڪرڻ لاءِ ٻيڙين جو استعمال مسافرن جو وقت بچائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=- YouTube |url=https://www-youtube-com.translate.goog/watch?v=M5rT5WO2hwM&_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc |access-date=4 December 2024 |website=www-youtube-com.translate.goog | date=5 January 2010 }}</ref> خانگي ادارا پڻ شهر جي آمدرفت واري نظام کي بهتر ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite web |date=10 July 2024 |title=TransitLab Aims To Transform Public Transport in Baghdad – Iraqi Innovators |url=https://iraqtech.io/how-transitlab-aims-to-transform-public-transport-in-baghdad/ |access-date=4 December 2024 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mohamedmeki |first1=Mohammed Zuhair |last2=Al-Mumaiz |first2=Maha |date=1 February 2021 |title=Improving the transportation system in Baghdad city |journal=IOP Conference Series: Materials Science and Engineering |volume=1067 |issue=1 |article-number=012087 |doi=10.1088/1757-899x/1067/1/012087 |issn=1757-8981|doi-access=free |bibcode=2021MS&E.1067a2087Z }}</ref> [[الڪرَخ]] ۽ [[الرصافه، عراق|الرصافه]] کي ملائيندڙ اهم پلن ۾ [[14 جولاءِ پل]]، [[الائمه پل]] ۽ [[الصرافيه پل]] شامل آهن.<ref name="Writer-2024">{{Cite web|author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Iraq to build 19 bridges in Baghdad |url=https://www.zawya.com/en/projects/construction/iraq-to-build-19-bridges-in-baghdad-pd1siuyj |access-date=4 December 2024 |website=zawya.com |language=en}}</ref> 2023ع ۾ اختيارين بغداد ۾ 19 نيون پلون تعمير ڪرڻ جو منصوبو اعلان ڪيو، جيڪو جنگ کان پوءِ شهر جي تعمير نو جي ڪوششن جو حصو آهي، ڇاڪاڻ ته جنگ دوران ڪيترين پلن کي نقصان پهتو هو.<ref name="Writer-2024" /> گهٽيون، شاهراهون ۽ رستا بغداد جي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو اهم حصو آهن.<ref name="ITCHY FEET TRAVELS-2023" /> [[السعدون گهٽي]] [[تحرير چوڪ، بغداد|تحرير چوڪ]] کان المسبح تائين پکڙيل آهي. ابو نواس گهٽي دجله جي ڪناري سان جمهوريه پل کان 14 جولاءِ معلق پل تائين هلي ٿي، جڏهن ته [[دمشق گهٽي]] [[دمشق چوڪ]] کان [[بغداد هوائي اڏي وارو رستو]] تائين وڃي ٿي.<ref name="ITCHY FEET TRAVELS-2023" /> [[حله روڊ]] [[يرموڪ، بغداد|يرموڪ]] وسيلي اتر کان بغداد ۾ داخل ٿئي ٿو. [[المتنبي گهٽي]] ڪيترن ڪتاب گهرن لاءِ مشهور آهي ۽ ان جو نالو ڏهين صديءَ جي شاعر [[المتنبي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جڏهن ته [[خلفاء گهٽي]] ۾ ڪيترائي تاريخي مسجدون ۽ گرجاگھر واقع آهن.<ref name="ITCHY FEET TRAVELS-2023">{{Cite web |date=27 May 2023 |title=The Streets of Baghdad |url=https://itchyfeetravels.com/the-streets-of-baghdad/ |access-date=4 December 2024 |website=ITCHY FEET TRAVELS |language=en}}</ref> === هوائي آمدرفت === عراق جي قومي هوائي ڪمپني [[عراقي ايئرويز]] بغداد جي [[بغداد بين الاقوامي هوائي اڏو|بغداد بين الاقوامي هوائي اڏي]] تان پنهنجون اڏامون هلائي ٿي.<ref name="AAC-2008">{{cite web |url=http://www.aaco.org/airlines_iraqi.asp |title=Iraqi Airways. |access-date=7 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518015038/http://www.aaco.org/airlines_iraqi.asp |archive-date=18 May 2008 |website=[[Arab Air Carriers Organization]]}}</ref> هوائي اڏو 1982ع ۾ صدام حسين طرفان ”صدام بين الاقوامي هوائي اڏو“ جي نالي سان کوليو ويو.<ref name="AAC-2008" /> [[خليج جنگ]] ۽ ان کان پوءِ لاڳو پابندين سبب اهو بند ڪيو ويو.<ref name="Woznicki-2024">{{Cite web |title=Saddam International Airport/Baghdad International Airport – springerin {{!}} Hefte für Gegenwartskunst |url=https://www.springerin.at/en/2003/2/saddam-international-airportbagdad-international-airport/ |access-date=4 December 2024 |website=springerin.at}}</ref> آگسٽ 2000ع ۾ هوائي اڏي کي ٻيهر کوليو ويو، جڏهن ته 2003ع ۾ عراق تي حملي کان پوءِ ان جو موجوده نالو اختيار ڪيو ويو.<ref name="Woznicki-2024" /> === تجويز ڪيل بغداد ميٽرو === {{Main|بغداد ميٽرو}} [[بغداد ميٽرو]] جو منصوبو پهريون ڀيرو 1970ع واري ڏهاڪي ۾ تجويز ڪيو ويو، پر جنگين ۽ اقتصادي پابندين سبب عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. عراق جنگ کان پوءِ عراقي اختيارين منصوبي کي ٻيهر بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ملڪ اندر عدم استحڪام سبب اهو ٻيهر دير جو شڪار ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2008/nov/18/iraq-baghdad-underground-train-network|title=Baghdad goes underground with $3bn metro plan|work=The Guardian|date=18 November 2008 |last1=Chulov |first1=Martin }}</ref> 2019ع ۾ رپورٽ ڪيو ويو ته ڏکڻ ڪوريا جي [[هيونڊي روٽيم]] ۽ فرانس جي [[السٽوم]] منصوبي جي تعمير ۾ شامل ٿينديون،<ref>{{Cite web |author=<!--Not stated--> Writer |last2=Projects |first2=Zawya |title=Iraq approves 2023 budget funds for Baghdad metro |url=https://www.zawya.com/en/projects/construction/iraq-approves-2023-budget-funds-for-baghdad-metro-fzub7skp |access-date=17 July 2023 |website=zawya.com |language=en}}</ref> پر تجويز ڪيل تعمير ان وقت شروع نه ٿي سگهي. فيبروري 2024ع واري منصوبي موجب بغداد ميٽرو مڪمل طور برقي ۽ [[خودڪار ريل گاڏي هلائڻ|خودڪار، بنا ڊرائيور]] ريل گاڏين تي ٻڌل هوندي. نيٽ ورڪ ۾ زمين هيٺان ۽ مٿانهين ٻنهي قسمن جا ريلوي حصا شامل ڪرڻ جي رٿابندي ڪئي وئي. تجويز ڪيل نظام ۾ ست مکيه لائينون شامل آهن، جن جي ڪل ڊيگهه 148 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ هوندي، جڏهن ته 64 ميٽرو اسٽيشنون، چار ورڪشاپ ۽ ريل گاڏين جا ڊيپو، ڪيترائي آپريشن ڪنٽرول مرڪز ۽ 250 ميگاواٽ گنجائش واريون ست مکيه بجلي اسٽيشنون پڻ شامل هونديون. ان کان علاوه موبائل مواصلاتي نظام جا ڪيترائي ٽاور پڻ تجويز ڪيا ويا آهن. ميٽرو ۾ سي سي ٽي وي، انٽرنيٽ ۽ موبائل اوزارن جي چارجنگ لاءِ يو ايس بي پورٽ مهيا ڪرڻ جي رٿ آهي. عورتن ۽ ٻارن لاءِ الڳ گاڏيون، جڏهن ته خاص ضرورتن وارن ماڻهن، حامله عورتن ۽ بزرگن لاءِ مخصوص سيٽون رکڻ جو منصوبو آهي. ميٽرو اسٽيشنن کي بسن ۽ ٽيڪسين سميت ٻين عوامي آمدرفت جي نظامن سان ڳنڍڻ ۽ مسافرن لاءِ 10 پارڪنگ علائقا ٺاهڻ جي پڻ تجويز آهي. ريل گاڏين جي رٿيل رفتار 80 کان 140 ڪلوميٽر في ڪلاڪ ۽ روزاني مسافرن جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 32 لک 50 هزار رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://investpromo.gov.iq/wp-content/uploads/2024/03/3.-RFI-English-%D9%86%D8%A8%D8%B0%D8%A9-%D8%B9%D9%86-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF-E-20.2.2024.pdf|title=Baghdad Metro Rail Project|publisher=Investpromo.gov.iq}}</ref> جولاءِ 2024ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته جرمن، فرانسيسي، اسپيني ۽ ترڪ ڪمپنين تي ٻڌل هڪ بين الاقوامي ڪنسورشيم کي بغداد ميٽرو جي تعمير لاءِ 17.5 ارب آمريڪي ڊالرن جو ٺيڪو ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |last1=Muhsen |first1=Majda |last2=Projects |first2=Zawya |title=Iraq's Ministry of Transport to include Baghdad Metro in 2023 budget |url=https://metrorailtoday.com/news/iraq-appointed-a-consortium-for-construction-of-175-billion-baghdad-metro-rail-project |access-date=26 July 2024 |website=metrorailtoday.com/}}</ref> هن ڪنسورشيم ۾ [[السٽوم]]، [[سيسٽرا]]، [[ايس اين سي ايف]]، [[ٽالگو]]، [[ڊوئچي بئنڪ]] ۽ [[سينر]] شامل آهن. ان کان پوءِ ڪنسورشيم کي منصوبي جي فني، مالي ۽ آپريشنل تفصيلن بابت ڳالهين لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ منصوبي جي مڪمل ٿيڻ جي رٿيل تاريخ مئي 2029ع ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.railwaygazette.com/metros/baghdad-metro-project-consortium-selected/67035.article|title=Baghdad metro project consortium selected|publisher=Railwaygazette}}</ref> == شهري منظر == [[File:Bahallah path in Baghdad.jpg|left|thumb|بغداد جو بحال ڪيل تاريخي پاڙو]] بغداد جي قيام وقت [[بغداد جو گول شهر|گول شهر]] شهر جو مرڪزي حصو هو، پر منگول گهيري کان پوءِ اهو اصل شڪل ۾ باقي نه رهيو. بغداد جي گهٽين، شاهراهن، سوڙهين رستن ۽ چوڪن ۾ وڏي تعداد ۾ تاريخي، ثقافتي ۽ علمي ماڳ موجود آهن، جيڪي شهر جي شهري سڃاڻپ ۽ منظرنامي جو اهم حصو بڻجن ٿا. [[الرشيد گهٽي، عراق|الرشيد گهٽي]] بغداد جي اهم ترين شهري نشانين مان هڪ آهي. [[الرصافه، عراق|الرصافه]] ۾ واقع هيءَ گهٽي گهڻي عرصي تائين بغدادين لاءِ فني، علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهي. هتي ڪيترائي مشهور ٿيٽر ۽ تفريحي هنڌ پڻ موجود هئا، جن ۾ هلال ٿيٽر شامل هو، جتي مصري ڳائڻي [[ام ڪلثوم]] 1932ع جي بغداد واري دوري دوران ڳايو. ساڳئي علائقي ۾ چقمقچي ڪمپني پڻ ڪم ڪندي هئي، جيڪا ڪيترن عرب ڳائڻن جي موسيقي رڪارڊ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web |last=جواد |first=قحطان جاسم |title=أم كلثوم ونجيب الريحاني وبديعة مصابني قدموا أبرز أعمالهم على مسارحه.. جولة في شارع الرشيد في بغداد في ذكرى تأسيسه |work=الجزيرة نت |url=https://www.aljazeera.net/arts/2021/7/23/%d9%81%d9%8a-%d8%b0%d9%83%d8%b1%d9%89-%d8%aa%d8%a3%d8%b3%d9%8a%d8%b3%d9%87-%d8%b4%d8%a7%d8%b1%d8%b9-%d8%a7%d9%84%d8%b1%d8%b4%d9%8a%d8%af-%d8%a3%d9%8a%d9%82%d9%88%d9%86%d8%a9 |access-date=23 July 2023 |publisher=Al Jazeera |language=ar}}</ref> هن گهٽيءَ تي قديم [[حيدر خانه مسجد]] ۽ ڪيترائي مشهور قهوه خانا پڻ واقع آهن، جن ۾ [[الزهاوي قهوه خانو]] ۽ [[برازيلين قهوه خانو]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=الحيدر خانة تتكسر معالمه ووزارة الثقافة تعلّق بإحباط على إعمار محتضن قادة ثورة العشرين! » وكالة بغداد اليوم الاخبارية |url=https://baghdadtoday.news/155095-.html |access-date=23 July 2023 |website=وكالة بغداد اليوم الاخبارية |language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=الگاردينيا – مجلة ثقافية عامة – مقاهي بغداد ... ذاكرة المكان وملتقى الثقافة |url=https://www.algardenia.com/2015-09-17-21-42-52/35437-2018-05-15-08-52-14.html |access-date=23 July 2023 |website=algardenia.com}}</ref> [[المتنبي گهٽي]] پراڻي بغداد جي ويجهو، الرشيد گهٽي سان لڳ واقع آهي. اها تاريخي طور بغداد ۾ ڪتابن جي وڪري جو اهم مرڪز رهي آهي ۽ اتي ڪيترائي ڪتاب گهر ۽ کليل ڪتابي اسٽال موجود آهن. گهٽيءَ جو نالو 10هين صديءَ جي مشهور عراقي شاعر [[المتنبي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي.<ref name="NYTimes2008">{{cite news |last=Owles |first=Eric |date=18 December 2008 |title=Then and Now: A New Chapter for Baghdad Book Market |url=http://baghdadbureau.blogs.nytimes.com/2008/12/18/then-and-now-a-new-chapter-for-baghdad-book-market/?hp |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221035319/http://baghdadbureau.blogs.nytimes.com/2008/12/18/then-and-now-a-new-chapter-for-baghdad-book-market/?hp |archive-date=21 December 2008 |access-date=19 May 2010 |work=The New York Times}}</ref> گهٽي ڪتابن جي واپار سان ايتري گهري طرح لاڳاپيل آهي جو ان کي بغداد جي ادبي ۽ علمي برادريءَ جي دل ۽ روح طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="NYTimes2008" /> [[فردوس چوڪ]] بغداد جو هڪ کليل عوامي چوڪ آهي، جنهن جي ڀرسان فلسطين هوٽل ۽ شيراٽن اشتر هوٽل واقع آهن؛ ٻئي بغداد جي بلند عمارتن مان شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite news |date=17 December 2006 |title=Iraq: A Guide to the Green Zone |url=http://www.newsweek.com/iraq-guide-green-zone-105823 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127084118/http://www.newsweek.com/iraq-guide-green-zone-105823 |archive-date=27 January 2018 |access-date=27 January 2018 |newspaper=Newsweek}}</ref> 2003ع ۾ عراق تي حملي دوران هتي صدام حسين جو مجسمو ڪيرايو ويو، جنهن جي تصوير عالمي ميڊيا تي وڏي پيماني تي نشر ٿي. [[قشله]] يا قيشله [[الرصافه، عراق|الرصافه]] ۾ دجله جي ڪناري تي واقع هڪ تاريخي ڪمپليڪس ۽ عوامي چوڪ آهي.<ref name="Arraf-2018">[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/12/al-qushla-iraq-oasis-free-expression-201412287593144958.html Al-Qushla: Iraq's oasis of free expression.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116193419/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2014/12/al-qushla-iraq-oasis-free-expression-201412287593144958.html|date=16 January 2018}} ''Al-Jazeera''. Retrieved 16 January 2018.</ref> ان جي ڀرپاسي ۾ بغداد جا ڪيترائي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳ گڏ ٿيل آهن، جن ۾ [[المتنبي گهٽي]]، عباسي دور جو محل، پل، عثماني دور جون مسجدون ۽ [[مستنصريه مدرسو]] شامل آهن.<ref name="Arraf-2018" /> قشله عثماني دور ۾ فوجي ڇانوڻي طور ترقي ڪئي، پر بعد ۾ بغدادين لاءِ تفريح، شاعري پڙهڻ ۽ سماجي گڏجاڻين جو هنڌ بڻجي وئي.<ref name="Arraf-2018" /> ان جي نمايان خاصيتن مان تاريخي گهڙيال ٽاور آهي، جيڪو [[جارج پنجون]] طرفان عطيو ڪيو ويو هو.<ref name="Arraf-2018" /> سڄو علائقو [[يونيسڪو]] جي [[عراق ۾ عالمي ورثي جي ماڳن جي فهرست|عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5880/ 5880] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104073321/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5880/|date=4 January 2018}}. ''UNESCO''. Retrieved 16 January 2018.</ref> === فن تعمير === 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪن ۾ [[صدام حسين]] جي حڪومت بغداد ۾ ڪيترائي نوان يادگار، مسجدون، محل ۽ هوٽلون تعمير ڪرايون.<ref>{{Cite web |last=Ouroussoff |first=Nicolai |date=15 December 2003 |title=Patron of fear |url=https://www.latimes.com/la-et-ouroussoff15dec15-story.html |access-date=20 May 2025 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> شهر جي ڪجهه گهٽين جي فن تعمير ۽ جمالياتي انداز تي [[رينيسانس فن تعمير]] جا اثر پڻ ڏٺا وڃن ٿا، جڏهن ته روايتي عراقي [[مشربيه|شناشيل]] پڻ بغداد جي شهري فن تعمير جي اهم خصوصيت آهن.<ref>{{Cite web |date=21 June 2017 |title=عراقٌ انا {{!}} الشـناشـيل ج2 |url=https://iraqonana.com/2017/06/21/%d8%a7%d9%84%d8%b4%d9%80%d9%86%d8%a7%d8%b4%d9%80%d9%8a%d9%84-%d8%ac2/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230614022127/https://iraqonana.com/2017/06/21/%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%80%D9%86%D8%A7%D8%B4%D9%80%D9%8A%D9%84-%D8%AC2/ |archive-date=14 June 2023 |access-date=23 July 2023 |website=عراقٌ انا |language=ar}}</ref> ==== جديد نشانِيُون ==== [[File:Al-Faw palace on the Victory Base Complex in Baghdad, Iraq.jpg|thumb|[[الفاو محل]]، جيڪو هاڻي [[آمريڪي يونيورسٽي آف عراق - بغداد|آمريڪي يونيورسٽي آف عراق، بغداد]] لاءِ استعمال ٿئي ٿو.|left]] بغداد جي جديد نمايان ماڳن ۾ [[عراق جو قومي عجائب گھر]] شامل آهي، جنهن جي نوادرات جو وڏو حصو 2003ع جي حملي دوران ڦريو ويو، ۽ مشهور [[فتح جا هٿ]] محرابون شامل آهن.<ref name="Burkeman-2003">{{Cite news |last=Burkeman |first=Oliver |date=15 April 2003 |title=Ancient archive lost in Baghdad library blaze |url=https://www.theguardian.com/world/2003/apr/15/education.books |access-date=28 November 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> انهن محرابن کي تاريخي يادگار طور برقرار رکڻ يا ڊاهڻ بابت مختلف سياسي ڌرين وچ ۾ بحث ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Burkeman-2003" /> [[عراق جي قومي لائبريري ۽ آرڪائيو]] ۾ محفوظ هزارين قديم مخطوطا پڻ صدام جي دور ۾ تباهه ٿيا هئا.<ref name="Burkeman-2003" /> [[گرينڊ فيسٽيوٽيز اسڪوائر]] بغداد جو اهم عوامي تقريبن وارو چوڪ آهي، جتي عراقي جنگي يادگارن مان ٽي اهم يادگار واقع آهن: [[شهيد يادگار]]، [[فتح جو محراب]] ۽ [[اڻڄاتل سپاهي جو يادگار]].<ref name="Makiya">{{citation |last1=Makiya |first1=K. |title=The Monument: Art, Vulgarity, and Responsibility in Saddam Hussein's Iraq |page=29 |last2=Al-Khalilm |first2=S.}}</ref> [[شهيد يادگار]]، جنهن کي ”مارٽيرز ميموريل“ پڻ چيو وڃي ٿو، بنيادي طور [[ايران–عراق جنگ]] ۾ مارجي ويل عراقي سپاهين جي ياد ۾ ٺاهيو ويو هو.<ref name="Makiya" /> بعد ۾ ڪيترن عراقين ان کي عراق جي سڀني شهيدن جي علامت طور ڏسڻ شروع ڪيو، جن ۾ داعش خلاف ايران ۽ شام سان گڏ وڙهندڙ پڻ شامل آهن.<ref name="Makiya" /> يادگار 1983ع ۾ کوليو ويو ۽ ان جو خاڪو عراقي معمار سامان ڪمال ۽ مجسمه ساز [[اسماعيل فتح الترڪ]] تيار ڪيو هو.<ref name="Makiya" /> جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي يادگار اڳوڻي حڪومتي طاقت جي علامت هئا، پر اهي بغداد جي جديد فن تعمير واري ورثي جو حصو بڻجي چڪا آهن. [[الڪاظميه مسجد|مسجد الڪاظمين]] بغداد جي [[ڪاظميه]] علائقي ۾ واقع هڪ اهم شيعه زيارتگاهه آهي.<ref name="Al-Jawadain20092"/><ref name="dome">{{cite web |script-title=ar:افتتاحية قبة الامام الجواد عليه السلام |url=http://www.aljawadain.org/AKHBAR/news.php?action=view&id=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090813105435/http://www.aljawadain.org/AKHBAR/news.php?action=view&id=5 |archive-date=13 August 2009 |access-date=27 April 2009 |work=aljawadain.org |language=ar}}</ref> هتي [[اثنا عشري شيعه|اثنا عشري شيعن]] جي ستين ۽ نائين [[امامت (شيعه عقيدو)|امامن]]، [[موسى ڪاظم]] ۽ [[محمد تقي]]، جا مقبرا موجود آهن. انهن ٻنهي سان ”ڪاظمين“، يعني ”ڪاوڙ پي وڃڻ وارا ٻه“، جو لقب لاڳاپيل آهي.<ref name="KazemOmmolKitab">{{cite web |title=تاریخچه حرم کاظمین |url=http://kazem.ommolketab.ir/تاريخچه-حرم-كاظمين/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310210746/http://kazem.ommolketab.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%83%D8%A7%D8%B8%D9%85%D9%8A%D9%86/ |archive-date=10 March 2018 |access-date=15 June 2017 |publisher=kazem.ommolketab.ir |language=fa}}</ref><ref name="dome" /><ref name="Al-Jawadain20092"/> ڪيترائي شيعه زائرين پري پري کان انهن امامن جي زيارت لاءِ هتي اچن ٿا.<ref name="Al-Jawadain20092"/><ref name="dome" /> [[اعظميه]] گهڻو ڪري سني آبادي وارو علائقو آهي، جتي [[ابو حنيفه مسجد]] واقع آهي. هي مسجد سني امام [[ابو حنيفه]] سان لاڳاپيل آهي. ''الاعظميه'' جو نالو ابو حنيفه جي لقب ''الامام الاعظم''، يعني ”وڏو امام“، مان نڪتل آهي.<ref name="al-Aadhamy – p.29">{{cite book |last1=al-Aadhamy |title=History of the Great Imam mosque and al-Adhamiyah mosques 1 |page=29}}</ref><ref name="History of the Mosque of Abu Hanifa and its school">{{cite web |last1=Al Shakir |first1=Osama S. |date=20 October 2013 |title=History of the Moof Abu Hanifa and its school |url=http://abu-hanefa.blogspot.com/2013/10/blog-post_30.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831083952/https://abu-hanefa.blogspot.com/2013/10/blog-post_30.html |archive-date=31 August 2017 |access-date=20 June 2017 |website=Abu Hanifa An-Nu'man Mosque}} (in [[Arabic]])</ref> [[البطاويين]] ۽ [[الشورجه]] جا تاريخي يهودي پاڙا ڪيترن يهودي تاريخي ماڳن جا گهر آهن.<ref>{{Cite web |last1=Mahmoud |first1=Sinan |last2=Al-Ameri |first2=Aymen |title=Restoring Al Bataween – a symbol of Baghdad's lost diversity |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2024/06/21/restoring-al-bataween-a-symbol-of-baghdads-lost-diversity/ |access-date=28 November 2024 |website=The National |language=en}}</ref> بعثي حڪومت دوران انهن مان ڪيترن ماڳن جي حفاظت ڪئي وئي،<ref name="Al-Ahmed-2021">{{Cite web |last=Al-Ahmed |first=Zeyad |date=11 March 2021 |title=Iraqi Jews share a deeply rooted heritage |url=https://www.jns.org/iraqi-jews-share-a-deeply-rooted-heritage/ |access-date=28 November 2024 |website=JNS.org |language=en-US}}</ref> پر 2003ع کان پوءِ انهن مان گهڻا خراب حالت ۾ اچي ويا.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> [[مئير تاويگ عبادتگاهه]] عراق جي واحد فعال يهودي عبادتگاهه طور بيان ڪئي وئي آهي؛ ان جي وڏي احاطي ۾ برادري مرڪز، يهودي اسڪول ۽ لائبريري پڻ شامل آهن.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> [[شورجه|دانيال مارڪيٽ]] (''سوق دانيال'')، جنهن جو نالو [[مناحم صالح دانيال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، اڄ به ساڳئي نالي سان مشهور آهي ۽ ڪپڙي ۽ جوتن جي واپار لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> [[بغداد جي وڏي عبادتگاهه]]، جيڪا عراق جي قديم ترين يهودي عبادتگاهن مان هڪ آهي، بحال ڪري عجائب گھر طور استعمال ڪئي وئي آهي.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> [[الحبيبيه يهودي قبرستان]] بغداد جو سڀ کان وڏو يهودي قبرستان آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 1,000 قبرون موجود آهن.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> يوشع جو مقبرو هاڻي هڪ مسلمان زيارتگاهه آهي، پر روايت موجب ان کي [[يوشع]] جي دفن واري هنڌ سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> شيخ اسحاق جو مقبرو ۽ عبادتگاهه 2003ع تائين محفوظ هئا، پر بعد ۾ نظرانداز ٿي ويا. ٻين تاريخي ماڳن ۾ [[ساسون اسڪيل]] جو گهر ۽ [[مئير بصري]] جي لائبريري شامل آهن.<ref name="Al-Ahmed-2021" /> [[بغداد جو صابئي-مندائي مندي]] القادسيه ۾ واقع مندائين جو مذهبي مندر آهي.<ref name="Cese-2024">{{Cite web |title=مندى الصابئة / الصابئة المندائية – بغداد |url=https://www-cese-iq.translate.goog/churchesAndConvents/SabianCon/MandaAlSabaa-Baghdad/MandaAlSabaa-Baghdad.html?_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc |access-date=2 October 2024 |website=www-cese-iq.translate.goog |archive-date=23 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260223095419/https://www-cese-iq.translate.goog/churchesAndConvents/SabianCon/MandaAlSabaa-Baghdad/MandaAlSabaa-Baghdad.html?_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc&_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=en |url-status=dead }}</ref> اهو عراق جي مندائي برادريءَ جو اهم مرڪز آهي.<ref name="Cese-2024"/> وڌيڪ عبادت ڪندڙن لاءِ وڏي عمارت ٺاهڻ جي مقصد سان موجود مندي کي ڊاهي نئين سر تعمير ڪرڻ جا منصوبا پڻ پيش ڪيا ويا آهن.<ref name="Cese-2024"/> بغداد ۾ مندائين جو هڪ ثقافتي ادارو پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=المندائيون يحتفلون بافتتاح أول صرح معرفي وثقافي لهم في بغداد |url=https://aawsat-com.translate.goog/home/article/41856?_x_tr_sl=ar&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=sc |access-date=1 December 2024 |website=Asharq Al-Awsat |language=ar}}</ref> شهر ۾ [[بابا نانڪ جي درگاهه]] پڻ موجود هئي، جيڪا [[سک مت]] ۾ مقدس ماڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name="Baghdad2"/> اها 2003ع واري عراق جنگ دوران تباهه ٿي وئي.<ref name="Baghdad2"/> بغداد جي [[ڪاظميه]] علائقي ۾ [[بهاءُالله]]، يعني [[بهائي مذهب]] جي باني، جو گهر پڻ واقع هو. هن کي ”اعظم ترين گهر“ (بيت اعظم) ۽ ”خدا جو گهر“ پڻ چيو ويندو هو، جتي بهاءُالله 1853ع کان 1863ع تائين گهڻو وقت رهيو. [[بهائي مذهب|بهائين]] لاءِ هي ماڳ سندن ''[[ڪتاب اقدس]]'' موجب هڪ مقدس زيارتگاهه هو.<ref>{{Cite book |last=Smith |first=Peter |title="Baghdad: the House of Baháʼu'lláh" A concise encyclopedia of the Baháʼí Faith |url=https://archive.org/details/conciseencyclope0000smit_v0u6 |publisher=Oxford: Oneworld Publications |year=2000 |isbn=978-1-85168-184-6 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/conciseencyclope0000smit_v0u6/page/66 66]–67 |language=English}}</ref> 23 جون 2013ع تي هي گهر غير واضح حالتن ۾ تباهه ٿي ويو.<ref name="BWNS-2013" /> [[بغداد چڙيا گھر]] ڪنهن وقت [[وچ اوڀر]] جو سڀ کان وڏو [[چڙيا گھر]] هو. 2003ع جي حملي کان پوءِ اٺن ڏينهن اندر ان جي 650 جانورن مان رڳو 35 زنده بچيا.<ref name="BBC radio 4, zoo">{{cite news |date=4 September 2007 |title=''The Choice'', featuring Lawrence Anthony |url=http://genome.ch.bbc.co.uk/4a456893b10c4c55a2d0fbda730485c5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010055656/http://genome.ch.bbc.co.uk/4a456893b10c4c55a2d0fbda730485c5 |archive-date=10 October 2017 |access-date=4 September 2007 |publisher=[[BBC Radio 4]]}}</ref> ان جا سبب ڪجهه جانورن جي چوري ۽ کاڌي جي کوٽ سبب بند جانورن جي بک مرڻ هئا.<ref name="BBC radio 4, zoo" /> تحفظ پسند [[لارنس اينٿوني]] ۽ چڙيا گھر جي ڪجهه عملي بچيل جانورن جي سنڀال ڪئي ۽ گوشت خور جانورن کي مقامي طور خريد ڪيل گڏهه کارايا.<ref name="BBC radio 4, zoo" /><ref>{{cite book |last1=Anthony |first1=Lawrence |url=https://archive.org/details/babylonsarkincre0000anth |title=Babylon's Ark; The Incredible Wartime Rescue of the Baghdad Zoo |author2=Spence Grayham |date=3 June 2007 |publisher=[[Thomas Dunne Books]] |isbn=978-0-312-35832-7 |url-access=registration}}</ref> بعد ۾ عراق ۾ [[اتحادي عبوري اختيار]] جي سربراهه [[پال بريمر]] چڙيا گھر جي حفاظت جو حڪم ڏنو ۽ آمريڪي انجنيئرن کي ان جي ٻيهر کولڻ ۾ مدد لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="BBC radio 4, zoo" /> [[الزوراءَ پارڪ]] پڻ چڙيا گھر واري ڪمپليڪس جو حصو آهي ۽ بغداد جي اهم شهري پارڪن مان هڪ آهي.<ref name="BBC radio 4, zoo" /> <gallery mode="packed" heights="140"> File:Al Salam Palace Iraq.jpg|[[السلام محل]] File:بناية المتحف البغدادي.jpg|[[بغدادي عجائب گھر]] File:المتحف الوطني العراقي 03.jpg|[[عراق جو قومي عجائب گھر]] File:تمثال رئيس الوزراء العراقي الأسبق عبد الكريم قاسم في شارع الرشيد بجانب الرصافة من بغداد.jpg|[[عبدالڪريم قاسم عجائب گھر]] File:Mosque - panoramio (6).jpg|[[الزوراءَ پارڪ]]، پسمنظر ۾ [[الرحمان مسجد، بغداد|الرحمان مسجد]] </gallery> == تعليم == [[بيت الحڪمت]] بغداد جو هڪ اهم علمي ادارو ۽ عوامي علمي مرڪز هو. [[مستنصريه مدرسو]] 1227ع ۾ عباسي خليفي المستنصر قائم ڪيو، ۽ 1963ع ۾ ان جو نالو تبديل ڪري [[مستنصريه يونيورسٽي]] رکيو ويو. [[بغداد يونيورسٽي]] عراق جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ عرب دنيا جي وڏين يونيورسٽين مان هڪ آهي. [[خليج جنگ]] کان اڳ بغداد ۾ ڪيترائي [[بين الاقوامي اسڪول]] پڻ ڪم ڪندا هئا، جن ۾: * ايڪول فرانسيس ڊي بغداد<ref>"[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=48EBDAFC7537D1AC2D3A91935C198BBD.tpdila11v_2?cidTexte=JORFTEXT000000352605&dateTexte= Arrêté du 22 novembre 1990 complétant l'arrêté du 23 août 1990 fixant la liste des établissements d'enseignement prévue à l'article 1er du décret no 90-469 du 31 mai 1990]" ([https://web.archive.org/web/20160410154907/https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=48EBDAFC7537D1AC2D3A91935C198BBD.tpdila11v_2?cidTexte=JORFTEXT000000352605&dateTexte= Archive]). Legislature of France. Retrieved on 12 March 2016.</ref> * ڊوئچي شوله بغداد<ref>"[http://dipbt.bundestag.de/doc/btd/04/036/0403672.pdf Deutscher Bundestag 4. Wahlperiode Drucksache IV/3672]" ([https://web.archive.org/web/20160312191648/http://dipbt.bundestag.de/doc/btd/04/036/0403672.pdf Archive]). [[Bundestag]] (West Germany). 23 June 1965. Retrieved on 12 March 2016. p. 35/51.</ref> * بغداد جاپاني اسڪول (バグダッド日本人学校)، جيڪو هڪ جاپاني اوورسيز اسڪول هو.<ref>"[https://web.archive.org/web/19990221170431/http://www.naec.go.jp/kaigai/jmideast.html 中近東の日本人学校一覧]" (). National Education Center (国立教育会館) of Japan. 21 February 1999. Retrieved on 12 March 2016. "バクダッド 休 校 中 " (means "Baghdad School Closed")</ref> === يونيورسٽيون === * [[بغداد يونيورسٽي]] * [[مستنصريه يونيورسٽي]] * [[عراقي يونيورسٽي]] * [[نهرين يونيورسٽي]] * [[البيان يونيورسٽي]] * [[ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، عراق|ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] * [[آمريڪي يونيورسٽي آف عراق - بغداد]] * [[التراث يونيورسٽي ڪاليج]] * [[دجله يونيورسٽي ڪاليج]] == ثقافت == {{See also|عراق جي ثقافت|بغدادي عربي|بغداد جي قهوه خانه ثقافت}} [[File:Iraqi National Orchestra.jpg|thumb|جولاءِ 2007ع ۾ فن جو مظاهرو ڪندي [[عراقي قومي سمفني آرڪيسٽرا]]]] [[File:Iraq-National unity ballet2 600.jpg|thumb|2007ع ۾ فن پيش ڪندي قومي بيلٽ]] بغداد هميشه وسيع [[عرب ثقافت|عرب ثقافتي دائري]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي ۽ هن شهر ڪيترن نمايان اديبن، موسيقارن ۽ بصري فنڪارن کي جنم ڏنو يا سندن ڪم لاءِ اهم مرڪز رهيو آهي. تاريخي طور بغداد هڪ متحرڪ جديد ثقافتي ۽ سماجي زندگيءَ لاءِ سڃاتو ويندو هو. مشهور [[عرب]] شاعرن ۽ ڳائڻن جهڙوڪ [[نزار قباني]]، [[ام ڪلثوم]]، [[فيروز]]، [[صلاح الحمداني]] ۽ [[الهام المدفعي]] بغداد ۾ فن پيش ڪيو آهي. [[بغدادي عربي]] جو لهجو عراق جي ٻين وڏن شهري مرڪزن ۾ ڳالهائجندڙ عربيءَ کان ڪجهه مختلف آهي ۽ ان ۾ بدوي عربي لهجن سان مشابهت رکندڙ ڪي خاصيتون پڻ ملن ٿيون. ڪجهه لساني عالمن موجب وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۾ بغداد جي بار بار تباهيءَ کان پوءِ ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ هن لهجي جي تشڪيل تي اثر وڌو هوندو. بغداد بابت لکيل شاعريءَ لاءِ رووين سنير جي ترتيب ڏنل ڪتاب ''Baghdad: The City in Verse'' (هارورڊ، 2013ع) پڻ اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hup.harvard.edu/features/baghdad/ |title=Baghdad: The City in Verse, translated and edited by Reuven Snir |publisher=Harvard University Press |access-date=8 September 2019 |archive-date=19 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819190324/https://www.hup.harvard.edu/features/baghdad/ |url-status=live}}</ref> ڊسمبر 2015ع ۾ بغداد کي [[يونيسڪو تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|يونيسڪو تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ ادب جي شهر طور شامل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Baghdad celebrates selection as UNESCO City of Literature {{!}} Nermeen Mufti |url=https://thearabweekly.com/baghdad-celebrates-selection-unesco-city-literature |access-date=25 January 2021|website=AW|language=en |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130145309/https://thearabweekly.com/baghdad-celebrates-selection-unesco-city-literature |url-status=live}}</ref> شهر جي اهم ثقافتي ادارن ۾ [[قومي ٿيٽر، عراق|قومي ٿيٽر]] شامل آهي، جيڪو [[2003ع ۾ عراق تي حملو|2003ع واري حملي]] دوران ڦرلٽ جو شڪار ٿيو، پر ان جي بحاليءَ لاءِ ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref>{{Cite web |url=https://csmonitor.com/2003/0716/p01s04b-woiq.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090828071929/http://csmonitor.com/2003/0716/p01s04b-woiq.htm |title=Five women confront a new Iraq | csmonitor.com |website=[[The Christian Science Monitor]] |archive-date=28 August 2009}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ گڏيل قومن جي [[اقتصادي پابنديون|اقتصادي پابندين]] سبب پرڏيهي فلمن جي درآمد محدود ٿيڻ سان زنده ٿيٽر جي صنعت ۾ واڌ آئي. رپورٽن موجب لڳ ڀڳ 30 سينما گهرن کي زنده اسٽيجن ۾ تبديل ڪيو ويو، جتي مختلف قسم جا [[مزاحيه ناٽڪ|مزاحيه]] ۽ سنجيده ناٽڪ پيش ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.commondreams.org/headlines03/0102-04.htm |title=In Baghdad, Art Thrives As War Hovers |publisher=Commondreams.org |date=2 January 2003 |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627162352/http://www.commondreams.org/headlines03/0102-04.htm |archive-date=27 June 2010}}</ref> بغداد ۾ ثقافتي تعليم فراهم ڪندڙ ادارن ۾ [[بغداد جو موسيقي ۽ بيلٽ اسڪول]] ۽ بغداد جو فائن آرٽس انسٽيٽيوٽ شامل آهن. [[عراقي قومي سمفني آرڪيسٽرا]] بغداد ۾ قائم هڪ سرڪاري مالي مدد حاصل ڪندڙ سمفني آرڪيسٽرا آهي. هي آرڪيسٽرا بنيادي طور يورپي ڪلاسيڪي موسيقي سان گڏ عراقي ۽ عرب سازن ۽ موسيقيءَ تي ٻڌل اصل تخليقون پڻ پيش ڪري ٿو. مندائين جو الزوراءَ ۾ هڪ ثقافتي ڪلب پڻ هو، جتي شاعريءَ جون شامون ۽ ثقافتي سيمينار منعقد ٿيندا هئا، جن ۾ شاعر، اديب، فنڪار، سرڪاري عملدار ۽ مختلف برادرين جا معزز ماڻهو شرڪت ڪندا هئا.<ref name="algardenia.com-2024">{{Cite web |title=الگاردينيا – مجلة ثقافية عامة – "الصابئة المندائية عراقيون، منهم العلماء.. والشعراء والمهنيين والصاغة، كيف كانوا واين اصبحوا!؟" |url=https://www.algardenia.com/2014-04-04-19-52-20/fereboaliraq/46580-2020-10-31-16-35-53.html |access-date=11 December 2024 |website=algardenia.com}}</ref> القادسيه ۾ مندائين جو هڪ سماجي ۽ ثقافتي مرڪز پڻ موجود آهي.<ref name="algardenia.com-2024" /> [[الرشيد گهٽي، عراق|الرشيد گهٽي]] تي بغداد يهودي برادري مرڪز پڻ واقع آهي.<ref>{{Cite web |date=13 April 2003 |title=Muslims Rescue Baghdad's Jewish Community Center |url=https://www.arabnews.com/node/230631 |access-date=5 February 2025 |website=Arab News |language=en}}</ref> بغداد ۾ ڪيترائي عجائب گهر پڻ موجود آهن، جن ۾ قديم تهذيبن سان لاڳاپيل [[آثار قديمه|نوادرات]] ۽ تاريخي شيون محفوظ ڪيون وينديون هيون. 2003ع ۾ آمريڪي فوجن جي شهر ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ پيدا ٿيل وڏي بي ترتيبيءَ دوران انهن عجائب گهرن مان ڪيترائي نوادرات چوري ٿيا ۽ ڪجهه ادارا ڦرلٽ جو شڪار ٿيا. [[عراق تي قبضو (2003–2011)|عراق تي قبضي]] دوران ''AFN Iraq''، جنهن کي ”فريڊم ريڊيو“ پڻ چيو ويندو هو، بغداد سميت مختلف هنڌن تي خبرون ۽ تفريحي پروگرام نشر ڪندو هو. بغداد ۾ ”دجله“ نالي هڪ خانگي ريڊيو اسٽيشن پڻ قائم ڪئي وئي، جنهن جو نالو دجله درياهه جي عربي نالي تان رکيو ويو. اها 2004ع ۾ عراق جي پهرين آزاد ڳالهه ٻولهه واري ريڊيو اسٽيشن طور شروع ٿي. بغداد جي [[حي الجامعه]] ۾ واقع ريڊيو دجله جي آفيسن تي مختلف وقتن تي حملا پڻ ٿيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://dinarrvnews.net/gunmen-iraq-media-attacked/ |title=Gunmen storm independent radio station in latest attack against media in Iraq |work=International Herald Tribune |date=29 March 2009 |access-date=30 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010060435/http://dinarrvnews.net/gunmen-iraq-media-attacked/ |archive-date=10 October 2017 }}</ref> == رانديون == {{See also|عراق ۾ رانديون}} بغداد عراق جي ڪيترين ئي ڪامياب [[فٽبال]] ٽيمن جو مرڪز آهي، جن مان وڏين ٽيمن ۾ [[الشرطه اسپورٽس ڪلب|الشرطه]] (پوليس)، [[القوه الجويه اسپورٽس ڪلب|القوه الجويه]] (هوائي فوج)، [[الزوراء اسپورٽس ڪلب|الزوراء]] ۽ [[الطلبه اسپورٽس ڪلب|الطلبه]] (شاگرد) شامل آهن. بغداد جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم [[الشعب اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو 1966ع ۾ کوليو ويو. تازن سالن ۾ راڄڌانيءَ ۾ ڪيترائي نوان فٽبال اسٽيڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا آهن. شهر ۾ [[پهرين عالمي جنگ]] کان وٺي [[گهوڙن جي ڊوڙ]] جي پڻ مضبوط روايت رهي آهي، جنهن کي بغدادي عام طور رڳو ”ريسون“ چوندا آهن. هن راند سان لاڳاپيل جوا سبب اسلام پسند ڌرين طرفان هن روايت کي بند ڪرائڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ جون رپورٽون پڻ سامهون آيون آهن.<ref>{{Cite web |last=Thomas |first=Claire |date=13 February 2018 |title=And they're off! Iraqi Kurdistan holds first cash-betting horse race |url=https://english.alaraby.co.uk/opinion/iraqi-kurdistans-first-professional-horse-race-betting |access-date=29 December 2021 |website=english.alaraby.co.uk |language=en |archive-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211229205823/https://english.alaraby.co.uk/opinion/iraqi-kurdistans-first-professional-horse-race-betting |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |+ style="font-size:120%; font-weight:bold; padding:8px;" | بغداد جا اهم فٽبال ڪلب |- ! style="background:#e8f0fe; padding:8px;" | ڪلب ! style="background:#e8f0fe; padding:8px;" | قيام ! style="background:#e8f0fe; padding:8px;" | ليگ |- | style="text-align:right; padding:7px;" | [[القوه الجويه اسپورٽس ڪلب|القوه الجويه]] | 1931ع | [[عراق اسٽارز ليگ]] |- | style="text-align:right; padding:7px;" | [[الشرطه اسپورٽس ڪلب|الشرطه]] | 1932ع | [[عراق اسٽارز ليگ]] |- | style="text-align:right; padding:7px;" | [[الزوراء اسپورٽس ڪلب|الزوراء]] | 1969ع | [[عراق اسٽارز ليگ]] |- | style="text-align:right; padding:7px;" | [[الطلبه اسپورٽس ڪلب|الطلبه]] | 1969ع | [[عراق اسٽارز ليگ]] |} == جاڙا شهر == بغداد جا هيٺيان شهرن سان جاڙا يا ڀينر شهر وارا لاڳاپا آهن: * {{flagicon|EGY}} [[قاهره]]، [[مصر]]<ref>{{cite web|title=Brotherhood & Friendship Agreements|url=http://www.cairo.gov.eg/en/Pages/agreements.aspx|website=cairo.gov.eg|publisher=Cairo|access-date=8 March 2023|archive-date=24 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124123644/http://www.cairo.gov.eg/en/Pages/agreements.aspx|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|PRK}} [[پيانگ يانگ]]، [[اتر ڪوريا]]<ref>{{cite book|last=Corfield|first=Justin|title=Historical Dictionary of Pyongyang|chapter-url=https://books.google.com/books?id=a46gFDWr3aMC&pg=PA196|year=2013|publisher=Anthem Press|location=London|isbn=978-0-85728-234-7|page=196|chapter=Sister Cities}}</ref> * {{flagicon|IRN}} [[تهران]]، [[ايران]]<ref>{{cite web |title=گذری بر خواهرخوانده تهران در شرق اروپا|url=https://www.isna.ir/news/96122915736/%DA%AF%D8%B0%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7|publisher=Iranian Students' News Agency|language=fa|date=21 March 2018|access-date=8 March 2023}}</ref> * {{flagicon|Palestine}} [[يروشلم]] ([[اوڀر يروشلم|اوڀر]])، [[فلسطين]]<ref>{{Cite web |date=16 February 1988 |title=Baghdad and East Jerusalem Called Sister Cities in 'the Cause of Peace' |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-02-16-mn-42987-story.html |access-date=20 May 2025 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|عراق}} * [[عراقي فن]] * [[بغداد جي مسجدن جي فهرست]] * [[عراق جي هنڌن جي فهرست]] * [[بغداد ۾ يهودين جي تاريخ]] * [[بغداد جي جنگ (2003ع)]] == ماخذ == * {{Citation |title=Voyages d'Ibn Batoutah |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=m-UHAAAAIAAJ |year=1854 |editor-last=Defrémery |editor-first=C. |place=Paris |publisher=Société Asiatic |language=fr, ar |editor-last2=Sanguinetti |editor-first2=B. R.}} * {{Citation |last=Dunn |first=Ross E. |title=The Adventures of Ibn Battuta |year=2005 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24385-9 |author-link=Ross E. Dunn}} * {{cite book |last=Le Strange |first=Guy |author-link=Guy Le Strange |title=Baghdad: During the Abbasid Caliphate |publisher=Cosimo, Inc. |year=2011 |isbn=978-1-61640-532-8}} * {{cite book |last=Levy |first=Reuben |title=A Baghdad Chronicle |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |year=2011 |isbn=978-1-107-60054-6 |url=https://books.google.com/books?id=lmib1VzwNB4C}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == === مضمون === * [https://web.archive.org/web/20050525231213/http://fax.libs.uga.edu/ds49x2xm465d/ ''A Dweller in Mesopotamia'']، ڊونالڊ ميڪسويل جو 1921ع ۾ ڇپيل ڪتاب، جنهن ۾ [[باغ عدن]] ۾ هڪ سرڪاري مصور جي مهمن جو احوال ڏنل آهي (ان جو ڳولا لائق عڪس [[جارجيا يونيورسٽي]] جي لائبريرين وٽ موجود آهي؛ [[DjVu]] ۽ {{cite web |url=http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/1f/dweller_in_mesopotamia.pdf |title=layered PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20050906055955/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xM465D/1f/dweller_in_mesopotamia.pdf |archive-date=6 September 2005}}&nbsp;{{small|(7.53&nbsp;MB)}} فارميٽ ۾). * [https://web.archive.org/web/20050402090804/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/ ''By Desert Ways to Baghdad'']، لوئيسا جيب (مسز رولينڊ ولڪنز) جو 1908ع ۾ ڇپيل ڪتاب (1909ع وارو ڇاپو) (ان جو ڳولا لائق عڪس جارجيا يونيورسٽي جي لائبريرين وٽ موجود آهي؛ [[DjVu]] ۽ {{cite web |url=http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/1f/desert_ways_to_baghdad.pdf |title=layered PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20050906060015/http://fax.libs.uga.edu/DS49x2xW684B/1f/desert_ways_to_baghdad.pdf |archive-date=6 September 2005}}&nbsp;{{small|(11.3&nbsp;MB)}} فارميٽ ۾). * [http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602365.2012.692603#preview/ ''Miastoprojekt goes abroad: the transfer of architectural labour from socialist Poland to Iraq (1958–1989)'']، لوڪاش اسٽانيڪ جو مضمون، ''[[دي جرنل آف آرڪيٽيڪچر]]''، جلد 17، شمارو 3، 2012ع. === ڪتاب === * ڪيسيليا پيئري، ''Bagdad, la construction d'une capitale moderne, 1914–1960''، Presses de l'Ifpo، 2015ع، 440 صفحا، لڳ ڀڳ 800 تصويرون (ISBN 978-2-35159-399-8) (ISSN 2225-7578). * مينا ماريفات، ڪيسيليا پيئري، جيل راگو، ''Le Corbusier's Gymnasium in Bagdad''، 2014ع، Éditions du patrimoine، collection Regards (فرينچ ۽ انگريزي نسخا)، Presses de l'Ifpo (عربي نسخو) (ISBN 2757703013). * {{cite book |last=Pieri |first=Caecilia |year=2011 |title=Baghdad Arts Deco: Architectural Brickwork, 1920–1950 |url=https://archive.org/details/baghdadartsdecoa0000pier |publisher=The American University in Cairo Press |edition=1st |page=160 |isbn=978-977-416-356-2}} * ابن بطوطه، ''Travels in Asia and Africa 1325–1354''. * [[گرٽروڊ بيل]]، روزميري اوبرائن، ''Gertrude Bell: The Arabian Diaries, 1913–1914''. * ڪلفورڊ ايڊمنڊ بوسورٿ، ''Historic Cities of the Islamic World''. * گوخان چيتينسايا، ''Ottoman Administration of Iraq, 1890–1908''. * اين گيرلس ۽ ونٽ لارنس، ''Naked in Baghdad''. * جارج راولنسن، ''A Memoir of Major-General Sir Henry Creswicke Rawlinson''. * لوڪاش اسٽانيڪ (2020ع)، ''Architecture in Global Socialism: Eastern Europe, West Africa, and the Middle East in the Cold War''. پرنسٽن. {{ISBN|978-0-691-19455-4}}. == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons}} {{wikivoyage}} {{Wiktionary|Baghdad}} {{EB9 Poster|Baghdad}} {{EB1911 poster|Bagdad (city)}} * [https://web.archive.org/web/20161011182836/http://www.amanatbaghdad.gov.iq/ بغداد امانت / بغداد جي ميئرالٽي] * [http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/iraq/baghdadmapb.jpg بغداد جو نقشو] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090930101151/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/iraq/baghdadmapb.jpg |date=30 September 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20070911122606/http://www.iraqimage.com/pages/browse/Baghdad.html عراق اميج – بغداد جو سيٽلائيٽ مشاهدو] * [http://www.investpromo.gov.iq/ عراق ۾ سيڙپڪاري لاءِ قومي ڪميشن] * [http://memory.loc.gov/cgi-bin/map_item.pl?style=plnews&data=/gmtemp/news/ni000001.sid&title=Baghdad,+2003 بغداد جو انٽرايڪٽو نقشو] * [http://countrystudies.us/iraq/42.htm عراق – شهري سماج] * [http://vb.bagdady.com/bagdady551878/ بغداد جون سرڪاري ويب سائيٽون] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141022190928/http://vb.bagdady.com/bagdady551878/ |date=22 October 2014 }} * [https://www.usatoday.com/money/world/2004-03-01-hisham_x.htm عراق جي نئين سر تعمير جو تصور] * [https://web.archive.org/web/20060212064817/http://archnet.org/library/sites/one-site.tcl?site_id=7592 بغداد جي اصل شهري رٿا جي وضاحت] * [http://healingiraq.blogspot.com/baghdadethno1.JPG بغداد جو نسلي ۽ فرقي وار نقشو – هيلنگ عراق] * [https://web.archive.org/web/20060921050720/http://www.tufts.edu/home/feature/?p=ashkouri منصوبي وارو شخص: هشام اشڪوري] * [https://web.archive.org/web/20090828185553/http://www.globalpost.com/dispatch/iraq/090824/behind-baghdads-9-11 بغداد جي 9/11 جي پسمنظر ۾] * [https://web.archive.org/web/20091219131236/http://www.iauiraq.org/ عراق بين الادارتي معلومات ۽ تجزياتي يونٽ] — گڏيل قومن جي بين الادارتي معلومات ۽ تجزياتي يونٽ پاران عراق بابت رپورٽون، نقشا ۽ جائزا * {{OSM relation|5638803}} {{Navboxes |list = {{Administrative districts in Baghdad}} {{Governorates of Iraq}} {{Tigris}} {{Capitals of Arab countries}} {{List of Asian capitals by region}} {{World's most populated urban areas}} {{Arab Capital of Culture}} }} {{Authority control}} [[Category:بغداد| ]] [[زمرو:762ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ايشيا جا گاديءَ وارا شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ وارا شهر]] [[زمرو:عراق جا شهر]] [[زمرو:عراق ۾ آشوري برادريون]] [[زمرو:عراق ۾ ترڪمان برادريون]] [[زمرو:ريشم رستي تي آباد جايون]] [[زمرو:اٺين صديءَ ۾ قائم ٿيل آباد جايون]] [[زمرو:دجله درياهه تي آباد جايون]] [[زمرو:ايشيا ۾ اٺين صديءَ جون قائم ٿيل آباديون]] [[زمرو:رٿابندي ڪيل آباديون]] [[زمرو:بغداد]] [[زمرو:عراق]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:عراق ۾ شهر]]}} rtrm8v85g6ccid3k6i811hha1fa42vk 8 42908 427215 272887 2026-11-02T19:46:23Z Maintenance script 4787 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 427215 javascript text/javascript $(function () { var enLink = $('.interwiki-en > a[lang="en"]'); if (!enLink.length) { return; } $.get('https://api.wikimedia.org/service/lw/recommendation/v1/api', { s: 'en', t: 'sd', n: 4, article: enLink.attr('title').replace('–انگریزي', '') }).then(function (data) { return new mw.Api({ ajax: { url: '//en.wikipedia.org/w/api.php' } }).get({ action: 'query', formatversion: 2, format: 'json', prop: 'pageimages|pageterms', piprop: 'thumbnail', pithumbsize: 70, wbptterms: 'description', pilimit: 3, titles: data.map(function (x) { return x.title; }).join('|'), uselang: 'en', smaxage: 86400, origin: location.protocol + '//' + location.hostname }); }).then(function (data) { $('#bodyContent').prepend($('<aside>', { 'class': 'ra-read-more noprint' }).append( $('<h3>').append($('<b>', { text: 'لاڳاپيل مضمون تخليق لاءِ:' })), $('<table>', { class: 'wikitable', style: 'width:80%; border: 2px solid #2a4b8d; background-color:#eaf3ff;', dir: 'ltr' }).append($('<tbody>').append($('<tr>').append( data.query.pages.map(function (article) { return $('<td>', { style: 'width:25%;' }).append($('<a>', { href: 'https://en.wikipedia.org' + mw.util.getUrl(article.title), }).append( $('<img>', { style: 'float: left; padding: .2em;', src: article.thumbnail !== undefined ? article.thumbnail.source : 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/OOjs_UI_icon_article-ltr.svg/70px-OOjs_UI_icon_article-ltr.svg.png' }), $('<span>', { style: "color: #000; font-size: .8em;", text: article.title }), $('<br>'), $('<span>', { style: 'color: #888888; font-size: .6em;', text: article.terms !== undefined ? article.terms.description : '' }) )); }) ))) )); }); }); 8fvzy5t7z3v9oew5pjaylszz3iebtyc 0 45548 427449 323444 2026-11-03T11:23:56Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427449 wikitext text/x-wiki [[فائل:Jamia Mosque (Khudabad) 01.jpg|thumb|خداآباد واري ڪلھوڙن جي تاريخي مسجد جو ٻاھريون گيٽ]] {{Infobox religious building |name= جامع مسجد، خداآباد |native_name= خدا آباد واري مسجد |image= فائل:Gate of Jamia Mosque (Khudabad).jpg |image_upright = 1.35 |caption= مسجد جو مرڪزي دروازو |map_type=Sindh# Pakistan |coordinates= {{coord|26|35|10|N|67|43|14|E|display=inline,title}} |map_size=300 |map_caption=خداآباد، سنڌ، پاڪستان |tradition= مھدوي ion=[[سني، اسلام]] |province={{Flag|سنڌ}} |district=دادو |country={{flag|پاڪستان}} |consecration_year= |status= |leadership= |website= |architect= |architecture_type= [[مسجد]] |architecture_style=[[ھندستان جو اسلامي نمونو]] |facade_direction= |year_completed= |construction_cost= |capacity= |length=160فٽ |width=46 فٽ |width_nave= |height_max=34فٽ |dome_quantity= |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity = |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} [[فائل:Khuda Abad Mosque 02.jpg|thumb|خداآباد واري ڪلھوڙن جي تاريخي مسجد جو اندريون گيٽ]] '''جامع مسجد خدا آباد''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Jamia Mosque, Khuda Abad}} نامور ڪلهوڙي حڪمران، ميان [[يار محمد ڪلهوڙو]] ٺهرائي،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جامع%20مسجد%20خدا%20آباد|title=جامع مسجد خدا آباد : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-08-04|archive-date=2019-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190804105424/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AC%25D8%25A7%25D9%2585%25D8%25B9%2520%25D9%2585%25D8%25B3%25D8%25AC%25D8%25AF%2520%25D8%25AE%25D8%25AF%25D8%25A7%2520%25D8%25A2%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25AF|url-status=dead}}</ref> جيڪا اڄ به [[دادو ضلعو]] ۾ [[خدا آباد]] جي شهر ۾ دادو کان 10 ڪلوميٽر جي مفاصلي تي ڏکڻ طرف انڊس هائي وي جي قريب واقع آهي. ميان يار محمد ڪلهوڙي تڏهوڪي هن مرڪزي شهر جو بنياد رکيو هو ۽ جيئن خاندان ترقي ڪندو ويو، تيئن مرڪز جي رونق، آرائش ۽ حسن ۾ به اضافو ٿيندو رهيو. ميان غلام شاهه جي دور تائين خداآباد جي عظمت ۾ ڪو به فرق نه آيو.<ref name ="تاريخ" > تاريخ ڪلهوڙا، حصه 2 (ص 973- 974)</ref> عبدالنبيءَ جڏهن مير عبدالله خان ٽالپر ۽ مير فتح خان ٽالپر کي قتل ڪرايو، تڏهن ٽالپرن انتقام جي جوش ۾ اچي خدا آباد تي حملو ڪيو. هنن شهر کي لُٽيو ۽ جاين کي باهه ڏئي ڇڏي. اهڙيءَ طرح سال 1781ع ۾ خدا آباد جو شهر تباهه ٿي ويو.<ref name = " تاريخ "/> هينئر خدا آباد ۾ فقط ٻه جايون بچيل آهن: هڪڙي جامع مسجد ۽ ٻيو ميان يار محمد خان جو مقبرو.<ref name = " تاريخ "/> جامع مسجد اڄ به موجود آهي، جيتوڻيڪ پوڻا ٻه سئو سال گذري چڪا آهن، باغ علي خائف، ”نامہء نغز“ ۾ لکيو آهي ته ”جڏهن هيءَ مسجد جوڙي وئي، ته منجهس نقاشيءَ جو ڪم نهايت عمدو ڪيو ويو. قبو ايترو بلند ٺهرايو ويو، جو آسمان سان وڃي مليو. چٽساليءَ جي ڪم ۾ شنگرف گهڻو استعمال ڪيو ويو. هن کي بيت المقدس ته نٿو چئي سگهجي، پر اُتي هر وقت ذڪر ٿيندو رهي ٿو. نحو ۽ صرف جا استاد، عربيءَ جي تعليم ۽ تدريس ۾ مشغول آهن. صحيح بخاري پڙهائي وڃي ٿي. حافظ قرآن جي تلاوت ڪندا رهن ٿا، ۽ ذاڪر تسبيح ۾ مصروف آهن.<ref name = "تاريخ "/>“ [[فائل:Inside Jami Masjid Khudabad 03.jpg|thumb|خداآباد واري ڪلھوڙن جي تاريخي مسجد جو اندريون منظر]] هينري ڪوزنس جي بيان مطابق ”هيءَ مسجد ميان يار محمد خان ڪلهوڙي ٺهرائي هئي. هن جا ٻه حصا هئا: هڪڙو اسي فوٽ ڊگهو ۽ ايڪيهه فوٽ ويڪرو، ۽ ٻيو اسي فوٽ ڊگهو ۽ پنجويهه فوٽ ويڪرو. اُچائي چوٽيهه فوٽ هئي. ٻاهرئين دروازي تي، ٻنهي پاسن ڪاشيءَ جو نهايت دلاويز ڪم ٿيل هو. چٽساليءَ جي ڪم ۾ هن کان اڳ تڪلف ۽ بناوت کان ڪم ورتو ويندو هو، ميان صاحب انهيءَ پراڻي طريقي کي ترڪ ڪري نئون طريقو اختيار ڪيو ۽ مسجد ۾ جيترو به ڪاشيءَ جو ڪم ڪرايو، ان جي اصليت جي شان کي قائم رکيو.<ref name = "تاريخ "/> ==تصويرون== <gallery> فائل:Gate of Jamia Mosque (Khudabad).jpg|مُک دروازو فائل:Tomb of Yar Muhammad Khan Kalhora 01.jpg فائل:Inside view of Jami Masjid.jpg فائل:View from verandah Jami Masjid Khudabad.jpg|مسجد جو اندريون ڏيک فائل:Inside Jami Masjid Khudabad.jpg فائل:Grave Yar Mohammad.jpg|مزر [[يار محمد ڪلهوڙو]] فائل:Back View from Main Road - Jamia Mosque (Khudabad).jpg|مسجد جو پويون ڏيک </gallery> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون مسجدون]] [[زمرو:پاڪستان جون مسجدون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي عمارتون]] [[زمرو:دادو ضلعي جا تاريخي ماڳ]] pgtwmbmk5hodkeu5dy5htxdd58lwlk2 0 45697 427358 407611 2026-11-03T05:56:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427358 wikitext text/x-wiki {{short description|اوڀر آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه برونڊي | native_name = {{small|{{name in various languages| name = {{nobold|''(ٻين سرڪاري ٻولين ۾)''}} | rn = {{lang|rn|'''ريپوبوريڪا يا اوبورونڊي'''}} | fr = {{lang|fr|ريپيبليڪ دُو بُرونڊي}} }}}} | common_name = برونڊي | image_flag = Flag of Burundi.svg | image_coat = Coat of arms of Burundi.svg | image_map = {{Switcher|[[File:Burundi (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:Location Burundi AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|آفريڪا جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | map_caption = برونڊي جو هنڌ (گهرو نيرو) <br /> [[آفريڪا]] ۾ (هلڪو نيرو) | image_map2 = | national_motto = {{unbulleted list |{{native phrase|rn|"اوبوموي، ابيڪوروا، اماجامبيري"|italics=on}} |{{native phrase|fr|"يُونيتي، تراواي، پروگري"|italics=on}} |{{native phrase|sd|"اتحاد, محنت, ترقي"|italics=off|nolink=on}} }} | national_anthem = {{native phrase|rn|"[[برونڊي بواڪو]]"|nolink=yes}}<br />"اسان جو برونڊي"<br /> {{center|}} [[File:Burundi Bwacu.ogg]] | official_languages = {{hlist|[[ڪرونڊي ٻولي|ڪرونڊي]]|[[بيلجيئن فرينچ|فرينچ]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref name=IWACU>{{cite web|last1=Uwimana|first1=Diane|title=English is now official language of Burundi|url=http://www.iwacu-burundi.org/blogs/english/english-is-now-official-language-of-burundi/|publisher=Iwacu English News|access-date=11 November 2015|date=17 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117024558/http://www.iwacu-burundi.org/blogs/english/english-is-now-official-language-of-burundi/|archive-date=17 November 2015}}</ref>}} | national_languages = ڪرونڊي | capital = [[گيٽيگا]] <small>(سياسي)</small><br />[[بوجمبورا]] <small>(اقتصادي)</small> | coordinates = {{Coord|3|25|41|S|29|55|41|E|region:BI_type:city|display=inline}} (گيٽيگا)<br />{{coord|3|21|46|S|29|21|56|E|region:BI-BJ_type:city|display=inline}} (بوجمبورا) | largest_city = [[بوجمبورا]] | demonym = [[برونڊيائي ماڻھو|برونڊين يا برونڊيائي ]] | ethnic_groups = {{ublist|100% [[برونڊيائي ماڻھو|برونڊيائي]]|{{Tree list}} **85% [[هوتو]] **14% [[ٽوٽسي]] **1% [[توا]] {{Tree list/end}} *~1% ٻيا{{efn|جن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 يورپي ۽ لڳ ڀڳ 2,000 ڏکڻ ايشيائي شامل آهن}}}} | ethnic_groups_year = | government_type = وحداني غالب-پارٽي [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]]، [[آمريت|آمرانه]] حڪمراني هيٺ<ref>{{Cite journal |last=Féron |first=Élise |date=2023-11-14 |title='Throwing in my two cents': Burundian diaspora youth between conventional and transformative forms of mobilization |journal=Globalizations |volume=22 |issue=1 |language=en |pages=18–33 |doi=10.1080/14747731.2023.2282256 |issn=1474-7731|doi-access=free|url=https://pure.ulster.ac.uk/en/publications/b4e7a734-93ea-4a77-82ec-73e509562ab5 }}</ref> | leader_title1 = [[برونڊي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ايوارست ندايشيميي]]<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/uk-burundi-election-idUKKBN2320HF |title=Burundi's ruling party wins presidential election |newspaper=Reuters |date=26 May 2020 |access-date=28 June 2023 |archive-date=28 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828152843/https://www.reuters.com/article/uk-burundi-election-idUKKBN2320HF |url-status=live}}</ref> | leader_title3 = [[برونڊي جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name3 = [[پروسپر بازومبانزا]] | leader_title2 = [[برونڊي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[نيسٽر نتاهونتويي]] | leader_title4 = [[برونڊي جي سينيٽ جي صدرن جي فهرست|سينيٽ جو صدر]] | leader_name4 = [[جيروي ندرڪوبوڪا]] | leader_title5 = [[برونڊي جي قومي اسيمبلي جي صدرن جي فهرست|قومي اسيمبلي جو صدر]] | leader_name5 = [[جيلس ڊينيئل ندابيرابي]] | leader_title6 = [[برونڊي جي سپريم ڪورٽ|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[گماليئل نڪورونزيزا]] | legislature = [[برونڊي جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[برونڊي جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[برونڊي جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برونڊي جي تاريخ|قيام جي تاريخ]] | established_event1 = [[برونڊي جي بادشاهت|ارونڊي جي بادشاهت]]<ref name="KB" /> | established_date1 = 1680–1966 | established_event2 = [[جرمن اوڀر آفريڪا]] جو حصو | established_date2 = 1890–1916 | established_event3 = [[روانڊا-ارونڊي]] جو حصو | established_date3 = 1916–1962 | established_event4 = [[بيلجيم]] کان آزادي | established_date4 = 1 جولاءِ 1962 | established_event5 = جمهوريه | established_date5 = 28 نومبر 1966 | established_event6 = [[برونڊي گهرو ويڙهه]] | established_date6 = 21 آڪٽوبر 1993 – 15 مئي 2005 | established_event7 = [[برونڊي جو آئين|موجوده آئين]] | established_date7 = 17 مئي 2018 | area_km2 = 27,834 | area_rank = 142nd | area_sq_mi = | area_footnote = <ref>{{cite web |url=http://www.isteebu.bi/index.php/economie-en-bref |title=Quelques données pour le Burundi |language=fr |publisher=ISTEEBU |access-date=17 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728161954/http://isteebu.bi/index.php/economie-en-bref |archive-date=28 July 2017 }}</ref> | percent_water = 10<ref>{{Cite report |date=July 2015 |title=Annuaire statistique du Burundi |language=fr |url=http://www.isteebu.bi/images/annuaires/annuaire%202013%20pdf%20fin.pdf |publisher=ISTEEBU |page=105 |access-date=17 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607125402/http://www.isteebu.bi/images/annuaires/annuaire%202013%20pdf%20fin.pdf |archive-date=7 June 2016 }}</ref> | population_estimate = 14,151,540<ref>{{Cite web |title=Burundi Population (2024) – Worldometer |url=https://www.worldometers.info/world-population/burundi-population/ |access-date=2024-10-23 |website=www.worldometers.info |language=en}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 78th | population_density_km2 = 565 | population_density_sq_mi = | population_density_rank = 25th | GDP_PPP = {{increase}} $13.980 ارب<ref name=IMFBurundi>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 161st | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} US$1,020<ref name=IMFBurundi/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 185th | GDP_nominal = {{increase}} US$6.750 ارب<ref name=IMFBurundi/> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 157th | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} US$489<ref name=IMFBurundi/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 186th | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease | Gini = 37.5 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{cite web | url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?name_desc=false |title=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.439 <!--number only--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> | HDI_rank = 187th | currency = [[برونڊين فرانڪ]] (FBu) | currency_code = BIF | time_zone = [[وچ آفريڪا جو وقت|سي اي ٽي]] | utc_offset = +2 | calling_code = [[+257]] | cctld = [[.bi]] | footnote_a = | religion = {{ublist |{{Tree list}} *93.4% [[آفريڪا ۾ عيسائيت|عيسائيت]] **63.7% [[برونڊي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] **25.2% [[برونڊي ۾ پروٽيسٽنٽ مذهب|پروٽيسٽنٽ مذهب]] **4.5% ٻيا [[عيسائي]] {{Tree list/end}} |4.3% [[آفريڪي روايتي مذهب|روايتي عقيدا]] |2.1% [[برونڊي ۾ اسلام|اسلام]] |0.2% [[برونڊي ۾ مذهب|ٻيا]] / [[آفريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=38c |title=National Profiles |access-date=10 October 2022 |archive-date=10 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010083315/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=38c |url-status=live}}</ref> | today = }} '''برونڊي'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=En-Burundi-pronunciation.ogg|b|ə|ˈ|r|ʊ|n|d|i}} {{respell|bə|RUUN|dee}} يا {{IPAc-en|b|ə|ˈ|r|ʌ|n|d|i}} {{respell|bə|RUN|dee}}}} جنهن جو سرڪاري نالو '''جمهوريه برونڊي''' آهي،{{efn|{{langx|rn|Repuburika y'Uburundi}}<ref>{{cite web |url=https://www.presidence.gov.bi/2018/07/03/6271/ |title=Constitution de la République du Burundi promulguée le 07 juin 2018 |date=3 July 2018 |access-date=17 May 2022 |archive-date=16 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616022648/https://www.presidence.gov.bi/2018/07/03/6271/ |url-status=live}}</ref> {{IPA|rn|u.βu.ɾǔː.ndi|}}؛ {{Langx|sw|Jamuhuri ya Burundi}} {{IPA|sw|ɓuˈruⁿdi||Sw-ke-Burundi.flac}}؛ {{Langx|fr|République du Burundi}} {{IPA|fr|buʁundi, byʁyndi|}}}} [[اوڀر آفريڪا]] جو هڪ [[زمين بند ملڪ]] آهي. اهو [[عظيم رفٽ وادي]] ۾، [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۽ ڏکڻ-اوڀر آفريڪا جي سنگم تي واقع آهي، ۽ ان جي آبادي 14 ملين کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Burundi Population (2024) – Worldometer |url=https://www.worldometers.info/world-population/burundi-population/ |access-date=2024-10-23 |website=www.worldometers.info |language=en}}</ref> ان جون سرحدون اتر ۾ [[روانڊا]]، اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[تنزانيا]] ۽ اولهه ۾ [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] سان ملن ٿيون؛ [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] ان جي ڏکڻ-اولهندي سرحد سان لڳل آهي. ملڪ جي سياسي [[گاديءَ جو هنڌ]] [[گيٽيگا]] آهي، جڏهن ته اقتصادي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[بوجمبورا]] آهي.<ref>{{cite web |date=13 February 2019 |title=Loi n°1/04 du 04 février 2019 portant Fixation de la Capitale Politique et de la Capitale Economique du Burundi |trans-title=Law No. 1/04 of February 4, 2019, establishing the Political Capital and the Economic Capital of Burundi |url=https://www.presidence.gov.bi/2019/02/13/loi-n104-du-04-fevrier-2019-portant-fixation-de-la-capitale-politique-et-de-la-capitale-economique-du-burundi/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190225103031/https://www.presidence.gov.bi/2019/02/13/loi-n104-du-04-fevrier-2019-portant-fixation-de-la-capitale-politique-et-de-la-capitale-economique-du-burundi/ |archive-date=25 February 2019 |access-date=24 February 2019}}</ref> [[عظيم ڍنڍن جا توا|توا]]، [[هوتو]] ۽ [[ٽوٽسي]] ماڻهو گهٽ ۾ گهٽ 500 سالن کان برونڊي ۾ رهن ٿا. انهن مان 200 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين برونڊي هڪ آزاد [[برونڊي جي بادشاهت|بادشاهت]] هو. 1885ع ۾ اهو [[جرمن اوڀر آفريڪا]] جو حصو بڻيو.<ref>{{cite book |first=Helmut |last=Strizek |title=Geschenkte Kolonien: Ruanda und Burundi unter deutscher Herrschaft |url=https://archive.org/details/geschenktekoloni0000stri |trans-title=Donated colonies: Rwanda and Burundi under German rule |location=Berlin |publisher=Ch. Links Verlag |year=2006 |isbn=978-3-86153-390-0}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[1918–1919ع جرمن انقلاب|جرمنيءَ جي شڪست]] کان پوءِ [[قومن جي ليگ]] برونڊي ۽ روانڊا جي علائقن کي بيلجيم جي اختيار هيٺ گڏيل علائقي [[روانڊا-ارونڊي]] جي صورت ۾ ڏنو. [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ اهو [[گڏيل قومن جا ٽرسٽ علائقا|گڏيل قومن جي ٽرسٽ علائقي]] ۾ تبديل ٿيو. برونڊي 1962ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ شروعات ۾ بادشاهت برقرار رکي. تنهن هوندي به، [[جولاءِ 1966ع برونڊي فوجي بغاوت|1966ع جي فوجي بغاوت]] بادشاهت جي جاءِ تي [[هڪ-پارٽي رياست|هڪ-پارٽي]] جمهوريه قائم ڪئي، ۽ ايندڙ 27 سالن تائين برونڊي تي نسلي ٽوٽسي آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو؛ هن عرصي دوران 1972ع ۾ [[ايڪيزا]] جي نالي سان مشهور هوتو آباديءَ جي نسل ڪشي پڻ ٿي. 1993ع ۾ [[ميلڪيور ندادايي]] ملڪ جي [[1993ع برونڊي صدارتي چونڊ|پهرين گهڻ-پارٽي صدارتي چونڊ]] کان پوءِ برونڊي جو پهريون هوتو صدر بڻيو. ٽن مهينن کان پوءِ [[1993ع برونڊي فوجي بغاوت جي ڪوشش|فوجي بغاوت جي ڪوشش]] دوران سندس قتل 12 سال ڊگهي [[برونڊي گهرو ويڙهه]] کي جنم ڏنو. 2000ع ۾ اروشا معاهدو منظور ٿيو، جنهن جا گهڻا حصا 2005ع جي نئين آئين ۾ شامل ڪيا ويا. 2005ع جي جنگ کان پوءِ ٿيندڙ چونڊن کان وٺي هوتو اڳواڻيءَ واري [[نيشنل ڪائونسل فار دي ڊفينس آف ڊيموڪريسي – فورسز فار دي ڊفينس آف ڊيموڪريسي]] (سي اين ڊي ڊي–ايف ڊي ڊي) ملڪ جي غالب پارٽي رهي آهي، جنهن تي وڏي پيماني تي آمرانه حڪمراني ۽ ملڪ جي [[برونڊي ۾ انساني حق|خراب انساني حقن واري رڪارڊ]] کي جاري رکڻ جا الزام لڳندا رهيا آهن. برونڊي اڃا تائين بنيادي طور هڪ ٻهراڙيءَ وارو سماج آهي؛ 2019ع ۾ صرف 13.4 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="cia">{{Citation |title=Burundi |date=2024-01-31 |work=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/ |access-date=2024-02-05 |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |archive-date=22 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122232849/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/ |url-status=dead }}</ref> برونڊي گهاٽي آباديءَ وارو ملڪ آهي ۽ ڪيترائي نوجوان ٻين هنڌن تي موقعن جي ڳولا ۾ لڏپلاڻ ڪن ٿا. لڳ ڀڳ 81 سيڪڙو آبادي هوتو نسل سان، 18 سيڪڙو ٽوٽسي نسل سان ۽ هڪ سيڪڙو کان گهٽ توا نسل سان تعلق رکي ٿي.<ref name="EG">[[#Eggers|Eggers]], p. ix.</ref> سرڪاري ٻوليون [[ڪرونڊي ٻولي|ڪرونڊي]]، فرينچ ۽ انگريزي آهن، جڏهن ته ڪرونڊي کي سرڪاري طور ملڪ جي واحد قومي ٻولي طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=2OA9DQAAQBAJ&q=langues+officielles+au+burundi+kirundi+fran%C3%A7ais+anglais&pg=PA104 |title=Les approches bi-plurilingues d'enseignement-apprentissage: autour du programme Écoles et langues nationales en Afrique (ELAN-Afrique): Actes du colloque du 26–27 mars 2015, Université Paul-Valéry, Montpellier, France |first=Sous la direction de Bruno |last=Maurer |date=1 October 2016 |publisher=Archives contemporaines |isbn=978-2-8130-0195-5 |via=Google Books |access-date=10 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180410203233/https://books.google.com/books?id=2OA9DQAAQBAJ&lpg=PA104&ots=tFzjIGhvwU&dq=langues+officielles+au+burundi+kirundi+fran%C3%A7ais+anglais&hl=ru&pg=PA104 |archive-date=10 April 2018 |url-status=live}}</ref> آفريڪا جي ننڍن ملڪن مان هڪ برونڊي جي زمين جو گهڻو حصو [[گذران واري زراعت]] ۽ مال چارڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. [[ٻيلن جي تباهي]]، [[مٽيءَ جو ڪٽاءُ]] ۽ [[رهائشي ماحول جي تباهي]] اهم ماحولياتي مسئلا آهن.<ref>Bermingham, Eldredge, Dick, Christopher W. and Moritz, Craig (2005). ''Tropical Rainforests: Past, Present, and Future''. Chicago, Illinois: University of Chicago Press, p. 146. {{ISBN|0-226-04468-8}}</ref> 2005ع مطابق ملڪ لڳ ڀڳ مڪمل طور ٻيلن کان محروم ٿي چڪو هو. ملڪ جي 6 سيڪڙو کان به گهٽ زمين وڻن سان ڍڪيل هئي، جنهن مان اڌ کان وڌيڪ تجارتي پوکيءَ تي مشتمل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://rainforests.mongabay.com/20burundi.htm|title=Burundi|last=Butler|first=Rhett A.|date=2006|website=Mongabay|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060505214856/https://rainforests.mongabay.com/20burundi.htm|archive-date=2006-05-05}}</ref> [[ملڪن جي في فرد اسمي مجموعي گهرو پيداوار جي فهرست|في فرد اسمي مجموعي گهرو پيداوار]] موجب برونڊي دنيا جو غريب ترين ملڪ آهي ۽ [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ آهي.<ref>{{Cite report |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data |title=Specific country data: Burundi |author=United Nations |date=May 5, 2025 |publisher=United Nations |issue=Human Development Reports |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=GDP per capita |url=https://ourworldindata.org/grapher/gdp-per-capita-worldbank |archive-url=https://web.archive.org/web/20260509123307/https://ourworldindata.org/grapher/gdp-per-capita-worldbank |archive-date=2026-05-09 |access-date=2026-05-21 |website=Our World in Data |language=en}}</ref> ملڪ کي وڏي پيماني تي [[غربت جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|غربت]]، [[بدعنواني جي ادراڪ جو اشاريه|بدعنواني]]، [[نازڪ رياستن جي اشاريي موجب ملڪن جي فهرست|عدم استحڪام]] ۽ آمريت جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. برونڊي [[آفريڪي يونين]]، [[اوڀر ۽ ڏکڻ آفريڪا لاءِ گڏيل مارڪيٽ]]، [[گڏيل قومون]]، [[اوڀر آفريقي برادري]]، [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] ۽ [[غير وابسته تحريڪ]] جو ميمبر آهي. == نالي جو اشتقاق == جديد [[برونڊي]] پنهنجو نالو نوآبادياتي دور کان اڳ واري [[برونڊي جي بادشاهت]] (اورونڊي) تان ورتو آهي، جيڪا هڪ سياسي رياست هئي، جيڪا 16هين صديءَ تائين وجود ۾ اچي چڪي هئي.<ref name="cia" /><ref>{{cite web |title=Kingdom of Burundi |website=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kingdom-of-Burundi |access-date=6 September 2025}}</ref> نوآبادياتي گاديءَ واري شهر اوسومبورا جو نالو 1962ع ۾ آزاديءَ جي موقعي تي سرڪاري طور تبديل ڪري [[بوجمبورا]] رکيو ويو.<ref>{{cite web |title=Bujumbura, Burundi (1899–) |website=BlackPast |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/bujumbura-burundi-1899/ |date=11 February 2014 |access-date=6 September 2025}}</ref><ref name="cia" /> == تاريخ == {{Main|برونڊي جي تاريخ|روانڊا-اورونڊي}} برونڊي آفريڪا جي انهن ٿورڙن ملڪن مان هڪ آهي (جن ۾ [[روانڊا]]، [[بوٽسوانا]]، [[ليسوتھو]] ۽ [[ايسواتيني]] پڻ شامل آهن) جيڪو نوآبادياتي دور کان اڳ واري آفريڪي رياست جو سڌو علائقائي تسلسل آهي. برونڊي جي شروعاتي تاريخ، خاص ڪري ان جي ٽن مکيه نسلي گروهن—[[توا]]، [[ھوتو]] ۽ [[ٽوٽسي]]—جي ڪردار ۽ نوعيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite journal |last1=Uvin |first1=Peter |title=Ethnicity and Power in Burundi and Rwanda: Different Paths to Mass Violence |url=https://archive.org/details/sim_comparative-politics_1999-04_31_3/page/253 |journal=Comparative Politics |date=1999 |volume=31 |issue=3 |pages=253–271 |doi=10.2307/422339 |jstor=422339 |pmid=20120547 }}</ref> === برونڊي جي بادشاهت === برونڊي رياست بابت سڀ کان پهريان ثبوت 16هين صديءَ جي پڇاڙيءَ جا ملن ٿا، جڏهن اها [[گريگوري رفٽ|رفٽ وادي]] جي اوڀرندي دامن ۾ اڀري. ايندڙ صدين دوران اها وڌندي وئي ۽ پنهنجي ننڍن پاڙيسري علائقن کي پاڻ ۾ شامل ڪندي وئي. [[آفريڪا جون عظيم ڍنڍون|عظيم ڍنڍن واري علائقي]] ۾ واقع [[برونڊي جي بادشاهت]]، يا اورونڊي، هڪ سياسي رياست هئي، جنهن تي هڪ روايتي بادشاهه حڪمراني ڪندو هو ۽ سندس ماتحت ڪيترائي شهزادا هوندا هئا؛ تخت جي جانشينيءَ لاءِ ڇڪتاڻ عام هئي.<ref name="KB">"Kingdom of Burundi". Encyclopædia Britannica (Online ed.). Retrieved 15 October 2016.</ref> بادشاهه (''موامي'') هڪ شهزادي اشرافيه (''گانوا'') جي اڳواڻي ڪندو هو، جيڪا گهڻي ڀاڱي زمين جي مالڪ هئي ۽ خاص طور تي ھوتو هارين ۽ ٽوٽسي مالوندن کان [[خراج]] وٺندي هئي. برونڊي جي بادشاهت جي خاصيت درجابنديءَ تي ٻڌل سياسي اختيار ۽ خراج جي بنياد تي ٿيندڙ معاشي ڏي وٺ هئي.<ref>VANDEGINSTE, S., Stones left unturned: law and transitional justice in Burundi, Antwerp-Oxford-Portland, Intersentia, 2010, p 17.</ref> {{multiple image | direction = vertical | align = right | width = 250 | footer = | image1 = Mwambutsa 1962.jpg | alt1 = | caption1 = بادشاهه [[موامبوتسا چوٿون]] | image2 = Ntare V of Burundi (1966).png | alt2 = | caption2 = بادشاهه [[نتاري پنجون]]، برونڊي جو آخري بادشاهه | image3 = | alt3 = | caption3 = }} 18هين صديءَ جي وچ ڌاري، ٽوٽسي شاهي خاندان ''اوبوگابيري'' جي ترقيءَ سان زمين، پيداوار ۽ ورڇ تي پنهنجو اختيار مضبوط ڪيو. ''اوبوگابيري'' هڪ [[سرپرستي|سرپرست-تابع تعلق]] هو، جنهن تحت ماڻهن کي خراج ۽ [[زمين جي حق|زمين تي حق]] جي عيوض شاهي تحفظ ملندو هو. ان وقت تائين شاهي درٻار ٽوٽسي-[[بانياروگورو]] تي مشتمل هئي. انهن جي سماجي حيثيت ٻين [[مالوندگي|مالوندن]]، جهڙوڪ ٽوٽسي-[[هيما ماڻهو|هيما]] کان مٿانهين هئي. سماج جي هيٺين طبقن ۾ عام طور ھوتو ماڻهو شامل هئا، جڏهن ته توا سڀ کان هيٺين سطح تي هئا. بهرحال، ان نظام ۾ ڪنهن حد تائين لچڪ پڻ موجود هئي. ڪجهه ھوتو ماڻهو اشرافيه جو حصو هئا ۽ اهڙيءَ ريت رياست جي ڪار وهنوار ۾ پڻ پنهنجو اثر رکندا هئا.<ref>R. O. Collins & J. M. Burns. 2007. A History of Sub-Saharan Africa, Cambridge University Press. Page 125.</ref> ھوتو يا ٽوٽسي طور درجابندي رڳو نسلي معيار تي ٻڌل نه هئي. جيڪي ھوتو هاري دولت ۽ چوپايو مال حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيندا هئا، تن کي باقاعدي ٽوٽسي جي مٿانهين سماجي حيثيت ڏني ويندي هئي، جن مان ڪي ''گانوا'' جا ويجها صلاحڪار پڻ بڻيا. ٻئي طرف، اهڙيون رپورٽون پڻ ملن ٿيون ته جن ٽوٽسين پنهنجو سمورو چوپايو مال وڃائي ڇڏيو، تن پنهنجي مٿانهين حيثيت پڻ وڃائي ڇڏي ۽ کين ھوتو سڏيو ويو. اهڙيءَ طرح، ھوتو ۽ ٽوٽسي وچ ۾ فرق خالص نسلي هجڻ بدران هڪ [[سماجي-ثقافتي گروهه|سماجي-ثقافتي]] تصور پڻ هو.<ref>Chrétien, Jean-Pierre (2003). The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. {{ISBN|978-1-890951-34-4}}.</ref><ref name="weissman">WEISSMAN, S., Preventing genocide in Burundi: lessons from international diplomacy, Washington D.C., United States Institute of Peace Press, 1998, p5.</ref> ھوتو ۽ ٽوٽسي ماڻهن وچ ۾ شادين جون پڻ ڪيتريون ئي رپورٽون ملن ٿيون.<ref>{{Cite web|url=http://www.cmo.nl/conflictenbank/index.php?Afrika:Grote-Merengebied:Burundi|title=Burundi|date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701141046/http://www.cmo.nl/conflictenbank/index.php?Afrika:Grote-Merengebied:Burundi|access-date=2020-01-27|archive-date=1 July 2015}}</ref> مجموعي طور، برونڊي جي سياست ۾ نسلي سڃاڻپ جي ڀيٽ ۾ علائقائي لاڳاپا ۽ اقتدار لاءِ ڇڪتاڻ گهڻو وڌيڪ فيصلائتو ڪردار ادا ڪندا هئا.<ref name="weissman" /> [[File:Enclos Royal de Muramvya chez MWAMBUTSA.jpg|left|thumb|برونڊي جي آخري کان اڳ واري ''موامي'' [[برونڊي جو موامبوتسا چوٿون|موامبوتسا چوٿين]] جو روايتي شاهي احاطو]] === نوآبادياتي حڪمراني === 1884ع کان [[جرمن اوڀر آفريڪا ڪمپني]] آفريڪا جي عظيم ڍنڍن واري علائقي ۾ سرگرم هئي. جرمن اوڀر آفريڪا ڪمپني، [[برطانوي سلطنت]] ۽ [[زنجبار جي سلطنت]] وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي تڪرارن جي نتيجي ۾ [[جرمن سلطنت]] کي [[ابوشيري بغاوت]] دٻائڻ ۽ علائقي ۾ سلطنت جي مفادن جي حفاظت ڪرڻ لاءِ مداخلت ڪرڻي پئي. جرمن اوڀر آفريڪا ڪمپني 1891ع ۾ پنهنجا حق جرمن سلطنت کي منتقل ڪري ڇڏيا، جنهن سان [[جرمن اوڀر آفريڪا]] جي جرمن نوآبادي قائم ٿي. ان ۾ برونڊي (اورونڊي)، روانڊا (روانڊا) ۽ تنزانيا جو مکيه زميني حصو (جيڪو اڳ [[ٽانگانيڪا علائقو|ٽانگانيڪا]] جي نالي سان سڃاتو ويندو هو) شامل هئا.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/German-East-Africa|title=German East Africa {{!}} former German dependency, Africa |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=16 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902012730/https://www.britannica.com/place/German-East-Africa|archive-date=2 September 2017|url-status=live |quote=In archived text: German East Africa, German Deutsch-Ostafrika, former dependency of imperial Germany, corresponding to present-day Rwanda and Burundi, the continental portion of Tanzania, and a small section of Mozambique. Penetration of the area was begun in 1884 by German commercial agents, and German claims were recognised by the other European powers in the period 1885–94. In 1891 the German imperial government took over administration of the area from the German East Africa Company. Although its subjugation was not completed until 1907, the colony experienced considerable economic development before World War I. During the war it was occupied by the British, who received a mandate to administer the greater part of it (Tanganyika Territory) by the Treaty of Versailles (signed June 1919; enacted January 1920). A smaller portion (Ruanda-Urundi) was entrusted to Belgium.}}</ref> جرمن سلطنت 1880ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ دوران روانڊا ۽ برونڊي ۾ هٿياربند فوجون مقرر ڪيون. موجوده [[گيٽيگا]] واري هنڌ روانڊا-اورونڊي علائقي جي انتظامي مرڪز طور ڪم ڪيو.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Gitega|title=Gitega {{!}} Burundi|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902015516/https://www.britannica.com/place/Gitega|archive-date=2 September 2017|url-status=live}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] دوران [[اوڀر آفريڪا مهم (پهرين عالمي جنگ)|اوڀر آفريڪا مهم]] آفريڪا جي عظيم ڍنڍن واري علائقي تي تمام گهرو اثر وڌو. [[بيلجيئن ڪانگو|بيلجيئن]] ۽ برطانوي نوآبادياتي فوجن جرمن نوآباديءَ خلاف [[ٽابورا حملو|گڏيل حملو]] شروع ڪيو. برونڊي ۾ مقرر جرمن فوج بيلجيئن فوج جي عددي برتري سبب پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿي ۽ 17 جون 1916ع تائين برونڊي ۽ روانڊا تي قبضو ٿي چڪو هو. [[فورس پبليڪ]] ۽ برطانوي [[ليڪ فورس]] ان کان پوءِ جرمن اوڀر آفريڪا جي انتظامي مرڪز [[ٽابورا]] تي قبضي لاءِ اڳڀرائي شروع ڪئي. جنگ کان پوءِ، [[ورسائي جو معاھدو|ورسائي جي معاهدي]] ۾ طئي ڪيل شرطن موجب، جرمنيءَ کي پنهنجي اولهندي حصي جو ”ڪنٽرول“ بيلجيئم حوالي ڪرڻو پيو.<ref name="state"/><ref>Strachan, H. (2001). The First World War: To Arms. I. New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-926191-1}}.</ref> 20 آڪٽوبر 1924ع تي [[روانڊا-اورونڊي]]، جيڪو موجوده روانڊا ۽ برونڊي تي مشتمل هو، بيلجيئم جي انتظام هيٺ [[قومن جي ليگ جو مينڊيٽ|قومن جي ليگ جو مينڊيٽ]] علائقو بڻيو ۽ اوسومبورا کي ان جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. عملي طور ان کي [[بيلجيئن نوآبادياتي سلطنت]] جو حصو سمجهيو ويندو هو. يورپي اختيارين جي موجودگيءَ باوجود برونڊي پنهنجي شاهي خاندان جي حڪمراني جاري رکي.<ref name="cia"/><ref name="wein5">{{cite book |last = Weinstein|first = Warren |author2=Robert Schrere |title = Political Conflict and Ethnic Strategies: A Case Study of Burundi|publisher=Maxwell School of Citizenship and Public Affairs |year = 1976|location = Syracuse University |isbn = 0-915984-20-2 |page=5}}</ref> بيلجيئن اختيارين بادشاهت جي ڪيترن ئي ادارن کي برقرار رکيو.<ref name="KB" /> [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ، روانڊا-اورونڊي کي بيلجيئم جي انتظامي اختيار هيٺ [[گڏيل قومن جا اعتماد وارا علائقا|گڏيل قومن جو اعتماد وارو علائقو]] قرار ڏنو ويو.<ref name="cia"/> 1940ع واري ڏهاڪي دوران پاليسين جي هڪ سلسلي ملڪ اندر ورهاستون پيدا ڪيون. 4 آڪٽوبر 1943ع تي برونڊي جي حڪومت جي قانونسازي واري شعبي ۾ اختيار سرداري علائقن ۽ هيٺين سرداري علائقن وچ ۾ ورهايا ويا. سرداري علائقا زمين جا ذميوار هئا ۽ انهن جي ماتحت ننڍا سرداري علائقا قائم ڪيا ويا. مقامي اختيارين کي پڻ اختيار حاصل هئا.<ref name="wein5"/> 1948ع ۾ بيلجيئم علائقي کي سياسي پارٽيون قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="state"/> === آزادي === [[File:Flag of Burundi (1962–1966).svg|thumb|alt=flag white saltire cross on green and red background with plant in centre white rondel|[[برونڊي جي بادشاهت]] جو جهنڊو (1962–1966)]] [[File:Coat of arms of the Kingdom of Burundi.svg|thumb|alt=Coat of arms of the Kingdom of Burundi.svg|[[برونڊي جي بادشاهت]] جو سرڪاري نشان (1962–1966)]] [[File:Plaza de la Independencia.JPG|thumb|alt=flag sign at flagpole and raised plaza|[[بوجمبورا]] ۾ آزادي چوڪ ۽ يادگار]] جنوري 1959ع ۾ [[برونڊي جي بادشاهن جي فهرست|بادشاهه]] [[برونڊي جو موامبوتسا چوٿون|موامي موامبوتسا چوٿين]] بيلجيئم کان برونڊي جي آزادي ۽ روانڊا-اورونڊي اتحاد کي ختم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو.<ref name="wein7">{{cite book |last = Weinstein|first = Warren |author2=Robert Schrere |title = Political Conflict and Ethnic Strategies: A Case Study of Burundi|publisher=Maxwell School of Citizenship and Public Affairs |year = 1976|location = Syracuse University |isbn = 0-915984-20-2|page=7}}</ref> ايندڙ مهينن دوران برونڊي جي سياسي جماعتن بيلجيئن نوآبادياتي حڪمراني جي خاتمي ۽ روانڊا ۽ برونڊي کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ جي حمايت شروع ڪئي.<ref name="wein7"/> انهن سياسي جماعتن مان پهرين ۽ سڀ کان وڏي [[قومي ترقي لاءِ اتحاد]] (يوپرونا) هئي. آزاديءَ جي تحريڪ [[روانڊا انقلاب]] ۽ ان سان گڏ اتي پيدا ٿيل عدم استحڪام ۽ نسلي تڪرار کان پڻ متاثر ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1959ع کان 1961ع تائين ڪيترائي روانڊائي ٽوٽسي پناهگير برونڊي آيا.<ref name="people60">{{cite book|last = MacDonald|first = Fiona|title = Peoples of Africa|publisher = Marshall Cavendish|year = 2001|location = Tarrytown, New York|isbn = 0-7614-7158-8|page = [https://archive.org/details/peoplesofafrica0000mars/page/60 60]|display-authors = etal|url = https://archive.org/details/peoplesofafrica0000mars/page/60}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk" /><ref>{{Cite web |title=Timeline: Rwanda |url=http://www.amnestyusa.org/countries/sudan/timeline_rwanda.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503223948/http://www.amnestyusa.org/countries/sudan/timeline_rwanda.pdf |archive-date=2011-05-03 |access-date=2026-02-08 |website=Amnesty International }}</ref> برونڊي جون پهريون چونڊون [[1961ع جون برونڊي پارلياماني چونڊون|سيپٽمبر 1961ع ۾ ٿيون]]، جن ۾ شهزادي [[لوئس رواگاسوري]] جي اڳواڻيءَ هيٺ گهڻ نسلي اتحادي جماعت يوپرونا 80 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪيا. چونڊن کان پوءِ 13 آڪٽوبر تي 29 ورهين جي [[شهزادي لوئس رواگاسوري جو قتل|شهزادي رواگاسوري کي قتل ڪيو ويو]]، جنهن سان برونڊي پنهنجي سڀ کان مقبول ۽ مشهور قومپرست اڳواڻ کان محروم ٿي ويو.<ref name="state" /><ref>{{Cite web |title=Ethnicity and Burundi's Refugees |url=http://web.africa.ufl.edu/asq/v7/v7i1a5.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530213611/http://web.africa.ufl.edu/asq/v7/v7i1a5.htm |archive-date=2013-05-30 |access-date=2026-02-08 |website=web.africa.ufl.edu}}</ref> ملڪ 1 جولاءِ 1962ع تي آزادي حاصل ڪئي<ref name="state" /> ۽ قانوني طور پنهنجو نالو روانڊا-اورونڊي مان بدلائي برونڊي رکيو.<ref>{{cite book |last = Cook |first = Chris |author2=Diccon Bewes |title = What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century |publisher=Routledge |year = 1999 |location = London, England|isbn = 1-85728-533-6|page= 281}}</ref> برونڊي هڪ [[آئيني بادشاهت]] بڻجي ويو، جنهن ۾ شهزادي رواگاسوري جو والد [[برونڊي جو موامبوتسا چوٿون|موامي موامبوتسا چوٿون]] ملڪ جو بادشاهه بڻيو.<ref name="news.bbc.co.uk" /> 18 سيپٽمبر 1962ع تي برونڊي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر بڻيو.<ref>[https://www.un.org/News/Press/docs/2006/org1469.doc.htm United Nations Member States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141001135208/http://www.un.org/News/Press/docs/2006/org1469.doc.htm |date=1 October 2014 }}. 3 July 2006. Retrieved 22 June 2008.</ref> 1963ع ۾ موامبوتسا، ھوتو اڳواڻ [[پيئر نگينڊانڊوموي]] کي وزيراعظم مقرر ڪيو، پر 15 جنوري 1965ع تي آمريڪي سفارتخاني ۾ ملازم هڪ روانڊائي ٽوٽسي کيس قتل ڪري ڇڏيو. اهو قتل [[ڪانگو بحران]] جي وسيع پسمنظر ۾ ٿيو، جنهن دوران [[مغربي دنيا|مغربي]] ڪميونسٽ مخالف ملڪ ڪميونسٽ [[عوامي جمهوريه چين]] سان مقابلي ۾ هئا، جيڪو برونڊي کي ڪانگو ۾ وڙهندڙ ڪميونسٽ باغين لاءِ رسد جو مرڪز بڻائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو.<ref>[[#Lemarchand1996|Lemarchand (1996)]], pp. 17, 21</ref> [[1965ع جون برونڊي پارلياماني چونڊون|1965ع جي پارلياماني چونڊن]] ۾ ھوتو پارليامينٽ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، پر جڏهن موامبوتسا هڪ ٽوٽسي کي وزيراعظم مقرر ڪيو ته ڪجهه ھوتو ماڻهن ان کي ناانصافي سمجهيو، جنهن سبب نسلي ڇڪتاڻ وڌيڪ وڌي وئي. [[1965ع جي برونڊي بغاوت جي ڪوشش|آڪٽوبر 1965ع ۾]] ھوتو اڪثريت واري پوليس جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي بغاوت جي ڪوشش ڪئي وئي، پر اها ناڪام ٿي وئي. ڪئپٽن [[مائيڪل ميڪومبيرو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ٽوٽسي اڪثريت واري فوج<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1068991.stm |work=BBC News |title=Timeline: Burundi |date=25 February 2010 |access-date=27 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110830225045/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1068991.stm |archive-date=30 August 2011 |url-status=live}}</ref> پنهنجي صفن مان ھوتو ماڻهن کي ڪڍي ڇڏيو ۽ جوابي حملا ڪيا، جن ۾ آخرڪار 5,000 تائين ماڻهو مارجي ويا.<ref>[http://www.peri.umass.edu/fileadmin/pdf/dpe/modern_conflicts/burundi.pdf Burundi (1993–2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115023627/http://www.peri.umass.edu/fileadmin/pdf/dpe/modern_conflicts/burundi.pdf |date=15 November 2017 }}. University of Massachusetts Amherst</ref> موامبوتسا، جيڪو آڪٽوبر واري بغاوت دوران ملڪ مان ڀڄي ويو هو، [[جولاءِ 1966ع جي برونڊي فوجي بغاوت|جولاءِ 1966ع جي فوجي بغاوت]] ۾ تخت تان لاٿو ويو ۽ سندس نوجوان پٽ، شهزادي [[برونڊي جو نتاري پنجون|نتاري پنجون]]، تخت تي ويٺو. [[نومبر 1966ع جي برونڊي فوجي بغاوت|نومبر 1966ع ۾]] وزيراعظم ميڪومبيرو هڪ ٻي فوجي بغاوت ڪئي، جنهن ۾ هن نتاري کي تخت تان لاٿو، بادشاهت ختم ڪئي ۽ ملڪ کي جمهوريه قرار ڏنو، جيتوڻيڪ سندس هڪ جماعتي حڪومت عملي طور هڪ فوجي آمريت هئي.<ref name="state" /> صدر جي حيثيت ۾ ميڪومبيرو [[آفريڪي سوشلزم]] جو حامي بڻيو ۽ کيس عوامي جمهوريه چين جي حمايت حاصل ٿي. هن امن امان جو سخت نظام لاڳو ڪيو ۽ ھوتو عسڪريت پسنديءَ کي سختيءَ سان دٻايو. === نسل ڪشيون === 1962ع کان 1993ع تائين برونڊي ۾ مختلف تڪرارن دوران اندازاً مجموعي طور 250,000 ماڻهو مارجي ويا.<ref> Hagget, Peter. ''Encyclopedia of World Geography''. Tarrytown, New York: Marshall Cavendish, 2002. {{ISBN|0-7614-7306-8}}. </ref> 1962ع ۾ برونڊي جي آزاديءَ کان پوءِ ملڪ ۾ ٻه نسل ڪشيون ٿيون: [[ايڪيزا|1972ع ۾ ٽوٽسي اڪثريت واري فوج هٿان ھوتو ماڻهن جون وڏي پيماني تي قتل عام جون ڪارروايون]]،<ref>[http://www.preventgenocide.org/edu/pastgenocides/burundi/resources/ Past genocides, Burundi resources] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170325164854/http://preventgenocide.org/edu/pastgenocides/burundi/resources/|date=25 March 2017}} on the website of [[Prevent_Genocide_International]] lists the following resources: *Michael Bowen, ''Passing By;: The United States and Genocide in Burundi'', 1972, (Carnegie Endowment for International Peace, 1973), 49 pp. *René Lemarchand, ''Selective genocide in Burundi'' (Report – Minority Rights Group; no. 20, 1974), 36 pp. *[[Burundi#Lemarchand1996|Lemarchand (1996)]] *Edward L. Nyankanzi, ''Genocide: Rwanda and Burundi'' (Schenkman Books, 1998), 198 pp. *Christian P. Scherrer, ''Genocide and crisis in Central Africa : conflict roots, mass violence, and regional war''; foreword by [[Robert Melson (political scientist)|Robert Melson]]. Westport, Conn. : Praeger, 2002. *Weissman, Stephen R.{{cite web |title=Preventing Genocide in Burundi Lessons from International Diplomacy |url=http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090311024548/http://www.usip.org/pubs/peaceworks/pwks22.html |archive-date=11 March 2009 |access-date=15 October 2007}}, [[United_States_Institute_of_Peace]]</ref> ۽ [[1993ع برونڊي ۾ نسلي تشدد|1993ع ۾ ھوتو اڪثريت هٿان ٽوٽسي ماڻهن جا وڏي پيماني تي قتل]]. ٻنهي واقعن کي 2002ع ۾ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] آڏو پيش ڪيل برونڊي بابت بين الاقوامي جاچ ڪميشن جي آخري رپورٽ ۾ نسل ڪشي قرار ڏنو ويو.<ref>International Commission of Inquiry for Burundi (2002). Paragraphs 85,496.</ref> 27 اپريل 1972ع تي [[جينڊارميري]] جي ھوتو ميمبرن جي اڳواڻيءَ ۾ [[رومونگي]] ۽ [[نيانزا-لاڪ]] جي ڍنڍ ڪناري وارن شهرن ۾ بغاوت شروع ٿي، ۽ باغين مختصر عرصي لاءِ [[مارٽيازو|مارٽيازو جمهوريه]] جو اعلان ڪيو.<ref>[[#Lemarchand1996|Lemarchand (1996)]], [https://books.google.com/books?id=T8W6RfqiYf0C&pg=PA89 p. 89] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240518174520/https://books.google.com/books?id=T8W6RfqiYf0C&pg=PA89#v=onepage&q&f=false |date=18 May 2024 }}</ref><ref>Lemarchand (2008). [https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/burundi-killings-1972 The Burundi Killings of 1972] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820151641/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/burundi-killings-1972 |date=2019-08-20 }}. Section "B – Decision-Makers, Organizers and Actors"</ref> باغين ٽوٽسين سان گڏ انهن ھوتو ماڻهن تي به حملو ڪيو، جن بغاوت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="totten1">{{cite book |author1=Totten, Samuel |author2=Parsons, William S. |author3=Charny, Israel W. |title=Century of Genocide: Critical Essays and Eyewitness Accounts |url=https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA325 |year=2004 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-94430-4 |page=325 |access-date=10 October 2016 |archive-date=18 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518174621/https://books.google.com/books?id=5Ef8Hrx8Cd0C&pg=PA325#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ھوتو بغاوت جي هن شروعاتي مرحلي دوران 800 کان 1,200 ماڻهن تائين مارجي ويا.<ref> Lemarchand (2008). [https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/burundi-killings-1972 The Burundi Killings of 1972] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190820151641/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/burundi-killings-1972 |date=2019-08-20 }}. Section "B – Decision-Makers, Organizers and Actors" cites (Chrétien Jean-Pierre and Dupaquier, Jean-Francois, 2007, ''Burundi 1972: Au bord des génocides'', Paris: L'Harmattan. p. 106)</ref> ساڳئي وقت نتاري پنجون جلاوطنيءَ مان موٽي آيو، جنهن سان ملڪ ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌيڪ وڌي وئي. 29 اپريل تي 24 ورهين جو نتاري قتل ڪيو ويو. ايندڙ مهينن ۾ ميڪومبيرو جي ٽوٽسي اڪثريت واري حڪومت فوج کي ھوتو باغين خلاف استعمال ڪيو ۽ نسل ڪشي ڪئي، جنهن ۾ ھوتو اڪثريت جي چونڊيل ميمبرن کي قتل ڪيو ويو. مارجي ويلن جو ڪل انگ ڪڏهن به حتمي طور طئي نه ٿي سگهيو، پر ان وقت جي اندازن موجب 80,000 کان 210,000 تائين ماڻهو مارجي ويا.<ref name="white">White, Matthew. [http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Rwanda Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century: C. Burundi (1972–73, primarily Hutu killed by Tutsi) 120,000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609095015/http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Rwanda |date=9 June 2007 }}</ref><ref name="ICIBFR-85"> International Commission of Inquiry for Burundi (2002). Paragraph 85. "The Micombero regime responded with a genocidal repression that is estimated to have caused over a hundred thousand victims and forced several hundred thousand Hutus into exile" </ref> ان کان علاوه اندازاً ڪيترائي لک ھوتو ماڻهو قتل عام کان بچڻ لاءِ زائير، روانڊا ۽ تنزانيا ڏانهن ڀڄي ويا.<ref name="ICIBFR-85" /><ref>{{cite book |author1=Longman, Timothy Paul |title=Proxy Targets: Civilians in the War in Burundi |url=https://archive.org/details/proxytargetscivi0000long |url-access=registration |year=1998 |publisher=Human Rights Watch |isbn=978-1-56432-179-4 |page=[https://archive.org/details/proxytargetscivi0000long/page/12 12] }} </ref> گهرو ويڙهه ۽ نسل ڪشي کان پوءِ ميڪومبيرو ذهني طور سخت پريشان ۽ گوشه نشين ٿي ويو. 1976ع ۾ ٽوٽسي ڪرنل [[ژان-باتيست باگازا]]، [[1976ع برونڊي فوجي بغاوت|رت وهائڻ کان سواءِ فوجي بغاوت]] ذريعي ميڪومبيرو کي تخت تان لاٿو ۽ سڌارن جي واٽ اختيار ڪئي. سندس حڪومت 1981ع ۾ هڪ آئين تيار ڪيو، جنهن برونڊي کي هڪ-پارٽي رياست طور برقرار رکيو.<ref name="news.bbc.co.uk"/> 1984ع ۾ باگازا کي رياست جو سربراهه چونڊيو ويو. پنهنجي حڪمرانيءَ دوران باگازا سياسي مخالفن ۽ مذهبي آزادين کي دٻايو. ٽوٽسي ميجر [[پيئر بويويا]]، [[1987ع برونڊي فوجي بغاوت|1987ع ۾ باگازا کي تخت تان لاٿو]]، آئين معطل ڪيو ۽ سياسي جماعتون ختم ڪري ڇڏيون. هن ٻيهر فوجي حڪمراني قائم ڪئي.<ref name="news.bbc.co.uk" /> ٽوٽسي مخالف نسلي پروپيگنڊا جي نتيجي ۾ [[1988ع برونڊي ۾ نسلي تشدد|1988ع ۾]] اترين ڳوٺن [[نتيگا]] ۽ مارانگارا ۾ ٽوٽسي هارين جا قتل ٿيا. بويويا حڪومت 1972ع جهڙيون سخت جوابي ڪارروايون نه ڪيون. عوامي اعتماد حاصل ڪرڻ جي سندس ڪوشش ان وقت ڪمزور ٿي وئي، جڏهن حڪومت انهن ماڻهن لاءِ عام معافي جو اعلان ڪيو، جن قتلن جي اپيل ڪئي هئي، اهي قتل ڪيا هئا يا انهن جي ذميواري قبول ڪئي هئي. تجزيه نگارن هن دور کي ”[[سزا کان ڇوٽڪاري]] جي ثقافت“ جي شروعات قرار ڏنو آهي. ٻين تجزيه نگارن موجب ”سزا کان ڇوٽڪاري جي ثقافت“ جون پاڙون ان کان اڳ، 1965ع ۽ 1972ع ۾ آهن، جڏهن سڃاڻپ لائق ٿورڙن ھوتو ماڻهن ٽوٽسين جا وڏي پيماني تي قتل ڪيا.{{citation needed|date=July 2013}} قتل عام کان پوءِ ھوتو دانشورن جي هڪ گروهه بويويا کي کليل خط لکي حڪومت ۾ ھوتو ماڻهن جي وڌيڪ نمائندگيءَ جو مطالبو ڪيو. کين گرفتار ڪري جيل موڪليو ويو. ڪجهه هفتن کان پوءِ بويويا نئين حڪومت مقرر ڪئي، جنهن ۾ ھوتو ۽ ٽوٽسي وزيرن جو انگ برابر هو. هن [[ادريان سيبومانا]]، جيڪو ھوتو هو، کي وزيراعظم مقرر ڪيو. بويويا قومي اتحاد سان لاڳاپيل مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ ڪميشن پڻ قائم ڪئي.<ref name="news.bbc.co.uk" /> 1992ع ۾ حڪومت اهڙو آئين تيار ڪيو، جنهن گهڻ-پارٽي نظام جي اجازت ڏني.<ref name="news.bbc.co.uk" /> === گهرو ويڙهه ۽ شروعاتي جمهوريت جو منصوبو === ھوتو اڪثريت واري [[برونڊي ۾ جمهوريت لاءِ محاذ]] (فروڊيبُو) جي اڳواڻ [[ميلڪيور ندادايي]] [[1993ع برونڊي صدارتي چونڊ]] کٽي. هو رياست جو پهريون ھوتو سربراهه بڻيو ۽ ھوتو حامي حڪومت جي اڳواڻي ڪئي. جيتوڻيڪ هن ملڪ جي سخت نسلي ورهاست کي گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس سڌارن ٽوٽسي اڪثريت واري فوج جي سپاهين کي ناراض ڪيو، ۽ صرف ٽن مهينن جي حڪمرانيءَ کان پوءِ آڪٽوبر 1993ع ۾ ناڪام [[1993ع برونڊي فوجي بغاوت جي ڪوشش|فوجي بغاوت]] دوران کيس قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ شروع ٿيل [[برونڊي گهرو ويڙهه]] (1993–2005ع) ۾ ھوتو باغين ۽ ٽوٽسي اڪثريت واري فوج وچ ۾ مسلسل تشدد جاري رهيو. اندازو آهي ته قتل کان پوءِ وارن سالن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 ماڻهو، جن مان گهڻا عام شهري هئا، مارجي ويا.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1068873.stm Country profile Burundi] BBC. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007175839/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1068873.stm |date=7 October 2011 }}. (accessed on 29 October 2008)</ref> 1994ع جي شروعات ۾ پارليامينٽ [[سيپرين نتارياميرا]] (ھوتو) کي صدر چونڊيو. هو ۽ روانڊا جو صدر [[جووينال هابياريمانا]]، جيڪي ٻئي ھوتو هئا، اپريل 1994ع ۾ گڏجي [[جووينال هابياريمانا ۽ سيپرين نتارياميرا جو قتل|ان وقت مارجي ويا جڏهن سندن جهاز کي ڪيرائي ڇڏيو ويو]]. ان کان پوءِ وڌيڪ پناهگير روانڊا ڏانهن ڀڄڻ لڳا. پارليامينٽ جو اسپيڪر [[سلويسٽر نتيبانتونگانيا]] (ھوتو) آڪٽوبر 1994ع ۾ صدر مقرر ٿيو. 13 مان 12 جماعتن تي ٻڌل هڪ [[اتحادي حڪومت]] قائم ڪئي وئي. وڏي پيماني تي قتل عام جو خدشو ٽري ويو، پر تشدد ٻيهر ڀڙڪي پيو. بوجمبورا ۾ ھوتو پناهگير ماريا ويا. ٽوٽسي اڪثريت واري [[قومي ترقي لاءِ اتحاد]] حڪومت ۽ پارليامينٽ مان نڪري ويو. [[پيئر بويويا]] (ٽوٽسي) [[1996ع برونڊي فوجي بغاوت|1996ع جي فوجي بغاوت]] ذريعي ٻيهر اقتدار تي قبضو ڪيو. هن آئين معطل ڪيو ۽ 1998ع ۾ صدر طور حلف کنيو. باغي حملن جي جواب ۾ حڪومت آباديءَ جي وڏي حصي کي پناهگير ڪئمپن ڏانهن منتقل ٿيڻ تي مجبور ڪيو.{{citation needed|date=February 2023}} بويويا جي حڪمرانيءَ دوران ڊگهيون امن ڳالهيون شروع ٿيون، جن جي ثالثي [[ڏکڻ آفريڪا]] ڪئي. ٻنهي ڌرين اقتدار جي ورهاست بابت معاهدن تي صحيحون ڪيون. انهن معاهدن جي تياريءَ ۾ چار سال لڳا. [[File:Second Congo War Africa map en.svg|thumb|alt=color map of African countries showing Uganda Rwanda and Burundi backing rebels against Kabila|[[ٻي ڪانگو جنگ]] جا ڌريون. برونڊي باغين جي حمايت ڪئي.]] 2000ع ۾ [[اروشا معاهدا (برونڊي)|اروشا امن ۽ مفاهمتي معاهدي]] جي حصي طور عبوري حڪومت جو منصوبو تيار ڪيو ويو. عبوري حڪومت کي پنجن سالن جي آزمائشي مدي لاءِ قائم ڪيو ويو. ڪيترن ناڪام جنگبندي ڪوششن کان پوءِ 2001ع جو امن منصوبو ۽ اقتدار جي ورهاست وارو معاهدو نسبتاً ڪامياب رهيو. 2003ع ۾ ٽوٽسي ڪنٽرول واري برونڊي حڪومت ۽ سڀ کان وڏي ھوتو باغي تنظيم [[جمهوريت جي بچاءَ لاءِ قومي ڪائونسل – جمهوريت جي بچاءَ لاءِ فوجون]] (سي اين ڊي ڊي–ايف ڊي ڊي) وچ ۾ جنگبنديءَ تي صحيحون ٿيون.<ref>[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900SID/OCHA-64D9N7?OpenDocument Global Ceasefire Agreement between Burundi and the CNDD-FDD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080614082348/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/OCHA-64D9N7?OpenDocument |date=14 June 2008 }}. 20 November 2003. ''Relief Web''. United Nations Security Council. Retrieved 24 July 2008.</ref> 2003ع ۾ فروڊيبُو اڳواڻ [[ڊوميتيان نداييزئي]] (ھوتو) صدر بڻيو. 2005ع جي شروعات ۾ برونڊي حڪومت ۾ عهدن جي ورهاست لاءِ نسلي ڪوٽا مقرر ڪيا ويا. سڄي سال دوران پارليامينٽ ۽ صدر جون چونڊون ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://education.nairobi-unesco.org/PDFs/burundi.pdf |title=Burundi: Basic Education Indicators |access-date=4 January 2007 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626120505/http://education.nairobi-unesco.org/PDFs/burundi.pdf |archive-date=26 June 2008}} [[UNESCO]]. 4 May 2007. Retrieved 22 June 2008.</ref> [[پيئر نڪورونزيزا]] (ھوتو)، جيڪو اڳ هڪ باغي گروهه جو اڳواڻ هو، [[2005ع برونڊي صدارتي چونڊ|2005ع ۾ صدر چونڊيو ويو]]. ==== امن معاهدا ==== {{Main|اروشا معاهدا (برونڊي)}} گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[بوتروس بوتروس-غالي]] جي درخواست کان پوءِ آفريڪي اڳواڻن وڙهندڙ ڌرين وچ ۾ امن ڳالهيون شروع ڪيون ته جيئن انساني بحران ۾ مداخلت ڪري سگهجي. 1995ع ۾ اڳوڻي تنزانيائي صدر [[جوليس نيريري]] جي سرپرستيءَ هيٺ ڳالهيون شروع ٿيون؛ سندس وفات کان پوءِ ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[نيلسن منڊيلا]] ڳالهين جي اڳواڻي سنڀالي. ڳالهين جي اڳڀرائيءَ دوران ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[ٿابو مبيڪي]] ۽ آمريڪا جي صدر [[بل ڪلنٽن]] پڻ معاهدن ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite web |title=2/22/00: Background to the Burundi Peace Process |url=https://1997-2001.state.gov/regions/africa/fs_000222_burundi.html |access-date=2026-02-08 |website=1997-2001.state.gov}}</ref> مکيه مقصد برونڊي جي حڪومت ۽ فوج ٻنهي جي بناوٽ کي تبديل ڪرڻ هو ته جيئن ٽوٽسي ۽ ھوتو وچ ۾ نسلي وٿي گهٽائي سگهجي. ان لاءِ ٻه مرحلا تجويز ڪيا ويا. پهرين، اقتدار جي ورهاست تي ٻڌل عبوري حڪومت قائم ڪئي وڃي، جنهن ۾ صدر ٽن سالن جي چونڊيل مدي لاءِ عهدو سنڀالين. ٻيو، هٿياربند فوجن جي اهڙي ٻيهر بناوٽ ڪئي وڃي جو ٻنهي نسلي گروهن جي برابر نمائندگي هجي.<ref>{{Cite journal |last=Raffoul |first=Alexandre |date=2019 |title=Tackling the power-sharing dilemma? The role of mediation |url=https://www.swisspeace.ch/assets/publications/downloads/Reports/7df2350452/Power-sharing-and-mediation.pdf |journal=Swisspeace |pages=1–59 |access-date=3 January 2024 |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103114137/https://www.swisspeace.ch/assets/publications/downloads/Reports/7df2350452/Power-sharing-and-mediation.pdf |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240103114137/https://www.swisspeace.ch/assets/publications/downloads/Reports/7df2350452/Power-sharing-and-mediation.pdf |date=3 January 2024 }}</ref> امن ڳالهين جي ڊگهي ٿيڻ مان ظاهر ٿيو ته ثالثن ۽ ڳالهين ۾ شامل ڌرين کي ڪيترين رڪاوٽن کي منهن ڏيڻو پيو. پهرين، برونڊي عملدارن مقصدن کي ”غير حقيقي“ سمجهيو ۽ معاهدي کي مبهم، تضادن سان ڀريل ۽ مونجهاري وارو قرار ڏنو. عملدارن جو اهو به خيال هو ته جنگبندي کان سواءِ معاهدو غير اثرائتو رهندو. ان لاءِ باغي گروهن سان الڳ ۽ سڌيون ڳالهيون ضروري هيون. مکيه ھوتو جماعت اقتدار جي ورهاست واري حڪومت جي آڇ تي شڪ ظاهر ڪيو؛ سندن دعويٰ هئي ته ماضي جي معاهدن ۾ ٽوٽسين کين دوکو ڏنو هو.{{Citation needed|date=February 2026}} 2000ع ۾<ref>{{Cite web|url=http://www.radionetherlandsarchives.org/jan-van-eck-peace-mediator-in-burundi/|title=Jan van Eck – peace mediator in Burundi|date=7 August 2000|website=Radio Netherlands Archives|language=en-GB|access-date=4 July 2019|archive-date=19 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019153223/https://www.radionetherlandsarchives.org/jan-van-eck-peace-mediator-in-burundi/|url-status=live}}</ref> نداييزئي معاهدي تي صحيح ڪئي، ۽ ان سان گڏ 19 مان 13 وڙهندڙ ھوتو ۽ ٽوٽسي ڌرين پڻ صحيحون ڪيون. ان باوجود اختلاف جاري رهيا ته نئين حڪومت جي صدارت ڪهڙو گروهه ڪندو ۽ جنگبندي ڪڏهن شروع ٿيندي. امن ڳالهين کي ناڪام ڪرڻ وارن ۾ سخت گير ٽوٽسي ۽ ھوتو گروهه هئا، جن معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو؛ نتيجي ۾ تشدد وڌيڪ وڌي ويو. 2003ع ۾ تنزانيا ۾ آفريڪي اڳواڻن جي اجلاس دوران برونڊي جي صدر ۽ مکيه ھوتو مخالف گروهه تڪرار ختم ڪرڻ لاءِ هڪ معاهدي تي صحيحون ڪيون؛ صحيح ڪندڙ ميمبرن کي حڪومت ۾ وزارتي عهدا ڏنا ويا. تنهن هوندي به ننڍا ھوتو جنگجو گروهه، جهڙوڪ [[قومي آزادي جون فوجون]]، سرگرم رهيا.<ref>{{Cite web |last=Ndayiragije |first=Alexandre W. Raffoul and Réginas |date=2020-05-11 |title=Burundi: Power-sharing (Dis)agreements |url=http://50shadesoffederalism.com/case-studies/burundi-power-sharing-disagreements/ |access-date=2024-01-03 |website=50 Shades of Federalism |language=en-GB |archive-date=3 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103114139/http://50shadesoffederalism.com/case-studies/burundi-power-sharing-disagreements/ |url-status=live }}</ref> ==== گڏيل قومن جي شموليت ==== {{Multiple issues|section=yes |{{One source|section|date=March 2018}} {{Update|section|date=March 2018}} }} 1993ع کان 2003ع تائين امن ڳالهين جي ڪيترن ئي مرحلن ذريعي تدريجي طور اقتدار جي ورهاست جا معاهدا تيار ٿيا ته جيئن مقابلي ۾ شامل اڪثر گروهن کي مطمئن ڪري سگهجي. شروعات ۾ [[ڏکڻ آفريڪي تحفظ مدد دستو]] جلاوطنيءَ مان موٽندڙ برونڊي اڳواڻن جي حفاظت لاءِ مقرر ڪيو ويو. اهي فوجون پوءِ [[برونڊي ۾ آفريڪي يونين مشن]] جو حصو بڻيون، جيڪو عبوري حڪومت جي قيام جي نگرانيءَ ۾ مدد لاءِ مقرر ڪيو ويو. جون 2004ع ۾ گڏيل قومن اڳتي وڌي امن قائم رکڻ جون ذميواريون سنڀاليون، جيڪو اڳ ئي ڪافي اڳتي وڌيل امن عمل لاءِ وڌندڙ بين الاقوامي حمايت جو اشارو هو.{{sfn|Howard|2007|p={{pn|date=April 2026}}}} [[گڏيل قومن جي منشور جو باب VII|گڏيل قومن جي منشور جي باب ستين]] تحت مشن جو مينڊيٽ جنگبنديءَ جي نگراني ڪرڻ، اڳوڻن فوجين جي هٿيار ڇڏائڻ، فوجي حيثيت ختم ڪرڻ ۽ ٻيهر سماج ۾ ضم ڪرڻ، انساني امداد ۽ پناهگيرن ۽ اندروني طور بي گهر ماڻهن جي واپسيءَ ۾ مدد ڪرڻ، چونڊن ۾ سهڪار، بين الاقوامي عملي ۽ برونڊي جي شهرين جي حفاظت ڪرڻ، برونڊي جي مسئلن واري سرحدن جي نگراني ڪرڻ، جن ۾ غيرقانوني هٿيارن جي وهڪري کي روڪڻ پڻ شامل هو، ۽ آئين، عدليه، هٿياربند فوجن ۽ پوليس سميت ادارتي سڌارن ۾ مدد ڪرڻ هو. مشن لاءِ 5,650 فوجي اهلڪار، 120 شهري پوليس اهلڪار ۽ لڳ ڀڳ 1,000 بين الاقوامي ۽ مقامي شهري اهلڪار مقرر ڪيا ويا. مشن مناسب نموني ڪم ڪيو. ان کي عبوري حڪومت مان وڏو فائدو ٿيو، جيڪا ڪم ڪندي رهي ۽ عوامي چونڊ ذريعي قائم ٿيندڙ حڪومت ڏانهن منتقليءَ جي عمل ۾ هئي.{{sfn|Howard|2007|p={{pn|date=April 2026}}}} شروعاتي مرحلن ۾ مکيه ڏکيائي آخري ھوتو قومپرست باغي گروهه پاران امن عمل جي مسلسل مخالفت هئي. گڏيل قومن جي موجودگيءَ باوجود هي تنظيم گاديءَ واري شهر جي ڀرپاسي تشدد وارو تڪرار جاري رکندي رهي. جون 2005ع تائين گروهه ويڙهه بند ڪئي ۽ ان جا نمائندا ٻيهر سياسي عمل ۾ شامل ڪيا ويا. سڀني سياسي جماعتن نسلي اقتدار جي ورهاست جو هڪ فارمولو قبول ڪيو: ڪابه سياسي جماعت ان وقت تائين سرڪاري عهدن تائين رسائي حاصل نه ڪري سگهي ٿي، جيستائين اها نسلي طور گڏيل نه هجي.{{sfn|Howard|2007|p={{pn|date=April 2026}}}} گڏيل قومن جي مشن جو ڌيان اقتدار جي ورهاست واري بندوبست کي عوامي ووٽ سان منظور ٿيل آئين ۾ شامل ڪرڻ تي هو، ته جيئن چونڊون ٿي سگهن ۽ نئين حڪومت قائم ٿئي. هٿيار ڇڏائڻ، فوجي حيثيت ختم ڪرڻ ۽ ٻيهر سماج ۾ ضم ڪرڻ وارو عمل چونڊن جي تيارين سان گڏ هليو. [[برونڊي جو آئين|2005ع جو آئين]] 90 سيڪڙو کان وڌيڪ عوامي ووٽن سان منظور ٿيو. آئين اقتدار جي ورهاست جي هڪ پيچيده ادارياتي بناوٽ کي رسمي شڪل ڏني، جنهن کي پنهنجي منطق ۾ ”اشتراڪي“ قرار ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ان جو مقصد ٽوٽسي اقليت جي نمائندگيءَ جي ضمانت ڏيڻ هو، بغير ان جي ته برونڊي جي سياست جي مرڪز ۾ نسلي ورهاست کي مستقل بڻايو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Raffoul |first1=Alexandre W. |title=The Politics of Association: Power-Sharing and the Depoliticization of Ethnicity in Post-War Burundi |journal=Ethnopolitics |date=January 2020 |volume=19 |issue=1 |pages=1–18 |doi=10.1080/17449057.2018.1519933 }}</ref> هي ادارياتي بناوٽ نسلي تڪرار کي سنڀالڻ لاءِ موجود ادارياتي اختيارن ۾ برونڊي جي ڳالهين ڪندڙن ۽ آئين سازن جو هڪ اصلوڪو حصو سمجهي وڃي ٿي.{{citation needed|date=January 2024}} === تڪرار کان پوءِ ٻيهر تعمير === [[File:BujumburaFromCathedral.jpg|thumb|alt=aerial view of highrise building and low rise red roofed buildings|[[بوجمبورا]]]] 2006ع کان پوءِ ٻيهر تعمير جون ڪوششون عملي طور اثرائتي ٿيڻ لڳيون. گڏيل قومن پنهنجو امن قائم رکڻ وارو مشن بند ڪيو ۽ ٻيهر تعمير ۾ مدد تي ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو.<ref name="accessed on 29-10-08">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1068991.stm Timeline Burundi] BBC. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830225045/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1068991.stm |date=30 August 2011 }}. (accessed on 29 October 2008)</ref> [[اقتصادي ٻيهر تعمير]] کي اڳتي وڌائڻ لاءِ روانڊا، [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو|ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] ۽ برونڊي علائقائي [[عظيم ڍنڍن وارن ملڪن جي اقتصادي برادري]] کي ٻيهر فعال ڪيو.<ref name="accessed on 29-10-08"/> برونڊي ۽ روانڊا 2007ع ۾ [[اوڀر آفريقي برادري]] ۾ شامل ٿيا. تنهن هوندي به سيپٽمبر 2006ع ۾ حڪومت ۽ آخري بچيل هٿياربند مخالف گروهه [[برونڊي جو قومي آزادي محاذ|ايف ايل اين]] (قومي آزادي جون فوجون، جن کي اين ايل ايف يا فرولينا پڻ سڏيو ويندو هو) وچ ۾ ٿيل جنگبنديءَ جون شرطون مڪمل طور لاڳو نه ٿيون، ۽ پوءِ ايف ايل اين جا سينيئر ميمبر جنگبنديءَ جي نگراني واري ٽيم مان نڪري ويا، سندن چوڻ هو ته سندن سلامتي خطري ۾ آهي.<ref>{{cite web|url=http://report2008.amnesty.org/eng/regions/africa/burundi |title=Burundi |access-date=4 March 2013 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513054914/http://report2008.amnesty.org/eng/regions/africa/burundi |archive-date=13 May 2009}}. Amnesty International</ref> سيپٽمبر 2007ع ۾ گاديءَ واري شهر ۾ ايف ايل اين جي حريف ڌڙن وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ 20 جنگجو مارجي ويا ۽ رهواسين کي علائقو ڇڏڻو پيو. ملڪ جي ٻين حصن ۾ به باغين جي حملن جون رپورٽون مليون.<ref name="accessed on 29-10-08"/> باغي ڌڙا هٿيار ڇڏائڻ ۽ سياسي قيدين جي آزاديءَ بابت حڪومت سان اختلاف رکندا هئا.<ref name="hrw.org">[https://www.hrw.org/english/docs/2008/05/29/burund18974.htm Burundi: Release Civilians Detained Without Charge |Human Rights Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602040602/http://hrw.org/english/docs/2008/05/29/burund18974.htm |date=2 June 2008 }}. Hrw.org (29 May 2008). Retrieved 24 November 2012.</ref> 2007ع جي پڇاڙي ۽ 2008ع جي شروعات ۾ ايف ايل اين جنگجوئن حڪومت جي حفاظت هيٺ انهن ڪئمپن تي حملا ڪيا، جتي اڳوڻا جنگجو رهندا هئا. ٻهراڙيءَ جي رهواسين جي گهرن ۾ به ڦرلٽ ڪئي وئي.<ref name="hrw.org"/> 2007ع جي [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] جي هڪ رپورٽ<ref name="hrw.org" /> ۾ ملڪ جي انساني حقن واري صورتحال جون خاميون بيان ڪيون ويون. عام شهري ايف ايل اين جي بار بار ٿيندڙ تشدد جو شڪار هئا. ايف ايل اين [[ٻار سپاهي]] پڻ ڀرتي ڪندو هو. عورتن خلاف تشدد جي شرح به بلند هئي. ڏوهاري اڪثر رياستي ڪارروائي ۽ سزا کان بچي ويندا هئا. عدالتي نظام ۾ فوري سڌارن جي ضرورت هئي. 2008ع ۾ ايف ايل اين مطالبو ڪيو ته پارليامينٽ اهڙو قانون منظور ڪري جيڪو کين گرفتاريءَ کان ”عارضي ڇوٽ“ ڏئي. پارليامينٽ اهو مطالبو رد ڪري ڇڏيو. اها ڇوٽ عام ڏوهن تي لاڳو ٿئي ها، پر بين الاقوامي انساني قانون جي سنگين ڀڃڪڙين، جهڙوڪ جنگي ڏوهن يا انسانيت خلاف ڏوهن، تي لاڳو نه ٿئي ها.<ref name="hrw.org"/> 17 اپريل 2008ع تي ايف ايل اين بوجمبورا تي گولا باري ڪئي. برونڊي فوج جوابي ڪارروائي ڪئي ۽ ايف ايل اين کي وڏو نقصان ٿيو. مئي ۾ جنگبندي ٿي. آگسٽ ۾ صدر نڪورونزيزا، ايف ايل اين جي اڳواڻ [[اگاتون رواسا]] سان [[چارلس نڪاڪولا]]، ڏکڻ آفريڪا جي سلامتي ۽ حفاظت واري وزير، جي ثالثيءَ هيٺ ملاقات ڪئي. ٻنهي ڌرين اتفاق ڪيو ته هو هفتي ۾ ٻه ڀيرا ملندا ته جيئن امن ڳالهين دوران پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اختلاف کي حل ڪرڻ لاءِ هڪ ڪميشن قائم ڪري سگهجي.<ref>[http://www.pbcupdate.org/?p=114#more-114 Peace Building Commission Update, A project of the Institute for Global Policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819200320/http://www.pbcupdate.org/?p=114#more-114 |date=19 August 2017 }}, 2008</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ برونڊي ۾ گڏيل قومن جو امن قائم رکڻ وارو مشن، ملڪ ۾ هٿيارن جي گهڻائي کي نظر ۾ رکندي، پنهنجي هٿيار ڇڏائڻ، فوجي حيثيت ختم ڪرڻ ۽ ٻيهر سماج ۾ ضم ڪرڻ واري پروگرام جي ڪاميابي جانچڻ لاءِ گڏ ڪيل هٿيارن جو انگ ڳڻڻ لڳو. تنهن هوندي به انهن جائزي ۾ مقامي آباديءَ جا انگ اکر شامل نه ڪيا ويا، جيڪي امن سازيءَ جي منصوبن جي اثرن جي جائزي لاءِ اهم آهن.<ref>{{Cite book |last1=Autesserre |first1=Séverine |url=https://oxford.universitypressscholarship.com/view/10.1093/oso/9780197530351.001.0001/oso-9780197530351 |title=The Frontlines of Peace: An Insider's Guide to Changing the World |last2=Gbowee |first2=Leymah |date=2021-05-03 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-753035-1 |edition=1 |language=en |doi=10.1093/oso/9780197530351.001.0001 |access-date=4 November 2021 |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104172256/https://oxford.universitypressscholarship.com/view/10.1093/oso/9780197530351.001.0001/oso-9780197530351 |url-status=live}}</ref> برونڊي آفريڪي يونين جي امن قائم رکڻ وارن مشنن ۾ حصو ورتو آهي، جن ۾ الشباب جنگجوئن خلاف [[صوماليا ۾ آفريڪي يونين مشن]] پڻ شامل آهي.<ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/11/201211711223399246.html Explosion rocks Somali parliament – Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606033055/http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/11/201211711223399246.html|date=6 June 2017}}. Al Jazeera English (7 November 2012). Retrieved 24 November 2012.</ref> 2014ع ۾ [[برونڊي جي سچائي ۽ مفاهمت ڪميشن|سچائي ۽ مفاهمت ڪميشن]] قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |last=Nduwimana | first=Patrick | title=Burundi creates reconciliation body that divides public opinion | website=[[Reuters]] |date=18 April 2014 | url=https://www.reuters.com/article/us-burundi-politics-idUSBREA3H0E020140418 | access-date=12 October 2021 | archive-date=29 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211029175545/https://www.reuters.com/article/us-burundi-politics-idUSBREA3H0E020140418 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Burundi: the commission of divided truths | first=Ephrem | last=Rugiririz | website=JusticeInfo.net | date=25 November 2019 | url=https://www.justiceinfo.net/en/43042-burundi-the-commission-of-divided-truths.html |access-date=12 October 2021 | archive-date=9 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211009120047/https://www.justiceinfo.net/en/43042-burundi-the-commission-of-divided-truths.html |url-status=live}}</ref> ==== 2015ع جون شهري بيچينيون ==== {{Main|برونڊي جون بيچينيون (2015–2018)}} اپريل 2015ع ۾ ان وقت احتجاج شروع ٿيا جڏهن حڪمران جماعت اعلان ڪيو ته نڪورونزيزا ٽئين صدارتي مدي لاءِ چونڊ وڙهندو.<ref>{{Cite news|title = Après moi, moi|url = https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21650190-more-africans-are-resisting-presidential-efforts-flout-constitutional-term?zid=304&ah=e5690753dc78ce91909083042ad12e30|newspaper = The Economist|date = 2 May 2015|access-date = 14 May 2015|issn = 0013-0613|archive-url = https://web.archive.org/web/20150518091746/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21650190-more-africans-are-resisting-presidential-efforts-flout-constitutional-term?zid=304&ah=e5690753dc78ce91909083042ad12e30|archive-date = 18 May 2015|url-status = live}}</ref> احتجاج ڪندڙن جو چوڻ هو ته نڪورونزيزا ٽئين مدي لاءِ چونڊ وڙهي نه ٿو سگهي، پر آئيني عدالت نڪورونزيزا جي موقف سان اتفاق ڪيو، جيتوڻيڪ ووٽنگ وقت ان جا ڪجهه ميمبر ملڪ مان ڀڄي ويا هئا.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-32588658 "Burundi court backs President Nkurunziza on third-term"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620130023/https://www.bbc.com/news/world-africa-32588658 |date=20 June 2018}} BBC</ref> [[2015ع برونڊي فوجي بغاوت جي ڪوشش|13 مئي تي فوجي بغاوت جي ڪوشش]] نڪورونزيزا کي اقتدار تان هٽائڻ ۾ ناڪام رهي.<ref>{{Cite news|title = Mind the coup|url = https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21651145-army-tries-wrest-power-controversial-president-mind-coup|newspaper = The Economist|date = 13 May 2015|access-date = 13 May 2015|issn = 0013-0613|archive-url = https://web.archive.org/web/20150514210429/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21651145-army-tries-wrest-power-controversial-president-mind-coup|archive-date = 14 May 2015|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nation.co.ke/news/africa/Burundi-president-in-secret-location-in-Dar-es-Salaam/-/1066/2716134/-/6b6o8uz/-/index.html|title=Gun clashes rage on in Burundi as radio station attacked|work=nation.co.ke|date=14 May 2015|access-date=14 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518074106/http://www.nation.co.ke/news/africa/Burundi-president-in-secret-location-in-Dar-es-Salaam/-/1066/2716134/-/6b6o8uz/-/index.html|archive-date=18 May 2015|url-status=live}}</ref> هو برونڊي واپس آيو، پنهنجي حڪومت اندر صفائي شروع ڪئي ۽ بغاوت جي ڪيترن اڳواڻن کي گرفتار ڪيو.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/may/15/burundi-president-returns-to-divided-capital-after-failed-coup "Burundi's president returns to divided capital after failed coup"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020022341/https://www.theguardian.com/world/2015/may/15/burundi-president-returns-to-divided-capital-after-failed-coup |date=20 October 2017}}. ''The Guardian'' (15 May 2015). Retrieved 29 June 2015.</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-32724083 "Burundi general declares coup against President Nkurunziza"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180711123731/https://www.bbc.com/news/world-africa-32724083 |date=11 July 2018}} BBC</ref><ref>[http://www.cnn.com/2015/05/15/africa/burundi-coup-leaders-arrested/index.html Burundi arrests leaders of attempted coup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516061354/http://www.cnn.com/2015/05/15/africa/burundi-coup-leaders-arrested/index.html |date=16 May 2017}}. CNN.com (15 May 2015). Retrieved 29 June 2015.</ref><ref>Laing, Aislinn. (15 May 2015) [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/burundi/11607171/Burundi-coup-fails-as-president-returns-to-the-country.html "Burundi president hunts for coup leaders as he returns to the capital"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130091614/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/burundi/11607171/Burundi-coup-fails-as-president-returns-to-the-country.html |date=30 January 2018}}. ''Daily Telegraph''. Retrieved 29 June 2015.</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/2015/05/president-burundi-army-coup-failed-150515002113225.html "President 'back in Burundi' after army says coup failed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170605235845/http://www.aljazeera.com/news/2015/05/president-burundi-army-coup-failed-150515002113225.html |date=5 June 2017 }}. Al Jazeera English (15 May 2015). Retrieved 29 June 2015.</ref> پر فوجي بغاوت جي ڪوشش کان پوءِ به احتجاج جاري رهيا؛ 20 مئي تائين 100,000 کان وڌيڪ ماڻهو ملڪ ڇڏي چڪا هئا، جنهن سان انساني بحران پيدا ٿيو. انساني حقن جي مسلسل ۽ وڏي پيماني تي ڀڃڪڙين جون رپورٽون مليون، جن ۾ غيرقانوني قتل، تشدد، گمشدگيون ۽ اظهار جي آزاديءَ تي پابنديون شامل هيون.<ref>[https://www.amnesty.org/en/countries/africa/burundi/report-burundi/ "Burundi 2015/6"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180115180344/https://www.amnesty.org/en/countries/africa/burundi/report-burundi/ |date=15 January 2018}}, Amnesty International. Retrieved 10 April 2016.</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2016/apr/10/burundi-ethnic-violence-refugees "We feel forgotten"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117190217/https://www.theguardian.com/world/2016/apr/10/burundi-ethnic-violence-refugees |date=17 November 2017}} ''The Guardian''. Retrieved 10 April 2016</ref> گڏيل قومن، آفريڪي يونين، آمريڪا، فرانس، ڏکڻ آفريڪا، بيلجيئم ۽ ٻين ڪيترين حڪومتن جي چونڊون نه ڪرائڻ واري اپيلن باوجود حڪمران جماعت [[2015ع برونڊي پارلياماني چونڊ|29 جون تي پارلياماني چونڊون]] ڪرايون، جن جو مخالف ڌر بائيڪاٽ ڪيو. [[گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل]] قرارداد 33/24 ذريعي برونڊي بابت جاچ ڪميشن قائم ڪئي. ان جو مينڊيٽ اپريل 2015ع کان پوءِ برونڊي ۾ ٿيل انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ زيادتين جي جامع جاچ ڪرڻ، مبينا ذميوارن جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ سفارشون تيار ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/CoIBurundi/Pages/CoIBurundi.aspx|title=OHCHR – Commission of Inquiry on Human Rights in Burundi|website=www.ohchr.org|access-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011072710/http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/CoIBurundi/Pages/CoIBurundi.aspx|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}</ref> ڪميشن حڪومت کي سنگين انساني حقن جي ڀڃڪڙين ختم ڪرڻ لاءِ چيو. ڪميشن زور ڏنو ته برونڊي حڪومت بار بار درخواستن ۽ ڪوششن باوجود جاچ ڪميشن سان سهڪار ڪرڻ کان انڪار ڪندي رهي آهي.<ref name="ohchr.org">{{cite web|url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=22184&LangID=E|title=OHCHR – Commission calls on Burundian government to put an end to serious human rights violations|website=www.ohchr.org|access-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011021822/http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=22184&LangID=E|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}</ref> ڪميشن طرفان دستاويز ڪيل ڀڃڪڙين ۾ بنا جواز گرفتاريون ۽ حراستون، تشدد ۽ ظالماڻو، غيرانساني يا توهين آميز ورتاءُ، عدالتي ڪارروائي کان سواءِ قتل، جبري گمشدگيون، ريپ ۽ جنسي تشدد جا ٻيا روپ شامل هئا.<ref name="ohchr.org" /> ==== موجوده دور ==== [[File:Burundi.Gitega 03.jpg|thumb|[[گيٽيگا]] 2019ع ۾ برونڊي جي سياسي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.]] [[2018ع برونڊي آئيني ريفرنڊم|2018ع جي آئيني ريفرنڊم]] ۾ برونڊي جي ماڻهن ترميم ٿيل آئين جي منظوريءَ لاءِ ووٽ ڏنو، جنهن تحت نڪورونزيزا 2034ع تائين اقتدار ۾ رهي سگهيو ٿي.<ref>{{Cite news|last=Moore|first=Jina|date=2018-05-17|title=In Tiny Burundi, a Huge Vote (Published 2018)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2018/05/17/world/africa/burundi-referendum-vote.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517214927/https://www.nytimes.com/2018/05/17/world/africa/burundi-referendum-vote.html |archive-date=2018-05-17 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=2021-01-08|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web|title=Amendments to constitution of Burundi approved: electoral commission – Xinhua {{!}} English.news.cn|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-05/22/c_137195886.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522112315/http://www.xinhuanet.com/english/2018-05/22/c_137195886.htm|archive-date=22 May 2018|access-date=2021-01-08|website=www.xinhuanet.com}}</ref> پر گهڻن مبصرن جي حيرت جي ابتڙ، نڪورونزيزا پوءِ اعلان ڪيو ته هو ٻي مدت لاءِ اميدوار نه ٿيندو، جنهن سان [[2020ع برونڊي عام چونڊون|2020ع جي عام چونڊن]] ۾ نئون صدر چونڊجڻ جو رستو کليو.<ref name="PB">{{Cite news|last=Dahir|first=Abdi Latif|date=2020-06-09|title=President of Burundi, Pierre Nkurunziza, 55, Dies of Heart Attack|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/06/09/world/africa/burundi-president-pierre-nkurunziza-dead.html|access-date=2021-01-08|issn=0362-4331|archive-date=9 June 2020|archive-url=https://archive.today/20200609181951/https://www.nytimes.com/2020/06/09/world/africa/burundi-president-pierre-nkurunziza-dead.html|url-status=live}}</ref> [[ايوارست ندايشيميي]]، جنهن کي سي اين ڊي ڊي–ايف ڊي ڊي نڪورونزيزا جي جانشين طور چونڊيو هو، چونڊ کٽي.<ref name="NP">{{Cite web|title=Who is Burundi's new president, Evariste Ndayishimiye?|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/6/18/evariste-ndayishimiye-who-is-burundis-new-president|access-date=2021-01-08|website=www.aljazeera.com|language=en|archive-date=6 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206213832/http://www.aljazeera.com/news/2020/6/18/evariste-ndayishimiye-who-is-burundis-new-president|url-status=live}}</ref> ان کان ٿوري دير پوءِ، 9 جون تي، نڪورونزيزا 55 ورهين جي عمر ۾ دل بند ٿيڻ سبب فوت ٿي ويو.<ref name="PB" /> آئين موجب قومي اسيمبلي جي صدر [[پاسڪل نيابيندا]] 18 جون 2020ع تي ندايشيميي جي حلف برداريءَ تائين حڪومت جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="PB" /><ref name="NP" /> ڊسمبر 2021ع ۾ [[گيٽيگا جيل جي باهه|گيٽيگا جي جيل ۾ باهه لڳڻ سبب ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا]].<ref>{{Cite news |date=2021-12-07 |title=Burundi prison fire kills at least 38 in Gitega |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-59560444 |access-date=2021-12-11 |archive-date=15 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220115180351/https://www.bbc.com/news/world-africa-59560444 |url-status=live}}</ref> نومبر 2022ع ۾ [[COVID-19 عالمي وبا]] ۽ [[روس جو يوڪرين تي حملو]] جهڙن چئلينجن جي باوجود، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] جي هڪ جائزي موجب برونڊي جي معاشي واڌ ٿوري وڌي 3 سيڪڙو ٿي وئي. موجوده وقت ۾ برونڊي اڃا به دنيا جي غريب ترين ملڪن مان هڪ آهي، جنهن جي اندازي مطابق في فرد [[مجموعي قومي آمدني]] 298 آمريڪي ڊالر آهي.<ref>{{Cite web |title=Least Developed Country Category: Burundi Profile - Economic Analysis and Policy Division |url=https://policy.desa.un.org/themes/least-developed-countries-category/least-developed-country-category-burundi-profile |access-date=2026-02-08 |website=policy.desa.un.org}}</ref> جنوري 2025ع ۾ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو ۾ [[2025ع گوما حملو|گوما جي سقوط]]، 2012ع کان پوءِ [[ڪيوو تڪرار]] جي سڀ کان وڏي شدت هئي، ۽ ان خدشي کي وڌايو ته روانڊا جي حمايت يافته [[ايم 23 مهم (2022–موجوده)|ايم 23 باغي مهم]]، روانڊا ۽ برونڊي جي فوجن جي [[ڪيوو]] صوبن ۾ موجودگي سبب، وڏي علائقائي جنگ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. برونڊي، جنهن ۾ ھوتو اڪثريت واري حڪومت آهي ۽ جيڪو اڳ ۾ روانڊا تي [[2015ع برونڊي فوجي بغاوت جي ڪوشش|2015ع واري فوجي بغاوت جي ڪوشش]] جي حمايت ڪرڻ جو الزام لڳائي چڪو آهي، [[ڏکڻ ڪيوو]] ۾ [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو جون هٿياربند فوجون|ڪانگولي فوج]] جي مدد لاءِ هزارين فوجي مقرر ڪيا هئا، جنهن سان وڏي علائقائي جنگ بابت خدشا وڌيڪ وڌيا.<ref>{{Cite web |last1=Lewis |first1=David |last2=Rolley |first2=Sonia |title=M23 rebels face Burundian forces in eastern Congo, heightening war fears |date=31 January 2025 |access-date=31 January 2025 |agency=[[Reuters]] |url=https://www.yahoo.com/news/m23-rebels-face-burundian-forces-173819912.html}}</ref><ref>{{Cite web |title=Africa File Special Edition: M23 March Threatens Expanded Conflict in DR Congo and Regional War in the Great Lakes |work=[[Institute for the Study of War]] |date=31 January 2025 |access-date=31 January 2025 |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/africa-file-special-edition-m23-march-threatens-expanded-conflict-dr-congo-and-regional}}</ref> == جاگرافي == {{Main|برونڊي جي جاگرافي|برونڊي جي آبهوا}} [[File:By-map.png|thumb|left|alt=tan colour map of Burundi with cities|برونڊي جو نقشو]] [[File:FLII_Burundi.png|thumb|برونڊي جو زميني نقشو]] برونڊي آفريڪا جي ننڍن ملڪن مان هڪ آهي، جيڪو [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي ۽ هتي [[اڀرندي برساتي ٻيلن واري آبهوا|استوائي آبهوا]] ملي ٿي. برونڊي [[البرٽائن رفٽ]] جو حصو آهي، جيڪو [[اوڀر آفريقي رفٽ]] جي اولهندي توسيع آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=East Africa Living Encyclopedia |url=https://www.africa.upenn.edu/NEH/bgeography.htm |access-date=2026-02-08 |website=www.africa.upenn.edu}}</ref> ملڪ وچ آفريڪا جي هڪ لهرائتي پليٽو تي واقع آهي. برونڊي جي اتر ۾ [[روانڊا]]، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[تنزانيا]] ۽ اولهه ۾ [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] آهي. اهو [[البرٽائن رفٽ جبلائي ٻيلا]]، [[مرڪزي زمبيزيائي ميومبو ٻيلا]] ۽ [[وڪٽوريا طاس ٻيلو-ساوانا موزائيڪ]] [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطن]] ۾ واقع آهي.<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287}}</ref> مرڪزي پليٽو جي سراسري اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|5600|ft|m|0|order=flip|abbr=on}} آهي، جڏهن ته سرحدي علائقن ۾ اوچائي گهٽ آهي. سڀ کان اوچو جبل [[هيها جبل]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|8810|ft|m|0|order=flip|abbr=on}} آهي؛<ref>O'Mara, Michael (1999). ''Facts about the World's Nations''. [[Bronx, New York]]: H.W. Wilson, p. 150, {{ISBN|0-8242-0955-9}}</ref> اهو سڀ کان وڏي شهر ۽ اقتصادي گاديءَ واري هنڌ بوجمبورا جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. [[نيل درياهه]] جو هڪ سرچشمو [[بوروري صوبو]] ۾ آهي، جتي مرڪزي جبلائي علائقي جي اوڀرندي ڍلان مان روانڊا درياهه نڪري ٿو، جيڪو نيل جي سرچشمن مان هڪ آهي.<ref name=":0" /> هي سرچشمو [[روويرونزا درياهه]] وسيلي [[وڪٽوريا ڍنڍ]] جي پاڻيءَ واري نظام سان ڳنڍيل آهي.<ref>Ash, Russell (2006). ''The Top 10 of Everything''. New York City: Sterling Publishing Company. {{ISBN|0-600-61557-X}}</ref> وڪٽوريا ڍنڍ هڪ اهم آبي سرچشمو آهي، جيڪو [[ڪاگيرا درياهه]] کي پاڻي ڏئي ٿو.<ref>Klohn, Wulf and Mihailo Andjelic. [http://www.fao.org/ag/AGL/AGLW/webpub/lakevic/LAKEVIC4.htm Lake Victoria: A Case in International Cooperation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208202025/http://www.fao.org/ag/AGL/AGLW/webpub/lakevic/LAKEVIC4.htm |date=8 December 2008}}. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Retrieved 20 July 2008.</ref><ref>Budge, E. A. Wallace (1907), ''The Egyptian Sudan: Its History and Monuments''. [[Philadelphia]], Pennsylvania: J. B. Lippincott & Co. p. 352.</ref> هڪ ٻي اهم ڍنڍ [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] آهي، جيڪا برونڊي جي ڏکڻ اولهندي ڪنڊ ۾ واقع آهي.<ref>{{cite book|last=Jessup|first=John E.|title=An Encyclopedic Dictionary of Conflict and Conflict Resolution, 1945–1996|url=https://archive.org/details/encyclopedicdict0000jess|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1998|isbn=0-313-28112-2|location=Westport, Connecticut|page=[https://archive.org/details/encyclopedicdict0000jess/page/97 97]}}</ref> {{multiple image | direction = vertical | align = right | width = 250 | footer = | image1 = Burundi landscape.jpg | alt1 = | caption1 = برونڊي جو قدرتي منظر. | image2 = Bujumbura & Lake Tanganyika.JPG | alt2 = | caption2 = [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] جي ڪناري تي [[بوجمبورا]]. | image3 = La chute de karera nyakayi 1 à Rutana.jpg | alt3 = | caption3 = [[ڪاريرا آبشار]] جو منظر. | image4 = Les oiseaux dans les arbres du lac Rwihinda.jpg | alt4 = | caption4 = رويهندا ڍنڍ ڀرسان وڻ؛ هن ڍنڍ کي اڪثر ”پکين واري ڍنڍ“ پڻ سڏيو ويندو آهي. }} [[ٻيلو ڍڪ]] ملڪ جي ڪل زميني ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو آهي، جيڪو 2020ع ۾ 279,640 هيڪٽر ٻيلن جي برابر هو.{{Citation needed|date=February 2026}} 1990ع ۾ ٻيلن جي ايراضي 276,480 هيڪٽر هئي. ڪاٺ جي ڪٽائي، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ ۽ زراعت سبب ٻيلن جي خاتمي جي دٻاءَ جي ڪري برونڊي 2000ع تائين پنهنجي زمين جي 20 سيڪڙو کي ٻيلن هيٺ آڻڻ وارو هدف حاصل نه ڪري سگهيو.<ref>{{Cite web |last=Convention on Biological Diversity |date=2020 |title=Burundi: country profile |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=bi |access-date=2026-02-08 |website=www.cbd.int |language=en}}</ref> 2015ع ۾ ٻيلن جي سموري ايراضي، يعني 100 سيڪڙو، [[رياستي ملڪيت]] هيٺ ڄاڻائي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Burundi |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BDI/home/overview |website=Food Agriculture Organisation of the United Nations}}</ref> اتر ۾، [[برونڊي جا قدرتي علائقا|ڪانگو-نيل ريج]] سان گڏ [[بوروري ٻيلي جو قدرتي محفوظ علائقو]] واقع آهي، جيڪو 3,300 هيڪٽرن تي پکڙيل محفوظ ٻيلو آهي. هي محفوظ علائقو موسمي ٻوڏن جي پاڻي کي جذب ڪرڻ سميت اهم ماحولياتي فائدا فراهم ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=2017-03-31 |title=Bururi: the link between heaven and earth {{!}} IUCN |url=https://iucn.org/news/protected-areas/201703/bururi-link-between-heaven-and-earth |access-date=2026-02-08 |website=iucn.org |language=en}}</ref> [[رومونگي قدرتي محفوظ علائقو|رومونگي ٻيلي جو قدرتي محفوظ علائقو]] ڏکڻ اولهه ۾ آهي. غيرقانوني زراعت ۽ [[ريگستانڪاري]] انهن گهاٽن ٻيلي وارن علائقن جي وجود کي خطرو پهچائين ٿا.<ref>{{Cite web |title=DRC-Burundi: Forests and Parks Fall Victim To Land Scarcity and Infertility |url=https://pulitzercenter.org/stories/drc-burundi-forests-and-parks-fall-victim-land-scarcity-and-infertility |access-date=2026-02-08 |website=Pulitzer Center |language=en}}</ref> گذر سفر واري زراعت ۽ ٻارڻ لاءِ ڪاٺ گڏ ڪرڻ جي واڌ کان علاوه، [[غيرقانوني ڪاٺ ڪٽائي]] پڻ ٻيلن لاءِ وڏو خطرو آهي.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Burundi: When Charcoal and Firewood Consume the Forests (French) |url=https://rainforestjournalismfund.org/stories/burundi-when-charcoal-and-firewood-consume-forests-french |access-date=2026-02-08 |website=Rainforest Journalism Fund |language=en}}</ref> {{multiple image |direction = vertical |align = right |width = 250 |footer = |image1 = L'environnement de Kibira à teza.jpg |alt1 = |caption1 = [[ڪيبيرا نيشنل پارڪ]] جو منظر |image2 = Rusizi NP hippopotamus.jpg |alt2 = |caption2 = [[روسيزي نيشنل پارڪ]] ۾ دريائي گهوڙو. |image3 = Bururi National Forest (10.3897-AfrInvertebr.60.38432) Figure 19.jpg |alt3 = |caption3 = [[بوروري ٻيلي جو قدرتي محفوظ علائقو]] اندر. |image4 = Hippos in Burundi.png |alt4 = |caption4 = دريائي گهوڙو، برونڊي جي عام جانورن مان هڪ }} ملڪ ۾ ٻه نيشنل پارڪ آهن: اتر اولهه ۾ [[ڪيبيرا نيشنل پارڪ]]، جيڪو برساتي ٻيلي جو هڪ ننڍو علائقو آهي ۽ روانڊا جي [[نيونگوي ٻيلي نيشنل پارڪ]] سان لڳو لڳ واقع آهي، ۽ اتر اوڀر ۾ [[رووبو نيشنل پارڪ]]، جيڪو [[رووبو درياهه]] سان گڏ پکڙيل آهي. ٻئي پارڪ 1982ع ۾ جهنگلي جيوت جي آباديءَ جي تحفظ لاءِ قائم ڪيا ويا.<ref>East, Rob (1999). ''African Antelope Database 1998''. [[Gland, Switzerland]]: [[International Union for Conservation of Nature]], p. 74. {{ISBN|2-8317-0477-4}}.</ref> ڪيبيرا نيشنل پارڪ ۾ جبلائي ٻيلا آهن ۽ اهو برونڊي جي سڀ کان وڏي ڊيم کي ڀرڻ واري پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي حصو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Ndayizeye |first1=Gaëlle |last2=Imani |first2=Gerard |last3=Nkengurutse |first3=Jacques |last4=Irampagarikiye |first4=Rosette |last5=Ndihokubwayo |first5=Noël |last6=Niyongabo |first6=Ferdinand |last7=Cuni-Sanchez |first7=Aida |title=Ecosystem services from mountain forests: Local communities' views in Kibira National Park, Burundi |journal=Ecosystem Services |date=October 2020 |volume=45 |article-number=101171 |doi=10.1016/j.ecoser.2020.101171 |bibcode=2020EcoSv..4501171N }}</ref> [[ميومبو]] ٻيلا، جيڪي برونڊي جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهن، وڏي پيماني تي غيرقانوني ڪاٺ ڪٽائيءَ جو مرڪز آهن، جنهن جو مکيه مقصد سخت ڪاٺ چين ڏانهن برآمد ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=ADF |date=2024-09-17 |title=Chinese Loggers Exploit Miombo Woodlands at 'Unsustainable' Rate |url=https://adf-magazine.com/2024/09/chinese-loggers-exploit-miombo-woodlands-at-unsustainable-rate/ |access-date=2026-02-08 |website=Africa Defense Forum |language=en-US}}</ref> 2024ع جي ماپوتو معاهدي تحت علائقي جي تحفظ کي وڌائڻ ۽ ڪجهه قسمن جي ڪاٺ جي ڪٽائي تي پابندي لڳائڻ جي باوجود، برونڊي جا اهم بندرگاهه غيرقانوني طور ڪٽيل ڪاٺ جي برآمد جا مرڪز بڻيا آهن، خاص طور ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو مان ايندڙ غيرقانوني ڪاٺ لاءِ.<ref>{{Cite web |title=Tracing illegal timber from the DRC's forests to Asian markets |url=https://enactafrica.org/enact-observer/tracing-illegal-timber-from-the-drc-s-forests-to-asian-markets |access-date=2026-02-08 |website=ENACT Africa |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Miombo Restoration Alliance |url=https://miomborestorationalliance.com/ |access-date=2026-02-08 |website=miomborestorationalliance.com |language=en}}</ref> غيرقانوني ڪاٺ ڪٽائيءَ جي مسئلي جي حقيقي پکيڙ غالباً موجوده اندازن کان وڌيڪ آهي، ڇاڪاڻ ته حڪومتون ۽ محقق بين الاقوامي واپاري نيٽ ورڪن ذريعي غيرقانوني ڪاٺ جي وهڪري کي وڌيڪ صحيح نموني ڳڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Cavanagh |first1=Connor Joseph |last2=Vedeld |first2=Pål Olav |last3=Trædal |first3=Leif Tore |title=Securitizing REDD+? Problematizing the emerging illegal timber trade and forest carbon interface in East Africa |journal=Geoforum |date=March 2015 |volume=60 |pages=72–82 |doi=10.1016/j.geoforum.2015.01.011 }}</ref> === آبي وسيلا === اوڀر آفريڪا جي خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ [[برونڊي]] کي آبي نيڪال جي لحاظ کان لڳ ڀڳ ٻن برابر [[آبي حوض|آبي حوضن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ملڪ جو ٿورو وڏو حصو، يعني 50.6 سيڪڙو، [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] وسيلي [[ڪانگو درياهه]] ۽ اتان اڳتي [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] ڏانهن پاڻي نيڪال ڪري ٿو، جڏهن ته باقي حصي جو پاڻي [[ڪاگيرا درياهه|ڪاگيرا]] ۽ پوءِ [[نيل درياهه]] وسيلي [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.nilebasin.org/nileis/system/files/The%20Nile%20Basin%20Water%20Resources%20Atlas-%20Chapter%201_0.pdf |text=''Nile Basin Water Resources Atlas. Chapter 1: Introduction.'' |wayback=20200318061402}}. Nile Basin Initiative.</ref> جبلن مان [[لوويرونزا درياهه|لوويرونزا]] نڪري ٿو، جيڪو اڳتي هلي [[روووبو درياهه|روووبو]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. لوويرونزا کي [[نيل درياهه|نيل]] جي سڀ کان ڊگهي ۽ ڏاکڻي سرچشمي واري وهڪري طور ڄاتو وڃي ٿو. نيل جو هي سرچشمو [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر اوڀر طرف، [[بوروري]] ۽ [[روتانا]] جي وچ ۾ واقع آهي. {{See also|برونڊي جي درياهن جي فهرست}} === آبهوا === [[برونڊي جي آبهوا]] گرم خطي واري ۽ موسمي طور آلي آهي، جنهن ۾ ٻه [[برسات جي موسم|برساتي موسمون]] ٿين ٿيون. ملڪ جي نسبتاً اوچي [[اوچائي|اوچائيءَ]] سبب گرمي پد ۾ اعتدال رهي ٿو. سڄي سال دوران سراسري طور لڳ ڀڳ 1,000 ملي ميٽر برسات پوي ٿي. ھي ملڪ سمنڊ جي سطح کان 722 ميٽرن کان 2670 ميٽرن تائين بلند آھي ۽ ان جي سراسري بلندي 1504 ميٽرن تائين آهي ان بلندي جي ڪري ان جو ساليانو گرمي پد 17 کان 23 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي ۽ عام طور تي سراسري بلندي وارين جاين تي وچٿرو رھندو آھي. ھن ملڪ برسات پوڻ جي سراسري شدت 150 سينٽي ميٽر آھي ۽ سال ۾ ٻہ برساتي موسمون آهن: پھرين موسم فبروري کان مئي تائين ۽ ٻين برساتي موسم سيپٽمبر کان نومبر تائين آھي.ساڳئي طرح سال جا باقي ٻہ حصا خشڪ موسم وارا ھوندا آھن<ref name="سي آء اي">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/ ''برونڊي''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122232849/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/ |date=2021-01-22 }}، ''[[سي آء اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''، [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]].</ref>. === نباتات ۽ جهنگلي جيوت === برونڊي جي [[حياتياتي تنوع|جنسن سان مالامال]] جهنگلي جيوت ۾ [[چيتو|چيتا]]، [[شينهن]]، [[بئبون]]، [[زيبرا]] ۽ [[هرڻ]] جون مختلف جنسون شامل آهن. درياهن ۾ [[واڳون]] ۽ [[دريائي گهوڙو|دريائي گهوڙا]] رهن ٿا. آباديءَ ۾ تيز واڌ ۽ ان جي نتيجي ۾ قدرتي وسيلن ۽ زمين جي [[حد کان وڌيڪ استعمال]] سبب برونڊي جي اڳوڻي شاهوڪار جهنگلي جيوت جون قدرتي رهائشگاهون تمام گهڻيون محدود يا تباهه ٿي چڪيون آهن. آفريڪا جون ڪيتريون ئي عام جانورن جون جنسون هاڻي ملڪ ۾ رڳو ٿوري تعداد ۾ باقي بچيون آهن، انهن مان ڪي [[خطري هيٺ آيل جنسن جي ڳاڙهي فهرست|خطري هيٺ آيل جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] ۾ شامل آهن، جڏهن ته ڪجهه ملڪ مان اڳ ئي ناپيد ٿي چڪيون آهن.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.waldwissen.net/de/lernen-und-vermitteln/weltforstwirtschaft/der-wald-in-burundi-teil-1 |titel=Wald und Waldbewirtschaftung in Burundi: Naturraum, Waldtypen und Forstgeschichte |werk=waldwissen.net |datum=2022-02-11 |abruf=2023-02-19}}</ref> قدرتي حالتن ۾ برونڊي جو لڳ ڀڳ سڄو علائقو مختلف قسمن جي، حياتياتي لحاظ کان شاهوڪار [[ٻيلن]] ۽ نباتاتي برادرين سان ڍڪيل هجي ها. پر زرعي زمين حاصل ڪرڻ ۽ [[ڪاٺ جو ڪوئلو]] تيار ڪرڻ لاءِ انهن ٻيلن جي وڏي پيماني تي واڍي ڪئي وئي آهي. رڳو 1990ع کان 2020ع جي وچ ۾ برونڊي 117,000 هيڪٽر ٻيلي وارو علائقو وڃايو، جيڪو ان جي ٻيلن جي ڍڪ جو 40.5 سيڪڙو هو. [[ٻيهر ٻيلو پوکڻ|ٻيهر ٻيلو پوکڻ]] جي منصوبن ۾ اڪثر تيزيءَ سان وڌندڙ غير مقامي جنسون، جهڙوڪ [[يوڪلپٽس]]، استعمال ڪيون وينديون آهن.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.waldwissen.net/de/lernen-und-vermitteln/weltforstwirtschaft/der-wald-in-burundi-teil-2 |titel=Wald und Waldbewirtschaftung in Burundi: Die verschwundenen Wälder und die Folgen |werk=waldwissen.net |datum=2022-02-11 |abruf=2023-02-19}}</ref> == حڪومت ۽ انتظام== {{Main|برونڊي جي سياست|برونڊي ۾ چونڊون}} === سياست === [[File:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|thumb|upright|alt=Pierre Nkurunziza at World Economic Forum 2008 looking right|[[پيئر نڪورونزيزا]]، 2005ع کان 2020ع تائين برونڊي جو صدر]] برونڊي هڪ گهڻ-جماعتي رياست تي ٻڌل [[صدارتي نظام|صدارتي]] [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] ريپبلڪ آهي. ملڪ جو صدر [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] هوندو آهي. برونڊي ۾ 21 [[برونڊي جون سياسي جماعتون|رجسٽرڊ سياسي جماعتون]] آهن.<ref name="state" /> 1992ع جي آئين<ref>{{cite web|url=http://www.ictj.org/en/where/region1/512.html |title=Burundi |access-date=27 July 2008 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090617232030/http://www.ictj.org/en/where/region1/512.html |archive-date=17 June 2009}} International Center for Transitional Justice. Retrieved 27 July 2008.</ref> گهڻ-جماعتي سياسي عمل قائم ڪيو ۽ گهڻ-جماعتي سياسي مقابلي لاءِ بنياد فراهم ڪيو.<ref name="PH">{{cite web|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/BI/politics.html |title=Burundi – Politics |access-date=21 July 2008 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090105115403/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/BI/politics.html |archive-date=5 January 2009}} From "The Financial Times World Desk Reference". Dorling Kindersley. 2004. Prentice Hall. Retrieved 30 June 2008.</ref> 1998ع جي آئيني انتظامن تحت [[برونڊي جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي سيٽن جو انگ وڌايو ويو ۽ ٻن نائب صدرن لاءِ به بندوبست ڪيو ويو. بعد ۾ 2005ع جي آئين ملڪ جي جنگ کان پوءِ واري سياسي ۽ اقتداري ورهاست واري نظام کي نئين سر ترتيب ڏنو، جڏهن ته موجوده آئين 2018ع جي آئيني ريفرنڊم کان پوءِ لاڳو ٿيو. برونڊي جي قانونساز شاخ هڪ [[ٻه ايواني نظام|ٻه ايواني]] پارليامينٽ تي مشتمل آهي، جنهن ۾ [[برونڊي جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۽ [[برونڊي جي سينيٽ|سينيٽ]] شامل آهن. قومي اسيمبلي ۾ 118 کان 123 ميمبر هوندا آهن. برونڊي جو آئين نمائندگيءَ ۾ 60 سيڪڙو ھوتو ۽ 40 سيڪڙو ٽوٽسي تناسب برقرار رکڻ سان گڏ گهٽ ۾ گهٽ 30 سيڪڙو عورتن جي نمائندگيءَ جو بندوبست ڪري ٿو، جڏهن ته ٽي سيٽون توا ميمبرن لاءِ مخصوص آهن.<ref name="state" /> ميمبر عوامي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا آهن ۽ پنجن سالن لاءِ عهدو سنڀاليندا آهن.<ref name="Puddington" /> سينيٽ ۾ 51 ميمبر هوندا آهن ۽ ٽي سيٽون اڳوڻن صدرن لاءِ مخصوص آهن. سينيٽ جي گهٽ ۾ گهٽ 30 سيڪڙو ميمبرن جو عورتون هجڻ ضروري آهي. ميمبر چونڊ ڪاليجن ذريعي چونڊيا ويندا آهن، جيڪي برونڊي جي صوبن ۽ ڪميون جي چونڊيل نمائندن تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="state">{{Cite web |title=Burundi |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2821.htm |access-date=2026-02-08 |website=U.S. Department of State}}</ref> هر صوبي مان هڪ ھوتو ۽ هڪ ٽوٽسي سينيٽر چونڊيو ويندو آهي. سينيٽ جو مدو پنج سال هوندو آهي.<ref name="Puddington">{{cite book |last=Puddington |first=Arch |title=Freedom in the World: The Annual Survey of Political Rights and Civil Liberties |publisher=Lanham, Maryland |year=2007 |location=Syracuse University |isbn=978-0-7425-5897-7 |pages=145–146}}</ref> صدر انتظامي شاخ جي اڳواڻي ڪري ٿو ۽ وزيرن جي ڪائونسل جا ميمبر مقرر ڪري ٿو.<ref name="unburundi">{{cite journal|title=Republic of Burundi: Public Administration Country Profile|journal=United Nations' Division for Public Administration and Development Management|date=July 2004|pages=5–7|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023253.pdf|access-date=20 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001231041/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023253.pdf|archive-date=1 October 2008|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001231041/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023253.pdf |date=1 October 2008 }}</ref> تاريخي آئيني انتظامن تحت صدر سينيٽ مان به ڪجهه ميمبر وزيرن جي ڪائونسل لاءِ چونڊي سگهندو هو، ۽ وزيرن جي ڪائونسل جي جوڙجڪ لاءِ قانونساز اداري جي منظوري گهربل هوندي هئي.<ref name="state"/><ref name="Puddington" /> برونڊي جو قانوني نظام وڏي حد تائين بيلجيئن سول قانوني روايت کان متاثر آهي. ''ڪور سپريم''، يعني [[برونڊي جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]]، ملڪ جي سڀ کان مٿانهين عدالت آهي. سپريم ڪورٽ کان هيٺ ٽي اپيل عدالتون آهن. صوبائي سطح تي پهرين درجي جون عدالتون ۽ مقامي سطح تي عدالتون عدالتي ڪم سرانجام ڏين ٿيون.<ref name="unburundi" /> برونڊي 1 جولاءِ 1962ع تي بيلجيئم جي انتظام هيٺ قائم [[گڏيل قومن جو ٽرسٽ علائقو|گڏيل قومن جي ٽرسٽ علائقي]] [[روانڊا-ارونڊي]] کان آزادي حاصل ڪئي. ملڪ اڳ ۾ ''ارونڊي'' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ نوآبادياتي دور ۾ [[جرمن اوڀر آفريڪا]] ۽ پوءِ روانڊا-ارونڊي جو حصو رهيو، جڏهن ته آزاديءَ وقت [[برونڊي جي بادشاهت]] قائم رهي. 1966ع ۾ بادشاهت ختم ڪري ريپبلڪ قائم ڪئي وئي. برونڊي ۾ ووٽ ڏيڻ جو عام حق 18 سالن جي عمر کان حاصل ٿئي ٿو. شهريت جا قانون نسب، رهائش ۽ قانوني طريقي سان شهريت حاصل ڪرڻ جي اصولن تي ٻڌل آهن؛ رڳو ملڪ ۾ ڄمڻ پاڻمرادو شهريت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي ناهي.<ref name ="CIA">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527131402/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html |date=2020-05-27 }} سي آء اي ورلڊ فيڪٽ بڪ</ref> [[File:BujumburaFromCathedral.jpg|thumb|alt=aerial view of highrise building and low rise red roofed buildings|2006ع ۾ [[بوجمبورا]] جو منظر]] تاريخي طور ملڪ کي 18 صوبن ۾ ورهايو ويو هو: بوبانزا، بوجمبورا ميرئي، بوجمبورا رورل، بوروري، ڪانڪوزو، سيبيٽوڪي، گيٽيگا، ڪاروزي، ڪايانزا، ڪرونڊو، ماڪامبا، مورامويا، موارو، موئينگا، نگوزي، رومونگي، روتانا ۽ روئيگي. انتظامي سڌارن کان پوءِ ملڪ کي پنجن وڏن صوبن ۾ ٻيهر منظم ڪيو ويو، تنهنڪري 18 صوبن واري ورهاست هاڻي تاريخي انتظامي نظام جي نمائندگي ڪري ٿي. === انتظامي ورهاست === [[File:Burundi, administrative divisions 2025 - de - colored.svg|thumb|2025ع تائين برونڊي جي صوبن جو نقشو]] برونڊي جا صوبا ۽ ڪميون 1959ع ۾ بيلجيئن نوآبادياتي حڪم تحت قائم ڪيا ويا. انهن اڳ ۾ موجود سرداري نظام جي جاءِ ورتي.<ref name="BP">{{Cite web |last=bdiagnews |date=2022-07-14 |title=Burundi: Proposition – 5 provinces au lieu de 18 et 42 communes au lieu de 119 |url=https://burundi-agnews.org/government/burundi-proposition-5-provinces-au-lieu-de-18-et-42-communes-au-lieu-de-119/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216212400/https://burundi-agnews.org/government/burundi-proposition-5-provinces-au-lieu-de-18-et-42-communes-au-lieu-de-119/ |archive-date=16 February 2023 |access-date=2022-07-29 |website=Nouvelles du Burundi – Africa Generation News |language=en-US}}</ref> ملڪ هن وقت [[برونڊي جا صوبا|پنجن صوبن]] ۾ ورهايل آهي: [[بوهوموزا]]، [[بوجمبورا صوبو|بوجمبورا]]، [[بورونگا]]، [[بوتانييريرا]] ۽ [[گيٽيگا صوبو|گيٽيگا]]. 2000ع ۾ بوجمبورا تي مشتمل صوبي کي ٻن صوبن، [[بوجمبورا رورل]] ۽ [[بوجمبورا ميرئي]]، ۾ ورهايو ويو.<ref name="xlix">[[Burundi#Eggers|Eggers]], p. xlix.</ref> 2025ع کان [[برونڊي]] انتظامي طور 5 [[برونڊي جا صوبا|صوبن]] ۾ ورهايل آهي، جن ۾ مجموعي طور 42 ڪميون ''(communes)'' شامل آهن.<ref>[https://assemblee.bi/wp-content/uploads/2024/01/n°5-du-16-mars-2023.pdf ''Loi Organique N° 1/05 du 16 Mars 2023 portant détermination et délimitation des provinces, des communes, des zones, des collines et/ou quartiers de la République du Burundi''] (PDF-Datei; 1,2 MB), abgerufen am 27. November 2025</ref> ان کان اڳ ملڪ 18 صوبن ۽ 116 ڪميونن ۾ ورهايل هو. {| class="wikitable sortable" |- ! صوبو ! آبادي<br />(2024ع)<ref name="citypop">[https://citypopulation.de/de/burundi/admin/ citypopulation.de], abgerufen am 27. November 2025</ref> ! ايراضي<br />(ڪلوميٽر²)<ref name="citypop" /> |- | [[بوهوموزا صوبو|بوهوموزا]] | style="text-align:right;" | 2,052,261 | style="text-align:right;" | 5,931 |- | [[بوجمبورا صوبو|بوجمبورا]] | style="text-align:right;" | 3,353,555 | style="text-align:right;" | 3,937 |- | [[بورونگا صوبو|بورونگا]] | style="text-align:right;" | 2,118,551 | style="text-align:right;" | 6,206 |- | [[بوتانيئيرا صوبو|بوتانيئيرا]] | style="text-align:right;" | 2,530,206 | style="text-align:right;" | 4,480 |- | [[گيٽيگا صوبو|گيٽيگا]] | style="text-align:right;" | 2,278,215 | style="text-align:right;" | 4,546 |} ڊسمبر 2018ع ۾ حڪومت ملڪ جي سياسي گاديءَ جو هنڌ [[بوجمبورا]] کان ملڪ جي وچ واري حصي ۾ واقع اڳوڻي شاهي شهر [[گيٽيگا]] منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref>[https://www.zeit.de/politik/ausland/2018-12/burundi-hauptstadt-verlegung-gitega-bujumbura ''Burundi: Regierung erklärt Kleinstadt zur neuen Hauptstadt.''] In: ''[[Zeit.de]].'' 22.&nbsp;Dezember 2018, abgerufen am 22.&nbsp;Dezember 2018.</ref> === انساني حق === {{See also|برونڊي ۾ انساني حق|برونڊي ۾ ايل جي بي ٽي حق}} 2009ع ۾ حڪومت هم جنس پرستي کي ڏوهه قرار ڏنو. رضامنديءَ سان هم جنس لاڳاپن ۾ ملوث قرار ڏنل ماڻهن کي ٽن مهينن کان ٻن سالن تائين قيد ۽/يا 50,000 کان 100,000 برونڊي فرئنڪ ڏنڊ جو خطرو رهي ٿو.<ref>{{cite web|title=State Sponsored Homophobia 2016: A world survey of sexual orientation laws: criminalisation, protection and recognition|url=http://ilga.org/downloads/02_ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2016_ENG_WEB_150516.pdf|work=[[International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association]]|date=17 May 2016|access-date=6 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808172344/http://ilga.org/downloads/02_ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2016_ENG_WEB_150516.pdf|archive-date=8 August 2016|url-status=live}}</ref> [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] ان قدم جي مذمت ڪندي چيو ته اهو بين الاقوامي ۽ علائقائي انساني حقن واري قانون تحت برونڊي جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي آهي ۽ آئين جي پڻ ابتڙ آهي، جيڪو رازداريءَ جي حق جي ضمانت ڏئي ٿو.<ref>[https://www.amnesty.org/en/latest/news/2009/04/burundi-elimina-pena-muerte-prohibe-homosexualidad-20090427/ Burundi abolishes the death penalty but bans homosexuality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010195242/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2009/04/burundi-elimina-pena-muerte-prohibe-homosexualidad-20090427/ |date=10 October 2017 }}". Amnesty International. 27 April 2009.</ref> [[File:Embassy_of_Burundi_in_Brussels.jpg|thumb|upright|[[برسلز]] ۾ برونڊي جو سفارتخانو]] برونڊي 2017ع ۾ سرڪاري طور [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (آءِ سي سي) مان نڪري ويو، ۽ ائين ڪندڙ دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو.<ref name="BQ">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/27/world/africa/burundi-international-criminal-court.html|title=Burundi Quits International Criminal Court|last=Moore|first=Jina|date=27 October 2017|work=The New York Times|access-date=10 November 2017|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109124035/https://www.nytimes.com/2017/10/27/world/africa/burundi-international-criminal-court.html|archive-date=9 November 2017|url-status=live}}</ref> اهو قدم سيپٽمبر 2017ع جي گڏيل قومن جي هڪ رپورٽ کان پوءِ کنيو ويو، جنهن ۾ ملڪ تي عدالتي ڪارروائي کان سواءِ قتل، تشدد ۽ جنسي تشدد سميت مختلف ڏوهن ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جا الزام لڳايا ويا هئا.<ref name="BQ" /> آءِ سي سي نومبر ۾ اعلان ڪيو ته برونڊي جي عدالت جي ميمبر هجڻ واري عرصي دوران ٿيل انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت ڪارروائي جاري رهندي.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/11/09/world/africa/icc-burundi-nkurunziza.html|title=We're Not Done Yet, Hague Court Tells Burundi's Leaders|last1=Gladstone|first1=Rick|date=9 November 2017|work=The New York Times|access-date=10 November 2017|last2=Simons|first2=Marlise|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110150241/https://www.nytimes.com/2017/11/09/world/africa/icc-burundi-nkurunziza.html|archive-date=10 November 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.hrw.org/news/2017/11/09/icc-new-burundi-investigation|title=ICC: New Burundi Investigation|date=9 November 2017|work=Human Rights Watch|access-date=10 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171121164937/https://www.hrw.org/news/2017/11/09/icc-new-burundi-investigation|archive-date=21 November 2017|url-status=live}}</ref> ملڪ ۾ حڪومتي سينسرشپ اڃا به هڪ اهم خدشو آهي. صحافي [[ژان-ڪلود ڪاومباگو]] کي سندس رپورٽنگ سبب بار بار گرفتار ڪرڻ ۽ 2010ع ۾ مقدما هلائڻ تي حڪومت تي تنقيد ڪئي وئي.<ref>{{cite web |date=20 July 2010 |title=Burundi: Free Journalist Detained on Treason Charges |url=https://www.hrw.org/en/news/2010/07/20/burundi-free-journalist-detained-treason-charges |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114074006/http://www.hrw.org/en/news/2010/07/20/burundi-free-journalist-detained-treason-charges |archive-date=14 January 2012 |access-date=6 July 2017 |publisher=[[Human Rights Watch]]}}</ref> [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] کيس [[ضمير جو قيدي]] قرار ڏنو ۽ سندس ”فوري ۽ بنا شرط آزادي“ جو مطالبو ڪيو. == معيشت == {{See also|برونڊي ۾ ٻڌل ڪمپنين جي فهرست}} [[File:GDP per capita development of Burundi.svg|thumb|في فرد مجموعي گهريلو پيداوار جي تاريخي واڌ]] برونڊي هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ|زمين سان گهيريل]] ۽ قدرتي وسيلن جي لحاظ کان محدود ملڪ آهي، جنهن جو پيداواري شعبو اڃا ترقي هيٺ آهي. [[برونڊي جي معيشت]] ۾ زراعت کي مرڪزي حيثيت حاصل آهي، جيڪا 2017ع ۾ مجموعي گهريلو پيداوار جو 50 سيڪڙو حصو هئي،<ref>{{Cite web|url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/996/burundi-and-eu_en|title=Burundi and the EU|website=EEAS – European External Action Service – European Commission|language=en|access-date=27 August 2019|archive-date=17 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917034851/https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/996/burundi-and-eu_en|url-status=live}}</ref> ۽ ملڪ جي 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي کي روزگار فراهم ڪندي هئي. [[گذران واري زراعت]] زراعت جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو حصي تي مشتمل آهي.<ref>[[#Eggers|Eggers]], p. xlvii.</ref> برونڊي جون مکيه برآمدون ڪافي ۽ چانهه آهن، جيڪي پرڏيهي ناڻي جي آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو مهيا ڪن ٿيون، جيتوڻيڪ مجموعي گهريلو پيداوار ۾ برآمدن جو حصو نسبتاً ننڍو آهي. ٻين زرعي شين ۾ ڪپهه، [[مڪئي]]، [[جوار]]، مٺا پٽاٽا، ڪيلا، [[ڪساوا]] (ٽيپيوڪا)، گوشت، کير ۽ کلون شامل آهن. جيتوڻيڪ گذران واري زراعت تي تمام گهڻو دارومدار آهي، پر ڪيترن ماڻهن وٽ پنهنجي گذران لاءِ ڪافي وسيلا موجود ناهن. ان جو هڪ سبب آباديءَ ۾ تيز واڌ ۽ زمين جي مالڪي بابت مربوط پاليسين جي کوٽ آهي. 2014ع ۾ هڪ زرعي فارم جي سراسري ايراضي لڳ ڀڳ {{Convert|1|acre|order=flip}} هئي. برونڊي دنيا جي غريب ترين ملڪن مان هڪ آهي، جنهن جا سبب جزوي طور ان جي زمين سان گهيريل جاگرافيائي بيهڪ،<ref name="cia"/> تعليم تائين محدود پهچ ۽ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] جو ڦهلاءُ آهن. برونڊي جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو آبادي غربت ۾ زندگي گذاري ٿي.<ref>[http://www.iss.co.za/AF/profiles/burundi/Population.html Burundi Population] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041223112500/http://www.iss.co.za/AF/profiles/burundi/Population.html |date=23 December 2004}}. Institute for Security Studies. Retrieved 30 June 2008.</ref> 20هين صديءَ دوران ڏڪار ۽ خوراڪ جي کوٽ جا واقعا پيش ايندا رهيا،<ref name="wein5"/> ۽ [[عالمي خوراڪ پروگرام]] موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن 56.8 سيڪڙو ٻارن ۾ دائمي غذائي کوٽ موجود آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.wfp.org/country_brief/indexcountry.asp?region=2&section=9&sub_section=2&country=108 |title=Where We Work – Burundi |access-date=21 August 2006 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212123334/http://www.wfp.org/country_brief/indexcountry.asp?region=2&section=9&sub_section=2&country=108 |archive-date=12 February 2009}} World Food Programme. Retrieved 30 June 2008.</ref> برونڊي جي برآمدي آمدني ۽ درآمدن جي ادائيگيءَ جي صلاحيت بنيادي طور موسم جي حالتن ۽ عالمي مارڪيٽ ۾ ڪافي ۽ چانهه جي قيمتن تي دارومدار رکي ٿي. گهڻن برونڊين جي خريداري قوت گهٽجي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته اجرتن ۾ واڌ مهانگائيءَ جي رفتار سان هم آهنگ نه رهي آهي. غربت وڌڻ جي نتيجي ۾ برونڊي ٻه طرفي ۽ گهڻ طرفي امداد ڏيندڙن تي تمام گهڻو ڀاڙيندو رهيو آهي. پرڏيهي امداد برونڊي جي قومي آمدنيءَ جو 42 سيڪڙو حصو آهي، جيڪو سب صحارا آفريڪا ۾ ٻيو سڀ کان وڏو تناسب آهي. برونڊي 2009ع ۾ [[اوڀر آفريقي برادري]] ۾ شامل ٿيو، جنهن مان علائقائي واپاري لاڳاپا وڌڻ جي اميد ڪئي وئي، ۽ ساڳئي سال 700 ملين آمريڪي ڊالرن جي قرض رليف پڻ حاصل ڪئي. حڪومتي بدعنواني صحتمند خانگي شعبي جي ترقيءَ ۾ رڪاوٽ بڻجي ٿي، ڇاڪاڻ ته ڪمپنين کي اهڙي ماحول ۾ ڪم ڪرڻو پوي ٿو جتي ضابطا بار بار تبديل ٿين ٿا.<ref name="cia"/> 2007ع کان پوءِ ٿيل اڀياسن مان ظاهر ٿيو آهي ته برونڊي جي ماڻهن ۾ [[زندگيءَ سان اطمينان جو اشاريه|زندگيءَ سان اطمينان]] جي سطح انتهائي گهٽ رهي آهي؛ [[عالمي خوشحالي رپورٽ|عالمي خوشحالي رپورٽ 2018ع]] ۾ برونڊي کي دنيا جو سڀ کان گهٽ خوشحال ملڪ قرار ڏنو ويو.<ref name="HC">{{cite news |last=Collinson |first=Patrick |date=14 March 2018 |title=Finland is the happiest country in the world, says UN report |url=https://www.theguardian.com/world/2018/mar/14/finland-happiest-country-world-un-report |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180314234610/https://www.theguardian.com/world/2018/mar/14/finland-happiest-country-world-un-report |archive-date=14 March 2018 |access-date=15 March 2018 |newspaper=The Guardian}}</ref><ref>White, A. (2007). [http://data360.org/pdf/20071219073602.A%20Global%20Projection%20of%20Subjective%20Well-being.pdf A Global Projection of Subjective Well-being: A Challenge to Positive Psychology?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025102648/http://data360.org/pdf/20071219073602.A%20Global%20Projection%20of%20Subjective%20Well-being.pdf |date=25 October 2016}} Psychtalk 56, 17–20. Retrieved 8 June 2008.</ref> [[File:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|alt=two sitting in skiff on beach on lakeshore with mountains in bckround|[[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] تي مڇي ماريندڙ]] برونڊي جي ڪجهه قدرتي وسيلن ۾ [[يورينيم]]، [[نڪل]]، [[ڪوبالٽ]]، [[ٽامو]] ۽ [[پلاٽينم]] شامل آهن.<ref>[[#Eggers|Eggers]], p. xlviii.</ref> زراعت کان علاوه ٻين صنعتن ۾ درآمد ڪيل حصن جي اسيمبلي، عوامي اڏاوتي ڪم، خوراڪ جي پروسيسنگ، ۽ هلڪيون صارف شيون، جهڙوڪ ڪمبل، جوتا ۽ صابڻ شامل آهن. [[برونڊي ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن|ٽيلي ڪميونيڪيشن جي ڍانچي]] جي حوالي سان برونڊي [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]] جي [[نيٽ ورڪڊ ريڊينيس انڊيڪس]] ۾ آخري نمبر تي رهيو آهي؛ هي اشاريه ڪنهن ملڪ ۾ ڄاڻ ۽ رابطي واري ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ جي سطح ماپڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{Cite web | title=Countries – Network Readiness Index | url=https://networkreadinessindex.org/countries/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20211210170629/https://networkreadinessindex.org/countries/ | access-date=2026-08-14 | archive-date=2021-12-10}}</ref> مالي خدمتن تائين محدود پهچ آباديءَ جي وڏي حصي لاءِ، خاص طور ڳتيل آبادي وارن ٻهراڙي علائقن ۾، هڪ سنجيده مسئلو آهي: رڳو 2 سيڪڙو آبادي وٽ بئنڪ اڪائونٽ آهن، ۽ 0.5 سيڪڙو کان به گهٽ ماڻهو بئنڪن جي قرضي خدمتن جو استعمال ڪن ٿا. تنهن هوندي به [[مائڪرو فنانس]] جو ڪردار وڌيڪ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته 4 سيڪڙو برونڊي جا رهواسي مائڪرو فنانس ادارن جا ميمبر آهن، جيڪو بئنڪنگ ۽ پوسٽل خدمتن جي گڏيل رسائيءَ کان به وڏو حصو آهي. 26 لائسنس يافته مائڪرو فنانس ادارا بچت، جمع ۽ مختصر کان وچولي مدي وارا قرض فراهم ڪن ٿا. هن شعبي جو امداد ڏيندڙن تي دارومدار محدود آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.mfw4a.org/burundi/burundi-financial-sector-profile.html |title=Burundi: Financial Sector Profile |access-date=30 November 2010 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513112229/http://www.mfw4a.org/burundi/burundi-financial-sector-profile.html |archive-date=13 May 2011}} mfw4a.org</ref> برونڊي [[اوڀر آفريقي برادري]] جو حصو آهي ۽ رٿيل [[اوڀر آفريقي وفاق]] جو امڪاني ميمبر آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان برونڊي جي معيشت پوئتي هٽي آهي، ۽ ملڪ سڀني پاڙيسري ملڪن کان پٺتي آهي. برونڊي 2025ع ۾ [[عالمي جدت اشاريه]] ۾ 127هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/burundi |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> === ڪرنسي === برونڊي جي ڪرنسي [[برونڊي فرئنڪ]] آهي. نظرياتي طور ان کي 100 [[سينٽيم]] ۾ ورهايو ويو آهي، پر آزاد برونڊي ۾ ڪڏهن به سينٽيم جا سڪا جاري نه ڪيا ويا؛ سينٽيم جا سڪا صرف ان وقت گردش ۾ هئا، جڏهن برونڊي [[بيلجيئن ڪانگو فرئنڪ]] استعمال ڪندو هو. مالياتي پاليسي [[مرڪزي بئنڪ]]، [[بئنڪ آف دي ريپبلڪ آف برونڊي]]، جي ڪنٽرول هيٺ آهي. === آمدورفت === [[File:Truck and bicylists near Gitega, Burundi.jpg|thumb|left|alt=two bicyclists hold on to back of truck descending a hill|برونڊي ۾ سائيڪل آمدورفت جو هڪ مشهور ذريعو آهي.]] [[برونڊي ۾ آمدورفت|برونڊي جو آمدورفت جو نيٽ ورڪ]] محدود ۽ گهٽ ترقي يافته آهي. 2012ع جي ''ڊي ايڇ ايل گلوبل ڪنيڪٽڊنيس انڊيڪس'' موجب برونڊي سروي ڪيل 140 ملڪن مان سڀ کان گهٽ عالمي ڳانڍاپو رکندڙ ملڪ هو.<ref>[https://www.economist.com/news/business/21568753-world-less-connected-it-was-2007-going-backwards Globalisation: Going backwards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629004224/http://www.economist.com/news/business/21568753-world-less-connected-it-was-2007-going-backwards |date=29 June 2017}}, ''The Economist'' (22 December 2012). Retrieved 4 April 2014.</ref> [[ميلڪيور ندادايي بين الاقوامي هوائي اڏو|بوجمبورا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ملڪ جو واحد هوائي اڏو آهي، جنهن وٽ پڪو رن وي آهي، ۽ هتان چار هوائي ڪمپنيون، [[برسلز ايئرلائنز]]، [[ايٿوپيئن ايئرلائنز]]، [[ڪينيا ايئرويز]] ۽ [[روانڊ ايئر]]، خدمتون هلائين ٿيون. [[ڪيگالي بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪيگالي]] اهو شهر آهي، جتان بوجمبورا لاءِ روزاني اڏامن جا سڀ کان وڌيڪ رابطا موجود آهن. 2005ع مطابق، ملڪ جي 10 سيڪڙو کان به گهٽ روڊ پڪا هئا، ۽ 2012ع مطابق، ڪيگالي ڏانهن بين الاقوامي رستي تي خانگي بس ڪمپنيون مکيه بس آپريٽر هيون؛ جڏهن ته ٻين پاڙيسري ملڪن، تنزانيا ۽ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو، ڏانهن بس رابطا موجود نه هئا.<ref>{{Cite web|url=http://www.bus-planet.com/bus/bus-africa/Burundi-site/index.html|title=Buses in Burundi|website=www.bus-planet.com|access-date=27 August 2019|archive-date=26 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226084843/http://www.bus-planet.com/bus/bus-africa/Burundi-site/index.html|url-status=live}}</ref> بوجمبورا مسافر ۽ مال بردار فيري [[ايم وي مونگوزو]] ذريعي تنزانيا جي [[ڪيگوما]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.worldtravelguide.net/burundi/travel-by|title=Travel to Burundi|date=2017-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405013013/http://www.worldtravelguide.net/burundi/travel-by|access-date=2020-01-27|archive-date=5 April 2017}}</ref> ڊگهي مدي واري [[اوڀر آفريقي ريلوي ماسٽر پلان]] تحت برونڊي کي ريل ذريعي ڪيگالي سان، ۽ اتان اڳتي ڪمپالا ۽ ڪينيا سان ڳنڍڻ جو منصوبو موجود آهي. ===قدرتي وسيلا ۽ معدنيات=== ھتي جي معدنيات ۽ قدرتي وسيلن ۾ نڪل، يورينيم، اڻ لڀ زميني آڪسائيڊ، ڪوئلو، ڪوبالٽ، ٽامو، پلاٽينيم ، ونيڊيئم، پوکي لائق زمين، ھائڊرو پاور، نيئوبيم، ٽينٽلم، سون، ٽين، ٽنگسٽن، ڪيئولين ۽ لائم اسٽون آھن<ref name = " سي آء اي "/>. ===زراعت=== ھن ملڪ جي زرعي زمين 73.3 سيڪڙو آھي جنھن مان 38.9 سيڪڙو زمين پوکي لائق آھي ۽ 15.6 سيڪڙو تي مستقل فصل ٿيندا آهن.18.8 سيڪڙو زرعي زمين تي مستقل چراگاھون آھن ۽ 6.6 سيڪڙو تي ٻيلا واقع آھن. 2012 ۾ ملڪ ۾ آبپاشيءَ تي آباد ٿيندڙ زمين 230 چورس ڪلوميٽر ھئي<ref name = " سي آء اي "/>. == آبادي == {{Main|برونڊي جي آبادي|برونڊي جون ٻوليون}} {{Largest cities | country = Burundi | stat_ref = Source:<ref>{{cite web|url=https://simplemaps.com/static/data/country-cities/bi/bi.xlsx|title=Burundi Cities by Population|access-date=21 June 2023|archive-date=21 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230621012140/https://simplemaps.com/static/data/country-cities/bi/bi.xlsx|url-status=live}}</ref> | list_by_pop = | div_name = | div_link = برونڊي جا صوبا{{!}}صوبو | city_1 = بوجمبورا| div_1 = بوجمبورا ميرئي| pop_1 = 374,809 | city_2 = گيٽيگا | div_2 = گيٽيگا صوبو{{!}}گيٽيگا | pop_2 = 135,467 | city_3 = نگوزي، برونڊي{{!}}نگوزي| div_3 = نگووزي صوبو{{!}}نگوزي| pop_3 = 39,884 | city_4 = رومونگي | div_4 = بوروري صوبو{{!}}بوروري| pop_4 = 35,931 | city_5 = سيبيٽوڪي | div_5 = سيبيٽوڪي صوبو{{!}}سيبيٽوڪي| pop_5 = 23,885 | city_6 = ڪايانزا| div_6 = ڪايانزا صوبو{{!}}ڪايانزا| pop_6 = 21,767 | city_7 = بوبانزا| div_7 = بوبانزا صوبو{{!}}بوبانزا | pop_7 = 20,031 | city_8 = ڪاروزي| div_8 = ڪاروزي صوبو{{!}}ڪاروزي | pop_8 = 10,705 | city_9 = ڪرونڊو| div_9 = ڪرونڊو صوبو{{!}}ڪرونڊو| pop_9 = 10,024 | city_10 = موئينگا| div_10 = موئينگا صوبو{{!}}موئينگا| pop_10 = 9,609 }} [[File:Burundi tradition.jpg|thumb|left|روايتي لباس پهريل ۽ ڍول کڻندڙ برونڊي جا ڍول وڄائيندڙ]] آڪٽوبر 2021ع تائين گڏيل قومن جي اندازي موجب برونڊي جي آبادي 12,346,893 هئي،{{UN_Population|ref}} جڏهن ته 1950ع ۾ اها 2,456,000 هئي.<ref>"[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2000/annex-tables.pdf Table 2. Total population by country, 1950, 2000, 2015, 2025 and 2050 (medium-variant)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170408021211/http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2000/annex-tables.pdf |date=8 April 2017}}". (PDF). United Nations Department of Economic and Social Affairs/Population Division. p. 27.</ref> [[آبادي جي واڌ جي شرح]] سالياني 2.5 سيڪڙو آهي، جيڪا عالمي سراسري رفتار کان ٻيڻي کان به وڌيڪ آهي، ۽ هڪ برونڊي عورت سراسري طور 5.0 ٻار ڄڻي ٿي، جيڪو عالمي [[زرخيزي جي شرح]] کان ٻيڻي کان وڌيڪ آهي.<ref name="FP-March" /> 2021ع ۾ برونڊي دنيا جي ڏهين سڀ کان وڌيڪ [[ڪل زرخيزي جي شرح]] رکندڙ ملڪ هو.<ref name="cia" /> گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ ڪيترائي برونڊي ماڻهو ٻين ملڪن ڏانهن لڏي ويا. 2006ع ۾ آمريڪا لڳ ڀڳ 10,000 برونڊي پناهگير قبول ڪيا.<ref>Kaufman, Stephen. [https://www.america.gov/st/washfile-english/2006/October/20061017183816esnamfuak0.9061396.html U.S. Accepting Approximately 10,000 Refugees from Burundi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213183252/http://www.america.gov/st/washfile-english/2006/October/20061017183816esnamfuak0.9061396.html |date=13 February 2008}}. 17 October 2006. [[U.S. Department of State]]. Retrieved 30 June 2008.</ref> برونڊي اڃا تائين گهڻو ڪري ٻهراڙيءَ واري سماج تي مشتمل آهي؛ 2013ع ۾ صرف 13 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="cia" /> آباديءَ جي کثافت لڳ ڀڳ 315 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر (753 في چورس ميل) آهي، جيڪا سب صحارا آفريڪا ۾ ٻي سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="state" /> لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو آبادي نسلي طور [[ھوتو]]، 15 سيڪڙو [[ٽوٽسي]] ۽ هڪ سيڪڙو کان گهٽ مقامي [[توا]] آهن.<ref name="EG" /> غير آفريڪي آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 3,000 يورپي ۽ 2,000 ڏکڻ ايشيائي شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.africa.upenn.edu/NEH/bethnic.htm#:~:text=In%20Burundi%20the%20ethnic%20groups,a%20people%20called%20the%20Batwa.|title=East Africa Living Encyclopedia}}</ref> === ٻوليون === برونڊي جون سرڪاري [[برونڊي جون ٻوليون|ٻوليون]] [[ڪرونڊي ٻولي|ڪرونڊي]]، [[فرينچ ٻولي|فرينچ]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. انگريزي کي 2014ع ۾ سرڪاري ٻولي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="AO">{{Cite news |date=2014-08-29 |title=Burundi: l'anglais officialisé aux côtés du français et du kirundi |language=fr |work=RFI |url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20140829-le-burundi-met-ordre-politique-linguistique |access-date=2021-07-14 |archive-date=14 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714173850/https://www.rfi.fr/fr/afrique/20140829-le-burundi-met-ordre-politique-linguistique |url-status=live}}</ref> لڳ ڀڳ سڄي آبادي ڪرونڊي ڳالهائي ٿي، جڏهن ته 10 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ ماڻهو فرينچ ڳالهائين ٿا.<ref>[https://observatoire.francophonie.org/wp-content/uploads/2022/10/Rapport-La-langue-francaise-dans-le-monde_VF-2022.pdf La langue française dans le monde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105190302/https://observatoire.francophonie.org/wp-content/uploads/2022/10/Rapport-La-langue-francaise-dans-le-monde_VF-2022.pdf |date=5 January 2023}} (2022)</ref> === مذهب === {{Main|برونڊي ۾ مذهب}} مختلف ذريعن موجب برونڊي جي 80 کان 90 سيڪڙو آبادي عيسائي آهي، جن مان 60 کان 65 سيڪڙو [[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] آهن. [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] ۽ [[اينگليڪن ازم|اينگليڪن]] پيروڪار باقي 15 کان 25 سيڪڙو حصو ٺاهين ٿا. اندازاً 5 سيڪڙو آبادي روايتي مقامي مذهبي عقيدن جي پيروي ڪري ٿي. مسلمان آبادي 2 کان 5 سيڪڙو آهي، جن مان اڪثريت [[سني اسلام|سني]] آهي ۽ گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهي ٿي.<ref name="cia" /><ref>[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/burundi/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 Pew Research Center's Religion & Public Life Project: Burundi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171204222921/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/burundi/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 |date=4 December 2017}}. [[Pew Research Center]]. 2010.</ref><ref name="state2010">[https://web.archive.org/web/20101123105533/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148667.htm Burundi]. U.S. Department of State. State.gov (17 November 2010). Retrieved 24 November 2012.</ref> {{multiple image |direction = vertical |align = right |width = 250 |footer = |image1 = Cathédrale Regina Mundi de Bujumbura, 2006 (cropped).jpg |alt1 = |caption1 = [[بوجمبورا]] ۾ ريگينا منڊي ڪيٿيڊرل. |image2 = Gitega Church.JPG |alt2 = |caption2 = [[گيٽيگا]] جو چرچ. |image3 = Bujumbura-Mosque.JPG |alt3 = |caption3 = [[بوجمبورا]] جي مسجد }} === صحت === {{Main|برونڊي ۾ صحت}} [[عالمي بک اشاريه]] ۾ شامل 120 ملڪن مان برونڊي ۾ بک ۽ غذائي کوٽ جون حالتون سڀ کان خراب آهن.<ref name="FP-March">Jillian Keenan, [https://foreignpolicy.com/2015/03/27/the-blood-cries-out-burundi-land-conflict/ The Blood Cries Out] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180112014949/http://foreignpolicy.com/2015/03/27/the-blood-cries-out-burundi-land-conflict/ |date=12 January 2018}}. "In one of Africa's most densely populated countries, brothers are killing brothers over the right to farm mere acres of earth. There's just not enough land to go around in Burundi — and it could push the country into civil war." ''[[Foreign Policy]] (FP)''</ref> 1962ع ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه ملڪ ۾ طبي ترقيءَ کي روڪي ڇڏيو.<ref name="FS">{{Cite journal|title=Indigenous medicine and biomedical health care in fragile settings: insights from Burundi|last1=Falisse|first1=Jean-Benoit|last2=Masino|first2=Serena|last3=Ngenzebuhoro|first3=Raymond|s2cid=4917618|journal=Health Policy and Planning|year=2018|volume=33|issue=4|pages=483–493|doi=10.1093/heapol/czy002|pmid=29452365|doi-access=free|hdl=20.500.11820/461331f7-1c9d-45f2-b778-933e8c1c4735|hdl-access=free|url=https://www.research.ed.ac.uk/en/publications/461331f7-1c9d-45f2-b778-933e8c1c4735}}</ref> 2015ع ۾ برونڊي ٻيهر تشدد جي هڪ چڪر ۾ داخل ٿيو، جنهن شهرين جي طبي سارسنڀال کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو.<ref name="UR">{{Cite web|url=http://proxy.library.upenn.edu:2083/ps/i.do?p=STND&u=upenn_main&id=GALE&#124;A473037544&v=2.1&it=r&sid=summon|title=Panalpina flies UNICEF relief to Burundi; 70 tons of primary medical care goods arrived in Burundi|date=30 November 2015|website=African Press Organization}} {{dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> سب صحارا آفريڪا جي ٻين ملڪن وانگر، برونڊي ۾ [[حياتياتي طب|بايوميڊيسن]] سان گڏ مقامي روايتي علاج به استعمال ڪيو وڃي ٿو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ برونڊي جي صحت اختيارين [[گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] کان مدد گهري ته جيئن دوائن وارن ٻوٽن مان تيار ٿيندڙ دوائن جي معيار جي جانچ ۽ نئين تحقيق کي ترقي ڏني وڃي.<ref name="FS" /> ساڳئي وقت برونڊي ايسوسيئيشن آف ٽريڊيشنل پريڪٽشنرز قائم ڪئي وئي، جنهن حڪومتي اداري سان گڏجي برونڊي ۾ روايتي طب جي تحقيق ۽ واڌاري لاءِ مرڪز قائم ڪيو.<ref name="FS" /> تازن سالن ۾ بين الاقوامي امداد جي اچڻ سان بايوميڊيڪل صحت نظام جي ڪم کي سهارو مليو آهي. تنهن هوندي به بين الاقوامي امدادي ڪارڪن روايتي طور مقامي طب کان پري رهيا آهن.<ref name="FS" /> عام بيمارين ۾ مليريا ۽ [[ٽائيفائيڊ بخار]] شامل آهن.<ref name="BU" /> تشدد سبب ملڪ ۾ دوائن ۽ اسپتالن جي سامان تائين رسائي محدود ٿي آهي. 2015ع تائين لڳ ڀڳ هر 10 ٻارن مان هڪ ٻار پنجن سالن جي عمر کان اڳ اهڙين بيمارين سبب فوت ٿي ويندو هو، جيڪي روڪڻ ۽ علاج ڪرڻ جوڳيون آهن، جهڙوڪ نمونيا، دست ۽ مليريا.<ref name="UR" /> جيتوڻيڪ زرخيزي جي شرح بلند آهي، پر ٻارڙن جي موت جي شرح هر 1,000 جيئري ڄاول ٻارن تي 61.9 موت آهي.<ref name="BU" /> 2015ع تائين سراسري متوقع عمر 60.1 سال هئي.<ref name="BU">{{Cite web|url=http://proxy.library.upenn.edu:2083/ps/i.do?p=SUIC&u=upenn_main&id=GALE&#124;CX3652100082&v=2.1&it=r&sid=summon|title=Burundi|website=Worldmark Encyclopedia of the Nations}} {{dead link|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> 2013ع ۾ برونڊي پنهنجي مجموعي گهريلو پيداوار جو 8 سيڪڙو صحت جي شعبي تي خرچ ڪيو.<ref name="BU" /> ==سياسي نظام== [[فائل:BujumburaFromCathedral.jpg|thumb|alt=aerial view of highrise building and low rise red roofed buildings|2006 جو بوجمبورا جو ھڪ منظر]] ھن ملڪ جا پراڻا نالا ارونڊي، جرمن اوڀر آفريڪا ۽ برونڊي جي بادشاھت آھن. ھتان جو رياستي نظام صدارتي ريپبلڪ آھي. گاديءَ جي هنڌ بوجمبورا جي جاگرافيائي بيھڪ 3 22 S, 29 21 E. ھن ملڪ ۾ 18 صوبا آھن جن جا نالا آهن: بوبانزا، بوجمبورا مائرئي ، بوجمبورا ٻھراڙيءَ، بروري، ڪينڪوزو، سبيٽوڪ، گائٽيگا، ڪاروزي، ڪايانزا، ڪرونڊو، ماڪامبا، مورامويا، موارو، مويينگا، نگوزي، رمونگي، روتانا ۽ روييگي.<br>ھن ملڪ پھرين جولاءِ 1962 م گڏيل قومن جي بيلجيئم جي نگراني ۾ قائم ڪيل ٽرسٽ کان ازادي ورتي. ملڪ جو سياسي نظام موجوده آئين ذريعي جڙيل آھي جيڪو 28 فبروري 2005 جي ريفرنڊم جي ذريعي لاڳو ڪيو ويو. ھن ملڪ جو قانوني نظام بيلجيئم واري قانوني نظام تحت جڙيل آھي. ھي آڪٽوبر 2017 کان ملڪ انٽرنيشنل ڪورٽ آف جسٽس جي اختيار کي نہ ٿو مڃي. ھي ملڪ ٻٽي شھريت کي ني ٿو مڃي ۽ ٻار جي ڄمڻ سان شھرت ملڻ کي بہ تسليم نہ ٿو ڪري. ھن ملڪ ۾ شھريت لاء لازم آھي تہ پيء ھن ملڪ جو شھري ھجي يا شھرت وٺندڙ لاڳيتو ڏھ سال ملڪ ۾ رھندڙ ھجي.. ھتي ووٽ جو يونيورسل حق 18 سالن جي عمر ۾ ملندو آھي.<ref name ="C I A 2" >[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527131402/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html |date=2020-05-27 }} سي آء اي فيڪٽس بڪ__</ref> == ثقافت == [[File:Le jour de la mariée est un moment de joie et de bonheur.jpg|thumb|upright|هڪ [[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ڳالهائيندڙ ڪنوار.]] [[برونڊي جي ثقافت|برونڊي جي ثقافت]] مقامي روايتن تي ٻڌل آهي ۽ ان تي پاڙيسري ملڪن جا پڻ اثر پيا آهن. تنهن هوندي به، ملڪ ۾ ٿيندڙ ڪيترين گهرو بيچينين ۽ تڪرارن ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ ڦهلاءَ کي متاثر ڪيو آهي. جيئن ته زراعت برونڊي جي مکيه صنعت آهي، تنهنڪري هڪ عام برونڊي کاڌي ۾ [[مٺو پٽاٽو|مٺا پٽاٽا]]، [[مڪئي]]، [[فيزولس|مٽر]] ۽ چانور شامل هوندا آهن. گوشت مهانگو هجڻ سبب عام طور مهيني ۾ صرف ڪجهه ڀيرا کاڌو ويندو آهي. جڏهن برونڊي جا ماڻهو وڏين تقريبن يا گڏجاڻين ۾ گڏ ٿيندا آهن ته هو ''ايمپيڪي'' نالي [[سورگم]] مان تيار ڪيل بيئر پيئندا آهن، جيڪا هڪ ئي وڏي ٿانوَ ۾ پيش ڪئي ويندي آهي. اتحاد جي علامت طور هر ماڻهو پنهنجي پيئڻ واري نڙي ساڳئي ٿانوَ ۾ وجهي ان مان پيئندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cp-pc.ca/english/burundi/eating.html |title=Eating the Burundian Way |access-date=21 July 2008 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616201411/http://www.cp-pc.ca/english/burundi/eating.html |archive-date=16 June 2006}} Cultural Profiles Project. Citizenship and Immigration Canada. Retrieved 30 June 2008.</ref> روزمره جي زندگيءَ ۾ ڪيلي مان تيار ٿيندڙ بيئر پڻ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي آهي. ان جي تياريءَ جي طريقي ۽ خمير ٿيڻ جي مدت موجب [[ڪرونڊي ٻولي|ڪرونڊي]] ۾ ان جا ڪيترائي مختلف نالا آهن. انهن روايتي پيئڻ وارين شين ۾ ''ايسونگو'' به شامل آهي، جيڪو ڪيلي مان تيار ٿيندڙ شراب جو هڪ قسم آهي. زباني روايت برونڊي ۾ تمام مضبوط آهي، جنهن وسيلي تاريخ ۽ زندگيءَ جا سبق قصن، شاعري ۽ گيتن ذريعي نسل در نسل منتقل ٿين ٿا. ''ايميگاني''، ''انديريمبو''، ''امازينا'' ۽ ''ايويوگو'' برونڊي ۾ رائج ادبي صنفن مان آهن.<ref>Vansina, Jan (1985). ''Oral Tradition as History''. [[ميڊيسن، وسڪونسن]]: University of Wisconsin Press, p. 114. {{ISBN|0-299-10214-9}}</ref> نامياري برونڊي شخصيتن ۾ شامل آهن: * فٽبال رانديگر [[محمد ٽشيٽي]] * فٽبال رانديگر [[سائدو بيراهينو]] * [[ڊنگينن سوئفٽس ايف سي]] جو مڊفيلڊر [[گائل بگيريمانا]] * [[او جي سي نيس]] جو دفاعي مڊفيلڊر [[يوسف ندايشيميي]] * [[ويٽل او ايف سي]] جو ونگر [[سائدي نتيبازونڪيزا]] * اولمپڪ سون تمغي جو فاتح [[وينوسٽي نيونگابو]] * اولمپڪ ۽ عالمي چاندي تمغي جي فاتح [[فرانسين نيونسابا]] * اقتصاديات جو پروفيسر [[ليونسي نديڪومانا]] * انسان دوست [[ديوگراسياس نييزونڪيزا]] * ليکڪ ۽ ماڊل [[ايسٿر ڪاماتاري]] * انساني ڀلائي لاءِ ڪم ڪندڙ [[مارگريت بارانڪيتسي]] * ڳائڻو [[ژان-پيئر نيمبونا]]، جيڪو ڪيدومو جي نالي سان مشهور آهي * ڳائڻو موگاني ديزيري، جيڪو بگ فيزو جي نالي سان مشهور آهي * ڳائڻو انتوان ماري روگيرينيانگي، جيڪو آفريڪا نووا جي نالي سان مشهور آهي * ڳائڻو پروسپر مگلوائر ڪرسچن مارشل بوريڪوڪيي، جيڪو بهاگا جي نالي سان مشهور آهي * ڳائڻي [[خادجا نِن|ژانين ريما]]، جيڪا خادجا نِن جي نالي سان مشهور آهي * ڳائڻو [[ژان ڪرسٽوف ماتاتا]] {| class="wikitable centre" |+ موڪلون ۽ سرڪاري موڪلون ! scope=col|تاريخ !! scope=col|نالو !! scope=col|مقامي نالو !! scope=col|وضاحت |- | 5 فيبروري || قومي اتحاد جو ڏينهن || اوبوموي بو ابارونڊي || |- | 1 مئي || [[مزدورن جو عالمي ڏينهن|مزدورن جو ڏينهن]] || اوموسي موڪورو و اباڪوزي || |- | 1 جولاءِ || آزاديءَ جو ڏينهن || اوڪويڪوڪيرا ڪو اوبرونڊي || |- | 15 آگسٽ || [[مريم جو آسمان ڏانهن کنيو وڃڻ]] || ايوريزوا ريا بيڪيرا ماريا مو ايجورو || |- | 13 آڪٽوبر || آزاديءَ جي هيري [[پرنس لوئس رواگاسوري]] جي قتل جي ياد || اگانداگوروا ريا انچونگو يا اوڪويڪوڪيرا، نيينينگوما اوموگانووا لوڊوويڪو رواگاسوري || |- | 21 آڪٽوبر || جمهوريت جي هيري صدر [[ميلڪيور ندادايي]] جي قتل جي ياد || اگانداگوروا ريا انچونگو يا انتواروروسانگي، نيينڪوباهيرو ميلڪيورو ندادايي || |- | 1 نومبر || [[سڀني مقدسن جو ڏينهن]] || اباتاگاتيفو بوسي || |} گهڻيون عيسائي موڪلون ملهايون وڃن ٿيون، جن مان [[ڪرسمس]] سڀ کان وڏي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cp-pc.ca/english/burundi/holidays.html |title=Burundi Holidays |access-date=21 July 2008 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001220348/http://www.cp-pc.ca/english/burundi/holidays.html |archive-date=1 October 2006}} Cultural Profiles Project. Citizenship and Immigration Canada. Retrieved 30 June 2008.</ref> برونڊي جو آزاديءَ جو ڏينهن هر سال 1 جولاءِ تي ملهايو ويندو آهي.<ref>Trawicky, Bernard and Gregory, Ruth Wilhelme (2000) ''Anniversaries and Holidays'', Chicago, Illinois: American Library Association. p. 110. {{ISBN|0-8389-0695-8}}</ref> جيتوڻيڪ برونڊي وڏي اڪثريت سان عيسائي ملڪ آهي، پر ڪجهه اسلامي مذهبي ڏڻ پڻ سرڪاري موڪلن جي ڪئلينڊر ۾ شامل ڪيا ويا آهن. 2005ع ۾ برونڊي حڪومت [[رمضان]] جي پڄاڻيءَ تي ملهائي ويندڙ [[عيدالفطر]] کي سرڪاري موڪل قرار ڏنو.<ref name="Burundi celebrates Muslim holiday">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4402974.stm Burundi celebrates Muslim holiday] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617204223/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4402974.stm |date=17 June 2017}}. [[بي بي سي]]. 3 November 2005. Retrieved 30 June 2008.</ref> === دستڪاري === [[دستڪاري]] برونڊي ۾ فن جي هڪ اهم صورت آهي. ٽوڪريون ۽ ٻيون شيون اُڻڻ مقامي ڪاريگرن ۾ تمام گهڻو مقبول آهي. خاص طور تي ''انڪوڪو'' ۽ ''ابيسيڪي'' ٽوڪرين جي اُڻت مشهور آهي،<ref>Levin, Adam (2005). ''The Art of African Shopping''. [[ڪيپ ٽائون]]، ڏکڻ آفريڪا: Struik, p. 36. {{ISBN|978-1-77007-070-7}}</ref> جڏهن ته ڪاريگر نقاب، ڍالون، ڪاٺ جا مجسما ۽ ٻيون آرائشي شيون پڻ ٺاهيندا آهن.<ref name="r1">{{cite web|url=http://www.cp-pc.ca/english/burundi/arts.html |title=Burundi Arts and Literature |access-date=21 July 2008 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001220348/http://www.cp-pc.ca/english/burundi/arts.html |archive-date=1 October 2006}} Cultural Profiles Project. Citizenship and Immigration Canada. Retrieved 30 June 2008.</ref> [[توا ماڻهو|باتوا]]، هڪ پگمي نسلي گروهه جيڪو برونڊي جي آباديءَ جو بمشڪل 1 سيڪڙو آهي، خاص طور تي ٺڪر جا ٿانوَ ٺاهڻ ۾ مهارت رکي ٿو. برونڊي جي دستڪاري تمام شاهوڪار ۽ نفيس آهي ۽ ان جون ڪجهه صورتون بلڪل منفرد آهن، پر [[برونڊي جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] سبب هن هنر کي تمام گهڻو نقصان پهتو. تنهن هوندي به، 2000ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ کان دستڪاريءَ ۾ نمايان بحالي ڏسڻ ۾ آئي آهي. [[File:Igiseke.jpg|thumb|right|upright|''اگيسيڪي''، روايتي اُڻيل ٽوڪري]] [[File:Traditional basket weaving.jpg|thumb|left|روايتي ٽوڪري اُڻڻ]] دستڪاريءَ جي اها بحالي جزوي طور [[بصري فنون|بصري فنن]] جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي، جن ۾ برونڊي جي ماڻهن نسبتاً تازو دلچسپي وٺڻ شروع ڪئي آهي. [[بوجمبورا]] ۽ [[گيٽيگا]] ۾ اهڙا فنڪار موجود آهن، جيڪي ڪاٺ جي اُڀريل نقش نگاريءَ ۾ ڳوٺاڻي زندگيءَ جا منظر تراشين ٿا، جڏهن ته اتي منظرنگاري ڪندڙ مصور پڻ ملن ٿا. === برونڊي جا ڍول وڄائيندڙ === [[ڍول (ساز)|ڍول]] برونڊي جي ثقافتي ورثي جو هڪ اهم حصو آهي. دنيا ۾ مشهور [[برونڊي جا شاهي ڍول وڄائيندڙ]]، جيڪي چاليهن سالن کان وڌيڪ عرصي کان دنيا جي مختلف ملڪن ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا رهيا آهن، روايتي ڍول وڄائڻ لاءِ مشهور آهن. سندن اهم ڍولن ۾ [[ڪارييندا]]، ''اماشاڪو''، ''ابيشيڪيسو''، ''انڪيرانيا'' ۽ ننڍو ڍول ''ڪيروٽسا'' شامل آهن.<ref>[http://gazette.gmu.edu/articles/8972/ Center for the Arts Presents the Royal Drummers of Burundi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170503141344/http://gazette.gmu.edu/articles/8972/ |date=3 May 2017}}. ''The Mason Gazette''. 14 September 2006. [[George Mason University]]. Retrieved 20 July 2008.</ref> هي ٽولو اڄ به [[گيٽيگا]] کان اتر طرف لڳ ڀڳ {{convert|10|km}} جي فاصلي تي واقع قديم شاهي ماڳ [[گيشورا]] ۾ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري ٿو. ڍول وڄائڻ سان اڪثر ناچ پڻ گڏ هوندو آهي ۽ اها موسيقي خاص طور تي جشنن، رسمن ۽ خانداني گڏجاڻين ۾ پيش ڪئي ويندي آهي. سرڪاري تقريبن ۽ رسمن دوران پيش ٿيندڙ ''اباتيمبو'' ۽ تيز رفتار ''ابانياگاسيمبو'' برونڊي جا مشهور ناچ آهن. ٻين اهم روايتي موسيقي سازن ۾ ''امويرونگي'' ([[بانسري]])، [[ايڪيمبي]]، ''اندونونگو''، [[امودوري]]، [[انانگا]] ([[زِتر]])، ''اندنگيتي'' (''اننگيتي'')، ''امايوگي''، ''انزوگيرا''، ''انزامبا''، ''اوروتارو'' ۽ ''انياگارا'' شامل آهن.<ref name="r1"/><ref>Révérien Abarugira, ''Ibicúrarāngisho nângamuzíki vy'íkirŭndi'', Les Presses Lavigéries, Bujumbura, 2000.</ref> [[File:Gitega drums.JPG|thumb|[[گيٽيگا]] جا روايتي ڍول.]] برونڊي جي ڍول وڄائيندڙن جي شهرت ملڪ جي سرحدن کان گهڻو اڳتي وڌي عالمي سطح تائين پهچي چڪي آهي. آفريڪا ۾ اهي ڍول وڄائڻ جي منظم، هم آهنگ ۽ اجتماعي فن جي علامت پڻ سمجهيا وڃن ٿا. ڍول وڄائڻ رڳو موسيقيءَ جي پيشڪش نه، پر برونڊي جي اجتماعي سڃاڻپ، روايتن ۽ تاريخي ورثي سان پڻ گهرو تعلق رکي ٿو. سندن فن مقدس به آهي ۽ غير مذهبي به. اهو ملڪ، ان جي ماڻهن ۽ ساز جي وچ ۾ هڪ روحاني ۽ علامتي لاڳاپي جي نمائندگي ڪري ٿو. ''انگوما'' لفظ جا ڪيترائي مطلب آهن: اهو ڍول لاءِ به استعمال ٿيندو آهي، روانگيءَ جي مفهوم ۾ به اچي ٿو (''انڪوڪو ني يو نگوما''، يعني ”ڪڪڙ جي ٻانگ تي روانگي ٿيندي آهي“)، ۽ بادشاهت توڙي ڪنهن زماني يا دور جي معنيٰ پڻ رکي ٿو. برونڊي جي روايتي سماج ۾ ڍول جو تعلق شاهي اقتدار ۽ رسمن سان پڻ رهيو آهي، جنهن ڪري ڍول وڄائڻ کي محض وندر کان وڌيڪ ثقافتي اهميت حاصل آهي. فن جي مظاهري دوران برونڊي جا ڍول وڄائيندڙ، يا [[باتيمبو]] رسمن جا فنڪار، عام طور تي لڳ ڀڳ ويهن ماڻهن جو ٽولو ٺاهيندا آهن. سندن پيشڪش ۾ ڍول وڄائڻ، ڳائڻ، ناچ ۽ علامتي جسماني حرڪتون هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هونديون آهن. [[File:Burundian drummers Bujumbura 2008.JPG|thumb|[[بوجمبورا]] ۾ برونڊي جي روايتي ڍول وڄائڻ جو مظاهرو.]] اهي پنهنجي مٿي تي ڍول رکي ميدان ۾ داخل ٿيندا آهن ۽ ناچ ڪرڻ سان گڏ ڳائيندا به آهن. وچ ۾ رکيل مرڪزي ڍول ''انڪيرانيا'' جي چوڌاري اڌ گول جي شڪل ۾ بيهي، اهي ان جي اشاري جو انتظار ڪندا آهن. پوءِ ٻن ٽولن، ''ابانيا ماشاڪو'' ۽ ''ابانيا بيشيڪيزو''، ۾ ورهائجي هم آهنگيءَ سان پنهنجا پنهنجا تال وڄائيندا آهن. مختلف ڍولن جا الڳ الڳ تال گڏجي هڪ منظم موسيقيائي بناوٽ پيدا ڪندا آهن، جڏهن ته مرڪزي ڍول پيشڪش جي رفتار ۽ رخ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. اڪيلو ڍول وڄائيندڙ، جيڪو ''انڪيرانيا'' يا مرڪزي ڍول وڄائيندو آهي، اهڙو ناچ پيش ڪندو آهي جنهن ۾ شوخي ۽ سنجيدگي ٻئي گڏيل هونديون آهن. هي هڪ جنگي ناچ آهي ۽ ان جون جسماني حرڪتون علامتي معنيٰ رکن ٿيون. اڪيلو ناچ ڪندڙ ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ڳلي کي ڪٽڻ واري حرڪت جي نقل ڪندو آهي. اها حرڪت پنهنجي ملڪ ۽ ڍول جي روايت سان سندس وفاداريءَ جو اظهار آهي: ”جيڪڏهن آئون ڍول سان غداري ڪريان ته مري وڃان!“ سمورا [[باتيمبو]] رسمن جا فنڪار سندس پيروي ڪندا آهن، ڇاڪاڻ ته هو سندن بادشاهه ۽ اهي سندس رعيت سمجهيا ويندا آهن. برونڊي جا ڍول وڄائيندڙ يا [[باتيمبو]] رسمن جا فنڪار پنهنجي پيشڪش ۾ مزاح، طنز ۽ نفاست پڻ استعمال ڪندا آهن. اڪيلو ناچ ڪندڙ ڪڏهن هڪ خوش مزاج مسخري جو روپ اختيار ڪري هٿن تي هلندو، مزاحيه انداز ۾ چال هلندو ۽ ڏسندڙن ڏانهن اکين جا اشارا ڪندو آهي. اهڙيءَ طرح پيشڪش ۾ رسمي ۽ سنجيده پهلوئن سان گڏ تفريح پڻ شامل رهندي آهي. ڍول وڄائيندڙ واري واري سان ''انڪيرانيا'' سنڀاليندا يا سامعين لاءِ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن. اهي اڪيلي، ٻن، ٽن يا چئن ڄڻن جي صورت ۾ پڻ پيشڪش ڪري سگهن ٿا. اهي جسماني طور انتهائي سرگرم فنڪار هوندا آهن، جيڪي ڊوڙندا، ٽپندا، ڳچي ۽ چيلهه کي مختلف انداز ۾ موڙيندا ۽ ڊگها قدم کڻندا آهن. ڍول وڄائيندڙ ٽپ ڏيندا، ڳائيندا ۽ ڍولن جي چوڌاري هلندا رهندا آهن، ساڳئي وقت ڍول وڄائيندي سامهون ناچ ڪندڙ فنڪار، يعني سندن ”بادشاهه“، جي ناچ جي گهربل تال جي پيروي ڪندا آهن. هن کي بادشاهه ان ڪري چيو ويندو آهي، جو ٻيا ڍول وڄائيندڙ سندس سڏ ۽ اشارن مطابق ڍول وڄائيندا آهن، ۽ ضرورت محسوس ٿيڻ تي هو پيشڪش يا ناچ کي روڪي پڻ سگهي ٿو. برونڊي جي روايتي موسيقيءَ ۾ ڍول سان گڏ [[انانگا]]، [[ايڪيمبي]] ۽ [[امودوري]] جهڙا ساز پڻ اهم آهن، پر اجتماعي رسمن ۽ عوامي تقريبن ۾ ڍول کي خاص حيثيت حاصل آهي. ڍول، ناچ ۽ گيت گڏجي برونڊي جي مضبوط زباني روايت جو حصو بڻجن ٿا، جنهن وسيلي تاريخ، اجتماعي يادگيري ۽ زندگيءَ جا سبق هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندا رهيا آهن. ''ايميگاني''، ''انديريمبو''، ''امازينا'' ۽ ''ايويوگو'' جهڙيون ادبي ۽ زباني صنفون پڻ انهيءَ وسيع ثقافتي روايت جو حصو آهن.<ref>Vansina, Jan (1985). ''Oral Tradition as History''. [[Madison, Wisconsin]]: University of Wisconsin Press, p. 114. {{ISBN|0-299-10214-9}}</ref> [[File:Ikembe-sanza-mbira.JPG|thumb|right|[[ايڪيمبي]]، برونڊي ۾ استعمال ٿيندڙ روايتي موسيقي سازن مان هڪ.]] [[File:Inanga Torobeka.jpg|thumb|right|[[انانگا]] وڄائيندڙ ٽوروبِڪا جوزف.]] [[File:Instrument musical traditionnel Burundais.jpg|thumb|right|[[امودوري]] وڄائيندي.]] === روايتي ناچ === برونڊي جي ثقافت ۾ روايتي ناچ کي اهم مقام حاصل آهي، ۽ هر ناچ جي پنهنجي مخصوص معنيٰ، انداز ۽ سماجي پسمنظر هوندو آهي. عورتن جي ناچن، جهڙوڪ ''اورويدينگوي''، ''اهونجا''، ''اموتسيبو'' ۽ ''اماروانداما'' وغيره، توڙي مردن جي ناچن، جهڙوڪ ''انگوما''، ''اگاسيمبو''، [[بورگاني]] جو ڪرتبي ناچ، [[انتوري]] يا جنگجوئن جو نمائشي ناچ، ۽ ''اموييبي'' وغيره، مان هر هڪ ڪنهن مخصوص واقعي، رسم يا خاص پيشي سان لاڳاپيل هوندو آهي. روايتي ناچن ۾ گيت، تال، جسماني اظهار ۽ نقالي واريون حرڪتون اهڙا نمايان عنصر آهن، جيڪي هر موقعي جي نوعيت مطابق اختيار ڪيا ويندا آهن. انهن جو مقصد رڳو وندر مهيا ڪرڻ نه، پر ڏسندڙن جي جمالياتي احساس ۽ ذهني تاثر ٻنهي کي متاثر ڪرڻ پڻ هوندو آهي. ناچ، موسيقي ۽ جسماني حرڪتن جي ميلاپ وسيلي برونڊي جي سماجي زندگي، روايتن، پيشَن ۽ تاريخي يادگيرين جا مختلف پهلو ظاهر ڪيا ويندا آهن. عورتن جي ناچن ۾ خاص طور نفاست، لچڪ ۽ منظم جسماني حرڪتن کي اهميت ڏني ويندي آهي. انهن جي ناچ جون حرڪتون ''انيامبو'' جي نفاست ۽ وقار سان ڀيٽيون وينديون آهن. ''انيامبو'' ڊگهن سڱن واريون ڍڳيون آهن، جن کي روايتي برونڊي سماج ۾ تقريباً مقدس حيثيت حاصل رهي آهي. عورتن جي نرم ۽ نفيس حرڪتن سان گڏ ناچ ۾ برونڊي جي ڳوٺاڻي روزاني زندگيءَ جي تيز ۽ مسلسل سرگرمين جي عڪاسي پڻ ڪئي ويندي آهي. مردن جا روايتي ناچ عام طور طاقت، بهادري، جسماني چستي ۽ اجتماعي هم آهنگيءَ کي نمايان ڪن ٿا. انهن مان [[انتوري]] جنگجوئن سان لاڳاپيل نمائشي ناچ آهي، جڏهن ته [[بورگاني]] واري علائقي جو ڪرتبي ناچ جسماني مهارت ۽ چستيءَ تي ٻڌل هوندو آهي. ''اگاسيمبو'' پنهنجي تيز رفتار حرڪتن لاءِ مشهور آهي. اهڙن ناچن ۾ ٽپ ڏيڻ، تيز قدمن، جسم کي مختلف اندازن ۾ موڙڻ ۽ منظم اجتماعي حرڪتن کي اهميت حاصل هوندي آهي. برونڊي جي روايتي ناچن جو موسيقيءَ، خاص ڪري ڍول وڄائڻ، سان گهرو تعلق آهي. ناچ اڪثر جشنن، خانداني گڏجاڻين، سرڪاري تقريبن ۽ رسمن دوران ڍولن جي تال سان پيش ڪيا ويندا آهن. سرڪاري تقريبن ۽ رسمن سان لاڳاپيل ''اباتيمبو'' ۽ تيز رفتار ''ابانياگاسيمبو'' پڻ مشهور برونڊي ناچ آهن.<ref name="r1"/> ناچ سان گڏ روايتي موسيقيءَ ۾ ''امويرونگي'' ([[بانسري]])، [[ايڪيمبي]]، ''اندونونگو''، [[امودوري]]، [[انانگا]] ([[زِتر]])، ''امايوگي'' ۽ ''انياگارا'' جهڙا ساز پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="r1" /> اهڙيءَ طرح موسيقي، گيت ۽ ناچ هڪ ٻئي سان ڳنڍجي برونڊي جي ثقافتي اظهار جو اهم حصو بڻجن ٿا. روايتي ناچ برونڊي جي مضبوط زباني روايت سان پڻ ڳنڍيل آهن. ملڪ ۾ تاريخ ۽ زندگيءَ جا سبق قصن، شاعري ۽ گيتن وسيلي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندا رهيا آهن. ''ايميگاني''، ''انديريمبو''، ''امازينا'' ۽ ''ايويوگو'' برونڊي جون اهم زباني ۽ ادبي صنفون آهن.<ref>Vansina, Jan (1985). ''Oral Tradition as History''. [[Madison, Wisconsin]]: University of Wisconsin Press, p. 114. {{ISBN|0-299-10214-9}}</ref> ان ڪري روايتي ناچ کي رڳو تفريح جي صورت بدران موسيقي، زباني ادب، رسمن ۽ اجتماعي يادگيريءَ سان ڳنڍيل ثقافتي اظهار طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === ٿيٽر === برونڊي ۾ ٿيٽر نسبتاً تازو{{When|date=August 2026}} ترقي ڪئي آهي، جنهن ۾ خاص طور ٻن ٿيٽر ٽولن اهم ڪردار ادا ڪيو آهي: فرانسيسي فنڪار [[پيٽريس فائي]] جو ''پيلي-پيلي'' ٽولو ۽ [[فريڊي سابيمبونا]] جو ''لامپير'' ٽولو. اهي ٻئي ٽولا [[برونڊي جو فرانسيسي ادارو|برونڊي جي فرانسيسي اداري]]، جيڪو اڳ فرانسيسي ثقافتي مرڪز جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جي احاطي ۾ باقاعدگيءَ سان ناٽڪ پيش ڪندا آهن. ٻين ٿيٽر ٽولن پڻ برونڊي ۾ ناٽڪ جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو آهي. انهن ۾ [[لورا شيلا انانگوما]] جي هدايت هيٺ ''سا نو لا دانتي'' جو ''ليزانفوائري'' ٽولو، ''اومونينيا اي ايس بي ايل'' ۽ ''ڪمپني اوف'' شامل آهن. 2010ع کان انهن ٽولن پنهنجي ڊرامائي سرگرمين کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ سان گڏ علائقائي ۽ بين الاقوامي سطح تي پڻ باقاعده پيشڪشون ڪيون آهن. ==== اسڪولن ۾ ٿيٽر ==== برونڊي جي اسڪولن ۾ پڻ ٿيٽر کي تعليمي ذريعي طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. خاص طور تي [[فرانسيسي ٻولي]] جي تدريس کي بهتر بڻائڻ ۽ شاگردن جي زباني اظهار جي صلاحيت وڌائڻ لاءِ ناٽڪ ۽ ٿيٽر جون سرگرميون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Article|auteur1=Jacques Banyankindagiye|titre=Renforcement de l'expression orale dans l'enseignement du français au Burundi: usage du theatre|périodique=ACAREF|volume=1|numéro=12|pages=23-33|date=2022|accès url=libre}}</ref> اهڙي استعمال ۾ شاگردن کي ڳالهائڻ، گفتگو ڪرڻ ۽ عملي طور ٻولي استعمال ڪرڻ جا موقعا فراهم ٿين ٿا. === سئنيما === برونڊي جي پهرين ڊگهي دورانيي واري فلم ''[[گيٽو، لانگرا]]'' هئي، جنهن جي هدايت [[ليونسي نگابو]] ڪئي ۽ جيڪا 1992ع ۾ رليز ٿي. فلم جو مرڪزي ڪردار ''گيٽو'' نالي هڪ شخص آهي، جيڪو فرانس ۾ تعليم حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿئي ٿو. پنهنجي ڪاميابيءَ تي تمام گهڻو فخر ڪندڙ ۽ خودپسنديءَ جو شڪار گيٽو پنهنجي اباڻي ملڪ کي حقارت جي نظر سان ڏسندي برونڊي واپس اچي ٿو. هن کي يقين هوندو آهي ته سندس تعليمي ۽ ذاتي ڪاميابي کيس ڪاروبار توڙي عورتن سان لاڳاپن ۾ هر شيءِ آسانيءَ سان حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائيندي. 2012ع ۾ برونڊي جي ٻي ڊگهي دورانيي واري فلم ''لي پيئي اي لي مين'' (''اماگورو نامابوڪو'') رليز ٿي، جنهن جي هدايت [[رولان روگيرو]] ڪئي. فلم هڪ باصلاحيت نوجوان فٽبال رانديگر جي شروعاتي زندگيءَ جي ڪهاڻي بيان ڪري ٿي، جنهن جي چاچي کيس مليل مالي امداد کي ڪرپشن ذريعي پنهنجي فائدي لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.<ref>[http://www.afrique.fr/culturel/burundi-cinema-enfin-deuxieme-long-metrage/ « Burundi-cinéma : enfin un deuxième long métrage ! »], article d'AdolpheB sur le site Afrique le {{date|19 octobre 2011}}. Page consultée le {{date|7 juillet 2013}}.</ref> 2009ع ۾ [[برونڊي بين الاقوامي فلم ۽ آڊيو ويژوئل ميلو]]، جنهن کي ''فيسٽيڪاب'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، قائم ڪيو ويو. هن ميلي جو مقصد برونڊي جي فلمن، فلمسازن ۽ اداڪارن کي هٿي ڏيڻ، سندن ڪم کي عوام تائين پهچائڻ ۽ نمايان تخليقڪارن کي انعام ڏيڻ آهي.<ref>[http://www.festicab.org/editorial2013.html Éditorial de la {{5e|édition}} du festival en 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130614024807/http://www.festicab.org/editorial2013.html |date=2013-06-14 }}. Page consultée le {{date|7 juillet 2013}}.</ref> ميلي جي پهرين ايڊيشن ۾ مقابلي لاءِ رڳو ٽي فلمون شامل هيون. تنهن هوندي به، ان جي دائري ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي ۽ 2011ع ۾ ٿيل ٽئين ايڊيشن تائين مختلف صنفن ۽ فارميٽن جون لڳ ڀڳ ويهه فلمون پيش ڪيون ويون.<ref>[https://www.afrik.com/un-cinema-burundais-en-ebullition « Un cinéma burundais en ébullition »], article de Claire Diao sur le site Afrik le {{date|27 mai 2011}}. Page consultée le {{date|7 juillet 2013}}.</ref> اهڙيءَ ريت هن ميلي برونڊي جي اڀرندڙ فلمي صنعت لاءِ مقامي تخليقڪارن جي ڪم جي نمائش ۽ سڃاڻپ جو هڪ اهم پليٽ فارم مهيا ڪيو. === رانديون === {{Main|برونڊي ۾ رانديون}} [[File:Le Match.jpg|thumb|upright=1|alt=five men playing football one red and black striped jersey and four in yellow jersey|برونڊي ۾ فٽبال]] [[اولمپڪ راندين ۾ برونڊي|اولمپڪ راندين]] ۾ برونڊي پنهنجي پهرين اولمپڪ سون جي تمغي جي ڪاميابي [[وينوسٽي نيونگابو]] ذريعي حاصل ڪئي، جنهن [[1996ع گرمائي اولمپڪ راندين ۾ ايٿليٽڪس|1996ع جي ائٽلانٽا اولمپڪ راندين]] ۾ {{convert|5000|m}} ڊوڙ ۾ سون جو تمغو کٽيو. ان کان پوءِ [[فرانسين نيونسابا]] [[2016ع گرمائي اولمپڪ رانديون|2016ع جي ريو ڊي جينيرو اولمپڪ راندين]] ۾ {{convert|800|m}} ڊوڙ ۾ چانديءَ جو تمغو حاصل ڪيو. [[فٽبال]] برونڊي ۾ هڪ مشهور راند ۽ وندر آهي. ملڪ سان لاڳاپيل مشهور فٽبال رانديگرن ۾ [[محمد ٽشيٽي]]، [[سائدو بيراهينو]]، [[گائل بگيريمانا]]، [[يوسف ندايشيميي]] ۽ [[سائدي نتيبازونڪيزا]] شامل آهن. بگيريمانا [[ڊنگينن سوئفٽس ايف سي]] لاءِ مڊفيلڊر طور کيڏيو آهي، جڏهن ته ندايشيميي [[او جي سي نيس]] ۾ دفاعي مڊفيلڊر ۽ نتيبازونڪيزا [[ويٽل او ايف سي]] ۾ ونگر طور کيڏيو آهي. [[ايٿليٽڪس]] پڻ ملڪ جي اهم راندين مان هڪ آهي. برونڊي کي بين الاقوامي سطح تي هن راند ۾ خاص سڃاڻپ [[وينوسٽي نيونگابو]] ۽ [[فرانسين نيونسابا]] جي اولمپڪ ڪاميابين ذريعي ملي آهي. نيونگابو اولمپڪ سون جو تمغو حاصل ڪندڙ برونڊي جي اهم رانديگرن مان آهي، جڏهن ته نيونسابا اولمپڪ ۽ عالمي سطح تي چانديءَ جا تمغا حاصل ڪيا آهن. باسڪيٽ بال ۽ ٽريڪ اينڊ فيلڊ پڻ ملڪ ۾ کيڏيون ويندڙ اهم رانديون آهن. [[مارشل آرٽ]] پڻ مقبول آهن. ملڪ ۾ جودو جا پنج وڏا ڪلب آهن، جن ۾ ڊائون ٽائون ۾ واقع ''ڪلب جودو دي لانٽانٽ اسپورٽيو'' ۽ ٻين هنڌن تي چار وڌيڪ ڪلب شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.cp-pc.ca/english/burundi/sports.html |title=Sports and Recreation |access-date=24 November 2012 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616201422/http://www.cp-pc.ca/english/burundi/sports.html |archive-date=16 June 2006}}, Cultural Profiles Project. Citizenship and Immigration Canada. Retrieved 20 July 2008.</ref> روايتي راندين ۾ ''ايڪيبوگو'' ([[منڪالا]]) پڻ مشهور آهي. اها [[باو (راند)|باو]] راند جو هڪ قسم آهي، جيڪا روايتي طور سڄي [[اوڀر آفريڪا]] ۾ کيڏي ويندي آهي. [[File:Bao players in stone town zanzibar.jpg|thumb|right|alt=Bao players in Stone Town, Zanzibar|[[زئنزيبار]] جي [[اسٽون ٽائون]] ۾ باو کيڏندڙ]] === يادگار === [[بوجمبورا]] ۾، شهر مٿان نظر ايندڙ بيلويڊيئر تي، [[لوئي رواگاسوري|شهزادي لوئي رواگاسوري]] جو مقبرو واقع آهي، جيڪو [[قومي ترقيءَ لاءِ اتحاد|يوپرونا]] جماعت جو باني ۽ برونڊي جي آزاديءَ جو هيرو هو. بوجمبورا کان ڏکڻ طرف 10 ڪ.م جي مفاصلي تي، مهم جوئن [[هينري مورٽن اسٽينلي|اسٽينلي]] ۽ [[ڊيوڊ لونگسٽون|لونگسٽون]] جي ملاقات جي ياد ۾ هڪ پٿر نصب ڪيو ويو آهي. بوجمبورا کان 114 ڪ.م جي مفاصلي تي، بوجمبورا–ايجينڊا–ماتانا رستي تي [[روتووو]] ۾، سمنڊ جي سطح کان 200 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[نيل درياهه]] جي سڀ کان ڏاکڻي سرچشمي وٽ هڪ اهرام اڏيل آهي. بوجمبورا کان ٻاهر قدرتي ماڳن ۾ [[نياڪازو فالٽ]]، [[ڪاريرا آبشار]]، [[ويانڊا]] يا [[ڪابونامبو]] وٽان [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] جا نظارا، [[بوتانيريرا صوبو|بوتانيريرا صوبي]] جون ڍنڍون ۽ [[تيزا]] يا [[رويگورا]] جا چانهه جا باغ شامل آهن. برونڊي ۾ ڪيترائي گرم پاڻيءَ جا چشما پڻ آهن، جيڪي اڃا تائين گهڻي حد تائين ترقي هيٺ نه آندا ويا آهن. <gallery mode="packed" heights="125"> Prince Rwagasore Tomb - Flickr - Dave Proffer (2).jpg|شهزادي رواگاسوري جو مقبرو. BujumburaAirport.jpg|بوجمبورا بين الاقوامي هوائي اڏو. </gallery> === عجائب گهر === ملڪ جي ٻئي اهم شهر [[گيٽيگا]] ۾ واقع [[برونڊي قومي عجائب گهر]] 1955ع کان هڪ اهم نسلياتي مجموعو محفوظ ڪري رهيو آهي. هن مجموعي ۾ بادشاهت ۽ شاهي درٻار سان لاڳاپيل اهي شيون شامل آهن، جيڪي 20هين صديءَ جي پهرئين اڌ تائين برونڊي جي شاهي زندگيءَ جو حصو رهيون. عجائب گهر ۾ ان سان گڏ هڪ آثار قديمه جو مجموعو ۽ تاريخي تصويرن جو ذخيرو پڻ موجود آهي. عجائب گهر ۾ گذريل صديءَ جي برونڊي جي بادشاهن، شهزادن ۽ راڻين جون پراڻيون تصويرون محفوظ آهن. انهن سان گڏ ملڪ جي مردن ۽ عورتن جي استعمال هيٺ رهندڙ ڪيترين ئي قسمن جون تاريخي ۽ روزمره جون شيون رکيل آهن. انهن ۾ سينگار جون شيون، زيور، ملڪ جي مختلف علائقن جون ٽوڪريون، مختلف مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ مٽيءَ جا ٿانوَ، پاڻي ڪڍڻ يا مکڻ ولوڙڻ لاءِ ڪدوءَ مان ٺهيل ٿانوَ، جنگ ۽ شڪار لاءِ استعمال ٿيندڙ نيزا، لوهارڪي ۽ ڪاٺ يا ٻين شين جي تراش خراش جا اوزار شامل آهن. هتي مختلف نوآبادياتي دورن سان واسطو رکندڙ شروعاتي سڪا پڻ محفوظ ڪيا ويا آهن. [[گيشورا]] جي شاهي ماڳ تي شاهي طرز جي رهائشگاهه جي اصل ماپ مطابق ٻيهر تعمير ڪيل نموني کي پڻ ڏسي سگهجي ٿو. هتي سياح مکيه رهائشگاهه سان لاڳاپيل مختلف اڱڻن مان گذري سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ گول شڪل واري روايتي جهوپڙي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان جي ڇت اڻيل گنبذ جهڙي بناوٽ واري آهي، جنهن جي مٿان گاهه ۽ ڪکن جو ٿلهو تهه وڇايل آهي. هي ماڳ برونڊي جي تاريخي شاهي رهڻي ڪهڻي ۽ روايتي اڏاوتي طرز جو نمونو پيش ڪري ٿو. [[بوجمبورا]] ۾ [[برونڊي جو زنده عجائب گهر]] [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] جي ويجهو واقع آهي. عجائب گهر ۾ پکين لاءِ هڪ مخصوص حصو موجود آهي، جتي برونڊي ۾ ملندڙ پکين جون ڪجهه جنسون رکيون ويون آهن. هتي [[هرپيٽالاجي]]، يعني ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۽ ٻه-جيوتائن جي مطالعي، جو هڪ تحقيقي مرڪز پڻ آهي. هن مرڪز جي وڏن احاطن ۽ شيشي جي نمائشي خانن ۾ ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون ڪيتريون ئي جنسون ڏيکاريون وڃن ٿيون، جن ۾ [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] جا واڳون خاص طور شامل آهن. 2011ع کان هن عجائب گهر جي چوڌاري هڪ باقاعده ثقافتي مرڪز پڻ ترقي وٺي چڪو آهي. ان ۾ ثقافتي ۽ فني پيشڪشن لاءِ هڪ کليل [[ايمفي ٿيٽر]] ۽ مقامي [[دستڪاري]] جون شيون وڪڻندڙ دڪان شامل آهن. اهڙيءَ طرح هي ماڳ عجائب گهر ۽ حياتياتي نمائش سان گڏ برونڊي جي ثقافت، مقامي هنر ۽ عوامي فني سرگرمين جو مرڪز پڻ بڻجي چڪو آهي. == تعليم == {{Main|برونڊي ۾ تعليم}} [[File:Carolus Magnus Schule-Burundi.jpg|thumb|alt=group of children at school in white shirt and khaki shorts uniforms|ڪارولس ميگنس اسڪول]] 2022ع تائين برونڊي پنهنجي مجموعي گهريلو پيداوار جي برابر 5 سيڪڙو رقم تعليم تي خرچ ڪئي.<ref name="ID" /> 2012ع ۾ 15 کان 24 سالن جي مردن ۽ عورتن ۾ بالغ خواندگيءَ جي شرح 75 سيڪڙو اندازي ڪئي وئي، جڏهن ته نوجوانن ۾ خواندگيءَ جي شرح گهڻي وڌيڪ، يعني 93 سيڪڙو هئي.<ref name="ID">{{Cite web |title=IDEA |url=https://idea.usaid.gov/cd/burundi/education |access-date=2023-11-14 |website=[[USAID]] |archive-date=14 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114215719/https://idea.usaid.gov/cd/burundi/education }}</ref> علائقي جي ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ برونڊي ۾ خواندگيءَ جي شرح نسبتاً بلند آهي ۽ عالمي سراسري کان فقط لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو گهٽ آهي.<ref name="ID" /> برونڊي جي رڳو 10 سيڪڙو ڇوڪرن کي ثانوي تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.cp-pc.ca/english/burundi/learning.html |title=Learning in Burundi |access-date=21 July 2008 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001220510/http://www.cp-pc.ca/english/burundi/learning.html |archive-date=1 October 2006}} Cultural Profiles Project. Citizenship and Immigration Canada. cp-pc.ca</ref> برونڊي ۾ هڪ سرڪاري يونيورسٽي، [[برونڊي يونيورسٽي]]، موجود آهي. شهرن ۾ عجائب گهر پڻ آهن، جهڙوڪ بوجمبورا ۾ [[برونڊي ارضياتي عجائب گهر]]، ۽ گيٽيگا ۾ [[برونڊي قومي عجائب گهر]] ۽ [[برونڊي زندگيءَ جو عجائب گهر]]. 2010ع ۾ رووگا جي ننڍڙي ڳوٺ ۾ هڪ نئون پرائمري اسڪول کوليو ويو، جنهن لاءِ ڪئناڊا جي [[ڪيوبيڪ]] ۾ [[ويسٽ ووڊ هاءِ اسڪول (ڪيوبيڪ)|ويسٽ ووڊ هاءِ اسڪول]] جي شاگردن مالي مدد ڪئي.<ref>[http://www.bridge-to-burundi.org/our-goal.php Bridge To Burundi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226084654/http://bridge-to-burundi.org/our-goal.php |date=26 December 2016}}. Retrieved 4 April 2014.</ref><ref>[https://www.facebook.com/pages/Westwood-Bridge-to-Burundi/108664129177944 Westwood Bridge to Burundi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226084718/https://www.facebook.com/pages/Westwood-Bridge-to-Burundi/108664129177944 |date=26 December 2016}}. Facebook. Retrieved 4 April 2014.</ref> === سائنس ۽ ٽيڪنالاجي === 2013ع جي هڪ سرڪاري منصوبابندي واري دستاويز ۾ محققن جي تربيت کي پاليسيءَ جو اهم شعبو قرار ڏنو ويو. 2011ع کان 2018ع تائين محققن جي کثافت 40 مان وڌي 55 محقق في ڏهه لک آبادي ٿي. ان جي باوجود، هر ڏهه لک آباديءَ تي رڳو ڇهه سائنسي اشاعتون هجڻ سبب برونڊي وچ ۽ اوڀر آفريڪا ۾ سڀ کان گهٽ اشاعتي شرح رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي.<ref name="Kingiri & Onana 2021" /> 2017ع کان 2019ع دوران تقريباً 97.5 سيڪڙو اشاعتن ۾ پرڏيهي گڏيل ليکڪ شامل هئا، ۽ يوگنڊا جا محقق مٿين پنجن ڀائيوارن ۾ شامل هئا.<ref name="Kingiri & Onana 2021" /> هر محقق لاءِ موجود فنڊنگ [[خريداري قوت برابري|پي پي پي]] 14,310 ڊالرن، 2005ع جي ڪرنسي قدر، مان وڌي پي پي پي 22,480 ڊالر ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته 2012ع کان ملڪ جي اندروني تحقيقاتي ڪوشش پڻ مجموعي گهريلو پيداوار جي 0.11 سيڪڙو مان وڌي 0.21 سيڪڙو ٿي وئي.<ref name="Kingiri & Onana 2021" /> 2011ع کان 2019ع دوران برونڊي جي سائنسدانن ملڪ جي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصدن]] سان هم آهنگ ايڇ آءِ وي، اڀرندي وبائي بيمارين ۽ ٽي بي بابت ڪيترائي مقالا شايع ڪيا.<ref name="Kingiri & Onana 2021" /> مادي سائنس جي حوالي سان 2012ع کان 2019ع تائين اشاعت جي شدت هر ڏهه لک آباديءَ تي 0.6 مان وڌي 1.2 مقالا ٿي، جنهن سان برونڊي هن حڪمت عملي واري ٽيڪنالاجيءَ ۾ سب صحارا آفريڪا جي مٿين 15 ملڪن ۾ شامل ٿيو.<ref name="Kingiri & Onana 2021">{{cite book |author1=Njoki Kingiri |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000377433 |title=Central and East Africa. In UNESCO Science Report: the Race Against Time for Smarter Development. |author2=Awono Onana |date=11 June 2021 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-100450-6 |editor1-last=Schneegans |editor1-first=S. |location=Paris |pages=496–533 |editor2-last=Straza |editor2-first=T. |editor3-last=Lewis |editor3-first=J. |access-date=8 September 2021 |archive-date=16 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916163313/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000377433 |url-status=live }}</ref> طبي سائنس اڃا به تحقيق جو مکيه مرڪز آهي: 2018ع ۾ طبي محقق ملڪ جي سائنسدانن جو 4 سيڪڙو هئا، پر 2011ع کان 2019ع وچ ۾ سائنسي اشاعتن جو 41 سيڪڙو طبي شعبي سان لاڳاپيل هو.<ref name="Kingiri & Onana 2021" /> 2021ع جي [[عالمي صحت سلامتي اشاريه]] ۾ برونڊي 195 ملڪن مان 181هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=Burundi |url=https://ghsindex.org/country/burundi/ |access-date=2026-02-08 |website=GHS Index |language=en-US}}</ref> هي درجابندي ملڪ ۾ تحقيقاتي عملي جي گهٽ تعداد ۽ ننڍڙي ليبارٽري نيٽ ورڪ کي ظاهر ڪري ٿي. ملڪ وٽ [[عالمي صحت تنظيم|عالمي صحت تنظيم]] پاران بيان ڪيل پنج اهم بيمارين جي جاچ لاءِ پڻ ڪافي ليبارٽري صلاحيت موجود ناهي.<ref name=":1">Global Health Security Index (2021). Country profile: Burundi. https://ghsindex.org/wp-content/uploads/2021/12/Burundi.pdf ''This document is a compilation of all questions, justifications, and sources used to determine the 2021 Global Health Security Index scores for Burundi.'' </ref> اشاريه ۾ هيٺين درجي جي باوجود برونڊي ۾ هڪ تحقيقاتي يونيورسٽي، قومي جانورن جي علاج واري ليبارٽري ۽ غذائي سائنسن جو هڪ ادارو موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-10-03 |title=IAEA Helps Burundi Ensure Food Security with Healthy Cattle |url=http://www.iaea.org/newscenter/news/iaea-helps-burundi-ensure-food-security-with-healthy-cattle |access-date=2026-02-08 |website=www.iaea.org |language=en}}</ref><ref name=":1" /> == سياحت == برونڊي جي قدرتي سياحتي ماڳن ۾ قومي پارڪ، قدرتي محفوظ علائقا، آبشار، ڍنڍون ۽ تاريخي ماڳ شامل آهن. ملڪ جي نمايان قدرتي علائقن ۾ [[ڪيبيرا قومي پارڪ]]، [[رووبو قومي پارڪ]]، [[روسيزي قدرتي محفوظ علائقو]]، [[بروري ٻيلو قدرتي محفوظ علائقو]]، [[رويهنڊا ڍنڍ]]، [[ڪاريرا آبشار]] ۽ [[نياڪازو فالٽ]] شامل آهن. [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] پڻ ملڪ جي اهم قدرتي ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. === ڪيبيرا قومي پارڪ === [[File:L'environnement de Kibira à teza.jpg|thumb|[[ڪيبيرا قومي پارڪ]] جو منظر]] [[ڪانگو-نيل ريج]] تي واقع [[ڪيبيرا قومي پارڪ]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|40000|ha}} محفوظ ٻيلو موجود آهي ۽ اهو برونڊي ۾ اڃا تائين نسبتاً سالم رهيل سڀ کان وڏي قدرتي علائقن مان هڪ آهي. نباتاتي لحاظ کان شاهوڪار هن پارڪ ۾ [[چمپينزي]]، [[بابون]]، [[سرڪوپيٿيڪس]] ۽ [[ڪاري-اڇي ڪولوبس|ڪارا ڪولوبس]] جا ڪيترائي گروهه رهن ٿا. پارڪ ۾ لڳ ڀڳ {{convert|180|km}} رستن جو ڄار موجود آهي، جيڪو ٻيلي جي گاڏين ذريعي نگراني ڪرڻ ۽ سياحن جي پهچ کي آسان بڻائي ٿو. ٻيلي جي اندر گرم پاڻيءَ جو هڪ قدرتي چشمو پڻ موجود آهي. پارڪ ڏانهن ويندڙ رستو [[تيزا]] ۽ [[رويگورا]] جي وسيع چانهه جي باغن مان گذري ٿو. ڪيبيرا جو جبلائي ٻيلو ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم آهي ۽ برونڊي جي پاڻيءَ جي وسيلن جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. پارڪ جا ٻيلا ملڪ جي سڀ کان وڏي ڊيم ۾ پهچندڙ پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي حصو مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Ndayizeye |first1=Gaëlle |last2=Imani |first2=Gerard |last3=Nkengurutse |first3=Jacques |last4=Irampagarikiye |first4=Rosette |last5=Ndihokubwayo |first5=Noël |last6=Niyongabo |first6=Ferdinand |last7=Cuni-Sanchez |first7=Aida |title=Ecosystem services from mountain forests: Local communities' views in Kibira National Park, Burundi |journal=Ecosystem Services |date=October 2020 |volume=45 |article-number=101171 |doi=10.1016/j.ecoser.2020.101171 |bibcode=2020EcoSv..4501171N }}</ref> === رووبو قومي پارڪ === [[رووبو قومي پارڪ]] [[رووبو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي واقع آهي ۽ ان جي چوڌاري اوچا جبلائي سلسلا آهن. پارڪ قائم ڪرڻ کان پوءِ ان جي اندر رهندڙ انساني آباديءَ کي منتقل ڪري علائقي کي ٻيهر جهنگلي جيوت لاءِ مخصوص ڪيو ويو. لڳ ڀڳ {{convert|100|km}} ڊگهي رستن جو ڄار پارڪ جي ڪيترن ئي جهنگلي جيوت مشاهدي وارن هنڌن تائين پهچ فراهم ڪري ٿو. ڪيبيرا ۽ رووبو قومي پارڪ ٻئي 1982ع ۾ جهنگلي جيوت جي آباديءَ جي تحفظ لاءِ قائم ڪيا ويا.<ref>East, Rob (1999). ''African Antelope Database 1998''. [[گلانڊ، سوئٽزرلينڊ]]: [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]]، p. 74. {{ISBN|2-8317-0477-4}}.</ref> === روسيزي قدرتي محفوظ علائقو === [[File:Rusizi NP hippopotamus.jpg|thumb|[[روسيزي قدرتي محفوظ علائقو|روسيزي]] ۾ دريائي گهوڙو]] [[روسيزي قدرتي محفوظ علائقو]] [[بوجمبورا]] جي ويجهو واقع آهي. [[روسيزي درياهه]] جو ڊيلٽا لڳ ڀڳ {{convert|500|ha}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ ''Phragmites mauritanus'' جي نباتات گهڻي مقدار ۾ ملي ٿي. هن علائقي ۾ [[اينٽيلوپ]] جا ڪجهه ڌڻ ۽ چراگاهن جي ڳولا ۾ ايندڙ [[دريائي گهوڙو|دريائي گهوڙا]] پڻ ملن ٿا. [[سيبيٽوڪي]] ڏانهن ويندڙ رستي تي، بوجمبورا کان لڳ ڀڳ {{convert|10|km}} جي فاصلي تي روسيزي جو کجين وارو علائقو واقع آهي. هتي گهٽ برساتي حالتن سان موافقت رکندڙ ڪنڊيدار ٻوٽا، [[يوفوربيا]] ۽ ''Hyphaene bengalensis var. ventricosa'' کجيون ملن ٿيون. محفوظ علائقي اندر روسيزي درياهه جي پراڻن وڪڙن مان ٺهيل قدرتي تلاءَ پڻ آهن، جتي سوين پکي مڇين ۽ ٻين خوراڪي ذريعن لاءِ گڏ ٿين ٿا. === بروري قدرتي محفوظ علائقو === [[File:Bururi National Forest (10.3897-AfrInvertebr.60.38432) Figure 19.jpg|thumb|[[بروري ٻيلو قدرتي محفوظ علائقو]]]] [[بروري ٻيلو قدرتي محفوظ علائقو]] لڳ ڀڳ {{convert|3300|ha}} ايراضيءَ تي پکڙيل اوچائيءَ وارو گهميل ٻيلو آهي. هتي پکين جون 117 ۽ ٿڻائتن جون 25 جنسون سڃاتيون ويون آهن. محفوظ علائقو [[رومونگي]] کان لڳ ڀڳ {{convert|33|km}} جي فاصلي تي واقع آهي ۽ ڍنڍ جي ڪناري کان ويندڙ رستي وسيلي اتي پهچي سگهجي ٿو. هي محفوظ ٻيلو موسمي ٻوڏن جي پاڻيءَ کي جذب ڪرڻ سميت ڪيترائي اهم ماحولياتي فائدا پڻ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=2017-03-31 |title=Bururi: the link between heaven and earth {{!}} IUCN |url=https://iucn.org/news/protected-areas/201703/bururi-link-between-heaven-and-earth |access-date=2026-02-08 |website=iucn.org |language=en}}</ref> [[رومونگي قدرتي محفوظ علائقو|رومونگي]]، [[ڪيگوينا]] ۽ [[موگارا]] جا ٻيلا پڻ اهڙي نموني سنواريا پيا وڃن، جيئن [[چمپينزي]] ۽ [[سرڪوپيٿيڪس]] لاءِ مناسب خوراڪ ۽ رهائش مهيا ٿي سگهي ۽ اهي اتي مستقل طور رهي ۽ نسل وڌائي سگهن. موگارا محفوظ علائقي ۾ گرم پاڻيءَ جو هڪ آبشار پڻ موجود آهي. ويجهو [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] جا ڪنارا ترڻ ۽ تفريح لاءِ استعمال ٿين ٿا. === رويهنڊا ڍنڍ جو قدرتي محفوظ علائقو === [[رويهنڊا ڍنڍ]] جو قدرتي محفوظ علائقو لڏپلاڻ ڪندڙ آبي پکين لاءِ هڪ اهم پناهه گاهه ۽ نسل وڌائڻ جو هنڌ آهي. ڍنڍ جي ڪنارن جي تحفظ ۽ سنڀال کان پوءِ پکين لاءِ موجود رهائشي ماحول ۾ بهتري آئي آهي ۽ اهي سائي ننڍن ٻيٽن ۽ ڀرپاسي جي دلدلي علائقن ۾ وڏي تعداد ۾ آکيرا ٺاهين ٿا. سياحن لاءِ ٻيڙيون پڻ موجود آهن، جن ذريعي پکين کي پريشان ڪرڻ کان سواءِ مختلف آبي پکين کي نسبتاً ويجهو وڃي ڏسي سگهجي ٿو. === نياڪازو فالٽ ۽ ڪاريرا آبشار === [[File:La chute de karera nyakayi 1 à Rutana.jpg|thumb|[[ڪاريرا آبشار]]]] برونڊي جي ڏکڻ-اوڀر ۾ [[روتانا صوبو|روتانا صوبي]] جي [[نڪوما جبلائي سلسلو|نڪوما جبلائي سلسلي]] ۾ ٻه نمايان قدرتي ماڳ، [[ڪاريرا آبشار]] ۽ [[نياڪازو فالٽ]]، واقع آهن. ڪاريرا آبشار روتانا صوبي جي [[مپنگا-ڪائووي]] ڪميون جي [[شانگا]] ٽڪريءَ تي واقع آهن. آبشار اتر کان ڏکڻ رخ ۾ آهن ۽ لڳ ڀڳ {{convert|142|ha}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. اهي ڇهن شاخن ۾ ورهايل آهن، جيڪي ٽن مختلف سطحن تي هيٺ لهن ٿيون. پهرين سطح تي مکيه آبشار ٻن متوازي شاخن ۾ ورهايل آهي، جن جي اندازي مطابق ڊيگهه لڳ ڀڳ {{convert|80|m}} آهي ۽ اهي هيٺ هڪ حوض ۾ ڪرن ٿيون. هن حصي ۾ مختلف جسامت جا ڪيترائي ننڍا آبشار آهن، جن جي وچ ۾ ٻه قدرتي سطحون آهن. مکيه آبشار جي اولهه ۾ لڳ ڀڳ {{convert|50|m}} جو هڪ ٻيو ننڍو آبشار موجود آهي. انهن ٻنهي آبشارن جو پاڻي ٻئي سطح تي گڏ ٿي ٽيون آبشار ٺاهي ٿو، جيڪو هيٺ واديءَ ۾ ڪري ٿو. پاڻي هڪ اهڙي ٻيلائي لنگهه مان وهي ٿو، جنهن جي چوڌاري ''Parinari curatellifolia'' ۽ ''Pericopsis angolensis'' واري ساوانا ۽ ''[[Newtonia buchananii]]'' جهڙا وڏا وڻ موجود آهن. 1980ع کان ڪاريرا آبشار کي محفوظ قدرتي علائقو قرار ڏنو ويو آهي. [[نياڪازو فالٽ]] [[ڪوموسو]] واري هيٺاهين علائقي ڏانهن کلي ٿو. اهو نڪوما جبلائي سلسلي ۾ هڪ وڏو قدرتي چير آهي، جيڪو هيٺاهين ميدان تي مٿانهون بيٺل آهي ۽ [[تنزانيا]] جي سرحد ڏانهن پکڙجي ٿو. هي فالٽ نسبتاً جديد ٽيڪٽانڪي بڻ بڻياد رکي ٿو ۽ لڳ ڀڳ {{convert|600|ha}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هتي هڪ پراڻي جرمن قلعي جا تاريخي آثار پڻ موجود آهن. هن علائقي ۾ {{convert|100|m}} کان وڌيڪ اوچائيءَ وارو هڪ موسمي آبشار پڻ آهي، جيڪو مختلف وڻن، خاص طور ''Entandrophragma excelsum''، تي مشتمل ٻيلي واري واديءَ ۾ ڪري ٿو. فالٽ جي چوڌاري [[براڪيسٽيگيا]] جي کليل ٻيلائي نباتات موجود آهي. مخصوص ننڍي آبهوا رکندڙ هي علائقو اوچن علائقن جي وڻن جي تحفظ لاءِ پڻ اهم آهي. هتي موجود جهنگلي جيوت جي سڀني جنسن جي اڃا مڪمل فهرست تيار نه ڪئي وئي آهي. === اسٽينلي-لونگسٽن يادگار پٿر === [[File:Stanley met Livingstone here on Lake Tanganyika in 1871 - Flickr - Dave Proffer (1).jpg|thumb|[[لونگسٽن-اسٽينلي يادگار]]]] موجوده [[بوجمبورا]] جي ماڳ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڪلوميٽر ڏکڻ طرف [[موگيري]] ۾ هڪ يادگار پٿر نصب ڪيو ويو، جيڪو 25 نومبر 1871ع تي محقق [[ڊيوڊ لونگسٽن]] ۽ سندس ڳولا ۾ نڪتل نوجوان صحافي ۽ مهم جو [[هينري مورٽن اسٽينلي]] جي ملاقات جي ياد ۾ قائم ڪيو ويو. ان وقت موجوده بوجمبورا اڃا قائم نه ٿيو هو؛ شهر ڪجهه ڏهاڪن کان پوءِ ''اوسمبورا'' جي نالي سان وجود ۾ آيو. === ٽانگانيڪا ڍنڍ === {{Main|ٽانگانيڪا ڍنڍ}} [[File:Burundi - Lake Tanganyika fisheries.jpg|thumb|[[ٽانگانيڪا ڍنڍ]]]] [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] [[آفريڪا جون وڏيون ڍنڍون|آفريڪا جي وڏين ڍنڍن]] مان هڪ آهي. سطح جي ايراضيءَ جي لحاظ کان اها [[وڪٽوريا ڍنڍ]] کان پوءِ آفريڪا جي ٻي وڏي ڍنڍ آهي، جڏهن ته پاڻيءَ جي مقدار ۽ گهرائيءَ جي لحاظ کان [[بائيڪل ڍنڍ]] کان پوءِ دنيا ۾ ٻئي نمبر تي اچي ٿي. ڍنڍ مڇين جي غيرمعمولي گهڻائي ۽ حياتياتي تنوع لاءِ پڻ مشهور آهي. ان جو پاڻي [[ڪانگو درياهه|ڪانگو درياهه جي طاس]] ۾ وڃي آخرڪار [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين پهچي ٿو. ڍنڍ جي ٺهڻ جي شروعات اندازي مطابق لڳ ڀڳ 20 ملين سال اڳ [[ميوسين]] دور ۾ ٿي. ان جو نالو بيمبي يا ڪيبمبي ٻوليءَ جي ''ايتانگا يا نيا'' مان نڪتل ڄاڻايو وڃي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”ميلاپ جي جاءِ“ آهي. [[رچرڊ فرانسس برٽن]] ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] هن ڍنڍ کي ڏسندڙ شروعاتي يورپي مهم جوئن مان هئا ۽ ان دور جي ٻين ڪيترن جاگرافيائي ماڳن جي ابتڙ هنن ان جو مقامي نالو برقرار رکيو. ڍنڍ جي دريافت جو اعزاز برٽن پنهنجي نالي سان منسوب ڪيو، جنهن سبب ٻنهي مهم جوئن جي لاڳاپن ۾ ڊگهو تڪرار پيدا ٿيو. ٽانگانيڪا ڍنڍ جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|32900|km2}} آهي ۽ اها لڳ ڀڳ {{convert|677|km}} ڊگهي آهي. ان جي اوڀر ۾ [[تنزانيا]] ۽ اولهه ۾ [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] واقع آهن. ڍنڍ جو اترين ڇيڙو انهن ٻنهي ملڪن کي برونڊي کان جدا ڪري ٿو، جڏهن ته ڏاکڻي ڇيڙو کين [[زامبيا]] کان جدا ڪري ٿو. اولهندي، ڪانگو واري پاسي، [[ميٽومبا جبل]] واقع آهن. ڍنڍ [[عظيم رفٽ وادي]] جي اولهندي شاخ ۾ واقع آهي. ان جي سطح جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|25|C}} ۽ پي ايڇ لڳ ڀڳ 8.4 آهي. ڍنڍ جي تمام گهڻي گهرائي ۽ خط استوا جي ويجهو گرم علائقي ۾ هجڻ سبب پاڻيءَ جي تهن جو مڪمل ميلاپ نه ٿيندو آهي؛ ان ڪري گهري حصي جو گهڻو پاڻي قديم ۽ آڪسيجن کان محروم آهي. ٽانگانيڪا ڍنڍ هاڻي [[ڪانگو درياهه]] جي آبي طاس جو حصو آهي ۽ [[لوڪوگا درياهه]] وسيلي پنهنجو پاڻي ڪانگو ڏانهن خارج ڪري ٿي. 1878ع تائين لوڪوگا جو وهڪرو ڍنڍ ڏانهن هو، پر ٽيڪٽانڪي تبديلين ۽ خاص طور پاڻيءَ جي سطح وڌڻ کان پوءِ وهڪري جو رخ ڪانگو ڏانهن تبديل ٿي ويو. ڍنڍ جو آبي طاس لڳ ڀڳ {{convert|250000|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. ان ۾ پاڻي آڻيندڙ اهم درياهن ۾ [[مالاگاراسي درياهه|مالاگاراسي]]، [[روسيزي درياهه|روسيزي]]، ايفومي، [[رووبو درياهه|رووبو]] ۽ [[نتاهانگوا درياهه|نتاهانگوا]] شامل آهن، جيڪي مجموعي طور هر سال لڳ ڀڳ {{convert|24|km3}} پاڻي ڍنڍ ۾ آڻين ٿا، جڏهن ته برسات ذريعي ساليانو لڳ ڀڳ {{convert|41|km3}} پاڻي ملي ٿو. مالاگاراسي درياهه پاڻ ڍنڍ کان به پراڻو آهي ۽ ماضيءَ ۾ ڪانگو درياهي نظام جي تسلسل جو حصو هو. ==== نباتات ۽ جهنگلي جيوت ==== ٽانگانيڪا ڍنڍ پنهنجي انتهائي شاهوڪار آبي حياتياتي تنوع لاءِ مشهور آهي. هتي گهٽ ۾ گهٽ 250 [[سڪلڊ]] مڇين جون جنسون، جن ۾ ''نيوليمپرولوگس''، ''پيليوليمپرولوگس''، ''آلٽوليمپرولوگس''، ''زينوٽيلاپيا''، ''جوليڊوڪرومس''، ''ٽيلماٽوڪرومس''، ''ٽروفيوس'' ۽ ''پيٽروڪرومس'' شامل آهن، ۽ لڳ ڀڳ 150 غير سڪلڊ مڇين جون جنسون، جن ۾ ''اسٽولوٿريسا'' ۽ ''ليمنوٿريسا'' شامل آهن، ملن ٿيون. انهن مان گهڻيون جنسون ڪناري سان لڳ ڀڳ {{convert|180|m}} جي گهرائيءَ تائين رهن ٿيون. ڍنڍ جي حياتياتي ڪتلي جو وڏو حصو کليل پاڻيءَ واري علائقي ۾ موجود آهي، جتي ڇهه جنسون نمايان آهن: ٽانگانيڪا سارڊين جون ٻه جنسون ۽ [[ليٽس (مڇي)|ليٽس]] جون چار جنسون. ڍنڍ جي لڳ ڀڳ سمورين سڪلڊ جنسن جو قدرتي وطن صرف ٽانگانيڪا ڍنڍ آهي، جڏهن ته انهن مان ڪيتريون [[ايڪويريم]] مڇين طور پڻ مشهور آهن. [[File:Grue couronnee grise.JPG|thumb|[[بوجمبورا]] ۾ [[سرمائي تاجدار ڪونج]].]] پاڻيءَ جو ڪوبرا ''[[ناجا اينولاٽا|بولينجرينا اينولاٽا اسٽورمسي]]'' پڻ هتان جي مخصوص ريڙهيون پائيندڙ جانورن مان آهي ۽ پاڻيءَ هيٺ زندگيءَ سان موافقت رکي ٿو. ان جي جسم جو پويون حصو پاسن کان چپترو آهي، جنهن ڪري ان کي ترڻ ۾ مدد ملي ٿي. ننڍي عمر ۾ اهو ''[[نيوٿوما ٽانگانيئنس|نيوٿوما ٽانگانيئنسس]]'' جي خولن ۾ رهندڙ ''[[نيوليمپرولوگس]]'' مڇين کي شڪار ڪري ٿو، جڏهن ته بالغ ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ وڏن شڪارن تي پڻ حملو ڪري سگهي ٿو. ==حوالا== <references group="lower-alpha"/> {{حوالا}} [[زمرو:برونڊي]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:سواحلي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] rum508fasm2v3rb5r7h780sbpyjjuqj 0 45781 427426 419183 2026-11-03T10:36:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427426 wikitext text/x-wiki {{short description|اوڀر آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = تنزانيا جي گڏيل جمهوريه | common_name = تنزانيا | native_name = [[سواحلي ٻولي]] ۾: '''جمهوري يا مونگانو وا تنزانيا''' | image_flag = Flag of Tanzania.svg | image_coat = Coat of arms of Tanzania.svg | national_motto = "Uhuru na Umoja" | englishmotto = "آزادي ۽ اتحاد" | national_anthem = "[[مونگو ابارڪي آفريڪا]]"<br />"خدا آفريڪا کي برڪت ڏي"<ref>{{cite web |url=http://www.nationalanthems.info/znz.htm |access-date=29 January 2015 |date=2014 |title=Zanzibar |first=David |last=Kendall |work=nationalanthems.info |archive-date=4 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004074956/http://www.nationalanthems.info/znz.htm |url-status=live }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Tanzania by US Navy Band.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File: Tanzania (orthographic projection).svg|frameless]]|دنيا جي گولي تي ڏيکاريو|[[File:Tanzania map-sw.svg|upright=1.15|frameless]]|آفريڪا جي نقشي تي ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[ڊوڊوما]] ([[ڊي جيور]]) | coordinates = {{Coord|6|10|S|35|44|E|type:city|display=inline}} | largest_city = [[دارالسلام]]<br />{{Coord|06|48|S|39|16|E|region:TZ-02_type:city(6,400,000)|display=inline}} | official_languages = {{hlist|[[سواحلي ٻولي|سواحلي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn|[[سواحلي ٻولي|سواحلي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] عملي طور سرڪاري ٻولين طور ڪم ڪن ٿيون.<ref name=Mugoti>{{cite book |title=Africa (a-z) |author=Godfrey Mugoti |page=152 |publisher= Godfrey books |date=12 June 2009 |isbn=9781435728905 |url=https://books.google.com/books?id=Plvuddy_4NYC&pg=PA512}}</ref><ref name=expogr>{{cite web|url=https://www.expogr.com/tanzania_country_information.php|title=Tanzania Country Information – All about Tanzania|website=expogr.com|access-date=26 April 2020}}</ref>}}}} | languages_type = [[قومي ٻولي]] | languages = [[سواحلي ٻولي|سواحلي]]<ref name="tzgov">{{cite web|title=Tanzania Profile|url=https://tanzania.go.tz/home/pages/68|website=Tanzania Gov|publisher=Tanzanian Government|access-date=23 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802124344/https://tanzania.go.tz/home/pages/68|archive-date=2 August 2017|url-status=dead}}</ref> | languages2_type = ٻيون ٻوليون | languages2 = [[تنزانيا جون ٻوليون|100 کان وڌيڪ ٻوليون]]، جن ۾ (10 لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ): {{hlist |style=line-break:anywhere|[[شمبالا ٻولي|شمبالا]]|[[سوڪوما ٻولي|سوڪوما]]|[[نيامويزي ٻولي|نيامويزي]]|[[چاگا ٻوليون|چاگا]]|[[ها ٻولي|ها]]|[[بينا ٻولي|بينا]]|[[گوگو ٻولي|گوگو]]|[[هايا ٻولي|هايا]]|[[ڌولوئو]]|[[عراقي ٻولي|عراقي]]|[[ماڪونڊي ٻولي|ماڪونڊي]]|[[نياتورو ٻولي|نياتورو]]|[[ماسائي ٻولي|ماسائي]]|[[جيتا ٻولي|جيتا]]|[[پاري ٻولي|پاري]]}} | religion_year = 2022 | religion_ref = <ref name="x053">{{cite web | title=Summary of results: Afrobarometer Round 9 survey in Tanzania, 2022 | url=https://www.afrobarometer.org/wp-content/uploads/2023/07/Summary-of-results-Tanzania-Afrobarometer-R9-28july23.pdf | page=6 | access-date=2024-12-02}}</ref> | religion = {{tree list}} *57% [[تنزانيا ۾ عيسائيت|عيسائيت]] *37% [[تنزانيا ۾ اسلام|اسلام]] *6% ٻيا {{tree list/end}} | demonym = [[تنزانيا جي آبادي|تنزانيائي]] | government_type = وحداني غالب-جماعت واري [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[تنزانيا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ساميا سلوهو حسن]] | leader_title2 = [[تنزانيا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ايمانوئل نچمبي]] | leader_title3 = [[تنزانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name3 = [[مويگولو نچيمبا]] | leader_title4 = [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي جو اسپيڪر|اسپيڪر]] | leader_name4 = [[موسا زونگو]] | leader_title5 = [[تنزانيا جو چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[جارج مچيچي ماساجو]] | legislature = [[قومي اسيمبلي (تنزانيا)|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[تانگانيڪا (1961–1964)|تانگانيڪا]] | established_date1 = 9 ڊسمبر 1961 | established_event2 = {{nowrap|[[زنجبار جي عوامي جمهوريه|زنجبار]]}} | established_date2 = 10 ڊسمبر 1963 | established_event3 = تانگانيڪا ۽ زنجبار جو اتحاد | established_date3 = 26 اپريل 1964 | established_event4 = موجوده آئين | established_date4 = 25 اپريل 1977 | area_km2 = 947,303 | area_rank = 30th | area_sq_mi = 365,756<ref name="BFF"/> <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 6.4<ref name="BFF"/> | population_estimate = 67,462,121<ref name=CIA2024>{{Cite CIA World Factbook|country=Tanzania|access-date=3 June 2024|year=2024}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_census = {{IncreaseNeutral}} 61,741,120<ref>{{cite web |url=https://sensa.nbs.go.tz |title=Population Size in Tanzania |publisher=Tanzania Sensa |access-date=14 July 2023}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate_rank = 22nd | population_density_km2 = 65.2 | population_density_sq_mi = 168.8 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 147th | GDP_PPP = {{increase}} $293.59 ارب<ref name=weodb>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref> | GDP_PPP_rank = 69th | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $4,370<ref name=weodb/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 158th | GDP_nominal = {{increase}} $88.980 ارب<ref name=weodb/> | GDP_nominal_rank = 80th | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,280<ref name=weodb/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 162nd | Gini = 40.5 | Gini_year = 2017 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient| publisher=CIA Factbook |access-date=16 July 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.555<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">[https://hdr.undp.org/data-center/country-insights#/ranks Human Development Insights] Human Development Reports</ref> | HDI_rank = 165th | currency = [[تنزانيائي شلنگ]] | currency_code = TZS | time_zone = [[اوڀر آفريڪا وقت]] | utc_offset = +3 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = [[+255]]{{efn|ڪينيا ۽ يوگنڊا مان +007}} | cctld = [[.tz]] }} '''تنزانيا'''،{{efn|{{IPAc-en|ˌ|t|æ|n|z|ə|ˈ|n|iː|ə|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Tanzania.wav}} {{respell|TAN|zə|NEE|ə}},<ref>{{cite web |url=https://dictionary.reference.com/browse/tanzania |title=Tanzania &#124; Define Tanzania at Dictionary.com |website=Dictionary.reference.com |access-date=19 February 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/tanzania|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028151705/https://en.oxforddictionaries.com/definition/tanzania|url-status=dead|archive-date=28 October 2018|title=Tanzania|work=Oxford Dictionaries Online|access-date=28 October 2018}}</ref> گهٽ استعمال ٿيندڙ اچار {{IPAc-en|t|æ|n|ˈ|z|eɪ|n|i|ə}} {{respell|tan|ZAY|nee|ə}},<ref>{{Cite news |last=McCarthy |first=Ciara |date=2016-04-27 |title=Trump devises 'zany' way to pronounce Tanzania in foreign policy speech |url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/apr/27/donald-trump-tanzania-foreign-policy-speech |access-date=2026-08-23 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> {{IPA|sw|tɑⁿzɑˈni.ɑ|lang|small=no}}.}} جنهن جو سرڪاري نالو '''تنزانيا جي گڏيل جمهوريه''' آهي،{{efn|{{langx|sw|Jamhuri ya Muungano wa Tanzania}}.}} [[اوڀر آفريڪا]] جي [[آفريڪي عظيم ڍنڍون|آفريڪي عظيم ڍنڍن]] واري علائقي ۾ هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر اولهه ۾ [[يوگنڊا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪينيا]]، اوڀر ۾ [[هندي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[موزمبيق]] ۽ [[ملاوي]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[زيمبيا|زامبيا]]، ۽ اولهه ۾ [[روانڊا]]، [[برونڊي]] ۽ [[ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو]] واقع آهن. 2024ع جي هڪ اندازي موجب تنزانيا جي آبادي لڳ ڀڳ 67.5 ملين آهي،<ref name=CIA2024 /> جنهن ڪري اهو خط استوا جي مڪمل طور ڏکڻ ۾ واقع سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آفريڪي ملڪ آهي. تنزانيا مان ڪيترائي اهم [[هومينڊ]] جا فوسل مليا آهن. پٿر ۽ ڪانسي جي دور ۾ تنزانيا ڏانهن ٿيندڙ قديم لڏپلاڻن ۾ اڄوڪي [[عراقو ماڻهو|عراقو ماڻهن]] سان مشابهت رکندڙ ڏاکڻي ڪشٽڪ ٻولين جا ڳالهائيندڙ شامل هئا، جيڪي هاڻوڪي [[ايٿوپيا]] مان ڏکڻ طرف لڏي آيا؛<ref name="Genetics"/> اوڀر ڪشٽڪ ماڻهو، جيڪي لڳ ڀڳ <small>2,000</small> کان <small>4,000</small> سال اڳ [[ترڪانا ڍنڍ]] جي اتر کان تنزانيا ۾ داخل ٿيا؛<ref name="Genetics"/> ۽ [[ڏاکڻي نائلوٽڪ ٻوليون|ڏاکڻي نائلوٽ]]، جن ۾ [[داتوگا ماڻهو|داتوگ]] شامل هئا، جيڪي 2,900 کان 2,400 سال اڳ موجوده [[ڏکڻ سوڊان]]–[[ايٿوپيا]] سرحدي علائقي مان آيا هئا.<ref name="Genetics"/>{{rp|page 18}} اهي لڏپلاڻون لڳ ڀڳ ساڳئي وقت ٿيون، جڏهن [[اولهه آفريڪا]] کان [[بانٽو ٻوليون|مشارڪي بانٽو]] ڳالهائيندڙ [[وڪٽوريا ڍنڍ]] ۽ [[ٽانگانيڪا ڍنڍ|تانگانيڪا ڍنڍ]] جي علائقن ۾ آباد ٿيا.<ref name="Genetics"/><ref name="auto">{{cite book |first=Christopher |last=Ehret |title=An African Classical Age: Eastern and Southern Africa in World History, 1000 B.C. to A.D. 400 |url=https://books.google.com/books?id=1i-IBmCeNhUC |date=2001 |publisher=University Press of Virginia |isbn=978-0-8139-2057-3}}</ref> 19هين صديءَ جي آخر ۾ ملڪ جو سرزميني حصو [[جرمن اوڀر آفريڪا]] جي نالي سان [[جرمني|جرمنيءَ]] جي راڄ هيٺ آيو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ برطانوي راڄ قائم ٿيو ۽ ان علائقي کي [[تانگانيڪا (علائقو)|تانگانيڪا]] جي نالي سان انتظام هيٺ رکيو ويو، جڏهن تہ [[زنجبار|زنجبار ٻيٽن جو مجموعو]] الڳ نوآبادياتي انتظام هيٺ رهيو. 1961ع ۽ 1963ع ۾ ترتيبوار آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ، ٻنهي علائقن 1964ع ۾ گڏجي تنزانيا جي گڏيل جمهوريه ٺاهي.<ref name="factbook">{{cite web |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |title=Tanzania |date=7 July 2025 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103650/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania|url-status=dead|archive-date=9 January 2021}}</ref> تانگانيڪا [[دولت مشترڪه ملڪن|برطانوي دولت مشترڪه]] ۾ شامل ٿيو، ۽ تنزانيا هڪ متحد جمهوريه طور اڄ بہ دولت مشترڪه جو ملڪ آهي.<ref name="auto1">{{cite web|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania|title=United Republic of Tanzania &#124; The Commonwealth|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013}}</ref> اڄ ملڪ هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي]] آئيني جمهوريه آهي، جنهن جي [[ڊوڊوما|وفاقي گادي گورنمينٽ سٽي (دودوما)]] ۾ واقع آهي؛<ref>{{cite news|url=https://www.etsav.upc.es/personals/iphs2004/pdf/148_p.pdf|title=The planning of the new capital of Tanzania: Dodoma, an unfulfilled dream|first=Aloysius C.|last=Mosha|access-date=13 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712145006/http://www.etsav.upc.es/personals/iphs2004/pdf/148_p.pdf|archive-date=12 July 2013|url-status=dead|publisher=University of Botswana}}</ref> اڳوڻي گادي [[دارالسلام]] ۾ اڃا بہ گهڻا سرڪاري دفتر موجود آهن، ۽ اهو ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر، مکيه بندرگاهه ۽ سڀ کان اهم واپاري مرڪز آهي.<ref name="factbook" /><ref name="official_website">{{cite web|url=https://www.tanzania.go.tz/profilef.html|title=The Tanzania National Website: Country Profile|website=Tanzania.go.tz|archive-url=https://web.archive.org/web/20131125222553/http://www.tanzania.go.tz/profilef.html|archive-date=25 November 2013|url-status=dead|access-date=1 May 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.tanzaniaports.com/index.php?option=com_content&view=article&id=100&Itemid=270|title=Dar es Salaam Port|publisher=Tanzaniaports.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222180354/http://www.tanzaniaports.com/index.php?option=com_content&view=article&id=100&Itemid=270|archive-date=22 February 2014|url-status=dead|access-date=19 February 2014}}</ref> ڪيترن ڏهاڪن کان تنزانيا تي [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي حڪمراني رهي آهي ۽ ملڪ کي ''[[عملي طور]]'' [[هڪ جماعتي رياست]] طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last1=Collord |first1=Michaela |title=Tanzania's 2020 Election: Return of the One-Party State |url=https://www.ifri.org/sites/default/files/migrated_files/documents/atoms/files/collord_tanzania_2020_election_2021.pdf |website=ifri.org |publisher=[[Institut français des relations internationales]] |access-date=5 November 2025 |date=February 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tools of single party hegemony in Tanzania: evidence from surveys and survey experiments |url=https://scholar.harvard.edu/files/kcroke/files/single_party_pre-print.pdf |access-date=1 December 2024}}</ref> تنزانيا جي آبادي لڳ ڀڳ 120 [[نسلي گروهه|نسلي]]،<ref name="East Africa Living Encyclopedia">{{cite encyclopedia |author=African Studies Center University of Pennsylvania |author-link=University of Pennsylvania |encyclopedia=East Africa Living Encyclopedia |title=Tanzania – Ethnic Groups| url=https://www.africa.upenn.edu/NEH/tethnic.htm}}</ref> [[لساني گروهه|لساني]] ۽ مذهبي گروهن تي مشتمل آهي. [[عيسائيت]] [[تنزانيا ۾ مذهب|تنزانيا جو]] سڀ کان وڏو مذهب آهي، جڏهن تہ [[مسلمان]] ۽ [[روح پرستي|روح پرست]] پڻ اهم اقليتون آهن.<ref name="Pew Africa">[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/tanzania#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 Religion in Tanzania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304033104/http://globalreligiousfutures.org/countries/tanzania#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016 |date=4 March 2021 }}, [[Pew Research Center]]</ref> تنزانيا ۾ [[تنزانيا جون ٻوليون|100 کان وڌيڪ ٻوليون]] ڳالهايون وڃن ٿيون، جنهن ڪري اهو [[اوڀر آفريڪا]] جو لساني طور سڀ کان وڌيڪ گوناگون ملڪ آهي.<ref name=sim>{{cite book |first1=Ulrich |last1=Ammon |first2=Norbert |last2=Dittmar |first3=Klaus J. |last3=Mattheier |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society |url=https://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C&pg=PA1967 |year=2006 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-018418-1 |page=1967}}</ref> ملڪ وٽ قانوني طور ڪا به ''de jure'' سرڪاري ٻولي ناهي،<ref name=Mugoti/> جڏهن تہ قومي ٻولي [[سواحلي ٻولي|سواحيلي]] آهي.<ref name="tzgov"/> انگريزي پرڏيهي واپار، سفارتڪاري، اعليٰ عدالتن ۽ ثانوي توڙي اعليٰ تعليم ۾ تدريس جي ذريعي طور استعمال ٿئي ٿي.<ref name=sim/><ref name="afkinsider.com">{{cite news |url=https://afkinsider.com/88774/tanzania-ditches-english-education-overhaul-plan/ |agency=AFK Insider |title=Tanzania Ditches English In Education Overhaul Plan |date=17 February 2015 |access-date=23 February 2015 |archive-date=24 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150224091256/http://afkinsider.com/88774/tanzania-ditches-english-education-overhaul-plan/ |url-status=dead }}</ref> [[عربي]] [[زنجبار]] ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي، جيڪا عربن جي بالادستيءَ واري واپاري مرڪز طور ان جي تاريخ جي عڪاسي ڪري ٿي. تنزانيا جو اتر اوڀر وارو حصو جبلائتو ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل آهي، جتي [[ڪليمنجارو|ڪليمنجارو جبل]] واقع آهي، جيڪو [[آفريڪا جا جبل|آفريڪا جو سڀ کان اوچو جبل]] ۽ [[دنيا جي سڀ کان اوچن جبلن جي فهرست|سامونڊي سطح کان مٿي دنيا جو سڀ کان اوچو آزاد بيٺل جبل]] آهي. [[آفريڪي وڏيون ڍنڍون|آفريڪي وڏين ڍنڍن]] مان ٽي جزوي طور تنزانيا اندر واقع آهن. اتر ۽ اولهه ۾ [[وڪٽوريا ڍنڍ]]، جيڪا آفريڪا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي، ۽ [[ٽانگانيڪا ڍنڍ|تانگانيڪا ڍنڍ]]، جيڪا کنڊ جي سڀ کان اونهي ڍنڍ آهي ۽ پنهنجي منفرد مڇين جي قسمن لاءِ مشهور آهي، واقع آهن. ڏکڻ ۾ [[ملاوي ڍنڍ]] آهي. اوڀر وارو سامونڊي ڪنارو گرم ۽ گهميل آهي، ۽ [[زنجبار ٻيٽن جو مجموعو]] ان جي سامونڊي ڪناري کان ٿورو پري واقع آهي. [[مينائي بي ڪنزرويشن ايريا]] زنجبار جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو آهي. زامبيا جي سرحد تي [[ڪالامبو درياهه]] تي واقع [[ڪالامبو آبشار]] آفريڪا جو ٻيو سڀ کان اوچو بنا رڪاوٽ هيٺ ڪرندڙ آبشار آهي.<ref name="Kalambo Falls">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/310022/Kalambo-Falls "Kalambo Falls"]. ''Encyclopædia Britannica''.</ref> تنزانيا [[سفاري]] سياحت لاءِ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ گهميل منزلن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web | last1=Scholtz | first1=Marco | editor-first1=Ozayr | editor-last1=Patel | url=https://theconversation.com/why-millions-chose-africa-as-their-safari-destination-52503 | title=Why millions chose Africa as their safari destination | date=12 January 2016 | doi=10.64628/AAJ.epmfwva6h }}</ref> ملڪ [[گڏيل قومون]]، [[گروپ آف 77]]، [[آفريڪي يونين]]، [[اوڀر آفريڪي ڪميونٽي]] ۽ [[غير وابسته تحريڪ]] جو سرڪاري ميمبر آهي. <!-- As per site policy (see [[WP:LEAD]]) no more than 4 lead paragraphs permitted (or 5 if absolutely necessary) --> <gallery mode="packed" heights="200"> File:Tz-map.png|تنزانيا جو نقشو File:LocationTanzania.svg|دنيا جي نقشي ۾ [[تنزانيا]] جو مقام </gallery> == نالي جي معنيٰ == "تنزانيا" نالو 1964ع ۾ ملڪ ٺاهڻ لاءِ متحد ٿيندڙ ٻن رياستن، [[تانگانيڪا (1961–1964)|تانگانيڪا]] ۽ [[زنجبار جي عوامي جمهوريه|زنجبار]]، جي نالن کي ملائي ٺاهيل هڪ [[مختصر مرڪب لفظ]] آهي.<ref>{{OEtymD|tanzania}}</ref> جڏهن زنجبار ۽ تانگانيڪا متحد ٿي رهيا هئا، تڏهن قومي اخبار ''The Standard'' نئين ملڪ جي نالي لاءِ هڪ مقابلو ڪرايو، جيڪو محمد اقبال دار کٽيو. اقبال دعويٰ ڪئي تہ هن نالو ٺاهڻ لاءِ متحد ٿيندڙ ٻن رياستن مان "Tan" ۽ "zan"، پنهنجي نالي مان "i"، ۽ [[احمديه]] ڏانهن اشاري طور "a" شامل ڪيو.<ref>{{Cite news |last=Mazimu |first=Yusuph |date=4 March 2025 |title=Mohammed Iqbal Dar: Mjue mbunifu wa jina 'Tanzania' aliyeaga dunia |url=https://www.bbc.com/swahili/articles/crrdq0v420ko |access-date=24 March 2025 |work=BBC News Swahili}}</ref> ''تانگانيڪا'' نالو [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] لفظن ''tanga''، يعني "بادبان"، ۽ ''nyika''، يعني "غير آباد ميدان، بيابان"، مان نڪتل آهي، جن مان "بيابان ۾ بادبان هلائڻ" وارو مفهوم ٺهي ٿو. ڪڏهن ڪڏهن ان کي [[تانگانيڪا ڍنڍ]] ڏانهن اشاري طور بہ سمجهيو ويندو آهي.<ref>[http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html John Knouse: A Political World Gazetteer: Africa] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610213113/http://home.frognet.net/~jaknouse/gaz-af.html |date=10 June 2011}} website accessed 1 May 2007.</ref> "[[زنجبار]]" نالو ''[[زنج]]'' مان نڪتل آهي، جيڪو هڪ مقامي قوم جو نالو هو، ۽ عربي لفظ ''barr''، جنهن جي معنيٰ "سامونڊي ڪنارو" يا "ساحل" آهي.<ref>{{OEtymD|zanzibar}}.</ref> ''زنج'' لفظ ''الزنجيا'' مان نڪتل آهي، جيڪو اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري لاءِ عربي نالو هو. هي لفظ [[ازانيا]] سان بہ لاڳاپيل آهي، جيڪو ساڳئي سامونڊي ڪناري لاءِ يوناني نالو هو ۽ ممڪن آهي تہ ڪنهن [[سبائي ٻولي|سبائي]] نالي مان نڪتل هجي. ان جو ذڪر پهرين صدي عيسويءَ ۾ لکيل ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ ملي ٿو. ازانيا کي مافاريتس جي حڪمراني هيٺ علائقو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي ان دور ۾ اڄوڪي ڏکڻ اولهه يمن ۾ رهندڙ هڪ نسلي گروهه هئا. == تاريخ == {{main|تنزانيا جي تاريخ|زنجبار جي تاريخ}} [[File:Olduvai stone chopping tool (cropped).jpg|thumb|upright=1.1|right|[[اولڊوائي گھاٽي]] مان دريافت ٿيل 18 لک سال پراڻو پٿر جو ڪٽڻ وارو اوزار، جيڪو [[برٽش ميوزيم]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهي]] === تاريخ نگاري === تنزانيا ۾ مقامي ماڻهن جي سڀ کان پراڻي لکت وچئين دور سان تعلق رکي ٿي. 1106ع يا 1107ع (500 [[هجري دور|هجري]]) ۾ شيخ ابو عمران موسى الحسن بن محمد [[ڪزيمڪازي]] ۾ جمعي واري مسجد قائم ڪئي، جنهن جو ذڪر مسجد جي [[محراب]] ۾ لڳل هڪ وقف واري ڪتبي ۾ ملي ٿو.<ref name=":8">{{Cite journal |last=Freeman-Grenville |first=G. S. P. |last2=Martin |first2=B. G. |date=1973 |title=A Preliminary Handlist of the Arabic Inscriptions of the Eastern African Coast |url=https://www.jstor.org/stable/25203450 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |issue=2 |pages=98–122 |issn=0035-869X}}</ref>{{rp|121}} [[ڪلوا ڪيسيواني|ڪلوا]] جي سِڪي خاني اهڙا سڪا جاري ڪيا، جن تي مقامي سلطانن بابت معلومات قافيي وارن شعرن ۾ درج هئي؛ اهڙي روايت اڳوڻي اسلامي سِڪن ۾ نه ٿي ملي.<ref name=":9">{{Cite journal |last=Brown |first=Helen W. |date=1991 |title=Three Kilwa Gold Coins |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00672709109511422 |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |volume=26 |issue=1 |pages=1–4 |doi=10.1080/00672709109511422 |issn=0067-270X|url-access=subscription }}</ref>{{rp|1}} هيٺ ڏنل مثال لڳ ڀڳ {{Circa|1300}}ع ({{Circa|700}} هجري) جو آهي:<ref name=":10">{{Cite journal |last=Walker |first=John |date=1936 |title=The History and Coinage of the Sultans of Kilwa |url=https://www.jstor.org/stable/42660953 |journal=The Numismatic Chronicle and Journal of the Royal Numismatic Society |volume=16 |issue=61 |pages=43–81 |issn=0267-7504}}</ref>{{rp|63}} {{Blockquote|text=الحسن ابن طلوت يثق برب الملڪوت الحسن ابن طلوت آسماني بادشاهت جي رب تي ڀروسو رکي ٿو}} ان دور جي سِڪن جي مطالعي مان حاصل ٿيل حڪمرانن جو سلسلو ''[[ڪلوا ڪرانيڪل]]'' ۾ محفوظ زباني روايتن ۽ ٻاهرين ماڻهن جي بيانن کي مڪمل ڪرڻ سان گڏ انهن جي تصديق پڻ ڪري ٿو.<ref name=":9" />{{rp|4}} <ref name=":10" />{{Rp|pages=47–48}} مراڪشي سياح [[ابن بطوطه]] لکي ٿو تہ 14هين صدي عيسويءَ (8هين صدي هجريءَ) جي سلطان [[الحسن ابن سليمان|الحسن ابن سليمان]] کي {{Lang|ar|Abuʼl-Mawāhib}} (عطائن جو پيءُ) سڏيو ويندو هو. ابن بطوطه پاڻ ڏٺو تہ جڏهن سلطان مسجد کان گهر وڃي رهيو هو تہ هڪ غريب ماڻهوءَ جي گهرڻ تي سلطان پنهنجا ڪپڙا کيس ڏئي ڇڏيا.<ref>{{Cite book |last=Gibb |first=H. A. R. |title=The Travels of Ibn Baṭṭūṭa |publisher=Hakluyt Society |year=1962 |volume=2 |pages=380–381}}</ref> سلطان جو اهو ئي لقب سندس سون جي سِڪن<ref name=":9" />{{rp|3}} ۽ زباني روايتن ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name=":10" />{{rp|52}} === قديم دور === اوڀر آفريڪا جا اصلوڪا رهواسي تنزانيا جا شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ [[هادزا ماڻهو|هادزا]] ۽ [[سانڊاوي ماڻهو|سانڊاوي]] سمجهيا وڃن ٿا، جن جون ٻوليون [[هادزا ٻولي|لساني طور الڳ]] آهن.<ref name="Genetics">{{cite journal |doi=10.1126/science.1172257 |title=The Genetic Structure and History of Africans and African Americans |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-05-22_324_5930/page/1035 |journal=Science |volume=324 |issue=5930 |pages=1035–44 |year=2009 |pmid=19407144 |pmc=2947357 |last1=Tishkoff |first1=S. A. |last2=Reed |first2=F. A. |last3=Friedlaender |first3=F. R.| last4=Ehret |first4=C. |last5=Ranciaro |first5=A. |last6=Froment |first6=A. |last7=Hirbo |first7=J. B. |last8=Awomoyi |first8=A. A. |last9=Bodo |first9=J. M. |last10=Doumbo |first10=O. |last11=Ibrahim |first11= M. |last12=Juma |first12=A. T. |last13=Kotze |first13=M. J. |last14=Lema |first14=G. |last15=Moore |first15=J. H. |last16=Mortensen |first16=H. |last17=Nyambo |first17=T. B. |last18=Omar |first18= S. A. |last19=Powell |first19=K. |last20=Pretorius |first20=G. S. |last21=Smith |first21=M. W. |last22=Thera |first22=M. A. |last23=Wambebe |first23=C. |last24=Weber |first24=J. L. |last25=Williams |first25=S. M.| bibcode=2009Sci...324.1035T |issn=0036-8075 }}</ref>{{rp|page 17}} لڏپلاڻ جي پهرين لهر [[ڏاکڻي ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڏاکڻي ڪوشيٽڪ]] ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي هئي، جيڪي [[ايٿوپيا]] ۽ [[صوماليا]] کان ڏکڻ طرف تنزانيا ۾ آيا. اهي [[عراقو ٻولي|عراقو]]، [[گورووا ٻولي|گورووا]] ۽ [[برونگي ٻولي|برونگي]] ماڻهن جا ابا ڏاڏا هئا.<ref name="Genetics"/>{{rp|page 17}} لساني شاهدين موجب اوڀر ڪوشيٽڪ ماڻهن جون پڻ لڳ ڀڳ 4,000 ۽ 2,000 سال اڳ تنزانيا ڏانهن ٻه لڏپلاڻون ٿيون هونديون، جيڪي [[ترڪانا ڍنڍ]] جي اتر کان شروع ٿيون.<ref name="Genetics"/>{{rp|pages 17–18}} آثار قديمه جا ثبوت ان نتيجي جي حمايت ڪن ٿا تہ [[ڏاکڻي نائلوٽڪ ٻوليون|ڏاکڻي نائلوٽ]]، جن ۾ [[داتوگا ماڻهو|داتوگ]] شامل هئا، لڳ ڀڳ 2,900 کان 2,400 سال اڳ موجوده ڏکڻ سوڊان–ايٿوپيا جي سرحدي علائقي کان ڏکڻ طرف لڏي اتر-مرڪزي تنزانيا ۾ اچي آباد ٿيا.<ref name="Genetics"/>{{rp|page 18}} اهي لڏپلاڻون لڳ ڀڳ ساڳئي دور ۾ ٿيون، جڏهن صدين تائين جاري رهندڙ [[بانٽو توسيع]] جي حصي طور اولهه آفريڪا کان لوهه ٺاهيندڙ [[بانٽو ٻوليون|مشارڪي (اوڀرندي) بانٽو]] ماڻهو [[وڪٽوريا ڍنڍ]] ۽ [[تانگانيڪا ڍنڍ]] جي علائقن ۾ اچي آباد ٿيا. بانٽو ماڻهو پاڻ سان گڏ اولهه آفريڪا جي پوکيءَ جي روايت ۽ بنيادي خوراڪ طور [[يام (ڀاڄي)|يام]] کڻي آيا. ان کان پوءِ اهي لڳ ڀڳ 2,300 کان 1,700 سال اڳ انهن علائقن مان تنزانيا جي ٻين حصن ڏانهن لڏي ويا.<ref name="Genetics"/><ref name="auto"/> [[اوڀرندي نائلوٽڪ ٻوليون|اوڀرندي نائلوٽ]] قومون، جن ۾ [[ماسائي ماڻهو|ماسائي]] پڻ شامل آهن، نسبتاً تازي لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون؛ اهي گذريل 500 کان 1,500 سالن دوران موجوده ڏکڻ سوڊان کان هن علائقي ۾ آيا.<ref name="Genetics"/><ref>{{cite book |first1=Phyllis |last1=Martin |first2=Patrick |last2=O'Meara |title=Africa |url=https://archive.org/details/africa00mart |url-access=registration |date=1995 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-20984-9}}</ref> تنزانيا جا ماڻهو لوهه ۽ فولاد جي پيداوار سان لاڳاپيل رهيا آهن. [[پاري ماڻهو]] اتر اوڀر تنزانيا جي جبلائي علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن لاءِ گهڻي گهرج رکندڙ لوهه جا مکيه پيدا ڪندڙ هئا.<ref>{{cite book |last1=Shoup |first1=John A. |title=Ethnic groups of Africa and the Middle East : an encyclopedia |date=2011 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-1-59884-362-0 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=GN5yv3-U6goC&pg=PA67}}</ref> [[وڪٽوريا ڍنڍ]] جي اولهندي ڪنارن تي رهندڙ [[هايا ماڻهو|هايا ماڻهن]] تيز گرميءَ وارو هڪ قسم جو [[بلاسٽ فرنس]] ايجاد ڪيو، جنهن جي مدد سان هو 1,500 سال کان بہ وڌيڪ اڳ {{convert|1820|C}} کان وڌيڪ گرمي پد تي [[ڪاربان فولاد]] ٺاهي سگهندا هئا.<ref>{{cite journal |pmid=17830304 |year=1978 |last1=Schmidt |first1=P. |title=Complex iron smelting and prehistoric culture in Tanzania |url=https://archive.org/details/sim_science_1978-09-22_201_4361/page/1085 |journal=Science |volume=201 |issue=4361 | pages=1085–89 |last2=Avery |first2=D.H. |doi=10.1126/science.201.4361.1085| bibcode=1978Sci...201.1085S |s2cid=37926350}}</ref> [[فارسي نار]] ۽ هندستان جا سياح ۽ واپاري پهرين هزارين عيسويءَ جي شروعات کان اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري تي ايندا رهيا آهن.<ref>{{cite book |first=Kevin |last=Shillington |title=Encyclopedia of African History 3-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&pg=PA1510 |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-45670-2 |page=1510}}</ref> [[سواحيلي سامونڊي ڪنارو|سواحيلي سامونڊي ڪناري]] تي ڪجهه ماڻهن اٺين يا نائين صدي عيسويءَ کان ئي [[اسلام]] تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو هو.<ref>[https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/7chapter5.shtml "The Story of Africa"]. ''BBC World Service''.</ref> === وچيون دور === بانٽو ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن پهرين هزارين عيسويءَ جي شروعات کان تنزانيا جي سامونڊي ڪناري تي زرعي ۽ واپاري ڳوٺ قائم ڪيا. زنجبار جي اتر اولهندي سامونڊي ڪناري تي [[فوڪوچاني]] مان مليل آثار قديمه جون دريافتون ظاهر ڪن ٿيون تہ وڌ ۾ وڌ ڇهين صدي عيسويءَ تائين اتي هڪ مستقل زرعي ۽ مڇي ماريندڙ برادري آباد ٿي چڪي هئي. اتان مليل وڏي مقدار ۾ مٽيءَ جي پلستر جا آثار ڪاٺ جي عمارتن جي موجودگي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن تہ ماڳ تان ڪوڏن جا مڻيا، مڻيا گهڙڻ جا اوزار ۽ لوهه جو ڪچرو پڻ مليو آهي. ڊگهي مفاصلي واري واپار ۾ محدود شموليت جا ثبوت پڻ موجود آهن: اتان ٿوري مقدار ۾ درآمد ٿيل ٺڪر جا ٿانو مليا آهن، جيڪي مليل ڪُل ٺڪر جي ٿانون جو 1٪ کان بہ گهٽ آهن؛ انهن مان گهڻا نار واري علائقي مان آيل ۽ پنجين کان اٺين صديءَ جا آهن. [[مڪوڪوٽوني]] ۽ [[دارالسلام]] جهڙن همعصر ماڳن سان مشابهت مان هڪ اهڙي گڏيل برادرين جي گروهه جو پتو پوي ٿو، جيڪو اڳتي هلي سامونڊي ڪناري جي بحري ثقافت جو پهريون مرڪز بڻيو. لڳي ٿو تہ سامونڊي ڪناري جا شهر انهيءَ شروعاتي دور ۾ ئي هندي سمنڊ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن سان واپار ۾ شامل هئا. اٺين صديءَ جي وچ کان واپار جي اهميت ۽ مقدار تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ ڏهين صديءَ جي آخر تائين زنجبار سواحيلي واپار جي اهم مرڪزي شهرن مان هڪ بڻجي چڪو هو.<ref>Horton, Mark and Middleton, Tom. "The Swahili: The Social Landscape of a Mercantile Community." (Oxford: Blackwell, 2010), 46.</ref> ڳاڙهي سمنڊ ۽ فارسي نار کان مصري ۽ فارسي جهاز رانيءَ ۾ واڌ سان [[هندي سمنڊ جي واپار]] کي نئين سر هٿي ملي، خاص طور [[فاطمي خلافت]] جي فسطاط (قاهره) منتقل ٿيڻ کان پوءِ. سواحيلي هارين واپار مان فائدو وٺڻ لاءِ وڌيڪ گهاٽيون آباديون قائم ڪيون، جن مان شروعاتي سواحيلي شهري رياستون وجود ۾ آيون. ڏکڻ آفريڪا ۽ [[زمبابوي]] ۾ ترتيبوار [[ماپونگوبوي]] ۽ زمبابوي جون وينڊا-شونا بادشاهتون ساڳئي دور ۾ سون جون اهم پيدا ڪندڙ بڻيون. اقتصادي، سماجي ۽ مذهبي طاقت وڌندي [[ڪلوا سلطنت|ڪلوا]] ۾ مرڪوز ٿي، جيڪو وچئين دور ۾ تنزانيا جي اهم شهري رياست هئي. ڪلوا جديد موزمبيق تائين پکڙيل ڪيترن ئي ننڍن بندرگاهن تي ڪنٽرول رکندو هو. [[سوفالا]] سون جي واپار جو اهم مرڪز بڻيو ۽ هندي سمنڊ جي مون سوني هوائن جي ڏاکڻي ڇيڙي تي واقع هجڻ سبب ڪلوا هن واپار مان تمام گهڻي دولت حاصل ڪئي. ڪلوا جا مکيه حريف اتر ۾ موجوده ڪينيا جي علائقي ۾، خاص طور [[ممباسا]] ۽ [[مالندي]]، هئا. 15هين صديءَ جي آخر ۾ پورچوگيزن جي اچڻ تائين ڪلوا اوڀر آفريڪا جي اهم طاقت رهيو.<ref>Campbell, Gwyn. "Africa and the Indian Ocean World from Early Times to Circa 1900." Cambridge University Press. 2019</ref> === نوآبادياتي دور === {{Main|جرمن اوڀر آفريڪا|تانگانيڪا علائقو}} [[File:City of Kilwa, 1572.jpg|thumb|[[ڪلوا]] شهر جي 1572ع واري تصوير؛ هي شهر [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] آهي]] سامونڊي ڪناري واري پٽي تي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[عمان]] جي سلطان [[سعيد بن سلطان]] 1840ع ۾ پنهنجي گادي [[زنجبار شهر]] منتقل ڪئي. هن دور ۾ [[زنجبار]] [[اوڀر آفريڪي غلامن جي واپار]] جو مرڪز بڻجي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/blackhistory/article-24157 |title=Slavery |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006131931/http://www.britannica.com/blackhistory/article-24157 |archive-date=6 October 2014}}</ref> [[زنجبار]] جي آفريڪي آباديءَ مان 65 کان 90 سيڪڙو ماڻهو غلام بڻايل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/548305/slavery/24157/Slave-societies |title=Slave societies |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |date=22 January 2014 |access-date=19 February 2014}}</ref>{{Clarify|date=November 2024|reason= By whom}} اوڀر آفريڪا جي سامونڊي ڪناري جي بدنام ترين غلام واپارين مان هڪ [[ٽيپو ٽپ]] هو. [[نيامويزي ماڻهو|نيامويزي]] غلام واپاري [[مسيري]] ۽ [[ميرامبو]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ڪم ڪندا هئا.<ref>[https://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/9chapter3.shtml "The Story of Africa |BBC World Service"]. BBC.</ref> [[ٽموٿي انسول]] موجب، "انگ اکر ٻڌائين ٿا تہ 19هين صديءَ دوران سواحيلي سامونڊي ڪناري تان 718,000 غلام برآمد ڪيا ويا، جڏهن تہ 769,000 کي سامونڊي ڪناري تي ئي رکيو ويو."<ref>{{cite book |first=Junius P. |last=Rodriguez |title=The Historical Encyclopedia of World Slavery |url=https://archive.org/details/historicalencycl01rodr |url-access=registration |date=1997 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-87436-885-7}}</ref> 1890ع واري ڏهاڪي ۾ غلامي ختم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.enchantingtravels.com/travel-blog/zanzibar-map-history |title=On The Zanzibar Map: Spices, Slaves And A Bit Of History |date=17 February 2015}}</ref> [[File:089 Le marché aux esclaves à Zanzibar.jpg|thumb|left|[[زنجبار]] ۾ غلامن جي بازار، {{circa|1860}}ع]] 1863ع ۾ [[هولي گوسٽ مشن]] زنجبار ۾ هڪ شروعاتي استقبالي مرڪز ۽ مرڪزي اسٽيشن قائم ڪئي. 1877ع ۾ [[هينري مورٽن اسٽينلي|هينري اسٽينلي]] جي [[هينري مورٽن اسٽينلي جي پهرين ٽرانس-آفريڪا مهم|آفريڪا پار مهم]] کان پوءِ ڪيل اپيلن ۽ [[بوگنڊا جو موٽيسا پهريون|بوگنڊا جي بادشاهه موٽيسا پهرئين]] طرفان اجازت ملڻ تي [[چرچ مشن سوسائٽي|چرچ مشنري سوسائٽي]] مشنري [[ايڊورڊ جان بيڪسٽر|ايڊورڊ بيڪسٽر]] ۽ هينري ڪول کي اندرين علائقن ۾ مشن قائم ڪرڻ لاءِ موڪليو.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Middleton |first1=Dorothy |title=Henry Morton Stanley |url=https://www.britannica.com/biography/Henry-Morton-Stanley |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=29 December 2022 |date=6 May 2022}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Johnson, Hildergard Binder |title=The Locations of Christian Missions in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/213158 |journal=Geographical Review |year=1967 |volume=57 |issue=2 |pages=168–202 |publisher=Taylor and Francis Ltd |access-date=29 December 2022 |doi=10.2307/213158|jstor=213158 |bibcode=1967GeoRv..57..168J |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |title=Europeans In East Africa - View entry |url=https://www.europeansineastafrica.co.uk/_site/custom/database/?a=viewIndividual&pid=2&person=174 |access-date=18 December 2022 |website=www.europeansineastafrica.co.uk}}</ref> 1885ع ۾ جرمني انهن علائقن تي قبضو ڪيو، جيڪي هاڻي تنزانيا جو حصو آهن (زنجبار کان سواءِ)، ۽ انهن کي [[جرمن اوڀر آفريڪا]] (GEA) ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite thesis|title=Early Political Discord in Kenya: European Settlers' Political Struggles in the East Africa Protectorate, 1902–1912|publisher=West Virginia University Libraries|first=Makhete|last=Fall|year=2016 |doi=10.33915/etd.5569|doi-access=free}}</ref> [[File:Wilhelm Kuhnert Schlacht bei Mahenge 2.jpg|thumb|1905ع ۾ [[جرمن اوڀر آفريڪا|جرمن]] نوآبادياتي راڄ خلاف [[ماجي ماجي بغاوت]] دوران جنگ]] 1905ع کان 1907ع تائين [[ماجي ماجي بغاوت]] جرمن اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ئي آفريڪي قبيلن جي نوآبادياتي اختيارين خلاف بغاوت هئي، جنهن جو هڪ اهم سبب جبري پورهيو ۽ ڪجهه قبيلن جي جبري لڏپلاڻ هو. بغاوت کي انتهائي خونريز طريقي سان دٻايو ويو، ۽ ڏڪار سان گڏ ان جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ چاليهه لک آبادي رکندڙ تانگانيڪا ۾ 300,000 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite journal |last=Iliffe |first=John |author-link=John Iliffe (historian) |date=1967 |title=The Organization of the Maji Maji Rebellion |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1967_8_3/page/495 |journal=The Journal of African History |publisher=Cambridge University Press |volume=8 |pages=495–512 |doi=10.1017/S0021853700007982 |jstor=179833 |doi-access=free |number=3}}</ref> [[پيرس امن ڪانفرنس، 1919|1919ع واري پيرس امن ڪانفرنس]] جي سپريم ڪائونسل بيلجيم جي سخت اعتراضن باوجود 7 مئي 1919ع تي سڄو GEA [[برطانيا]] کي ڏئي ڇڏيو.<ref name="Ends" />{{rp|240}} برطانوي [[نوآبادين لاءِ سيڪريٽري آف اسٽيٽ|نوآبادياتي سيڪريٽري]] [[الفريڊ ملنر، پهريون وائڪائونٽ ملنر|الفريڊ ملنر]] ۽ ڪانفرنس ۾ بيلجيم جي مڪمل اختيار رکندڙ وزير [[پيئر اورٽس]] پوءِ 30 مئي 1919ع واري اينگلو-بيلجين معاهدي تي ڳالهين ذريعي اتفاق ڪيو،<ref name="Belgium" />{{rp|618–9}} جنهن تحت برطانيا GEA جا اتر اولهندي صوبا [[روانڊا-ارونڊي|روانڊا ۽ ارونڊي]] بيلجيم حوالي ڪيا.<ref name="Ends">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC&pg=PA246 |title=Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez, and Decolonization |author=William Roger Louis |publisher=I.B. Tauris |year=2006 |access-date=19 September 2017 |isbn=978-1-84511-347-6}}</ref>{{rp|246}} ڪانفرنس جي مينڊيٽس ڪميشن 16 جولاءِ 1919ع تي هن معاهدي جي توثيق ڪئي.<ref name="Ends" />{{rp|246–7}} سپريم ڪائونسل 7 آگسٽ 1919ع تي معاهدو منظور ڪيو.<ref name="Belgium">{{cite web |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv07/pg_613 |title=PAPERS RELATING TO THE FOREIGN RELATIONS OF THE UNITED STATES, THE PARIS PEACE CONFERENCE, 1919 |publisher=United States Department of State |volume=7 |access-date=19 September 2017}}</ref>{{rp|612–3}} 12 جولاءِ 1919ع تي مينڊيٽس ڪميشن اتفاق ڪيو تہ [[رووما درياهه]] جي ڏکڻ ۾ واقع ننڍو [[ڪيونگا ٽرائنگل]] [[پورچوگالي موزمبيق]] کي ڏنو ويندو،<ref name="Ends" />{{rp|243}} جيڪو آخرڪار آزاد موزمبيق جو حصو بڻيو. ڪميشن جو موقف هو تہ [[جرمني]] 1894ع ۾ عملي طور پرتگال کي اهو ٽڪنڊو ڇڏڻ تي مجبور ڪيو هو.<ref name="Ends" />{{rp|243}} [[ورسائي معاهدو]] 28 جون 1919ع تي صحيح ڪيو ويو، پر اهو 10 جنوري 1920ع تي لاڳو ٿيو. ان تاريخ تي GEA سرڪاري طور برطانيا، بيلجيم ۽ پرتگال حوالي ڪيو ويو. ساڳئي ڏينهن "تانگانيڪا" برطانوي علائقي جو نالو بڻيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري برطانيا تنزانيا ۾ [[اڻ سڌي حڪمراني]] جو نظام لاڳو ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Liebenow|first=J. Gus|date=1956|title=Responses to Planned Political Change in a Tanganyika Tribal Group|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0003055400067496/type/journal_article|journal=American Political Science Review|language=en|volume=50|issue=2|pages=447–448|doi=10.2307/1951678|jstor=1951678 |s2cid=144390538 |issn=0003-0554|url-access=subscription}}</ref> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تانگانيڪا جا لڳ ڀڳ 100,000 ماڻهو [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي فوجن]] ۾ شامل ٿيا<ref name="Heale">{{cite book |first1=Jay |last1=Heale |first2=Winnie |last2=Wong |title=Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=9UhNJxHg14wC |year=2010 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-3417-7}}</ref> ۽ اهي انهن فوجن سان گڏ وڙهندڙ 375,000 آفريڪين ۾ شامل هئا.<ref name="MGT">[http://www.mgtrust.org/afr2.htm "African participants in the Second World War"]. mgtrust.org.</ref> تانگانيڪا جي فوجين [[ڪنگز آفريڪن رائفلز]] جي يونٽن ۾ [[اوڀر آفريڪي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اوڀر آفريڪي مهم]] دوران صوماليا ۽ [[ايٿوپيائي سلطنت|حبشه]] ۾ اطالوين خلاف، [[مڊگاسڪر جي جنگ|مڊگاسڪر مهم]] دوران مڊگاسڪر ۾ [[ويشي فرانس]] خلاف، ۽ [[برما مهم 1944–45|برما مهم]] دوران برما ۾ [[جاپاني سلطنت|جاپانين]] خلاف جنگ ڪئي.<ref name="MGT"/> هن جنگ دوران تانگانيڪا خوراڪ جو هڪ اهم ذريعو هو ۽ ان جي برآمداتي آمدني [[عظيم معاشي بحران]] کان اڳ واري دور جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي وڌي وئي.<ref name="Heale"/> تنهن هوندي بہ، جنگي گهرج سبب نوآبادي اندر شين جون قيمتون وڌيون ۽ وڏي پيماني تي مهانگائي پيدا ٿي.<ref>[http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-british-rule-between-wars-1916-1945 "Tanzania: British rule between the Wars (1916–1945)"]. ''eisa.org.za''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150204203753/http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-british-rule-between-wars-1916-1945 |date=4 February 2015}}</ref> 1954ع ۾ [[جوليس نيريري]] هڪ تنظيم کي سياسي رخ ڏئي [[تانگانيڪا آفريڪن نيشنل يونين]] (TANU) ۾ تبديل ڪيو. TANU جو بنيادي مقصد تانگانيڪا لاءِ قومي [[خودمختياري]] حاصل ڪرڻ هو. نون ميمبرن جي رجسٽريشن لاءِ مهم شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سال اندر TANU ملڪ جي اهم سياسي تنظيم بڻجي وئي. نيريري 1960ع ۾ برطانوي انتظام هيٺ تانگانيڪا جو وزير بڻيو ۽ 1961ع ۾ تانگانيڪا جي آزاديءَ کان پوءِ وزيراعظم جي عهدي تي برقرار رهيو.<ref>{{Cite journal|last=Mulenga|first=Derek C.|date=November 2001|title=Mwalimu Julius Nyerere: a critical review of his contributions to adult education and postcolonialism|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-lifelong-education_november-december-2001_20_6/page/446|journal=International Journal of Lifelong Education|volume=20|issue=6|pages=446–470|doi=10.1080/02601370110088436|s2cid=143740319|issn=0260-1370}}</ref> === جديد دور === برطانوي راڄ 9 ڊسمبر 1961ع تي ختم ٿيو. [[ايلزبيٿ ٻيون]]، جيڪا 1952ع ۾ برطانوي تخت تي ويٺي هئي، تانگانيڪا جي آزاديءَ جي پهرين سال دوران بہ حڪمران رهي، پر هاڻي الڳ طور [[تانگانيڪا جي راڻي]] جي حيثيت ۾، جنهن جي نمائندگي [[گورنر جنرل]] ڪندو هو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 6}} تانگانيڪا 1961ع ۾ [[دولت مشترڪه ملڪن|برطانوي دولت مشترڪه]] ۾ پڻ شامل ٿيو.<ref name="auto1"/> 9 ڊسمبر 1962ع تي تانگانيڪا هڪ انتظامي صدر هيٺ جمهوريه بڻجي ويو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 6}} [[زنجبار انقلاب]] کان پوءِ پاڙيسري [[زنجبار]] ۾ عرب شاهي گهراڻي جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جنهن دوران هزارين عرب زنجبارين کي قتل ڪيو ويو،<ref name="Zanzibar">{{cite news |title=Unveiling Zanzibar's unhealed wounds |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8167390.stm |work=BBC News |date=25 July 2009}}</ref> زنجبار 1963ع ۾ آزاد ٿي چڪو هو. 26 اپريل 1964ع تي هي ٻيٽن جو مجموعو سرزميني تانگانيڪا سان ضم ٿي ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.vpo.go.tz/document_storage/historical_overview.pdf |title=Background history of The Union between Tanganyika and Zanzibar |publisher=Vice President's Office, United Republic of Tanzania |access-date=25 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130125124815/http://www.vpo.go.tz/document_storage/historical_overview.pdf |archive-date=25 January 2013 |url-status=dead }}</ref> نئين ملڪ کي پوءِ ''تانگانيڪا ۽ زنجبار جي گڏيل جمهوريه'' جو نالو ڏنو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.sahistory.org.za/dated-event/united-republic-tanganyika-and-zanzibar-renamed-united-republic-tanzania|title=The United Republic of Tanganyika and Zanzibar is renamed United Republic of Tanzania|publisher=South African History Online|access-date=10 February 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania/history|title=United Republic of Tanzania : History|publisher=Commonwealth.org|access-date=10 February 2019|archive-date=23 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223235543/http://thecommonwealth.org/our-member-countries/united-republic-tanzania/history|url-status=dead}}</ref> ساڳئي سال 29 آڪٽوبر تي ملڪ جو نالو بدلائي ''تنزانيا جي گڏيل جمهوريه'' رکيو ويو ("Tan" تانگانيڪا مان ۽ "Zan" زنجبار مان ورتل آهي).<ref name="factbook"/> ٻن اڳوڻن الڳ علائقن جو اتحاد ڪيترن ئي زنجبارين لاءِ تڪراري هو، جن ۾ انقلاب جا حامي پڻ شامل هئا، پر گڏيل سياسي قدرن ۽ مقصدن سبب نيريري حڪومت ۽ [[زنجبار جي انقلابي حڪومت]] ٻنهي ان کي قبول ڪيو. تانگانيڪا جي آزادي ۽ زنجبار سان اتحاد کان پوءِ تنزانيا جي رياست قائم ٿيڻ تي صدر نيريري نئين ملڪ جي شهرين لاءِ هڪ گڏيل قومي سڃاڻپ ٺاهڻ جي ضرورت تي زور ڏنو. ان مقصد لاءِ نيريري اهڙا قدم کنيا، جن کي آفريڪا ۾ نسلي سڃاڻپ جي دٻاءَ ۽ ان جي تبديليءَ جي سڀ کان ڪامياب مثالن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.<ref>[[Pierre Englebert]] and Kevin C. Dunn, "Inside African Politics" 2013: 81</ref> ملڪ اندر 130 کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهايون وڃڻ سبب تنزانيا آفريڪا جي سڀ کان وڌيڪ نسلي طور گوناگون ملڪن مان هڪ آهي. ان باوجود، ٻين آفريڪي ملڪن ۽ خاص طور ان جي پاڙيسري [[ڪينيا]] جي ڀيٽ ۾ تنزانيا ۾ نسلي ورڇ نسبتاً گهٽ رهي. وڌيڪ اهو تہ آزاديءَ کان پوءِ تنزانيا گهڻن آفريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سياسي استحڪام ڏيکاريو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب نيريري جي نسلي ورڇ کي محدود ڪرڻ واريون پاليسيون قرار ڏنيون وڃن ٿيون.<ref>Henry Bienen and John Waterbury, "World Development Vol 17", 1989: 100</ref> [[File:Arusha Declaration Monument.jpg|thumb|[[اروشا اعلان يادگار]]]] 1967ع ۾ نيريري جي پهرين صدارت [[کاٻي ڌر جي سياست|کاٻي ڌر]] ڏانهن لاڙو اختيار ڪيو، جڏهن [[اروشا اعلان]] ذريعي سوشلزم ۽ [[پين آفريڪن ازم]] سان وابستگيءَ کي باضابطه شڪل ڏني وئي. اعلان کان پوءِ بئنڪن ۽ ڪيترين وڏين صنعتن کي قومي ملڪيت ۾ ورتو ويو. تنزانيا جي آزاديءَ کان پوءِ نيريري جي سياسي فلسفي ملڪ کي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ سرڪاري طور غير وابسته موقف برقرار رکڻ جي قابل بڻايو. [[اوجاما]]، جيڪو نيريري جو سوشلسٽ نظريو هو، ملڪ کي هڪ نئين قومي پاليسي تيار ڪرڻ جي اجازت ڏني. ان ۾ گڏيل ملڪيت، ٻهراڙيءَ جي ترقي ۽ اهو تصور نمايان هو تہ معاشي واڌ جو فائدو ننڍڙي اشرافيه بدران سڄي آباديءَ کي پهچڻ گهرجي. اهو سوشلزم جو نمايان طور آفريڪي روپ هو، جيڪو سوويت يونين ۾ ڏٺل صنعتي ۽ رياست مرڪوز نمونن بدران روايتي ڳوٺاڻي زندگيءَ تي ٻڌل هو. ان لحاظ کان تنزانيا منفرد هو، ڇاڪاڻ تہ [[سرد جنگ]] دوران ڪيترن ٻين آفريڪي ملڪن اهڙا پرڏيهي نظريا اختيار ڪيا هئا.<ref>{{Cite journal |last=ONSLOW |first=Sue |date=2021 |title=TANZANIA, THE NON-ALIGNED MOVEMENT AND NON ALIGNMENT |url=https://doi.fil.bg.ac.rs/pdf/eb_book/2021/iipe_60nam/iipe_60nam-2021-ch17.pdf |journal=Institute of Commonwealth Studies, School of Advanced Study at the University of London, United Kingdom.}}</ref> هن غير جانبدار پاليسيءَ سبب ملڪ آمريڪا، سوويت يونين ۽ چين کان پرڏيهي امداد حاصل ڪري سگهيو.<ref>{{Cite book |last=Chau |first=Donovan C. |title=Exploiting Africa: the influence of Maoist China in Algeria, Ghana, and Tanzania |url=https://archive.org/details/exploitingafrica0000chau |date=2014 |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1-61251-250-1 |location=Annapolis, Maryland}}</ref> انهن سڀني ملڪن تنزانيا کي امداد ڏني، جيتوڻيڪ تنزانيا جي ماڻهن انهن مان ڪنهن بہ وڏي طاقت سان وفاداريءَ جو اعلان نه ڪيو. تنزانيا کي ملندڙ گهڻي امداد نيريري جي قومي ترقيءَ وارن منصوبن تي خرچ ڪئي وئي. 1970ع کان 1975ع تائين چين [[چين–تنزانيا لاڳاپا|مالي مدد ڪئي ۽ تعمير ۾ سهڪار ڪيو]]، جنهن تحت تنزانيا جي [[دارالسلام]] کان زامبيا جي [[ڪپيري مپوشي]] تائين {{convert|1860|km|mi|adj=mid|-long}} ڊگهي [[تازارا ريلوي]] تعمير ڪئي وئي.<ref>{{cite book |first=Jamie |last=Monson |title=Africa's Freedom Railway: How a Chinese Development Project Changed Lives and Livelihoods in Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=xeeDwcT51BcC&pg=PA23 |year=2009 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-35271-2 |page=199}}</ref> تنهن هوندي بہ، 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر کان تنزانيا جي معيشت خراب ٿيڻ لڳي، جيڪو ترقي يافته ۽ ترقي پذير ٻنهي قسمن جي معيشتن کي متاثر ڪندڙ عالمي معاشي بحران جي پسمنظر ۾ ٿيو. 1978ع ۾ پاڙيسري [[يوگنڊا]]، عيدي امين جي اڳواڻيءَ هيٺ، [[يوگنڊا–تنزانيا جنگ|تنزانيا تي حملو ڪيو]]. هن تباهه ڪندڙ حملي جي نتيجي ۾ تنزانيا يوگنڊا جي باغين جي مدد سان [[يوگنڊا]] تي چڙهائي ڪئي ۽ آخرڪار عيدي امين کي اقتدار تان هٽايو. تنهن هوندي بہ، جنگ تنزانيا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو.<ref>{{cite thesis |last= Francis|first= Joyce L.|date= 1994|title= War as a social trap: The case of Tanzania|publisher=American University |type= PhD thesis|oclc= 33488070|url= https://auislandora.wrlc.org/islandora/object/thesesdissertations:2786}}</ref><ref name= atuhaire>{{cite news|url=http://allafrica.com/stories/200704110882.html|title=Uganda: Country Pays Tanzania Shs120 Billion Amin War Debt|last=Atuhaire|first=Alex B.|date=11 April 2007|website=allAfrica.com|access-date=8 December 2013}}{{subscription required}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي جي وچ کان حڪومت [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] کان قرض وٺي پنهنجا خرچ پورا ڪرڻ شروع ڪيا ۽ ڪجهه سڌارا ڪيا. ان کان پوءِ، عالمي بئنڪ جي هڪ رپورٽ موجب، تنزانيا جي في ماڻهو مجموعي گهرو پيداوار ۾ واڌ ٿي ۽ غربت ۾ گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web |url=http://www.tanzaniagateway.org/docs/Tanzania_Country_Study_Full_Case.pdf |title=Tanzania's Economic Reforms&nbsp;– and Lessons Learned |first=Anna |last=Muganda |year=2004 |access-date=19 February 2014 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303215310/http://www.tanzaniagateway.org/docs/Tanzania_Country_Study_Full_Case.pdf |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead }}</ref> [[File:The close view of the Kariakoo market in Dar es Salaam.JPG|thumb|2015ع ۾ دارالسلام جو ڪاريئاڪو مارڪيٽ]] 1992ع ۾ [[تنزانيا جو آئين]] تبديل ڪري گهڻ جماعتي سياسي نظام جي اجازت ڏني وئي.<ref>[http://www.princeton.edu/~pcwcr/reports/tanzania1992.html "Tanzania 1992"]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018235838/http://www.princeton.edu/~pcwcr/reports/tanzania1992.html |date=18 October 2014}}. ''princeton.edu''.</ref> 1995ع ۾ ٿيل تنزانيا جي پهرين گهڻ جماعتي چونڊن ۾ حڪمران [[چاما چا ماپندوزي]] قومي اسيمبليءَ جي 232 چونڊيل سيٽن مان 186 سيٽون کٽيون، جڏهن تہ [[بينجمن مڪاپا]] صدر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-1995-national-assembly-election-results|title=Tanzania: 1995 National Assembly election results.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318222841/http://www.content.eisa.org.za/old-page/tanzania-1995-national-assembly-election-results|archive-date=18 March 2015}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ تنزانيا جا صدر [[جوليس نيريري]] (1962–1985ع)، [[علي حسن موئني]] (1985–1995ع)، [[بينجمن مڪاپا]] (1995–2005ع)، [[جاڪايا ڪڪويٽي]] (2005–2015ع)، [[جان مگوفولي]] (2015–2021ع)، ۽ 2021ع کان [[ساميا سلوهو حسن]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Presidents Of Tanzania Since Independence|url=https://www.worldatlas.com/articles/presidents-of-tanzania-since-independence.html|access-date=2 June 2021|website=WorldAtlas|date=25 April 2017|language=en-US}}</ref> صدر نيريري جي ڊگهي دور کان پوءِ آئين ۾ صدارت لاءِ مدتن جي حد مقرر ڪئي وئي: هڪ صدر وڌ ۾ وڌ ٻه مدتون ڪم ڪري سگهي ٿو، ۽ هر مدت پنجن سالن جي هوندي آهي.<ref>{{cite web|title=Mgoya: Why I want presidential term limit scrapped in Tanzania|url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/mgoya-why-i-want-presidential-term-limit-scrapped-in-tanzania-1427938|access-date=2 June 2021|website=The East African|date=6 July 2020|language=en}}</ref> هر صدر حڪمران جماعت [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جي نمائندگي ڪئي آهي.<ref name="cfr.org">{{cite web|title=Magufuli is Transforming Tanzania's Ruling Party From a 'Benign Hegemon' Into a Malevolent One|url=https://www.cfr.org/blog/magufuli-transforming-tanzanias-ruling-party-benign-hegemon-malevolent-one|access-date=2 June 2021|website=Council on Foreign Relations|date=22 October 2020 |language=en}}</ref> صدر مگوفولي آڪٽوبر 2020ع ۾ وڏي اڪثريت سان ٻيهر چونڊ کٽي. مخالف ڌر موجب [[2020ع تنزانيا عام چونڊون|چونڊن]] ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي ۽ بي ضابطگيون ٿيون.<ref>{{cite web|title=Magufuli wins re-election in Tanzania; opposition cries foul|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/10/30/magufuli-wins-re-election-in-tanzania-says-electoral-commission|access-date=2 June 2021|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref> 17 مارچ 2021ع تي صدر [[جان مگوفولي]] عهدي تي رهندي وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|date=18 March 2021|title=John Magufuli: Tanzania's president dies aged 61|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56437852|access-date=18 March 2021|website=BBC News}}</ref> مگوفولي جي نائب صدر [[ساميا سلوهو حسن]] تنزانيا جي پهرين عورت صدر بڻجي وئي.<ref name=":7">{{cite web|date=18 March 2021|title=Samia Suluhu Hassan becomes President following death of John Magufuli|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56444575|access-date=18 March 2021|website=BBC News}}</ref> آڪٽوبر 2025ع ۾ تنزانيا جي [[2025ع تنزانيا عام چونڊون|عام چونڊن]] سان گڏ [[2025ع تنزانيا چونڊ احتجاج|احتجاجن]] ۽ شهري بيچينيءَ جو هڪ سلسلو شروع ٿيو. صدر سلوهو کي 98٪ ووٽن سان فاتح قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news |title=Tanzania president wins 98% in election as opposition says hundreds killed |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251101-tanzania-president-wins-election-landslide-after-deadly-protests |work=France 24 |date=11 November 2025}}</ref> == جاگرافي == {{Main|تنزانيا جي جاگرافي|زنجبار ٻيٽن جو مجموعو}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Elephant and Kilimanjaro.jpg | caption1 = برف سان ڍڪيل [[ڪليمنجارو جبل]] وٽان گذرندڙ هڪ هاٿي | width1 = 180 | image2 = Ngorongoro Crater.jpg | caption2 = [[نگورونگورو ڪريٽر]]، دنيا جو سڀ کان وڏو غير سرگرم ۽ سالم آتش فشاني [[ڪالڊيرا]] | width2 = 160 | header_align = centre }} {{convert|947403|km2|sqmi}} ايراضيءَ سان،<ref name="BFF">{{cite web|url=http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Statistical_Methods_and_Standards/Basic_Facts_and_Figures_on_Human_Settlements_2012_Tanzania_Mainland.zip|title="Basic Facts and Figures on Human Settlements, 2012", National Bureau of Statistics, Tanzania Ministry of Finance, 2013, page 1. Retrieved 10 November 2014}}</ref> تنزانيا ايراضيءَ جي لحاظ کان آفريڪا جو 13هون ۽ دنيا جو 31هون وڏو ملڪ آهي، جيڪو ايراضيءَ ۾ وڏي [[مصر]] ۽ ننڍي نائيجيريا جي وچ ۾ اچي ٿو.<ref name="Size">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– Rank Order&nbsp;– Area |publisher=Cia.gov |access-date=16 October 2014 |archive-date=9 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead}}</ref> ان جي اتر ۾ ڪينيا ۽ يوگنڊا؛ اولهه ۾ روانڊا، برونڊي ۽ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو؛ ۽ ڏکڻ ۾ زامبيا، ملاوي ۽ موزمبيق واقع آهن. تنزانيا آفريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي ۽ ان جو هندي سمنڊ سان لڳ ڀڳ {{convert|1424|km|mi}} ڊگهو سامونڊي ڪنارو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/009/a0477e/a0477e13.htm|title=Country review: United Republic of Tanzania|date=December 2003|website=Fisheries and Aquaculture Depart, United Nations. (FAO)}}</ref> ملڪ ۾ سامونڊي ڪناري کان پري ڪيترائي ٻيٽ پڻ شامل آهن، جن ۾ [[انگوجا]] (زنجبار)، [[پيمبا ٻيٽ|پيمبا]] ۽ [[مافيا ٻيٽ|مافيا]] شامل آهن.<ref name="frame"/>{{rp|page 1245}} آفريڪا جا سڀ کان اوچا ۽ هيٺاهان نقطا پڻ تنزانيا ۾ آهن: [[ڪليمنجارو جبل]] سمنڊ جي سطح کان {{convert|5895|m|ft}} اوچو آهي، جڏهن تہ [[تانگانيڪا ڍنڍ]] جو ترو سمنڊ جي سطح کان {{convert|1471|m|ft}} هيٺ آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1245}} [[File:Wildebeest Migration in Serengeti National Park, Tanzania.jpg|thumb|upright=1.05|[[سيرينگيٽي]] ۾ وائلڊ بيسٽ جي لڏپلاڻ]] تنزانيا جو اتر اوڀر وارو حصو جابلو ۽ گهاٽن ٻيلن سان ڍڪيل آهي، جتي ڪليمنجارو جبل واقع آهي. [[آفريڪا جون وڏيون ڍنڍون|آفريڪا جي وڏين ڍنڍن]] مان ٽي جزوي طور تنزانيا ۾ واقع آهن. اتر ۽ اولهه ۾ [[وڪٽوريا ڍنڍ]]، جيڪا آفريڪا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ آهي، ۽ [[تانگانيڪا ڍنڍ]]، جيڪا کنڊ جي سڀ کان اونهي ڍنڍ آهي ۽ مڇين جي منفرد قسمن لاءِ مشهور آهي، واقع آهن. ڏکڻ اولهه ۾ [[نياسا ڍنڍ]] واقع آهي. وچ تنزانيا هڪ وسيع پليٽو آهي، جنهن ۾ ميداني علائقا ۽ پوکيءَ لائق زمينون آهن. اوڀر وارو سامونڊي ڪنارو گرم ۽ گهميل آهي، جڏهن تہ [[زنجبار ٻيٽن جو مجموعو]] ان جي سامونڊي ڪناري کان ٿورو پري واقع آهي. [[رڪوا]] جي ڏکڻ اولهندي علائقي ۾ واقع [[ڪالامبو آبشار]] آفريڪا جو ٻيو سڀ کان اوچو بنا رڪاوٽ وهندڙ آبشار آهي ۽ اهو زامبيا جي سرحد وٽ تانگانيڪا ڍنڍ جي ڏکڻ اوڀرندي ڪناري ڀرسان واقع آهي.<ref name="Kalambo Falls"/> [[مينائي بي ڪنزرويشن ايريا]] زنجبار جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو آهي. === آبهوا === [[File:Koppen-Geiger Map TZA present.svg|thumb|upright=1.75|ڪوپن آبهوا درجابندي موجب تنزانيا جو نقشو]] {{Further|تنزانيا جي جاگرافي#آبهوا}} تنزانيا جي مختلف علائقن جي آبهوا ۾ نمايان فرق آهي. مٿانهين علائقن ۾ ٿڌي ۽ گرم موسمن دوران گرمي پد ترتيبوار {{convert|10|and|20|C|F|abbr=off}} جي وچ ۾ رهي ٿو؛ جڏهن تہ ملڪ جي باقي حصن ۾ گرمي پد ورلي ئي {{convert|20|C}} کان هيٺ لهي ٿو. سڀ کان گرم عرصو نومبر کان فيبروري تائين ({{convert|25|-|31|C|F|1|disp=or}}) رهي ٿو، جڏهن تہ سڀ کان ٿڌو عرصو مئي کان آگسٽ تائين ({{convert|15|-|20|C|F|disp=or}}) هوندو آهي. ساليانو گرمي پد {{convert|20|°C|°F|1}} آهي. اوچن جابلو علائقن ۾ آبهوا ٿڌي هوندي آهي. تنزانيا ۾ برسات جا ٻه مکيه دور آهن: هڪ [[Unimodality|هڪ موسمي]] (آڪٽوبر–اپريل) ۽ ٻيو ٻه موسمي (آڪٽوبر–ڊسمبر ۽ مارچ–مئي).<ref name=rain/> پهريون نمونو ملڪ جي ڏاکڻين، وچين ۽ اولهندي حصن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ ٻيو نمونو اتر ۾ [[وڪٽوريا ڍنڍ]] کان اوڀر طرف سامونڊي ڪناري تائين ملي ٿو.<ref name=rain/> ٻه موسمي برسات [[Intertropical Convergence Zone|بين الاستوائي سنگم واري علائقي]] جي موسمي چرپر سبب ٿئي ٿي.<ref name=rain>{{cite journal |url=https://www.int-res.com/articles/cr2002/20/c020p031.pdf |title=Rainfall variability in Northern Tanzania in the March–May season (long rains) and its links to large-scale climate forcing |journal=Climate Research |volume=20 |pages=31–40 |author=Zorita, Eduardo |author2=Tilya, Faustine F.| date=12 February 2002 |access-date=16 October 2014 |doi=10.3354/cr020031| bibcode=2002ClRes..20...31Z |doi-access=free}}</ref> تنزانيا ۾ سامونڊي ڪناري سان ٽڪرائجندڙ استوائي طوفان گهٽ ايندا آهن، پر اهي شديد اثر ڇڏي سگهن ٿا، جيئن مثال طور [[2023–24 South-West Indian Ocean cyclone season#Tropical Cyclone Hidaya|سائيڪلون هدايا]].<ref name="HidayaNews">{{cite web |title=Tanzania counts losses after Cyclone Hidaya swept coastline |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/news/east-africa/tanzania-counts-losses-after-cyclone-hidaya-4618970 |website=The EastAfrican |language=en |date=10 May 2024}}</ref> اهڙن طوفانن جا دستاويزي مثال 1872ع تائين ملن ٿا.<ref name="Msemo2022">{{cite journal |last1=Msemo |first1=Hellen E. |last2=Finney |first2=Declan L. |last3=Mbuya |first3=Samwel I. |title=Forgotten accounts of tropical cyclones making landfall in Tanzania |journal=Weather |date=April 2022 |volume=77 |issue=4 |pages=127–131 |doi=10.1002/wea.3921|bibcode=2022Wthr...77..127M |doi-access=free }}</ref> [[تنزانيا ۾ آبهوا جي تبديلي]] سبب گرمي پد وڌي رهيو آهي ۽ شديد برساتن، جنهن جي نتيجي ۾ ٻوڏون اچن ٿيون، توڙي خشڪ دورن، جيڪي ڏڪار جو سبب بڻجن ٿا، جو امڪان وڌي رهيو آهي.<ref>{{cite web|title=Tanzania|url=https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|access-date=27 November 2020|website=Climatelinks|language=en|archive-date=14 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614161023/https://www.climatelinks.org/countries/tanzania|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Future Climate for Africa|year=2017|title=Future Climate Projections for Tanzania|url=https://futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|website=Future Climate for Africa|access-date=2026-08-29|archive-date=2022-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209143534/https://www.futureclimateafrica.org/wp-content/uploads/2017/08/fcfa_tanzania_climatebrief_web.pdf|url-status=dead}}</ref> [[آبهوا جي تبديلي]] اڳ ئي تنزانيا جي زراعت، آبي وسيلن، صحت ۽ توانائي جي شعبن تي اثرانداز ٿي رهي آهي. سمنڊ جي سطح ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديليون مڇيگيري ۽ آبي جيوت جي پالنا تي اثرانداز ٿيڻ جو امڪان رکن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Tanzania {{!}} UNDP Climate Change Adaptation|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/eastern-africa/united-republic-tanzania|access-date=27 November 2020|website=www.adaptation-undp.org|language=en}}</ref> تنزانيا [[گڏيل قومن جي آبهوا جي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن]] جي گهرج موجب 2007ع ۾ [[National Adaptation Programme of Action|نيشنل اڊاپٽيشن پروگرامز آف ايڪشن]] (NAPAs) تيار ڪيو. 2012ع ۾ تنزانيا ملڪ جي سماجي، معاشي ۽ طبعي ماحول تي آبهوا جي تبديلي ۽ آبهوا جي ڦيرڦار جي وڌندڙ منفي اثرن بابت خدشن جي جواب ۾ قومي آبهوا تبديلي حڪمت عملي تيار ڪئي.<ref>{{cite web|title=Tanzania: National climate change strategy - National Policy, Plans & Statements - PreventionWeb.net|url=https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|access-date=27 November 2020|website=preventionweb.net|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417211255/https://www.preventionweb.net/english/policies/v.php?id=59982&cid=0|url-status=dead}}</ref> === جهنگلي جيوت ۽ تحفظ === {{Main|تنزانيا جي جهنگلي جيوت}} {{See also|تنزانيا جا محفوظ علائقا}} [[File:Mannetjes masaigiraffe in de Serengeti, Tanzania, -12 januari 2013 a.jpg|thumb|[[ماسائي زرافو]] تنزانيا جو قومي جانور آهي.]] تنزانيا ۾ آفريڪا جي گرم رت وارن جانورن جي ڪُل قسمن مان لڳ ڀڳ 20٪ قسم ملن ٿا، جيڪي ملڪ جي 21 قومي پارڪن، محفوظ علائقن، هڪ تحفظ واري علائقي ۽ ٽن سامونڊي پارڪن ۾ پکڙيل آهن. اهي {{convert|42000|km2|sqmi}} کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن ۽ ملڪ جي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 38٪ حصو بڻجن ٿا.<ref>{{cite book |first1=Ridwan |last1=Laher |first2=Korir |last2=SingíOei |title=Indigenous People in Africa.: Contestations, Empowerment and Group Rights |url=https://books.google.com/books?id=nZiyAwAAQBAJ&pg=PA57 |date=2014 |publisher=Africa Institute of South Africa |isbn=978-0-7983-0464-1 |page=57}}</ref> تنزانيا ۾ 21 قومي پارڪ آهن،<ref>{{cite web |url=https://www.tanzaniaparks.com/ |title=Home |publisher=Tanzania National Parks |access-date=16 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006085600/http://www.tanzaniaparks.com/ |archive-date=6 October 2014 }}</ref> ان کان سواءِ ڪيترائي شڪارگاهه ۽ ٻيلن جا محفوظ علائقا پڻ آهن، جن ۾ [[نگورونگورو ڪنزرويشن ايريا]] شامل آهي؛ تنهن هوندي بہ مقامي انساني آبادي اڃا تائين ماحول تي اثرانداز ٿئي ٿي. اولهه تنزانيا ۾ [[گومبي اسٽريم نيشنل پارڪ]] [[جين گڊال]] جي [[Common chimpanzee|چمپينزي]] جي رويي بابت مطالعي جو هنڌ هو، جيڪو 1960ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.tanzaniaparks.com/gombe.html |title=Gombe Stream National Park |publisher=Tanzania National Parks |access-date=16 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141004004545/http://www.tanzaniaparks.com/gombe.html |archive-date=4 October 2014 }}</ref><ref>{{cite book |first1=Laura |last1=Riley |first2=William |last2=Riley |title=Nature's Strongholds: The World's Great Wildlife Reserves |url=https://archive.org/details/bub_gb_icMuBQhW4vgC |date= 2005 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12219-9}}</ref> تنزانيا [[حياتياتي گوناگونيت|حياتياتي طور انتهائي گوناگون]] ملڪ آهي ۽ اتي جانورن جا ڪيترائي مختلف قدرتي مسڪن موجود آهن.<ref>{{cite book |author1=S. N. Stuart |first2=Martin |last2=Jenkins |title=Biodiversity in Sub-Saharan Africa and Its Islands: Conservation, Management, and Sustainable Use |url=https://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua |url-access=registration |date=1990 |publisher=IUCN |isbn=978-2-8317-0021-2 |page=[https://archive.org/details/biodiversityinsu0000stua/page/204 204]}}</ref> تنزانيا جي [[سيرينگيٽي]] ميدانن ۾ اڇي ڏاڙهيءَ وارا [[وائلڊ بيسٽ]] (''Connochaetes taurinus mearnsi'')، ٻيا [[bovid|بووڊ]] ۽ زيبرا<ref>{{cite web |title=Serengeti wildebeest migration |url=https://www.expertafrica.com/tanzania/info/serengeti-wildebeest-migration |access-date=20 March 2019}}</ref> هر سال وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۾ حصو وٺن ٿا. تنزانيا ۾ لڳ ڀڳ 130 [[ايمفيبين]] ۽ 275 کان وڌيڪ رينگڻن جا قسم ملن ٿا، جن مان ڪيترائي مڪمل طور [[Endemism|مقامي]] آهن ۽ [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد]] جي ملڪن وارين ڳاڙهين فهرستن ۾ شامل آهن.<ref>Edoarado Razzetti and Charles Andekia Msuya (2002) [http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf "Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716094052/http://www-3.unipv.it/webshi/images/files/tanzie2002.pdf |date=16 July 2020}}, ''Field Guide to Amphibians and Reptiles of Arusha National Park''. Tanzania National Parks. p. 11</ref> تنزانيا ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي شينهن جي آبادي موجود آهي.<ref>{{cite web|url=https://allafrica.com/stories/201908120146.html|title=Africa: Tanzania Has Largest Number of Lions in Africa, New Report Says|first=Edward Qorro in|last=Arusha|date=12 August 2019|website=allAfrica.com|access-date=29 August 2026|archive-date=10 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810083735/https://allafrica.com/stories/201908120146.html|url-status=dead}}</ref> تنزانيا جو 2019ع ۾ [[Forest Landscape Integrity Index|ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] جو سراسري اسڪور 7.13/10 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 54هين نمبر تي هو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|display-authors=1|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == {{Main|تنزانيا جي سياست}} === آئين ۽ چونڊون === {{main|تنزانيا جو آئين|تنزانيا ۾ چونڊون}} تنزانيا هڪ [[هڪ جماعت جي بالادستي واري رياست|هڪ جماعت جي بالادستي واري رياست]] آهي، جتي [[چاما چا ماپندوزي]] (CCM) جماعت اقتدار ۾ آهي. پنهنجي قيام کان 1992ع تائين اها ملڪ ۾ قانوني طور اجازت يافته واحد جماعت هئي. اها صورتحال 1 جولاءِ 1992ع تي تبديل ٿي، جڏهن آئين ۾ ترميم ڪئي وئي.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 3}} هيءَ جماعت 1961ع ۾ آزاديءَ کان وٺي اقتدار ۾ رهي آهي ۽ آفريڪا جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ جماعت آهي.<ref name="cfr.org"/> [[جان مگوفولي]] آڪٽوبر 2015ع جي صدارتي چونڊن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ پارليامينٽ ۾ ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=Tanzania's ruling party secures the presidency and a two-thirds majority in parliament |url=https://qz.com/536317/tanzanias-ruling-party-secures-the-presidency-and-a-two-thirds-it.majority-in-parliament/ |work=Quartz |date=29 October 2015 |access-date=30 October 2015 }}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|date=29 October 2015|title=Tanzania poll: John Magufuli of CCM defeats Edward Lowassa|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-34669468|access-date=2 June 2021}}</ref> 1992ع ۾ گهڻ جماعتي سياست جي شروعات کان پوءِ تنزانيا جي مکيه مخالف جماعت [[چاڊيما|چاما چا ڊيموڪريشيا نا ماينڊيليو (چاڊيما)]] آهي، جنهن جي [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] ۾ معنيٰ "جمهوريت ۽ ترقيءَ جي جماعت" آهي. چاڊيما جو اڳواڻ [[فريمن مبووي]] آهي.<ref>{{cite news |date=2 November 2020 |title=Tanzania police arrest main opposition party leader ahead of protests |website=CNN |url=https://www.cnn.com/2020/11/02/africa/tanzania-opposition-leader-arrest-intl/index.html |access-date=2 June 2021}}</ref> ملڪ جي نيم خودمختيار رياست [[زنجبار]] ۾ [[الائنس فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي|الائنس فار چينج اينڊ ٽرانسپيرنسي-وازالينڊو]] (ACT-Wazalendo) کي مکيه مخالف سياسي جماعت سمجهيو وڃي ٿو. زنجبار جي آئين موجب چونڊن ۾ ٻئي نمبر تي ايندڙ جماعت کي فاتح جماعت سان اتحادي حڪومت ۾ شامل ٿيڻو پوندو آهي. [[2020ع زنجبار عام چونڊون|چونڊن]] تي تڪرار کان پوءِ ACT-Wazalendo ڊسمبر 2020ع ۾ ٻيٽن جي حڪمران جماعت چاما چا ماپندوزي سان اتحادي حڪومت ۾ شامل ٿي.<ref>{{cite news |url=https://apnews.com/article/constitutions-tanzania-elections-africa-dar-es-salaam-316350ec78b5299743309ebca78ba889 |title=Zanzibar's opposition party to join coalition government |last=Sultan |first=Ali |work=Associated Press |date=6 December 2020 |access-date=29 June 2021}}</ref> نومبر 2020ع ۾ مگوفولي کي هڪ ڀيرو ٻيهر ٻي صدارتي مدت لاءِ فاتح قرار ڏنو ويو. [[چونڊ ڌانڌلي]] جا شڪ ظاهر ڪيا ويا. قومي چونڊ ڪميشن اعلان ڪيو تہ مگوفولي کي 84٪، يعني لڳ ڀڳ 12.5 ملين ووٽ مليا، جڏهن تہ مکيه مخالف اميدوار [[توندو ليسو]] کي 13٪، يعني لڳ ڀڳ 1.9&nbsp;ملين ووٽ مليا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-54759865 |title=Tanzania elections: Main opposition parties demand fresh vote |work=BBC News |date=31 October 2020 |access-date=29 June 2021}}</ref> مارچ 2021ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ مگوفولي عهدي تي رهندي وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ سندس نائب صدر [[ساميا سلوهو حسن]] ملڪ جي صدر بڻجي وئي.<ref name=":7" /> [[وي-ڊيم ڊيموڪريسي انڊيڪسز]] موجب 2024ع ۾ تنزانيا [[جمهوري زوال|آمرانه نظام ڏانهن وڌندڙ]] ملڪن مان هو.<ref name="j496">{{cite web |title=Democracy Report 2025, 25 Years of Autocratization – Democracy Trumped? |url=https://v-dem.net/documents/54/v-dem_dr_2025_lowres_v1.pdf |access-date=14 March 2025}}</ref> 2025ع جي چونڊن ۾ [[ساميا سلوهو حسن]] ٻي صدارتي مدت لاءِ ٻيهر چونڊجي وئي، جڏهن تہ هن ٻن مکيه مخالف جماعتن کي چونڊن ۾ حصو وٺڻ کان روڪيو هو. چونڊ نتيجن کان پوءِ احتجاج شروع ٿيا ۽ اختيارين انهن احتجاجن کي موتمار طاقت سان دٻايو، جنهن جي نتيجي ۾ سوين ماڻهو مارجي ويا ۽ ڪيترائي وڌيڪ زخمي يا معذور ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2025-11-11 |title=Tanzania: Reports of hundreds killed and detained following deadly election violence {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2025/11/1166334 |access-date=2025-11-15 |website=news.un.org |language=en}}</ref> === انتظامي شاخ === {{multiple image | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Samia Suluhu Hassan in May 2017.jpg | width1 = 125 | caption1 = [[ساميا سلوهو حسن|صدر ساميا سلوهو حسن]] | image2 = | width2 = 125 | caption2 = خالي | image3 = Mwigulu Nchemba.jpg | caption3 = [[مويگولو نچيمبا|وزيراعظم مويگولو نچيمبا]] | width3 = 125 }} [[تنزانيا جو صدر]] ۽ [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي جي ميمبرن جي فهرست|قومي اسيمبلي جا ميمبر]] سڌي عوامي ووٽ ذريعي هڪ ئي وقت پنجن سالن جي مدت لاءِ چونڊيا وڃن ٿا.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 42(2)}} [[تنزانيا جو نائب صدر|نائب صدر]] پڻ صدر سان گڏ ۽ ساڳئي چونڊ ٽڪيٽ تي پنجن سالن جي مدت لاءِ چونڊيو وڃي ٿو.<ref name="Constitution"/>{{rp|§§ 47(2), 50(1)}} صدر يا نائب صدر مان ڪو بہ قومي اسيمبلي جو ميمبر نٿو ٿي سگهي.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 66(2)}} صدر قومي اسيمبلي جي ميمبرن مان هڪ [[تنزانيا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] مقرر ڪري ٿو، جنهن جي مقرري اسيمبليءَ جي منظوريءَ سان ٿيندي آهي ۽ جيڪو اسيمبليءَ ۾ حڪومت جو اڳواڻ هوندو آهي.<ref name="Constitution">{{cite web |url=https://www.judiciary.go.tz/downloads/constitution.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20101217023916/http://www.judiciary.go.tz/downloads/constitution.pdf |url-status=dead |archive-date=17 December 2010 |title=Constitution of the United Republic of Tanzania |publisher=Judiciary of Tanzania |access-date=19 February 2014}}</ref>{{rp|§§ 51(1)-(2), 52(2)}} صدر پنهنجو [[تنزانيا جي ڪابينا|ڪابينا]] اسيمبلي جي ميمبرن مان چونڊيندو آهي.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 55}} [[تنزانيا ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪرڻ وارو نظام]] حڪومت جي انتظامي شاخ هيٺ آهي ۽ تنزانيا پوليس فورس ان جو انتظام هلائي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |title=Tanzania Police Force |publisher=African Policing Civilian Oversight Forum |access-date=5 February 2023 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202170416/https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |url-status=dead }}</ref> === قانونساز ادارو === سرزميني تنزانيا ۽ وفاقي اتحاد جي معاملن سان لاڳاپيل سمورا [[قانونساز ادارو|قانونسازي جا اختيار]] [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] وٽ آهن،<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 64(1)}} جيڪا هڪ ايواني آهي ۽ ان جا 393 ميمبر آهن.<ref name="Edge"/> انهن ۾ چونڊ تڪن جي نمائندگي ڪندڙ چونڊيل ميمبر، اٽارني جنرل، [[زنجبار]] جي نمائندن واري ايوان مان ان جي پنهنجي ميمبرن مان چونڊيل پنج ميمبر، عورتن لاءِ مخصوص سيٽون جيڪي هر جماعت جي حاصل ڪيل سيٽن جو گهٽ ۾ گهٽ 30٪ هونديون آهن، اسيمبلي جو اسپيڪر (جيڪڏهن هو اڳ ۾ اسيمبلي جو ميمبر نہ هجي)، ۽ صدر طرفان مقرر ڪيل وڌ ۾ وڌ ڏهه ماڻهو شامل آهن.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 66(1)}} تنزانيا چونڊ ڪميشن صدر جي رضامنديءَ سان طئي ڪيل انگ مطابق سرزميني علائقي کي چونڊ تڪن ۾ ورهائي ٿي.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 75}} === عدليه === {{See also|تنزانيا جو چيف جسٽس}} تنزانيا جو قانوني نظام انگريزي [[ڪامن لا]] تي ٻڌل آهي.<ref name="TZ court system"/> [[File:Kigoma High Court, Bangwe Ward, Kigoma.jpg|thumb|[[ڪيگوما]] ۾ هاءِ ڪورٽ جي عمارت]] تنزانيا ۾ عدليه جا چار درجا آهن.<ref name="TZ court system"/> سرزميني تنزانيا ۾ سڀ کان هيٺئين درجي جون عدالتون پرائمري ڪورٽون آهن.<ref name="TZ court system"/> زنجبار ۾ اسلامي خانداني معاملن لاءِ سڀ کان هيٺيون درجو قاضي عدالتن جو آهي، جڏهن تہ ٻين سمورن معاملن لاءِ پرائمري ڪورٽون آهن.<ref name="TZ court system"/> سرزمين تي اپيل يا تہ ضلعي عدالتن يا ريزيڊنٽ مئجسٽريٽ عدالتن ۾ داخل ڪئي وڃي ٿي.<ref name="TZ court system"/> زنجبار ۾ اسلامي خانداني معاملن جي اپيل قاضي اپيل عدالتن ۾ ۽ ٻين سمورن ڪيسن جي اپيل مئجسٽريٽ عدالتن ۾ ڪئي وڃي ٿي.<ref name="TZ court system"/> ان کان پوءِ اپيل [[تنزانيا هاءِ ڪورٽ|سرزميني تنزانيا يا زنجبار جي هاءِ ڪورٽ]] ۾ ڪئي وڃي ٿي.<ref name="TZ court system"/> اسلامي خانداني معاملن بابت زنجبار هاءِ ڪورٽ جي فيصلي خلاف وڌيڪ اپيل نٿي ڪري سگهجي.<ref name="TZ court system"/><ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 99(1)}} ٻين ڪيسن ۾ آخري اپيل تنزانيا جي ڪورٽ آف اپيل ۾ ڪئي وڃي ٿي.<ref name="TZ court system">{{cite web|url=https://www.nyulawglobal.org/globalex/Tanzania1.html#_The_Judiciary |title=UPDATE: Tanzanian Legal System and Legal Research |first1=Christabel |last1=Manning |first2=Seka |last2=Kasera |publisher=[[GlobaLex]] |access-date=16 October 2014}}</ref> سرزميني تنزانيا جي هاءِ ڪورٽ جا ٽي شعبا آهن—واپاري، مزدور ۽ زمين بابت<ref name="TZ court system"/>—۽ ان جون 15 جاگرافيائي زونون آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.comcourt.go.tz/comcourt/|title=Commercial Division — High Court of Tanzania|access-date=17 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141223142716/http://www.comcourt.go.tz/comcourt/|archive-date=23 December 2014|url-status=dead}}</ref> زنجبار هاءِ ڪورٽ ۾ هڪ صنعتي شعبو آهي، جيڪو رڳو مزدوريءَ سان لاڳاپيل تڪرارن جي ٻڌڻي ڪري ٿو.<ref>[http://www.judiciaryzanzibar.go.tz/historical_background.php "Welcome to High Court of Zanzibar"]. ''judiciaryzanzibar.go.tz''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150317235728/http://www.judiciaryzanzibar.go.tz/historical_background.php |date=17 March 2015}}</ref> سرزميني ۽ وفاقي اتحاد جون عدالتون [[تنزانيا جو چيف جسٽس|تنزانيا جي چيف جسٽس]] پاران جج مقرر ڪن ٿيون،<ref>{{cite web|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023291.pdf|title=UNITED REPUBLIC OF TANZANIA Public Administration Country Profile|date=January 2004|access-date=1 February 2019|archive-date=16 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516194348/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/un/unpan023291.pdf|url-status=dead}}</ref> سواءِ [[اپيل عدالت|ڪورٽ آف اپيل]] ۽ هاءِ ڪورٽ جي ججن جي، جن کي تنزانيا جو صدر مقرر ڪري ٿو.<ref name="Constitution"/>{{rp| §§ 109(1), 118(2)–(3)}} تنزانيا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جي روم آئين]] جو ڌر ملڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.icc-cpi.int/en_menus/asp/states%20parties/african%20states/Pages/african%20states.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011143613/http://www.icc-cpi.int/en_menus/asp/states%20parties/african%20states/Pages/african%20states.aspx|url-status=dead|title=African States, State Parties to the Rome Statute, International Criminal Court. Retrieved 21 October 2014|archive-date=11 October 2014}}</ref> === زنجبار === [[File:Spice Islands (Zanzibar highlighted) sv.svg|thumb|right|نيم خودمختيار [[زنجبار ٻيٽن جو مجموعو]]]] زنجبار ۾ وفاقي اتحاد کان ٻاهر وارن سمورن معاملن تي قانونسازيءَ جو اختيار [[نمائندن وارو ايوان (زنجبار)|نمائندن واري ايوان]] وٽ آهي (تنزانيا جي آئين موجب)<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 106(3)}} يا قانونساز ڪائونسل وٽ (زنجبار جي آئين موجب). قانونساز ڪائونسل ٻن حصن تي مشتمل آهي: [[زنجبار جو صدر]] ۽ نمائندن وارو ايوان.<ref name="Constitution"/>{{rp|§ 107(1)-(2)}}<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 63(1)}} صدر زنجبار جي حڪومت جو سربراهه ۽ انقلابي ڪائونسل جو چيئرمين آهي، جنهن وٽ زنجبار جا انتظامي اختيار آهن.<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§§ 5A(2), 26(1)}} زنجبار ۾ ٻه نائب صدر آهن، جن مان پهريون نمائندن واري ايوان جي مکيه مخالف جماعت سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Eisa">{{cite web |url=https://www.content.eisa.org.za/old-page/zanzibar-constitution |title=Zanzibar: Constitution |publisher=Electoral Institute for Sustainable Democracy in Africa |access-date=19 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225003002/http://www.content.eisa.org.za/old-page/zanzibar-constitution |archive-date=25 February 2014 }}</ref><ref name="Troubled">{{cite book |first=Markku |last=Suksi |title=Sub-State Governance through Territorial Autonomy: A Comparative Study in Constitutional Law of Powers, Procedures and Institutions |url=https://books.google.com/books?id=d7UUkiwi_9cC&pg=PA467 |date= 2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-20048-9 |page=467}}</ref> ٻيو نائب صدر حڪمران جماعت مان هوندو آهي ۽ ايوان ۾ سرڪاري معاملن جو اڳواڻ هوندو آهي.<ref name="Troubled"/> صدر ۽ نمائندن واري ايوان جا ميمبر پنجن سالن جي مدت لاءِ چونڊيا وڃن ٿا ۽ ٻي مدت لاءِ بہ چونڊجي سگهن ٿا.<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 28(2)}} صدر نمائندن واري ايوان جي ميمبرن مان وزير چونڊيندو آهي،<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 42(2)}} ۽ وزارتون سياسي جماعتن پاران ايوان ۾ حاصل ڪيل سيٽن جي انگ مطابق ورهايون وينديون آهن.<ref name="Eisa"/> انقلابي ڪائونسل ۾ صدر، ٻئي نائب صدر، سمورا وزير، زنجبار جو [[اٽارني جنرل]] ۽ ايوان جا ٻيا اهڙا ميمبر شامل هوندا آهن، جن کي صدر مناسب سمجهي.<ref name="Eisa"/> نمائندن وارو ايوان چونڊيل ميمبرن، صدر طرفان مقرر ڪيل ڏهن ميمبرن، زنجبار جي سڀني علائقائي ڪمشنرن، اٽارني جنرل ۽ مقرر ڪيل عورت ميمبرن تي مشتمل هوندو آهي، جن جو انگ چونڊيل ميمبرن جي 30 سيڪڙو جي برابر هجڻ ضروري آهي.<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§§ 55(3), 64, 67(1)}} ايوان پنهنجي چونڊيل ميمبرن جو انگ طئي ڪري ٿو،<ref name="Zanzibar Constitution">[https://web.archive.org/web/20110904235537/http://zltb.go.tz/docs/Zanzibar-Constitution-1984.pdf The Constitution of Zanzibar]. zltb.go.tz. 2006.</ref>{{rp|§ 120(2)}} جڏهن تہ زنجبار چونڊ ڪميشن هر چونڊ تڪ جون حدون مقرر ڪري ٿي.<ref name="Zanzibar Constitution"/>{{rp|§ 120(1)}} 2013ع ۾ ايوان جا 81 ميمبر هئا: 50 چونڊيل ميمبر، پنج علائقائي ڪمشنر، اٽارني جنرل، صدر طرفان مقرر ڪيل ڏهه ميمبر ۽ 15 مقرر ڪيل عورت ميمبر.<ref name="Edge">{{cite web |url=https://globaledge.msu.edu/countries/tanzania/government |title=Tanzania: Government |publisher=Broad College of Business, Michigan State University |access-date=19 February 2014}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|تنزانيا جا علائقا|تنزانيا جا ضلعا|تنزانيا جون انتظامي ورهاستون}} [[File:Tanzania, administrative divisions - de - colored (+details).svg|thumb|تنزانيا جا علائقا]] 1972ع ۾ سرزميني علائقي ۾ مڪاني حڪومت جو نظام ختم ڪري ان جي جاءِ تي مرڪزي حڪومت جو سڌو راڄ لاڳو ڪيو ويو. تنهن هوندي بہ، 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ مڪاني حڪومت ٻيهر بحال ڪئي وئي، جڏهن ڳوٺاڻيون ڪائونسلون ۽ ڳوٺاڻيون اختياريون ٻيهر قائم ڪيون ويون. مڪاني حڪومت جون چونڊون 1983ع ۾ ٿيون ۽ فعال ڪائونسلن 1984ع ۾ ڪم شروع ڪيو. 1999ع ۾ [[قومي اسيمبلي (تنزانيا)|قومي اسيمبلي]] مڪاني حڪومت سڌارن جو پروگرام منظور ڪيو، جنهن ۾ "هڪ جامع ۽ پرعزم ايجنڊا ... [جيڪا] چار شعبن تي مشتمل هئي: سياسي اختيارن جي غير مرڪزيت، مالي غير مرڪزيت، انتظامي غير مرڪزيت ۽ مرڪزي-مقامي لاڳاپن ۾ تبديلي، جڏهن تہ آئين جي دائري اندر سرزميني حڪومت وٽ بالادست اختيار برقرار رهيا."<ref name="Kunnat">{{cite web|url=https://www.tampere.fi/tiedostot/5nCY6QHaV/kuntajarjestelma_tansania_.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418081535/https://www.tampere.fi/tiedostot/5nCY6QHaV/kuntajarjestelma_tansania_.pdf|url-status=dead|archive-date=18 April 2013|title= Local government system in tanzania|date=31 May 2006}}</ref> تنزانيا کي 31 [[تنزانيا جا علائقا|علائقن]] (''mikoa'') ۾ ورهايو ويو آهي،<ref>{{cite news |last=Kilyinga |first=Nasongelya |url=http://allafrica.com/stories/201507100264.html |title=Enter Songwe Region as Six Districts Created |date=10 July 2015 |newspaper=[[Daily News (Tanzania)|Daily News]] |access-date=21 February 2017}}</ref><ref>{{cite news |last=Mwakyusa |first=Alvar |url=http://dailynews.co.tz/index.php/home-news/46650-songwe-is-new-region-with-four-districts |title=Songwe is new region – with four districts |date=4 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205094519/http://dailynews.co.tz/index.php/home-news/46650-songwe-is-new-region-with-four-districts |archive-date=5 February 2016 |newspaper=Daily News |access-date=21 February 2017 |url-status=dead}}</ref> جن مان 26 سرزميني علائقي ۾ ۽ پنج [[زنجبار]] ۾ آهن (ٽي [[انگوجا]] ۽ ٻه [[پيمبا، تنزانيا|پيمبا]] تي).<ref>[https://web.archive.org/web/20130527015837/http://www.tanzania.go.tz/regionsf.html Regions]. tanzania.go.tz</ref> اهي 31 علائقا 195 [[تنزانيا جا ضلعا|ضلعن]] (''wilaya'') ۾ ورهايل آهن، جن کي مڪاني حڪومت جون اختياريون پڻ چيو وڃي ٿو. انهن ضلعن مان 45 شهري يونٽ آهن، جيڪي وڌيڪ ٽن شهري ڪائونسلن ([[اروشا]]، [[مبيا]] ۽ [[موانزا]])، ويهن ميونسپل ڪائونسلن ۽ 22 ٽائون ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن.<ref name="Census 2012">{{cite web |title=Administrative Units: Population Distribution Report |url=https://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/Census2022/Administrative_units_Population_Distribution_Report_Tanzania_volume1a.pdf |accessdate=2 August 2024 |website=National Bureau of Statistics}}</ref> شهري يونٽن وٽ خودمختيار شهري، ميونسپل يا ٽائون ڪائونسل هوندي آهي ۽ اهي وارڊن ۽ ذيلي وارڊن (''mitaa'') ۾ ورهايل آهن. غير شهري يونٽن وٽ خودمختيار ضلعي ڪائونسل هوندي آهي، پر اهي پهرين سطح تي ڳوٺن جي ڪائونسلن يا ٽائون شپ اختيارين ۽ پوءِ ننڍن ڳوٺاڻن حصن (''vitongoji'') ۾ ورهايل هوندا آهن.<ref name="Kunnat"/> [[دارالسلام]] شهر ان لحاظ کان منفرد آهي جو ان وٽ هڪ شهري ڪائونسل آهي، جنهن جي اختيار واري ايراضي ٽن ميونسپل ڪائونسلن جي حدن سان گڏجي ٿي. شهري ڪائونسل جو ميئر انهيءَ ڪائونسل طرفان چونڊيو وڃي ٿو. ويهن ميمبرن واري شهري ڪائونسل ۾ ميونسپل ڪائونسلن طرفان چونڊيل 11 ماڻهو، قومي اسيمبلي جا ست ميمبر ۽ عورتن لاءِ "خاص سيٽن" تحت مقرر ڪيل پارليامينٽ جا ميمبر شامل آهن. هر ميونسپل ڪائونسل وٽ پنهنجو ميئر پڻ هوندو آهي. "شهري ڪائونسل هم آهنگيءَ وارو ڪردار ادا ڪري ٿي ۽ انهن معاملن کي ڏسندي آهي جيڪي ٽنهي ميونسپلٽين سان لاڳاپيل هجن"، جن ۾ سلامتي ۽ هنگامي خدمتون پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.dcc.go.tz/about-us/city-status.html |title=City Status |publisher=Dar Es Salaam City Council |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131122230207/http://www.dcc.go.tz/about-us/city-status.html |archive-date=22 November 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://polis.parliament.go.tz/PAMS/docs/6-1999.pdf |title=Local Government (Urban Authorities) Act, 1982, amended 1999 |at=7A and 69A |publisher=Parliamentary On-line Information System |year=1999 |access-date=19 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022045450/http://polis.parliament.go.tz/PAMS/docs/6-1999.pdf |archive-date=22 October 2013}}</ref> [[موانزا]] شهر وٽ پڻ هڪ شهري ڪائونسل آهي، جنهن جي اختيار واري ايراضي ٻن ميونسپل ڪائونسلن سان گڏجي ٿي. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|تنزانيا جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Embassy of Tanzania, Washington, D.C.jpg|thumb|upright|[[واشنگٽن ڊي سي ۾ تنزانيا جو سفارتخانو|تنزانيا جو سفارتخانو]]، [[ويسٽ اينڊ (واشنگٽن ڊي سي)|ويسٽ اينڊ، واشنگٽن ڊي سي]]]] تنزانيا جي پرڏيهي پاليسي هن وقت جائزي جي مرحلي ۾ آهي، جيئن 2001ع واري موجوده نئين پرڏيهي پاليسيءَ کي مٽائي سگهجي، جيڪا تنزانيا جي پهرين باضابطه پرڏيهي پاليسي هئي.<ref name="FaMinistry_NFP2">{{Cite report |url=https://www.foreign.go.tz/index.php/resources/view/nje-bulletin-april-2021 |title=Tanzania, kufanya mageuzi ya Kidiplomasia |last1=Buhohela |first1=Emmanuel |last2=Bulu |first2=Sheiba |date=1 April 2021 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation]] |issue=1 |location=[[Dodoma|Dodoma, Tanzania]] |language=sw |access-date=21 June 2022 |trans-title=In Tanzania, to carry out Diplomatic reforms}}</ref><ref name="Citizen_22">{{Cite news |last=Kanyabwoya |first=Damas |date=13 January 2022 |title=Tanzania's key focus areas in the new Foreign Policy. |language=English |work=The Citizen |location=[[Dar es Salaam, Tanzania]] |url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&u=wikipedia&id=GALE |access-date=21 June 2022}}</ref> 2001ع کان اڳ تنزانيا جي پرڏيهي پاليسي [[جوليس نيريري]] جي مختلف صدارتي اعلانن تي ٻڌل هئي، جن ۾ خاص طور 1964ع جو سرڪيولر نمبر 2،<ref name="FaMinistry_about">{{Cite web |title=ABOUT THE MINISTRY |url=https://www.foreign.go.tz/index.php/about/about-the-ministry |access-date=21 June 2022 |website=The United Republic of Tanzania Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |publisher=Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |location=[[Dodoma|Dodoma, Tanzania]] |language=en, sw}}</ref> [[اروشا اعلان]]،<ref name="Nyerere_67ad">{{Cite book |last=Nyerere |first=Julius K |url=https://library.fes.de/fulltext/bibliothek/2-tanzania-s0019634.pdf |title=The Arusha Declaration and Tanu's policy on socialism and self-reliance |date=1967 |publisher=[[Tanganyika African National Union|TANU, Publicity Section]] |edition=1 |location=[[Dar es Salaam, Tanzania]] |language=en |chapter=The Policy of Self-Reliance |author-link=Julius Nyerere |access-date=21 June 2022}}</ref> ۽ 1967ع جي پرڏيهي معاملن واري پاليسي شامل هئا.<ref name="Nyerere_67fa">{{Cite speech |last=Nyerere |first=Julius K. |author-link=Julius Nyerere |event=Tanganyika African National Union National Conference |location=Dar es Salaam |date=16 October 1967 |title=Tanzania policy on foreign affairs |type=Presidential Address |publisher=Ministry of Information and Tourism |url=https://www.juliusnyerere.org/uploads/tanzania_policy_on_foreign_affairs_1967.pdf |access-date=22 June 2022 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415085417/https://www.juliusnyerere.org/uploads/tanzania_policy_on_foreign_affairs_1967.pdf |url-status=dead }}</ref> انهن اعلانن ۾ پرڏيهي پاليسيءَ جو مکيه ڌيان آزادي ۽ خودمختياري، انساني حقن ۽ آفريڪي اتحاد تي هو.<ref name="Nzomo_99">{{Cite book |last=Nzomo |first=Maria |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780429502521-10/foreign-policy-tanzania-cold-war-post%E2%80%93cold-war-maria-nzomo |title=African Foreign Policies |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-50252-1 |editor-last=Wright |editor-first=Stephen |location=[[New York, NY]] |pages=184–187 |chapter=The Foreign Policy of Tanzania: From Cold War to Post–Cold War|doi=10.4324/9780429502521-10|s2cid=155717453 }}</ref><ref name="Magoma_20">{{Cite thesis |last=MAGOMA |first=Suleiman Masegesa |title=The Significant role of Tanzania's diplomacy towards economic development |date=22 February 2020 |degree=Public Policy |publisher=[[KDI School of Public Policy and Management]] |url=https://archives.kdischool.ac.kr/handle/11125/34174 |place=[[Sejong City|Sejong City, South Korea]] |language=en}}</ref> 2001ع واري موجوده نئين پرڏيهي پاليسي نوآبادياتي دور ۽ [[سرد جنگ]] جي پڄاڻي، عالمگيريت، مارڪيٽ معيشت ۽ آزادڪاري، ۽ تنزانيا جي گهڻ جماعتي نظام سان بهتر نموني هم آهنگ ٿيڻ لاءِ تيار ڪئي وئي. ان جو بنيادي ڌيان معاشي سفارتڪاري ۽ ترقيءَ تي آهي.<ref name="FaMinistry_FP">{{Cite web |title=Tanzania Foreign Policy the Case of Economic Diplomacy |url=https://www.foreign.go.tz/index.php/about/tanzania-foreign-policy-the-case-of-economic-diplomacy |access-date=21 June 2022 |website=The United Republic of Tanzania Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |publisher=Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |location=[[Dodoma|Dodoma, Tanzania]] |language=en, sw}}</ref> 2001ع واري نئين پرڏيهي پاليسي، جيڪا اڃا تائين استعمال هيٺ آهي، ست بنيادي اصولن تي ٻڌل آهي: [[خودمختياري]]، [[لبرل ازم]]، [[سٺا پاڙيسري لاڳاپا]]، [[پين آفريڪن ازم|آفريڪي اتحاد]]، [[غير وابسته تحريڪ|غير وابستگي]]، [[معاشي سفارتڪاري]]، ۽ معاشي ترقي ۽ امن لاءِ [[بين الاقوامي ترقي|عالمي سهڪار]].<ref name="FaMinistry_NFP">{{Cite act |year=2001 |type=Foreign Policy |legislature=Ministry of Foreign Affairs and East African Cooperation |title=The New Foreign Policy |language=en |url=https://en.unesco.org/creativity/sites/creativity/files/qpr/new_foreign_policy_-_2001.pdf}}</ref> ان جا بنيادي مقصد ثقافتي ۽ معاشي مفادن جو تحفظ ۽ واڌارو، معاشي مفادن تي ٻڌل ٻين ملڪن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، معاشي خودڪفالت، اندروني ۽ عالمي امن، ۽ علائقائي سياسي ۽ معاشي انضمام آهن.<ref name="FaMinistry_FP" /><ref name="FaMinistry_NFP" /> ڇهين مرحلي واري حڪومت 2001ع واري موجوده نئين پرڏيهي پاليسيءَ کي مٽائڻ لاءِ ان جو جائزو وٺي رهي آهي.<ref name="FaMinistry_NFP2" /> پرڏيهي معاملن واري وزير [[لبيراتا مولامولا]] چيو آهي تہ نئين پاليسي 2001ع واري پاليسيءَ جي غير وابستگي واري ترجيح کي برقرار رکندي، جڏهن تہ آبهوا جي تبديليءَ کي پڻ مکيه ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويندو ۽ معاشي سفارتڪاريءَ کي وڌيڪ قدر وڌايل برآمدات ۽ ڊجيٽل معيشت تي ڌيان ڏيڻ سان نئين رخ ۾ آندو ويندو.<ref name="Citizen_22" /> ==== بين الاقوامي ڀائيواريون ==== [[File:ictr office 3.jpg|thumb|[[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]]، [[اروشا]]]] [[File:East African Legislative Assembly.jpg|thumb|اروشا ۾ [[اوڀر آفريڪي قانونساز اسيمبلي]]]] تنزانيا ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[گڏيل قومون]] (UN)، [[آفريڪي يونين]] (AU)، [[اوڀر آفريڪي ڪميونٽي]] (EAC) ۽ [[ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي ڪميونٽي]] (SADC) شامل آهن.<ref name="Hirschler_19">{{Cite book |last1=Hirschler |first1=Kurt |url=https://books.google.com/books?id=ncCnDwAAQBAJ |title=A decade of Tanzania: politics, economy and society 2005-2017 |last2=Hofmeier |first2=Rolf |date=2019 |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-40786-2 |location=[[Leiden|Leiden, Netherlands]], [[Boston]] |language=en}}</ref> ان کان علاوه، آزاديءَ کان پوءِ تنزانيا جي غير وابستگي، قومي اتحاد ۽ اندروني امن جي مضبوط روايت سبب ملڪ اڪثر ٻين ملڪن جي وچ ۾ ثالث ۽ معاهدن جي ميزبان طور ڪم ڪندو رهيو آهي، جهڙوڪ يورپ سان [[اروشا معاهدو]]، ۽ [[اروشا معاهدا (روانڊا)|روانڊا (1993ع)]] ۽ [[اروشا معاهدا (برونڊي)|برونڊي (2000ع)]] سان اروشا معاهدا.<ref name="Chachage_04">{{Cite journal |last=Chachage |first=Chambi S. |date=2004 |title=Nyerere: Nationalism and Post-Colonial Developmentalism |url=http://www.jstor.org/stable/24487453 |journal=[[African Sociological Review]] |language=en |location=[[Dakar, Senegal]] |publisher=[[CODESRIA]] |volume=8 |issue=2 |pages=158–179 |jstor=24487453 |issn=1027-4332 |access-date=21 June 2022}}</ref><ref name="Waters_06">{{Cite journal |last=Waters |first=Tony |date=2006 |title=Markets and Morality: American Relations with Tanzania |url=https://asq.africa.ufl.edu/files/Waters-Vol8Issue3.pdf |journal=[[African Studies Quarterly]] |language=en |location=[[Gainesville, Florida]] |volume=8 |issue=3 |pages=46–53 |access-date=21 June 2022 |archive-date=4 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804103025/http://asq.africa.ufl.edu/files/Waters-Vol8Issue3.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190804103025/http://asq.africa.ufl.edu/files/Waters-Vol8Issue3.pdf |date=4 August 2019 }}</ref> گڏيل قومن جي تنزانيا ۾ موجوده توڙي تاريخي طور وڏي موجودگي رهي آهي ۽ اها پاڻ، توڙي ان سان لاڳاپيل بين الحڪومتي ۽ غير سرڪاري تنظيمن وسيلي، ملڪ ۾ ڪيترن ئي شعبن ۾ اهم ڀائيوار آهي. ان کان علاوه تنزانيا ۾ قائم ادارا وڏين ڍنڍن واري علائقي ۽ سڄي آفريڪا ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref name="UN_tz">{{Cite web |title=The United Nations in Tanzania |url=https://tanzania.un.org/en/about/about-the-un |access-date=22 June 2022 |website=United Nations |language=en}}</ref> گڏيل قومون تنزانيا سان يا ٻين ملڪن سان گڏجي خاص طور انساني حقن ۽ انصاف جي عدالتن ۽ رپورٽنگ، تعليم، ترقي، آبهوا جي تبديلي، صحت ۽ جهنگلي جيوت جي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="UN_tzEntities">{{Cite web |title=UN Entities in Tanzania |url=https://tanzania.un.org/en/about/un-entities-in-country |access-date=22 June 2022 |website=United Nations |language=en}}</ref> گڏيل قومن جا مکيه دفتر [[اوسٽر بي، تنزانيا|اوسٽر بي، دارالسلام]] ۾ آهن، جڏهن تہ ڪيترائي ٻيا دفتر، عدالتون ۽ غير سرڪاري تنظيمون [[اروشا]] ۾ قائم آهن. انهن مان سڀ کان مشهور مثال روانڊا جي نسل ڪشي بابت [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] آهي.<ref name="UN_SRES9771995">{{UN document |docid=S-RES-977(1995) |type=Resolution |body=Security Council |year=1995 |resolution_number=977 |access-date=23 July 2008|date=22 February 1995}}</ref> [[آفريڪي يونين]] آفريڪا جي 55 ملڪن تي مشتمل آهي.<ref name="AU_memStates">{{Cite web |title=Member States |url=https://au.int/en/member_states/countryprofiles2 |access-date=22 June 2022 |website=African Union |language=en |archive-date=1 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043534/https://au.int/en/member_states/countryprofiles2 |url-status=dead }}</ref> تنزانيا 2001ع ۾ AU جو باني ميمبر هو، جڏهن تہ ان جا اڳوڻا علائقا [[تانگانيڪا (1961–1964)|تانگانيڪا]] ۽ [[زنجبار سلطنت]] 1963ع ۾ ان جي اڳوڻي اداري [[آفريڪي اتحاد جي تنظيم]] (OAU) جا باني ميمبر هئا. آفريڪي يونين جي عدالتي شاخ ۽ ان جون عدالتون تنزانيا ۾ واقع آهن.<ref name="AU_tzAgreement">{{Cite act |date=31 August 2007 |type=HOST AGREEMENT |legislature=[[African Union]] |title=Host Agreement Between the Government of the United Republic of Tanzania and the African Union on the Seat of the African Court on Human and Peoples' Right |language=en |article-type=Agreement |access-date=22 June 2022 |url=https://www.african-court.org/wpafc/wp-content/uploads/2020/10/3-HOST-AGREEMENT-TANZANIA-AND-AU.pdf}}</ref> شروعاتي طور [[آفريڪي يونين جي انصاف واري عدالت]] کي [[انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريڪي عدالت]] سان ملائي [[آفريڪي انصاف ۽ انساني حقن واري عدالت]] (ACJHR) بڻايو ويو، جيڪا اروشا ۾ واقع آهي.<ref name="AU_tzAgreement" /> تنزانيا 17 جنوري 2022ع تي آفريڪي يونين جي سرپرستي هيٺ قائم [[آفريڪي براعظمي آزاد واپاري علائقو]] (AfCFTA) جي توثيق ڪري ان ۾ شامل ٿيو؛ هي دنيا جو سڀ کان وڏو آزاد واپاري علائقو آهي.<ref name="Agarwal_22">{{Cite report |url=https://odi.org/en/publications/tanzania-and-the-african-continental-free-trade-area-possible-impacts-policy-priorities-and-scoping-of-future-support/ |title=Tanzania and the African Continental Free Trade Area: possible impacts, policy priorities and scoping of future support |last1=Agarwal |first1=Prachi |last2=Kweka |first2=Josaphat |date=11 March 2022 |publisher=Overseas Development Institute, [[Foreign, Commonwealth and Development Office]] |location=[[London, UK]] |publication-date=11 March 2022 |language=en |last3=Willem te Velde |first3=Dirk |access-date=22 June 2022 |type=Briefing, policy papers}}</ref> [[اوڀر آفريڪي ڪميونٽي]]، جنهن ۾ تنزانيا، يوگنڊا، [[ڪينيا]]، [[روانڊا]]، [[برونڊي]]، [[ڏکڻ سوڊان]] ۽ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو (DRC) شامل آهن، جو هيڊڪوارٽر اروشا ۾ آهي.<ref name="Ugirashebuja_17">{{Cite book |url=https://brill.com/view/title/33464 |title=East African Community Law: Institutional, Substantive and Comparative EU Aspects |date=2017 |publisher=[[Brill Publishers|Brill Nijhoff]] |isbn=978-90-04-32207-3 |editor-last=Ugirashebuja |editor-first=Emmanuel |location=[[Leiden|Leiden, Netherlands]], [[Boston]] |language=en |editor-last2=Ruhangisa |editor-first2=John Eudes |editor-last3=Ottervanger |editor-first3=Tom |editor-last4=Cuyvers |editor-first4=Armin}}</ref><ref name="EAC_overview">{{Cite web |title=Overview of EAC |url=https://www.eac.int/overview-of-eac |access-date=22 June 2022 |website=East African Community |language=en}}</ref> تنزانيا، ڪينيا ۽ يوگنڊا سان گڏ، 2000ع ۾ EAC جو باني ميمبر آهي.<ref name="EAC_history">{{Cite web |title=History of the EAC |url=https://www.eac.int/eac-history#:~:text=The%20Treaty%20for%20the%20Establishment,all%20the%20three%20Partner%20States. |access-date=22 June 2022 |website=East African Community |language=en}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] ۾ جرمنيءَ جي شڪست کان پوءِ تنزانيا لنڊن ۾ قائم [[اوڀر آفريڪي ڪرنسي بورڊ]] (EACB) ۾ شامل ٿيو، جيڪو 1919ع کان 1948ع تائين تنزانيا، يوگنڊا ۽ ڪينيا لاءِ ڪسٽمز يونين ۽ ڪرنسي مهيا ڪندڙ ادارو هو؛ ان کان پوءِ 1948ع کان 1961ع تائين [[اوڀر آفريڪا هاءِ ڪميشن]] (EAHC)، ۽ 1961ع کان 1966ع تائين [[اوڀر آفريڪي ڪامن سروسز آرگنائيزيشن]] (EACSO) ڪم ڪيو. 1966ع ۾ ٽنهي ملڪن پهرين اوڀر آفريڪي ڪميونٽي قائم ڪئي، جيڪا 1976ع تائين قائم رهي؛ ان کان پوءِ 1993ع کان 2000ع تائين اوڀر آفريڪي سهڪار وارو نظام رهيو، ۽ 2000ع ۾ اوڀر آفريڪي ڪميونٽي ٻيهر قائم ڪئي وئي.<ref name="EAC_history" /><ref name="Kadaga_22">{{Cite speech |last=Kadaga |first=Rebecca |author-link=Rebecca Kadaga |event=Ministry of East African Community Affairs |location=Makerere University |date=16 June 2022 |access-date=21 June 2022 |title=The Strategic need for EAC Integration |type=Keynote Address |pages=1, 3, 6-9 |language=en |url=https://www.mediacentre.go.ug/media/address-rt-hon-rebecca-kadaga-1st-deputy-prime-ministerminister-makerere-university |archive-date=27 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627105632/https://mediacentre.go.ug/media/address-rt-hon-rebecca-kadaga-1st-deputy-prime-ministerminister-makerere-university |url-status=dead }}</ref> [[File:Samia Suluhu Hassan, Joe Biden, Jill Biden.jpg|thumb|تنزانيا جي صدر [[ساميا سلوهو حسن]] آمريڪي صدر [[جو بائيڊن]] سان واشنگٽن ڊي سي ۾، ڊسمبر 2022ع]] EAC وٽ 2005ع کان [[ڪسٽمز يونين]] آهي، جنهن تحت ميمبر ملڪن جي وچ ۾ آزاد واپاري علائقو قائم آهي ۽ غير ميمبر ملڪن ۽ گهڻ قومي تنظيمن سان گڏيل ٽيرف ۽ واپاري معاهدا لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ugirashebuja_17" /> ڪسٽمز يونين ميمبر ملڪن جي اندر، انهن ڏانهن يا انهن مان گذرندڙ واپار لاءِ هڪ گڏيل تنظيمي نظام ۽ ضابطن جا مجموعا، جهڙوڪ [[اصل جا ضابطا]]، پڻ قائم ڪيا. 2010ع ۾ EAC اندر مزدورن، سامان، ماڻهن، سرمائي ۽ خدمتن جي آزاد آمدرفت لاءِ گڏيل مارڪيٽ قائم ڪئي وئي، ۽ ڪاروبار قائم ڪرڻ جا حق پڻ متعارف ڪرايا ويا.<ref name="Ugirashebuja_17" /> اوڀر آفريڪي مالياتي يونين (EAMU) کي 2024ع ۾ قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي هئي، جنهن تحت اوڀر آفريڪي مرڪزي بئنڪ طرفان هڪ گڏيل ڪرنسي جاري ڪرڻي هئي.<ref name="Adam_17">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_MDXDQAAQBAJ |title=Tanzania: the path to prosperity |date=2017 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-870481-2 |editor-last=Adam |editor-first=Christopher |location=[[Oxford, UK]]; [[New York, NY]] |language=en |editor-last2=Collier |editor-first2=Paul |editor-last3=Ndulu |editor-first3=B. J.}}</ref> اوڀر آفريڪي ڪميونٽي جي قيام واري معاهدي جي آرٽيڪل 5(2) موجب، EAC جي ٻيهر قيام کان وٺي ان جو آخري مقصد هميشه سڀني ميمبر ملڪن جو سياسي وفاق رهيو آهي. 2017ع ۾ سڀني ميمبر ملڪن آخري وفاق کان اڳ عبوري مرحلي طور EAC جي [[ڪنفيڊريشن]] اختيار ڪئي.<ref name="Ugirashebuja_17" /><ref name="Kadaga_22" /> [[ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي ڪميونٽي]] 16 ملڪن تي مشتمل آهي، جن ۾ ڏاکڻي آفريڪا جا سڀ ملڪ، ۽ وڏين ڍنڍن واري علائقي مان تنزانيا ۽ DRC شامل آهن.<ref name="Muntschick_17">{{Cite book |last=Muntschick |first=Johannes |url=https://books.google.com/books?id=IDE5DwAAQBAJ |title=The Southern African Development Community (SADC) and the European Union (EU): Regionalism and External Influence |date=9 October 2017 |publisher=[[Springer Publishing|Springer Nature]] |isbn=978-3-319-45330-9 |location=[[Cham, Switzerland]] |language=en |access-date=22 June 2022}}</ref> تنزانيا 1994ع ۾ SADC جو باني ميمبر هو ۽ 1960ع کان 1994ع تائين ان جي اڳوڻي تنظيم [[فرنٽ لائن رياستون]] (FLS) جو پڻ ميمبر رهيو. جڏهن تہ FLS جو مقصد اپارٿائيڊ جو خاتمو هو، ان جي جانشين SADC جو مقصد امن ۽ سلامتي کي اڳتي وڌائڻ سان گڏ ميمبر ملڪن جي معاشي ۽ سياسي انضمام کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref name="Muntschick_17" /> === فوج === [[File:FIB-training-22 (9311333487).jpg|thumb|تربيت دوران FIB جا تنزانوي خاص فوجي دستا]] {{Main|تنزانيا جي عوامي دفاعي فوج}} [[تنزانيا جي عوامي دفاعي فوج]] (TPDF) (ڪِسواهيلي: ''Jeshi la Wananchi wa Tanzania'' (JWTZ)) تنزانيا جي هٿياربند فوج آهي، جيڪا شهري اختيار هيٺ عوامي فوج طور ڪم ڪري ٿي. اها پنجن شاخن يا ڪمانڊن تي مشتمل آهي: زميني فوج (فوج)، هوائي فوج، بحري ڪمانڊ، قومي خدمت، ۽ هيڊڪوارٽر (MMJ).<ref>{{cite web|url=https://www.tpdf.mil.tz/ |title=Mwanzo-Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania |publisher=Tpdf.mil.tz |date= |access-date=10 February 2022}}</ref> تنزانيا جا شهري 15 سالن جي عمر کان رضاڪاراڻي فوجي خدمت لاءِ شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ اعليٰ ثانوي اسڪول مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ 18 سالن جي عمر ۾ لازمي قومي فوجي خدمت لاڳو ٿي سگهي ٿي. 2004ع تائين لازمي فوجي خدمت جو مدو ٻه سال هو.{{Update inline|date=October 2021}} [https://web.archive.org/web/20260217232136/https://tanzanialaws.com/n/242-national-service-act تنزانيا جو قومي خدمت وارو قانون] === قانون لاڳو ڪندڙ ادارا === {{main|تنزانيا ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا}} عوامي سلامتي ۽ سرحدن جي نگرانيءَ جي ذميواري تنزانيا پوليس فورس تي آهي. فورس جي نگراني پوليس واري وزارت جي پرنسپل سيڪريٽري ۽ پوليس جي انسپيڪٽر جنرل گڏيل طور ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202170416/https://apcof.org/country-data-2/tanzania/ |archive-date=2 February 2023 |title=Tanzania – Tanzania Police Force |publisher=African Policing Civilian Oversight Forum |access-date=11 May 2023}}</ref> === انساني حق === {{Main|تنزانيا ۾ انساني حق}} {{See also|البينزم وارن ماڻهن تي ظلم|تنزانيا ۾ ايل جي بي ٽي حق}} [[File:Tundu Lissu.jpg|thumb|تنزانيا جي مکيه مخالف ڌر جي اڳواڻ [[توندو ليسو]] کي اپريل 2025ع ۾ گرفتار ڪري مٿس غداريءَ جو الزام لڳايو ويو]] ڊسمبر 2019ع ۾ [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] ٻڌايو تہ تنزانيا جي حڪومت [[غير سرڪاري تنظيم|غير سرڪاري تنظيمن]] (شهرين جي رضاڪاراڻي گروهن) ۽ انفرادي ماڻهن کان اهو حق واپس ورتو تہ اهي حڪومت خلاف اروشا ۾ قائم انساني ۽ عوامي حقن بابت آفريڪي عدالت ۾ سڌو سنئون ڪيس داخل ڪري سگهن.<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/12/tanzania-withdrawal-of-individual-rights-to-african-court-will-deepen-repression/|title= Tanzania: Withdrawal of individual rights to African Court will deepen repression|date= 2 December 2019|access-date=2 December 2019|publisher=Amnesty International}}</ref> تنزانيا ۾ رهندڙ [[انسانن ۾ البينزم|البينزم]] وارن ماڻهن تي اڪثر حملا ڪيا وڃن ٿا، کين قتل ڪيو وڃي ٿو يا سندن جسماني عضوا ڪاٽيا وڃن ٿا. اهڙا واقعا [[موتي]] نالي ڪاري جادوءَ سان لاڳاپيل انهن وهمن سبب ٿين ٿا، جن موجب البينزم وارن ماڻهن جي جسم جي عضون ۾ جادوئي خاصيتون هونديون آهن.<ref>"[https://www.bbc.com/news/world-africa-31849531 Tanzania albino murders: 'More than 200 witchdoctors' arrested]". BBC News. 12 March 2015.</ref> انهن 27 آفريڪي ملڪن مان، جتي [[موتي]] جي رواج بابت ڄاڻ ملي ٿي، تنزانيا ۾ هن قسم جي انساني حقن جي ڀڃڪڙيءَ جا واقعا سڀ کان وڌيڪ آهن.<ref>Charlotte Baker (22 September 2017) [https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/witchcraft-albino-trade-body-part-human-rights-un-sub-saharan-african-a7958946.html "The trade in body parts of people with albinism is driven by myths and international inaction"]. ''The Independent''</ref> سڄي تنزانيا ۾ [[ملڪ يا علائقي موجب ايل جي بي ٽي حق|ساڳئي جنس جي ماڻهن وچ ۾ جنسي عمل]] غيرقانوني آهن ۽ انهن لاءِ وڌ ۾ وڌ سزا عمر قيد آهي، جيتوڻيڪ قانون تي عملدرآمد گهٽ ڪيو ويندو آهي ۽ هم جنس پرست ماڻهو پاڻ ۾ ملندا رهن ٿا.<ref>{{cite web |title=State Sponsored Homophobia 2016: A world survey of sexual orientation laws: criminalisation, protection and recognition |url=https://ilga.org/downloads/02_ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2016_ENG_WEB_150516.pdf |work=[[International Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Intersex Association]] |date=17 May 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010135034/http://ilga.org/downloads/02_ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2016_ENG_WEB_150516.pdf |archive-date=10 October 2017 }}</ref><ref name="GT">{{cite news | url=http://www.gaytimes.co.uk/gt/listings.asp?action=ShowCountry&CID=932 | title=Lesbian and Gay Tanzania | work=gaytimes | access-date=12 February 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060929205430/http://www.gaytimes.co.uk/gt/listings.asp?action=ShowCountry&CID=932 | archive-date=29 September 2006 | url-status=dead }}</ref> 2007ع جي [[پيو ريسرچ سينٽر]] جي هڪ سروي موجب، 95 سيڪڙو تنزانوي ماڻهن جو خيال هو تہ هم جنس پرستيءَ کي سماج ۾ قبول نه ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web|url=http://pewglobal.org/reports/pdf/258.pdf|title=Pew Global Attitudes Project|pages=35, 84, and 117|publisher=Pew Research Centre|access-date=15 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214225525/http://pewglobal.org/reports/pdf/258.pdf|archive-date=14 February 2010|url-status=dead}}</ref> == معيشت == {{Main|تنزانيا جي معيشت|تنزانيا ۾ غربت}} [[File:GDP per capita development in Tanzania.svg|thumb|1950ع کان وٺي تنزانيا ۾ حقيقي في فرد مجموعي گهرو پيداوار جي تاريخي واڌ ويجهه]] 2021ع مطابق، بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) موجب، تنزانيا جي مجموعي گهرو پيداوار (GDP) جو ڪاٿو 71 ارب آمريڪي ڊالر (نامياتي) يا [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) جي بنياد تي 218.5 ارب آمريڪي ڊالر هو. في فرد GDP (PPP) 3,574 آمريڪي ڊالر هو.<ref>{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2018/April |title=World Economic Outlook Database April 2018 |publisher=International Monetary Fund}}</ref> 2009ع کان 2013ع تائين تنزانيا جي في فرد GDP (مستقل مقامي ڪرنسيءَ جي بنياد تي) سراسري طور هر سال 3.5٪ وڌي، جيڪا [[اوڀر آفريڪي ڪميونٽي]] (EAC) جي ڪنهن بہ ٻئي ميمبر ملڪ کان وڌيڪ هئي ۽ سب صحارا آفريڪا ۾ رڳو نون ملڪن—ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو، ايٿوپيا، گھانا، ليسوٿو، لائبيريا، موزمبيق، سيرا ليون، زامبيا ۽ زمبابوي—کان گهٽ هئي.<ref>{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.KD.ZG |title=GDP per capita growth (annual %) |publisher=[[World Bank]] |access-date=9 August 2024}}</ref> [[فائل:Bank of Tanzania golden hour.jpg|thumb|right|[[بينڪ آف تنزانيا]] جا جاڙا ٽاور]] 2017ع ۾ تنزانيا جي 5.3&nbsp;ارب آمريڪي ڊالرن جي برآمدات لاءِ سڀ کان وڏا واپاري ڀائيوار [[ڀارت]]، [[ويٽنام]]، [[ڏکڻ آفريڪا]]، [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[چين]] هئا.<ref name="UND"/> ان جون درآمدات مجموعي طور 8.17&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر هيون، جن ۾ ڀارت، سوئٽزرلينڊ، سعودي عرب، چين ۽ گڏيل عرب امارات سڀ کان وڏا ڀائيوار هئا.<ref name="UND"/> تنزانيا [[عظيم معاشي ٻاڙائي]]، جيڪا 2008ع جي آخر يا 2009ع جي شروعات ۾ شروع ٿي، جو مقابلو نسبتاً چڱيءَ طرح ڪيو. سون جي مضبوط قيمتن، جن ملڪ جي [[تنزانيا جي کان کني صنعت|کان کني صنعت]] کي هٿي ڏني، ۽ عالمي مارڪيٽن سان تنزانيا جي محدود انضمام ملڪ کي معاشي ٻاڙائيءَ جي اثرن کان بچائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1250}} ٻاڙائي ختم ٿيڻ کان پوءِ مضبوط سياحت، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ بئنڪنگ شعبن جي ڪري تنزانيا جي معيشت تيزيءَ سان وڌي آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1250}} تنهن هوندي بہ، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] (UNDP) موجب قومي معيشت ۾ تازي واڌ مان رڳو "تمام ٿورن" ماڻهن کي فائدو پهتو آهي، جڏهن تہ آباديءَ جي اڪثريت ان کان محروم رهي آهي.<ref>[http://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/countryinfo "About Tanzania |UNDP in Tanzania"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014230730/http://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/countryinfo/ |date=14 October 2014}}. undp.org.</ref> 2015/2016ع جي تازي سروي موجب، آباديءَ جو 57.1 سيڪڙو [[گهڻ رخي غربت جو اشارو|گهڻ رخي غربت]] کان متاثر سمجهيو ويو.<ref>{{Cite web |date=2023 |title=Multidimensional Poverty Index 2023: Tanzania (United Republic of) |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI/TZA.pdf |access-date=27 May 2024 |website=United Nations Development Programme: Human Development Reports}}</ref> تنزانيا جو 2013ع وارو [[عالمي بک جو اشارو]] EAC جي ملڪن مان برونڊي کان سواءِ هر ٻئي ملڪ کان وڌيڪ خراب هو.<ref name="GHI">[https://web.archive.org/web/20141106133439/http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/ghi13.pdf "2013 Global Hunger Index"]. International Food Policy Research Institute. October 2013</ref>{{rp|page 15}} 2010–12ع دوران غذائي کوٽ جو شڪار ماڻهن جو تناسب پڻ EAC جي ملڪن مان برونڊي کان سواءِ هر ٻئي ملڪ کان وڌيڪ خراب هو.<ref name="GHI"/>{{rp|page 51}} 2020ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] تنزانيا جي معيشت کي گهٽ آمدني واري ملڪ مان هيٺين [[وچولي آمدني وارو ملڪ|وچولي آمدني واري ملڪ]] جي درجي ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي [[في فرد مجموعي قومي آمدني]] 2018ع ۾ 1,020 آمريڪي ڊالرن مان وڌي 2019ع ۾ 1,080 آمريڪي ڊالر ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/new-world-bank-country-classifications-income-level-2020-2021|title=New World Bank country classifications by income level: 2020–2021|publisher=World Bank|date=1 July 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thecitizen.co.tz/news/Tanzania-joins-middle-income-status-ahead-of-schedule/1840340-5586580-5p13b7z/index.html|title=Tanzania joins middle income status ahead of schedule|work=The Citizen|date=2 July 2020}}</ref> تنزانيا جي معيشت 2022ع ۾ 4.6 سيڪڙو ۽ 2023ع ۾ 5.2 سيڪڙو وڌي.<ref>{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/tanzania/overview |title=Tanzania Overview |publisher=World Bank |access-date=9 August 2024}}</ref> === بک ۽ غربت === عالمي بک جي اشاري اڳ ۾ 2000ع ۾ 42 اسڪور سان صورتحال کي "ڳڻتي جوڳي" قرار ڏنو هو؛ ان کان پوءِ GHI گهٽجي 23.2 ٿي ويو آهي.<ref name="globalhungerindex.org">{{cite web |title=Tanzania |url=https://www.globalhungerindex.org/tanzania.html |access-date=6 August 2024 |website=Global Hunger Index – Official Website of the Peer-Reviewed Publication}}</ref> ڳوٺاڻن علائقن جا ٻار غذائي کوٽ ۽ دائمي بک جي نمايان طور وڌيڪ شرحن جو شڪار آهن، جيتوڻيڪ واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ ۽ گهٽ وزن جي حوالي سان شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق گهٽيو آهي.<ref name="Tanzania UNDP">{{cite web|url=https://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/about-us.html|title=About us |website=UNDP |access-date=25 May 2020|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811174628/https://www.tz.undp.org/content/tanzania/en/home/about-us.html|url-status=dead}}</ref> ڳوٺاڻي شعبي جي گهٽ پيداوار جا مکيه سبب بنيادي ڍانچي ۾ ناڪافي سيڙپڪاري؛ زرعي وسيلن، توسيعي خدمتن ۽ قرض تائين محدود رسائي؛ ٽيڪنالاجي ۽ واپار توڙي مارڪيٽنگ جي سهڪار جي کوٽ؛ ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت ۽ قدرتي وسيلن تي گهڻو ڀاڙڻ آهن.<ref name="Tanzania UNDP"/> تنزانيا جي 61.1&nbsp;ملين شهرين مان لڳ ڀڳ 68 سيڪڙو روزانو 1.25 آمريڪي ڊالر واري غربت جي لڪير کان هيٺ زندگي گذارين ٿا، جڏهن تہ آباديءَ جو 32 سيڪڙو غذائي کوٽ جو شڪار آهي.<ref name="globalhungerindex.org"/> گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام (UNDP) موجب، غربت گهٽائڻ جي سلسلي ۾ تنزانيا کي درپيش سڀ کان نمايان مسئلن ۾ [[تنزانيا ۾ قدرتي وسيلن جو استعمال|قدرتي وسيلن]] جو غير پائيدار استعمال، بي ضابطا پوکي، آبهوا جي تبديلي ۽ پاڻيءَ جي ذريعن تي والار شامل آهن.<ref name="Tanzania">{{cite web|url=https://www.heifer.org/about-us/where-we-work/tanzania.html|title=Tanzania|website=Heifer International}}</ref> UNDP موجب، تنزانيا جي ماڻهن لاءِ قرض جي خدمتن، بنيادي ڍانچي ۽ بهتر زرعي ٽيڪنالاجين تائين رسائيءَ جا وسيلا تمام محدود آهن، جنهن سبب ملڪ ۾ بک ۽ غربت وڌيڪ سنگين ٿين ٿا.<ref name="Tanzania"/> گڏيل قومن جي انساني ترقيءَ جي اشاري (2014ع) موجب غربت جي لحاظ کان تنزانيا 187 ملڪن مان 159هين نمبر تي هو.<ref name="Tanzania"/> 2019ع جي [[عالمي بئنڪ]] جي رپورٽ موجب گذريل ڏهن سالن ۾ غربت 8 سيڪڙو پوائنٽ گهٽجي، 2007ع جي 34.4٪ مان 2018ع ۾ 26.4٪ ٿي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/tanzania/publication/tanzanias-path-to-poverty-reduction-and-pro-poor-growth|title=Tanzania's Path to Poverty Reduction and Pro-Poor Growth |publisher=World Bank |date=1 December 2019}}</ref> هڪ وڌيڪ رپورٽ موجب 2020ع ۾ اها شرح گهٽجي 25.7٪ ٿي وئي.<ref>{{cite web|url=https://www.ippmedia.com/en/news/tanzania-60-gdp-sharp-rise-poverty-cut|title=Tanzania at 60: GDP in sharp rise, poverty cut |work=IPP Media |date=12 November 2021}}</ref> === خوراڪ ۽ غذائيت === {{main|تنزانيا ۾ غذائي تحفظ}} [[File:Pilua for many.jpg|thumb|left|هڪ تنزانوي عورت روايتي [[ڪانگا (آفريڪي لباس)|ڪانگا]] پائي پلاءَ جا چانور پچائيندي.]] ناقص غذائيت تنزانيا ۾ هڪ مستقل مسئلو آهي ۽ ان جي شرح ملڪ جي مختلف علائقن ۾ تمام گهڻي مختلف آهي. [[گڏيل رياستن جي بين الاقوامي ترقيءَ واري ايجنسي|USAID]] موجب 16٪ ٻار گهٽ وزن وارا آهن ۽ 34٪ ٻار غذائي کوٽ سبب واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ جو شڪار آهن.<ref name=":02">{{cite web|url=https://www.usaid.gov/what-we-do/global-health/nutrition/countries/tanzania-nutrition-profile|title=Tanzania: Nutrition Profile|website=[[USAID]]|language=en|access-date=18 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024113234/https://www.usaid.gov/what-we-do/global-health/nutrition/countries/tanzania-nutrition-profile|archive-date=24 October 2018|url-status=dead}}</ref> واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ جو شڪار ٻارن مان 58٪ ڏهن علائقن ۾ رهن ٿا، جڏهن تہ شديد غذائي کوٽ جو شڪار 50٪ ٻار پنجن علائقن ۾ ملن ٿا.<ref name=":3">{{cite web|url=https://www.unicef.org/tanzania/nutrition.html|title=UNICEF Tanzania—Nutrition—The situation|website=unicef.org|access-date=28 October 2018|archive-date=2 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102192139/https://www.unicef.org/tanzania/nutrition.html|url-status=dead}}</ref> پنجن سالن جي عرصي دوران تنزانيا جي [[مارا علائقو|مارا]] ضلعي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ واڌ ويجهه جي رڪاوٽ 15٪ گهٽجي، 2005ع جي 46٪ مان 2010ع ۾ 31٪ ٿي وئي. ٻئي طرف [[ڊوڊوما]] ۾ ساڳئي عمر واري گروهه ۾ اها شرح 7٪ وڌي، 2005ع جي 50٪ مان 2010ع ۾ 57٪ ٿي وئي.<ref name=":6">{{Cite web|date=2012 |title=Tanzania Assessment for Scaling Up Nutrition |url=http://apps.who.int/nutrition/landscape_analysis/TanzaniaLandscapeAnalysisFinalReport.pdf?ua=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302164752/https://apps.who.int/nutrition/landscape_analysis/TanzaniaLandscapeAnalysisFinalReport.pdf?ua=1 |url-status=dead |archive-date=2 March 2021 |via=[[World Health Organization]]}}</ref> خوراڪ جي مجموعي دستيابي لازمي طور واڌ ويجهه جي رڪاوٽ جي مجموعي شرح کي گهٽ نٿي ڪري. [[ايرنگا علائقو|ايرنگا]]، [[مبيا علائقو|مبيا]] ۽ [[رڪوا علائقو|رڪوا]]، جتي خوراڪ جي مجموعي دستيابي اطمينان جوڳي سمجهي وڃي ٿي، اتي بہ واڌ ويجهه ۾ رڪاوٽ جا واقعا 50٪ کان وڌيڪ آهن. ڪجهه اهڙن علائقن ۾، جتي خوراڪ جي کوٽ عام آهي، جهڙوڪ [[تابورا علائقو|تابورا]] ۽ [[سنگيدا علائقو|سنگيدا]]، واڌ ويجهه جي رڪاوٽ جا واقعا ايرنگا، مبيا ۽ رڪوا جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ آهن.<ref name=":6" /> تنزانيا فوڊ اينڊ نيوٽريشن سينٽر انهن فرقن کي مائرن ۾ غذائي کوٽ، ٻارن کي کارائڻ جي ناقص طريقن، صفائيءَ جي ناقص عادتن ۽ صحت جي ناقص خدمتن سان منسوب ڪري ٿو.<ref name=":6" /> ڏڪار جا دور تنزانيا ۾ فصلن جي پيداوار تي نمايان اثر وجهي سگهن ٿا. اوڀر آفريڪا ۾ ڏڪار سبب مڪئي ۽ [[واپاري جوئر|جوئر]] جهڙين بنيادي خوراڪي شين جي قيمتن ۾ تمام وڏو اضافو ٿيو آهي، جيڪي تنزانيا جي آباديءَ جي اڪثريت جي غذائيت لاءِ اهم فصل آهن. 2015ع کان 2017ع تائين هول سيل ۾ مڪئي جي قيمت ٽي ڀيرا کان وڌيڪ وڌي، في ڪلوگرام [[تنزانوي شلنگ|TSh]]&nbsp;{{shilingi|400}} مان {{shilingi|1,253}} ٿي وئي.<ref name=":12">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/tanzania-hunger-idUSL5N1GJ5CP|title=Survey finds most Tanzanians go hungry, despite government denials |work=Reuters|last=Makoye|first=Kizito|access-date=20 November 2018}}</ref> [[File:Farmers harvesting rice.jpg|thumb|تنزانيا جي اگونگا ضلعي ۾ هاري چانورن جي فصل لڻڻ واري مشين استعمال ڪندي]] تنزانيا اڃا تائين وڏي حد تائين زرعي ملڪ آهي، جتي ڪُل آباديءَ جو 80٪ گذر سفر واري زراعت سان لاڳاپيل آهي.<ref name=":12"/> شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۾ خوراڪ جي کوٽ وڌيڪ آهي؛ 2017ع ۾ ملڪ اندر ڪيل هڪ سروي موجب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 84٪ ماڻهو ٽن مهينن کان وڌيڪ عرصي تائين خوراڪ جي کوٽ جو شڪار رهيا، جڏهن تہ شهرن ۾ رهندڙن مان اها شرح 64٪ هئي.<ref name=":12" /> ڳوٺاڻن ۽ شهري علائقن جي غذائيت ۾ هن فرق جا ڪيترائي سبب آهن؛ جسماني محنت سبب غذائي ضرورتن ۾ واڌ، ناقص بنيادي ڍانچي سبب خوراڪ تائين وڌيڪ محدود رسائي، قدرتي آفتن جي نقصانڪار اثرن جو وڌيڪ خطرو ۽ "زرعي پيداوار جو فرق".<ref>{{Cite journal|last=Alphonce|first=Roselyne|year=2017|title=Addressing the mismatch between food and nutrition policies and needs in Tanzania|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2017/10/erh-tanzania-policy-brief.pdf |journal=Brookings}}</ref> زرعي پيداوار جي فرق واري تصور موجب "في مزدور قدر ۾ واڌ" زرعي شعبي ۾ اڪثر غير زرعي شعبن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان کان علاوه زرعي شعبي اندر مزدوريءَ جي ورڇ پڻ وڏي حد تائين غير مؤثر آهي.<ref>{{cite web|first1=Douglas |last1=Gollin |first2=David |last2=Lagakos |first3=Michael E. |last3=Waugh |name-list-style=amp|date=November 2013|title=The Agricultural Productivity Gap|url=https://www.nber.org/papers/w19628.pdf|publisher=National Bureau of Economic Research}}</ref> ==== بک کي منهن ڏيڻ وارا پروگرام ==== غذائيت تي ڌيان ڏيندڙ USAID جا پروگرام تنزانيا جي [[موروگورو]]، [[ڊوڊوما]]، [[ايرنگا]]، [[مبيا]]، [[مانيئارا علائقو|مانيئارا]]، [[سونگوي علائقو|سونگوي]] ۽ [[زنجبار]] علائقن ۾ ڪم ڪن ٿا. اهي "[[فيڊ دي فيوچر انيشيئيٽو|فيڊ دي فيوچر]]" پروگرام غذائيت، بنيادي ڍانچي، پاليسي، ادارن جي صلاحيت ۽ زراعت ۾ وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ڪن ٿا، جنهن کي تنظيم ملڪ جي معاشي ترقيءَ جو هڪ اهم شعبو قرار ڏئي ٿي.<ref name=":02" /> تنزانيا جي حڪومت جي اڳواڻيءَ هيٺ "ڪِلِيمو ڪُوانزا" يا "زراعت پهرين" نالي شروعات جو مقصد خانگي شعبي کي زراعت ۾ سيڙپڪاريءَ لاءِ همٿائڻ آهي، ۽ نوجوانن جي ڄاڻ ۽ انهن جي امڪاني جدت مان فائدو وٺي ملڪ ۾ زرعي عملن ۽ ترقيءَ کي بهتر بڻائڻ آهي.<ref name=":2">{{Cite web |date=2012 |title=African Human Development Report 2012 |url=http://www.undp.org/content/dam/malawi/docs/general/Africa_HDR_EN_2012.pdf |pages=80, 93 |via=United Nations Development Programme |access-date=5 December 2018 |archive-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210225555/https://www.undp.org/content/dam/malawi/docs/general/Africa_HDR_EN_2012.pdf |url-status=dead }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي دوران تنزانيا جي لڳ ڀڳ 25٪ آباديءَ کي آئيڊين مليل تيل تائين رسائي ڏني وئي، جنهن جو مقصد ڳورهارين عورتن ۾ آئيڊين جي کوٽ کي منهن ڏيڻ هو؛ اهو قدم انهن مطالعي جي نتيجي ۾ کنيو ويو، جن رحم اندر آئيڊين جي کوٽ جا ٻارن جي ذهني نشونما تي منفي اثر ظاهر ڪيا هئا. تحقيق موجب اهڙين مائرن جا ٻار، جن کي هي اضافي غذائي جزو مليو، سراسري طور انهن ٻارن جي ڀيٽ ۾ هڪ سال جي ٽئين حصي کان وڌيڪ اضافي تعليم حاصل ڪئي، جن جي مائرن کي اهو نہ مليو هو.<ref name=":2" /> [[File:Food Items in World Food Programme Food Parcels.jpg|thumb|left|عالمي خوراڪ پروگرام جي خوراڪي پيڪيج جو هڪ مثال]] [[عالمي خوراڪ پروگرام]] جي اڳواڻيءَ هيٺ پروگرام تنزانيا ۾ ڪم ڪن ٿا. سپليمينٽري فيڊنگ پروگرام (SFP) جو مقصد ڳورهارين عورتن ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي مائرن کي هر مهيني وٽامنن سان مضبوط ڪيل گڏيل خوراڪ فراهم ڪري شديد غذائي کوٽ کي منهن ڏيڻ آهي.<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.wfp.org/stories/10-facts-about-hunger-tanzania|title=UN World Food Programme|access-date=8 November 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102326/https://www.wfp.org/stories/10-facts-about-hunger-tanzania|archive-date=6 December 2018|url-status=dead}}</ref> ڳورهارين عورتن ۽ ٻن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي مائرن کي ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۽ غذائيت واري پروگرام جو "سپر سيريل" فراهم ڪيو وڃي ٿو، جنهن جو مقصد ٻارن ۾ واڌ ويجهه جي رڪاوٽ گهٽائڻ آهي.<ref name=":4" /> عالمي خوراڪ پروگرام جي غذائي امداد تنزانيا ۾ پناهگيرن لاءِ خوراڪ جو مکيه ذريعو رهي ٿي. ڊگهي مدي واري امداد ۽ بحالي واري آپريشن تحت سپر سيريل، سبزيءَ جو تيل، داليون ۽ لوڻ فراهم ڪيا وڃن ٿا تہ جيئن هڪ عام ماڻهوءَ جي گهٽ ۾ گهٽ روزاني 2,100 kcal ڪيلورين جي ضرورت پوري ٿي سگهي.<ref name=":4" /> [[يونيسيف]] موجب تنزانيا ۾ غذائيت تي مسلسل سيڙپڪاري انتهائي اهم آهي: ڪاٿن موجب جيڪڏهن ملڪ ۾ غذائيت جي صورتحال موجوده سطح تي برقرار رهي تہ تنزانيا کي 2025ع تائين 20 ارب آمريڪي ڊالرن جو نقصان ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ غذائيت ۾ بهتري سان لڳ ڀڳ 4.7 ارب آمريڪي ڊالرن جو فائدو حاصل ٿي سگهي ٿو.<ref name=":3" /> سيو دي چلڊرن، يونيسيف جي مدد ۽ [[آئرش ايڊ]] جي مالي سهڪار سان، 2011ع ۾ [[پارٽنرشپ فار نيوٽريشن اِن تنزانيا]] (PANITA) قائم ڪئي. پانيتا جو مقصد ملڪ ۾ غذائيت جي مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سول سوسائٽي تنظيمن کي استعمال ڪرڻ آهي. ان سان گڏ غذائيت سان لاڳاپيل مختلف شعبن، جهڙوڪ زراعت، پاڻي، صفائي، تعليم، معاشي ترقي ۽ سماجي ترقيءَ تي پڻ ڌيان ڏنو وڃي ٿو. پانيتا جي ذميواري آهي تہ تنزانيا ۾ قومي ۽ علائقائي سطح تي تيار ٿيندڙ ترقياتي منصوبن ۽ بجيٽن ۾ غذائيت کي نمايان اهميت ڏني وڃي. پنهنجي قيام کان پوءِ پانيتا ۾ شامل سول سوسائٽي تنظيمن جو انگ سڄي ملڪ ۾ 94 مان وڌي 306 ٿي ويو آهي.<ref name=":5">{{cite web|url=https://tanzania.savethechildren.net/what-we-do/nutrition|title=Nutrition {{!}} Tanzania {{!}} Save the Children|website=tanzania.savethechildren.net|language=en|access-date=14 November 2018|archive-date=6 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102353/https://tanzania.savethechildren.net/what-we-do/nutrition|url-status=dead}}</ref> تنزانيا ۾ زراعت کي آئرش ايڊ جي اڳواڻيءَ هيٺ هلندڙ [[ھارنيسنگ ايگريڪلچر فار نيوٽريشن آئوٽڪمز]] (HANO) منصوبي ذريعي پڻ نشانو بڻايو ويو آهي، جنهن جو مقصد ملڪ جي لنڊي ضلعي ۾ غذائيت جي قدمن کي زراعت سان گڏ ڪرڻ آهي. منصوبي جو مقصد 0 کان 23 مهينن جي عمر وارن ٻارن ۾ واڌ ويجهه جي رڪاوٽ کي 10٪ گهٽائڻ آهي.<ref name=":5" /> === زراعت === {{main|تنزانيا ۾ زراعت}} [[File:Tea fields, Tukuyu, Tanzania.jpg|thumb|ٽوڪيو ۾ چانهه جا کيت]] تنزانيا جي معيشت وڏي حد تائين زراعت تي ٻڌل آهي، جنهن 2013ع ۾ مجموعي گهرو پيداوار جو 24.5 سيڪڙو حصو ڏنو،<ref name="Abstract">{{cite web |url=http://www.nbs.go.tz:80/nbs/Stastical%20Abstract/Statistical%20Abstract%20Report%202013.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123044258/http://www.nbs.go.tz/nbs/Stastical%20Abstract/Statistical%20Abstract%20Report%202013.pdf |url-status=dead |archive-date=23 November 2016 |title=Statistical Abstract 2013, National Bureau of Statistics |publisher=Tanzania Ministry of Finance |date=July 2014|access-date=23 October 2014}}</ref>{{rp|page 37}} ملڪ جي برآمدات جو 85٪ فراهم ڪيو،<ref name="factbook"/> ۽ روزگار سان لاڳاپيل افرادي قوت جو اڌ حصو ان شعبي سان وابسته هو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 56}} زرعي شعبي 2012ع ۾ 4.3 سيڪڙو واڌ ڪئي، جيڪا [[هزاريه ترقياتي مقصدن]] جي 10.8٪ واري هدف جي اڌ کان بہ گهٽ هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.mof.go.tz/mofdocs/news/latest%20news/MAIR%202012_13(upload).pdf|title=MKUKUTA Annual Implementation Report 2012/13|publisher=Tanzania Ministry of Finance|date=November 2013|page=11|access-date=1 November 2014|archive-date=1 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141101230130/http://www.mof.go.tz/mofdocs/news/latest%20news/MAIR%202012_13(upload).pdf|url-status=dead}}</ref> ملڪ جي زمين جو 16.4 سيڪڙو [[پوکيءَ لائق زمين|پوکيءَ لائق]] آهي،<ref>[http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS "Arable land (% of land area)"]. World Bank.</ref> جڏهن تہ 2.4 سيڪڙو زمين تي [[دائمي فصل]] پوکيا وڃن ٿا.<ref>[http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS "Permanent cropland (% of land area)"]. World Bank. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150107032438/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS |date=7 January 2015}}</ref> تنزانيا جي معيشت زراعت تي ڀاڙي ٿي، پر آبهوا جي تبديلي ان جي زرعي پيداوار کي متاثر ڪيو آهي. 2013ع ۾ سرزميني تنزانيا جو سڀ کان وڏو خوراڪي فصل [[تنزانيا ۾ مڪئي جي پيداوار|مڪئي]] هو (5.17&nbsp;ملين ٽن)، جنهن کان پوءِ ڪساوا (1.94&nbsp;ملين ٽن)، مٺا پٽاٽا (1.88&nbsp;ملين ٽن)، ڀاڄيون/لوبيا (1.64&nbsp;ملين ٽن)، ڪيلا (1.31&nbsp;ملين ٽن)، چانور (1.31&nbsp;ملين ٽن) ۽ باجرو (1.04&nbsp;ملين ٽن) هئا.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 58}} 2013ع ۾ سرزمين تي کنڊ سڀ کان وڏو [[نقد آور فصل]] هو (296,679 ٽن)، جنهن کان پوءِ ڪپهه (241,198 ٽن)، ڪاجو (126,000 ٽن)، تمباڪو (86,877 ٽن)، ڪافي (48,000 ٽن)، سيسل (37,368 ٽن) ۽ چانهه (32,422 ٽن) هئا.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 58}} 2013ع ۾ سرزمين تي گوشت جي پيداوار مان ڳئون جو گوشت سڀ کان وڌيڪ هو (299,581 ٽن)، جنهن کان پوءِ رڍ/دنبي جو گوشت (115,652 ٽن)، ڪڪڙ جو گوشت (87,408 ٽن) ۽ سوئر جو گوشت (50,814 ٽن) هئا.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 60}} 2002ع جي قومي آبپاشي ماسٽر پلان موجب، تنزانيا ۾ 29.4&nbsp;ملين هيڪٽر زمين آبپاشي واري زراعت لاءِ موزون آهي؛ تنهن هوندي بہ جون 2011ع تائين رڳو 310,745 هيڪٽر زمين تي عملي طور آبپاشي ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=36093 |title=Irrigation will give us more food by 2015&nbsp;– govt |date=5 December 2011 |access-date=19 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022040833/http://www.ippmedia.com/frontend/index.php?l=36093 |archive-date=22 October 2013 }}</ref> ھن ملڪ جي زرعي زمين 43.7 سيڪڙو آھي جنھن مان پوکي لائق ان جو 14.3 سيڪڙو آهي، مستقل پوک 2.3 سيڪڙو، مستقل چراگاھون 27.1 سيڪڙو ۽ ٻيلا 37.3 سيڪڙو تي واقع آھن<ref name = " سي آء اي "/>. === صنعت، توانائي ۽ اڏاوت === {{Main|تنزانيا ۾ توانائي|تنزانيا ۾ پاڻي جي فراهمي ۽ صفائي|تنزانيا ۾ قدرتي وسيلن ۽ فضلي جو انتظام}} {{see also|تنزانيا جي ڪمپنين جي فهرست}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | image1 = Williamson Diamond Mine, Mwazui, Tanzania.JPG | caption1 = [[وليمسن هيرن جي کاڻ]] | image2 = Songo Songo Gas Plant.jpg | caption2 = [[سونگو سونگو ٻيٽ|سونگو سونگو]] گئس پلانٽ | image3 = | caption3 = | header = | header_align = centre }} صنعت ۽ اڏاوت تنزانيا جي معيشت جو هڪ اهم ۽ وڌندڙ حصو آهي، جنهن 2013ع ۾ GDP ۾ 22.2 سيڪڙو حصو وڌو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 37}} هن حصي ۾ کان کني ۽ پٿر ڪڍڻ، پيداوار، بجلي ۽ قدرتي گئس، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ اڏاوت شامل آهن.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 37}} 2013ع ۾ کان کني GDP ۾ 3.3 سيڪڙو حصو ڏنو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 33}} ملڪ جي معدني برآمداتي آمدنيءَ جو وڏي اڪثريت وارو حصو سون مان اچي ٿو، جيڪو 2013ع ۾ انهن برآمدات جي قدر جو 89 سيڪڙو هو.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 71}} 2015ع ۾ تنزانيا جي سون جي پيداوار 46 ميٽرڪ ٽن هئي.<ref>{{Cite web |title=Gold production |url=https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129233804/https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-date=29 November 2023 |access-date=17 December 2024 |website=Our World in Data |url-status=live }}</ref> ملڪ [[هيرن]] ۽ [[تنزانيٽ]] سميت وڏي مقدار ۾ قيمتي پٿر پڻ برآمد ڪري ٿو.<ref name="frame"/>{{rp|page 1251}} تنزانيا ۾ 2012ع دوران پيدا ٿيل 106,000 شارٽ ٽن ڪوئلو مڪمل طور ملڪ اندر استعمال ٿيو.<ref name="EIA"/> {{Further|topic=the mineral exploration company|Rift Valley Resources}} 2011ع ۾ رڳو 15 سيڪڙو تنزانوي ماڻهن کي بجليءَ تائين رسائي حاصل هئي، جيڪا 2018ع ۾ وڌي 35.2 سيڪڙو ٿي وئي.<ref name="data.worldbank.org">[http://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS "Access to electricity (% of population)"]. World Bank. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412100001/http://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS |date=12 April 2012}}</ref> حڪومت جي ملڪيت واري [[TANESCO|تنزانيا اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪمپني لميٽيڊ]] (TANESCO) ملڪ جي بجلي فراهمي واري صنعت تي غالب آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.ewura.go.tz/newsite/index.php/2012-03-09-08-22-52/electricity |title=Electricity |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023170705/http://www.ewura.go.tz/newsite/index.php/2012-03-09-08-22-52/electricity |archive-date=23 October 2014 |work=ewura.go.tz |date=9 March 2012}}</ref>{{efn|2020ع ۾ بجليءَ تائين رسائي 84.6 سيڪڙو تائين پهتي، جيڪا اوڀر آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.esi-africa.com/industry-sectors/transmission-and-distribution/tanzania-records-highest-percentage-in-access-to-electricity/ |title=Tanzania records highest percentage in access to electricity |website=ESI Africa |date=11 May 2020 |access-date=29 June 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717211339/https://www.esi-africa.com/industry-sectors/transmission-and-distribution/tanzania-records-highest-percentage-in-access-to-electricity/ |url-status=dead }}</ref>}} ملڪ 2013ع ۾ 6.013&nbsp;ارب [[ڪلوواٽ ڪلاڪ]] (kWh) بجلي پيدا ڪئي، جيڪا 2012ع ۾ پيدا ٿيل 5.771&nbsp;ارب kWh جي ڀيٽ ۾ 4.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="BudEx">{{cite web|url=http://www.mof.go.tz/mofdocs/budget/Budget%20Execution%20Report/BER%20January%20-%20March%202014%20Final.pdf|title="Quarterly Economic Review and Budget Execution Report for Fiscal Year 2013/14: January–March 2014", Tanzania Ministry of Finance, May 2014. Retrieved 11 November 2014|access-date=11 November 2014|archive-date=11 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111084258/http://www.mof.go.tz/mofdocs/budget/Budget%20Execution%20Report/BER%20January%20-%20March%202014%20Final.pdf|url-status=dead}}</ref>{{rp|page 4}} 2005ع کان 2012ع تائين بجليءَ جي پيداوار ۾ 63 سيڪڙو واڌ ٿي؛<ref name="2012Elec"/><ref>[https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/energy-statistics-data-browser?country=TANZANIA&fuel=Energy%20supply&indicator=ElecGenByFuel "Tanzania: Electricity and Heat for 2005"]. iea.org.</ref> 2012ع ۾ پيدا ڪيل بجليءَ مان لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو چوري ۽ ٽرانسميشن توڙي ورڇ جي مسئلن سبب ضايع ٿي وئي.<ref name="2012Elec">[https://www.iea.org/data-and-statistics/data-tools/energy-statistics-data-browser?country=TANZANIA&fuel=Energy%20supply&indicator=ElecGenByFuel "Tanzania: Electricity and Heat for 2012"]</ref> بجليءَ جي فراهمي ۾ ڦيرڦار ٿيندي رهي ٿي، خاص طور جڏهن ڏڪار پن بجليءَ جي پيداوار ۾ رڪاوٽ وجهي؛ ضرورت پوڻ تي مرحليوار بجلي بندشون ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="frame"/>{{rp|page 1251}} بجليءَ جي غير يقيني فراهمي تنزانيا جي صنعتي ترقيءَ کي متاثر ڪيو آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1251}} 2013ع ۾ تنزانيا جي بجليءَ جي پيداوار مان 49.7 سيڪڙو قدرتي گئس، 28.9 سيڪڙو پن بجليءَ جي ذريعن، 20.4 سيڪڙو حرارتي ذريعن ۽ 1.0 سيڪڙو ملڪ کان ٻاهرين ذريعن مان حاصل ٿي.<ref name="BudEx"/>{{rp|page 5}} حڪومت [[منازي بي-رووما ايسٽيوئري مئرين پارڪ|منازي بي]] کان دارالسلام تائين {{convert|532|km}} ڊگهي گئس پائپ لائن تعمير ڪئي آهي.<ref>ashery mkama. [http://www.dailynews.co.tz/index.php/biz/36257-gas-connection-to-dar-houses-faces-hurdles "DailyNews Online Edition"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141029034136/http://www.dailynews.co.tz/index.php/biz/36257-gas-connection-to-dar-houses-faces-hurdles |date=29 October 2014}}. ''DailyNews Online Edition''.</ref> اميد ڪئي وئي هئي تہ هن پائپ لائن جي ذريعي 2016ع تائين ملڪ پنهنجي بجلي پيدا ڪرڻ جي گنجائش ٻيڻي ڪري 3,000 ميگاواٽ تائين پهچائيندو.<ref>[https://web.archive.org/web/20141024091801/http://m.allafrica.com/stories/201409170608.html/ "Tanzania: Govt Signs Gas Supply Deal to Double Power Generation"]. allAfrica.com. 17 September 2014</ref> حڪومت جو مقصد 2025ع تائين اها گنجائش گهٽ ۾ گهٽ 10,000 ميگاواٽ تائين وڌائڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.gst.go.tz/images/TANZANIA%20ELECTRICITY%20SUPPLY%20INDUSTRY%20REFORM%20STRATEGY%20&%20ROADMAP.pdf|title=Electricity Supply Industry Reform Strategy and Roadmap 2014–2025, Tanzania Ministry of Energy and Minerals, 30 June 2014, page i. Retrieved 26 October 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324111701/http://gst.go.tz/images/TANZANIA%20ELECTRICITY%20SUPPLY%20INDUSTRY%20REFORM%20STRATEGY%20%26%20ROADMAP.pdf|archive-date=24 March 2015}}</ref> [[File:Nyerere Bridge - Kigamboni .jpg|thumb|دارالسلام جي ڪيگامبوني ۾ [[نيريري پل]]]] [[PFC Energy]] موجب، 2010ع کان وٺي تنزانيا ۾ 25 کان 30&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ قابل وصول قدرتي گئس جا وسيلا دريافت ٿيا،<ref name="EIA">{{cite web |url=https://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=tz |title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA)}}</ref> جنهن سان 2013ع جي آخر تائين ڪُل ذخيرا 43&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ کان وڌيڪ ٿي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.tpdc-tz.com/OIL%20and%20GAS%20EXPLORATION.pdf |title=OIL and GAS EXPLORATION.pdf |access-date=9 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227104800/http://www.tpdc-tz.com/OIL%20and%20GAS%20EXPLORATION.pdf |archive-date=27 December 2015 }}</ref> 2013ع ۾ عملي طور پيدا ٿيل قدرتي گئس جي قيمت 52.2&nbsp;ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2012ع جي ڀيٽ ۾ 42.7 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Abstract"/>{{rp|page 73}} هندي سمنڊ ۾ واقع سونگو سونگو ٻيٽ جي گئس فيلڊ مان تجارتي پيداوار 2004ع ۾ شروع ٿي، يعني ان جي دريافت کان ٽيهه سال پوءِ.<ref name="EABrief">{{cite web |url=https://www.eia.gov/countries/regions-topics2.cfm?fips=EEAE |title=International – U.S. Energy Information Administration (EIA) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510163804/http://www.eia.gov/countries/regions-topics2.cfm?fips=EEAE |archive-date=10 May 2015 }}</ref><ref name="EWURA-Ng">[http://www.ewura.go.tz/newsite/index.php/2012-03-09-08-22-52/natural-gas "Natural Gas"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023143420/http://www.ewura.go.tz/newsite/index.php/2012-03-09-08-22-52/natural-gas |date=23 October 2014}}. ''ewura.go.tz''. 9 March 2012</ref> 2013ع ۾ هن فيلڊ مان 35&nbsp;ارب ڪيوبڪ فوٽ کان وڌيڪ گئس پيدا ڪئي وئي،<ref name="Abstract"/>{{rp|page 72}} جڏهن تہ ثابت ٿيل، امڪاني ۽ ممڪن ذخيرا گڏجي 1.1&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ هئا.<ref name="EWURA-Ng"/> گئس پائپ لائن ذريعي دارالسلام تائين پهچائي وڃي ٿي.<ref name="EABrief"/> 27 آگسٽ 2014ع تائين TANESCO هن فيلڊ جي آپريٽر، اورڪا ايڪسپلوريشن گروپ اِنڪ. جو قرضدار هو.<ref>[http://www.orcaexploration.com/pdfs/2014_Orca_Q2.pdf "2014 Q2 Report for the Quarter Ended June 30 2014 and 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617204030/http://www.orcaexploration.com/pdfs/2014_Orca_Q2.pdf |date=17 June 2019}}, Orca Exploration Group Inc., p. 3</ref> 2013ع ۾ منازي بي جي هڪ وڌيڪ نئين قدرتي گئس فيلڊ مان سونگو سونگو ٻيٽ ويجهو ٿيندڙ پيداوار جي لڳ ڀڳ ستين حصي جيتري گئس پيدا ٿي،<ref name="Abstract"/>{{rp|page 73}} پر ان جا ثابت ٿيل، امڪاني ۽ ممڪن ذخيرا 2.2&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ هئا.<ref name="EWURA-Ng"/> لڳ ڀڳ سموري گئس [[متوارا]] ۾ بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي وڃي ٿي.<ref name="EABrief"/> تنزانيا جي رووما ۽ ڪليواني علائقن ۾ گهڻي ڀاڱي ان دريافت ڪندڙ ڪمپني امينڪس ڳولا ڪئي آهي، جيڪا 75 سيڪڙو حصيداري رکي ٿي، ۽ انهن علائقن ۾ 3.5&nbsp;ٽريلين ڪيوبڪ فوٽ کان وڌيڪ قدرتي گئس موجود هجڻ جا ثبوت مليا آهن. سامونڊي قدرتي گئس فيلڊن کي تنزانيا جي تجارتي گاديءَ واري شهر دارالسلام سان ڳنڍيندڙ پائپ لائن اپريل 2015ع جي آخر ۾ مڪمل ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.worldpipelines.com/project-news/06062016/kiliwani-north-update/ |title=Tanzania gas pipe: finished but not in service |access-date=9 April 2015| date=April 2015}}</ref> === سياحت === {{Main|تنزانيا ۾ سياحت}} [[File:Uhuru Peak Mt. Kilimanjaro 1.JPG|thumb|برف سان ڍڪيل [[اوهورو چوٽي]]]] سفر ۽ سياحت 2016ع ۾ تنزانيا جي مجموعي گهرو پيداوار ۾ 17.5 سيڪڙو حصو ڏنو<ref name=":1">{{Cite news |url=https://www.tanzaniainvest.com/tourism/tourist-arrivals-reach-2016 |title=Tanzania Tourist Arrivals Increase by 12.9% in 2016 to Reach 1,28 M – TanzaniaInvest |date=26 May 2017 |work=TanzaniaInvest |access-date=12 August 2017 |language=en-US}}</ref> ۽ 2013ع ۾ ملڪ جي افرادي قوت جي 11.0 سيڪڙو ماڻهن کي روزگار فراهم ڪيو (1,189,300 نوڪريون).<ref name="Knoema">[http://knoema.com/WTTC2013/world-travel-and-tourism-council-data-2013 "World Travel and Tourism Council Data, 2013"]. ''Knoema''.</ref> مجموعي آمدني 2004ع جي 1.74&nbsp;ارب آمريڪي ڊالرن مان وڌي 2013ع ۾ 4.48&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر ٿي وئي،<ref name="Knoema"/> جڏهن تہ بين الاقوامي سياحن مان حاصل ٿيندڙ آمدني 2010ع جي 1.255&nbsp;ارب آمريڪي ڊالرن مان وڌي 2016ع ۾ 2&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر ٿي وئي.<ref name=":1"/><ref>{{cite web |url=https://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights14_en_hr_0.pdf |title=''UNWTO Tourism Highlights: 2014 Edition'', United Nations World Tourism Organization, page 11. Retrieved 17 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208040125/http://dtxtq4w60xqpw.cloudfront.net/sites/all/files/pdf/unwto_highlights14_en_hr_0.pdf |archive-date=8 February 2015 }}</ref> 2016ع ۾ تنزانيا جي سرحدن تي 1,284,279 سياح پهتا، جڏهن تہ 2005ع ۾ اهو انگ 590,000 هو.<ref name="UND">{{cite web|url=https://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/tza/|title=Tanzania (TZA) Exports, Imports, and Trade Partners |publisher=The Observatory of Economic Complexity |access-date=9 April 2019|archive-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424230123/https://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/tza/|url-status=dead}}</ref> سياحن جي وڏي اڪثريت [[زنجبار]] يا "اتر واري سياحتي سرڪٽ" ۾ شامل [[سيرينگيٽي نيشنل پارڪ]]، [[نگورونگورو ڪنزرويشن ايريا]]، [[ترانگيري نيشنل پارڪ]]، [[مانيئارا ڍنڍ نيشنل پارڪ]] ۽ [[ڪليمنجارو جبل]] جو دورو ڪري ٿي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} 2013ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياحن وارو قومي پارڪ سيرينگيٽي هو (452,485 سياح)، جنهن کان پوءِ مانيئارا (187,773) ۽ ترانگيري (165,949) هئا.<ref name="Abstract"/>{{rp|page xx}} === بئنڪنگ === [[بئنڪ آف تنزانيا]] تنزانيا جي [[مرڪزي بئنڪ]] آهي ۽ ان جي بنيادي ذميواري قيمتن ۾ استحڪام برقرار رکڻ آهي، جڏهن تہ [[تنزانوي شلنگ]] جا بئنڪ نوٽ ۽ سڪا جاري ڪرڻ بہ ان جي ذميوارين ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.bot-tz.org/AboutBOT/BOTFunction.asp |title=About the Bank&nbsp;— Primary Objective and Function of the Bank |publisher=Bank of Tanzania |access-date=19 February 2014 |archive-date=27 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327044107/http://www.bot-tz.org/AboutBOT/BOTFunction.asp |url-status=dead}}</ref> 2013ع جي آخر ۾ تنزانيا جي بئنڪنگ صنعت جا ڪُل اثاثا [[تنزانوي شلنگ|TSh&nbsp;]]19.5&nbsp;ٽريلين هئا، جيڪي 2012ع جي ڀيٽ ۾ 15 سيڪڙو وڌيڪ هئا.<ref>[https://www.bot-tz.org/BankingSupervision/Reports/DBS%2520ANNUAL%2520REPORT%25202013.pdf Annual Report 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141005083304/http://www.bot-tz.org/BankingSupervision/Reports/DBS%20ANNUAL%20REPORT%202013.pdf |date=2014-10-05 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.bot-tz.org/BankingSupervision/Reports/DBS%20ANNUAL%20REPORT%202013.pdf |access-date=29 August 2026 |archive-date=5 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141005083304/http://www.bot-tz.org/BankingSupervision/Reports/DBS%20ANNUAL%20REPORT%202013.pdf |url-status=bot: unknown}}. Directorate of Banking Supervision, Bank of Tanzania, p. 5</ref> === آمدورفت === {{Main|تنزانيا ۾ آمدورفت}} [[File:Trunk road Tanzania.jpg|thumb|مکيه شاهراهن مان هڪ]] [[File:Zanzibar Harbour.jpg|thumb|زنجبار بندرگاهه]] تنزانيا ۾ آمدورفت جو وڏو حصو روڊن ذريعي ٿئي ٿو؛ روڊ آمدورفت ملڪ جي مال برداريءَ جو 75 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ مسافر آمدورفت جو 80 سيڪڙو حصو سنڀالي ٿي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} [[قاهره-ڪيپ ٽائون شاهراهه]] تنزانيا مان گذري ٿي. {{convert|181191|km}} ڊگهو روڊن جو نظام مجموعي طور خراب حالت ۾ آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} تنزانيا ۾ ٻه ريلوي ڪمپنيون آهن: [[TAZARA|تازارا]]، جيڪا دارالسلام ۽ [[ڪپيري مپوشي]] (زامبيا جي ٽامي جي کان کني واري ضلعي ۾) جي وچ ۾ سروس فراهم ڪري ٿي، ۽ [[تنزانيا ريلويز لميٽيڊ]]، جيڪا دارالسلام کي وچ ۽ اتر تنزانيا سان ڳنڍي ٿي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} تنزانيا ۾ ريل جو سفر اڪثر سست هوندو آهي ۽ ٽرينن جي منسوخي يا دير عام آهي، جڏهن تہ ريلوي جو حفاظتي رڪارڊ پڻ ناقص آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1252}} دارالسلام ۾ تيز رفتار بسن جو هڪ وڏو منصوبو، [[دار ريپڊ ٽرانزٽ ايجنسي|دار ريپڊ ٽرانزٽ (DART)]]، شهر [[دارالسلام]] جي مضافاتي علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو. DART نظام جي ترقي ڇهن مرحلن تي مشتمل آهي ۽ ان لاءِ آفريڪي ترقياتي بئنڪ، عالمي بئنڪ ۽ تنزانيا جي حڪومت مالي سهڪار فراهم ڪن ٿا. پهريون مرحلو اپريل 2012ع ۾ شروع ٿيو، ڊسمبر 2015ع ۾ مڪمل ٿيو ۽ مئي 2016ع ۾ ان جون خدمتون شروع ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://www.tanzaniainvest.com/transport/dart-bus-rapid-transit-launch-dar|title=Dar Es Salaam Officially Launch Bus Rapid Transit System – TanzaniaInvest|date=27 January 2017}}</ref> تنزانيا ۾ چار بين الاقوامي هوائي اڏا آهن، ان کان سواءِ 120 کان وڌيڪ ننڍا هوائي اڏا يا لينڊنگ پٽيون پڻ آهن. هوائي اڏن جو بنيادي ڍانچو عام طور خراب حالت ۾ آهي.<ref name="frame" />{{rp|page 1253}} تنزانيا جي هوائي ڪمپنين ۾ [[ايئر تنزانيا]]، [[پريسيزن ايئر]]، [[فاسٽ جيٽ]]، [[ڪوسٽل ايويئيشن]] ۽ [[زين ايئر]] شامل آهن.<ref name="frame" />{{rp|page 1253}} 14 فيبروري 2026ع تي تنزانيا لائبيريا سان مفاهمتي يادداشت تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد لائبيريا جي سامونڊي شعبي جي ماهريت جي ڏي وٺ ذريعي تنزانيا جي سامونڊي صنعت کي ترقي ڏيڻ آهي.<ref>Staff reporter. (15 February 2026). "Tanzania, Liberia forge maritime alliance to boost Africa's blue economy." [https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/national/tanzania-liberia-forge-maritime-alliance-to-boost-africa-s-blue-economy-5359864 The Citizen website] Retrieved 15 February 2026.</ref> تنزانيا ۾ روڊ ٽريفڪ کي روڊ ٽريفڪ ايڪٽ (باب 168) تحت ضابطي ۾ آندو وڃي ٿو، جيڪو 13 جنوري 1974ع تي لاڳو ٿيو ۽ روڊ ٽريفڪ جي ڪنٽرول ۽ ضابطي، گاڏين جي رجسٽريشن ۽ ڊرائيونگ لائسنس جاري ڪرڻ بابت قانوني بندوبست مهيا ڪري ٿو، جڏهن تہ ان تي عملدرآمد تنزانيا پوليس فورس ڪرائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://media.tanzlii.org/media/legislation/305790/source_file/a8b84fe0f066d42a/1973-30.pdf|title=Tanzania Road Traffic Act, Chapter 168|publisher=TanzLII / Laws.Africa}}</ref> هن قانون ۾ سڀ کان تازو ترميم روڊ ٽريفڪ (ترميمي) ايڪٽ، 2021ع ذريعي ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.go.tz/polis/uploads/bills/1625133277-document%20(10).pdf|title=The Road Traffic (Amendment) Act, 2021|publisher=Parliament of Tanzania|access-date=20 June 2026|archive-date=4 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250704042523/http://parliament.go.tz/polis/uploads/bills/1625133277-document%20(10).pdf|url-status=dead}}</ref> تنزانيا پوليس فورس هڪ اليڪٽرانڪ ٽريفڪ مئنيجمينٽ سسٽم (TMS) پڻ هلائي ٿي، جنهن ذريعي ڊرائيور رهيل ٽريفڪ ڏنڊ آن لائن، USSD ڪوڊ يا موبائل ايپليڪيشن وسيلي معلوم ڪري ۽ ادا ڪري سگهن ٿا؛ ادائيگيون حڪومت جي اليڪٽرانڪ ادائيگي گيٽ وي (GePG) ذريعي مڪمل ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://tms.tpf.go.tz/|title=Traffic Management System|publisher=Tanzania Police Force}}</ref> === مواصلات === {{Main|تنزانيا ۾ ٽيليڪميونيڪيشن}} 2013ع ۾ مواصلاتي شعبو تنزانيا ۾ سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ شعبو هو، جنهن ۾ 22.8 سيڪڙو واڌ ٿي؛ تنهن هوندي بہ ان سال هن شعبي جو مجموعي گهرو پيداوار ۾ حصو رڳو 2.4 سيڪڙو هو.<ref name="BudEx"/>{{rp|page 2}} 2011ع تائين تنزانيا ۾ هر 100 رهواسين تي 56 موبائل فون سبسڪرائبر هئا، جيڪا شرح سب صحارا آفريڪا جي سراسري شرح کان ٿوري وڌيڪ هئي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1253}} تمام ٿورن تنزانوي ماڻهن وٽ فڪسڊ لائين ٽيليفون آهن.<ref name="frame"/>{{rp|page 1253}} 2011ع مطابق تنزانيا جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو ماڻهن انٽرنيٽ استعمال ڪيو، جيتوڻيڪ اهو انگ تيزيءَ سان وڌي رهيو آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1253}} ملڪ ۾ فائبر آپٽڪ ڪيبل نيٽ ورڪ موجود آهي، جنهن غير معتبر سيٽلائيٽ سروس جي جاءِ ورتي آهي، پر انٽرنيٽ بينڊوڊٿ اڃا بہ تمام گهٽ آهي.<ref name="frame"/>{{rp|page 1253}} === سائنس ۽ ٽيڪنالاجي === {{Main|تنزانيا ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي}} [[File:Researchers (HC) in Southern Africa per million inhabitants, 2013 or closest year.svg|thumb|ڏکڻ آفريڪا ۾ في ڏهه لک رهواسين تي محققن (HC) جو انگ، 2013ع يا ويجهي ترين سال]] تنزانيا جي پهرين "قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پاليسي" 1996ع ۾ اختيار ڪئي وئي. حڪومت جي "ويزن 2025" (1998ع) دستاويز جو مقصد "معيشت کي هڪ مضبوط، لچڪدار ۽ مقابلي جي قابل معيشت ۾ تبديل ڪرڻ، جنهن کي سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي سهائتا حاصل هجي" هو. ون يو اين انيشيئيٽو جي دائري هيٺ، يونيسڪو ۽ تنزانيا جي سرڪاري کاتن ۽ ادارن 2008ع ۾ "قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي پاليسي" تي نظرثاني لاءِ تجويزن جو هڪ سلسلو تيار ڪيو. سڌارن جي ڪُل 10&nbsp;ملين آمريڪي ڊالرن جي بجيٽ لاءِ ون يو اين فنڊ ۽ ٻين ذريعن مان مالي سهڪار فراهم ڪيو ويو. يونيسڪو سرزميني تنزانيا ۽ زنجبار لاءِ نئين "قومي واڌ ويجهه ۽ غربت گهٽائڻ واري حڪمت عملي"، يعني Mkukuta II ۽ Mkuza II، ۾ سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ جدت کي مرڪزي ڌارا ۾ آڻڻ لاءِ سهڪار فراهم ڪيو، جنهن ۾ سياحت جو شعبو پڻ شامل هو.{{citation needed|date=November 2023}} تنزانيا جي نظرثاني ڪيل سائنس پاليسي 2010ع ۾ شايع ڪئي وئي. "قومي تحقيق ۽ ترقياتي پاليسي" جي عنوان واري هن پاليسيءَ ۾ تحقيق جي صلاحيتن کي ترجيح ڏيڻ واري عمل کي بهتر بڻائڻ، تحقيق ۽ ترقيءَ جي حڪمت عملي وارن شعبن ۾ بين الاقوامي سهڪار کي وڌائڻ، ۽ انساني وسيلن جي منصوبابندي بهتر ڪرڻ جي ضرورت کي تسليم ڪيو ويو. ان ۾ قومي تحقيقي فنڊ قائم ڪرڻ جون شقون پڻ شامل آهن. هن پاليسيءَ تي وري 2012ع ۽ 2013ع ۾ نظرثاني ڪئي وئي.<ref name=":0">{{cite book |url=https://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf |title=Southern Africa. In: UNESCO Science Report: towards 2030 |last1=Kraemer-Mbula |first1=Erika |last2=Scerri |first2=Mario |publisher=UNESCO |year=2015 |isbn=978-92-3-100129-1 |location=Paris |pages=535–565 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010135440/http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf |archive-date=10 October 2017 }}</ref> [[File:Seychelles and South Africa have the most publications per million inhabitants.svg|thumb|2014ع ۾ SADC ملڪن ۾ في ڏهه لک رهواسين تي سائنسي اشاعتون. ذريعو: يونيسڪو سائنس رپورٽ (2015)، ٿامسن رائٽرز جي Web of Science، Science Citation Index Expanded جا انگ اکر.]] 2010ع ۾ تنزانيا پنهنجي GDP جو 0.38 سيڪڙو تحقيق ۽ ترقيءَ لاءِ مختص ڪيو. 2013ع ۾ عالمي سراسري GDP جو 1.7 سيڪڙو هو. 2010ع ۾ تنزانيا ۾ في ڏهه لک آباديءَ تي 69 محقق (افرادي ڳڻپ موجب) هئا. ٿامسن رائٽرز جي Web of Science (Science Citation Index Expanded) موجب، 2014ع ۾ بين الاقوامي طور فهرست ڪيل تحقيقي رسالن ۾ تنزانيا جون في ڏهه لک رهواسين تي 15 اشاعتون هيون. سب صحارا آفريڪا جي سراسري شرح في ڏهه لک رهواسين تي 20 اشاعتون، جڏهن تہ عالمي سراسري 176 اشاعتون هئي. 2025ع ۾ [[عالمي جدت جو اشارو|گلوبل انوويشن انڊيڪس]] ۾ تنزانيا 121هين نمبر تي هو، جيڪو 2019ع جي 97هين نمبر کان هيٺ هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/tanzania |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref><ref>{{cite web|title=Global Innovation Index 2019|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|access-date=2 September 2021|website=www.wipo.int|language=en}}</ref> === معاشي انگن اکرن بابت تڪرار === جولاءِ 2020ع ۾ ''دي اڪانومسٽ'' جي ٻن مضمونن ۾ سرڪاري معاشي واڌ جي دعوائن تي شڪ ظاهر ڪيو ويو: "جيڪڏهن جون 2019ع جي آخر تائين مالي سال ۾ تنزانيا جي معيشت لڳ ڀڳ 7٪ وڌي، تہ پوءِ ٽيڪس آمدني 1٪ ڇو گهٽجي وئي؟ ۽ ڪمپنين کي بئنڪن طرفان ڏنل قرضن ۾ ايتري گهٽتائي ڇو آئي؟ خانگي انگ اکر بہ خراب آهن. 2019ع ۾ سڀ کان وڏي بيئر ٺاهيندڙ ڪمپنيءَ جي وڪري ۾ 5٪ گهٽتائي آئي. ٻن وڏين سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين جو وڪرو لڳ ڀڳ ساڳئي سطح تي رهيو. جيڪڏهن معيشت تيزيءَ سان اڳتي وڌي رهي هجي تہ انهن مان ڪنهن بہ ڳالهه جو امڪان گهٽ آهي. فرق ايترا وڏا آهن جو ان نتيجي کان بچڻ ڏکيو آهي تہ حڪومت ڪوڙ ڳالهائي رهي آهي."<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/leaders/2020/07/23/tanzanias-statistics-smell-wrong|title=Tanzania's statistics smell wrong|newspaper=[[The Economist]]|date=23 July 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2020/07/23/why-tanzanias-statistics-look-fishy|title=Why Tanzania's statistics look fishy|newspaper=[[The Economist]]|date=23 July 2020}}</ref> آفريڪا ۾ سيڙپڪاريءَ جي حامي ٽم اسٽيرموز انهن انگن اکرن سان اختلاف ڪندي چيو: "''دي اڪانومسٽ'' جا انهن مان ڪجهه بيان، انهن بنيادي ذريعن مان گڏ ڪيل ثبوتن جي بنياد تي جيڪي مون وٽ آهن—يعني اهي قانوني مالي رپورٽون، جيڪي تنزانيا ۾ فهرست ٿيل ڪمپنيون قانوني طور جاري ڪرڻ جون پابند آهن—سراسر درست ناهن. جيتري قدر مان ڏسي سگهان ٿو، ڪمپنين کي بئنڪن طرفان ڏنل قرضن ۾ 'وڏي گهٽتائي' ناهي آئي. تنزانيا جون ٻه وڏيون بئنڪون، جيڪي گڏجي بئنڪنگ شعبي جو لڳ ڀڳ 40٪ حصو رکن ٿيون، ٻنهي 2019ع ۾ قرضن ۾ مضبوط واڌ رپورٽ ڪئي. ... سيمينٽ جي وڪري جي 'لڳ ڀڳ ساڳئي سطح' تي رهڻ بابت بہ، هيءَ ڳالهه مڪمل طور بي بنياد آهي. ... 2019ع ۾ ٽويگا 2018ع جي ڀيٽ ۾ مقدار جي لحاظ کان 6٪ وڌيڪ سيمينٽ وڪرو ڪيو. 2020ع جي پهرين ڇهن مهينن ۾ ئي ٽويگا 2019ع جي ساڳئي عرصي جي ڀيٽ ۾ 8٪ وڌيڪ سيمينٽ وڪرو ڪري چڪو هو. وري بہ، اهي انگ اکر اهڙي معيشت سان مڪمل طور مطابقت رکن ٿا، جنهن بابت ٻڌايو وڃي ٿو تہ اها ساليانو لڳ ڀڳ 7٪ جي شرح سان وڌي رهي آهي. ... [جيستائين] 2019ع ۾ بيئر جي وڪري ۾ 5٪ گهٽتائيءَ [جو تعلق آهي] ... تنزانيا بريوريز لميٽيڊ (TBL) جي شايع ٿيل 2019ع جي سالياني رپورٽ ٻڌائي ٿي تہ ڪجهه هڪ ڀيري پيش آيل حالتن هن گهٽتائيءَ ۾ وڏو ڪردار ادا ڪيو ... [جنهن] سبب وڪرو گهٽيو. پر TBL جو منافعو حقيقت ۾ 2019ع ۾ وڌيو."<ref>{{cite web|url=https://globalvaluehunter.com/media-reports-tanzanias-economy-is-awful-truth-or-fake-news/|title=Media reports Tanzania's economy is awful – truth, or fake news?|work=[[Global Value Hunter]]|date=31 July 2020}}</ref> == آبادي == {{Main|تنزانيا جي آبادي}} {|class="wikitable floatleft" |+ تنزانيا جي آبادي{{UN_Population|ref}} |- ! scope="col" style="background:#cfb;"|سال ! scope="col" style="background:#cfb;"|ملين |- |1950 ||style="text-align:right;"|7.9 |- |2000 ||style="text-align:right;"|35.1 |- |{{UN_Population|Year}} ||style="text-align:right;"|{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|United Republic of Tanzania}}|R}}/1e6 round 1}} |- |2024 ||style="text-align:right;"|67.5<ref name=CIA2024 /> |- |} 2024ع جي هڪ ڪاٿي موجب، تنزانيا جي آبادي لڳ ڀڳ 67.5 ملين آهي؛<ref name=CIA2024 /> جڏهن تہ 2012ع جي آدمشماري موجب تنزانيا جي ڪُل آبادي 44,928,923 هئي.<ref name="2012 census">{{cite web |title=''Population Distribution by Administrative Areas'', 2012 Population and Housing Census, National Bureau of Statistics, United Republic of Tanzania, 2013 |url=http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/census2012/Census_General_Report.zip}}</ref> 15 سالن کان گهٽ عمر وارو گروهه آباديءَ جو 44.1٪ هو.<ref name="nbs1">{{cite web |url=http://www.nbs.go.tz/takwimu/references/Tanzania_in_figures2012.pdf |title=Tanzania in figures 2012 |page=7 |publisher=National Bureau of Statistics, Tanzania |date=June 2013 |access-date=19 February 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126120431/http://www.nbs.go.tz/takwimu/references/Tanzania_in_figures2012.pdf |archive-date=26 November 2013 }}</ref> تنزانيا ۾ آباديءَ جي ورڇ نمايان طور اڻبرابر آهي. گهڻا ماڻهو اترين سرحد يا سامونڊي ڪناري تي رهن ٿا، جڏهن تہ ملڪ جي باقي وڏي حصي ۾ آبادي ڇڊي آهي.<ref name="frame">Joseph Lake (2013) "Economy" in ''Africa South of the Sahara'', edited by Europa Publications and Iain Frame, Routledge. {{ISBN|1-85743-659-8}}</ref>{{rp|page 1252}} آباديءَ جي گهاٽائي [[ڪاتاوي علائقو|ڪاتاوي علائقي]] ۾ 12 في چورس ڪ.م (31 في چورس ميلن) کان [[دارالسلام علائقو|دارالسلام علائقي]] ۾ 3133 في چورس ڪ.م (8110 في چورس ميل) تائين مختلف آهي.<ref name="2012 census"/>{{rp|page 6}} لڳ ڀڳ 70٪ آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿي، جيتوڻيڪ گهٽ ۾ گهٽ 1967ع کان وٺي اهو سيڪڙو گهٽجي رهيو آهي.<ref>Athuman Mtulya (26 September 2013) [http://www.thecitizen.co.tz/News/Report-reveals-rapid-rural--urban-migration-/-/1840392/2006950/-/m6w9qv/-/index.html "Report reveals rapid rural -urban migration"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710194919/http://www.thecitizen.co.tz/News/Report-reveals-rapid-rural--urban-migration-/-/1840392/2006950/-/m6w9qv/-/index.html |date=10 July 2018}}. thecitizen.co.tz.</ref> دارالسلام (آبادي 4,364,541)<ref name=census2012>[https://web.archive.org/web/20131015224549/http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012 Census General Report]. nbs.go.tz. March 2013</ref> ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ تجارتي گاديءَ جو هنڌ آهي. ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ تنزانيا جو معاشي مرڪز [[ڊوڊوما]] (آبادي 410,956)<ref name=census2012/> وچ تنزانيا ۾ واقع آهي ۽ اتي [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] پڻ قائم آهي. 1964ع ۾ تنزانيا جي گڏيل جمهوريه جي قيام وقت ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 زنده ڄاول ٻارن مان 335 موت هئي. آزاديءَ کان پوءِ ٻارن جي موت جي شرح گهٽجي هر 1,000 ڄمڻن مان 62 موت ٿي وئي آهي.<ref>{{cite web|url=https://childmortality.org/data/Tanzania|title=Child mortality in Tanzania}}{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> {{Largest cities | country = تنزانيا | stat_ref = [http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012ع جي آدمشماريءَ جي عام رپورٽ] | div_name = علائقو | largest = وڏا | kind = شهر | city_1= دارالسلام | div_1= دارالسلام | pop_1= 4,364,541 | city_2= موانزا | div_2= موانزا | pop_2= 706,543 | city_3= اروشا | div_3= اروشا | pop_3= 416,442 | city_4= ڊوڊوما | div_4= ڊوڊوما | pop_4= 410,956 | city_5= مبيا | div_5= مبيا | pop_5= 385,279 | city_6= موروگورو | div_6= موروگورو | pop_6= 315,866 | city_7= ٽانگا | div_7= ٽانگا | pop_7= 273,332 | city_8= ڪاهاما | div_8= شينيانگا | pop_8= 242,208 | city_9= تابورا | div_9= تابورا | pop_9= 226,999 | city_10= زنجبار شهر | div_10= زنجبار اولهه | pop_10= 223,033 }} [[File:Hadzabe Hunters.jpg|thumb|[[هادزا ماڻهو|هادزا]] [[شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] ذريعي گذر سفر ڪن ٿا.]] آبادي [[تنزانيا جي نسلي گروهن جي فهرست|لڳ ڀڳ 125 نسلي گروهن]] تي مشتمل آهي.<ref name=lev>{{cite book |first=David| last=Levinson|title=Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook |url=https://books.google.com/books?id=uwi-rv3VV6cC&pg=PA173 |date=1998 |publisher=Oryx Press |isbn=978-1-57356-019-1 |page=173}}</ref> [[سوڪوما ماڻهو|سوڪوما]]، [[نيامويزي ماڻهو|نيامويزي]]، [[چاگا ماڻهو|چاگا]] ۽ [[هايا ماڻهو|هايا]] قومن مان هر هڪ جي آبادي هڪ ملين کان وڌيڪ آهي.<ref name="Otiso">{{cite book |first=Kefa M. |last=Otiso |title=Culture and Customs of Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=90d9pKhSjAIC|date= 2013 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-08708-0}}</ref>{{rp|page 4}} گهڻا تنزانوي مقامي [[آفريڪا جا نسلي گروهه|آفريڪي]] نسل جا آهن. [[تنزانيا ۾ ڀارتي|ڀارتي نسل]] جا تنزانوي شهري هڪ نمايان آبادي وارو اقليتي گروهه آهن، جيڪو خاص طور ڪاروبار ۽ واپار ۾ نمايان آهي. [[تنزانيا ۾ چيني ماڻهو|چيني نسل]] جا تنزانوي پڻ موجود آهن.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12138811 |title=Tanzania orders Chinese out of Dar es Salaam market |date=7 January 2011 |access-date=19 February 2014| newspaper=BBC News}}</ref> ڪيترائي تنزانوي پاڻ کي [[شيرازي (نسلي گروهه)|شيرازي]] سڏائين ٿا. ڪجهه تنزانوي عرب نسل جا آهن.<ref name=lev/> تنزانوي ماڻهن جي اڪثريت، جن ۾ سوڪوما ۽ نيامويزي پڻ شامل آهن، [[بانٽو ماڻهو|بانٽو]] آهن.<ref>{{Cite news| url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/tanzania/26492.htm| title=Tanzania (06/02)| newspaper=U.S. Department of State| access-date=17 January 2017| df=dmy-all}}</ref> تنزانيا ۾ هڪ ننڍي صومالي برادري پڻ موجود آهي، خاص طور شهري مرڪزن ۽ سامونڊي علائقن ۾. انهن ۾ [[گدابورسي]] قبيلي جا ماڻهو پڻ شامل آهن، جيڪي آفريڪا جي سڱ واري علائقي مان نڪتل وسيع صومالي نسلي گروهه جو حصو آهن.<ref name="pop">{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/tanzania/127939.htm |title=Tanzania (08/09) |publisher=U.S. Department of State |access-date=19 February 2014 }}</ref> 1964ع جي [[زنجبار انقلاب]] دوران هزارين عرب ۽ ڀارتي قتل ڪيا ويا.<ref name="Zanzibar"/> 1994ع تائين ايشيائي برادريءَ جي آبادي سرزميني تنزانيا ۾ 50,000 ۽ زنجبار ۾ 4,000 هئي. هڪ ڪاٿي موجب تنزانيا ۾ 70,000 عرب ۽ 10,000 يورپي رهندا هئا.<ref name="pop"/> 2015ع تائين ڀارتي برادريءَ جي آبادي 60,000 هئي.<ref>{{cite web |url= https://www.idsa.in/idsacomments/Tanzania-Partner-for-India-in-the-Western-Indian-Ocean-Region-131023 |access-date= 1 August 2024 |date= 13 October 2023 |title= Tanzania: A Key Partner for India in the Western Indian Ocean Region |first= Abhishek |last= Mishra |work= IDSA.in |archive-date= 12 September 2024 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240912141334/https://www.idsa.in/idsacomments/Tanzania-Partner-for-India-in-the-Western-Indian-Ocean-Region-131023 |url-status= dead }}</ref> تنزانيا ۾ ڪجهه [[البينزم|البينزم]] وارا ماڻهو تازن سالن ۾ تشدد جو شڪار ٿيا آهن.<ref>[https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7518049.stm "Living in fear: Tanzania's albinos"]. ''BBC News''.</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-27409965 "Tanzanian witch doctors arrested over albino killing"]. ''BBC News''.</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-21675536 "UN's Navi Pillay condemns Tanzania attacks on albinos"]. ''BBC News''.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20091203110635/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/11/29/tanzania.albinos/ "Report: Scores of albinos in hiding after attacks"]. CNN. 29 November 2009</ref> حملن دوران اڪثر البينزم وارن ماڻهن جا عضوا ان وهمي عقيدي سبب ڪاٽيا ويندا آهن تہ سندن هڏا رکڻ سان دولت حاصل ٿيندي. ملڪ هن عمل کي روڪڻ جي ڪوشش طور جادوگرن تي پابندي لڳائي آهي، پر اهو رواج جاري رهيو آهي ۽ البينزم وارا ماڻهو اڃا بہ نشانو بڻجن ٿا.<ref name="cnn091015">{{cite web |url=https://edition.cnn.com/videos/us/2015/10/09/tanzania-albino-teen-los-angeles-bones-sidner-dnt-nr.cnn |title=Albino teen attacked for her body parts – CNN Video|date=9 October 2015 }}</ref> تنزانيا جي حڪومت جي 2010ع جي انگن اکرن موجب، تنزانيا ۾ [[ڪُل زرخيزيءَ جي شرح]] في عورت 5.4 ٻار هئي، جيڪا سرزميني شهري علائقن ۾ 3.7، سرزميني ڳوٺاڻن علائقن ۾ 6.1 ۽ زنجبار ۾ 5.1 هئي.<ref name="DHS"/>{{rp|page 55}} 45 کان 49 سالن جي عمر وارين سڀني عورتن مان 37.3 سيڪڙو اٺ يا ان کان وڌيڪ ٻارن کي جنم ڏنو هو، جڏهن تہ ساڳئي عمر واري گروهه جي ان وقت شادي شده عورتن مان 45.0 سيڪڙو ايتري تعداد ۾ ٻارن کي جنم ڏنو هو.<ref name="DHS"/>{{rp|page 61}} === ٻوليون === {{Main|تنزانيا جون ٻوليون}} [[File:Zanzibar door carved.jpg|thumb|upright|right|زنجبار ۾ عربي خطاطيءَ سان سينگاريل ڪاٺ جو دروازو]] تنزانيا ۾ 100 کان وڌيڪ [[تنزانيا جون ٻوليون|ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون]]، جنهن ڪري اهو اوڀر آفريڪا جو لساني لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ گوناگون ملڪ آهي.<ref name=sim/> ملڪ ۾ ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ آفريڪا جي چئن ٻوليائي خاندانن جون ٻوليون شامل آهن: [[بانٽو ٻوليون|بانٽو]]، [[ڪوشيٽڪ ٻوليون|ڪوشيٽڪ]]، [[نائلوٽڪ ٻوليون|نائلوٽڪ]] ۽ [[خوئسان ٻوليون|خوئسان]].<ref name=sim/> تنزانيا ۾ قانوني طور (''de jure'') ڪا بہ سرڪاري ٻولي ناهي، جڏهن تہ [[سواهيلي|ڪِسواهيلي]] قومي ٻوليءَ طور ڪم ڪري ٿي.<ref name="tzgov"/> ڪِسواهيلي، جيڪو سواهيلي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[مقامي نالو]] آهي، پارلياماني بحثن، هيٺين عدالتن ۽ پرائمري اسڪولن ۾ تعليم جي ذريعي طور استعمال ٿئي ٿي. انگريزي پرڏيهي واپار، سفارتڪاري، اعليٰ عدالتن ۽ ثانوي توڙي اعليٰ تعليم ۾ تدريس جي ذريعي طور استعمال ٿئي ٿي.<ref name=sim/> تنهن هوندي بہ، تنزانيا جي حڪومت انگريزيءَ کي تدريس جي ٻوليءَ طور ختم ڪرڻ جا منصوبا رکيا آهن.<ref name="afkinsider.com"/> صدر نيريري پنهنجي [[اوجاما]] واري سماجي پاليسيءَ سان لاڳاپيل قدمن تحت ملڪ جي ڪيترن ئي نسلي گروهن کي متحد ڪرڻ ۾ مدد لاءِ سواهيليءَ جي استعمال کي هٿي ڏني.<ref name="Joshua A. Fishman Distinguished University Research Professor of Social Sciences Yeshiva University Emeritus 2001 361">{{cite book|author=Joshua A. Fishman Distinguished University Research Professor of Social Sciences Yeshiva University (Emeritus)|title=Handbook of Language & Ethnic Identity|url=https://books.google.com/books?id=ay0FmRjOLWMC&pg=PA361+|date= 2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976139-5|pages=361–}}</ref> لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو تنزانوي سواهيليءَ کي پهرين ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا، جڏهن تہ 90 سيڪڙو تائين ماڻهو ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا.<ref name=sim/> ڪيترائي تعليم يافته تنزانوي ٽي ٻوليون ڳالهائين ٿا، جن ۾ انگريزي پڻ شامل آهي.<ref name="Quintin Winks 2011 145">{{cite book|first=Quintin|last=Winks|title=Tanzania – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture|url=https://books.google.com/books?id=5bM-AQAAQBAJ&pg=PT145|date=2011|publisher=Kuperard|isbn=978-1-85733-625-2|pages=145–}}</ref><ref name=bj>{{cite book|first1=Colin|last1=Baker|author2=Sylvia Prys Jones|title=Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education|url=https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC&pg=PA367|year=1998|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-85359-362-8|pages=367–}}</ref><ref name="François Grosjean 1982 8">{{cite book|first=François|last=Grosjean|title=Life with Two Languages: An Introduction to Bilingualism|url=https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros|url-access=registration|year=1982|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-53092-8|pages=[https://archive.org/details/lifewithtwolangu0000gros/page/8 8]–}}</ref> سواهيليءَ جو وسيع استعمال ۽ ان جي واڌاري سبب ملڪ ۾ ننڍين ٻولين جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي.<ref name=sim/><ref name="Matthias Brenzinger 1992 86">{{cite book|first=Matthias|last=Brenzinger|title=Language Death: Factual and Theoretical Explorations with Special Reference to East Africa|url=https://books.google.com/books?id=iKHOeLDvUVgC&pg=PA86|year=1992|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-013404-9|pages=86–}}</ref> خاص طور شهري علائقن ۾ ننڍڙا ٻار وڌندڙ تعداد ۾ سواهيليءَ کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا.<ref name="Elsevier">{{cite book|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|url=https://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&pg=PA1026|date=2010|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-087775-4|pages=1026–}}</ref> ڪِسواهيلي کان سواءِ نسلي برادرين جون ٻوليون (ECL) تدريس جي ٻوليءَ طور استعمال ڪرڻ جي اجازت ناهي. اهي مضمون طور بہ نہ پڙهايون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ شروعاتي تعليم ۾ ڪجهه حالتن ۾ غير رسمي طور استعمال ٿي سگهن ٿيون. ECL ۾ ٽيليويزن ۽ ريڊيو پروگرام نشر ڪرڻ تي پابندي آهي، ۽ اهڙي ٻوليءَ ۾ اخبار شايع ڪرڻ جي اجازت حاصل ڪرڻ لڳ ڀڳ ناممڪن آهي. دارالسلام يونيورسٽيءَ ۾ مقامي يا علائقائي آفريڪي ٻولين ۽ ادب جو ڪو بہ شعبو ناهي.<ref>{{cite journal |author=Henry R.T. Muzale |first2=Josephat M. |last2=Rugemalira |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/1802/muzalesmall.pdf |title=Researching and Documenting the Languages of Tanzania |journal=Language Documentation and Conservation |volume=2 |issue=1 |date=June 2008 |pages=68–108}}</ref> [[سانداوي ماڻهو]] هڪ اهڙي ٻولي ڳالهائين ٿا جيڪا بوٽسوانا ۽ نميبيا جي [[خوئي ٻوليون|خوئي ٻولين]] سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ [[هادزا ماڻهو|هادزا]] جي ٻوليءَ ۾ ساڳيا [[ڪلڪ وينجن]] موجود هجڻ باوجود، ان کي ممڪن طور هڪ [[اڪيلائي واري ٻولي]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |first=Roger |last=Blench |title=Archaeology, Language, and the African Past|url=https://books.google.com/books?id=uVc2AAAAQBAJ&pg=PA163 |date=2006 |publisher=Rowman Altamira |isbn=978-0-7591-1421-0 |page=163}}</ref> [[عراقو ماڻهو|عراقو ماڻهن]] جي ٻولي ڪوشيٽڪ آهي.<ref>[http://www.ethnologue.com/language/irk "Iraqw"]. ''Ethnologue''.</ref> === مذهب === {{Main|تنزانيا ۾ مذهب}} {{See also|تنزانيا ۾ عيسائيت|زنجبار ۾ اسلام}} {{bar box |title= تنزانيا ۾ مذهب (2020)<ref name="factbook"/> |titlebar = #ddd |left1= مذهب |right1= سيڪڙو |float= right |width=250px |bars= {{bar percent|[[عيسائيت]]|DodgerBlue|63.1}} {{bar percent|[[اسلام]]|MediumSeaGreen|34.1}} {{bar percent|[[روايتي آفريڪي مذهب|لوڪ مذهب]]|red|1.1}} {{bar percent|ٻيا|yellow|1.6}} }} مذهب بابت سرڪاري انگ اکر دستياب ناهن، ڇاڪاڻ تہ 1967ع کان پوءِ سرڪاري آدمشماري رپورٽن مان مذهب بابت سروي ختم ڪيا ويا.<ref>{{Cite book|chapter=Muslims in Tanzania: Quest for Equal Footing |title=Justice, Rights and Worship: Religion and Politics in Tanzania |editor1=Rwekaza S. Mukandala |editor2=S. Yahya-Othman |editor3=S.S. Mushi |editor4=L. Ndumbaro |last1=Liviga |first1=Athumani |first2=Zubeda |last2=Tumbo-Masabo |publisher=E & D Limited |year=2006 |isbn=9987411312 |location=Dar es Salaam |pages=149–150}}</ref> تنزانيا جي مذهبي منظرنامي ۾ [[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ نسلي رسمن سان لاڳاپيل روايتي آفريڪي مذهبن جو غلبو آهي. سواهيلي ٻوليءَ ۾ مذهب لاءِ لفظ ''ديني'' (''dini'') عام طور تي عالمي مذهبن، يعني عيسائيت ۽ اسلام، لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو مطلب اهو ٿئي ٿو تہ روايتي آفريڪي مذهبن جي پوئلڳن کي "بي مذهب" سمجهيو ويندو آهي. مذهبي وابستگي گهڻو ڪري غير واضح هوندي آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪي ماڻهو هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ مذهبي سڃاڻپون اختيار ڪندا آهن (مثال طور عيسائي هجڻ سان گڏ روايتي آفريڪي مذهبي رسمون به ادا ڪرڻ)، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ مذهبي حدون لچڪدار ۽ حالتن مطابق هونديون آهن.<ref>{{Cite book |chapter=African Traditional Religion in Contemporary Tanzanian Society |title=In Justice Rights and Worship: Religion and Politics in Tanzania |editor-first1=Rwekaza S. |editor-last1=Mukandala |editor-first2=S. |editor-last2=Yahya-Othman |editor-first3=S.S. |editor-last3=Mushi |editor-first4=L. |editor-last4=Ndumbaro |pages=97–114|last1=Masanja |first1=Patrick |first2=Yussuf |last2=Lawi |publisher=E & D Limited|year=2006|isbn=9987411312|location=Dar es Salaam}}</ref> [[File:Stone Town, St. Joseph Cathedral.jpg|thumb|left|[[سينٽ جوزف ڪيٿيڊرل، زنجبار|سينٽ جوزف ڪيٿولڪ ڪيٿيڊرل، زنجبار]]]] ''[[سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' جي 2020ع جي هڪ اندازي موجب، آباديءَ جو 63.1 سيڪڙو [[عيسائي]]، 34.1 سيڪڙو [[مسلمان]]، 1.1 سيڪڙو روايتي آفريڪي مذهبن جا پيروڪار هئا، جڏهن تہ 1.6 سيڪڙو ماڻهن پنهنجو مذهب ظاهر نہ ڪيو. تنهن هوندي بہ، [[ايسوسيئيشن آف ريليجن ڊيٽا آرڪائيوز]] (ARDA) موجب، 2020ع تائين آباديءَ جو 55.3 سيڪڙو عيسائي، 31.5 سيڪڙو مسلمان، 11.3 سيڪڙو روايتي عقيدن جا پيروڪار، جڏهن تہ 1.9 سيڪڙو آبادي [[لامذهبيت|غير مذهبي]] يا ٻين مذهبن سان واسطو رکندڙ هئي.<ref name="arda">{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=219c#S_2 |title=National/Regional Profiles: Religion Indexes Tanzania |publisher=Association of Religion Data Archives |access-date=7 December 2023}}</ref> ARDA جي اندازي موجب 2020ع تائين تنزانيا جي مسلمانن جي اڪثريت سني هئي، جڏهن تہ شيعن جي هڪ ننڍڙي اقليت پڻ موجود هئي.<ref name="arda"/> زنجبار جي لڳ ڀڳ سموري آبادي مسلمان آهي.<ref name="factbook"/> مسلمانن مان 16 سيڪڙو [[احمديت|احمدي]]، 20 سيڪڙو [[غير فرقيوار مسلمان]]، 40 سيڪڙو [[سني]]، 20 سيڪڙو [[شيعو|شيعا]] ۽ 4 سيڪڙو [[تصوف|صوفي]] آهن.<ref>Pew Forum on Religious & Public life. 9 August 2012. Retrieved 29 October 2013.</ref> تنزانيا ۾ گهڻا شيعا ايشيائي/هندستاني نسل جا آهن.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90124.htm |title=Tanzania – International Religious Freedom Report 2007 |date=14 September 2007 |publisher=United States Department of State |access-date=7 December 2023}}</ref> تنزانيا ۾ [[هندستاني ماڻهو|هندستاني]]/[[کوجا]] ورثي سان تعلق رکندڙ نمايان شيعن ۾ [[محمد ديوجي]] ۽ [[امير ايڇ. جمال]] شامل آهن. عيسائي برادريءَ اندر [[ڪيٿولڪ چرچ]] سڀ کان وڏو گروهه آهي، جيڪو سمورن عيسائين جو 51 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.pewforum.org/2010/04/15/executive-summary-islam-and-christianity-in-sub-saharan-africa/|title=Tolerance and Tension: Islam and Christianity in Sub-Saharan Africa |last=Pew Forum on Religion & Public Life|year=2010 |website=PEW |access-date=21 January 2020}}</ref> پروٽيسٽنٽن ۾ [[لوٿرن]] ۽ [[موراوين چرچ|موراوين]] جو وڏو انگ ملڪ جي جرمن مشنري ماضي جي عڪاسي ڪري ٿو، جڏهن تہ [[اينگليڪن]] جو انگ تانگانيڪا جي برطانوي مشنري تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ماڻهن جو وڌندڙ انگ [[پينٽيڪوسٽل ازم]] اختيار ڪري چڪو آهي، جڏهن تہ [[ايڊوينٽسٽ]] پڻ اسڪينڊينيويا ۽ آمريڪا مان ٿيندڙ ٻاهرين مشنري سرگرمين سبب وڌندڙ موجودگي رکن ٿا، خاص طور تي 20هين صديءَ جي پهرئين حصي دوران.<ref>{{Cite book |title=A History of the Church in Africa |url=https://archive.org/details/historychurchafr00sund |url-access=limited |last1=Sundkler |first1=Bengt |first2=Christopher |last2=Steed |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=978-0521583428 |location=Cambridge |page=1013}}</ref> انهن سڀني تي مختلف درجن ۾ والوکولي تحريڪ ([[اوڀر آفريڪي مذهبي جاڳرتا]]) جو اثر رهيو آهي، جيڪا [[ڪرشماتي عيسائيت|ڪرشماتي]] ۽ پينٽيڪوسٽل گروهن جي ڦهلاءَ لاءِ پڻ زرخيز ميدان ثابت ٿي آهي.<ref>{{cite journal |first=Moritz |last=Fischer |title="The Spirit helps us in our weakness": Charismatization of Worldwide Christianity and the Quest for an Appropriate Pneumatology with Focus on the Evangelical Lutheran Church in Tanzania |journal=[[Journal of Pentecostal Theology]] |year=2011 |volume=20 |pages=96–121|doi=10.1163/174552511X554573}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 20,000 [[جيوواه جا شاهد]] پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.jw.org/en/library/books/2023-Service-Year-Report-of-Jehovahs-Witnesses-Worldwide/2023-Country-and-Territory-Reports/|title=2023 Country and Territory Reports|publisher=[[Jehovah's Witnesses]]|access-date=20 September 2024}}</ref> ٻين مذهبي گروهن جون سرگرم برادريون پڻ موجود آهن، خاص طور تي سرزميني تنزانيا ۾، جن ۾ [[ٻڌمت|ٻڌ مت جا پيروڪار]]، [[تنزانيا ۾ هندو ڌرم|هندو]] ۽ [[بهائي مذهب|بهائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108395.htm |title=Tanzania – International Religious Freedom Report 2008 |publisher=United States Department of State |date=19 September 2008 |access-date=7 December 2023}}</ref> === تعليم === {{Main|تنزانيا ۾ تعليم}} [[File:Nkrumah.JPG|thumb|right|[[دارالسلام يونيورسٽي]] ۾ نڪروما هال]] 2015ع ۾ تنزانيا ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي خواندگيءَ جي شرح 77.9 سيڪڙو هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 83.2 سيڪڙو ۽ عورتن جي 73.1 سيڪڙو هئي.<ref name="UNESCO_lit2015">{{cite web|url=http://uis.unesco.org/en/country/tz|title=Adult literacy rate, population 15+ years (both sexes, female, male)|publisher=[[UNESCO]]|work=[[UNESCO Institute for Statistics|UIS]] Data Centre|date=27 November 2016 |access-date=9 June 2022}}</ref> ٻارن لاءِ 15 سالن جي عمر تائين تعليم لازمي آهي.<ref name="worst">{{cite web |url=https://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/findings/2013TDA/tanzania.pdf |title=2013 Findings on the Worst Forms of Child Labor |publisher=U.S. Department of Labor |access-date=23 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627081436/https://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/findings/2013TDA/tanzania.pdf |archive-date=27 June 2017 |url-status=dead}}</ref> 2020ع ۾ 97 سيڪڙو ماڻهن پرائمري تعليم مڪمل ڪئي، جن ۾ 98.4 سيڪڙو عورتون ۽ 95.5 سيڪڙو مرد شامل هئا؛ 28.3 سيڪڙو ماڻهن ثانوي تعليم مڪمل ڪئي، جن ۾ 30 سيڪڙو عورتون ۽ 27 سيڪڙو مرد شامل هئا؛ جڏهن تہ 8 سيڪڙو ماڻهن اعليٰ تعليم مڪمل ڪئي، جن ۾ 7 سيڪڙو عورتون ۽ 8.5 سيڪڙو مرد شامل هئا.<ref name="unesco_educatoin">{{cite web |title=UNESCO United Republic of Tanzania |url=http://uis.unesco.org/en/country/tz |website=uis.unesco.org |publisher=UNESCO |access-date=9 June 2022 |language=en |date=2020}}</ref> تنزانيا لائبريري سروسز بورڊ 21 علائقائي، 18 ضلعي ۽ هڪ ڊويزنل لائبريري هلائي ٿو.<ref>Ilomo, C.S. "The history and work of Tanzania Library Service 1963–80. In ''Aspects of African Librarianship: A Collection of Writings''; Wise, M., Ed.; Mansell Publishing Limited: London, U.K., 1985; 98–153.</ref><ref>Mcharazo AA, Olden A.(2016) "Fifty years of Tanzania's national/public library service." ''Alexandria.'' (2):136-144.</ref> === صحت === {{Main|تنزانيا ۾ صحت}} {{See also|تنزانيا ۾ صحت جون خدمتون}} [[File:Life expectancy in Tanzania.svg|thumb|upright=1.2|متوقع عمر ۾ تبديلي]] 2012ع مطابق، ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 61 سال هئي.<ref name=who/> 2012ع ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 جيئري ڄاول ٻارن مان 54 هئي.<ref name=who>{{cite web |title=United Republic of Tanzania: Health Profile |url=https://www.who.int/entity/gho/countries/tza.pdf |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20131026102522/http://www.who.int/entity/gho/countries/tza.pdf |url-status=dead |archive-date=26 October 2013 |publisher=[[World Health Organization]] |access-date=15 October 2014 |date=May 2014}}</ref> 2013ع ۾ [[مائرن جي موت جي شرح]] جو اندازو هر 100,000 جيئري ڄاول ٻارن تي 410 لڳايو ويو هو.<ref name=who/> 2010ع ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي مکيه سببن ۾ [[وقت کان اڳ ڄمڻ]] ۽ [[مليريا]] برابر هئا.<ref name="WHO World Health Statistics 2013">{{cite web |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/10665/81965/1/9789241564588_eng.pdf |title=World Health Statistics |publisher=World Health Organization |year=2013 |access-date=15 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023061041/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/81965/1/9789241564588_eng.pdf |archive-date=23 October 2014 }}</ref> انهن ٻارن جي موت جا ٻيا اهم سبب، گهٽجندڙ ترتيب سان، [[مليريا]]، [[دستن جي بيماري|دست]]، ايڇ آءِ وي ۽ [[ارڙي]] هئا.<ref name="WHO World Health Statistics 2013"/> تنزانيا ۾ مليريا موت ۽ بيمارين جو سبب بڻجي ٿي ۽ ان جا ”تمام وڏا معاشي اثر“ آهن.<ref name="Progress">[http://www.rbm.who.int/ProgressImpactSeries/docs/report10-en.pdf "Focus on Mainland Tanzania", Roll Back Malaria Progress & Impact Series, The Roll Back Malaria Partnership, January 2012, accessed 19 October 2014] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312022725/http://www.rbm.who.int/ProgressImpactSeries/docs/report10-en.pdf |date=12 March 2013}}</ref>{{rp|page 13}} 2008ع ۾ ڪلينڪل مليريا جا لڳ ڀڳ 11.5&nbsp;ملين ڪيس هئا.<ref name="Progress"/>{{rp|page 12}} 2007–08ع ۾ ڇهن مهينن کان پنجن سالن جي عمر وارن ٻارن ۾ مليريا جي شرح [[ڪاگيرا علائقو|ڪاگيرا علائقي]] ۾، جيڪو وڪٽوريا ڍنڍ جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي، سڀ کان وڌيڪ 41.1 سيڪڙو هئي، جڏهن تہ [[اروشا علائقو|اروشا علائقي]] ۾ سڀ کان گهٽ 0.1 سيڪڙو هئي.<ref name="Progress"/>{{rp|page 12}} 2010ع جي ''تنزانيا ڊيموگرافڪ اينڊ هيلٿ سروي 2010'' موجب، تنزانيا جي 15 سيڪڙو عورتن جي [[عورتن جي جينياتي عضون جي ڪٽائي]] (FGM) ڪئي وئي هئي<ref name="DHS">[http://www.nbs.go.tz/nbs/takwimu/references/2010TDHS.pdf Tanzania Demographic and Health Survey 2010], National Bureau of Statistics, Tanzania Ministry of Health and Social Welfare, April 2011</ref>{{rp|page 295}} ۽ تنزانيا جي 72 سيڪڙو مردن جو ختنو ٿيل هو.<ref name="DHS"/>{{rp|page 230}} عورتن جي جينياتي عضون جي ڪٽائي [[مانيئارا علائقو|مانيئارا]]، [[ڊوڊوما علائقو|ڊوڊوما]]، [[اروشا علائقو|اروشا]] ۽ [[سنگيدا علائقو|سنگيدا]] علائقن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ [[زنجبار]] ۾ اها موجود ناهي.<ref name="DHS"/>{{rp|page 296}} مردن جي ختني جي شرح اوڀر وارن علائقن<ref name="cnn091015" /> ([[دارالسلام علائقو|دارالسلام]]، [[پواني علائقو|پواني]] ۽ [[موروگورو علائقو|موروگورو]] علائقا)، اتر وارن علائقن ([[ڪليمنجارو علائقو|ڪليمنجارو]]، [[تانگا علائقو|تانگا]]، اروشا ۽ مانيئارا علائقا) ۽ مرڪزي علائقن (ڊوڊوما ۽ [[سنگيدا علائقو|سنگيدا]] علائقا) ۾ 90 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي، جڏهن تہ اها رڳو ڏاکڻن مٿانهين علائقن ([[مبيا علائقو|مبيا]]، [[ارنگا علائقو|ارنگا]] ۽ [[رڪوا علائقو|رڪوا]] علائقا) ۾ 50 سيڪڙو کان گهٽ هئي.<ref name="DHS"/>{{rp|pages 6, 230}} 2012ع جي انگن اکرن موجب، 53 سيڪڙو آبادي پيئڻ جي پاڻيءَ جا بهتر ذريعا استعمال ڪندي هئي (جنهن جي وصف اهڙي ذريعي طور ڪئي وئي آهي، جيڪو ”پنهنجي اڏاوت ۽ بناوٽ جي لحاظ کان ٻاهرين آلودگي، خاص طور تي فضلي واري مادي کان، پاڻيءَ جي ذريعي کي محفوظ رکڻ جو امڪان رکي ٿو“) ۽ 12 سيڪڙو آبادي صفائيءَ جون بهتر سهولتون استعمال ڪندي هئي (جنهن جي وصف اهڙين سهولتن طور ڪئي وئي آهي، جيڪي ”انساني فضلي کي صفائيءَ واري طريقي سان انسانن جي رابطي کان الڳ رکڻ جو امڪان رکن ٿيون“، پر ان ۾ ٻين گهرن سان گڏيل يا عوامي استعمال لاءِ کليل سهولتون شامل نه آهن).<ref>[http://apps.who.int/gho/data/view.main.590 "Global Health Observatory Data Repository"]. World Health Organization.</ref> 21 جنوري 2025ع تي تنزانيا جي صدر [[ساميا سلوهو حسن]]، ايبولا جهڙي انتهائي وچڙندڙ بيماري [[ماربرگ وائرس]] جي وبا جي تصديق ڪئي. هن وبا تي ضابطو آڻڻ لاءِ ملڪ جي صلاحيت تي اعتماد جو اظهار ڪندي عوامي آگاهي ۽ صحت جي هدايتن تي عمل ڪرڻ جي اهميت تي زور ڏنو. حڪومت وائرس جي پکڙجڻ کي روڪڻ لاءِ قدم کڻي رهي آهي ۽ صورتحال کي سنڀالڻ لاءِ بين الاقوامي صحت جي تنظيمن سان سهڪار ڪري رهي آهي.<ref>{{Cite web |title=Tanzania's President Samia Suhulu Hassan confirms Marburg virus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3e1v1nywy7o |access-date=21 January 2025 |website=www.bbc.com |date=20 January 2025 |language=en-GB}}</ref> === عورتون === [[File:Tanzanian tea farmers.jpg|thumb|تنزانيا جون عورتون چانهه جا پن چونڊيندي]] {{Main|تنزانيا ۾ عورتون}} عورتن ۽ مردن کي قانون آڏو برابري حاصل آهي.<ref name="cedaw">{{cite web |url=http://www.refworld.org/country,,CEDAW,,TZA,,56a88e944,0.html|title=Consideration of reports submitted by States parties under article 18 of the Convention, Seventh and eighth periodic reports of States parties due in 2014 : United Republic of Tanzania|author=<!--Not stated-->|date=3 December 2014|publisher=UN Committee on the Elimination of Discrimination Against Women (CEDAW)|access-date=17 October 2017}}</ref> حڪومت 1985ع ۾ [[عورتن خلاف هر قسم جي امتيازي سلوڪ جي خاتمي بابت ڪنوينشن]] (CEDAW) تي صحيحون ڪيون.<ref name="cedaw"/> تقريبن هر ڏهن مان ٽن عورتن ٻڌايو تہ هنن 18 سالن جي عمر کان اڳ [[جنسي تشدد]] جو تجربو ڪيو هو.<ref name="cedaw"/> [[عورتن جي جينياتي عضون جي ڪٽائي]] جي شرح گهٽجي وئي آهي.<ref name="cedaw"/> ٻار ڄڻڻ کان پوءِ اسڪول جي شاگردياڻين کي ٻيهر اسڪول ۾ داخل ڪيو وڃي ٿو.<ref name="cedaw"/> پوليس فورس جي انتظاميا صنفي ڊيسڪن کي عام پوليس ڪارروائين کان الڳ رکڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، تہ جيئن زيادتيءَ جو شڪار عورتن جي معاملن تي ڪارروائي دوران رازداريءَ کي وڌيڪ يقيني بڻائي سگهجي.<ref name="cedaw"/> عورتن ۽ ٻارن خلاف اڪثر زيادتيون ۽ تشدد خانداني سطح تي ٿين ٿا.<ref name="cedaw"/> [[تنزانيا جو آئين]] لازمي قرار ڏئي ٿو تہ [[تنزانيا جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] جي سمورن چونڊيل ميمبرن مان گهٽ ۾ گهٽ 30 سيڪڙو عورتون هجن.<ref name="cedaw"/> تعليم ۽ تربيت ۾ صنفي فرق انهن عورتن ۽ ڇوڪرين جي ايندڙ زندگيءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="cedaw"/> بيروزگاريءَ جي شرح مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن ۾ وڌيڪ آهي.<ref name="cedaw"/> عورت ملازم جو [[زچگي جي موڪل]] جو حق پورهيت قانون تحت محفوظ آهي.<ref name="cedaw"/> == ثقافت == {{Main|تنزانيا جي ثقافت}} === فن === [[File:Amani-TT4798.jpg|هڪ [[ٽنگاٽنگا (مصوري)|ٽنگاٽنگا]] مصوري|thumb]] تنزانيا جي فن جي ٻن اسلوبن کي بين الاقوامي سڃاڻپ حاصل ٿي آهي.<ref name="Doling"/>{{rp|p. 17}} [[ٽنگاٽنگا (مصوري)|ٽنگاٽنگا]] مصوريءَ جو اسڪول، جنهن جو بنياد [[ايڊورڊ سعيد ٽنگاٽنگا]] وڌو، ڪينواس تي شوخ رنگن واري اينامل مصوريءَ تي مشتمل آهي، جنهن ۾ عام طور ماڻهن، جانورن يا روزاني زندگيءَ جي منظرن کي پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|p. 113}}<ref name="Doling"/>{{rp|p. 17}} ٽنگاٽنگا 1972ع ۾ وفات ڪئي؛ ٻين فنڪارن سندس اسلوب کي اختيار ڪري اڳتي وڌايو ۽ هاڻي هي صنف اوڀر آفريڪا ۾ سياحن لاءِ تيار ٿيندڙ فن جو سڀ کان اهم اسلوب بڻجي چڪي آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|p. 113}}<ref name="Doling"/>{{rp|p. 17}} تاريخي طور تنزانيا ۾ يورپي طرز جي باضابطه فني تربيت جا موقعا محدود هئا، تنهنڪري ڪيترائي فنڪار بڻجڻ جا خواهشمند تنزانيائي پنهنجي فني پيشي کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ملڪ ڇڏي ويندا هئا.<ref name="Doling"/>{{rp|p. 17}} === ادب === {{Main|تنزانيائي ادب}} تنزانيا جي ادبي ثقافت بنيادي طور زباني روايتن تي ٻڌل آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 68}} زباني ادب جي اهم صنفن ۾ لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، ڳجهارتون، پهاڪا ۽ گيت شامل آهن.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 69}} تنزانيا جي قلمبند ٿيل زباني ادب جو وڏو حصو سواهيلي ٻوليءَ ۾ آهي، جيتوڻيڪ ملڪ جي هر ٻوليءَ جي پنهنجي زباني ادبي روايت موجود آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|pages 68–69}} گهڻن نسلن تي ٻڌل سماجي بناوٽ جي ٽٽڻ سبب ملڪ جو زباني ادب زوال پذير ٿيو آهي، جنهن ڪري زباني ادب کي هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي ويو آهي؛ ان سان گڏ جديديت وڌڻ سان زباني ادب جي اهميت ۾ گهٽتائي پڻ آئي آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 69}} تنزانيا ۾ ڪتاب اڪثر مهانگا ۽ حاصل ڪرڻ ڏکيا هوندا آهن.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 75}}<ref name="Doling">Tim Doling (1999) ''Tanzania Arts Directory''. Visiting Arts</ref>{{rp|page 16}} تنزانيائي ادب جو گهڻو حصو سواهيلي يا انگريزي ٻوليءَ ۾ آهي.<ref name="Otiso"/>{{rp|page 75}} تنزانيا جي تحريري ادب جي اهم شخصيتن ۾ [[شعبان رابرٽ]] (جنهن کي سواهيلي ادب جو پيءُ سمجهيو وڃي ٿو)، [[انيسيٽي ڪيٽيريزا]]، محمد صالح فارسي، فراجي ڪاتالمبولا، آدم شافي آدم، [[محمد سعيد عبدالله]]، [[پيٽر ڪي. پالانگيو]]، سعيد احمد محمد خميس، محمد سليمان محمد، [[ايوفريز ڪيزيلاهابي]]، [[گيبريل روهمبيڪا]]، [[ابراهيم حسين]]، [[مئي باليسيديا|مئي ماتيرو باليسيديا]]، [[فادي متانگا]]، [[عبدالرزاق گرنا]] ۽ [[پينينا موهانڊو|پينينا او. ملاما]] شامل آهن.<ref name="Otiso"/>{{rp|pages 76–8}} === موسيقي === {{Main|تنزانيا جي موسيقي}} [[File:Ngoma Tanzania.jpg|thumb|right|تنزانيائي نگومـا گروپ]] ٻين ملڪن وانگر، تنزانيا جي موسيقي پڻ مسلسل تبديل ٿيندي رهي ٿي ۽ هنڌ، ماڻهن، ماحول ۽ موقعي جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي. [[Baraza la Sanaa la Taifa|BASATA]] پاران تنزانيا ۾ بيان ڪيل موسيقيءَ جون صنفون [[نگوما موسيقي|نگوما]]، [[موزيڪي وا ڊانسي|ڊانسي]]، [[ڳائڻ وارو ٽولو|ڪوايا]] ۽ [[تاراب]] آهن، جڏهن تہ [[بونگو فلاوا|بونگو فلاوا]] کي 2001ع ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="Askew_02">{{Cite book |last=Askew |first=Kelly |url=https://books.google.com/books?id=i7riV5SvDe8C |title=Performing the Nation: Swahili Music and Cultural Politics in Tanzania |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2002 |isbn=978-0-226-02981-8 |location=[[Chicago]] |pages=27–67, 276 |language=en |access-date=2 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622125241/https://www.google.com/books/edition/Performing_the_Nation/i7riV5SvDe8C?hl=en&gbpv=0 |url-status=live}}</ref><ref name="Ivaska_11">{{cite book |last1=Ivaska |first1=Andrew |title=Cultured States: Youth, Gender, and Modern Style in 1960s Dar Es Salaam |date=2011 |publisher=[[Duke University Press]] |location=[[Durham, North Carolina|Durham, NC]] |isbn=978-0-8223-4770-5 |page=78 |url=https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C |access-date=5 June 2022 |language=en |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605084059/https://books.google.com/books?id=lVxVFJRiRO8C |url-status=live}}</ref> سنگيلي 2000ع واري ڏهاڪي جي وچ کان [[دارالسلام]] جي غير رٿابندي ڪيل آبادين، جن کي ''اوسواهيليني'' چيو وڃي ٿو، جي غير سرڪاري موسيقي رهي آهي ۽ 2020ع کان اها جديد مرڪزي ڌارا جي سڀ کان نئين موسيقي صنف آهي.<ref name="Hutchinson_18">{{cite news |last1=Hutchinson |first1=Kate |title='This cuts across society': how singeli music went from Tanzania to the world |url=https://www.theguardian.com/music/2018/dec/17/this-cuts-across-society-how-singeli-music-went-from-tanzania-to-the-world |access-date=26 June 2022 |work=[[The Guardian]] |date=17 December 2018 |location=[[Kampala, Uganda]] |language=en}}</ref> نگوما ''(بانٽو ٻولين ۾، جنهن جي معنيٰ ناچ، ڍول ۽ تقريب آهي)''<ref name="Stone_08">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=XEeTAgAAQBAJ |title=The Garland Handbook of African Music |publisher=[[Routledge]] |year=2008 |isbn=9781135900014 |editor-last=Stone |editor-first=Ruth M. |location=[[New York City|New York]] |pages=14, 46–50, 136–137 |language=en |access-date=2 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622125242/https://www.google.com/books/edition/The_Garland_Handbook_of_African_Music/XEeTAgAAQBAJ?hl=en |url-status=live}}</ref><ref name="Kaduma_78">{{Cite thesis |last=Kaduma |first=Godwin Z. |title=A theatrical description of five Tanzanian dances. |publisher=[[University of Dar es Salaam]] |place=Dar es Salaam |year=1978}}</ref> هڪ روايتي ناچ واري موسيقي آهي، جيڪا تنزانيا ۾ سڀ کان وڌيڪ پکڙيل موسيقي رهي آهي.<ref name="Njogu_07">{{Cite book |last1=Njogu |first1=Kimani |url=https://books.google.com/books?id=q_lWEAAAQBAJ |title=Songs and Politics in Eastern Africa |last2=Maupeu |first2=Herv |publisher=[[Mkuki na Nyota|Mkuki na Nyota Publishers Ltd]] |year=2007 |isbn=978-9987-08-108-0 |location=[[Dar es Salaam|Dar es Salaam, Tanzania]] |pages=241–246 |language=en |chapter=Music and Politics in Tanzania: a case study of Nyota-wa-Cigogo |access-date=2 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622125242/https://www.google.com/books/edition/Songs_and_Politics_in_Eastern_Africa/q_lWEAAAQBAJ?hl=en |url-status=live}}</ref><ref name="Edmondson_07">{{Cite book |last=Edmondson |first=Laura |url=https://books.google.com/books?id=7EPcIVSHESEC |title=Performance and Politics in Tanzania: The Nation on Stage |publisher=[[Indiana University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-253-11705-2 |editor-last=McNaughton |editor-first=Patrick |location=[[Bloomington, Indiana|Bloomington, IN]] |language=en |access-date=2 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622125242/https://www.google.com/books/edition/Performance_and_Politics_in_Tanzania/7EPcIVSHESEC?hl=en |url-status=live}}</ref> ڊانسي شهري جاز يا بينڊ موسيقي آهي.<ref name="Njogu_07" /><ref name="Mahenge_22">{{Cite journal |last=Mahenge |first=Elizabeth |date=16 April 2022 |title=Matumizi ya Mbinu ya Usimulizi katika Kuibua Dhamira ya Ukombozi wa Kisiasa Kusini mwa Afrika: Uchunguzi wa Nyimbo Teule za Muziki wa Dansi nchini Tanzania 1940-1990 |trans-title=Use of Narrative Techniques in Raising the Demand for Political Liberation in Southern Africa: An Examination of Selected Dance Music Songs in Tanzania 1940-1990 |url=http://www.journals.udsm.ac.tz/index.php/mj/article/view/4823 |journal=[[University of Dar es Salaam|Chuo Kikuu cha Dar es Salaam]] |volume=40 |language=sw |issue=40 |archive-date=17 August 2022 |access-date=9 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817003755/http://www.journals.udsm.ac.tz/index.php/mj/article/view/4823 |url-status=dead }}</ref> تاراب، [[سواهيلي ٻولي|ڪِسواهيلي]] ۾ ڳايل شاعري آهي، جنهن سان عام طور سازن جو، خاص طور تارن وارن سازن جو بينڊ گڏ هوندو آهي، ۽ ان دوران ٻڌندڙن کي اڪثر، پر هميشه نه، ناچڻ ۽ تاڙيون وڄائڻ لاءِ همٿايو ويندو آهي.<ref name="Njogu_07" /> ڪوايا نوآبادياتي دور ۾ اصل ۾ رڳو چرچ جي موسيقيءَ تائين محدود هئي، پر هاڻي اها تعليمي، سماجي ۽ سياسي تقريبن جو هڪ غير مذهبي حصو پڻ بڻجي چڪي آهي.<ref name="Stone_08" /><ref name="Edmondson_07" /> [[بونگو فلاوا]] تنزانيا جي پاپ موسيقي آهي، جيڪا 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ''موزيڪي وا ڪِزازي ڪِپيا'' مان نڪتي، جنهن جي معنيٰ ”نئين نسل جي موسيقي“ آهي ۽ جنهن جي شروعات 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ٿي هئي. ڪِزازي ڪِپيا تي بنيادي اثر [[ريگي]]، [[رڌم اينڊ بلوز|آر اين بي]] ۽ [[هپ هاپ]] جا هئا، جڏهن تہ پوءِ واري بونگو فلاوا تي تاراب ۽ ڊانسي جا بنيادي اثر رهيا.<ref name="Kerr_18">{{cite journal |last1=Kerr |first1=David |title=From the margins to the mainstream: making and remaking an alternative music economy in Dar es Salaam |journal=[[Journal of African Cultural Studies]] |date=2 January 2018 |volume=30 |issue=1 |pages=65–80 |doi=10.1080/13696815.2015.1125776 |url=https://doi.org/10.1080/13696815.2015.1125776 |publisher=[[Routledge]] |s2cid=146229942 |language=en |issn=1369-6815 |access-date=5 June 2022 |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622130033/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13696815.2015.1125776 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> بونگو فلاوا تي تازن ٽن اثرن ۾ 2010ع واري ڏهاڪي دوران [[آفريڪي مقبول موسيقي|افروپاپ]]، ۽ 2020ع کان [[ڏکڻ آفريڪا]] جو [[اماپيانو]] ۽ تنزانيا جو سنگيلي شامل آهن.<ref name="Suriano_11">{{Cite journal |last=Suriano |first=Maria |title=Hip-Hop and Bongo Flavour Music in Contemporary Tanzania: Youths' Experiences, Agency, Aspirations and Contradictions |url=https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118 |journal=[[Africa Development]] |year=2011 |volume=36 |issue=3–4 |pages=113–126 |doi=10.1080/00020184.2011.628800 |s2cid=163049425 |issn=0850-3907 |access-date=2 June 2022 |archive-date=2 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602182528/https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/74118 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref><ref name="Perullo_05">{{Cite journal |last=Perullo |first=Alex |year=2005 |title=Hooligans and heroes: Youth identity and hip-hop in Dar es Salaam, Tanzania |url=https://www.jstor.org/stable/4187688 |journal=[[Africa Today]] |publisher=[[Indiana University Press]] |volume=51 |issue=4 |pages=75–101 |doi=10.1353/at.2005.0045 |jstor=4187688 |s2cid=144975952 |access-date=5 June 2022 |archive-date=9 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609092118/https://www.jstor.org/stable/4187688 |url-status=live|url-access=subscription }}</ref> سنگيلي نگوما موسيقيءَ جي هڪ صنف آهي، جيڪا دارالسلام جي اتر-اولهه ۾ واقع مانزيسي نالي ''اوسواهيليني'' علائقي مان شروع ٿي. هڪ ايم سي تيز رفتار تاراب موسيقيءَ تي فن پيش ڪري ٿو، جنهن جي رفتار اڪثر 200 کان 300 [[ٽيمپو|بيٽ في منٽ (BPM)]] جي وچ ۾ هوندي آهي، جڏهن تہ عورتون ناچ ڪنديون آهن. ايم سي جي جنس موجب انداز عام طور نمايان طور مختلف هوندا آهن. مرد ايم سي عام طور تي تيز رفتار ريپ پيش ڪندا آهن، جڏهن تہ عورت ايم سي اڪثر ڪوايا انداز ۾ فن پيش ڪنديون آهن.<ref name="Hutchinson_18" /> آزاديءَ کان 1993ع تائين موسيقيءَ جي سموري رڪارڊنگ ۽ ورڇ BASATA جي سخت نگراني هيٺ هئي، جيڪا بنيادي طور [[ريڊيو تنزانيا دارالسلام]] (RTD) وسيلي ڪئي ويندي هئي.<ref name="Perullo_07">{{cite book |last1=Perullo |first1=Alex |editor1-last=Brennan |editor1-first=James R |title=Dar es Salaam. Histories from an Emerging African Metropolis |date=2007 |publisher=[[British Institute of Eastern Africa|British Institute]] and [[Mkuki na Nyota|Mkuki na Nyota Publishers Ltd]] |isbn=978-9987-08-107-3 |pages=250–272 |url=https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ |language=en |chapter=" Here's a Little Something Local": An Early History of Hip Hop in Dar es Salaam, Tanzania, 1984-1997 |access-date=5 June 2022 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605084058/https://books.google.com/books?id=8PdWEAAAQBAJ |url-status=live}}</ref> ان وقت رڳو تنزانيا جي چئن صنفن—نگوما، تاراب، ڪوايا ۽ ڊانسي—کي رڪارڊ يا نشر ڪرڻ جي اجازت هئي. 1993ع واري براڊڪاسٽنگ سروسز ايڪٽ خانگي نشرياتي نيٽ ورڪن ۽ رڪارڊنگ اسٽوڊيوز جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite act |date=11 June 1994 |type=Act |legislature=Parliament of the United Republic of Tanzania |title=The Broadcasting Services Act, 1993 |language=en |url=https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf |access-date=9 June 2022 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927135508/https://tadio.co.tz/wp-content/uploads/2019/08/Tanzania-broadcasting-Act-6-of-1993-1.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Perullo |first1=Alex |title=Live from Dar es Salaam: Popular Music and Tanzania's Music Economy |date=2011 |publisher=[[Indiana University Press]] |location=[[United States]]: [[Indiana]] |isbn=978-0-253-00150-4 |url=https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ |access-date=5 June 2022 |archive-date=5 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220605084058/https://books.google.com/books?id=VePJDAAAQBAJ |url-status=live}}</ref> 1993ع واري ايڪٽ کان ڪجهه سال اڳ هپ هاپ دارالسلام، اروشا ۽ موانزا ۾ ڪنهن حد تائين پنهنجون پاڙون پختيون ڪري چڪو هو. اهو ''اوزنگوني''، يعني اوسٽر بي ۽ مساڪي جهڙن امير علائقن، جتي بين الاقوامي اسڪول موجود هئا، ۾ انگريزي هپ هاپ پرفارمنس کان بدلجي ''اوسواهيليني'' مان شروع ٿيندڙ ڪِسواهيلي ٻوليءَ جي ڪِزازي ڪِپيا پرفارمنس ڏانهن منتقل ٿي رهيو هو.<ref name="Saleh_J">{{cite web |last1=Nne |first1=Juma |title=Saleh J – Tanzanian Swahili rap pioneer |url=https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/ |website=Africanhiphop.com |access-date=5 June 2022 |language=en |date=1 October 2001 |archive-date=21 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421082113/https://www.africanhiphop.com/saleh-j-tanzanian-swahili-rap-pioneer/ |url-status=live}}</ref> ريڊيو نشريات جي آزاديءَ کان پوءِ بونگو فلاوا سڄي ملڪ ۽ باقي وڏين آفريڪي ڍنڍن واري علائقي ۾ پکڙجي ويو.<ref name="Kerr_18" /> ==== قومي ترانو ==== {{Listen| filename= Tanzanian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga| title= تنزانيا جو قومي ترانو| description= آمريڪا جي نيوي بينڊ پاران پيش ڪيل تنزانيا جو قومي ترانو<ref>{{Cite web |year=1967 |title=United States Navy Ceremonial Music and National Anthems |url=https://www.navyband.navy.mil/media/ceremonial |access-date=3 June 2022 |website=United States Navy Band |archive-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407200810/https://www.navyband.navy.mil/media/ceremonial |url-status=live}}</ref> |header= <big>[[مونگو اباريڪي آفريڪا]]</big>| type= music| pos= right}} تنزانيا جو قومي ترانو ”[[مونگو اباريڪي آفريڪا]]“ (خدا آفريڪا کي برڪت ڏئي) آهي. ان جا ڪِسواهيلي ٻوليءَ جا ٻول ”[[نڪوسي سيڪيليل آئي آفريڪا]]“ مان ترتيب ڏنل آهن، جيڪو ڏکڻ آفريڪي موسيقار [[اينوڪ سونٽونگا]] 1897ع ۾ ترتيب ڏنو هو.<ref>[http://www.sahistory.org.za/people/enoch-mankayi-sontonga Enoch Mankayti Sontonga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104014124/http://www.sahistory.org.za/people/enoch-mankayi-sontonga |date=4 November 2013}}, SAHistory.org.za, access-date 22 January 2020</ref> ”نڪوسي سيڪيليل آئي آفريڪا“ هڪ پين آفريڪي گيت بڻجي ويو، جنهن کي تنزانيا، [[زامبيا]] ۽ اپارٿائيڊ جي خاتمي کان پوءِ [[ڏکڻ آفريڪا]] جي موجوده قومي ترانن ۾ اختيار ڪيو ويو.<ref name="Millennium">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=U_VRAQAAMAAJ&q=%22Sajiwandani%22 |title=''Millennium'' |publisher=Ministry of Information and Broadcasting Services |date=2000 |page=3}}</ref> اهو اڳ [[زمبابوي]] ۽ [[نميبيا]] جي قومي ترانن ۾ پڻ استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ ان جي جاءِ نون اصل قومي ترانن ورتي. هڪ ٻيو حب الوطنيءَ وارو گيت [[Tanzania Nakupenda Kwa Moyo Wote|تنزانيا، تنزانيا]] آهي. === ميڊيا === {{Main|تنزانيا ۾ ميڊيا}} * [[تنزانيا براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] === سئنيما === {{Main|تنزانيا جي سئنيما}} تنزانيا ۾ ”بونگو مووي“ جي نالي سان مشهور فلمي صنعت موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2 April 2021 |title=Investments key to Bongo films growth |url=https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/magazines/the-beat/investments-key-to-bongo-films-growth-2576026 |access-date=7 August 2024 |website=The Citizen |language=en}}</ref> ملڪ ۾ هڪ بين الاقوامي فلمي ميلو، [[زنجبار بين الاقوامي فلمي ميلو]]، پڻ منعقد ٿيندو آهي. === رانديون === {{Main|تنزانيا ۾ رانديون}} [[File:Tanzania National Main Stadium.jpg|thumb|right|[[نيشنل اسٽيڊيم (تنزانيا)|بينجمن مڪاپا نيشنل اسٽيڊيم]]، [[دارالسلام]]]] [[فٽبال]] سڄي ملڪ ۾ تمام گهڻي مقبول آهي.<ref name="Wairagala">{{cite book |first=Wakabi |last=Wairagala |title=Tanzania |url=https://books.google.com/books?id=tViQJkGh06YC&pg=PA36 |year=2004 |publisher=Gareth Stevens Pub. |isbn=978-0-8368-3119-1 |page=36}}</ref> دارالسلام جا سڀ کان مشهور [[تنزانيائي پريميئر ليگ|پيشور فٽبال ڪلب]] [[ينگ آفريڪنز ايف. سي.]] ۽ [[سمبا ايس. سي.]] آهن.<ref>{{cite book |first=Annabel |last=Skinner |title=Tanzania & Zanzibar |url=https://books.google.com/books?id=yF5KZPlooGIC&pg=PA96 |year=2005 |publisher=New Holland Publishers |isbn=978-1-86011-216-4 |page=96 }}{{Dead link|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[تنزانيا فٽبال فيڊريشن]] ملڪ ۾ فٽبال جو انتظام ڪندڙ ادارو آهي. ٻين مشهور راندين ۾ [[باسڪيٽ بال]]، [[نيٽ بال]]، باڪسنگ، [[والي بال]]، [[ايٿليٽڪس (راند)|ايٿليٽڪس]] ۽ [[رگبي يونين|رگبي]] شامل آهن.<ref name="Wairagala"/><ref>{{cite book|first=Bev|last=Pritchett|title=Tanzania in Pictures|url=https://books.google.com/books?id=GoKnbA1c1DsC&pg=PA53|date= 2007|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8571-8|pages=53–}}</ref> نيشنل اسپورٽس ڪائونسل، جيڪا ''بارازا لا ميچيزو لا تائيفا'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، اطلاعات، نوجوانن، راندين ۽ ثقافت واري وزارت جي ماتحت ملڪ ۾ راندين جو انتظام ڪندڙ ادارو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.tanzaniasports.com/sportbodies/nsc/|title=NSC|website=Tanzania Sports|date=October 2011|language=en-US|access-date=5 January 2020}}</ref> {{Clear}} == پڻ ڏسو == {{Portal|تنزانيا|آفريڪا|ملڪ}} * [[تنزانيا جو خاڪو]] * [[تنزانيا ۾ ڪووڊ-19 جي عالمي وبا]] == حوالا == {{reflist|colwidth=30em}} == ذريعا == * {{Free-content attribution | title= UNESCO Science Report: towards 2030 | publisher= UNESCO | page numbers = | source = | documentURL= http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf | license statement URL = | license= CC BY-SA IGO. 3.0 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|Tanzania|voy=Tanzania}} * {{official website}} * {{Wikiatlas|Tanzania}} * {{OSM relation|195270}} * [https://web.archive.org/web/20190715192340/http://opendata.go.tz/ تنزانيا جا بنيادي انگ اکر]، جيڪي قومي شماريات بيورو پاران [[کليل ڊيٽا]] طور شايع ڪيا ويا (15 جولاءِ 2019ع تي محفوظ ڪيل) {{Tanzania topics}} {{Navboxes |title= تنزانيا سان لاڳاپيل مضمون |list1= {{Regions of Tanzania}} {{Countries of Africa}} {{Somali Plate}} {{Countries and territories bordering the Indian Ocean}} {{East African Community}} {{Southern African Development Community}} {{African Union}} {{Commonwealth of Nations}} {{Former German colonies}} {{World Constitutional Convention call signatories}} }} {{Authority control}} {{Coord|6|S|35|E|display=title}} [[زمرو:تنزانيا| ]]<!--please leave the empty space as standard--> [[زمرو:تنزانيا ۾ 1964ع جون قيامون]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون جمهوريائون]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:گهٽ ترقي يافته ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون جرمن نوآباديون]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:1964ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي سواهيلي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:عالمي آئيني ڪنوينشن جي سڏ تي صحيح ڪندڙ ملڪ]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:تنزانيا]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اوڀر آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀرين آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:سواحلي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] 8maujwi8xolc4u2ofet5lqk6tly9rei 8 45794 427214 374231 2026-11-02T19:46:22Z Maintenance script 4787 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 427214 javascript text/javascript /*jshint smarttabs:true, loopfunc:true,forin:false*/ /*global mw, $, importScript */ // TODO: make autodate an option in the CiteTemplate object, not a preference // Global object // TODO: // * Remove this once the page is moved to a module 'ext.gadget.refToolbarDialogs' depending on 'ext.gadget.refToolbarBase' if (typeof CiteTB === 'undefined') { var CiteTB = { "Templates" : {}, // All templates "Options" : {}, // Global options "UserOptions" : {}, // User options "DefaultOptions" : {}, // Script defaults "ErrorChecks" : {} // Error check functions }; } // Only execute on edit, unless it is a user JS/CSS page // TODO: Remove tests already done by [[MediaWiki:Gadget-refToolbar.js]] if ( ( mw.config.get('wgAction') === 'edit' || mw.config.get('wgAction') === 'submit' ) && ( ( mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 2 && mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 4 ) || ( mw.config.get('wgPageName').indexOf('.js') === -1 && mw.config.get('wgPageName').indexOf('.css') === -1 ) ) ) { // TODO: Move this to [[MediaWiki:Gadget-refToolbarDialogs.css]] and add it to the definition of module 'ext.gadget.refToolbarDialogs' mw.util.addCSS(".cite-form-td {"+ "height: 0 !important;"+ "padding: 0.1em !important;"+ "}"); // Default options, these mainly exist so the script won't break if a new option is added CiteTB.DefaultOptions = { "date format" : "<year>-<zmonth>-<zdate>", "autodate fields" : [], "months" : ['Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec'], "modal" : true, "autoparse" : false, "expandtemplates": false }; // Get an option - user settings override global which override defaults CiteTB.getOption = function(opt) { if (CiteTB.UserOptions[opt] !== undefined) { return CiteTB.UserOptions[opt]; } else if (CiteTB.Options[opt] !== undefined) { return CiteTB.Options[opt]; } return CiteTB.DefaultOptions[opt]; }; CiteTB.init = function() { /* Main stuff, build the actual toolbar structure * 1. get the template list, make the dropdown list and set up the template dialog boxes * 2. actually build the toolbar: * * A section for cites * ** dropdown for the templates (previously defined) * ** button for named refs with a dialog box * ** button for errorcheck * 3. add the whole thing to the main toolbar */ if (typeof $('div[rel=cites]')[0] !== 'undefined') { // Mystery IE bug workaround return; } $('head').trigger('reftoolbarbase'); var $target = $('#wpTextbox1'); var temlist = {}; for (var t in CiteTB.Templates) { var tem = CiteTB.Templates[t]; var sform = CiteTB.escStr(tem.shortform); var actionobj = { type: 'dialog', module: 'cite-dialog-'+sform }; var dialogobj = {}; dialogobj['cite-dialog-'+sform] = { resizeme: false, titleMsg: 'cite-dialog-'+sform, id: 'citetoolbar-'+sform, init: function() {}, html: tem.getInitial(), dialog: { width:675, open: function() { $(this).html(CiteTB.getOpenTemplate().getForm()); /** @param {jQuery.Event} e */ $('.cite-prev-parse').on( 'click', function ( e ) { e.preventDefault(); CiteTB.prevParseClick(); }); }, buttons: { 'cite-form-submit': function() { var ref = CiteTB.getRef(false, true); $(this).dialog( 'close' ); $.wikiEditor.modules.toolbar.fn.doAction( $(this).data( 'context' ), { type: 'encapsulate', options: { post: ref } }, $(this) ); }, 'cite-form-showhide': CiteTB.showHideExtra, 'cite-refpreview': function() { var ref = CiteTB.getRef(false, false); var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-preview-label').show(); div.find('.cite-ref-preview').text(ref).show(); if (CiteTB.getOption('autoparse')) { CiteTB.prevParseClick(); } else { div.find('.cite-prev-parse').show(); div.find('.cite-prev-parsed-label').hide(); div.find('.cite-preview-parsed').html(''); } }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); }, 'cite-form-reset': function() { CiteTB.resetForm(); } } } }; $target.wikiEditor('addDialog', dialogobj); //if (!CiteTB.getOption('modal')) { //$('#citetoolbar-'+sform).dialog('option', 'modal', false); //} temlist[sform] = {label: tem.templatename, action: actionobj }; } var refsection = { 'sections': { 'cites': { type: 'toolbar', labelMsg: 'cite-section-label', groups: { 'template': { tools: { 'template': { type: 'select', labelMsg: 'cite-template-list', list: temlist } } }, 'namedrefs': { labelMsg: 'cite-named-refs-label', tools: { 'nrefs': { type: 'button', action: { type: 'dialog', module: 'cite-toolbar-namedrefs' }, icon: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Nuvola_clipboard_lined.svg/60px-Nuvola_clipboard_lined.svg.png', section: 'cites', group: 'namedrefs', labelMsg: 'cite-named-refs-button' } } }, 'errorcheck': { labelMsg: 'cite-errorcheck-label', tools: { 'echeck': { type: 'button', action: { type: 'dialog', module: 'cite-toolbar-errorcheck' }, icon: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Nuvola_apps_korganizer-NO.png/60px-Nuvola_apps_korganizer-NO.png', section: 'cites', group: 'errorcheck', labelMsg: 'cite-errorcheck-button' } } } } } } }; var defaultdialogs = { 'cite-toolbar-errorcheck': { titleMsg: 'cite-errorcheck-label', id: 'citetoolbar-errorcheck', resizeme: false, init: function() {}, html: '<div id="cite-namedref-loading">'+ '<img src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Loading.gif" />'+ '&nbsp;'+mw.usability.getMsg('cite-loading')+'</div>', dialog: { width:550, open: function() { CiteTB.loadRefs(); }, buttons: { 'cite-errorcheck-submit': function() { var errorchecks = $("input[name='cite-err-test']:checked"); var errors = []; for (var i=0; i<errorchecks.length; i++) { errors = errors.concat(CiteTB.ErrorChecks[$(errorchecks[i]).val()].run()); } CiteTB.displayErrors(errors); $(this).dialog( 'close' ); }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); } } } }, 'cite-toolbar-namedrefs': { titleMsg: 'cite-named-refs-title', resizeme: false, id: 'citetoolbar-namedrefs', html: '<div id="cite-namedref-loading">'+ '<img src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Loading.gif" />'+ '&nbsp;'+mw.usability.getMsg('cite-loading')+'</div>', init: function() {}, dialog: { width: 550, open: function() { CiteTB.loadRefs(); }, buttons: { 'cite-form-submit': function() { var refname = $("#cite-namedref-select").val(); if (refname === '') { return; } $(this).dialog( 'close' ); $.wikiEditor.modules.toolbar.fn.doAction( $(this).data( 'context' ), { type: 'encapsulate', options: { post: CiteTB.getNamedRef(refname, true) } }, $(this) ); }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); } } } } }; $target.wikiEditor('addDialog', defaultdialogs); $('#citetoolbar-namedrefs').off('dialogopen'); if (!CiteTB.getOption('modal')) { //$('#citetoolbar-namedrefs').dialog('option', 'modal', false); //$('#citetoolbar-errorcheck').dialog('option', 'modal', false); mw.util.addCSS(".ui-widget-overlay {"+ "display:none !important;"+ "}"); } $target.wikiEditor('addToToolbar', refsection); }; // Load local data - messages, cite templates, etc. $(document).ready( function() { switch( mw.config.get('wgUserLanguage') ) { case 'de': // German importScript('MediaWiki:RefToolbarMessages-de.js'); break; default: // English importScript('MediaWiki:RefToolbarMessages-en.js'); } }); // Setup the main object CiteTB.mainRefList = []; CiteTB.refsLoaded = false; // REF FUNCTIONS // Actually assemble a ref from user input CiteTB.getRef = function(inneronly, forinsert) { var i; var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var templatename = template.templatename; var res = ''; var refobj = {'shorttag':false}; if (!inneronly) { var group = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-group').val(); var refname = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-name').val(); res += '<ref'; if (refname) { refname = $.trim(refname); res+=' name='+CiteTB.getQuotedString(refname); refobj.refname = refname; } if (group) { group = $.trim(group); res+=' group='+CiteTB.getQuotedString(group); refobj.refgroup = group; } res+='>'; } var content ='{{'+templatename; for( g in template.incrementables ) { group = template.incrementables[g]; for (i=1; i<=group.val; i++) { for (j=0; j<group.fields.length; j++) { var fieldname = group.fields[j].field; var fieldid = fieldname.replace('<N>', i.toString()); var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldid).val(); if (field) { content+=' |'+fieldid+'='; content+= $.trim(field); } } } } for( i=0; i<template.basic.length; i++ ) { if (template.basic[i].increment_group) { continue; } var fieldname = template.basic[i].field; var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldname).val(); if (field) { content+=' |'+fieldname+'='; content+= $.trim(field); } } if ($('#cite-form-status').val() !== 'closed') { for( i=0; i<template.extra.length; i++ ) { if (template.extra[i].increment_group) { continue; } var fieldname = template.extra[i].field; var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldname).val(); if (field) { content+=' |'+fieldname+'='; content+= $.trim(field); } } } content+= '}}'; res+=content; refobj.content = content; if (!inneronly) { res+= '</ref>'; } if (forinsert) { CiteTB.mainRefList.push(refobj); } return res; }; // Make a reference to a named ref CiteTB.getNamedRef = function(refname, forinsert) { if (forinsert) { CiteTB.mainRefList.push( {'shorttag':true, 'refname':refname} ); } return '<ref name='+CiteTB.getQuotedString(refname)+' />'; }; // Function to load the ref list CiteTB.loadRefs = function() { if (CiteTB.refsLoaded) { return; } CiteTB.getPageText(CiteTB.loadRefsInternal); }; // Function that actually loads the list from the page text CiteTB.loadRefsInternal = function(text) { // What this does: extract first name/group extract second name/group shorttag inner content var refsregex = /< *ref(?: +(name|group) *= *(?:"([^"]*?)"|'([^']*?)'|([^ '"\/\>]*?)) *)? *(?: +(name|group) *= *(?:"([^"]*?)"|'([^']*?)'|([^ '"\/\>]*?)) *)? *(?:\/ *>|>((?:.|\n)*?)< *\/ *ref *>)/gim; // This should work regardless of the quoting used for names/groups and for linebreaks in the inner content while (true) { var ref = refsregex.exec(text); if (ref === null) { break; } var refobj = {}; if (ref[9]) { // Content + short tag check //alert('"'+ref[9]+'"'); refobj.content = ref[9]; refobj.shorttag = false; } else { refobj.shorttag = true; } if (ref[1] !== '') { // First name/group if (ref[2]) { refobj['ref'+ref[1]] = ref[2]; } else if (ref[3]) { refobj['ref'+ref[1]] = ref[3]; } else { refobj['ref'+ref[1]] = ref[4]; } } if (ref[5] !== '') { // Second name/group if (ref[6]) { refobj['ref'+ref[5]] = ref[6]; } else if (ref[7]) { refobj['ref'+ref[5]] = ref[7]; } else { refobj['ref'+ref[5]] = ref[8]; } } CiteTB.mainRefList.push(refobj); } CiteTB.refsLoaded = true; CiteTB.setupErrorCheck(); CiteTB.setupNamedRefs(); }; // AJAX FUNCTIONS // Parse some wikitext and hand it off to a callback function CiteTB.parse = function(text, callback) { $.post( mw.util.wikiScript( 'api' ), {action:'parse', title:mw.config.get('wgPageName'), text:text, prop:'text', format:'json'}, function(data) { var html = data.parse.text['*']; callback(html); }, 'json' ); }; // Use the API to expand templates on some text CiteTB.expandtemplates = function(text, callback) { $.post( mw.util.wikiScript( 'api' ), {action:'expandtemplates', title:mw.config.get('wgPageName'), text:text, format:'json'}, function(data) { var restext = data.expandtemplates['*']; callback(restext); }, 'json' ); }; // Function to get the page text CiteTB.getPageText = function(callback) { var section = $("input[name='wpSection']").val(); if ( section !== '' ) { var postdata = {action:'query', prop:'revisions', rvprop:'content', pageids:mw.config.get('wgArticleId'), format:'json'}; if (CiteTB.getOption('expandtemplates')) { postdata.rvexpandtemplates = '1'; } $.get( mw.util.wikiScript( 'api' ), postdata, function(data) { var pagetext = data.query.pages[mw.config.get('wgArticleId').toString()].revisions[0]['*']; callback(pagetext); }, 'json' ); } else { if (CiteTB.getOption('expandtemplates')) { CiteTB.expandtemplates($('#wpTextbox1').wikiEditor('getContents').text(), callback); } else { callback($('#wpTextbox1').wikiEditor('getContents').text()); } } }; // Autofill a template from an ID (ISBN, DOI, PMID, URL) CiteTB.initAutofill = function() { var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-auto\-(.*?)\-(.*)\-(.*)$/.exec(elemid); var tem = res[1]; var field = res[2]; var autotype = res[3]; var id = $('#cite-'+tem+'-'+field).val(); if (!id) { return false; } var url = '//tools.wmflabs.org/reftoolbar/lookup.php?'; url+=autotype+'='+encodeURIComponent(id); url+='&template='+encodeURIComponent(tem); var s = document.createElement('script'); s.setAttribute('src', url); s.setAttribute('type', 'text/javascript'); document.getElementsByTagName('head')[0].appendChild(s); return false; }; // Callback for autofill //TODO: Autofill the URL, at least for DOI CiteTB.autoFill = function(data, template, type) { var cl = 'cite-'+template+'-'; var i,j, coauthors; $('.'+cl+'title').val(data.title); // Fill in authors if (data.authors && data.authors.length > 0) { if ($('.'+cl+'last-incr-1').length != 0) { var classes = $('.'+cl+'last-incr-1').eq(0).attr('class').split(/\s+/); var group = false; var patt = /cite-[^-]*?-incr-(.*)/ for (var c=0; c<classes.length; c++) { if (patt.exec(classes[c])) { group = patt.exec(classes[c])[1]; break; } } $('.'+cl+'last-incr-1').val(data.authors[0][0]) $('.'+cl+'first-incr-1').val(data.authors[0][1]) elemid = '#cite-incr-'+template+'-'+group; for (var i=2; i<data.authors.length+1; i++) { $(elemid).click(); $('.'+cl+'last-incr-'+i.toString()).val(data.authors[i-1][0]) $('.'+cl+'first-incr-'+i.toString()).val(data.authors[i-1][1]) } } else if ($('.'+cl+'author-incr-1').length != 0) { var classes = $('.'+cl+'author-incr-1').eq(0).attr('class').split(/\s+/); var group = false; var patt = /cite-[^-]*?-incr-(.*)/ for (var c=0; c<classes.length; c++) { if (patt.exec(classes[c])) { group = patt.exec(classes[c])[1]; break; } } $('.'+cl+'author-incr-1').val(data.authors[0].join(', ')) elemid = '#cite-incr-'+template+'-'+group; for (var i=2; i<data.authors.length+1; i++) { $(elemid).click(); $('.'+cl+'author-incr-'+i.toString()).val(data.authors[i-1].join(', ')) } } else if ($('.'+cl+'last1').length != 0) { for(i=0; data.authors && i<data.authors.length; i++) { if ($('.'+cl+'last'+(i+1)).length) { $('.'+cl+'last'+(i+1)).val(data.authors[i][0]); $('.'+cl+'first'+(i+1)).val(data.authors[i][1]); } else { coauthors = []; for(j=i; j<data.authors.length; j++) { coauthors.push(data.authors[j].join(', ')); } $('.'+cl+'coauthors').val(coauthors.join('; ')); break; } } } else if($('.'+cl+'author1').length !== 0) { for(i=0; data.authors && i<data.authors.length; i++) { if ($('.'+cl+'author'+(i+1)).length) { $('.'+cl+'author'+(i+1)).val(data.authors[i].join(', ')); } else { coauthors = []; for(j=i; j<data.authors.length; j++) { coauthors.push(data.authors[j].join(', ')); } $('.'+cl+'coauthors').val(coauthors.join('; ')); break; } } } else { var authors = []; for(i=0; data.authors && i<data.authors.length; i++) { authors.push(data.authors[i].join(', ')); } $('.'+cl+'authors').val(authors.join('; ')); } } if (type === 'pmid' || type === 'doi') { if (data.date && (data.fulldate || !$('.'+cl+'month').length)) { var DT = new Date(data.date); var useday = /\d{4}-\d{2}-\d{2}/.test(data.date); var usemonth = /\d{4}-\d{2}/.test(data.date); $('.'+cl+'date').val(CiteTB.formatDate(DT, useday, usemonth)); } else if (!data.fulldate && $('.'+cl+'month').length && $('.'+cl+'year').length) { if (data.month) { // lookup.php sets month to false if it isn't provided $('.'+cl+'month').val( CiteTB.getOption('months')[parseInt(data.month)-1] ); } $('.'+cl+'year').val(data.year); } else { $('.'+cl+'date').val(data.date); } $('.'+cl+'journal').val(data.journal); $('.'+cl+'volume').val(data.volume); $('.'+cl+'issue').val(data.issue); $('.'+cl+'pages').val(data.pages); if (type === 'pmid' && data.doi) { $('.'+cl+'doi').val(data.doi); } } else if (type === 'isbn') { $('.'+cl+'publisher').val(data.publisher); $('.'+cl+'location').val(data.location); $('.'+cl+'year').val(data.year); $('.'+cl+'edition').val(data.edition); } else if (type === 'url') { if (data.date) { var DT = new Date(data.date); var useday = /\d{4}-\d{2}-\d{2}/.test(data.date) && template !== 'book'; var usemonth = /\d{4}-\d{2}/.test(data.date) && template !== 'book'; var yearOrDate = (template === 'book') ? 'year' : 'date'; $('.'+cl+yearOrDate).val(CiteTB.formatDate(DT, useday, usemonth)); } $('.'+cl+'journal').val(data.journal); $('.'+cl+'volume').val(data.volume); $('.'+cl+'issue').val(data.issue); $('.'+cl+'pages').val(data.pages); $('.'+cl+'publisher').val(data.publisher); $('.'+cl+'edition').val(data.edition); $('.'+cl+'isbn').val(data.isbn); $('.'+cl+'issn').val(data.issn); $('.'+cl+'doi').val(data.doi); // "en-US" isn't a valid value for the language parameter if (data.language && data.language !== 'en-US' && data.language !== 'en-GB') { $('.'+cl+'language').val(data.language); } $('.'+cl+'chapter').val(data.chapter); } }; // FORM DIALOG FUNCTIONS // Add new incrementable fields CiteTB.incrementFields = function() { template = CiteTB.getOpenTemplate(); var currentrow = $(this).parents('tr')[0]; $(this).prev().css('width', '100%') $(this).detach(); var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-incr\-(.*?)\-(.*)$/.exec(elemid); group = res[2]; increments = template.incrementables[group]; fields = increments.fields; incrval = increments.val+1; template.incrementables[group].val += 1; trs = template.makeFormInner(fields, false); trs.reverse(); for (var i=0; i<trs.length; i++) { $(currentrow).after(trs[i]); } }; // fill the accessdate param with the current date CiteTB.fillAccessdate = function() { var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-date\-(.*?)\-(.*)$/.exec(elemid); var id = res[1]; var field = res[2]; var DT = new Date(); var datestr = CiteTB.formatDate(DT); $('#cite-'+id+'-'+field).val(datestr); return false; }; CiteTB.formatDate = function(DT, useday, usemonth) { if (typeof useday == "undefined") { useday = true; } if (typeof usemonth == "undefined") { usemonth = true; } var datestr = CiteTB.getOption('date format'); var zmonth = ''; var month = DT.getUTCMonth()+1; if (month < 10) { zmonth = "0"+month.toString(); } else { zmonth = month.toString(); } month = month.toString(); var zdate = ''; var date = DT.getUTCDate(); if (date < 10) { zdate = "0"+date.toString(); } else { zdate = date.toString(); } date = date.toString(); if (useday) { datestr = datestr.replace('<date>', date); datestr = datestr.replace('<zdate>', zdate); } else { datestr = datestr.replace('<date>', ''); datestr = datestr.replace('<zdate>', ''); } if (usemonth) { datestr = datestr.replace('<month>', month); datestr = datestr.replace('<zmonth>', zmonth); datestr = datestr.replace('<monthname>', CiteTB.getOption('months')[DT.getUTCMonth()]); } else { datestr = datestr.replace('<month>', ''); datestr = datestr.replace('<zmonth>', ''); datestr = datestr.replace('<monthname>', ''); } datestr = datestr.replace('<year>', DT.getUTCFullYear().toString()); return datestr.replace(/^[ \/\-\,\.]*(.*?)[ \/\-\,\.]*$/g, "$1"); // Cleanup any dangling spaces or connectors that might result from omitting date/month }; // Function called after the ref list is loaded, to actually set the contents of the named ref dialog // Until the list is loaded, its just a "Loading" placeholder CiteTB.setupNamedRefs = function() { var names = [], i; for( i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname) { names.push(CiteTB.mainRefList[i]); } } var stuff = $('<div>'); $('#citetoolbar-namedrefs').html( stuff ); if (names.length === 0) { stuff.html(mw.usability.getMsg('cite-no-namedrefs')); } else { stuff.html(mw.usability.getMsg('cite-namedrefs-intro')); var select = $('<select id="cite-namedref-select">'); select.append($('<option value="" />').text(mw.usability.getMsg('cite-named-refs-dropdown'))); for(i=0; i<names.length; i++) { select.append($('<option />').text(names[i].refname)); } stuff.after(select); select.before('<br />'); var prevlabel = $('<div id="cite-nref-preview-label" style="display:none;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-raw-preview')); select.after(prevlabel); prevlabel.before("<br /><br />"); prevlabel.after('<div id="cite-namedref-preview" style="padding:0.5em; font-size:110%" />'); var parselabel = $('<span id="cite-parsed-label" style="display:none;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-parsed-label')); $('#cite-namedref-preview').after(parselabel); parselabel.after('<div id="cite-namedref-parsed" style="padding-bottom:0.5em; font-size:110%" />'); var link = $('<a href="#" id="cite-nref-parse" style="margin:0 1em 0 1em; display:none; color:darkblue" />'); link.html(mw.usability.getMsg('cite-form-parse')); $('#cite-namedref-parsed').after(link); $("#cite-namedref-select").on( 'change', CiteTB.namedRefSelectClick); $('#cite-nref-parse').on( 'click', CiteTB.nrefParseClick); } }; // Function to get the errorcheck form HTML CiteTB.setupErrorCheck = function() { var form = $('<div id="cite-errorcheck-heading" />').html(mw.usability.getMsg('cite-errorcheck-heading')); var ul = $("<ul id='cite-errcheck-list' />"); var test; for (var t in CiteTB.ErrorChecks) { test = CiteTB.ErrorChecks[t]; ul.append(test.getRow()); } form.append(ul); $('#citetoolbar-errorcheck').html(form); }; // Callback function for parsed preview CiteTB.fillNrefPreview = function(parsed) { $('#cite-parsed-label').show(); $('#cite-namedref-parsed').html(parsed); }; // Click handler for the named-ref parsed preview CiteTB.nrefParseClick = function() { var choice = $("#cite-namedref-select").val(); if (choice === '') { $('#cite-parsed-label').hide(); $('#cite-namedref-parsed').text(''); return false; } $('#cite-nref-parse').hide(); for( var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname == choice) { CiteTB.parse(CiteTB.mainRefList[i].content, CiteTB.fillNrefPreview); return false; } } }; // Click handler for the named-ref dropdown CiteTB.lastnamedrefchoice = ''; CiteTB.namedRefSelectClick = function() { var choice = $("#cite-namedref-select").val(); if (CiteTB.lastnamedrefchoice == choice) { return; } CiteTB.lastnamedrefchoice = choice; $('#cite-parsed-label').hide(); $('#cite-namedref-parsed').text(''); if (choice === '') { $('#cite-nref-preview-label').hide(); $('#cite-namedref-preview').text(''); $('#cite-nref-parse').hide(); return; } for( var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname == choice) { $('#cite-nref-preview-label').show(); $('#cite-namedref-preview').text(CiteTB.mainRefList[i].content); if (CiteTB.getOption('autoparse')) { CiteTB.nrefParseClick(); } else { $('#cite-nref-parse').show(); } } } }; // callback function for parsed preview CiteTB.fillTemplatePreview = function(text) { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-prev-parsed-label').show(); div.find('.cite-preview-parsed').html(text); }; // Click handler for template parsed preview CiteTB.prevParseClick = function() { var ref = CiteTB.getRef(true, false); var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-prev-parse').hide(); CiteTB.parse(ref, CiteTB.fillTemplatePreview); }; // Show/hide the extra fields in the dialog box CiteTB.showHideExtra = function() { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); var setting = div.find(".cite-form-status").val(); if ( setting === 'closed' ) { div.find(".cite-form-status").val('open'); div.find('.cite-extra-fields').show(1, function() { // jQuery adds "display:block", which screws things up div.find('.cite-extra-fields').attr('style', 'width:100%; background-color:transparent;'); }); } else { div.find(".cite-form-status").val('closed'); div.find('.cite-extra-fields').hide(); } }; // Resets form fields and previews // Resets form fields and previews CiteTB.resetForm = function() { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.html(template.getForm()); }; // STRING UTILITY FUNCTIONS // Returns a string quoted as necessary for name/group attributes CiteTB.getQuotedString = function(s) { var sq = /\'/.test(s); // single quotes var dq = /\"/.test(s); // double quotes if (!sq && !dq) { // Always quotes for non-latin alphabet return '"'+s+'"'; } else if (!dq) { // Can use double quotes return '"'+s+'"'; } else if (!sq) { // Can use single quotes return "'"+s+"'"; } else { // Has double and single quotes s = s.replace(/\"/g, '\''); return '"'+s+'"'; } }; // Fix up strings for output - capitalize first char, replace underscores with spaces CiteTB.fixStr = function(s) { s = s.slice(0,1).toUpperCase() + s.slice(1); s = s.replace('_',' '); return s; }; // Escape spaces and quotes for use in HTML classes/ids CiteTB.escStr = function(s) { return s.replace(' ', '-').replace("'", "\'").replace('"', '\"'); }; // MISC FUNCTIONS // Determine which template form is open, and get the template object for it CiteTB.getOpenTemplate = function() { var dialogs = $(".ui-dialog-content.ui-widget-content:visible"); var templatename = $(dialogs[0]).find(".cite-template").val(); return CiteTB.Templates[templatename]; }; // Display the report for the error checks CiteTB.displayErrors = function(errors) { $('#cite-err-report').remove(); var table = $('<table id="cite-err-report" style="width:100%; border:1px solid #A9A9A9; background-color:#FFEFD5; padding:0.25em; margin-top:0.5em" />'); $('#editpage-copywarn').before(table); var tr; var tr1 = $('<tr style="width:100%" />'); var th1 = $('<th style="width:60%; font-size:110%" />').html(mw.usability.getMsg('cite-err-report-heading')); var th2 = $('<th style="text-align:right; width:40%" />'); var im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Gtk-stop.svg/20px-Gtk-stop.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-err-report-close')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-err-report-close')); var ad = $('<a id="cite-err-check-close" />').attr('href', '#'); ad.append(im); th2.append(ad); tr1.append(th1).append(th2); table.append(tr1); $('#cite-err-check-close').on('click', function() { $('#cite-err-report').remove(); }); if (errors.length === 0) { tr = $('<tr style="width:100%;" />'); var td = $('<td style="text-align:center; margin:1.5px;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-err-report-empty')); tr.append(td); table.append(tr); return; } for(var e in errors) { var err = errors[e]; tr = $('<tr style="width:100%;" />'); var td1 = $('<td style="border: 1px solid black; margin:1.5px; width:60%" />').html(err.err); var td2 = $('<td style="border: 1px solid black; margin:1.5px; width:40%" />').html(mw.usability.getMsg(err.msg)); tr.append(td1).append(td2); table.append(tr); } }; } // End of code loaded only on edit mxujfyi0jb3sbv9ldc4m8163wmc8a1x 8 45796 427213 132425 2026-11-02T19:46:21Z Maintenance script 4787 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 427213 javascript text/javascript /* jshint asi: true */ /* global mw, $, CiteTB, citeTemplate, citeErrorCheck */ if ( window.CiteTB === undefined ) { window.CiteTB = { "Templates" : {}, // All templates "Options" : {}, // Global options "UserOptions" : {}, // User options "DefaultOptions" : {}, // Script defaults "ErrorChecks" : {} // Error check functions }; } if (typeof mw.usability == 'undefined') { mw.usability = {}; mw.usability.getMsg = function(m) { return mw.messages.get(m); } mw.usability.addMessages = function(msgs) { mw.messages.set(msgs); }; } // Object for cite templates window.citeTemplate = function (templatename, shortform, basicfields, expandedfields) { // Properties this.templatename = templatename; // The template name - "cite web", "cite book", etc. this.shortform = shortform; // A short form, used for the dropdown box this.basic = basicfields; // Basic fields - author, title, publisher... // Less common - quote, archiveurl - should be everything the template supports minus the basic ones this.extra = expandedfields; this.incrementables = {}; // Add it to the list CiteTB.Templates[this.templatename] = this; // Methods this.makeFormInner = function(fields, incrsetup) { var i=0; var trs = []; var autofills = [] for (i=0; i<fields.length; i++) { var fieldobj = fields[i]; var field = labelfield = fieldobj.field; var ad = false; if (incrsetup && fieldobj.increment_group) { field = fieldobj.field.replace('<N>', '1'); labelfield = fieldobj.field.replace('<N>', ''); if (this.incrementables[fieldobj.increment_group] && !this.incrementables[fieldobj.increment_group].setup) { // The object has been created, but not fully initialized this.incrementables[fieldobj.increment_group]['fields'].push(fieldobj) } else if (!this.incrementables[fieldobj.increment_group]) { // Object not yet created this.incrementables[fieldobj.increment_group] = { 'fields': [fieldobj], 'val':1, 'setup': false }; } else if (this.incrementables[fieldobj.increment_group] && this.incrementables[fieldobj.increment_group].setup) { // Fully initialized from a previous invocation of this function, just resetting the number this.incrementables[fieldobj.increment_group].val = 1 } } else if (fieldobj.increment_group) { // Adding a new row incrval = this.incrementables[fieldobj.increment_group].val; field = fieldobj.field.replace('<N>', incrval.toString()); labelfield = fieldobj.field.replace('<N>', ''); } if ($.inArray(field, CiteTB.getOption('autodate fields')) != -1 ) { im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Nuvola_apps_date.svg/20px-Nuvola_apps_date.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-insert-date')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-insert-date')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-date-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field); $( document ).on( 'click', '#cite-date-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field, CiteTB.fillAccessdate ); } if (fieldobj.autofillid) { var autotype = fieldobj.autofillid; im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/System-search.svg/20px-System-search.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-autofill-alt')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-autofill-alt')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-auto-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field+'-'+autotype); autofills.push('#cite-auto-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field+'-'+autotype); } if (fieldobj.increment_button) { var incrtype = fieldobj.increment_group; im = $('<img />').attr('src', '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Nuvola_action_edit_add.svg/20px-Nuvola_action_edit_add.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-increment-alt')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-increment-alt')); var ad = $('<a />').attr('href', '#'); ad.append(im); ad.attr('id', 'cite-incr-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+incrtype); } var display = mw.usability.getMsg('cite-'+labelfield+'-label'); if (typeof display !== 'string') { if (fieldobj.label) { display = CiteTB.fixStr(fieldobj.label); } else { display = CiteTB.fixStr(labelfield) } } var tooltip = fieldobj.tooltip ? $('<abbr />').attr('title', mw.usability.getMsg(fieldobj.tooltip)).html('^?') : false; var input = ''; if (ad) { input = $('<input tabindex="1" style="width:85%" type="text" />'); } else { input = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); } input.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field); if (fieldobj.autofillprop) { classname = 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+fieldobj.autofillprop if (fieldobj.increment_group) { input.addClass('cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-incr-'+fieldobj.increment_group); classname+='-'+this.incrementables[fieldobj.increment_group].val.toString(); } input.addClass(classname); } var label = $('<label />'); label.attr('for', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+field).text(display); if (tooltip) { label.append(tooltip); } var style = 'text-align:right; width:20%;'; if (i%2 == 1) { style += ' padding-left:1em;'; } else { var tr = $('<tr />'); } var td1 = $('<td class="cite-form-td" />').attr('style', style); td1.append(label); tr.append(td1); var td2 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); td2.append(input); if (ad) { td2.append(ad); } tr.append(td2); if (i%2 == 0) { trs.push(tr); } } var needsetup = false; for (g in this.incrementables) { if (!this.incrementables[g].setup) { needsetup = true; $( document ).on( 'click', '#cite-incr-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-'+g, CiteTB.incrementFields ); this.incrementables[g].setup = true; } } if (needsetup || $.isEmptyObject(this.incrementables)) { for(i=0; i<autofills.length; i++) { $( document ).on( 'click', autofills[i], CiteTB.initAutofill ); } } return trs; } // gives a little bit of HTML so the open form can be identified this.getInitial = function() { var hidden = '<input type="hidden" class="cite-template" value="' + this.templatename + '"/>'; return hidden; } // makes the form used in the dialog boxes this.getForm = function() { var main = $("<div class='cite-form-container' />"); var form1 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent;" class="cite-basic-fields" />'); var i=0; var trs = this.makeFormInner(this.basic, true); for (var i=0; i<trs.length; i++) { form1.append(trs[i]); } var form2 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent; display:none" class="cite-extra-fields">'); trs = this.makeFormInner(this.extra, true); for (var i=0; i<trs.length; i++) { form2.append(trs[i]); } main.append(form1).append(form2); var form3 = $('<table style="width:100%; background-color:transparent;padding-top:1em" class="cite-other-fields">'); var tr = $('<tr />'); var td1 = $('<td class="cite-form-td" style="text-align:right; width:20%" />'); var label1 = $('<label />'); label1.attr('for', "cite-"+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-name').text(mw.usability.getMsg('cite-name-label')); td1.append(label1); var td2 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); var input1 = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); input1.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-name'); td2.append(input1); var td3 = $('<td class="cite-form-td" style="text-align:right; padding-left:1em; width:20%">'); var label2 = $('<label />'); label2.attr('for', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-group').text(mw.usability.getMsg('cite-group-label')); td3.append(label2); var td4 = $('<td class="cite-form-td" style="width:30%" />'); var input2 = $('<input tabindex="1" style="width:100%" type="text" />'); input2.attr('id', 'cite-'+CiteTB.escStr(this.shortform)+'-group'); td4.append(input2); tr.append(td1).append(td2).append(td3).append(td4); form3.append(tr); main.append(form3); var extras = $('<div />'); extras.append('<input type="hidden" class="cite-form-status" value="closed" />'); var hidden = $('<input type="hidden" class="cite-template" />'); hidden.val(this.templatename); extras.append(hidden); var span1 = $('<span class="cite-preview-label" style="display:none;" />'); span1.text(mw.usability.getMsg('cite-raw-preview')); extras.append(span1).append('<div class="cite-ref-preview" style="padding:0.5em; font-size:110%" />'); var span2 = $('<span class="cite-prev-parsed-label" style="display:none;" />'); span2.text(mw.usability.getMsg('cite-parsed-label')); extras.append(span2).append('<div class="cite-preview-parsed" style="padding-bottom:0.5em; font-size:110%" />'); var link = $('<a href="#" class="cite-prev-parse" style="margin:0 1em 0 1em; display:none; color:darkblue" />'); link.text(mw.usability.getMsg('cite-form-parse')); extras.append(link); main.append(extras); return main; } } /* Class for error checks FIXME: DOCS OUT OF DATE type - type of error check - current options: * 'refcheck' - apply a function on each ref individually * function should accept a ref object, return a string * 'reflist' - apply a function on the entire ref list * function should accept an array of ref objects, return an array of strings * 'search' - apply a function ro the page text * function should accept the page text as a string, return an array of strings The strings returned by the function should be valid HTML func - The function described above testname - Name of the error check, must not contain spaces desc - A short description of the test */ window.citeErrorCheck = function (obj) { this.obj = obj CiteTB.ErrorChecks[this.obj.testname] = this; this.run = function() { var errors = []; switch(this.obj['type']) { case "refcheck": CiteTB.loadRefs(); for(var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { var e = this.obj.func(CiteTB.mainRefList[i]); if (e) { errors.push(e); } } break; case "reflist": CiteTB.loadRefs(); errors = this.obj.func(CiteTB.mainRefList); break; case "search": var func = this.obj.func CiteTB.getPageText(function(text) { errors = func(text); }); break; } return errors; } this.getRow = function() { var row = $("<li />"); var check = $("<input type='checkbox' name='cite-err-test' />"); check.attr('value', this.obj.testname); var label = $("<label />").html(mw.usability.getMsg(this.obj.desc)); label.attr('for', this.obj.testname); row.append(check).append(' &ndash; ').append(label); return row; } } $('head').trigger('reftoolbarbase'); kdju8pm2fcdxm36w9h7pn0ady5s2w2w 0 47134 427460 250292 2026-11-03T11:49:41Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427460 wikitext text/x-wiki {{Infobox instrument | name = جل ترنگ | image = JalTarang Omenad.jpg | background = ڌڪ | names = jaltarang, jal-tarang, jal-yantra, jalatarangam, jalatharangam | classification = ڌڪ | inventors = بال پنڊت | related = | musicians = Lt. Pt. Shankar Kanhere, Lt. Pt. Dattopant Mangalvedhekar, Lt. Pt. Ramrao Parsatwaar,Lt. Pt. Master Maharnahar Barve, [[ملند تولونڪر]]<!--www.jaltarang.com-->, [[سيٿا درورئيسوامي]], Vid. [[ششڪالا داني]], [[انامپتي ايس. گينيس]] , [[ڪوٽائم ٽي ايس اجيت]] | builders = | developed = چوٿين کان ڇهين صدي عيسوي کان اڳ | range = | articles = | image_size = 220 | image_capt = | hornbostel_sachs = 111.242.11 | hornbostel_sachs_desc = Resting bells whose opening faces upward }} '''جلترنگ '''(پاڻيءَ جي لهر يا پاڻيءَ وارو ساز) هڪ مرڪب لفظ آهي، جنهن ۾ جل معني پاڻي ترنگ معني ساز يا آواز، ٻنهين جو گڏيل مطلب ڪڍجي ته ٿيندو پاڻيءَ وارو ساز. ڪنهن ٿانو ۾ پاڻي وجهي ان مان سنهي تار يا اهڙي ڪنهن شيءِ سان سر نڪرن انهن کي جلترنگ سڏجي ٿو. هي هڪ ساز جو قسم آهي جهن ۾ ستن پيالن کي پاڻيءَ سان ڀري ٻن ڪانين سان وڄائبو آهي، جنهن مان باجي وارو آواز نڪرندو آهي، ست يا چاليهه پيالا ڀري رکبا آهن يا گهٽ ۾ گهت پنج پيالا به رکبا آهن. ٻين لفظن ۾ هڪ آبشار منجهان هيٺ ڪِرندڙ پاڻيءَ جي آواز کي پڻ جلترنگ چئبو آهي. ==اتهاس== جل-ترنگ جو سڀ کان پراڻو ذڪر 'وطسيانا جي ڪاماسترا' ڪتاب ۾ ملي ٿو، جيئن پاڻِيءَ سان ڀريل موسيقيءَ وارا گلاس وڄي رهيا آهن.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.readcentral.com/chapters/Vatsyayana/The-Kama-Sutra-of-Vatsyayana/004|title=Read The Kama Sutra of Vatsyayana by Vatsyayana, Read free on ReadCentral.com|website=www.readcentral.com|access-date=2019-01-30}}</ref> هي ساز سترهين صديءَ ۾ بال پنڊت ، سنگيت پاريجات ۾ متعارف ڪرايو هو. ميڊيول ٽائز (دور) ۾ جل ترنگ کي جل يانترا پڻ سڏيو ويندو هيو ڪرشنا ڪٽ جي شاعرن (جن کي اشٽ-ڇاپ شاعر پڻ سڏيو ويندو هيو) ان اوزار بابت بيان ڪيو آهي. <ref>{{cite book|author=[[لالماڻي مسرا]] |title=[[ڀارتيا سنگيت وديا]] |year=1973 |ISBN=81-263-0727-7}} {{page needed|date=August 2014}}</ref> ==وڄائڻ ۽ رکڻ جي ترتيب== هن ساز ۾ ٻاويه چينيءَ جا پيالا جيڪي پنهنجي بيهڪ ۾ ترتيبوار ننڍا وڏا ٿيندا آهن تن کي گهرج آهر پاڻيءَ سان ڀري وڄائبو آهي ته هڪ سندر ساز پيدا ٿيندو آهي. چينيءَ جي پيالن (ٿانوَ) کان اڳ انکي ڪنجهي، ٽامي يا پتل جي پيالن سان ڪَتب آڻبو هيو. انهن پيالن جي ترتيب ڪجهه اهڙي ريت هوندي آهي ته انهن پيالن مان هڪڙا وڏا ته ٻيا تال استان وارا پيالا بيهڪ سان ننڍا ٿيندا آهن. اهي سڀئي پيالا گول دائري ۾ ساڄي پاسي کان ننڍا ۽ کاٻي پاسي کان وڏا پيالا رکيا ويندا آهن. اهڙِي ريت انهن پيالن ۾ پاڻي ڀري اڍائي سبتڪن جا سر وٺبا آهن، جهڙوڪ (12+ 12+ 4) يعني سا- سا- ري- ري- گا- گا- ما- ما- پا- ڌا – ڌا – ني- ني – الخ ٻيو سبتڪ. انکانپوءِ ڏونڪا کڻي پيالن جي ڪنارن تي ڌڪ هڻي گهربل سر وٺي لاڳاتار ٻنهي هٿن سان وڄائڻ سبب ڪي آوازي لهرون پيدا ٿينديون آهن، جل ترنگ کي وڄڻ لاءِ سورنهن پيالن ۾ پاڻي وجهي ۽ ڇهن پيالن کي خالي رکيو ويندو آهي ۽ انهن خالي پيالن ۾ ڳئوريون هلڪيون شيون جهڙوڪ پارو شربت وجهي رکيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جلترنگ|title=جلترنگ : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-01-30|archive-date=2020-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101101120/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%86%DA%AF|url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{commons category|Jal tarang}} *http://www.jaltarang.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226064643/http://www.jaltarang.com/ |date=2021-02-26 }} *http://www.jalatharangam.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911181501/http://jalatharangam.com/ |date=2017-09-11 }} {{انڊئين موسيقي اوزار}} {{پاڻي اوزار}} 6obwke82zpn017rddts7l3h8f5agdo7 0 47767 427223 253537 2026-11-02T21:18:47Z Intisar Ali 8681 427223 wikitext text/x-wiki {{Infobox venue | stadium_name = لافٽس روڊ اسٽيڊيم | image = Loftus Road Stadium 25 April 2025.jpg | image_size = 300px | caption = اپريل ۲۰۲۵ع ۾ لافٽس روڊ اسٽيڊيم جو منظر | fullname = لافٽس روڊ اسٽيڊيم | nickname = دي لافٽ | former_names = ڪيان پرنس فائونڊيشن اسٽيڊيم (۲۰۱۹ع–۲۰۲۲ع) | location = سائوٿ آفريڪا روڊ، [[شيفرڊس بش]]، [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | coordinates = {{coord|51|30|33|N|0|13|56|W|type:landmark|display=inline,title}} | built = ۱۹۰۴ع | opened = ۱۱ آڪٽوبر ۱۹۰۴ع | owner = ڪوئينز پارڪ رينجرز فٽبال اينڊ ايٿليٽڪ ڪلب لميٽيڊ | surface = قدرتي گاهه | scoreboard = اليڪٽرانڪ | seating_capacity = ۱۸٬۴۳۹ (روايتي طور درج ٿيل گنجائش) | tenants = شيفرڊس بش فٽبال ڪلب (۱۹۰۴ع–۱۹۱۵ع)<br>[[ڪوئينز پارڪ رينجرز فٽبال ڪلب]] (۱۹۱۷ع کان، ڪجهه وقفن سان)<br>لنڊن واسپس رگبي ڪلب (۱۹۹۶ع–۲۰۰۲ع)<br>[[فلم فٽبال ڪلب]] (۲۰۰۲ع–۲۰۰۴ع) | record_attendance = ۳۵٬۳۵۳ (۲۷ اپريل ۱۹۷۴ع، ڪوئينز پارڪ رينجرز بمقابلي ليڊس يونائيٽيڊ) | dimensions = {{convert|112|by|72|yd|m|abbr=on}} | publictransit = [[وائيٽ سٽي ٽيوب اسٽيشن]] }} '''لافٽس روڊ اسٽيڊيم''' [[انگلينڊ]] جي گاديءَ واري شهر [[لنڊن]] جي اولهندي حصي ۾، [[شيفرڊس بش]] جي علائقي ۾ واقع هڪ فٽبال اسٽيڊيم آهي. هي اسٽيڊيم [[ڪوئينز پارڪ رينجرز فٽبال ڪلب]] جو گهريلو ميدان آهي. اسٽيڊيم ۱۹۰۴ع ۾ کوليو ويو ۽ ۱۹۱۷ع کان ڪوئينز پارڪ رينجرز سان لاڳاپيل رهيو آهي، جيتوڻيڪ ڪلب ڪجهه عرصن دوران ٻين ميدانن تي پڻ کيڏيو. لافٽس روڊ انگريزي فٽبال جي تاريخي ميدانن مان هڪ آهي، جنهن ۾ فٽبال کان سواءِ رگبي، باڪسنگ ۽ خيراتي راندين جا مقابلا پڻ منعقد ٿيا آهن.<ref name="QPRHistory">{{cite web|title=Queens Park Rangers 1882: Stadium Trivia|url=https://s3.eu-west-1.amazonaws.com/gc-media-assets.gc.qprfcservices.co.uk/a67901f0-9935-11f0-9ed9-cb2bd78cba23.pdf|publisher=Queens Park Rangers Football Club|language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي دور (۱۹۰۴ع–۱۹۱۷ع) === لافٽس روڊ اسٽيڊيم جو استعمال ۱۱ آڪٽوبر ۱۹۰۴ع تي شيفرڊس بش فٽبال ڪلب شروع ڪيو. هي هڪ شوقيه فٽبال ڪلب هو، جيڪو [[پهرين مهاڀاري جنگ]] دوران ختم ٿي ويو. ان کان پوءِ ميدان ٻين فٽبال سرگرمين لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. ۱۹۱۷ع ۾ ڪوئينز پارڪ رينجرز هن ميدان کي پنهنجي گهريلو راندين لاءِ اختيار ڪيو.<ref name="QPRHistory"/> === ڪوئينز پارڪ رينجرز جو گهريلو ميدان === ڪوئينز پارڪ رينجرز پنهنجي تاريخ ۾ ڪيترائي مختلف ميدان استعمال ڪيا. ۱۹۲۰ع ۾ فٽبال ليگ ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ ڪلب جا ٻه اهم گهريلو ميدان لافٽس روڊ ۽ وائيٽ سٽي اسٽيڊيم رهيا آهن. ڪلب ۱۹۳۱ع کان ۱۹۳۳ع تائين ۽ وري ۱۹۶۲ع–۱۹۶۳ع جي موسم دوران وائيٽ سٽي اسٽيڊيم استعمال ڪيو. ۱۹۶۳ع کان لافٽس روڊ مستقل طور ان جو گهريلو ميدان رهيو آهي.<ref name="QPRHistory"/><ref name="StadiumDBHistory">{{cite web|title=England: QPR stadium returns to original name|url=https://stadiumdb.com/news/2022/07/england_qpr_stadium_returns_to_original_name|website=StadiumDB|date=2022|language=en}}</ref> === ۱۹۷۰ع واري ڏهاڪي ۾ ترقي === ۱۹۷۰ع واري ڏهاڪي دوران ڪوئينز پارڪ رينجرز انگريزي فٽبال جي اعليٰ سطح تي مقابلا ڪيا. ان عرصي ۾ لافٽس روڊ ۾ تماشائين جو وڏو تعداد ايندو هو. ۲۷ اپريل ۱۹۷۴ع تي ليڊس يونائيٽيڊ خلاف مقابلي دوران ۳۵٬۳۵۳ تماشائي موجود هئا، جيڪو اسٽيڊيم ۾ تماشائين جي شرڪت جو تاريخي رڪارڊ آهي. ان وقت اسٽيڊيم ۾ بيهي راند ڏسڻ جون جايون پڻ موجود هيون.<ref name="GroundGuide">{{cite web|title=Loftus Road the home of Queens Park Rangers|url=https://www.aroundthegrounds.org/grounds-hub/efl-championship/loftus-road/|website=Around the Grounds|language=en}}</ref> === مصنوعي ميدان (۱۹۸۱ع–۱۹۸۸ع) === ۱۹۸۱ع ۾ لافٽس روڊ برطانوي پيشه ور فٽبال جو پهريون اسٽيڊيم بڻيو، جنهن ۾ اومني ٽرف نالي مصنوعي گاهه وارو ميدان لڳايو ويو. هن مصنوعي سطح جو مقصد قدرتي گاهه جي متبادل طور راندين لاءِ مناسب ميدان فراهم ڪرڻ هو. اهو ميدان ۱۹۸۸ع تائين استعمال ٿيندو رهيو، جنهن کان پوءِ ٻيهر قدرتي گاهه لڳايو ويو.<ref name="QPRHistory"/> === ٻين ڪلبن جي ميزباني === ۱۹۹۶ع کان ۲۰۰۲ع تائين لنڊن واسپس رگبي ڪلب لافٽس روڊ ۾ پنهنجا گهريلو مقابلا کيڏيا. ۲۰۰۲ع کان ۲۰۰۴ع تائين فلم فٽبال ڪلب پڻ هي اسٽيڊيم استعمال ڪيو، ڇاڪاڻ ته ان عرصي دوران فلم جي پنهنجي اسٽيڊيم، ڪريون ڪاٽيج، ۾ تعميراتي ۽ بحاليءَ جو ڪم هلي رهيو هو.<ref name="QPRHistory"/> == اسٽيڊيم جي نالن جي تاريخ == === ڪيان پرنس فائونڊيشن اسٽيڊيم === جون ۲۰۱۹ع ۾ ڪوئينز پارڪ رينجرز اعلان ڪيو ته لافٽس روڊ جو نالو ڪيان پرنس فائونڊيشن اسٽيڊيم رکيو ويندو. هي فيصلو ڪلب جي نوجوان رانديگر ڪيان پرنس جي ياد ۾ قائم ڪيل خيراتي اداري جي حمايت لاءِ ڪيو ويو. ڪيان پرنس ۲۰۰۶ع ۾ پندرهن ورهين جي عمر ۾ چاقوءَ جي حملي ۾ مارجي ويو هو. سندس والد مارڪ پرنس نوجوانن کي چاقوءَ سان ٿيندڙ تشدد جي نتيجن بابت آگاهي ڏيڻ لاءِ هي ادارو قائم ڪيو.<ref name="BBC2019">{{cite news|title=QPR: Loftus Road to be renamed The Kiyan Prince Foundation Stadium|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48544778|publisher=BBC Sport|date=7 June 2019|language=en}}</ref> ڪلب جي حامين کي پنج خيراتي ادارن مان هڪ چونڊڻ جو موقعو ڏنو ويو. ووٽنگ ۾ ۶۳ سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽ ڪيان پرنس فائونڊيشن کي مليا. ان کان پوءِ اسٽيڊيم جو نالو ان اداري سان منسوب ڪيو ويو.<ref name="PFA2019">{{cite web|title=Extra Time: QPR Renames Stadium|url=https://www.thepfa.com/news/2019/9/12/extra-time-qpr-renames-stadium|publisher=Professional Footballers' Association|date=12 September 2019|language=en}}</ref> مئي ۲۰۲۲ع ۾ ڪلب اعلان ڪيو ته ۲۰۲۲ع–۲۰۲۳ع جي فٽبال موسم کان اسٽيڊيم جو تاريخي نالو لافٽس روڊ بحال ڪيو ويندو.<ref name="BBC2022">{{cite news|title=QPR: Stadium to revert Loftus Road from Kiyan Prince Foundation Stadium|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/61577034|publisher=BBC Sport|date=25 May 2022|language=en}}</ref> === ميٽريڊ لافٽس روڊ === آڪٽوبر ۲۰۲۳ع ۾ ڪوئينز پارڪ رينجرز ملائيشيا جي پرڏيهي واپار جي ترقيءَ واري اداري ميٽريڊ سان اسٽيڊيم جي نالي جي تجارتي حقن بابت ٽن سالن جو معاهدو ڪيو. ان معاهدي تحت اسٽيڊيم جو نالو ميٽريڊ لافٽس روڊ اسٽيڊيم رکيو ويو. معاهدي جو اعلان ۲۰۲۳ع ۾ ٿيو ۽ اهو ۲۰۲۵ع–۲۰۲۶ع جي فٽبال موسم جي پڄاڻيءَ تائين مقرر هو.<ref name="StadiumBusiness2023">{{cite news|title=QPR signs Loftus Road naming rights deal|url=https://www.thestadiumbusiness.com/2023/10/27/qpr-signs-loftus-road-naming-rights-deal/|publisher=The Stadium Business|date=27 October 2023|language=en}}</ref><ref name="FMT2023">{{cite news|title=QPR's home renamed Matrade Loftus Road Stadium|url=https://www.freemalaysiatoday.com/category/highlight/2023/10/28/qprs-home-renamed-matrade-loftus-road-stadium|publisher=Free Malaysia Today|date=28 October 2023|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #aabfd0;" |+ style="background:#174a70;color:white;padding:9px;" | لافٽس روڊ اسٽيڊيم جا تاريخي ۽ تجارتي نالا ! style="background:#dceaf5;" | عرصو ! style="background:#dceaf5;" | نالو ! style="background:#dceaf5;" | پسمنظر |- | ۱۹۰۴ع–۲۰۱۹ع | لافٽس روڊ | تاريخي نالو |- | ۲۰۱۹ع–۲۰۲۲ع | ڪيان پرنس فائونڊيشن اسٽيڊيم | خيراتي اداري جي حمايت |- | ۲۰۲۲ع–۲۰۲۳ع | لافٽس روڊ | تاريخي نالي جي بحالي |- | ۲۰۲۳ع–۲۰۲۶ع | ميٽريڊ لافٽس روڊ اسٽيڊيم | تجارتي نالي جو معاهدو |} == اڏاوت ۽ سهولتون == لافٽس روڊ هڪ نسبتاً محدود ايراضيءَ تي ٺهيل فٽبال اسٽيڊيم آهي، جنهن جي چوڌاري تماشائين لاءِ چار مکيه اسٽينڊ آهن. اسٽيڊيم جو روايتي طور درج ٿيل ويهڻ جو تعداد ۱۸٬۴۳۹ آهي. اسٽيڊيم ۾ اليڪٽرانڪ اسڪور بورڊ، تماشائين لاءِ مختلف حصا، مهمان تماشائين جون جايون ۽ ميڊيا لاءِ سهولتون موجود آهن.<ref name="GroundGuide"/><ref name="StadiumDB">{{cite web|title=MATRADE Loftus Road Stadium|url=https://stadiumdb.com/stadiums/eng/loftus_road|publisher=StadiumDB|language=en}}</ref> === مکيه اسٽينڊ === اسٽيڊيم ۾ سائوٿ آفريڪا روڊ اسٽينڊ، لافٽس روڊ اسٽينڊ، اسڪول اينڊ ۽ اسٽينلي بولز اسٽينڊ شامل آهن. اسٽينلي بولز اسٽينڊ اڳ ۾ ايلرسلي روڊ اسٽينڊ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ۲۰۲۲ع ۾ ان کي ڪوئينز پارڪ رينجرز جي اڳوڻي رانديگر اسٽينلي بولز جي نالي سان منسوب ڪيو ويو.<ref name="QPRBowles">{{cite web|title=RIP Stanley Bowles: 1948–2024|url=https://www.qpr.co.uk/news/2024/february/24/stan-bowles-rip/|publisher=Queens Park Rangers Football Club|date=24 February 2024|language=en}}</ref> [[File:Safe standing at Loftus Road.jpg|thumb|کاٻو|220px|لافٽس روڊ ۾ تماشائين لاءِ محفوظ بيهڻ وارو حصو، ۲۰۲۲ع.]] === ميدان جي سطح === اسٽيڊيم ۾ هن وقت قدرتي گاهه وارو ميدان استعمال ٿيندو آهي. ۱۹۸۱ع کان ۱۹۸۸ع تائين هتي اومني ٽرف نالي مصنوعي سطح استعمال ڪئي وئي هئي. اسٽيڊيم جي تاريخي تفصيلن ۾ ميدان جي ماپ ۱۱۲ ضرب ۷۲ گز ڄاڻايل آهي، جيتوڻيڪ مختلف دورن ۾ ميدان جي ماپ ۾ تبديليون ٿيون آهن.<ref name="QPRHistory"/><ref name="GroundGuide"/> === تماشائين جي گنجائش === لافٽس روڊ جي تاريخي گنجائش موجوده ويهڻ واري گنجائش کان گهڻي هئي. ۱۹۷۴ع ۾ ۳۵٬۳۵۳ تماشائين جي شرڪت جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن ته مڪمل ويهڻ واري ترتيب ۾ ۶ نومبر ۱۹۹۹ع تي مانچسٽر سٽي خلاف مقابلي دوران ۱۹٬۰۰۲ تماشائين جي شرڪت درج ڪئي وئي.<ref name="GroundGuide"/><ref name="QPRStats">{{cite web|title=QPR Club Record|url=https://www.stevesfootballstats.uk/qpr_club_record.html|website=Steve's Football Stats|language=en}}</ref> == اهم راندين جا مقابلا == === فٽبال === لافٽس روڊ ڪوئينز پارڪ رينجرز جي گهريلو مقابلي جو ميدان هجڻ سان گڏ بين الاقوامي نمائشي مقابلن جي ميزباني پڻ ڪندو رهيو آهي. ۱۹۹۲ع ۾ انگلينڊ جي بي ٽيم فرانس جي بي ٽيم خلاف هتي کيڏي، جڏهن ته ۱۹۹۸ع ۾ انگلينڊ جي بي ٽيم روس جي ٻي ٽيم خلاف مقابلو ڪيو. اسٽيڊيم ۾ جميڪا، نائيجيريا، آسٽريليا، گهانا ۽ ٻين ملڪن جي ٽيمن سان لاڳاپيل بين الاقوامي مقابلا پڻ منعقد ٿيا آهن.<ref name="LondonFootballScene">{{cite web|title=Carnivals, political tension and kung-fu kicks – how QPR and Loftus Road have taken on the world|url=https://londonfootballscene.co.uk/2021/03/25/carnivals-political-tension-and-kung-fu-kicks-how-qpr-and-loftus-road-have-taken-on-the-world/|publisher=London Football Scene|date=25 March 2021|language=en}}</ref> === باڪسنگ === ۸ جون ۱۹۸۵ع تي لافٽس روڊ ۾ آئرش باڪسر بيري ميڪ گيگن ۽ پاناما جي باڪسر يوسيبيو پيڊروزا وچ ۾ عالمي فيدر ويٽ اعزاز لاءِ مقابلو ٿيو. ميڪ گيگن پوائنٽن جي بنياد تي ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ ورلڊ باڪسنگ ايسوسيئيشن جو عالمي فيدر ويٽ اعزاز کٽي ورتو. هي مقابلو اسٽيڊيم جي اهم غير فٽبال راندين مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="BBCBoxing">{{cite news|title=When Barry McGuigan ruled the boxing world - 35 years on|url=https://www.bbc.co.uk/sport/boxing/52966159|publisher=BBC Sport|date=8 June 2020|language=en}}</ref><ref name="IrishTimesBoxing">{{cite news|title=British tradition of big stadium fights goes from Joshua to Ali|url=https://www.irishtimes.com/sport/other-sports/british-tradition-of-big-stadium-fights-goes-from-joshua-to-ali-1.3065229|publisher=The Irish Times|language=en}}</ref> === رگبي === ۱۹۹۶ع کان ۲۰۰۲ع تائين لنڊن واسپس رگبي ڪلب لافٽس روڊ کي پنهنجي گهريلو مقابلن لاءِ استعمال ڪيو. ان عرصي ۾ اسٽيڊيم فٽبال سان گڏ رگبي يونين جي مقابلن جي ميزباني پڻ ڪندو رهيو.<ref name="QPRHistory"/> === خيراتي مقابلا === ۲ سيپٽمبر ۲۰۱۷ع تي لافٽس روڊ ۾ گيم فور گرينفيل نالي خيراتي فٽبال مقابلو منعقد ڪيو ويو. ان مقابلي جو مقصد گرينفيل ٽاور ۾ لڳل باهه کان متاثر ماڻهن ۽ مقامي برادريءَ جي مدد لاءِ رقم گڏ ڪرڻ هو.<ref name="QPRHistory"/> == اهم تاريخي واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #afc3d5;" |+ style="background:#174a70;color:white;padding:9px;" | لافٽس روڊ اسٽيڊيم جي تاريخ جا اهم واقعا ! style="background:#dceaf5;" | سال ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | ۱۹۰۴ع | شيفرڊس بش فٽبال ڪلب پاران اسٽيڊيم جو استعمال شروع |- | ۱۹۱۷ع | ڪوئينز پارڪ رينجرز جو اسٽيڊيم ۾ اچڻ |- | ۱۹۳۱ع | ڪلب جو عارضي طور وائيٽ سٽي اسٽيڊيم ڏانهن منتقل ٿيڻ |- | ۱۹۳۳ع | ڪلب جي لافٽس روڊ ڏانهن واپسي |- | ۱۹۶۲ع | ڪلب جو ٻيهر وائيٽ سٽي اسٽيڊيم ڏانهن عارضي منتقل ٿيڻ |- | ۱۹۶۳ع | لافٽس روڊ ڏانهن مستقل واپسي |- | ۱۹۷۴ع | ۳۵٬۳۵۳ تماشائين جي شرڪت جو رڪارڊ |- | ۱۹۸۱ع | مصنوعي اومني ٽرف ميدان لڳايو ويو |- | ۱۹۸۵ع | بيري ميڪ گيگن ۽ يوسيبيو پيڊروزا وچ ۾ عالمي باڪسنگ مقابلو |- | ۱۹۸۸ع | مصنوعي ميدان کي قدرتي گاهه سان تبديل ڪيو ويو |- | ۱۹۹۶ع | لنڊن واسپس رگبي ڪلب جي ميزباني شروع |- | ۲۰۰۲ع | فلم فٽبال ڪلب جي عارضي ميزباني شروع |- | ۲۰۰۴ع | فلم فٽبال ڪلب جي ميزباني ختم |- | ۲۰۱۷ع | گيم فور گرينفيل خيراتي مقابلو |- | ۲۰۱۹ع | ڪيان پرنس فائونڊيشن اسٽيڊيم نالو اختيار ڪيو ويو |- | ۲۰۲۲ع | تاريخي نالو بحال ۽ ايلرسلي روڊ اسٽينڊ کي اسٽينلي بولز سان منسوب ڪيو ويو |- | ۲۰۲۳ع | ميٽريڊ سان تجارتي نالي جو معاهدو |} == آمدرفت ۽ جاگرافيائي بيهڪ == اسٽيڊيم سائوٿ آفريڪا روڊ تي، لنڊن جي شيفرڊس بش واري علائقي ۾ واقع آهي. هن جي ڀرسان لنڊن انڊرگرائونڊ جون وائيٽ سٽي، ووڊ لين، شيفرڊس بش ۽ شيفرڊس بش مارڪيٽ اسٽيشنون آهن. اسٽيڊيم تائين عوامي آمدرفت ذريعي پهچڻ ممڪن آهي.<ref name="GroundGuide"/> [[File:LoftusRoadStadium SouthAfricaRoadEntrance.JPG|thumb|ساڄو|250px|سائوٿ آفريڪا روڊ تي لافٽس روڊ اسٽيڊيم جو داخلي دروازو، ۲۰۱۰ع.]] == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Loftus Road Stadium 25 April 2025.jpg|اپريل ۲۰۲۵ع ۾ اسٽيڊيم جو منظر File:Loftus Road Stadium - panoramio.jpg|لافٽس روڊ اسٽيڊيم جو اندريون منظر File:LoftusRoadStadium SouthAfricaRoadEntrance.JPG|اسٽيڊيم جو سائوٿ آفريڪا روڊ وارو داخلي دروازو File:Safe standing at Loftus Road.jpg|تماشائين لاءِ محفوظ بيهڻ وارو حصو File:Loftus Road Stadium, White City - geograph.org.uk - 15934.jpg|وائيٽ سٽي واري پاسي کان اسٽيڊيم جو منظر </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڪوئينز پارڪ رينجرز فٽبال ڪلب]] * [[فلم فٽبال ڪلب]] * [[لنڊن]] * [[شيفرڊس بش]] * [[فٽبال]] * [[انگلينڊ ۾ فٽبال]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.qpr.co.uk/ ڪوئينز پارڪ رينجرز جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://stadiumdb.com/stadiums/eng/loftus_road اسٽيڊيم بابت تفصيلي ڄاڻ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Loftus_Road وڪيميڊيا ڪامنز تي لافٽس روڊ جون تصويرون] [[زمرو:لنڊن جا فٽبال اسٽيڊيم]] [[زمرو:انگلينڊ جا فٽبال اسٽيڊيم]] [[زمرو:۱۹۰۴ع ۾ قائم ٿيل راندين جا ميدان]] [[زمرو:ڪوئينز پارڪ رينجرز فٽبال ڪلب]] 7ppv2f0dwu8fv062wqwmtlzpha9gizx 0 49240 427372 250209 2026-11-03T06:51:21Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427372 wikitext text/x-wiki '''بِھ''' هڪ قسم جي ڀاڄي آهي جيڪا پٻڻ جي ول جي پاڙ هوندي آهي جنهن جو وچ سوراخدار هوندو آهي. بِھ اڪثر ڍنڍن جي پاڻي ۾ ٿيندا آهن. [[سنڌ]] ۾ ساريالي زمين جي ڍورن ۾ پڻ ٿيندا آهن.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بهه|title=بهه : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-08-12|archive-date=2019-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190812094346/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A8%25D9%2587%25D9%2587|url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالو}} {{حوالا}} [[زمرو:ڀاڄيون]] 7awh213tv7k8ywtrgjuahrneb9deu83 0 49336 427392 340435 2026-11-03T09:08:54Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427392 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | name = بگڙو يا ڀورو [[تتر]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=22678911 |title=''Perdix perdix'' |assessor=BirdLife International |assessor-link=BirdLife International |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}</ref> | image = Perdix_perdix_(Marek_Szczepanek).jpg | genus = پريڊڪس | species =پريڊڪس | authority = ڪارل لينيوئس | subdivision_ranks = [[ذيلي جنس]] | subdivision = 8 | range_map = Verbreitungskarte Rebhuhn.jpg | range_map_caption = پي. پريڊڪس {{leftlegend|#E8CF5E|اصل وطن |outline=gray}}{{leftlegend|#D090BE|نئون وطن |outline=gray}} | synonyms = ''ٽيٽرائو پريڊڪس '' {{small|ڪارل لينيوئس;1758}} }} '''بگڙو تتر''' يا '''ڀورو تتر''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Grey Patridge '''}} 28 کان 32 سينٽي ميٽر قد بت واري هن پکي ۾ نر ۽ ماد لڳ ڀڳ هڪجهڙا ٿين ٿا. سرمائي ناسي ڀورو ۽ اخروٽي رنگ جي پٺي ۽ پرن تي ناسي رنگ جي کرڙي ڪجهه وڌيڪ ٿئي ٿي. پيٽ ۽ ڇاتيءَ جو رنگ ڪجهه هلڪو هوندو اٿس. ڳچيءَ وارو حصو ڪاري ليڪ سان ميرانجهڙو هيڊو هلڪو ٿئس ٿو. چهنب ڪاري ۽ پير ڳاڙها ٿينس ٿا. سٺو ٻوليندڙ آهي. ٻوليندو آهي ان کي"ڪِيڙو ڪِيڙو" چوندا آهن. هن تتر جي نر ٻوليءَ کي "ٺهڪو" چئبو آهي ۽ مادي جا ساڻس سر جھلائيندي آهي ان کي "کيتو" چئبو آهي. پنهنجي رنگ سبب پٿريلي ۽ ٻُوڙن سان ڀريل ماحول ۾ چڱيءَ طرح لڪي وڃي ٿو. <br> سڄي هندستان ۾ سري لنڪا تائين موجود آهي. خشڪ کليل ميدانن ۽ ڇڏن ٻيلن ۾ رهي ٿو. تتر ڊوڙ جو سٺو هوندو آهي. انڪري خطري مهل اڏامڻ بدران ڊوڙ کي ترجيح ڏيندو آهي ۽ پوءِ پر تي ڀڙڪو ڏيئي اڏامي پري وڃي لهندو ۽ غائب ٿي ويندو آهي يا وري خطري وقت ٻوڙن ۾ لڪي ويندو آهي پر جيڪڏهن خطرو سڌو ٻوڙن طرف اچي ته پوءِ ولر جي صورت ۾ ڀڙڪو ڏيئي اڏرندو ۽ زمين سان هيٺاهين اڏام اڏامندو پري هليو ويندو آهي. ڀورو تتر ماڻهو سان جلدي هري ويندو آهي انڪري عام طرح پاليو به ويندو آهي۽ هنن کي پاڻ ۾ وڙهائيندا آهن.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تتر|title=تتر : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-03-22|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322073247/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AA%25D8%25AA%25D8%25B1|url-status=dead}}</ref> == گيلري == <gallery> Grey Francolin or Grey Partridge - Francolinus pondicerianus.jpg Grey partridge- (Perdix perdix)- Яребица.jpg Grey Francolin, adult male, Chennai, India.jpg Perdix perdix MHNT.ZOO.2010.11.5.10.jpg Grey Francolin Grey Partridge - Francolinus pondicerianus.jpg Grey Partridge Perdix perdix, Netherlands 1.jpg </gallery> <br /> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پکي]] tq3107o0wr5ik88b9s3erbh639m8osa 0 49348 427408 269622 2026-11-03T10:03:41Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427408 wikitext text/x-wiki ''تِرُ''' [[انگريزي]] (Sesame) ھڪ تيلي ٻِج آهي جنهن جو ٻُوٽو به ٿئي ٿو. ترن جو فصل خريف ۾ ٿيندو آهي. تر اڃا به ٿين ته ڪارا به ٿين ٿا. سنڌ ۾ قديم زماني کان ترن جو فصل ٿيندو آيو آهي. تن جو تيل به ٿيندو آهي..<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%20تِر|title=تِر : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-08-25|archive-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825145253/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%2520%25D8%25AA%25D9%2590%25D8%25B1|url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالو}} {{حوالا}} fgg9a77nrufmmkho2fuwago7fzl7388 0 49732 427352 426429 2026-11-03T05:28:11Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427352 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بدخشان صوبو | native_name = {{lang|fa|ولایت بدخشان}} | settlement_type = افغانستان جا صوبا | image_skyline = Badakhshan province of Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption =بدخشان صوبي جا ضلعا | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Badakhshan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = افغانستان جي نقشي ۾ بدخشان نمايان ڏيکاريل | pushpin_map =Afghanistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|38|0|N|71|0|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[افغانستان ]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[فيض آباد]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[بدخشان صوبي جا گورنر|گورنر]] | leader_name = [[احمد فيصل بيگزاد]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes =<ref>{{cite web |url=http://www.statoids.com/uaf.html|title=Statoids}}</ref> | area_total_km2 = 44059 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 904700 | population_as_of = 2012 | population_density_km2 = auto | population_demonym = بدخشاني | population_note = | blank_name_sec1 = ٻولي | blank_info_sec1 = [[فارسي|دري]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[شوگني ٻولي|شوگني]]، [[مونجي ٻولي|مونجي]]، [[اشڪاشمي ٻولي|اشڪاشمي]] ۽ [[واخي ٻولي|واخي]] | timezone1 = [[UTC+4:30]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-BDS | website = | footnotes = }} '''بدخشان صوبو''' يا '''ولايت بدخشان''' (Badakhshan Province) [[افغانستان]] جي 34 صوبن مان ھڪ صوبو آهي جيڪو ان جي اتر اوڀر واري آخري ڇيڙي تي واقع آھي. ان صوبي جون سرحدون [[تاجڪستان]] ۽ [[پاڪستان]] سان پڻ ملن ٿيون ان جي سرحد 91 ڪلوميٽرن تائين [[چين]] سان پڻ ملي ٿي. ھن صوبي جي معيشت جو وڏو ذريعو [[ڏوڏي]] جو فصل آهي جنھن مان آفيم جو پيداوار ٿئي ٿي. ھي صوبو تمام پسمانده آھي جتي تمام گھڻي غربت آھي. ھتي [[سنگ لاجورد]] (Lapis lazuli) جون کاڻون پڻ آھن جيڪو ھڪ قيمتي پٿر آهي. اهو هڪ وسيع تاريخي بدخشان علائقي جو حصو آهي، جنهن جا ڪجهه حصا هاڻي [[تاجڪستان]] ۽ [[چين]] ۾ به آهن. صوبي ۾ 22 ضلعا، 1200 کان وڌيڪ ڳوٺ ۽ لڳ ڀڳ 10,55,000 ماڻهو آهن.<ref>https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240613212612/https://euaa.europa.eu/country-guidance-afghanistan-2020/badakhshan |date=2024-06-13 }}]</ref> فيض آباد صوبائي راڄڌاني طور ڪم ڪري ٿو. سال 2021ع ۾ افغانستان تي طالبان جي قبضي کان وٺي صوبي ۾ مزاحمتي سرگرميون رپورٽ ٿيون آهن.<ref>{{cite news |title=Afghanistan's National Resistance Front formally announces guerrilla war against the Taliban from Badakhshan |url=https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html |work=India Narrative |date=2021-10-27 |access-date=2021-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220000037/https://www.indianarrative.com/world-news/afghanistan-s-national-resistance-front-formally-announces-guerrilla-war-against-the-taliban-from-badakhshan-124151.html |archive-date=2021-12-20 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite news |last=Kohzad |first=Nilly |title=What Does the National Resistance Front of Afghanistan Have to Offer? |url=https://thediplomat.com/2021/12/what-does-the-national-resistance-front-of-afghanistan-have-to-offer/ |work=The Diplomat |date=2021-12-15 |access-date=2021-12-19 }}</ref> ==نالي جو بڻ بڻياد== ''بدخشان'' جو نالو [[ساساني سلطنت|ساساني]] دور جي سرڪاري لقب ''[[بدخش]]'' ([[وچولي فارسي]] ۾ 𐭡𐭲𐭧𐭱𐭩) مان نڪتل آهي. اهو لقب اوڀر ايراني علائقن ۾ ڪنهن مقامي حڪمران يا اعليٰ مرتبي واري گورنر لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان سان گڏيل پڇاڙي «ـان» جي معنيٰ «سرزمين» آهي. تنهنڪري هن نالي جي معنيٰ «بدخش، يعني حڪمران، جي سرزمين» ڪري سگهجي ٿي. هيءُ اصطلاح [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[افغان (قومياتي نالو)|افغان]] ۽ پوءِ [[اسلام|اسلامي]] جاگرافيائي روايتن ۾ لڳاتار استعمال ٿيندو رهيو.<ref>W. Eilers, "[http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan#pt3 BADAḴŠĀN iii. The name] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052122/http://www.iranicaonline.org/articles/badaksan |date=2016-03-04 }}", ''Encyclopædia Iranica'', December 15, 1988.</ref> ==تاريخ== {{Further|بدخشان#تاريخ|افغانستان جي تاريخ}} ===قديم دور=== [[File:Badakshan patera drawing.jpg|thumb|150px|چانديءَ جي هڪ قديم پاتيرا، جنهن ۾ يوناني فن جي زوال پذير صورت نظر اچي ٿي؛ اها اڳ بدخشان جي شهزاديءَ جي ملڪيت هئي.]] اڄ بدخشان جي نالي سان سڃاتو ويندڙ علائقو [[تاريخ کان اڳ وارو دور|تاريخ کان اڳ واري دور]] کان آباد رهيو آهي، جنهن جا ثبوت جابلو ماٿرين ۽ درياهي طاسن مان مليل آثار قديمه جي دريافتن مان ملن ٿا. هيءُ علائقو [[لاجورد]] جي شاهوڪار ذخيرن سبب شروعاتي دور کان اهميت حاصل ڪري ويو. هتي گهٽ ۾ گهٽ [[ٽين هزاري قبل مسيح]] کان لاجورد ڪڍيو ويندو هو، جنهن جو واپار [[ميسوپوٽيميا]]، [[قديم مصر|مصر]]، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] ۽ [[وچ ايشيا]] تائين ٿيندو هو.<ref>ڪيمبرج. آرگ [https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/lapis-lazuli-the-early-phases-of-its-trade/56AE13DC2B65517140129A493FED4335]</ref> قديم دور ۾ بدخشان ڪيترين وڏين سلطنتن جو حصو رهيو. پهرين اهو [[هخامنشي سلطنت]] ۾ شامل ٿيو؛ پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهمن کانپوءِ [[هيليني دور|هيليني حڪمرانيءَ]] جي اثر هيٺ آيو، ۽ تنهن کانپوءِ [[يوناني باختري بادشاهت|يوناني باختري]] ۽ [[ڪشاڻ سلطنت|ڪشاڻ]] سلطنتن جو حصو بڻيو. [[اسلام]] جي آمد کان اڳ هن علائقي ۾ [[ٻڌمت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] موجود هئا. جابلو جاگرافيءَ سبب مقامي حڪمران، سلطنتن جي ماتحتيءَ هوندي به، اڪثر وڏي حد تائين سياسي خودمختياري برقرار رکندا هئا.<ref name="ei">انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا [https://www.iranicaonline.org/articles/badaksan/] </ref><ref name="brit">انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا [https://www.britannica.com/place/Badakhshan]</ref> ===وچيون دور=== [[File:Mirza Shah Rukh (d. 1607-8) ruler of Badakhshan. Emperor Akbar's distantly related Timurid cousin, married Akbar's daughter, Shakr al-Nisa Begum. Was forced to flee to the Mughal Empire, and was made governor of Malwa.jpg|thumb|150px|بدخشان جو حڪمران مرزا شاهه رخ، جنهن 1607–1608ع ۾ وفات ڪئي.]] اٺين صدي عيسويءَ کان، [[خراسان جي مسلمانن هٿان فتح]] کانپوءِ، بدخشان آهستي آهستي [[اسلامي دنيا]] جو حصو بڻجڻ لڳو. پوءِ اهو هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ [[ايران جي حڪمرانن جي فهرست|فارسي]] ۽ [[ترڪ قومن جي تاريخ|ترڪ]] حڪمران گهراڻن جي قبضي هيٺ آيو، جن ۾ [[ساماني سلطنت|ساماني]]، [[غزنوي سلطنت|غزنوي]] ۽ [[سلجوقي سلطنت|سلجوقي]] گهراڻا شامل هئا. [[تيموري سلطنت|تيموري دور]] ۾ بدخشان وچ ايشيا ۽ فارس جي وسيع سياسي ۽ ثقافتي رابطن سان ڳنڍجي ويو. هن علائقي مان عالم، شاعر ۽ انتظامي عملدار پيدا ٿيا، جن فارسي-اسلامي تهذيب ۾ حصو ورتو. سلطنتن جي نالي ماتر ماتحتيءَ باوجود، بدخشان اڪثر هڪ نيم خودمختيار رياست طور ڪم ڪندو رهيو. ان تي مقامي ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا، جيڪي علائقي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب وڏي حد تائين آزاد اختيار رکندا هئا. وچئين دور جي پوئين حصي ۾ بدخشان علائقائي طاقتن، جن ۾ ازبڪ [[بخارا جي خانات]]، [[صفوي ايران]] ۽ [[مغل سلطنت]] شامل هيون، جي وچ ۾ بار بار ٿيندڙ تڪرارن جو شڪار ٿيو. انهن تڪرارن مرڪزي اختيار کي ڪمزور ڪيو ۽ مقامي حڪمرانيءَ کي وڌيڪ مضبوط بڻايو. [[بدخشان جي امارت]] 1657ع ۾ آزاد ٿي. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بدخشان جي امارت [[دراني سلطنت]] جي ماتحت ٿي وئي.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ===جديد دور=== 1873ع ۾ بدخشان جي امارت کي باضابطه طور ختم ڪري، علائقي کي [[افغانستان جي امارت]] ۾ شامل ڪيو ويو. افغان [[امير]] سڄي ملڪ ۾ اقتدار کي مرڪز جي هٿ ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. اهو دور [[برطانوي راڄ|برطانوي]] ۽ [[روسي سلطنت|روسي]] سلطنتن جي وچ ۾ هلندڙ نام نهاد [[عظيم راند]] سان پڻ ٺهڪي آيو، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان جي اتر اوڀر وارين سرحدن جي باضابطه حدبندي ٿي. انهيءَ دور ۾ [[واخان لنگهه]] جي قيام بدخشان کي [[برطانوي هندستان]] ۽ روسي سلطنت جي وچ ۾ هڪ حائل علائقو بڻايو. هن بندوبست بين الاقوامي سرحدن کي مقرر ڪيو ۽ [[چنگ چين]] سان افغانستان جي سوڙهي زميني ڳانڍاپي کي برقرار رکيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ بدخشان انتظامي لحاظ کان حاشيي تي رهيو، جتي رياستي سيڙپڪاري محدود ۽ بنيادي ڍانچو ڪمزور هو. مقامي انتظام مرڪزي حڪومت سان گڏ روايتي اختياري ڍانچن تي پڻ گهڻو ڀاڙيندو رهيو.<ref name="ei" /><ref name="brit" /> ====سوويت حملي کانپوءِ جو دور==== [[File:SSG Jonathan Hill, from the 438th Air Expeditionary Advisory Squadron, directs villagers to his helicopter on a rescue mission in Badakshan province, Afghanistan after an avalanche.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ برفاني ڇپ ڪرڻ کانپوءِ آمريڪي ۽ افغان هوائي فوجن جا اهلڪار بچاءَ جي ڪارروائي ڪندي، 2012ع.]] 1979ع ۾ [[سوويت–افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] کانپوءِ بدخشان [[افغان مجاهدين|مجاهدين]] جي مزاحمتي قوتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. ان جي ڏکئي جابلو علائقي سبب [[سوويت فوج]] ۽ [[افغان فوج|حڪومتي فوجن]] لاءِ اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪرڻ مشڪل هو. هيءُ صوبو هڪ فوجي ڳڙهه ۽ افغانستان کي تاجڪستان سان ڳنڍيندڙ رسد جي لنگهه، ٻنهي طور ڪم ڪندو رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي [[افغان گهرو ويڙهه (1992–1996)|افغان گهرو ويڙهه]] دوران بدخشان [[اتر اتحاد]] جي طاقت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجي اڀريو. بدخشان سان تعلق رکندڙ [[برهان الدين رباني]] ان اتحاد جو سياسي سربراهه هو.<ref>{{Cite web |last1=Hansen |first1=Cole |last2=Dennys |first2=Christian |last3=Zaman |first3=Idrees |date=2009-02-01 |title=Conflict analysis: Baharak district, Badakhshan province |url=https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529230432/https://www.cmi.no/pdf/?file=/afghanistan/doc/ACF280.pdf |archive-date=2014-05-29 |access-date=2022-12-04 |website=Chr. Michelsen Institute}}</ref> ٻين گهڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ بدخشان، [[طالبان]] جي [[افغانستان جي اسلامي امارت (1996–2001)|1996ع کان 2001ع واري پهرين حڪمرانيءَ]] دوران، ڪڏهن به مڪمل طور سندن قبضي ۾ نه آيو. 2001ع ۾ [[افغانستان تي آمريڪي حملو|آمريڪا جي اڳواڻيءَ هيٺ افغانستان تي حملي]] کانپوءِ هيءُ صوبو ڏکڻ ۽ اوڀر افغانستان جي ڀيٽ ۾ نسبتاً مستحڪم رهيو، جيتوڻيڪ هتي باغين جا حملا، سياسي تڪرار ۽ غيرقانوني کاڻ کوٽڻ ۽ اسمگلنگ سميت ڏوهاري سرگرميون جاري رهيون.<ref name="brit" /><ref>{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/the-2015-insurgency-in-the-north-2-badakhshans-jurm-district-under-siege/|title=The 2015 Insurgency in the North (2): Badakhshan's Jurm district under siege|date=14 September 2015}}</ref> آگسٽ 2021ع ۾ [[ڪابل جو زوال (2021)|افغان حڪومت جي خاتمي]] کانپوءِ بدخشان طالبان جي قبضي هيٺ اچي ويو. اقتدار جي هن تبديليءَ سان گڏ ڪيترن ضلعن، خاص ڪري جابلو علائقن ۾، [[افغانستان جو قومي مزاحمتي محاذ|مقامي سطح جي مزاحمت]] پڻ ٿي. ان کانپوءِ، ٻين صوبن وانگر، بدخشان کي به معاشي زوال، شهري آزادين تي پابندين ۽ بين الاقوامي ترقياتي امداد ۾ گهٽتائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو آهي. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون، خاص ڪري لاجورد ڪڍڻ، جاري رهيون آهن، پر انهن تي شديد تڪرار پڻ برقرار رهيو آهي. غربت، خوراڪ جي اڻهوند ۽ صحت ۽ تعليم تائين پهچ ۾ گهٽتائيءَ سبب ڪيترن ضلعن ۾ انساني ڀلائيءَ جون حالتون خراب ٿيون آهن؛ عورتون ۽ ڇوڪريون خاص طور متاثر ٿيون آهن. صوبي ۾ سلامتيءَ جي صورتحال غيرمستحڪم رهي آهي، جتي هٿياربند مزاحمت، مختلف برادرين وچ ۾ ڇڪتاڻ ۽ سرحدي علائقن تي حڪمت عمليءَ واري بالادستيءَ لاءِ مقابلي جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن، خاص ڪري تاجڪستان جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾.<ref>اين آر سي نيوز [https://www.nrc.no/news/2024/august/3-years-neglect-in-afghanistan]</ref> ==جاگرافي== {{Further|افغانستان جي جاگرافي}} بدخشان افغانستان جي ڏور اتر اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جن جون جاگرافيائي حالتون نهايت سخت آهن. اوچا جابلو سلسلا، اونهيون ماٿريون، بين الاقوامي سرحدن مان وهندڙ وڏا درياهه ۽ مستقل برفاني ميدان هن صوبي جون نمايان جاگرافيائي خاصيتون آهن. صوبي جون بين الاقوامي سرحدون [[تاجڪستان]]، [[چين]] ۽ [[پاڪستان]] سان ملن ٿيون، جنهن ڪري ان کي [[وچ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ منفرد جاگرافيائي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت حاصل آهي. ===زميني بناوت=== [[File:Naw shakh.jpg|250px|thumb|[[نوشاخ]] ({{langx|prs|نوشاخ}}) پاڪستان ۽ بدخشان جي سرحد تي واقع آهي ۽ هندوڪش جابلو سلسلي جي ٻي بلند ترين آزاد چوٽي آهي.]] [[File:Kuran wa Munjan valley, looking to the south.png|250px|thumb|بدخشان ۾ ڪران و منجان جي ماٿري.]] بدخشان جي زميني بناوت تي ٽن وڏن جابلو سلسلن، [[هندوڪش]]، [[پامير]] ۽ [[قراقرم]]، جو غلبو آهي. صوبي جا وڏا حصا سامونڊي سطح کان 3,000 ميٽرن کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهن، جڏهن ته ڪيتريون چوٽيون 6,000 ميٽرن کان به اوچيون آهن. انهن غيرمعمولي اوچائين سبب بدخشان دنيا جي بلند ترين آباد علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ [[واخان لنگهه]] پڻ شامل آهي، جيڪو وڏي اوچائيءَ تي واقع هڪ سوڙهو زميني پٽو آهي ۽ اوڀر طرف چين تائين پکڙيل آهي. هيءُ لنگهه تاجڪستان کي پاڪستان کان ڌار ڪري ٿو ۽ چين سان افغانستان جي واحد سڌي سرحد ٺاهي ٿو.<ref name="brit" /> هتان جو سڀ کان اهم درياهي نظام [[پنج درياهه]] آهي، جيڪو افغانستان ۽ تاجڪستان جي وچ ۾ قدرتي سرحد ٺاهي ٿو ۽ اڳتي هلي [[آمو درياهه]] جي طاس جو حصو بڻجي ٿو. ٻين وڏن درياهن ۾ [[ڪوڪچا درياهه]] شامل آهي، جيڪو وچ بدخشان مان وهي ٿو، ۽ [[واخان درياهه]]، جيڪو اوڀر وارن مٿاهن علائقن جو پاڻي کڻي اچي ٿو. اهي درياهه سوڙهيون زرخيز ماٿريون ٺاهين ٿا، جن ۾ انساني آباديءَ جو وڏو حصو آباد آهي. انهن ماٿرين جا پاسا عام طور تي اڀڪپرا هوندا آهن ۽ اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ هونديون آهن. وسنديون گهڻو ڪري درياهن جي ڪنارن ۽ لَٽ مان ٺهيل ڏاڪيدار ميدانن تي مرڪوز آهن. ڪيترن ضلعن تائين رڳو جابلو لڪن وسيلي پهچي سگهجي ٿو، جيڪي سياري دوران اڪثر ڊگهي عرصي تائين بند رهندا آهن. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] ۽ [[ون ارٿ]] موجب، بدخشان جي متنوع زميني بناوت ڪيترن زميني حياتياتي علائقن تي پڻ پکڙيل آهي. انهن ۾ [[جابلو گاهه زار ۽ ٻوٽيدار علائقا]]، [[معتدل علائقن جا صنوبري ٻيلا]] ۽ [[ريگستان ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقا|ريگستانن ۽ خشڪي پسند ٻوٽيدار علائقن]] جا ننڍا حصا شامل آهن. اها حياتياتي گوناگونيت پامير جي اوچين چوٽين کان هيٺاهين ماٿرين تائين موجود جاگرافيائي فرق جي عڪاسي ڪري ٿي. اهي حياتياتي علائقا صوبي جي مخصوص نباتات ۽ حيوانات کي سهارو ڏين ٿا ۽ مقامي زراعت ۽ روزگار جي روايتي ذريعن جي نوعيت تي پڻ اثرانداز ٿين ٿا.<ref>ون ارٿ. آرگنائيزيشن، بايو ريجنز [https://www.oneearth.org/bioregions/afghan-balochistan-drylands-mountain-meadows-conifer-forests-pa30/]</ref> ===نباتات ۽ حيوانات=== [[File:Safedab,khvahan county, سفیدآب, شهرستان خواهان - panoramio.jpg|thumb|250px|بدخشان ۾ وڻ، ٻوٽا ۽ گاهه، 2012ع.]] بدخشان ۾ [[نباتات ۽ حيوانات]] جي وڏي گوناگونيت موجود آهي، جنهن جي نوعيت اوچائيءَ ۽ آبهوا موجب بدلجي ٿي. نباتات ۾ هيٺاهين جابلو علائقن جا [[صنوبري ٻيلا]]، وڌيڪ اوچائيءَ تي [[الپائن گاهه زار]] ۽ خشڪ ماٿرين جي ڇڊي ساوڪ شامل آهن. عام وڻن ۾ [[جونيپر]]، [[صنوبر]] ۽ [[برچ]] شامل آهن، جڏهن ته اوچين جابلو پٽن تي [[ٻوٽا|جهڙين]] ۽ [[گاهه]] جو غلبو آهي. درياهي ماٿرين ۽ هيٺاهين لاهين تي ميوا ۽ خشڪ ميوا ڏيندڙ وڻ پڻ ٿين ٿا، جن ۾ [[زردالو]]، [[شهتوت]]، [[صوف]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن.<ref name="brit" /><ref>يوجيڪولاجي. ڪام [https://www.ujecology.com/abstract/endemic-and-relic-species-plants-of-badakhshsan-pamirs-and-new-approach-to-their-conservation-60966.html]</ref> صوبي ۾ اوچن جابلو ماحولن سان ٺهڪندڙ جهنگلي جانور ملن ٿا، جهڙوڪ [[برفاني چيتو|برفاني چيتا]]، [[آئبيڪس]]، [[مارخور]]، [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀورا رڇ]] ۽ [[بگهڙ]]. پکين جون پڻ مختلف جنسون موجود آهن، جن ۾ [[شڪاري پکي]] ۽ درياهي ماٿرين ۾ رهندڙ [[آبي پکي]] شامل آهن. انساني سرگرمين، ٻيلن جي واڍي ۽ شڪار سبب ڪجهه جانورن جي آبادي متاثر ٿي آهي، جيتوڻيڪ ڏورانهان علائقا اڃا تائين جهنگلي جيوت لاءِ اهم پناهه گاهون آهن.<ref name="brit" /> ===آبهوا=== [[File:Wakhan, Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ واخي شخص هلڪي برفباريءَ دوران ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪندي، 2007ع.]] بدخشان جي [[براعظمي آبهوا|براعظمي]] [[جابلو آبهوا]] سخت آهي، جنهن تي اوچائيءَ جو گهرو اثر پوي ٿو. سيارا ڊگها ۽ انتهائي ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري پامير ۽ واخان جي علائقن ۾، جتي گرمي پد اڪثر پاڻي ڄمڻ واري درجي کان گهڻو هيٺ لهي وڃي ٿو. سڀ کان اوچن علائقن ۾ اهو اڪثر −20 کان −30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ٿو. انهن اوچن علائقن ۾ سال جي گهڻي حصي دوران [[برف جو ڍڪ]] برقرار رهي سگهي ٿو. اونهارا مختصر ۽ نسبتاً ٿڌا ٿين ٿا، خاص ڪري وڌيڪ اوچائيءَ وارن علائقن ۾، جتي گرمي پد عام طور 10 کان 20 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ ۾ رهي ٿو. ان جي ڀيٽ ۾ هيٺاهين ماٿرين ۾ اونهاري جو گرمي پد معتدل، يعني 20 کان 30 ڊگري سينٽي گريڊ تائين، هوندو آهي. وسڪاري جي مقدار ۾ اوچائيءَ ۽ هوائن جي سامهون اچڻ جي لحاظ کان نمايان فرق ٿئي ٿو، جڏهن ته گهڻن علائقن ۾ وسڪارو بنيادي طور برف جي صورت ۾ پوي ٿو. موسمي اڪيلائي هڪ وڏي جاگرافيائي رڪاوٽ آهي، ڇاڪاڻ ته سخت برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن جي لنگهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب ڪيترائي ڳوٺ هر سال ڪيترن مهينن تائين ٻاهرين علائقن کان ڪٽيل رهن ٿا.<ref name="brit" /> ==حڪومت ۽ سياست== ===مقامي حڪمراني=== جديد دور ۾ بدخشان جي مقامي حڪمرانيءَ ۾ نمايان تبديليون آيون آهن. اوڻيهين صديءَ دوران صوبي تي گهڻو ڪري مقامي سردار ۽ نيم خودمختيار ''[[خان (لقب)|خان]]'' ۽ ''[[مير (لقب)|مير]]'' حڪمراني ڪندا هئا. اهي [[ڪابل]] سان وفاداري برقرار رکندا هئا، پر محصول اوڳاڙڻ، سلامتي ۽ تڪرارن جي نبيرڻ بابت وڏي حد تائين خودمختيار اختيار استعمال ڪندا هئا. ويهين صديءَ ۾ مرڪزي حڪومت صوبائي انتظام کي مضبوط ڪرڻ لاءِ باقاعده ضلعي آفيسون قائم ڪرڻ ۽ گورنر مقرر ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، جيتوڻيڪ مقامي قبائلي ۽ خانداني لاڳاپن جا ڄار اثر رسوخ رکندا رهيا. 1979ع کان بدخشان، [[افغانستان جو تڪرار|افغان تڪرار]] سبب، وڏين سياسي تبديلين مان گذريو آهي، جن ۾ سوويت حملو، گهرو ويڙهه، طالبان جي حڪمراني ۽ ان کانپوءِ ٿيندڙ بين الاقوامي مداخلتون شامل آهن. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مقامي [[افغان مجاهدين|مجاهد ڪمانڊرن]]، جن مان ڪجهه [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سان وابسته هئا، سلامتي ۽ انتظام ٻنهي معاملن ۾ اهم اختيار رکيا. اهي اڪثر مرڪزي اختيارين سان سهڪار ڪندا يا سندن مزاحمت ڪندا هئا. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|2001ع کانپوءِ واري دور]] ۾ افغان حڪومت مقرر ڪيل گورنرن ۽ ضلعي عملدارن وسيلي باضابطه حڪمراني ٻيهر قائم ڪئي، جڏهن ته مقامي ڪائونسلون ۽ قبائلي بزرگ تڪرار نبيرڻ ۽ برادريءَ جا معاملا هلائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا رهيا. اهم شخصيتن ۾ [[برهان الدين رباني]] شامل هو، جيڪو اتر اتحاد جو اڳواڻ هو ۽ وسيع اترين علائقن ۾ تاريخي اثر رسوخ رکندو هو. علائقائي ڪمانڊر پڻ اهم هئا، جيڪي اڪثر سياسي معاملن ۾ اثرائتي وچولي طور ڪم ڪندا هئا. [[ڪابل جو زوال (2021)|2021ع ۾ طالبان جي ٻيهر اقتدار ۾ اچڻ]] کانپوءِ صوبائي انتظام کي طالبان جي مقرر ڪيل عملدارن هيٺ ٻيهر منظم ڪيو ويو آهي. مقامي حڪمرانيءَ جو نظام هاڻي [[افغانستان جي اسلامي امارت|اسلامي امارت]] جي درجابنديءَ واري ڍانچي جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ صوبائي گورنر ۽ ضلعي سربراهه مرڪزي هدايتن تي عمل ڪرائين ٿا. ساڳئي وقت قبائلي لاڳاپن جا ڄار ۽ برادرين جا بزرگ، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ مٿاهن ضلعن جهڙن ڏورانهن علائقن ۾، غيررسمي اثر رسوخ برقرار رکن ٿا. اڳوڻي [[افغانستان جو آئين 2004ع|2004ع واري افغان آئين]] تحت تسليم ڪيل سياسي جماعتون هاڻي سرگرم نه آهن، پر وفادارين تي ٻڌل لاڳاپن جا ڄار، مقامي مذهبي اڳواڻ ۽ اڳوڻيون مجاهد شخصيتون تڪرارن ۾ ٽياڪڙي ڪرڻ ۽ حڪمرانيءَ جي نتيجن تي اثرانداز ٿيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪنديون رهن ٿيون.<ref name="diplomat"> ميگزين. دي ڊپلوميٽ. ڪام [https://magazine.thediplomat.com/2025-08/recent-violence-underscores-problems-facing-afghanistans-badakhshan-province]</ref><ref>افغانستان انالسٽس. آرگ رپورٽون [https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/war-and-peace/the-non-pashtun-taleban-of-the-north-a-case-study-from-badakhshan]</ref> آڪٽوبر 2025ع تائين بدخشان جو گورنر [[مولوي (لقب)|مولوي]] اسماعيل غزنوي هو.<ref name="ghaznawi">{{cite web |last= |first= |title=Taliban appoints Mawlawi Ismail Ghaznawi as new governor of Badakhshan Province |url=https://www.satp.org/terrorism-update/taliban-appoints-mawlawi-ismail-ghaznawi-as-new-governor-of-badakhshan-province|website=SATP |date=October 29, 2025 |access-date=28 November 2025}}</ref> ===انتظامي ورهاست=== بدخشان افغانستان جي انهن صوبن مان هڪ آهي، جيڪي انتظامي لحاظ کان گهڻن ننڍن حصن ۾ ورهايل آهن. ان ۾ پنجويهن کان وڌيڪ [[افغانستان جا ضلعا|ضلعا]] شامل آهن.<ref>موف گورمينٽ سائيٽ [https://www.moph.gov.af/sites/default/files/2019-10/SAPR1_Badakhshan_FINAL.pdf]</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] مکيه انتظامي، معاشي ۽ رسد جي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو. گذريل ڪجهه ڏهاڪن دوران آباديءَ جي واڌ، سلامتيءَ جي ضرورتن ۽ هڪ ٻئي پٺيان ايندڙ حڪومتن جي سياسي فيصلن سبب ضلعن جون حدون ۽ انتظامي اختيار بار بار تبديل ٿيا آهن. ڪيترن ڏورانهن ضلعن ۾ رياستي موجودگي تمام محدود آهي، جتي مقامي انتظام ٿوري عملي، ڪمزور بنيادي ڍانچي ۽ صوبائي اختيارين سان اڻباقاعده رابطي وسيلي ڪم ڪري ٿو.<ref>اوپن ڊيٽا [https://www.opendata.uni-halle.de/bitstream/1981185920/108910/59/738189588.pdf]</ref> [[File:Districts of Badakhshan as of January 2004.png|250px|thumb|جنوري 2004ع ۾ بدخشان جي ضلعن جو نقشو؛ هيءُ نقشو انهيءَ سال صوبائي ۽ ضلعي حدن جي ٻيهر تعين کان اڳ واري صورتحال ڏيکاري ٿو.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ بدخشان صوبي جا ضلعا |- ! scope="col" | ضلعو ! scope="col" | ضلعي جو مرڪز ! scope="col" | آبادي ! scope="col" | ايراضي<br />چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />في چورس ڪلوميٽر ! scope="col" | ڳوٺ ۽ نسلي گروهه |- | [[ارغنج خواه ضلعو|ارغنج خواه]] | | 18,201 | 2,327 | 8 | اڪثريت [[فارسي وان]] ([[تاجڪ]]، [[ايماق]]).<ref name=":0b">{{Cite web|last=نت|first=العربية|date=2019-01-15|title=تاجیک‌های افغانستان را بشناسید|url=https://farsi.alarabiya.net/fa/afghanistan/2019/01/15/تاجیک-های-افغانستان-را-بشناسید.html|access-date=2020-07-28|website=العربية نت|language=fa}}</ref> |- | [[ارگو ضلعو|ارگو]] | | 88,616 | 1,059 | 84 | 145 ڳوٺ؛ اڪثريت تاجڪ، اقليت [[ترڪمان]].<ref name=":0b" /> |- | [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]] | [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]] | 32,551 | 324 | 101 | 51 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[درايم ضلعو|درايم]] | | 69,618 | 585 | 119 | 101 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[فيض آباد ضلعو، بدخشان|فيض آباد]] | [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] | 77,154 | 497 | 155 | 175 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[اشڪاشم ضلعو|اشڪاشم]] | [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] | 15,677 | 1,415 | 11 | 43 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، خاص ڪري اشڪاشمي، ۽ ٿورا تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN ISHKASHIM DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192822/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Ishkashim_Summary_English.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[جرم ضلعو|جرم]] | [[جرم، افغانستان|جرم]] | 42,671 | 1,225 | 35 | 75 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خاش ضلعو|خاش]] | | 43,046 | 243 | 177 | 21 ڳوٺ؛ اڪثريت ترڪمان، اقليت تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[خواهان ضلعو|خواهان]] | [[خواهان، افغانستان|خواهان]] | 18,734 | 698 | 27 | 46 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN KHOWAHAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232045/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Khowahan_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] | [[مشهد، افغانستان|مشهد]] | 91,407 | 767 | 119 | 100 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوهستان ضلعو، بدخشان|ڪوهستان]] | | 18,733 | 494 | 38 | 13 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[ڪوف آب ضلعو|ڪوف آب]] | [[قلعه ڪوف]] | 25,243 | 1,439 | 18 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[ڪران و منجان ضلعو|ڪران و منجان]] | [[ڪران و منجان]] | 10,761 | 4,712 | 2 | 42 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري منجي، ۽ ٿورا تاجڪ. |- | [[مايمي ضلعو|مايمي]] (درواز پائين) | [[جمرج بالا]] | 29,893 | 1,217 | 25 | وڏي اڪثريت تاجڪ ۽ ڪجهه ايماق. |- | [[نسي ضلعو|نسي]] (درواز بالا) | [[نسي]] | 26,173 | 1,589 | 16 | 16 ڳوٺ؛ تاجڪ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503035142/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Nusay_Summary_Finalized.pdf|url-status=usurped|archive-date=3 May 2022|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[راغستان ضلعو|راغستان]] | [[زيراڪي، بدخشان|زيراڪي]] | 44,773 | 1,321 | 34 | 25 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[شهر بزرگ ضلعو|شهر بزرگ]] | [[شهر بزرگ]] | 59,123 | 942 | 63 | 74 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN SHAHR-E-BOZORG DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227192816/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Shahr-e-Bbozorg_Summary_Finalized.pdf |archive-date=Dec 27, 2013 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[شغنان ضلعو|شغنان]] | [[شغنان]] | 31,487 | 1,968 | 16 | 28 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت پاميري، خاص ڪري شغني. |- | [[شڪي ضلعو|شڪي]] | [[جرف]] | 29,760 | 635 | 47 | 38 ڳوٺ؛ تاجڪ ۽ ٻيا.<ref>Shekay District</ref> |- | [[شهدا ضلعو|شهدا]] | | 39,061 | 1,244 | 31 | 62 ڳوٺ؛ وڏي اڪثريت فارسي وان، يعني تاجڪ ۽ ايماق، ۽ ٿورا پاميري، خاص ڪري اشڪاشمي.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119212525/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_DDP+Summary-Shuhada-Translated_English.pdf|url-status=usurped|archive-date=19 January 2024|title=mrrd-nabdp.org|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[تگاب ضلعو، بدخشان|تگاب]] | | 31,753 | 1,401 | 23 | تاجڪ ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جي گڏيل آبادي. |- | [[تشڪان ضلعو|تشڪان]] | | 33,746 | 821 | 41 | 57 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[واخان ضلعو|واخان]] | [[خندود]] | 16,873 | 10,930 | 2 | 110 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري، خاص ڪري واخي، ۽ اقليت [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]. |- | [[وردوج ضلعو|وردوج]] | | 24,712 | 684 | 36 | 45 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يفتل سفليٰ ضلعو|يفتل سفليٰ]] | | 59,654 | 606 | 98 | 93 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref name=":0b" /> |- | [[يمگان ضلعو|يمگان]] | | 29,096 | 1,744 | 17 | 39 ڳوٺ؛ 100٪ تاجڪ.<ref>{{Cite web |title=SUMMARY OF DISTRICT DEVELOPMENT PLAN YAMGAN DISTRICT BADAKHSHAN PROVINCE |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232051/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/144/Badakhshan_Yamgan_Finalized.pdf |archive-date=Feb 1, 2014 |url-status=usurped |website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- | [[ياوان ضلعو|ياوان]] | | 36,669 | 431 | 85 | 100٪ تاجڪ. |- | [[زيباڪ ضلعو|زيباڪ]] | [[زيباڪ، افغانستان|زيباڪ]] | 8,902 | 2,057 | 4 | 62 ڳوٺ؛ اڪثريت پاميري ۽ اقليت تاجڪ. |- style="background-color:#d3d3d3;" ! scope="row" | بدخشان | | '''1,054,087''' | '''44,836''' | '''24''' | 85.4٪ [[فارسي وان]]، جن ۾ 85.3٪ [[تاجڪ]] ۽ 0.1٪ [[ايماق]]؛ 7.2٪ [[پاميري ماڻهو|پاميري]]، جن ۾ 1.5٪ اشڪاشمي، 1.0٪ [[منجي ماڻهو|منجي]]، 3.0٪ [[شغني ماڻهو|شغني]] ۽ 1.1٪ [[واخي ماڻهو|واخي]]؛ 5.4٪ [[ترڪمان]]؛ 1.5٪ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]؛ ۽ 0.5٪ [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]].{{efn|هن حساب ۾ «وڏي اڪثريت» کي 99٪، «اڪثريت» کي 70٪، «گڏيل آبادي» کي 1 ورهايل نسلي گروهن جي انگ سان، ۽ «اقليت» کي 30٪ سمجهيو ويو آهي.}} |} ===سلامتي=== بدخشان جي سلامتيءَ جي صورتحال تي ان جي ڏورانهين جابلو جاگرافي، محدود بنيادي ڍانچي ۽ بين الاقوامي سرحدن جي ويجهڙائيءَ جو اثر پوي ٿو. فيض آباد ۽ ڪجهه ضلعي مرڪز حڪومتي ڪنٽرول هيٺ نسبتاً مستحڪم رهن ٿا، پر ڪيترن ٻهراڙيءَ وارن علائقن کي هٿياربند گروهن، اسمگلنگ ۽ وقت بوقت ٿيندڙ باغياڻين سرگرمين جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو آهي. طالبان جي اقتدار سنڀالڻ کانپوءِ سلامتيءَ جي صورتحال جي نوعيت پڻ تبديل ٿي آهي. وڏي پيماني تي روايتي جنگي ڪارروايون گهٽجيون آهن، پر صوبي ۾ مقامي سطح جي هٿياربند مزاحمت، اندروني اقتداري ڇڪتاڻ ۽ قدرتي وسيلن، خاص ڪري کاڻين وارن علائقن، تي ڪنٽرول بابت تڪرار جاري آهن.<ref>8.00 آهي ايم ميڊيا، بدخشان [https://8am.media/eng/badakhshan-falls-under-mafia-control-systematic-gold-mine-plunder-and-taliban-corruption/]</ref> سرحدي علائقا، خاص ڪري [[تاجڪستان]] جي ويجهو ۽ واخان لنگهه ۾ واقع علائقا، حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان حساس آهن ۽ انهن ۾ سلامتيءَ جي نگراني وڌيڪ سخت رکي وڃي ٿي.<ref>ٽائيم ايس سي اي. ڪام [https://timesca.com/tajik-border-guards-clash-with-taliban-fighters-along-afghan-border]</ref> ==معيشت== {{Further|افغانستان جي معيشت}} بدخشان جي معيشت گهڻو ڪري گذر سفر جي ضرورتن جي پورائيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن تي جابلو زميني بناوت، ڏورانهين بيهڪ ۽ محدود بنيادي ڍانچي جو گهرو اثر پوي ٿو. گهڻا گهراڻا پنهنجي گذر سفر لاءِ ڪيترن ذريعن کي گڏ استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[زراعت]]، [[چوپايو مال|چوپائي مال]] جي پالنا، ننڍي پيماني تي [[واپار]] ۽ [[کاڻ کوٽڻ]] شامل آهن. روزگار لاءِ ٻين صوبن يا پاڙيسري ملڪن ڏانهن موسمي لڏپلاڻ پڻ عام آهي، خاص ڪري سياري ۾، جڏهن اوچن علائقن جا ڳوٺ ٻاهرين علائقن کان ڪٽجي وڃن ٿا. روڪ آمدني عام طور گهٽ آهي ۽ ڪيترائي خاندان ضروري سامان حاصل ڪرڻ لاءِ [[جنس جي بدلي جنس جو واپار|جنس جي بدلي جنس واري ڏي وٺ]] يا غيررسمي مقامي مارڪيٽن تي ڀاڙين ٿا. ===زراعت ۽ مال پالنا=== [[File:Sheep share a bridge in Badakhshan.jpg|thumb|250px|هڪ [[ڌنار]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جي هڪ ڳوٺ مان پنهنجون رڍون ڪاهيندي، 2009ع.]] ٻهراڙيءَ ۾ گذر سفر جو مکيه ذريعو زراعت آهي، جيتوڻيڪ سخت آبهوا ۽ ڏکي جابلو زميني بناوت سبب پوک لائق زمين ماٿرين جي تري ۽ جبلن جي هيٺاهين لاهين تائين محدود آهي. فصلن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[جَوَ]]، [[مڪئي]]، [[پٽاٽو|پٽاٽا]] ۽ [[داليون]] شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري گهريلو استعمال لاءِ پوکيا وڃن ٿا. [[باغ|باغن]] ۾ ميون ۽ خشڪ ميون جون مختلف جنسون ٿين ٿيون، جن ۾ [[زردالو]]، [[صوف]]، [[شهتوت]]، [[اخروٽ]] ۽ [[بادام]] شامل آهن. اهي خوراڪ سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن واپاري آمدنيءَ جو ذريعو پڻ بڻجن ٿا. چوپايو مال مقامي معيشت جو هڪ نهايت اهم حصو آهي. ان ۾ [[رڍ]]، [[ٻڪري]]، [[ڍور]]، [[ياڪ]] ۽ [[ڪڪڙ پالنا|گهريلو پکي]] شامل آهن. مال پالنا اڪثر [[موسمي چراگاهي لڏپلاڻ]] وسيلي ڪئي وڃي ٿي، جنهن تحت اونهاري ۾ جانورن کي اوچن علائقن جي چراگاهن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو آهي. [[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار#طالبان جي نئين حڪومت (2021ع کانپوءِ)|2022ع واري پابنديءَ]] کان اڳ ڪجهه هاري روڪ آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ ننڍن ۽ ڏورانهن زميني ٽڪرن تي [[ڏوڏي|آفيم واري ڏوڏيءَ]] جي پوک پڻ ڪندا هئا، خاص ڪري انهن الڳ ٿلڳ ماٿرين ۾، جتي رياستي نگراني محدود هئي. جانورن مان حاصل ٿيندڙ شيون، جهڙوڪ [[کير]]، [[پنير]]، [[اُن]] ۽ [[گوشت]]، گهريلو خوراڪ ۾ سڌو حصو ڏين ٿيون ۽ گهٽ پيماني تي مقامي مارڪيٽن ۾ پڻ وڪرو ٿين ٿيون.<ref name="ecoi"> ايڪو آء. نيٽ-بدخشان [https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf]</ref> [[File:Lazurite.jpg|thumb|150px|[[سر سنگ]] مان مليل [[لازورائٽ]] جو هڪ نمايان نمونو.]] ===کاڻ کوٽڻ=== بدخشان تاريخي طور پنهنجي معدني دولت سبب مشهور رهيو آهي، خاص ڪري [[سر سنگ]] جي [[لاجورد]] وارين کاڻين جي ڪري. انهن کاڻين مان 6,000 سالن کان وڌيڪ عرصي کان لاجورد ڪڍيو پيو وڃي ۽ اهي اڃا تائين صوبي جي آمدنيءَ جو هڪ مکيه ذريعو آهن.<ref>Deer, William A.; Howie, Robert A, and Zussman, Joseph (1963) "Lapis lazuli" ''Rock-Forming Minerals'' Longman, London, {{OCLC|61975619}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |last=Entekhabi-Fard |first=Camelia |date=15 October 2002 |title=Northern Alliance Veteran Hopes Emeralds Are Key Part of Afghanistan's Economic Recovery |publisher=Eurasia Insight |access-date=20 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708132142/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav101502a.shtml |archive-date=8 July 2007 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Karzai assigns team to probe azure mine issue |url=http://www.pajhwok.com/en/2014/01/20/karzai-assigns-team-probe-azure-mine-issue |first=Hidayatullah |last=Hamdard |publisher=Pajhwok Afghan News |date=20 January 2014 |access-date=2014-01-20}}</ref> علائقي ۾ [[زمرد]]، [[ياقوت]]، [[لوڻ]]، [[سنگ مرمر]] ۽ ٻيا [[نيم قيمتي پٿر]] پڻ ملن ٿا، جڏهن ته [[سون]] جا اهم ذخيرا به موجود آهن.<ref name="PLE">{{cite web |url=http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |title=Afghanistan's gemstones |publisher=Planet Earth |date=Winter 2006 |access-date=20 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075028/http://www.nerc.ac.uk/publications/planetearth/2006/winter/win06-afganistan.pdf |archive-date=11 September 2008 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last1=Mackenzie |first1=James |last2=Qadir Sediqi |first2=Abdul |title=Afghanistan signs major mining deals in development push |date=2018-10-07 |url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-mining/afghanistan-signs-major-mining-deals-in-development-push-idUSKCN1MH0FM |work=Reuters |access-date=30 June 2020}}</ref> تنهن هوندي به معدنيات ڪڍڻ جو ڪم اڪثر ننڍي پيماني تي ۽ غيررسمي نموني ڪيو وڃي ٿو، جنهن تي موسمي پهچ، قبائلي ڪنٽرول ۽ سلامتيءَ جي حالتن جو گهرو اثر پوي ٿو. کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون مقامي پورهيتن کي اڪثر عارضي روزگار فراهم ڪن ٿيون، پر انهن مان حاصل ٿيندڙ منافعي جي ورهاست اڻبرابر آهي ۽ ڪيترين ڪاررواين تي باضابطه ضابطا لاڳو ناهن. ===واپار=== [[File:Ishkashim main street.jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جي هڪ ننڍڙي بازار، 2019ع.]] مقامي واپار محدود ۽ موسمي نوعيت جو آهي، جيڪو صوبي جي جاگرافيائي اڪيلائيءَ ۽ سخت سيارن جي عڪاسي ڪري ٿو. بازارون گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]]، [[بهارڪ ضلعو، بدخشان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]]، [[جرم ضلعو|جرم]] ۽ [[ڪشم ضلعو|ڪشم]] ۾ مرڪوز آهن، جتي زرعي پيداوار، چوپائي مال، هٿ جي هنرن سان ٺهيل شين ۽ معدنيات جو واپار ٿئي ٿو. [[تاجڪستان]]، [[پاڪستان]] ۽ تاريخي طور [[واخان لنگهه]] وسيلي [[چين]] سان پڻ سرحد پار واپار ٿيندو رهيو آهي. ان ۾ گهڻو ڪري ننڍن [[قافلو|قافلن]] يا [[ٽرڪ|ٽرڪن]] وسيلي [[خشڪ ميوا]]، [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]]، [[ڪپڙو|ڪپڙا]] ۽ مقامي [[دستڪاري|دستڪاريءَ جون شيون]] کڻي وڃڻ شامل آهي.<ref>رليف ويب. انٽرنيشنل، رپورٽ [https://reliefweb.int/report/afg hanistan/assessment-economic-opportunities-along-afghan-tajik-border]</ref><ref>ٽي آر ٽي ورلڊ.ڪام [https://www.trtworld.com/article/16779064]</ref> غيررسمي واپاري لاڳاپن جا ڄار اڃا تائين ضروري حيثيت رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته محصول ۽ واپار لاءِ سرڪاري بنيادي ڍانچو تمام محدود آهي، خاص ڪري ڏورانهن ضلعن ۾. ===توانائي ۽ آبپاشي=== توانائيءَ جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. گهڻا گهراڻا ننڍن [[پن بجلي گهر|پن بجلي گهرن]]، [[ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهه|ڪاٺين سان ٻرندڙ چلهن]] ۽ [[درياهه|درياهي]] پاڻيءَ تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ٿورا علائقا [[پاڻيءَ جي فراهميءَ جو ڄار|مرڪزي ڄار]] سان ڳنڍيل آهن. ماٿرين ۾ زراعت لاءِ پاڻي روايتي ''[[قنات|قناتن]]''، يعني زيرزمين آبپاشي نالن، ۽ ننڍن واهن وسيلي فراهم ڪيو وڃي ٿو. اڀڪپري زميني بناوت ۽ مالي رڪاوٽن سبب وڏي پيماني جا آبپاشي منصوبا گهڻي حد تائين موجود ناهن. بهار جي موسم ۾ برف ڳرڻ سبب درياهن جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ لاءِ پاڻيءَ ۾ واڌ ٿئي ٿي، پر ٻوڏن يا زمين سرڪڻ جهڙا اڻاڳڪٿيل موسمي واقعا اڪثر پاڻيءَ جي فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿا.<ref name="ecoi" /> ===سياحت=== سلامتيءَ جي خدشن، محدود بنيادي ڍانچي ۽ موسمي طور پهچ نه هجڻ سبب سياحت تمام گهٽ آهي. تنهن هوندي به صوبي ۾ [[ماحولياتي سياحت]]، [[مهم جوئيءَ واري سياحت]] ۽ [[ثقافتي سياحت]] جا وڏا امڪان موجود آهن، خاص ڪري واخان لنگهه، پامير جبلن ۽ لاجورد جي تاريخي [[افغانستان جون کاڻيون|کاڻين]] ۾. هتي ايندڙ ماڻهن ۾ گهڻو ڪري سائنسدان، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] جا ڪارڪن ۽ مهم جوئيءَ جا شوقين [[جبل چاڙهو]] شامل هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته باضابطه سياحتي سهولتون ۽ رهائش جا هنڌ تمام ٿورا آهن.<ref>ٽولو نيوز. ڪام [https://tolonews.com/afghanistan/insecurity-affects-tourism-badakhshan]</ref><ref>افغانستان.ايشيا [https://afghanistan.asia-news.com/en_GB/articles/cnmi_st/features/2020/08/20/feature-03]</ref> ===مواصلات=== ٽيلي مواصلات ۾ آهستي آهستي بهتري آئي آهي. [[موبائل فون نيٽ ورڪ]]، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن|سيٽلائيٽ رابطا]] ۽ ڪنهن حد تائين [[انٽرنيٽ تائين پهچ]] شهري مرڪزن ۽ ڪجهه ضلعي شهرن تائين پهتي آهي. تنهن هوندي به ڪيترائي ڏورانهان ڳوٺ اڃا تائين مواصلاتي ڪوريج کان محروم آهن ۽ ٻاهرين رابطي لاءِ [[ريڊيو مواصلات]] يا [[قاصد|قاصدن]] تي ڀاڙين ٿا.<ref>8:00 اي ايم ميڊيا [https://8am.media/eng/residents-of-badakhshan-province-lack-access-to-quality-telecommunication-and-internet-services]</ref> [[ٽپال جون خدمتون]] تمام محدود آهن ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ تازي ڄاڻ تائين پهچ هڪجهڙي ناهي. [[File:Defense.gov photo essay 120124-F-XC395-033.jpg|thumb|250px|هڪ آمريڪي [[ليفٽيننٽ ڪرنل]] [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] تي اڏام کان اڳ هدايتي گڏجاڻي ڪندي، 2012ع.]] ===آمدرفت ۽ بنيادي ڍانچو=== {{Further|افغانستان ۾ آمدرفت}} روڊن جو ڄار محدود آهي ۽ سياري ۾ برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ اچڻ سبب رستا اڪثر اچ وڃ جي قابل ناهن رهندا. [[افغانستان جو حلقوي شاهراهه|مکيه شاهراهون]] [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن وڏن شهرن کي ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته ننڍا [[ڪچا رستا]] ڏورانهن ڳوٺن تائين وڃن ٿا. صوبي ۾ [[افغانستان ۾ ريلوي آمدرفت|ريلوي رابطو]] موجود ناهي. هوائي سفر [[فيض آباد هوائي اڏو|فيض آباد هوائي اڏي]] جهڙن ننڍن هوائي اڏن تائين محدود آهي، جيڪي بنيادي طور سرڪاري ۽ انساني امدادي مقصدن يا [[ڪابل بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪابل]] ڏانهن ڪڏهن ڪڏهن هلندڙ تجارتي اڏامن لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[باربردار جانور]]، [[موٽر سائيڪل|موٽر سائيڪلون]]، [[بس|بسون]] ۽ [[موٽر گاڏي|خانگي گاڏيون]] مقامي آمدرفت لاءِ اڃا تائين نهايت اهم آهن، خاص ڪري اوچن ۽ الڳ ٿلڳ ضلعن ۾.<ref name="ecoi" /> ==آباديءَ جا انگ اکر== ===آبادي=== [[File:Afghan children in Badakhshan Province-2012.jpg|thumb|بدخشان ۾ ٻار، 2012ع.]] 2023ع جي اندازي موجب بدخشان جي آبادي لڳ ڀڳ 11 لک ماڻهو آهي، جيڪي شهري مرڪزن، ننڍن شهرن ۽ ڏورانهن ڳوٺن ۾ آباد آهن. آباديءَ جو ٿورو حصو شهري علائقن ۾ رهي ٿو، خاص ڪري صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۽ [[بهارڪ، افغانستان|بهارڪ]]، [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] ۽ [[جرم، افغانستان|جرم]] جهڙن شهرن ۾، جڏهن ته اڪثريت صوبي جي مختلف ٻهراڙيءَ وارن ڳوٺن ۾ آباد آهي. غربت وڏي پيماني تي موجود آهي، خاص ڪري اوچن ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. 2023ع تائين جي ڄاڻ موجب، صوبي جو [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه]] 0.326 هو ۽ 31.6٪ آبادي [[شديد غربت]] ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="ophi">[https://ophi.org.uk/media/45097/download]</ref> بنيادي ڍانچي، صحت جي سارسنڀال، تعليم ۽ معاشي موقعن تائين محدود پهچ ماڻهن جي حالتن کي وڌيڪ غيرمحفوظ بڻائي ٿي.<ref name="ophi" /> برفباري، زمين سرڪڻ ۽ درياهن ۾ ٻوڏ سبب پيدا ٿيندڙ موسمي اڪيلائي رهڻي ڪهڻيءَ جي ڏکيائين ۾ وڌيڪ اضافو ڪري ٿي. ===نسلي جوڙجڪ، ٻوليون ۽ مذهب=== {{Further|افغانستان ۾ نسلي گروهه}} بدخشان جي نسلي جوڙجڪ متنوع آهي. هتي سڃاڻپون اڪثر هڪ ٻئي سان گڏيل ۽ هڪ ٻئي تي چڙهيل آهن، جيڪي تاريخي لڏپلاڻ، واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جي عڪاسي ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.rkabuli.20m.com/index_3.html |title=1 Badakhshan |publisher=Rkabuli.20m.com |access-date=22 May 2012}}</ref> آباديءَ جي اڪثريت [[تاجڪ|تاجڪن]] تي مشتمل آهي. انهن ۾ [[اسماعيلي]] تاجڪ پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور واخان لنگهه ۽ اوچين جابلو ماٿرين ۾ آباد آهن ۽ [[شيعه اسلام]] جي اسماعيلي شاخ جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻين ضلعن ۾ [[سني اسلام|سني]] تاجڪن جي گهڻائي آهي. هتي اسماعيلي [[پاميري ماڻهو|پاميري]] پڻ آباد آهن، جن کي تاريخي طور «جابلو تاجڪ» چيو ويندو هو. اهي مختلف [[اوڀر ايراني ٻوليون]] ڳالهائين ٿا، جهڙوڪ [[شغني ٻولي|شغني]]، [[واخي ٻولي|واخي]] ۽ [[روشاني ٻولي|روشاني]]. ننڍن نسلي گروهن ۾ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]]، [[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] ۽ [[پشتون]] شامل آهن. ڪيترائي نسلي گروهه ٻه ٻوليون يا گهڻيون ٻوليون ڳالهائين ٿا ۽ [[دري ٻولي|دري]] کي [[رابطي جي ٻولي]] طور استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته [[پشتو]] ڪجهه ننڍن علائقن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. مذهبي جوڙجڪ پڻ ڪيترن تهن تي مشتمل آهي: گهڻن علائقن ۾ سني اسلام غالب آهي، اسماعيلي شيعه برادريون جابلو ضلعن ۾ مرڪوز آهن، ۽ ڪٿي ڪٿي مقامي روايتن جي پيروي پڻ ڪئي وڃي ٿي. مختلف برادرين وچ ۾ شادين ۽ گڏيل سڃاڻپن سبب نسلي ۽ مذهبي حدون سخت ۽ قطعي هجڻ بدران لچڪدار آهن. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ نسلي، لساني ۽ مذهبي جوڙجڪ جا اندازا |- ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | دور يا سال ! scope="col" colspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[تاجڪ]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پاميري ماڻهو|پاميري]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | [[پشتون]] ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#d8f3d8;" | ٻيا ! scope="col" rowspan="2" style="background-color:#e6e6fa;" | ماخذ |- ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[سني اسلام|سني]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] ! scope="col" style="background-color:#d8f3d8;" | [[اسماعيليت|اسماعيلي]] |- style="background-color:#e6f2ff;" ! scope="row" | 2004–2021ع<br />[[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه جو دور]] | &lt;60 – 61٪ | 10٪ | 10٪ | 10 – 20٪ | 6٪ | ∅ | |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2020ع | colspan="2" | پهريون وڏو گروهه | – | ٻيو وڏو گروهه | – | – | [[يورپي يونين جي پناهگيرن بابت ايجنسي|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#cccccc;" ! scope="row" | 2019ع | colspan="3" | 78٪ | 20٪ | – | – | [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس|AA]]<ref>{{cite web |author=ARC GbR. Koehler & Gosztonyi |date=January 2019 |title=SPNA Endline Report – A four-wave impact assessment of a stabilisation programme in North-East Afghanistan|url=https://www.auswaertiges-amt.de/resource/blob/2632046/257781efd3821e6693285573f50fb106/studie-spna-data.pdf |publisher=[[Auswärtiges Amt]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2018ع{{efn|آباديءَ بابت ڄاڻ 2018ع جي انگن اکرن تي ٻڌل آهي.<ref>[https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/d1a4d303-8028-568f-a5ce-3aa5a88fffce/content World Bank]</ref>}} | colspan="2" | اڪثريت | ∅{{efn|name="a"|[[واخي ماڻهو|واخي]] پڻ شامل آهن.}} | ∅ | – | ∅{{efn|name="k"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]] پڻ شامل آهن.}} | CSSF<ref>{{Cite web |title=State of Families CSSF Report: Badakhshan, Afghanistan (2023) |url=https://profajames.com/state-of-families-cssf-report-badakhshan-afghanistan/ |date=2023-10-23 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2018ع | &lt;60٪ | colspan="2" | 20٪ | 10 – 15٪ | ∅ | ∅{{efn|name="khb"|[[ڪرغز ماڻهو|ڪرغز]]، [[هزاره ماڻهو|هزاره]] ۽ [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]] پڻ شامل آهن.}} | [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن|UN]]<ref>{{cite web |last=Ramizpoor |first= |date=2018 |title=Afghan People’s Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2015ع | colspan="2" | 77٪ | – | 12٪ | – | – | [[ڪولمبو منصوبو|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025 |archive-date=19 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219100349/https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |url-status=dead}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | اقليت{{efn|name="a"}} | اقليت | – | ∅{{efn|name="k"}} | [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس|UCD]]<ref>{{Cite web |title=Badakhshan Provincial Profile |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1338833/432_1197541686_badakhshan-20provincial-20profile.pdf |access-date=26 April 2024}}</ref> |- style="background-color:#ffffff;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="2" | اڪثريت | – | – | – | – | [[آمريڪي فوج|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011 |access-date=2026-10-27 |archive-date=2026-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260620090208/https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |url-status=dead}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2011ع | colspan="3" | 77٪ | 12٪ | ∅{{efn|[[ڪوچي ماڻهو|ڪوچي]] شامل ناهن.}} | ∅{{efn|[[نورستاني ماڻهو|نورستاني]] ۽ [[افغان ترڪمان|ترڪمان]] پڻ شامل آهن.}} | [[صوبائي بحالي ٽيم|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25}}</ref> |- style="background-color:#e6e6e6;" ! scope="row" | 2009ع | 61٪ | 10٪ | 10٪ | 12٪ | 6٪ | – | [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر|UNHCR]]<ref>{{Cite web |title=Information on the targeting of Tajiks by Taliban |url=https://www.ecoi.net/de/dokument/1042852.html |date=2011-08-04 |access-date=2025-11-25}}</ref> |} '''علامتن ۽ ماخذن جي وضاحت:''' * '''∅:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو ذڪر ٿيل آهي، پر ان جو انگ يا سيڪڙو نه ڏنل آهي. * '''–:''' ماخذ ۾ نسلي گروهه جو مخصوص ذڪر ٿيل ناهي. * {{font color|bg=#CCCCCC|text=تجرباتي تحقيق تي ٻڌل ماخذ:}} '''AA''' — [[جرمني جي وفاقي پرڏيهي آفيس]]. * {{font color|bg=#E6E6E6|text=سرڪاري ماخذ:}} '''CP''' — [[ڪولمبو منصوبو]]؛ '''PRT''' — [[آمريڪي حڪومت]] جي [[صوبائي بحالي ٽيم]]؛ '''UNHCR''' — [[گڏيل قومن جي پناهگيرن بابت هاءِ ڪمشنر]]؛ '''UN''' — [[افغانستان ۾ گڏيل قومن جو امدادي مشن]]. * {{font color|bg=#FFFFFF|text=ادارتي ماخذ:}} '''CSSF''' — خاندانن جي سائنسي مطالعي جو مرڪز؛ '''UCD''' — [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، ڊيوس]]؛{{efn|هيءُ مواد UCD ۾ ''eAfghan Ag'' منصوبي جي ذيلي منصوبي ''Regional Rural Economic Regeneration Strategies'' تحت تيار ڪيو ويو، جنهن جي مدد [[آمريڪي ايجنسي براءِ بين الاقوامي ترقي|USAID]] ڪئي.<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/221411481792470877/pdf/SFG2759-EA-P159291-Box396338B-PUBLIC-Disclosed-12-13-2016.pdf World Bank Group]</ref>}} '''USA''' — [[آمريڪي فوج]]. ===تعليم=== بدخشان ۾ تعليمي بنيادي ڍانچو محدود آهي، پر آهستي آهستي وڌي رهيو آهي. گهڻن ضلعي مرڪزن ۾ پرائمري ۽ ثانوي اسڪول موجود آهن، جيڪي ٻارن کي بنيادي تعليم فراهم ڪن ٿا، جيتوڻيڪ موسمي اڪيلائي، معاشي دٻاءَ ۽ سلامتيءَ جي خدشن سبب حاضري اڪثر متاثر ٿئي ٿي. صوبائي گاديءَ واري هنڌ [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] ۾ اعليٰ تعليم جا سڀ کان اهم ادارا موجود آهن، جن ۾ [[بدخشان يونيورسٽي]]، استادن جي تربيت جا ادارا ۽ فني سکيا جا اسڪول شامل آهن. انهن ادارن ۾ سڄي صوبي جا شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2021ع کان [[مدرسو|مدرسن]] جي اهميت وڌي آهي. اهي [[مذهبي تعليم]] ۽ ڪجهه حالتن ۾ بنيادي خواندگي ۽ هنري سکيا پڻ فراهم ڪن ٿا، خاص ڪري ٻهراڙيءَ ۽ ڏورانهن ضلعن ۾. خواندگيءَ جي شرح گهٽ رهي آهي، خاص ڪري عورتن ۾. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، مجموعي خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 26٪ هئي ۽ اسڪول وڃڻ واري عمر جي ٻارن جي خالص داخلا جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 68٪ هئي. باضابطه تعليم عام طور قومي نصاب جي پيروي ڪري ٿي، پر تعليم تائين پهچ، معيار ۽ تسلسل هڪجهڙا ناهن. ===صحت=== بدخشان ۾ صحت جي سارسنڀال جو بنيادي ڍانچو محدود آهي ۽ گهڻو ڪري شهري مرڪزن ۾ مرڪوز آهي. [[فيض آباد، بدخشان#عوامي خدمتون|فيض آباد صوبائي اسپتال]] صوبي جي مکيه ريفرل اسپتال طور ڪم ڪري ٿي، جتي عام طبي خدمتون ۽ محدود تخصصي علاج فراهم ڪيو وڃي ٿو. ٻين وڏن شهرن ۾ ضلعي اسپتالون ۽ ڪلينڪون موجود آهن، جيڪي ماءُ ۽ ٻار جي سارسنڀال، حفاظتي ٽڪن ۽ عام بيمارين جي علاج جهڙيون بنيادي صحت جون خدمتون فراهم ڪن ٿيون. تنهن هوندي به ڪيترن ڳوٺن ۾ مستقل طبي سهولتون موجود ناهن ۽ ماڻهو [[موبائل صحت جون خدمتون|گهمندڙ طبي ٽيمن]]، مقامي صحت مرڪزن، [[غيرسرڪاري تنظيم|غيرسرڪاري تنظيمن]] ۽ [[روايتي معالج|روايتي معالجن]] تي ڀاڙين ٿا. عام مسئلن ۾ [[ننڍڙن ٻارن جي فوت ٿيڻ جي شرح|ننڍڙن ٻارن]] ۽ [[مائرن جي فوت ٿيڻ جي شرح|مائرن جي فوت ٿيڻ جون بلند شرحون]]، [[غذائي کوٽ]] ۽ [[پاڻيءَ جي آلودگي|پيئڻ جي صاف پاڻي]] ۽ [[صفائي سٿرائي|صفائيءَ جي سهولتن]] تائين محدود پهچ شامل آهن. 2011ع جي سڀ کان تازن دستياب اندازن موجب، 21٪ گهراڻن کي پيئڻ جو صاف پاڻي ميسر هو ۽ رڳو 2٪ ويم تربيت يافته ويم ڪرائيندڙ جي نگرانيءَ ۾ ٿيا هئا. [[انساني امداد]] ۽ [[بين الاقوامي صحت|بين الاقوامي صحت جا پروگرام]] صوبي جي وسيلن کي اضافي سهارو ڏين ٿا، پر موسمي اڪيلائي ۽ سلامتيءَ جون رڪاوٽون اڪثر خدمتن جي لڳاتار فراهميءَ ۾ خلل وجهن ٿيون.<ref name="ecoi" /> ==ثقافت== ===موسيقي ۽ ناچ=== بدخشان جي موسيقيءَ ۾ صوبي سان مخصوص روايتي لوڪ اندازن جي گوناگونيت ملي ٿي، جن تي پاميري، تاجڪ ۽ [[ازبڪ ماڻهو|ازبڪ]] ثقافتي اثر نظر اچن ٿا. هڪ نمايان مقامي انداز ''[[قطغن صوبو#ثقافت|قطغني]]'' آهي، جنهن ۾ تال واريون ڌُنون شامل هونديون آهن. اهي ڌُنون اڪثر ''[[دمبورا]]'' ۽ ''[[رباب]]'' تي وڄايون وينديون آهن ۽ روايتي طور شادين، موسمي جشنن ۽ سماجي گڏجاڻين ۾ پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>فوڪ ويز ميڊيا [https://folkways-media.si.edu/docs/folkways/artwork/SFW40522.pdf]</ref> ٻين مقبول سازن ۾ ''[[غچڪ]]'' ۽ مختلف قسمن جون [[بانسري|بانسريون]] شامل آهن، جيڪي انفرادي توڙي گڏيل سازن جي پيشڪشن ۾ استعمال ٿين ٿيون. صوبي ۾ ڳائڻ جون مخصوص روايتون پڻ محفوظ آهن، جن ۾ موقعي تي جوڙيل شاعراڻا گيت ۽ آلاپ يا پار ڪڍڻ جا انداز شامل آهن. [[مير مفتون]] جهڙن ڪجهه نامور موسيقارن بدخشان جي روايتي موسيقيءَ کي ملڪ ۾ مقبول بنائڻ ۾ حصو ورتو آهي. ===لباس ۽ پوشاڪ=== [[File:Afghan Air Force and NATO Air Training Command – Afghanistan members make Afghans smile DVIDS348792.jpg|thumb|250px|بدخشان جي هڪ ڳوٺاڻي وسنديءَ ۾ روايتي علائقائي لباس پهريل ٻار، 2010ع.]] بدخشان جي روايتي پوشاڪ هتان جي نسلي گروهن، خاص ڪري پاميري ۽ اسماعيلي تاجڪ برادرين، جي ثقافتي سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿي. ان سان گڏ اها مجموعي طور افغانستان جي اترين علائقي جي لباس سان پڻ لاڳاپيل آهي. مرد اڪثر ''[[چپن]]'' ۽ ''[[توبتيڪا]]'' سڏجندڙ مخصوص ڀرت ڀريل يا نمدي مان ٺهيل ٽوپيون پائيندا آهن، جيڪي هن علائقي جي سڃاڻپ آهن.<ref>باختر نيوز [https://www.bakhtarnews.af/en/chapan-badakhshanis-traditional-textile-fabric/]</ref><ref>الجزيره.ڪام [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/18/decoding-afghanistans-colourful-headgear-culture]</ref> عورتن جي لباس ۾ ڊگهيون پوشاڪون، [[مٿي جو رومال|مٿي جا رومال]] يا [[پردو|پردا]] شامل آهن. ڪڏهن انهن تي سندن مقامي برادريءَ سان مخصوص ڀرت جا نمونا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. اهي لباس بنيادي طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي پاتا ويندا آهن، جيڪي علائقائي سڃاڻپ سان گڏ جابلو آبهوا سان موافقت جي پڻ عڪاسي ڪن ٿا. ===کاڌا=== بدخشان جي کاڌن تي صوبي جي جابلو ماحول ۽ زرعي پيداوار جو اثر نظر اچي ٿو، جڏهن ته ڪيترائي کاڌا مقامي خصوصيت رکندڙ سمجهيا وڃن ٿا. علائقو پنهنجي [[اخروٽ|اخروٽن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[شهتوت|شهتوتن]] سبب مشهور آهي، جيڪي هلڪي ڦلڪي خوراڪ ۽ روايتي کاڌن، ٻنهي ۾ عام استعمال ٿين ٿا. جابلو درياهن مان [[مٺي پاڻيءَ جون مڇيون]]، خاص ڪري [[ٽرائوٽ]]، ملن ٿيون، جن کي اڪثر سيڪي يا مقامي جڙي ٻوٽين سان رڌي تيار ڪيو ويندو آهي. ٻهراڙيءَ جي برادرين ۾ [[ڌونرو|ڌونري]] ۽ [[نرم پنير|نرم پنيرن]] جهڙيون کير جون شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي روزاني خوراڪ جو حصو آهن. مٺاڻن ۾ ڪڏهن ڪڏهن [[خشڪ ميوا]] ۽ [[خشڪ ميوا ۽ ٻج|مغز]] شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي بدخشان جي مقامي پيداوار جي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. جيتوڻيڪ افغانستان جا ڪيترائي عام بنيادي کاڌا پڻ هتي کاڌا وڃن ٿا، پر اهي مقامي طور حاصل ٿيندڙ جزا خاص طور هن صوبي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref>برل.ڪام ڊسپلي بڪ [https://brill.com/display/book/9789004432109/BP000006.xml] „تجارتي بڻجڻ جي عمل ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي قوتن، جن ۾ ڪميونسٽ مرڪزي منصوبابندي پڻ شامل هئي، اهڙي هاڃيڪار فيصلي کي جنم ڏنو، جنهن تحت خوراڪي فصلن جي پوک ڇڏي ڪپهه جي پوک کي وڌايو ويو. ان جي ڀيٽ ۾ هڪ مثبت تبديلي ميون جي پوک ۾ نمايان واڌ هئي، خاص ڪري ويهين صديءَ ۾. انهن ميون ۾ خاص طور انگور، گدرا، شهتوت، آڙو، زردالو ۽ صوف شامل هئا؛ صوفن جي پوک مقامي طور اتر اولهه واري حصي ۾ ٿيندي هئي. گدرن جي شهرت بجا آهي.“</ref> ===اڏاوت، فن ۽ ادب=== [[File:House interior Pamir.jpg|thumb|250px|هڪ روايتي پاميري گهر جو اندريون ڏيک، 2019ع.]] بدخشان جي اڏاوت جو صوبي جي جابلو ماحول ۽ مقامي ثقافتي ورثي سان گهرو لاڳاپو آهي. رهائشي عمارتون عام طور [[ڪچي سر|ڪچين سرن]] يا [[پٿر]] مان ٺهيل هونديون آهن ۽ انهن کي اڀڪپرين لاهين ۽ سخت سيارن سان ٺهڪندڙ نموني تعمير ڪيو ويندو آهي. اوچين ماٿرين ۾ [[ڪاٺ جي ڍانچي وارو گهر|ڪاٺ جي ڍانچي وارا گهر]] گرمي برقرار رکڻ ۽ زلزلي جي لوڏن آڏو لچڪ فراهم ڪن ٿا. مذهبي عمارتون، جن ۾ [[مسجد|مسجدون]] ۽ [[مزار|مزارون]] شامل آهن، اجتماعي ۽ روحاني مرڪزن طور ڪم ڪن ٿيون. صوبي جي مختلف هنڌن تي [[قلعو|قلعا]] ۽ مٽيءَ يا پٿر جا [[نگرانيءَ جو برج|نگرانيءَ وارا برج]] پڻ موجود آهن، جيڪي ماضيءَ جي دفاعي ضرورتن جي عڪاسي ڪن ٿا.<ref>تورفان [https://turfan.bbaw.de/bilder/house_nazarova-1.pdf]</ref> مقامي فنن جو روزاني زندگيءَ ۽ علائقائي وسيلن سان گهرو واسطو آهي. روايتي دستڪارين ۾ [[ڀرت]]، [[نمدو|نمدي جو ڪم]] ۽ [[ڪاٺ تي اُڪر]] شامل آهن، جن ۾ اڪثر مقامي برادرين سان مخصوص هندسي ۽ گلن وارا نقش استعمال ٿين ٿا. بدخشان پنهنجي [[لاجورد]] ۽ ٻين قيمتي پٿرن سبب پڻ مشهور آهي، جيڪي [[آرائشي فن]] ۽ [[زيور|زيورن]] ۾ استعمال ٿين ٿا. اهو پٿرن کي تراشڻ ۽ سينگار جون شيون ٺاهڻ جي ڊگهي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>جيئا ايجوڪيشن [https://www.gia.edu/doc/Lapis-Lazuli-from-Sar-E-Sang-Badakhshan-Afghanistan.pdf]</ref> ادبي روايتون گهڻو ڪري [[زباني روايت|زباني]] نوعيت جون آهن. مقامي برادريون دري ۽ پاميري ٻولين ۾ [[شاعري]]، [[ڪهاڻي ٻڌائڻ|ڪهاڻي ٻڌائڻ جون روايتون]] ۽ [[رزميه شاعري|رزميه گيت]] محفوظ رکن ٿيون. [[زباني ادب]] اڪثر تاريخي واقعن، اخلاقي سبقن ۽ سماجي قدرن جي عڪاسي ڪري ٿو ۽ اجتماعي گڏجاڻين دوران هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو. علائقي سان لاڳاپيل تاريخي ادبي شخصيتن، جهڙوڪ [[ناصر خسرو]]، [[مخفي بدخشي]] ۽ نورالدين جعفر بدخشي، [[فارسي ادب|فارسي شاعريءَ]] ۽ [[فارسي فلسفو|فلسفي]] ۾ حصو ورتو.<ref>آء آء ايس.ايڪ. يو ڪي [https://www.iis.ac.uk/publications-listing/nasir-khusraw-the-ruby-of-badakhshan]</ref> ===ميڊيا، وندر ۽ جشن=== صوبي جي ڏورانهين ۽ جابلو جاگرافيءَ سبب ميڊيا جو بنيادي ڍانچو محدود آهي. مقامي ريڊيو اسٽيشنون خبرن، ثقافتي پروگرامن ۽ تعليمي مواد جي فراهميءَ جا مکيه وسيلا آهن، جڏهن ته ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تائين پهچ گهڻو ڪري [[فيض آباد، بدخشان|فيض آباد]] جهڙن شهري مرڪزن ۾ موجود آهي.<ref>8.00 اي ايم ميڊيا، بدخشان صوبي ۾ ميڊيا جو بحران [https://8am.media/eng/media-crisis-in-badakhshan-province-only-7-out-of-49-outlets-remain-active]</ref> شهرن ۾ ڄاڻ ۽ ثقافتي مواد ونڊڻ لاءِ [[سماجي ميڊيا]] جي پليٽفارمن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جيتوڻيڪ ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾ مواصلاتي سهولتون اڪثر محدود آهن. وندر جون روايتي صورتون، جن ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جون محفلون شامل آهن، اجتماعي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿيون ۽ سماجي ميل جول سان گڏ ثقافتي سکيا پڻ فراهم ڪن ٿيون. سئنيما گهرن يا ٿيئٽرن جهڙا باضابطه تفريحي هنڌ گهڻي حد تائين موجود ناهن. فرصت جون سرگرميون گهڻو ڪري برادرين جي انتظام هيٺ ٿيندڙ تقريبن يا خانداني گڏجاڻين تي ٻڌل آهن، جن جي نوعيت تي ثقافتي ريتن ۽ جاگرافيائي رڪاوٽن جو اثر پوي ٿو. صوبي ۾ وندر اڃا تائين گهڻو ڪري روايتي صورتن، جهڙوڪ ڪهاڻي ٻڌائڻ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن، تي ڀاڙي ٿي، جيڪي سماجي زندگيءَ ۽ ثقافتي سکيا جو لازمي حصو آهن. [[موسمي جشن|موسمي]] يا [[مذهبي گڏجاڻي|مذهبي گڏجاڻيون]] اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ''[[افغانستان ۾ نوروز|نوروز]]'' وڏي پيماني تي ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته ''صائب رخش ثقافتي ميلو'' جهڙيون علائقائي تقريبون مقامي فنن، موسيقيءَ ۽ دستڪارين کي اجاگر ڪن ٿيون.<ref>ايس ڊبليو اين، ڪلچرل فيسٽيول [https://swn.af/en/2022/07/saib-rakhsh-cultural-festival-held-in-badakhshan]</ref> ===دلچسپيءَ جا هنڌ=== [[File:Ishkashim populus and the Hindu Kush (6) (31430248904).jpg|thumb|250px|[[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] مان هندوڪش جابلو سلسلي جو ڏيک، 2016ع.]] بدخشان ۾ ڪيترائي قدرتي ۽ تاريخي هنڌ موجود آهن، جيڪي ان جي جابلو زميني بناوت، ثقافتي ورثي ۽ حڪمت عمليءَ واري حيثيت جي عڪاسي ڪن ٿا. واخان لنگهه پنهنجي اوچن جابلو منظرن، الپائن گاهه زارن ۽ منفرد جهنگلي جيوت سبب نمايان آهي.<ref>ايٽ اياہف- بدخشان [https://www.ate.af/badakhshan/]</ref> صوبائي گاديءَ واري هنڌ فيض آباد ۾ ڪيتريون تاريخي مسجدون، [[بازار|بازارون]] ۽ اجتماعي مرڪز موجود آهن، جيڪي مقامي اڏاوتي ۽ سماجي روايتن کي ظاهر ڪن ٿا. دلچسپيءَ جي ٻين هنڌن ۾ قديم قلعا، نگرانيءَ وارا برج ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ موجود مزارن جا مجموعا شامل آهن، جن کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت حاصل آهي. پنج ۽ ڪوڪچا جهڙا درياهه دلڪش منظرن ۽ مڇي مارڻ جا موقعا فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته [[شغنان]] ۽ [[اشڪاشم، افغانستان|اشڪاشم]] جهڙيون ماٿريون ڳوٺاڻي زندگيءَ ۽ روايتي زرعي طريقن کي سمجهڻ جو موقعو ڏين ٿيون.<ref>باختر نيوز، ڪلچرل ٽوئرزم [https://www.bakhtarnews.af/en/badakhshan-culture-tourism/]</ref> ===رانديون=== {{Further|افغانستان ۾ رانديون}} روايتي جسماني سرگرمين ۾ [[گهوڙي سواري]] شامل آهي، جيڪا آمدرفت ۽ وندر، ٻنهي لحاظن کان تاريخي اهميت رکي ٿي. [[تيراندازي]] پڻ ڪجهه برادرين ۾ ميلن يا مقامي مقابلن دوران اڃا تائين ڪئي وڃي ٿي. [[جبل چڙهڻ]] ۽ [[جابلو پنڌ]] ڊگهي عرصي کان مقامي ثقافت جو حصو رهيا آهن، خاص ڪري واخان لنگهه ۽ پامير جي اوچن علائقن ۾، جتي رهواسي روزاني زندگيءَ جي ضرورتن لاءِ اوچن جابلو لڪن مان گذرندا آهن. جديد ٽيمي رانديون شهري مرڪزن ۾ وڌيڪ مقبول ٿي رهيون آهن. [[افغانستان ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] صوبائي سطح تي کيڏي وڃي ٿي ۽ ڪلب علائقائي مقابلن ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت جي پروگرامن ۾ حصو وٺن ٿا.<ref> پاجھووڪ. ڪام [https://pajhwok.com/2023/06/21/khan-club-clinches-badakhshan-cricket-trophy/]</ref><ref>پاجھووڪ. ڪام تخار آئوٽ پلي [https://pajhwok.com/2025/05/04/takhar-outplay-badakhshan-to-clinch-title/]</ref> صوبائي مقابلن ۾ بدخشان جي صوبائي ٽيم باقاعدگيءَ سان ٻين صوبن خلاف کيڏي ٿي.<ref>اي سي بي پوسٽ [https://acb.af/en-US/post/maidan-wardak-kabul-a-takhar-khost-badakhshan-and-samangan-won-their-matches-on-the-fifth-day-of-the-wak-grade-ii-provincial-tournament]</ref> [[شپگيزه ڪرڪيٽ ليگ]] ۾ بدخشان ۽ ٻين اتر اوڀر وارن صوبن جي نمائندگي پامير زلمي وسيلي ڪئي وڃي ٿي. [[افغانستان جي اسلامي جمهوريه|اسلامي جمهوريه واري دور]] ۾ [[موج‌هاي آمو ايف سي]]، [[افغان پريميئر ليگ]] ۾، بدخشان سان گڏ [[قندوز صوبو|قندوز]]، [[تخار صوبو|تخار]] ۽ [[بغلان صوبو|بغلان]] جي نمائندگي ڪندڙ علائقائي فٽبال ٽيم هئي. ==نامور شخصيتون== <!-- مهرباني ڪري نالن جي فهرست خانداني نالي جي الفابيٽ واري ترتيب موجب رکو. --> [[File:ناصرخسرو - رسام ارژنگی (cropped).jpg|thumb|150px|[[ناصر خسرو]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهاڪا بدخشان ۾ گذاريا.]] ===تاريخي شخصيتون=== * نورالدين جعفر بدخشي — چوڏهين صديءَ جو عالم ۽ وچ ايشيا جي نامور صوفي شيخ [[مير سيد علي همداني|سيد علي همدانيءَ]] جو مريد.<ref>{{Cite journal|last=DeWeese|first=Devin A.|date=2016-05-04|title=Badakhshī, Nūr al-Dīn Jaʿfar|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/badakhshi-nur-al-din-jafar-COM_25086?lang=de|journal=Encyclopaedia of Islam, THREE|language=en}}</ref> * [[مخفي بدخشي]] — [[فارسي ٻولي|فارسي]] شاعره، جنهن بدخشان ۾ زندگي گذاري ۽ اتي ئي وفات ڪئي. * [[شاهه بدخشي]] — سترهين صديءَ جو مسلمان [[صوفي]] ۽ [[قادري سلسلو|قادري سلسلي]] سان وابسته بزرگ، جنهن جو تعلق بدخشان جي [[رستاق ضلعو، افغانستان|رستاق]] واري علائقي جي ارسڪا سان هو.<ref>{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|title=BADAḴŠĪ, MOLLĀ SHAH|url=https://iranicaonline.org/articles/badaksi-molla-shah}}</ref> * [[مير يار بيگ]] — اوڻيهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. * [[ناصر خسرو]] — يارهين صديءَ جو فارسي شاعر، فلسفي ۽ اسماعيلي عالم، جنهن بدخشان جي [[يمگان ضلعو|يمگان]] ۾ وفات ڪئي. * [[بيرم خان]] — سورهين صديءَ جو اهم فوجي ڪمانڊر، جيڪو پوءِ [[مغل سلطنت|مغل]] فوج جو سپهه سالار بڻيو؛ هو مغل شهنشاهن [[همايون]] ۽ [[اڪبر]] جي درٻار جو بااثر مدبر ۽ نائب السلطنت پڻ هو. * [[سلطان محمد (بدخشان)|سلطان محمد]] — پندرهين صديءَ ۾ بدخشان جو حڪمران. ===جديد دور جون شخصيتون=== [[File:Burhanuddin Rabbani Cropped DVIDS.jpg|thumb|150px|[[برهان الدين رباني]]، اتر اتحاد جو سياسي سربراهه.]] * [[عبدالرؤف ارغنديوال]] — [[افغان فوج]] جو اڳوڻو آفيسر. * [[عبدالعظيم بدخشي]] — [[گڏيل جنگي فنون|گڏيل جنگي فنن]]، يعني ايم ايم اي، جو رانديگر. * [[طاهر بدخشي]] — سياسي ڪارڪن. * [[قاري فصيح الدين]] — [[افغانستان جي اسلامي امارت]] جي [[افغانستان جي جنرل اسٽاف جو سربراهه|جنرل اسٽاف جو سربراهه]]. * [[دين محمد حنيف]] — اسلامي امارت جو [[افغانستان جي معيشت واري وزارت|معيشت وارو وزير]]. * [[فوزيه ڪوفي]] — [[عورتن جا حق|عورتن جي حقن]] جي ڪارڪن ۽ [[ولسي جرڳو|پارليامينٽ جي هيٺئين ايوان]] جي اڳوڻي ميمبر. * [[مازيار ڪوهيار]] — پيشه ور فٽبالر ۽ [[برطانيا]] ۾ پيشه ور فٽبال کيڏندڙ پهريون افغان. * [[مير مفتون]] — موسيقار. * [[شمس الدين پهلوان]] — افغانستان جي اسلامي امارت سان لاڳاپيل سياستدان. * [[عبداللطيف پدرام]] — سياسي ڪارڪن ۽ افغانستان جي صدارت جو اميدوار. * [[برهان الدين رباني]] — [[جمعيت اسلامي افغانستان|جمعيت اسلامي]] سياسي جماعت جو اڳواڻ ۽ افغانستان جو اڳوڻو صدر. * [[منصور سروري]] — [[ايشيائي رانديون 2018ع|2018ع جي ايشيائي راندين]] ۾ [[ڪُراش|ڪُراش ڪشتيءَ]] جو [[ڪانسيءَ جو تمغو]] کٽيندڙ رانديگر. * [[قدم شاهه شاهيـم]] — افغان فوج جو اڳوڻو [[چيف آف اسٽاف]]. ==پڻ ڏسو== * [[دوراهه لڪ]] ==وڌيڪ مطالعو== * [[برهان الدين ڪشڪڪي]]. [http://afghanistandl.nyu.edu/books/adl0011/index.html Rāhnamā-yi Qaṭaghan va Badakhshān]. [[ڪابل]]: Vizarat-i Ḥarbiyah، 1923ع. * Jan-Heeren Grevemeyer: ''Herrschaft, Raub und Gegenseitigkeit: Die politische Geschichte Badakhshans 1500–1883''، Otto Harrassowitz، Wiesbaden، 1982ع. * Wolfgang Holzwarth: ''Segmentation und Staatsbildung in Afghanistan: Traditionale sozio-politische Organisation in Badakhshan, Wakhan und Sheghnan''. شامل: Berliner Institut für vergleichende Sozialforschung [مرتب: Kurt Greussing ۽ Jan-Heeren Grevemeyer]: ''Revolution in Iran und Afghanistan – mardom nameh – Jahrbuch zur Geschichte und Gesellschaft des Mittleren Orients''، Syndikat، Frankfurt am Main، 1980ع، {{ISBN|3-8108-0147-X}}. ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline}} * {{usurped|1={{Deprecated archive|url=https://archive.today/20130415105350/http://www.mrrd-nabdp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=144&Itemid=133|title=بدخشان صوبو|sec=el}}}} — [[ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت، افغانستان|ڳوٺاڻي بحالي ۽ ترقيءَ واري وزارت]]. {{Geographic location |Centre = بدخشان صوبو |North = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northeast = [[سنڪيانگ]]، {{flag|China}} |East = {{flag|Gilgit-Baltistan}} ۽ {{flag|Khyber Pakhtunkhwa||}}، {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[نورستان صوبو]] |South = [[پنجشير صوبو]] |Southwest = [[تخار صوبو]] |West = [[ختلان صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} |Northwest = [[گورنو بدخشان خودمختيار صوبو]]، {{flag|Tajikistan}} }} <references group="lower-alpha"/> {{Provinces of Afghanistan}} {{Badakhshan Province}} {{Authority control}} [[زمرو:بدخشان صوبو| ]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:افغانستان جي اسلامي جمهوريه جا صوبا]] ndcijpr3jr40x117mt2zg6kpet1o73n 0 50102 427315 423263 2026-11-03T01:49:44Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427315 wikitext text/x-wiki '''انگ''' (ٻيا نالا: نمبر، عدد، ڳڻپ، انگ، شمار، ڳڻت، عدد، {{lang-en|Number}})<ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhyat.com/database/SindhiDictionary/Number|title=Number word Sindhi Meaning, devanagari & Roman translation - Sindhi Dictionary|website=sindhyat.com|language=en|access-date=2019-11-06}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Number|title=Number {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-11-06|archive-date=2024-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240706134935/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Number|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.ijunoon.com/dictionary/Number-sindhi-meaning/|title=Number {{!}} Sindhi Meaning of Number|website=www.ijunoon.com|access-date=2019-11-06|archive-date=2019-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191106092938/https://www.ijunoon.com/dictionary/Number-sindhi-meaning/|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhyat.com/database/SindhiDictionary/Numeral|title=Numeral word Sindhi Meaning, devanagari & Roman translation - Sindhi Dictionary|website=sindhyat.com|language=en|access-date=2019-11-06}}</ref> ڳڻڻ، پرچي يا ٽڪلي (ليبل) هڻڻ ۽ ماپ ۾ استعمال ٿيندڙ [[رياضي|رياضياتي مفعول]] آهي... [[فائل:Numbers grid in NY.jpg|alt=انگ|thumb|انگ]] == انگ == === انگ 0-9 === {| class="wikitable" |+ ! انگ !انگريزي !رومن سنڌي !پرشو-عربڪ سنڌي !ديواناگري سنڌي |- |0 |Zero | Bu'rri |ٻُڙي |ॿुड़ि |- |1 |One |Hik'u |هڪ |हिकु |- |2 |Two | ba |ٻہ |ॿ |- |3 |Three | ṭī |ٽي |टे |- |4 |Four |Cha'ar |چار |चारि |- |5 |Five |pañja |پنج |पँज |- |6 |Six |chah'a |ڇھ |छह |- |7 |Seven |Sat'ta |ست |सत |- |8 |Eight | aṭha |اٺ |अठ |- |9 |Nine | nava |نو |नव |- |ذريعا:<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.omniglot.com/language/numbers/sindhi.htm|title=Sindhi numbers numerals|website=www.omniglot.com|access-date=2019-11-06}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://learn101.org/sindhi_numbers.php|title=Sindhi Numbers {{!}} LEARN101.ORG|website=learn101.org|access-date=2019-11-06}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://sites.google.com/site/sindhuacademyusa/sindhi-learning/sindhi-numbers-1-to-100|title=Sindhi Numbers 1 to 100 - sindhuacademyusa|website=sites.google.com|access-date=2019-11-06}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&pid=sites&srcid=ZGVmYXVsdGRvbWFpbnxzaW5kaHVhY2FkZW15dXNhfGd4OjJiYjBmOTM3ZDgzZTA0NjQ|title=Numbers 1 to 100 Sindhi Class.pdf|website=docs.google.com|access-date=2019-11-06}}</ref> |} === انگ 10-90 === {| class="wikitable" |+ ! انگ !انگريزي !رومن سنڌي !پرشو-عربڪ سنڌي !ديواناگري سنڌي |- |10 |Ten | Da'h |ڏھ | |- |20 |Twenty | Veih |ويھ | |- |30 |Thirty | Trreh |ٽيھ | |- |40 |Fourty |Ch'aleh |چاليھ | |- |50 |Fifty |Paanjah |پنجاھ | |- |60 |Sixty |Sa'thih |سٺ | |- |70 |Seventy |Sat'ar |ستر | |- |80 |Eighty | A'ssei |اسي | |- |90 |Ninety | Nau'vy |نوي | |} === انگ 100-سؤ ملين === {| class="wikitable" |+ ! انگ !انگريزي !رومن سنڌي !پرشو-عربڪ سنڌي !ديواناگري سنڌي |- |100 |Hundred | Sau'o |سئو | |- |1,000 |Thousand | hazaar |هزار | |- |10,000 |Ten Thousand | da'h hazaar |ڏھ هزار | |- |100,000 |Hundred Thousand | lakh |لک | |- |1,000,000 |Million | da'h lakh |ڏھ لک | |- |10,000,000 |Ten Million | crore |ڪروڙ | |- |100000000 |Hundred million | Da'ha crore |ڏھ ڪروڙ | |} == سنڌي ويا ڪرڻ ۾ عدد == 1. سنڌي ويا ڪرڻ ۾ اسم جو عدد ٻن قسمن جو هوندو آهي. # عدد واحد (ڪرسي، ميز، ڪتابُ، قلمُ، ڇوڪرو، پپيتو، صوفُ، ماءُ، ڌيءُ) # عدد جمع (ڪرسيون، ميزون، ڪتابَ، قلمَ، ڇوڪرا، پپيتا، صوفَ، مائرون، ڌيئرون) === واحد عدد مان جمع عدد ٺاهڻ جا قائدا === جن عددن يعني اسمن جي آخر وارو اکر ”و“ آهي ان اسم جي آخري اکر ”و“ ڪڍي ”ا (الف)“ لڳائڻ سان جمع ٺھندو آهي {| class="wikitable" !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع |- |ڇوڪرو |ڇوڪرا |پاڏو |پاڏا |گابو |گابا |ڳانو |ڳانا |لوٽو |لوٽا |واڍو |واڍا |نانو |نانا |} 2. جن عددن يعني اسمن جي آخر واري اکر تي ”پيش“ آهي ۽ جنس مؤنث آهي تہ آخري اکر تان پيش هٽائي ”ون“ يا ”رون“ لڳائڻ سان جمع ٺھندو آهي. {| class="wikitable" !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع |- |ماءُ |مائرون |ڀيڻُ |ڀينرون |ڌيُ |ڌيئرون |} 3. جن اسمن جي آخري اکر هيٺيان ”زير“ هجي ۽ اڪثر ڪري اهڙا اسم مؤنث هوندا آهن، انهن کي جمع ٺاهڻ لاءِ ”يون“ ملائبو آهي. {| class="wikitable" !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع |- |ڀتِ |ڀتيون |تڏِ |تڏون |ڇتِ |ڇتيون |گدِ |گديون |ولِ |وليون |} 4. اهڙا واحد اسم جن جو آخري اکر ”ي“ هجي ۽ جنس مؤنث هجي، اهڙن اسمن کي جمع ٺاهڻ لاءِ آخر ۾ ”ون“ لڳائبو آهي. {| class="wikitable" !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع |- |ڪرسي |ڪرسيون |مڇي |مڇيون |رسي |رسيون |ڇٻي |ڇٻيون |دري |دريون |چري |چريون |} 5. جن اسمن جي آخري اکر تي ”زبر“ هجي ۽ جنس مؤنث هجي، اهڙن اسمن کي جمع ٺاهڻ لاءِ ۾ وچولي ۽ لاڙ جي علائقي ۾ ”ون“ ملائبو آهي ۽ اتر سنڌ ۾ ”ان“ ملائبو آهي. {| class="wikitable" !واحد !جمع وچولي ۽ لاڙ ۾ !جمع اتر سنڌ ۾ !واحد !جمع وچولي ۽ لاڙ ۾ !جمع اتر سنڌ ۾ !واحد !جمع وچولي ۽ لاڙ ۾ !جمع اتر سنڌ ۾ |- |واڳَ |واڳون |واڳان |پليٽَ |پليٽون |پليٽان |کٽَ |کٽون |کٽان |} 6. ڪن واحد اسمن جي آخري ۾ لفظ ۾ ”ون“ هوندو آهي ۽ جنس مؤنث هوندي اٿن پر جمع بنا ڪنهن تبديليءَ ساڳيءَ صورت ۾ اچاريو ويندو آهي. {| class="wikitable" !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع |- !ڳئون !ڳئون !سيون !سيون !وڇون !وڇون |} 7. ڪن اسمن جي پڇاڙي واري اکر تي ”پيش“ هوندي آهي، اهڙا اسم ڪثر ڪري مذڪر هوندا آهن. انهن کي جمع ٺاهڻ لاءِ ”پيس“ هٽائي ”زبر“ لڳائبي آهي. {| class="wikitable" !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع !واحد !جمع |- |ڪتابُ |ڪتابَ |جڳُ |جڳَ |هٽُ |هٽَ |مڇرُ |مڇرَ |هٿُ |هٿَ |ڪپرُ |ڪپرَ |حسابُ |حسابَ |} 8. ڪي اهڙا اسم هوندا آهن جن جي پڇاڙيءَ واري اکر ”و“ يا ”ي“ تي ”زير“ هوندي آهي. اهي مذڪر به هوندا آهن تہ مؤنث بہ. انهن جو جمع ٺاهڻ لاءِ ساڳي صورت ۾ اچاريو ويندو آهي. جيئن؛- اولاد- پکي- ماڻهو- ساٿي- هاٿي- == سنڌي ويا ڪرڻ ۾ صفت ۾ عدد جا قسم == سنڌي ويا ڪرڻ صفت ۾ عدد ٻن قسمن جو هوندو آهي. === عدد شماري === اهڙا لفظ جيڪي جملي ۾ عدد جو انداز ڏيکارين ۽ صفت ٿي ڪم اچن. جيئن؛ هڪ، ٻہ، ٽي، چار، پنج، ڇهہ، ست، اٺ، نَوَ، ڏھ... مثال طور؛ هڪ سال ۾ <u>چار</u>مندون آهن. === عدد قطاري === اهڙا لفظ جيڪي قطار ۾ اسم جو عدد ٻڌائين. جيئن؛ پهريون، ٻيون، ٽيون، چوٿون، پنجون، ڇهون، ستون، اٺون، نائون، ڏهون... پھرين، ٻين، ٽين، چوٿين، پنجين، ڇھين، ستين، اٺين، نائين، ڏهين... مثال طور؛- دودو درجي ۾ <u>پھرين</u> نمبر تي آهي. هي <u>پھريون</u> سبق آهي. == حسابن عدد == === اڪي ۽ ٻڌي عدد === ==== اڪي عدد ==== اڪي عدد اهڙا عدد جن جي پڇاڙي ۾ 1، 3، 5، 7 ۽ 9 ايڪن وارن خانن هجن اهي اڪي عدد چورائيندا آهن. ==== ٻڌي عدد ==== ٻڌي عدد اهڙا عدد جن جي پڇاڙي ۾ 0، 2، 4، 6 ۽ 8 ايڪن واران خانن ۾ هجن تن کي ٻڌي عدد چورائيندا آهن. === مفرد ۽ مرڪب عدد === ==== مفرد عدد ==== اهڙو سڄو عدد جيڪو 1 کان وڏو هجي ۽ پاڻ کان سواءِ ٻئي انگ سان ونڊجي نه سگھجي ان کي مفرد عدد چئبو آهي. مثال طور؛- 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89, 97, 101, 103, 107, 109, 113, 127, 131, 137, 139, 149, 151, 157, 163, 167, 173, 179, 181, 191, 193, 197, 199 وغيره. ==== مرڪب عدد ==== اهڙو سڄو عدد جيڪو 1 کان وڏو هجي ۽ پاڻ کان سواءِ ٻئي انگ سان ونڊجي سگھجي ان کي مرڪب عدد چئبو آهي. 4, 6, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 18, 20, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 42, 44, 45, 46, 48, 49, 50, 51, 52, 54, 55, 56, 57, 58, 60, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 69, 70, 72, 74, 75, 76, 77, 78, 80, 81, 82, 84, 85, 86, 87, 88, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 98, 99, 100 وغيره <br /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انگ]] [[زمرو:شماريات]] j5frkjoklbl5g55ivhg61ufzw8x6kyq 0 51656 427371 284423 2026-11-03T06:49:39Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427371 wikitext text/x-wiki '''بهليل شاھ''' ([[انگريزي]]:Bahlil Shah) جي مزار [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] جي [[ڪاڇو|ڪاڇي]] واري علائقي ۾ [[جوهي]] شهر کان اٽڪل 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي ڳوٺ بهليل شاھ ڀرسان واقع آهي. هن بزرگ جو اصل نالو بحر علي شاھ آهي پر عام طور ت بهليل جي نالي سان مشهور آهي. هن بزرگ جي اصل ذات بابت ڪابه مستند تاريخ موجود نه آهي. ڪن روايتن ۾ کيس ذات جو ڪلوئي ته ڪن ۾ [[چانڊيا|چانڊيو]] ٻُڌايو ويو آهي ۽ ويجهي تاريخ ۾ کيس بخاري سڏڻ شروع ڪيو ويو آهي. ڪن محققن کيس ميانوال تحريڪ جو سرگرم ڪارڪن ڄاڻايو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book75/Book_page25.html|title=Sindhi Adabi Board Online Library (History)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2019-12-20}}</ref> تاريخ [[جنت السنڌ]] ۽ تاريخ ڪلهوڙ دور ۾ ڪلهوڙن جي وڏڙي ميان چنون يا چنيه جي شجري ۾ ميان چنون جي ڏاڏي جو نالو بهيل يا بهليل درج ٿيل آهي. بهرحال بهليل شاھ جي درگاھ جا گاڏي نشين چانڊيا آهن جيڪي فقير سڏائڻ ٿا. ميانوال تحريڪ سان منسلڪ ماڻهو پاڻ کي فقير سڏائيندا هئا ۽ هاڻ به سڏائن ٿا.[[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] به پاڻ کي فقير سڏائيندو هو. بزرگ بهليل شاھ جو هر سال ربيع الاول مهيني ۾ ميلو منعقد ٽينڊو آهي جنهن ۾ سماع جي محفل سان گڏ ملاکڙو به ٿيندو آهي. ملاکڙي ۾ سنڌ جا پهلوان اچي طاقت جو مظاهرو ڪندا آهن.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بهليل%20شاهه|title=بهليل شاهه : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-20|archive-date=2019-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191220092531/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A8%25D9%2587%25D9%2584%25D9%258A%25D9%2584%2520%25D8%25B4%25D8%25A7%25D9%2587%25D9%2587|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/mianwal-movement/|title=Mianwal Movement|date=2014-12-17|website=Aziz Kingrani|language=en|access-date=2019-12-20}}</ref> == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] 4wgtf220x9yuo0hr0grencxf0yxcmis 0 53211 427364 423392 2026-11-03T06:26:13Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427364 wikitext text/x-wiki '''بنجو آبشار''' ([[انگريزي ٻولي]]:Bunjo waterfall) [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] جي [[ڪاڇو|ڪاڇي]] واري علائقي جي [[کيرٿر]] جابلو سلسلي مان وهي ايندڙ قدرتي چشمن جي پاڻي جو هڪ آبشار آهي جيڪو اٽڪل 500 فوٽن جي ٽڪري تان هيٺ ڪرندڙ پاڻي جو آبشار آهي. هن آبشار جو پاڻي واهي جي صورت ۾ [[سيد گاجي شاهه]] جي درگاھ کان ٿيندو اوڀر طرف ڌونڪ ماٿري ۾ اچي آبادي ڪري ٿو. هن پاڻي جي واهي سبب مقامي ماڙيکڙ دڙو يا پياري جي ماڙي جو ماڳ آهي جنهن کي اين جي مجمدار [[غازي شاهه جو دڙو]] نالو ڏنو جنهن تي پوءِ [[تاج صحرائي]] ۽ ڊاڪٽر لوئس فليم به تحقيق ڪئي. هي دڙو 6000 هزار سال قديم آهي. هتان موهن جي دڙي جا به آثار ملي هئا. هيءُ آبشار بهترين سياحتي ماڳ آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بنجو%20آبشار|title=بنجو آبشار : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-30|archive-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230194833/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A8%25D9%2586%25D8%25AC%25D9%2588%2520%25D8%25A2%25D8%25A8%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25B1|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%da%a9%d9%8a%d8%b1%d9%bf%d8%b1-%db%be-%d8%a8%d9%86%d8%ac%d9%88-%d8%a2%d8%a8%d8%b4%d8%a7%d8%b1-%d8%b9%d8%a7%d8%a8%d8%af-%d9%84%d8%a7%d8%b4%d8%a7%d8%b1%d9%8a/|title=کيرٿر ۾ بنجو آبشار....عابد لاشاري|date=2020-01-06|language=sd|access-date=2020-01-29|archive-date=2020-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929200948/https://www.pahenjiakhbar.com/%DA%A9%D9%8A%D8%B1%D9%BF%D8%B1-%DB%BE-%D8%A8%D9%86%D8%AC%D9%88-%D8%A2%D8%A8%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D8%A7%D8%A8%D8%AF-%D9%84%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D9%8A/|url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:سياحت]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] 546qt6beqplp94shabalzo6puet93v2 8 55047 427205 395350 2026-11-02T19:25:41Z JogiAsad 4693 WAM 2026 notice 427205 wikitext text/x-wiki <!-- googleoff: snippet --> <!-- googleon: snippet --> <center> [[فائل:وام اشتهار.gif|ڳنڍڻو=وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2026]] </center> <!-- googleon: snippet --> kdzoaoqu05nmw84zd4z8zjrxrkc53fn 0 56056 427244 423247 2026-11-02T21:56:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427244 wikitext text/x-wiki '''امتياز دانش''' ([[انگريزي]]: Imtiaz Danish) [[سنڌ]] ۾ پيدا ٿيندڙ [[سنڌي ٻولي]] جو مشهور شاعر آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.thekawish.com/beta/images/2016/Sep/05-09-2016/Page2/P2-52.htm|title=New Page 1|website=www.thekawish.com|access-date=2020-02-22|archive-date=2020-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222075012/http://www.thekawish.com/beta/images/2016/Sep/05-09-2016/Page2/P2-52.htm|url-status=dead}}</ref> ==زندگي جو احوال== ڀلوڙ شاعر امتياز دانش جو پورو نالو امتياز علي پٽ فيض محمد لوهر آهي. هن  سنڌ جي [[ضلعو لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] جي ڳوٺ سيهڙ وليج ۾ جنم ورتو.<ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امتياز%20دانش|title=امتياز دانش : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-02-22|archive-date=2020-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222074815/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A7%25D9%2585%25D8%25AA%25D9%258A%25D8%25A7%25D8%25B2%2520%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25B4|url-status=dead}}</ref> ==تعليم== امتياز دانش شروعاتي  تعليم پرائمري اسڪول سيهڙ وليج، مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول [[ڏوڪري]]، انٽر گورنمينٽ حيدر بخش ڊگري ڪاليج ڏوڪري ۽ ايم. اي سنڌي ادب ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]]ءَ مان پاس ڪئي.<ref name=":0" /> ==شاعري ۽ ادب== امتياز دانش شاعريءَ جي شروعات ٻالڪ پڻ کان ڪئي. بعد ۾ هن [[ڪراچي]]ءَ ۾ مختلف نڪرندڙ اخبارن جهڙوڪ:[[روزاني عوامي آواز]] ، روزاني ‘خبرون’، روزاني ‘تعمير سنڌ’، روزاني‘سوڀ’، روزاني ’هلال پاڪستان’ ۽ ٻين ۾ سب ايڊيٽر طور ڪم ڪيو. نجي چئنلن [[سنڌ ٽي وي]] ۽ [[ڪي ٽي اين]] تي ڪافي عرصو سب ايڊيٽر ۽ اسڪرپٽ ايڊيٽر طور پڻ ڪم ڪيو. سندس شاعريءَ توڙي ليک مختلف سنڌي، اردو توڙي انگريزي اخبارن ۾ شايع ٿيندا رهيا آهن.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/%d8%ba%d8%b2%d9%84-%d8%a7%d9%85%d8%aa%d9%8a%d8%a7%d8%b2-%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%b4/|title=غزل......امتياز دانش -|date=2019-03-01|language=sd|access-date=2020-02-22|archive-date=2026-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20260322161146/https://pahenjiakhbar.com/%D8%BA%D8%B2%D9%84-%D8%A7%D9%85%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4/|url-status=dead}}</ref>2012ع ۾ [[سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن]] جو امتحان پاس ڪري [[سنڌي ادب]] جو ليڪچرار مقرر ٿيو. هن جي شاعريءَ جو هڪ ڪتاب '''پرينءَ جو عڪس''' ڪنول پبليڪيشن ڪراچي پاران شايع ٿيل آهي.<ref name=":0" /> == حوالا == {{حوالو }} [[زمرو:شاعر]] [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:صحافي]] 6iyku5uauplkwt4lu8rhm4v8a5z74hb 0 56434 427334 290418 2026-11-03T03:46:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427334 wikitext text/x-wiki [[Image:vertical distances.svg|thumb|300px|ھوابازي ۾ جھاز جي بلندي جي عمودي فاصلن جي ڀيٽ]] '''اوچائي''' يا بلندي (Altitude؛<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Altitude|title=Altitude {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-03-11|archive-date=2024-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240720060153/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Altitude|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhyat.com/database/SindhiDictionary/Altitude|title=Altitude word Sindhi Meaning, devanagari & Roman translation - Sindhi Dictionary|website=sindhyat.com|language=en|access-date=2020-03-11}}</ref> عربي: ارتفاع، فارسي: فراز) اڀي يا عمودي فاصلي جو ھڪ ماپ آھي جنھن سان زميني [[متناسق نظام]] جي مخصوص زميني مقام جي نقطي کان اوچائي کي ماپيو ويندو آهي. عام طور تي اھو مخصوص مقام سمنڊ جي سطح ھوندو آھي. جاگرافي ۾ ان مقام کان اوچائي لاء بلندي (elevation) جو لفظ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي اوچائي جو استعمال ھوابازي، جاميٽري، جاگرافيائي سروي، راندين، ماحولياتي داٻ ۽ کوڙ ٻين موضوعن جي نسبت سان ٿيندو آهي. ==ھوابازي واري اوچائي== ھوابازي ۾ اوچائي جا کوڙ مطلب ھوندا آھن جن ۾ بيروميٽر واري ھوائي داٻ وسيلي ماپيل انڊيڪيٽيڊڊ الٽٽيوڊ<ref name="CAP413">{{cite book | date=1 January 1995 | title=Radiotelephony Manual |publisher=UK Civil Aviation Authority| id=CAP413| isbn=978-0-86039-601-7 }}</ref>، راڊار ذريعي معلوم ٿيندڙ مطلق اوچائي، سطح سمنڊ کان ماپيل حقيقي اوچائي، بين الاقوامي ماحولياتي معيارن مطابق ماپيل پريشر الٽٽيوڊ ۽ گھاٽائي واري اوچائي وغيره شامل آهن. تنھنڪري اھو لازمي ھوندو آھي تہ اوچائي واري ڄاڻ جي مٽاسٽا ڪندڙ يا جھاز اڏائيندڙ اھو لفظ استعمال ڪرڻ وقت واقف ھجن تہ اھي ان جو استعمال ڪھڙي مطلب سان ڪري رھيا آھن.<ref name="AFM_51-40">{{cite book | date=1 December 1989 | title=Air Navigation |publisher=Department of the Air Force| id=AFM 51-40 }}</ref> [[ھوابازي]] ۾ اوچائي جي ماپ [[سراسري سامونڊي سطح]] ([[سراسري سامونڊي سطح|MSL]]) يا [[مقامي زميني سطح]] ([[مقامي زميني سطح|ABL]]) جي نقطي کان ڪئي ويندي آھي. ==جاميٽري واري اوچائي== ٻن يا ٽن رخن واري جاميٽري جي شڪل جي اوچائي ظاھر ڪندڙ لڪيري ڦاڪ کي ان شڪل جو اوچائي يا عمود (Altitude) سڏيو ويندو آهي.<ref name="ميٿميٽڪس" /> انھن شڪلين ۾ [[گھڻ ڪنڊو]] (polygon)، [[پولي ھيڊران]]، [[سلينڊر]] ۽ [[مخروط]] وغيره شامل آهن.<ref name="ميٿميٽڪس" /> اوچائي انھن شڪلين جي گوني ڪنڊ جي بنياد ماپبو آھي.<ref name =" ميٿميٽڪس" > ENCYCLOPEDIA OF Mathematics James Tanton, Ph.D.Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 10001 Library of Congress Cataloging-in-Publication Data Tanton, James Stuart, 1966 -Encyclopedia of mathematics/James Tanton. p. cm. Includes bibliographical references and index. ISBN 0-8160-5124-0 1. Mathematics—Encyclopedia. I. Title. QA5.T34 2005 510′.3—dc22 2004016785- page# 12 </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جاگرافي]] [[زمرو:جاميٽري]] glkx0m20ocitatl5fjysanlhyfy5vau 0 56753 427442 254220 2026-11-03T11:14:16Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427442 wikitext text/x-wiki [[File:Corvus corone -near Canford Cliffs, Poole, England-8.jpg|thumb|جابلو ڪانگ يا ڪانءُ]] '''جابلو ڪانگ''' يا '''ڪانءُ''' ([[انگريزي]]:Corvus) [[پکي]] جو هڪ قسم آهي جنهن کي عام انگريزي ٻولي ۾ (Hill Crow) پڻ چئبو آهي. هيءُ پکي جبلن ۾ ٿئي ٿو جيڪو گهريلو ڪانءُ کان وڏو به ٿئي ٿو ۽ رنگ ۾ سڄو ڪارو هوندو آهي. هيءُ پکي [[سنڌ]] کانسواءِ [[پاڪستان]] جي ٻين صوبن جي جبلن ۾ پڻ ٿيندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٽاڪرو%20ڪانءُ|title=ٽاڪرو ڪانءُ : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-03-18|archive-date=2016-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409153717/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BD%D8%A7%DA%AA%D8%B1%D9%88%20%DA%AA%D8%A7%D9%86%D8%A1%D9%8F|url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:پکي]] i4itfbne3mez9ts6arfdy7vbcldbefw 0 57049 427427 275408 2026-11-03T10:39:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427427 wikitext text/x-wiki {{short description|Pakistani writer}} {{Use dmy dates|date=March 2020}} {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = تنوير جوڻيجو | native_name = | native_name_lang = sd | image = | caption = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date |df=yes|1954|02|06}} | birth_place = [[مٺي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | death_date = | death_place = | resting_place = | occupation = ليکڪا | education = | alma_mater = | period = 1977 کان هاڻي تائين | movement = | notableworks = ڪهاڻيون، شاعري | spouse = | partner = | children = | relatives = | awards = | signature = | website = | portaldisp = | imagesize = }} '''تنوير جوڻيجو''' (انگريزي: Tanveer Junejo؛ جنم: 06 فيبروري 1954ع) سنڌي ٻوليءَ جي ناليواري ڪهاڻيڪاره، شاعره، سنڌيڪار ۽ محقق آهي. پاڻ سنڌ يونيورسٽيءَ جي سماجيات واري شعبي جي پروفيسر ۽ چيئرپرسن طور پنهنجون خدمتون سرانجام ڏنيون. == '''ننڍپڻ ۽ تعليم''' == تنوير جوڻيجو 06 فيبروري 1954ع تي ٿر جي مشهور شهر مٺيءَ ۾ اکيون کوليون. سندس والد جو نالو صلاح الدين جوڻيجو هو. پاڻ 1973ع ۾ سماجيات جي شعبي ۾ ماسٽر ڊگري حاصل ڪئي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تنوير%20جوڻيجو|title=تنوير جوڻيجو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-03-20|archive-date=20 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320201557/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AA%25D9%2586%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25B1%2520%25D8%25AC%25D9%2588%25DA%25BB%25D9%258A%25D8%25AC%25D9%2588|url-status=dead}}</ref>. == '''نوڪري ۽ ادبي ڪاوشون''' == تنوير جوڻيجو پنهنجي پروفيشنل زندگيءَ جي ابتدا 1973ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ اسٽوڊنٽ ويلفيئر آفيسر طور ڪئي. 1974ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي سماجيات (سوشالاجي) شعبي ۾ ليڪچرار مقرر ٿي. سڄي ڄمار انهيءَ شعبي سان سلهاڙيل رهي. نوڪريءَ دوران ساڳئي ئي شعبي ۾ ڊاڪٽريٽ جي سند حاصل ڪيائين. آخر ۾ هن شعبي جي پروفيسر ۽ چيئرپرسن طور رٽائر ڪيائين. تنوير جوڻيجو ادبي دنيا ۾ پنهنجو هڪ خاص مقام رکي ٿي. هن هيٺيان ڪتاب لکيا آهن<ref>ماهوار سرتيون، جلد ٽيون، جولاءِ ڊسمبر 1992ع، سنڌي ادبي بورڊ</ref>: * امرت منجھ ڪڙاڻ (ڪهاڻيون)، 1978ع * عيبن هاڻي (ڪهاڻيون)، 1981ع * ٻارن لاءِ چونڊ ڪهاڻيون (ترجمو) 1985ع * ڌمڪ ڌم (ٻارن جا گيت ـــ ترجمو) * قديم آثارن وارا ماڳ (تحقيق) 1986ع * سماجيات جا اصول (تدريس) 1981ع * سماجيات جي لغت * عورت، سماج ۽ ڏاڍ، 2004ع تنوير جوڻيجو ريڊيو [[پاڪستان]] حيدرآباد جي مختلف پروگرامن ۾ هڪ ميزبان ۽ ليکڪا طور حصو ورتو. == حوالا == h7zl1hbcpipevk3b74zhuweb0fw4xsy 0 57741 427186 379628 2026-11-02T18:41:44Z Intisar Ali 8681 427186 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|گلگت بلتستان، پاڪستان ۾ واقع بلند الپائن ميدان ۽ قومي پارڪ}} {{Infobox protected area | name = ديوسائي نيشنل پارڪ | alt_name = ديوسائي قومي پارڪ | iucn_category = II | photo = Deosai Plateau.jpg | photo_caption = ديوسائي جي بلند الپائن ميدانن جو منظر | map = Pakistan | map_caption = پاڪستان ۾ ديوسائي نيشنل پارڪ جو هنڌ | location = [[گلگت بلتستان]]، [[پاڪستان]] | nearest_city = [[اسڪردو]]، [[استور]] | coordinates = {{coord|35|00|N|75|27|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | established = 1993ع | governing_body = گلگت بلتستان جو ٻيلن، جهنگلي جيوت ۽ ماحوليات وارو کاتو }} '''ديوسائي نيشنل پارڪ''' يا '''ديوسائي قومي پارڪ''' (''Deosai National Park'') [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ [[گلگت بلتستان]] ۾ واقع هڪ بلند [[الپائن]] ميدان ۽ محفوظ قدرتي علائقو آهي. هي پارڪ [[هماليه]] جي اولهه واري جابلو سلسلي ۾، [[نانگا پربت]] جي اوڀر طرف واقع آهي. ديوسائي پنهنجي وسيع، وڻن کان گهڻو ڪري خالي ميدانن، گلن سان ڍڪيل چراگاهن، ڍنڍن، برفاني ندين ۽ جهنگلي جيوت جي ڪري مشهور آهي.<ref name="UNESCO">{{حوالو ويب|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6115/|title=Deosai National Park|website=UNESCO World Heritage Centre|publisher=UNESCO|language=en}}</ref><ref name="ISPRS">{{حوالو رسالو|last1=Melis|first1=M. T.|last2=Dessì|first2=F.|last3=Loddo|first3=P.|last4=Maccioni|first4=A.|last5=Gallo|first5=M.|last6=Ul Hassan|first6=R.|last7=Aurang Zaib|first7=M.|year=2020|title=ESA Sentinel 2 Imagery and GBGEOApp: Integrated Tools for the Deosai National Park Management Plan|journal=The International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences|volume=XLIII-B3-2020|pages=145–151|doi=10.5194/isprs-archives-XLIII-B3-2020-145-2020}}</ref> ديوسائي جي ميدان جي عام بلندي تقريباً 4,114 ميٽر (13,497 فوٽ) ڄاڻائي ويندي آهي، جڏهن ته پارڪ جي وسيع جابلو علائقي جون بلنديون تقريباً 3,500 کان 5,200 ميٽر تائين آهن. انهيءَ ڪري هي دنيا جي نمايان بلند الپائن ميدانن مان هڪ آهي.<ref name="Embassy">{{حوالو ويب|url=https://www.pakistanembassy.dk/tourism-in-pakistan/what-to-see/parks-of-pakistan/|title=Parks of Pakistan|publisher=Embassy of Pakistan, Copenhagen|language=en}}</ref><ref name="UNESCO"/> ديوسائي کي 1993ع ۾ قومي پارڪ قرار ڏنو ويو. ان جي قيام جو هڪ بنيادي مقصد [[هماليائي ڀورو رڇ|هماليائي ڀوري رڇ]] ۽ ٻين جهنگلي جانورن جي قدرتي رهائشگاهن جو تحفظ هو.<ref name="Nawaz2008">{{حوالو رسالو|last=Nawaz|first=M. A.|year=2008|title=Pragmatic management increases a flagship species, the Himalayan brown bears, in Pakistan's Deosai National Park|journal=Biological Conservation|doi=10.1016/j.biocon.2008.03.012}}</ref> [[فائل:Sheosar Lake, Deosai National Park, Pakistan.jpg|thumb|300px|ديوسائي نيشنل پارڪ ۾ [[شيئوسر ڍنڍ]]، جنهن جي چوڌاري الپائن چراگاهه آهن.]] == نالو ۽ مقامي روايتون == ديوسائي جي نالي بابت مقامي طور مختلف روايتون بيان ڪيون وينديون آهن. هڪ مشهور روايت موجب هن نالي جي معنيٰ «ديوَن جي سرزمين» آهي. اها تشريح ديوسائي جي وسيع، ويران ۽ بلند ميدانن سان لاڳاپيل لوڪ تصور سان ڳنڍيل آهي. ديوسائي کي «گلن جي سرزمين» پڻ سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اونهاري ۾ برف ڳرڻ کان پوءِ هتي مختلف رنگن جا جهنگلي گل ڦٽن ٿا. انهن نالن جي ٻوليائي بڻ بنياد بابت مقامي روايتن ۽ تحقيقي وضاحتن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. تنهنڪري ديوَن جي سرزمين واري تشريح کي قطعي تاريخي يا لساني حقيقت بدران مشهور روايت طور سمجهڻ گهرجي. == جاگرافي == === محل وقوع === ديوسائي نيشنل پارڪ گلگت بلتستان جي بلند جابلو علائقي ۾ اسڪردو ۽ استور جي وچ ۾ واقع آهي. هي علائقو هماليه جي اولهه واري حصي ۽ قراقرم جي ويجهن جابلو نظامن سان جغرافيائي لاڳاپو رکي ٿو.<ref name="UNESCO"/><ref name="ISPRS"/> پارڪ جو مرڪزي حصو وسيع، کليل ۽ هلڪن لاڙن وارن ميدانن تي مشتمل آهي. انهن ميدانن جي وچ مان ننڍيون نديون وهن ٿيون، جڏهن ته چوڌاري برف سان ڍڪيل جبل، ٽڪريون ۽ قدرتي چراگاهه آهن. ديوسائي جي زميني بناوت عام جبلستاني علائقن کان مختلف آهي. هتي تيز چوٽين سان گڏ وسيع هموار يا هلڪي لهرائتي زمين موجود آهي، جنهن سبب ان کي الپائن پليٽيو پڻ سڏيو وڃي ٿو.<ref name="UNESCO"/> === ايراضي === ديوسائي جي ايراضي بابت شايع ٿيل ماخذن ۾ مختلف انگ ملن ٿا. يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ ديوسائي لاءِ 358,400 هيڪٽر، يعني 3,584 چورس ڪلوميٽر، ڄاڻايا ويا آهن. ٻئي طرف، 2020ع جي هڪ جاگرافيائي مطالعي ۾ قومي پارڪ جي ايراضي تقريباً 1,620 چورس ڪلوميٽر بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="UNESCO"/><ref name="ISPRS"/> اهي انگ مختلف انتظامي حدن، مطالعي جي علائقن يا استعمال ڪيل جغرافيائي تعريفن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. قطعي سرڪاري حدبنديءَ لاءِ پارڪ جي اصل قانوني نوٽيفڪيشن ۽ جديد انتظامي نقشي کي بنيادي ماخذ سمجهڻ گهرجي. === بلندي ۽ زميني بناوت === ديوسائي جي عام ميداني سطح سمنڊ کان لڳ ڀڳ چار هزار ميٽر مٿي آهي. سائنسي مطالعي موجب پارڪ جي لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو ايراضي 4,000 کان 4,500 ميٽرن جي وچ واري بلنديءَ تي واقع آهي.<ref name="Nawaz2008"/><ref name="UNESCO"/> اهڙي اوچائيءَ سبب هتي آڪسيجن جو جزوي دٻاءُ هيٺاهن علائقن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندو آهي. سردي، تيز هوائون ۽ ڊگهي برفباري هن علائقي جي ماحولياتي خصوصيتن ۾ شامل آهن. == موسم ۽ آبهوا == ديوسائي جي آبهوا انتهائي سرد، بلند جابلو ۽ موسمي طور تي سخت آهي. هتي سياري ۾ ڊگهي عرصي تائين برف پوي ٿي ۽ زمين جا وڏا حصا برف هيٺ اچي وڃن ٿا. سائنسي تحقيق موجب ديوسائي ۾ روزاني سراسري گرمي پد جي حد تقريباً منفي 20 کان 12 ڊگري سينٽي گريڊ تائين بيان ڪئي وئي آهي، جڏهن ته سالياني برسات ۽ برفباريءَ مان حاصل ٿيندڙ پاڻيءَ جو مقدار لڳ ڀڳ 510 کان 750 ملي ميٽر ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Nawaz2008"/><ref name="ClimateStudy">{{حوالو رسالو|title=Species distribution modelling and landscape connectivity as tools to inform management and conservation for the critically endangered Himalayan brown bear (Ursus arctos isabellinus) in the Deosai National Park, Pakistan|journal=Frontiers in Ecology and Evolution|year=2024|doi=10.3389/fevo.2024.1477480}}</ref> عام طور تي سياري ۾ پارڪ تائين رستن تي برف جمع ٿيڻ سبب آمدرفت محدود ٿي ويندي آهي. اونهاري ۾ برف ڳرڻ سان ميدانن تي گاهه، جهنگلي گل ۽ ٻيون موسمي ٻوٽيون وڌڻ لڳنديون آهن. بلند جابلو موسم جلدي تبديل ٿي سگهي ٿي؛ اونهاري ۾ به ٿڌ، مينهن، تيز هوائن ۽ ڪڏهن برفباريءَ جا امڪان موجود هوندا آهن. == قدرتي ماحول == === الپائن چراگاهه === ديوسائي جي قدرتي ماحول جو اهم حصو الپائن چراگاهن تي مشتمل آهي. هتي گاهه، ننڍيون جڙي ٻوٽيون، سيج قسم جا ٻوٽا ۽ مختلف گل پيدا ٿين ٿا. بلندي ۽ سخت موسم سبب وڏا وڻ عام طور موجود نه آهن. انهيءَ ڪري پارڪ جا وسيع ميدان کليل ۽ وڻن کان خالي نظر اچن ٿا.<ref name="Nawaz2008"/><ref name="ISPRS"/> انهن چراگاهن جي اهميت صرف منظرنامي تائين محدود نه آهي، پر اهي جهنگلي جانورن، ننڍن ڪُتريندڙ جانورن، پکين ۽ موسمي چرندڙ چوپائي مال لاءِ خوراڪ جو ذريعو پڻ آهن. === ڍنڍون ۽ آبي علائقا === ديوسائي ۾ برف ۽ برفاني ذخيرا ڳرڻ سبب نديون، ننڍيون ڍنڍون ۽ آبي چراگاهه ٺهن ٿا. سائنسي تحقيق موجب ڪجهه آبي علائقن جي ٺهڻ ۾ برف جي ڳرڻ ۽ زمين هيٺ ڄميل برف، يعني پرمافراسٽ، جو پڻ ڪردار آهي.<ref name="ClimateStudy"/> اهي آبي ماڳ پارڪ جي حياتياتي تنوع ۽ پاڻيءَ جي قدرتي نظام لاءِ اهم آهن. == شيئوسر ڍنڍ == [[فائل:Sheosar Lake (Deosai).jpg|thumb|300px|شيئوسر ڍنڍ جو منظر.]] '''شيئوسر ڍنڍ''' ديوسائي نيشنل پارڪ جي مشهور قدرتي ڍنڍن مان هڪ آهي. اها بلند الپائن ميدانن جي وچ ۾ واقع آهي ۽ پنهنجي صاف پاڻي، چوڌاري گاهه وارن ميدانن ۽ پري کان نظر ايندڙ جبلن سبب مشهور آهي. ڍنڍ سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 4,142 ميٽرن جي بلنديءَ تي واقع آهي ۽ ان جي ايراضي تقريباً 1.3 چورس ڪلوميٽر ڄاڻائي وڃي ٿي.<ref name="Sheosar">{{حوالو ويب|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sheosar_Lake_(Deosai_National_Park)|title=Sheosar Lake (Deosai National Park)|website=Wikimedia Commons|language=en}}</ref> اونهاري ۾ ڍنڍ جي چوڌاري سائي گاهه ۽ گل ڦٽن ٿا، جڏهن ته سياري ۾ هي علائقو برف هيٺ اچي سگهي ٿو. شيئوسر ڍنڍ ديوسائي جي قدرتي منظرنامي ۽ سياحتي سڃاڻپ جو هڪ اهم حصو آهي. == نديون ۽ پاڻيءَ جو نظام == ديوسائي جي ميدانن مان برف جي ڳرڻ سبب ڪيترائي نالا ۽ نديون وهن ٿيون. انهن مان ڪجهه وهڪرا موسمي آهن، جڏهن ته ٻيا وڏين ندين جي آبي نظام سان ڳنڍجن ٿا. پارڪ ۾ سياحن جي سفر سان لاڳاپيل ٻه مشهور هنڌ '''ڪالا پاڻي''' ۽ '''وڏو پاڻي''' آهن. اهي نالا ديوسائي جي اندر وهندڙ پاڻيءَ ۽ پار ڪرڻ وارن هنڌن سان لاڳاپيل آهن. انهن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وهڪري جي شدت موسم، برف جي ڳرڻ ۽ برسات موجب تبديل ٿي سگهي ٿي. پاڻيءَ جا اهي وهڪرا الپائن چراگاهن، آبي ٻوٽن ۽ جهنگلي جيوت جي رهائشگاهن لاءِ اهميت رکن ٿا. == جهنگلي جيوت == ديوسائي نيشنل پارڪ جي قيام جو بنيادي مقصد ان جي قدرتي جيوت ۽ خاص طور هماليائي ڀوري رڇ جي رهائشگاهه جو تحفظ هو. پارڪ ۾ هماليائي ڀوري رڇ کان سواءِ تبتي بگهڙ، برفاني چيتو ۽ ٻيا بلند جابلو علائقن سان موافقت رکندڙ جانور پڻ رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref name="Khan2000">{{حوالو رسالو|last1=Khan|first1=Aleem Ahmed|last2=Khalid|first2=Umeed|last3=Rajput|first3=Rafiq Ahmed|year=2000|title=Locals' perception of Himalayan brown bear conservation and habitat management at Deosai, Northern Areas, Pakistan|journal=Biosphere Conservation|volume=2|issue=2|pages=83–90|doi=10.20798/biospherecons.2.2_83}}</ref> === هماليائي ڀورو رڇ === [[هماليائي ڀورو رڇ]] (''Ursus arctos isabellinus'') ديوسائي جي سڀ کان اهم محفوظ جانورن مان هڪ آهي. هي ڀوري رڇ جو هماليائي ذيلي قسم آهي، جيڪو هماليه ۽ ڀرپاسي جي بلند جابلو علائقن ۾ ملي ٿو. گلگت بلتستان جي ٻيلن، جهنگلي جيوت ۽ ماحوليات واري کاتي موجب ديوسائي پاڪستان ۾ هماليائي ڀوري رڇ جي اهم ترين رهائشگاهن مان هڪ آهي.<ref name="GBBear">{{حوالو ويب|url=https://fwegb.gov.pk/brown-bear/|title=Brown Bear|publisher=Forest, Wildlife & Environment Department, Government of Gilgit-Baltistan|language=en}}</ref> رڇ جي خوراڪ ۾ ٻوٽا، پاڙون، ننڍا جانور ۽ ٻيا قدرتي خوراڪي ذريعا شامل ٿي سگهن ٿا. هي جانور هر شيءِ کائيندڙ جانورن ۾ شمار ٿيندو آهي. سياري ۾ ڀورو رڇ خوراڪ جي گهٽتائي ۽ سخت سرديءَ سبب ڊگهي عرصي تائين سياري جي ننڊ جهڙي حالت ۾ رهي سگهي ٿو. === رڇ جي آباديءَ بابت تحقيق === 1993ع کان 1995ع تائين ٿيل هڪ مطالعي ۾ ديوسائي جي ڀوري رڇن جي آبادي 24 ڄاڻائي وئي. انهيءَ وقت شڪار ۽ انساني سرگرمين سبب آباديءَ جي بقا بابت خدشا موجود هئا.<ref name="Khan2000"/> 2008ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي ۾ 1993ع کان 2006ع تائين رڇن جي آباديءَ جي نگرانيءَ جو تجزيو ڪيو ويو. ان تحقيق موجب تحفظ جي قدمن کان پوءِ آباديءَ ۾ سراسري سالياني واڌ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو رهي.<ref name="Nawaz2008"/> تحقيق ۾ اهو پڻ ظاهر ٿيو ته ديوسائي جي ڀوري رڇن جي توليدي رفتار گهٽ آهي. ان ڪري بالغ رڇن، خاص طور مادين جي غيرقدرتي موت کي گهٽائڻ تحفظ جي ڪاميابيءَ لاءِ اهم سمجهيو ويو آهي.<ref name="Nawaz2008"/> 2021ع–2022ع ۾ گلگت بلتستان جي لاڳاپيل کاتي هماليائي ڀوري رڇ جي حالت ۽ ورڇ بابت سروي رپورٽ پڻ جاري ڪئي.<ref name="GBReports">{{حوالو ويب|url=https://fwegb.gov.pk/reports/|title=Reports|publisher=Forest, Wildlife & Environment Department, Government of Gilgit-Baltistan|language=en}}</ref> === ٻيا ٿڻائتا جانور === ديوسائي جي جهنگلي جيوت ۾ هيٺيان جانور پڻ شامل آهن: * '''تبتي بگهڙ''' (''Canis lupus chanco'') — بلند جابلو علائقن ۾ رهندڙ بگهڙ جو هڪ قسم. * '''برفاني چيتو''' (''Panthera uncia'') — هماليه ۽ وچ ايشيا جي بلند جابلو علائقن جو ناياب شڪاري جانور. * '''مارموٽ''' — زمين ۾ ٻر ٺاهيندڙ ڪُتريندڙ جانور، جيڪو ديوسائي جي ميدانن ۾ ملي ٿو. * '''ڳاڙهي لومڙي''' — بلند جابلو ۽ ٻين علائقن ۾ رهندڙ لومڙي. ديوسائي ۾ مختلف جانورن جي موجودگيءَ جو تعلق قدرتي چراگاهن، خوراڪ جي دستيابي، موسمي حالتن ۽ انساني مداخلت سان آهي.<ref name="Khan2000"/><ref name="GBBear"/> === پکي === ديوسائي جا ميدان ۽ آبي علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائشگاهون آهن. هن علائقي ۾ شڪاري پکين، زميني آکيرا ٺاهيندڙ پکين ۽ آبي علائقن سان لاڳاپيل پکين جون مختلف جنسون ڏٺيون وڃن ٿيون. انهن پکين ۾ عقاب ۽ باز جهڙا شڪاري پکي پڻ شامل آهن. پکين جي مڪمل ۽ جديد فهرست لاءِ پارڪ جي جهنگلي جيوت بابت مخصوص سروي ۽ انتظامي رڪارڊ بنيادي ماخذ آهن. == ٻوٽا ۽ حياتياتي تنوع == ديوسائي جي الپائن ماحول ۾ گاهه، سيج، جڙي ٻوٽيون ۽ مختلف جهنگلي گل وڌن ٿا. ٻوٽن جي واڌ ويجهه جو وقت نسبتاً مختصر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سال جو وڏو حصو سخت سردي ۽ برفباريءَ ۾ گذري ٿو. اونهاري ۾ برف ڳرڻ کان پوءِ مختلف گلن جي ڦٽڻ سان ميدانن ۾ رنگ برنگي منظر پيدا ٿين ٿا. انهن ٻوٽن مان ڪيترائي چراگاهن جي ماحولياتي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ٻوٽا مقامي روايتي ڄاڻ ۽ استعمال سان پڻ لاڳاپيل آهن. سائنسي مطالعي موجب ديوسائي جو بلند جابلو ماحول موسمياتي تبديليءَ جي اثرن جي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي.<ref name="ISPRS"/> == قومي پارڪ جو قيام ۽ تحفظ == === 1993ع ۾ قيام === ديوسائي کي 1993ع ۾ قومي پارڪ جو درجو ڏنو ويو. ان وقت ڀوري رڇ جي گهٽجندڙ آبادي ۽ رهائشگاهه کي درپيش خطرن سبب تحفظ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي.<ref name="Nawaz2008"/> هماليائي وائلڊ لائيف فائونڊيشن ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارن پارڪ جي تحفظ، نگراني ۽ مقامي برادرين جي شموليت لاءِ ڪم ڪيو. انهن ڪوششن ۾ جهنگلي جيوت جي نگراني، غيرقانوني شڪار جي روڪٿام، مقامي ماڻهن جي شموليت ۽ قدرتي وسيلن جي انتظام تي ڌيان ڏنو ويو.<ref name="Nawaz2008"/> === مقامي برادرين جو ڪردار === ديوسائي جا چراگاهه مقامي آبادي ۽ موسمي طور لڏپلاڻ ڪندڙ مالوند ماڻهن لاءِ اهميت رکن ٿا. قومي پارڪ قائم ٿيڻ کان پوءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ ۽ مقامي ماڻهن جي روزگار، چراگاهن جي استعمال ۽ روايتي ضرورتن جي وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ هڪ اهم انتظامي مسئلو رهيو آهي. 2000ع جي تحقيق ۾ پارڪ جي ڀرپاسي وارن ڏهن ڳوٺن ۾ مقامي ماڻهن جي نظرين ۽ تحفظ بابت سندن شموليت جو مطالعو ڪيو ويو. ان تحقيق ۾ مقامي برادرين سان سهڪار کي ڀوري رڇ جي تحفظ لاءِ اهم ڄاڻايو ويو.<ref name="Khan2000"/> === تحفظ کي درپيش خطرا === گلگت بلتستان جي سرڪاري جهنگلي جيوت کاتي موجب ڀوري رڇ ۽ ان جي رهائشگاهه لاءِ اهم خطرن ۾ غيرقانوني شڪار، سياحتي سرگرمين مان پيدا ٿيندڙ گندڪچرو، انساني مداخلت، رهائشگاهن جي تباهي ۽ گهريلو چوپائي مال سان خوراڪ لاءِ مقابلو شامل آهن.<ref name="GBBear"/> بلند الپائن ماحول نسبتاً نازڪ هوندو آهي. زمين جي مٿاڇري، ٻوٽن ۽ آبي نظام کي نقصان پهچڻ کان پوءِ انهن جي قدرتي بحاليءَ ۾ گهڻو وقت لڳي سگهي ٿو. ان ڪري سياحت، چرائي ۽ ٻين انساني سرگرمين جي انتظام ۾ ماحولياتي تحفظ کي اهميت ڏيڻ ضروري آهي. == يونيسڪو جي عالمي ورثي واري عارضي فهرست == ديوسائي نيشنل پارڪ کي پاڪستان طرفان 12 اپريل 2016ع تي [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو جي دستاويز ۾ ديوسائي جي بلند الپائن ماحول، قدرتي حسن ۽ حياتياتي اهميت کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="UNESCO"/> عارضي فهرست ۾ شموليت جو مطلب اهو آهي ته پاڪستان هن ماڳ کي مستقبل ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪرائڻ لاءِ تجويز ڪري سگهي ٿو. عارضي فهرست ۾ شامل ٿيڻ کي باقاعدي عالمي ورثي جي حيثيت حاصل ٿيڻ جي برابر نه سمجهڻ گهرجي. == سياحت == [[فائل:Sheosar Lake Deosai NSK 144145.jpg|thumb|300px|ديوسائي جي شيئوسر ڍنڍ ۽ ان جي چوڌاري قدرتي منظر.]] ديوسائي پاڪستان جي بلند جابلو سياحتي علائقن مان هڪ آهي. سياح هتي وسيع چراگاهن، ڍنڍن، برفاني جبلن، جهنگلي گلن ۽ قدرتي منظرن کي ڏسڻ لاءِ اچن ٿا. پارڪ ۾ عام طور اونهاري دوران سياحتي سرگرميون وڌن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهيءَ موسم ۾ برف ڳرڻ کان پوءِ رستن تائين پهچ نسبتاً آسان ٿي ويندي آهي.<ref name="Embassy"/> === پهچ جا رستا === ديوسائي تائين پهچڻ جا ٻه مشهور رستا آهن: * '''اسڪردو وارو رستو:''' اسڪردو کان ديوسائي جي ميدانن ڏانهن ويندڙ جابلو رستو، جيڪو پارڪ جي مشهور سياحتي هنڌن سان ڳنڍيل آهي. * '''استور وارو رستو:''' استور ۽ چلم واري پاسي کان ديوسائي ڏانهن ويندڙ رستو، جنهن ذريعي شيئوسر ڍنڍ جي علائقي تائين پهچي سگهجي ٿو. انهن رستن تي سفر جو وقت روڊ جي حالت، موسم، برفباري ۽ گاڏيءَ جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. پارڪ ڏانهن سفر کان اڳ مقامي انتظاميا کان رستن جي موجوده حالت، داخلا جي ضابطن ۽ موسمي صورتحال بابت معلومات حاصل ڪرڻ مناسب آهي. === اهم سياحتي هنڌ === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | هنڌ ! style="background:#dceaf7;" | خصوصيت |- | [[شيئوسر ڍنڍ]] | بلند الپائن ڍنڍ، چوڌاري سائي چراگاهه ۽ جابلو منظر |- | وڏو پاڻي | ديوسائي جو مشهور آبي وهڪرو ۽ سياحتي علائقو |- | ڪالا پاڻي | پارڪ جي اندر پاڻيءَ جي وهڪري ۽ جابلو رستي سان لاڳاپيل هنڌ |- | چلم وارو رستو | استور کان ديوسائي ڏانهن اچڻ جو اهم جابلو رستو |- | ديوسائي جا ميدان | وسيع الپائن چراگاهه، جهنگلي گل ۽ قدرتي منظر |} === ڪيمپنگ ۽ ماحولياتي ذميواري === ديوسائي ۾ ڪيمپنگ بلند جابلو ماحول جي ڪري خاص احتياط گهري ٿي. رات جو گرمي پد گهڻو گهٽجي سگهي ٿو، جڏهن ته تيز هوائون، برسات ۽ برفباري سفر جي حالتن کي متاثر ڪري سگهن ٿيون. پارڪ ۾ رهڻ دوران جهنگلي جانورن کان مناسب فاصلو رکڻ، کين خوراڪ نه ڏيڻ، گندڪچرو واپس کڻي وڃڻ ۽ مقامي تحفظ وارن ضابطن تي عمل ڪرڻ ضروري آهي. خاص طور ڀوري رڇ جي رهائشگاهن ۾ انساني مداخلت گهٽ رکڻ پارڪ جي بنيادي تحفظاتي مقصدن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="GBBear"/> == سائنسي تحقيق == ديوسائي نيشنل پارڪ حياتيات، جغرافيائي سائنس، موسميات ۽ ماحولياتي انتظام بابت تحقيق لاءِ اهم علائقو آهي. 1993ع کان 2006ع تائين ڀوري رڇ جي آباديءَ بابت ڊگهي مدي واري نگرانيءَ مان تحفظ جي اثرن بابت معلومات حاصل ٿي.<ref name="Nawaz2008"/> 2020ع ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي ۾ سيٽلائيٽ تصويرن ۽ جاگرافيائي معلوماتي نظام جي مدد سان پارڪ جي زميني ڍڪ ۽ انتظامي ضرورتن جو جائزو ورتو ويو.<ref name="ISPRS"/> 2024ع جي هڪ مطالعي ۾ هماليائي ڀوري رڇ جي رهائشگاهن، امڪاني ورڇ ۽ جابلو علائقن جي وچ ۾ حياتياتي رابطي جو جائزو ورتو ويو، جيئن تحفظ لاءِ اهم علائقن جي نشاندهي ڪري سگهجي.<ref name="ClimateStudy"/> اهڙيون تحقيقون جهنگلي جيوت جي تحفظ، سياحت جي انتظام ۽ موسمياتي تبديليءَ جي اثرن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿيون. == اهم حقيقتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! colspan="2" style="background:#dceaf7; text-align:center;" | ديوسائي نيشنل پارڪ بابت بنيادي معلومات |- ! style="background:#edf4fa; width:38%;" | خصوصيت ! style="background:#edf4fa;" | تفصيل |- | ملڪ | [[پاڪستان]] |- | انتظامي علائقو | [[گلگت بلتستان]] |- | قدرتي نوعيت | بلند الپائن ميدان ۽ قومي پارڪ |- | عام بلندي | لڳ ڀڳ 4,114 ميٽر |- | پارڪ جي بلنديءَ جي حد | تقريباً 3,500 کان 5,200 ميٽر |- | قومي پارڪ جو قيام | 1993ع |- | ايراضي | ماخذن موجب مختلف؛ يونيسڪو جي دستاويز ۾ 3,584 چورس ڪلوميٽر |- | اهم محفوظ جانور | هماليائي ڀورو رڇ |- | مشهور ڍنڍ | شيئوسر ڍنڍ |- | عالمي ورثي بابت حيثيت | يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾، 2016ع کان |- | اهم پهچ جا رستا | اسڪردو ۽ استور |} == پڻ ڏسو == * [[گلگت بلتستان]] * [[اسڪردو]] * [[استور]] * [[هماليه]] * [[قراقرم]] * [[نانگا پربت]] * [[هماليائي ڀورو رڇ]] * [[برفاني چيتو]] * [[پاڪستان جا قومي پارڪ]] * [[پاڪستان ۾ سياحت]] * [[يونيسڪو جي عالمي ورثي واري عارضي فهرست]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{حوالو رسالو|last1=Khan|first1=Aleem Ahmed|last2=Khalid|first2=Umeed|last3=Rajput|first3=Rafiq Ahmed|year=2000|title=Locals' perception of Himalayan brown bear conservation and habitat management at Deosai, Northern Areas, Pakistan|journal=Biosphere Conservation|volume=2|issue=2|pages=83–90|doi=10.20798/biospherecons.2.2_83}} * {{حوالو رسالو|last1=Nawaz|first1=M. A.|last2=Kok|first2=O. B.|year=2004|title=Activity patterns of brown bears (Ursus arctos) on the Deosai Plateau, northern Pakistan|journal=Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Natuurwetenskap en Tegnologie|volume=23|issue=3|doi=10.4102/satnt.v23i3.194}} * {{حوالو رسالو|last=Nawaz|first=M. A.|year=2008|title=Pragmatic management increases a flagship species, the Himalayan brown bears, in Pakistan's Deosai National Park|journal=Biological Conservation|doi=10.1016/j.biocon.2008.03.012}} * {{حوالو رسالو|last1=Melis|first1=M. T.|last2=Dessì|first2=F.|last3=Loddo|first3=P.|last4=Maccioni|first4=A.|last5=Gallo|first5=M.|last6=Ul Hassan|first6=R.|last7=Aurang Zaib|first7=M.|year=2020|title=ESA Sentinel 2 Imagery and GBGEOApp: Integrated Tools for the Deosai National Park Management Plan|journal=The International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences|volume=XLIII-B3-2020|pages=145–151|doi=10.5194/isprs-archives-XLIII-B3-2020-145-2020}} * {{حوالو ڪتاب|last1=Öztürk|first1=Münir|last2=Hakeem|first2=Khalid Rehman|last3=Faridah-Hanum|first3=I.|last4=Efe|first4=Recep|year=2015|title=Climate Change Impacts on High-Altitude Ecosystems|publisher=Springer|isbn=9783319128597}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6115/ ديوسائي نيشنل پارڪ — يونيسڪو] * [https://fwegb.gov.pk/brown-bear/ هماليائي ڀورو رڇ — گلگت بلتستان جو سرڪاري جهنگلي جيوت کاتو] * [https://fwegb.gov.pk/reports/ جهنگلي جيوت بابت سروي رپورٽون — گلگت بلتستان حڪومت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Deosai_National_Park ديوسائي نيشنل پارڪ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sheosar_Lake_(Deosai_National_Park) شيئوسر ڍنڍ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:پاڪستان جا قومي پارڪ]] [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا محفوظ علائقا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] lohgf46a651uzivk27fdffpia4zokkj 0 58464 427396 423418 2026-11-03T09:26:30Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427396 wikitext text/x-wiki '''تاج بلوچ''' (جنم 25 مئي 1940 يا 1942، وفات 4 جون 2020) سنڌي ٻولي جو شاعر ھيو، ھن جو پورو نالو، تاج محمد بُلو ([[جتوئي]]) ھيو. سندس جنم 25 مئي 1940<ref name=":0" /> (1942<ref name=":1" />) تي [[سکر ضلعو|ضلعو سکر]] جي [[پنو عاقل تعلقو|تعلقو پنو عاقل]] لڳ ڳوٺ سردار محمد مُراد خان بُلو ۾ ٿيو.<ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بلوچ%20تاج|title=بلوچ تاج : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-06-06|archive-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606100734/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%20%D8%AA%D8%A7%D8%AC|url-status=dead}}</ref> ھيءُ غزل ۽ نظم جو شاعر ھيو. تاج بلوچ ساھتي رسالو ماھوار ”سوجهرو“ جي چيف ايڊيٽر ھيو،<ref name=":1" /><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.humsub.com.pk/323014/zaib-sindhi-18/|title=درد کے صحرا کا مسافر تاج بلوچ بھی بچھڑ گیا۔۔۔!|last=سندھی|first=زیب|date=2020-06-05|website=ہم سب|language=en-US|access-date=2020-06-06}}</ref> سندس خدمتن عيوض کيس صدارتي ايوارڊ پڻ مليو. ھي ريڊيو تي آرجي پڻ ھيو. ھن ايم اي تائين تعليم حاصل ڪئي ھئي.<ref name=":1" /> ھي [[سنڌي ادبي سنگت]] جو اڳوڻو جنرل سيڪريٽري ھيو.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://mazahimat.com/2020/06/05/ناليوارو-شاعر-تاج-بلوچ-لاڏاڻو-ڪري-ويو/|title=ناليوارو شاعر تاج بلوچ لاڏاڻو ڪري ويو|date=2020-06-04|website=Mazahimat|language=en-GB|access-date=2020-06-06|archive-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606095021/https://mazahimat.com/2020/06/05/%d9%86%d8%a7%d9%84%d9%8a%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%88-%d8%b4%d8%a7%d8%b9%d8%b1-%d8%aa%d8%a7%d8%ac-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86-%d9%84%d8%a7%da%8f%d8%a7%da%bb%d9%88-%da%aa%d8%b1%d9%8a-%d9%88%d9%8a%d9%88/|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%aa%d8%a7%d8%ac-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86-%d8%b3%d9%86%da%8c-%da%a9%d9%8a-4-%da%aa%d8%aa%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d8%b1%d9%be%d9%8a%d8%a7-%d8%b3%d8%a7%d8%b3-%d8%ac%d9%88-%d8%b3%d9%8a%da%aa%d8%b1%d9%8a/|title=*تاج بلوچ سنڌ کي 4 ڪتاب ارپيا * ساس جو سيڪريٽري جنرل رهيو -|language=sd|access-date=2020-06-06|archive-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606102341/https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%D8%AA%D8%A7%D8%AC-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D8%B3%D9%86%DA%8C-%DA%A9%D9%8A-4-%DA%AA%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B1%D9%BE%D9%8A%D8%A7-%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%AC%D9%88-%D8%B3%D9%8A%DA%AA%D8%B1%D9%8A/|url-status=dead}}</ref> ==ادبي پورھيو== تاج بلوچ جي شاعري جا چار ڪتاب ڇپيل آهن:<ref name=":2" /> *’درد جو صحرا‘ (1970ع)، *’خوشبو جو زهر‘ (1987ع)، *’لفظن جو ماتم‘ (1994ع)، *’دل جزيرو اداس موسمن جو‘ (2004ع) <br /> == وفات == تاج بلوچ 80 سال جي ڄمار ۾ دل جو دورو پوڻ سبب [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] ۾ لاڏاڻو ڪري ويو، کيس [[صفوران ڳوٺ، ڪراچي]] ۾ دفنايو ويو.<ref name=":1">{{حوالو_ويب|url=http://www.thekawish.com/beta/epaper-details.php?details=2020/June/05-06-2020/Page1/P1-23.jpg|title=Daily Kawish - Sindhi News Paper|website=www.thekawish.com|access-date=2020-06-06}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://kawish.asia/Backissues/2020/Jun%202020/05/today_page_01.htm|title=Page No.01|website=kawish.asia|access-date=2020-06-06|archive-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606102200/http://kawish.asia/Backissues/2020/Jun%202020/05/today_page_01.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%a8%d8%b1%da%a9-%d8%b4%d8%a7%d8%b9%d8%b1-%db%bd-%d9%86%d9%82%d8%a7%d8%af-%d8%aa%d8%a7%d8%ac-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86-%d9%84%d8%a7%da%8f%d8%a7%da%bb%d9%88-%da%aa%d8%b1%d9%8a-%d9%88%d9%8a%d9%88/|title=برک شاعر ۽ نقاد تاج بلوچ لاڏاڻو ڪري ويو : ساس پاران سوڳ -|language=sd|access-date=2020-06-06|archive-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606102631/https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%D8%A8%D8%B1%DA%A9-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%DB%BD-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%A7%D8%AC-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D9%84%D8%A7%DA%8F%D8%A7%DA%BB%D9%88-%DA%AA%D8%B1%D9%8A-%D9%88%D9%8A%D9%88/|url-status=dead}}</ref> ==پڻ پڙھو == * [[عطا محمد ڀنڀرو]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سکر ضعلو جا ماڻھو]] ba7zptb6t4eth2gi656ou7lh8vxsk2o 0 60711 427402 369861 2026-11-03T09:47:40Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427402 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital and largest city of Uzbekistan}} {{Infobox settlement | name = تاشقند | native_name = {{lang|uz|Toshkent}} | other_name = Ташкент, Tachkent, Tashkand, Toshkent | settlement_type = گاديءَ جو شهر | image_skyline = {{multiple image |border = infobox |total_width = 280 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2/2/2 |image1 = |image2 = Tashkent skyline 2019.jpg |image3 = Madrasah Kukaldash (Tashkent) 12-07.JPG |image4 = Downtown._Tashkent_2019.jpg |image5 = |image6 = Успенский кафедральный собор в Ташкенте.JPG |image7 = |image8 = Tashkent, Paque Navoi 3.jpg |image9 = Milliy_bog.jpg }} | image_caption = مٿان کان، گھڙي وار: تاشقند جی اسکائی لائن، ھرگھڙيءَڪوڪلداش مدرسو، ڪيٿڊرل آف دي ڊورميشن، سپريم اسيمبلي بلڊنگ، امير تيمور ميوزيم، هومو آئس ڊوم، هلٽن تاشقند شهر، تاشقند رات جو. | image_flag = Flag of Tashkent.svg | flag_size = 110px | image_seal = Coat of Arms of Tashkent.svg | seal_size = 90px | image_shield = | shield_size = | motto = {{lang|uz|Kuch Adolatdadir}}<br>("انصاف ۾ طاقت") | nickname = توش (چٽان) | pushpin_map = | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = bottom | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8|frame-lat=41.31|frame-long=69.28}} | mapsize = 230px | map_caption = <br>ازبڪستان م تاشقند جو مقام | image_map1 = Toshkent Shahri in Uzbekistan (special marker).svg | coordinates = {{Coord|41|18|40|N|69|16|47|E|region:UZ|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Uzbekistan}} | established_title = آباد ٿيل | established_date = 3ھین صدي قبل مسيح | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | parts_type = ڊويزنون | parts = 12 ضلعا | government_footnotes = | government_type = شهري انتظاميه | leader_title = حاڪم (ميئر) | leader_name = شوڪت يو مرزاڪوف | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 631.29 | area_total_sq_mi = 243.74 | area_water_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 455 | elevation_ft = | population_total = +3,040,800 <ref>{{Cite web|url=http://uzdaily.uz/index.php/ru/post/83111|title=Toshkent shahri (City, Uzbekistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=City Population}}</ref> | population_rank = [[List of cities in Uzbekistan|1st in Uzbekistan]] | population_as_of = 1 January 2024 | population_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://uzdaily.uz/index.php/ru/post/83111|website=[[TUzdaily|Web]] |title=Распределение численности постоянного населения в городе Ташкент }}</ref> | population_metro = 2,633,661 | population_density_km2 = 4816 | population_note = | postal_code_type = | postal_code = 100000–100214 | area_code = 71 | registration_plate = 01 | website = {{URL|https://tashkent.uz/}} | blank1_name = [[International Airport]]s | blank1_info = [[Islam Karimov Tashkent International Airport]] | blank2_name = [[Rapid transit system]] | blank2_info = [[Tashkent Metro]] | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = [[Western Tien-Shan]] Mountain |criteria = {{UNESCO WHS type|(x)}} |ID = 1490 |year = 2016 |area = {{cvt|528,177.6|ha|acre}} }} | timezone = [[Uzbekistan Time]] | utc_offset = +05:00 | blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2019) | blank_info_sec1 = 0.820<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=13 September 2018}}</ref><br />{{color|green|very high}} | population_density_metro_km2 = auto | population_density_metro_sq_mi = auto | area_metro_km2 = 6400 | population_density_sq_mi = auto | population_urban = 2,575,431 | official_name = Tashkent | native_name_lang = Presumably means “Stone City” (from Uzbek tosh “stone”). | length_km = 25 | width_km = 30 }} '''تاشقند ''' ({{lang-en|Tashkent}}) [[ازبڪستان]] ۽ تاشقند صوبي جي [[راڄڌاني|گادي جو هنڌ]] آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=تاشقند|title=تاشقند {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-11-01|archive-date=2024-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811000541/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%AA%D8%A7%D8%B4%D9%82%D9%86%D8%AF|url-status=dead}}</ref> 2006 کان سرڪاري انگ اکر مطابق ، شهر جي آبادي 31 لک آهي ۽ غير سرڪاري انگن اکرن موجب 40 لک کان وڌيڪ. وچين دور ۾، شهر کي چيچند اڻيو ويندو هو، جيڪو بعد ۾ چيچند يا چشمند ۽ پوءِ تاشقند بڻيو. [[ترڪي ٻولي]] ۾ تاش جي معنيٰ آھي پٿر جڏھن ته قند کي شھر لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي (جهڙوڪ سمرقند، يارقند، پنجي قند وغيره). اهو نالو بدلڻ 16ھین صدي عيسوي کان پوءِ ٿيو. تاشقند جي موجوده نالي جو املاءِ [[روسي ٻولي|روسي]] اثرن کي ظاهر ڪري ٿو. تاشقند ازبڪستان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو وچ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي، جنهن جي آبادي 1 اپريل 2024 تائين 30 لک کان وڌيڪ آهي.<ref name="toshstat" /> اهو قزاقستان جي سرحد جي ويجهو، اتر اوڀر ازبڪستان ۾ واقع آهي. اٺين صدي عيسوي جي وچ ڌاري اسلام جي اثر کان اڳ، سغدياني ۽ ترڪ ثقافت غالب هئي. 1219ع ۾ چنگيز خان شهر کي تباهه ڪرڻ کان پوءِ، ان کي ٻيهر تعمير ڪيو ويو ۽ ريشم روڊ تي ان جي مقام کان فائدو حاصل ڪيو ويو. 18 هين کان 19 صدي تائين، هي شهر هڪ آزاد شهري رياست بڻجي ويو، ان کان اڳ جو ڪوڪند جي خانات طرفان ٻيهر فتح ڪيو ويو. 1865ع ۾، تاشقند روسي سلطنت جي قبضي ۾ اچي ويو. نتيجي طور، اهو روسي ترڪستان جي راڄڌاني بڻجي ويو. سوويت دور ۾، سڄي سوويت يونين مان جبري جلاوطني جي ڪري هن وڏي ترقي ۽ ڊيموگرافڪ تبديلين کي ڏٺو. تاشقند جو گهڻو حصو 1966 جي زلزلي ۾ تباهه ٿي ويو، پر ان کي جلد ئي هڪ ماڊل سوويت شهر جي طور تي ٻيهر تعمير ڪيو ويو. اهو ان وقت سوويت يونين جو، ماسڪو، لينن گراڊ ۽ ڪيف کان پوءِ، چوٿون وڏو شهر هو.<ref>''Praying Through the 100 Gateway Cities of the 10/40 Window'', {{ISBN|978-0-927-54580-8}}, p. 89.</ref> اڄ، هڪ آزاد ازبڪستان جي راڄڌاني جي حيثيت سان، تاشقند هڪ گهڻ نسلي آبادي کي برقرار رکي ٿو، اڪثريت جي طور تي نسلي ازبڪ سان. 2009 ۾، ان جي لکيل تاريخ جي 2,200 سال ملهائي وئي.<ref>{{Cite web|url=http://www.fergananews.com/articles/6299|title=Юбилей Ташкента. Такое бывает только раз в 2200 лет|website=Фергана – международное агентство новостей|access-date=10 December 2017}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ازبڪستان]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ شهر]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:پهريون هزار سال مسيح کان اڳ ۾ قائم ٿيل آباد هنڌ]] be1kp3xrdx1onhrcx0iupw6k1y8mwmq 0 60769 427458 413826 2026-11-03T11:44:33Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427458 wikitext text/x-wiki {{Short description|West Germanic language}} {{Distinguish|Germanic languages|High German languages|Standard German|}} {{pp|small=yes}} {{refimprove|date=August 2025}} {{Infobox language | name = جرمن ٻولي | nativename = Deutsch (جرمن) | states = [[جرمني]]، [[آسٽريا]]، [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[لچيٽينسٽائين|ليختنسٽائن]]، [[لڪسمبرگ]]، [[بيلجيم]]، [[اٽلي]] | speakers = <small>پهرين ٻولي: 95 ملين</small> | speakers_label = ڳالھائيندڙ | ref = <ref>Thomas Marten, Fritz Joachim Sauer (Hrsg.): Länderkunde Deutschland, Österreich und Schweiz (mit Liechtenstein) im Querschnitt. Inform-Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-9805843-1-3, S. 7.</ref> | speakers2 = <small>ٻئي ٻولي: 80 - 85 ملين<br>(2014ع</small><ref name=eurobarometer /> | familycolor = Indo-European | fam2 = [[جرمن ٻوليون|جرمنڪ]] | fam3 = اولهائين جرمنڪ | fam4 = هاءِ جرمنڪ | stand1 = معياري جرمن (جرمني، آسٽريا ۽ سوئٽزرلينڊ جي جرمن ٻولي) | script = {{plainlist| * پراڻي هاءِ جرمن کان وٺي: لاطيني لکت (جرمن الفابيٽ) * جرمن بريل * 20هين صدي جي وچ تائين: عبراني اکر<ref> {{Cite web |url=https://www.thetorah.com/article/moses-mendelssohns-beur-translating-the-torah-in-the-age-of-enlightenment |title=Moses Mendelssohn's Be'ur: Translating the Torah in the Age of Enlightenment – TheTorah.com |website=www.thetorah.com |access-date=10 August 2023 |archive-date=29 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190136/https://www.thetorah.com/article/moses-mendelssohns-beur-translating-the-torah-in-the-age-of-enlightenment |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://digipres.cjh.org/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3471465 |title=Sefer Netivot ha-shalom: ṿe-hu ḥibur kolel ḥamishat ḥumshe ha-torah ʻim tiḳun sofrim ṿe-targum ashkenazi u-veʾur. - 1783. Translated from the Hebrew into German by Moses Mendelssohn. Berlin : Gedruckt bey George Friedrich Starcke |website=digipres.cjh.org |access-date=10 August 2023 |archive-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230148/https://digipres.cjh.org/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3471465 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://digipres.cjh.org/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3777308 |title=''המאסף ha-Me'asef''. 6644-5571 &#91;1783-1811&#93; &#91;Newspaper in German printed in Hebrew characters&#93;. Königsberg, Prussia. |access-date=10 August 2023 |archive-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231813/https://digipres.cjh.org/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE3777308 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/Dostrzegacz_Nadwislanski |title=YIVO &#124; Dostrzegacz Nadwiślański - / Der Beobakhter an der Vayksel. 1823–1824. Warsaw. |website=yivoencyclopedia.org |access-date=10 August 2023 |archive-date=28 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828095519/https://yivoencyclopedia.org/article.aspx/Dostrzegacz_Nadwislanski |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://duepublico2.uni-due.de/servlets/MCRFileNodeServlet/duepublico_derivate_00005400/kleindiss.pdf |title=Birgit Klein. 1998. ''Levi von Bonn alias Löb Kraus und die Juden im Alten Reich. Auf den Spuren eines Verrats mit weitreichenden Folgen'', p. 200. |access-date=10 August 2023 |archive-date=10 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230150/https://duepublico2.uni-due.de/servlets/MCRFileNodeServlet/duepublico_derivate_00005400/kleindiss.pdf |url-status=live}} </ref>}} | sign = اشاري واري جرمن ٻولي | nation = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:right; | title = |6 [[ملڪ]]: |[[آسٽريا]]|[[بيلجيم]]|[[جرمني]]|[[لچيٽينسٽائين|ليختنسٽائن]]|[[لڪسمبرگ]]|[[سوئٽزرلينڊ]]}}<br/>{{Collapsible list |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:right;|title= هڪ ذيلي ورهاست| ڏکڻ ٽائرول، [[اٽلي]]}}<br/>مختلف بين الاقوامي ادارا | minority = {{Collapsible list| titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:right; | title = 9 ملڪ: |[[برازيل]]<small> (2 ميونسپلٽيون)</small> |[[چيڪ جمهوريا]]|[[ڊينمارڪ]] <small>(سائيڊنمارڪ)</small>|[[هنگري]]<small>(سوپرون)</small>|[[نميبيا]]|[[پولينڊ]]<small>(اپر سائليشيا)</small> |[[رومانيا]]|[[روس]]<small>(آزوف جرمن قومي ضلعو)</small>|[[سلوواڪيا]]<small>(ڪرئهيول)</small>}} | iso1 = de | iso2b = ger | iso2t = deu | lc1 = deu | ld1 = معياري جرمن | lc2 = gmh | ld2 = وچين هائي جرمن | lc3 = goh | ld3 = پراڻي هائي جرمن | lc4 = gct | ld4 = ڪولونيا تووار جرمن | lc5 = bar | ld5 = باويريائي جرمن | lc6 = cim | ld6 = سمبريائي جرمن | lc7 = geh | ld7 = هترائٽ جرمن | lc8 = ksh | ld8 = ڪولسخ | lc9 = nds | ld9 = هيٺين جرمن {{efn|The status of Low German as a German variety or separate language is subject to discussion.{{sfn|Goossens|1983|p=27}}}} | lc10 = sli | ld10 = لوئر سيليشيائي | lc11 = ltz | ld11 = لگزمبرگ واري {{efn|The status of Luxembourgish as a German variety or separate language is subject to discussion.}} | lc12 = vmf | ld12 = مئنفرانڪش | lc13 = mhn | ld13 = موخينو | lc14 = pfl | ld14 = پلاٽينئٽ جرمن | lc15 = pdc | ld15 = پينسلوانيا ڊيوش | lc16 = pdt | ld16 = پلاڊويچي {{efn|The status of Plautdietsch as a German variety or separate language is subject to discussion.{{sfn|Goossens|1983|p=27}}}} | lc17 = swg | ld17 = سوابيائي | lc18 = gsw | ld18 = سوئس جرمن | lc19 = uln | ld19 = انسرڊويخي | lc20 = sxu | ld20 = اپر سئڪسن | lc21 = wae | ld21 = والسير جرمن | lc22 = wep | ld22 = ويسٽ ڦاليائي | lc23 = hrx | ld23 = ريوگرانڊنسر هنسٽرڪچ | lc24 = yec | ld24 = يئنش | lc25 = yid | ld25 = يدش | lingua = {{blist | 52-ACB–dl ([[Standard German]]) | 52-AC (Continental West Germanic) | 52-ACB (Deutsch & Dutch) | 52-ACB-d ([[Central German]]) | 52-ACB-e & -f ([[Upper German|Upper]] and [[Swiss German]]) | 52-ACB-h ([[German diaspora|Émigré German]] varieties, including 52-ACB-hc ([[Hutterite German]]) & 52-ACB-he ([[Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch]])) | 52-ACB-i ([[Yeniche language|Yenish]]) | Totalling 285 varieties: 52-ACB-daa to 52-ACB-i }} | glotto = stan1295 | map = Legal status of German in Europe.svg | notice = IPA | mapcaption = {{legend|#ffcc00|واحد سرڪاري ٻولي}} {{legend|#d98575|شريڪ سرڪاري ٻولي}} {{legend|#7373d9|قومي يا تسليم ٿيل اقليتي ٻولي}} {{legend|#30efe3|اقليتي ٻولي}} | ancestor = پراڻي هاءِ جرمن | ancestor2 = وچين هاءِ جرمن | ancestor3 = ابتدائي نئين هاءِ جرمن |image=Legal status of German in the world.svg|imagecaption=دنيا ۾ جرمن ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ برادريون|map2=|mapcaption2=}} '''جرمن ٻولي''' (جرمن: Deutsch)،<ref>{{cite web|url=https://www.dwds.de/wb/Deutsch|title=Deutsch|date=31 October 2022|website=Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124115017/https://www.dwds.de/wb/Deutsch|archive-date=November 24, 2023|access-date=March 27, 2024|url-status=live}}</ref> [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي خاندان]] ۾ هڪ اولهائين جرمنڪ ٻولي آهي، جيڪي خاص طور تي اولهه ۽ وچ يورپ ۾ ڳالهائي ويندي آهي. اها [[جرمني]] کانسواء، [[آسٽريا]]، [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[لچيٽينسٽائين|ليختنسٽائن]] ۾ اڪثريتي ۽ سرڪاري (يا گڏيل سرڪاري) ٻولي آهي ۽ [[لڪسمبرگ]]، [[بيلجيم]] ۽ ڏکڻ ٽائرول ([[اٽلي]] جو خودمختيار صوبو) جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ انهي سان گڏ [[نميبيا]] ۾ هڪ تسليم ٿيل قومي ٻولي پڻ آهي. <ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/جرمنيءَ%20جو%20رهاڪو،%20جرمن%20ٻولي.php|title=جرمنيءَ جو رهاڪو، جرمن ٻولي {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-11-03}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> يورپ جي ٻين حصن ۾ پڻ قابل ذڪر جرمن ڳالهائيندڙ برادريون آهن، جنهن ۾؛ [[پولينڊ]] (مٿيون سيلشيا)، [[چيڪ جمهوريا]] (اتر بوهيميا)، [[ڊينمارڪ]] (اتر شليسوِگ)، [[سلوواڪيا]]، [[رومانيا]]، [[هنگري]] (سوپئرن) ۽ [[فرانس]] (السيس) جا علائقا شامل آهن. جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ جي سڀ کان وڏي برادريون آمريڪا ۾ آهن. سال 2024ع تائين، جرمن ٻولي، تقريبن اٺ ڪروڙ (80 ملين) مقامي ڳالهائيندڙ ۽ 13ڪروڙ (130 ملين) کان وڌيڪ ڪل ڳالهائيندڙن سان، دنيا جي وڏين ٻولين مان هڪ هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|date=2025|website=Ethnologue|access-date=8 March 2025}}</ref> اها [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي اندر سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[مادري ٻولي]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] کان پوءِ، پهرين ۽ ٻئي ٻنهي طور، ٻي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ جرمنڪ ٻولي آهي. جرمن کي پرڏيهي ٻولي طور پڻ وڏي پيماني تي سيکاريو ويندو آهي، خاص طور تي يورپ جي مکيه زمين تي، جتي اها انگريزي ۽ فرانسيسي کانپوء ٽئين سڀ کان وڌيڪ سيکاري ويندڙ پرڏيهي ٻولي آهي ۽ آمريڪا ۾، جتي اها K-12 نظام هيٺ، ٽئين سڀ کان وڌيڪ سيکاري ويندڙ ٻئي ٻولي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۾ اسپيني ۽ فرانسيسي کان پوءِ، سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ پرڏيهي ٻولي آهي.<ref name=":02">{{cite web|url=http://www.actfl.org/sites/default/files/pdfs/ReportSummary2011.pdf|title=Foreign Language Enrollments in K–12 Public Schools|date=February 2011|publisher=American Council on the Teaching of Foreign Languages (ACTFL)|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817144116/http://www.actfl.org/sites/default/files/pdfs/ReportSummary2011.pdf|archive-date=August 17, 2014|access-date=October 17, 2015}}</ref> مجموعي طور تي، جرمن ٻولي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ سکي ويندڙ ٻي ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.thelocal.de/20150415/german-is-fourth-most-learnt-language-globally|title=German is world's fourth most popular language|date=2015-04-15|website=[[The Local]]|access-date=2024-09-03}}</ref> هي ٻولي فلسفي، الهيات، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ اثر انداز رهي آهي. اها سائنس ۾ ٻي نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ۽ ويب سائيٽن تي ٽئين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ٻولي آهي.<ref name=":12">{{Cite journal|last=Abdumannonovna|first=Akhmedova Dilnoza|date=2022-02-13|title=GERMAN AS THE LANGUAGE OF SCIENCE: PROBLEMS AND PERSPECTIVES|url=https://scholarexpress.net/index.php/wbss/article/view/522|journal=World Bulletin of Social Sciences|volume=7|pages=22–24|access-date=2024-09-02}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://w3techs.com/technologies/overview/content_language|title=Usage statistics of content languages for websites|date=2024-09-03|website=w3techs.com|access-date=2024-09-03}}</ref> جرمن ڳالهائيندڙ ملڪ نئين ڪتابن جي سالياني اشاعت جي لحاظ کان پنجين نمبر تي آهن. دنيا ۾ سڀني ڪتابن (e-books سميت) جو ڏهون حصو جرمن بولي ۾ شايع ٿئي ٿو.<ref>{{cite journal|last1=Lobachev|first1=Sergey|date=17 December 2008|title=Top languages in global information production|journal=Partnership: The Canadian Journal of Library and Information Practice and Research|volume=3|issue=2|doi=10.21083/partnership.v3i2.826|doi-access=free}}</ref> جرمن ٻولي ٻين اولهائين جرمن ٻولين؛ آفريڪي، ولنديزي (ڊچ)، انگريزي، فريسيائي ۽ اسڪاٽ بولي، سان تمام گهڻي ويجهڙائي رکي ٿي. ان ۾ اتر جرمن گروپ جي ڪجهه ٻولين، جهڙوڪ ڊينش، نارويجين ۽ سوئيڊش، سان لفظيات ۾ ويجهڙائي پڻ آهي. جديد جرمن ٻولي، پراڻي هاءِ جرمن ٻولي، جيڪا ابتدائي وچين دور ۾ پروٽو-جرمنڪ مان ترقي ڪئي، کان وقت سان گڏ ترقي ڪئي. جرمن هڪ ڦهليل ٻولي آهي. هن ۾ اسم، ضمير ۽ صفت لاءِ چار، ٽي جنس لاء ٽي صورتون آهن. ان ۾ مضبوط ۽ ڪمزور فعل آهن. ان جي لغت جو گهڻو حصو انڊو-يورپي ٻولي خاندان جي قديم جرمنڪ شاخ مان نڪتل آهي، جڏهن ته هڪ ننڍڙو حصو، فرانسيسي ۽ جديد انگريزي مان قرض ورتل گهٽ لفظن سان گڏ، جزوي طور تي لاطيني ۽ يوناني مان نڪتل آهي. <ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/linguists-seek-to-preserve-endangered-regional-german-dialects/a-35885772|title=Preserving endangered German dialects|last=Chase|first=Jefferson|date=2016-09-25|website=[[Deutsche Welle]]|language=en|access-date=2024-09-02}}</ref> بهرحال، انگريزي تازي ورتل لفظن جو مکيه ذريعو آهي. هن جي ٽي معياري قسم جرمن، آسٽريائي ۽ سوئس معياري جرمن آهن. جرمن پنهنجي وسيع ٻولين جي دائري لاءِ پڻ قابل ذڪر آهي. [[File:Legal status of German in the world.svg|frameless|left]] [[File:Legal status of German in Europe.svg|frameless| left]] جرمن دنيا جي اهم ٻولين مان هڪ آهي. ان ۾ اٽڪل 122 ملين ڳالهائيندڙ آهن. دنيا ۾ گهڻا ترجما جرمن ۾ آهن ۽ [[رومن اسڪرپٽ|رومن لپي]] ۾ لکيل آهن. ان ۾ ڪيترائي تلفظ آهن. جرمني جي لوئر سڪسوني ۾ ھينور (ھينور) جي ٻولي مستند سمجھي ويندي آھي. [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] تائين، سائنس جي ٻولي جرمن هئي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{sister project links|collapsible=true|commons=Category:German language|b=Subject:German language|v=Topic:German Language|n=no|s=y|species=no|voy=German phrasebook|d=Q188|wikt=Category:German language}} * {{Wikisource-inline|list= ** [[Mark Twain]], [[s:The Awful German Language|The Awful German Language]], 1880 ** [[Carl Schurz]], [[s:The German Mothertongue|The German Mothertongue]], 1897}} * [https://archive.org/details/VerbreitungDerDeutschenSprache Dissemination of the German language in Europe around 1913 (map, 300 dpi)] {{Authority control}} [[زمرو:جرمن ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:يورپي ٻوليون]] [[زمرو:جرمنڪ ٻوليون]] [[زمرو:جرمن ٻوليون]] [[زمرو:گڏ ڪيل ٻوليون]] [[زمرو:آسٽريا جون ٻوليون]] [[زمرو:بيلجيم جون ٻوليون]] [[زمرو:جرمني جون ٻوليون]] [[زمرو:سئيٽزرلينڊ جون ٻوليون]] [[زمرو:ليچينسٽن جون ٻوليون]] [[زمرو:ليڪسمبورگ جون ٻوليون]] [[زمرو:نميبيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ڊينمارڪ جون ٻوليون]] [[Category:Languages of Trentino-Alto Adige/Südtirol]] [[Category:Stress-timed languages]] [[Category:Verb-second languages]] ==حوالا== {{حوالا}} 7c4rr2fpx07ysxtnsebqv7v1utrre4c 0 62295 427227 425833 2026-11-02T21:33:28Z Intisar Ali 8681 427227 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي.<ref name="Rodrigue2020">{{cite book|last=Rodrigue|first=Jean-Paul|title=The Geography of Transport Systems|edition=5th|publisher=Routledge|year=2020|isbn=978-0-429-34632-3|language=en}}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020"/> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-t io1awlrxtuu96iijfbwe0o602hpph9a 427228 427227 2026-11-02T21:33:53Z Intisar Ali 8681 427228 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي.<ref name="Rodrigue2020">{{cite book|last=Rodrigue|first=Jean-Paul|title=The Geography of Transport Systems|edition=5th|publisher=Routledge|year=2020|isbn=978-0-429-34632-3|language=en}}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020"/> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} iyjcqs7y9nhjezlml6k856bvzfoztk6 427229 427228 2026-11-02T21:34:47Z Intisar Ali 8681 427229 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي.<ref name="Rodrigue2020">{{cite book|last=Rodrigue|first=Jean-Paul|title=The Geography of Transport Systems|edition=5th|publisher=Routledge|year=2020|isbn=978-0-429-34632-3|language=en}}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020"/> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون ix6a24oer696neakj18cq8nvcujvezx 427233 427229 2026-11-02T21:36:47Z Intisar Ali 8681 427233 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي.<ref name="Rodrigue2020">{{cite book|last=Rodrigue|first=Jean-Paul|title=The Geography of Transport Systems|edition=5th|publisher=Routledge|year=2020|isbn=978-0-429-34632-3|language=en}}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020"/> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. navhc771vyuvv83av23h2kftpzczg26 427235 427233 2026-11-02T21:41:06Z Intisar Ali 8681 427235 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي.<ref name="Rodrigue2020">{{cite book|last=Rodrigue|first=Jean-Paul|title=The Geography of Transport Systems|edition=5th|publisher=Routledge|year=2020|isbn=978-0-429-34632-3|language=en}}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020"/> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003"/> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. bqbv7qnnphur2z031jvs9h41h9np6tr 427236 427235 2026-11-02T21:42:26Z Intisar Ali 8681 427236 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي.<ref name="Rodrigue2020">{{cite book|last=Rodrigue|first=Jean-Paul|title=The Geography of Transport Systems|edition=5th|publisher=Routledge|year=2020|isbn=978-0-429-34632-3|language=en}}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020"/> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003"/> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. lum8vaqpk1zojeg94y0e732xorb04ff 427237 427236 2026-11-02T21:45:04Z Intisar Ali 8681 427237 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي.<ref name="Rodrigue2020">{{cite book|last=Rodrigue|first=Jean-Paul|title=The Geography of Transport Systems|edition=5th|publisher=Routledge|year=2020|isbn=978-0-429-34632-3|language=en}}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020"/> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003"/> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} sufz2gnz5906rzv6xeqilc2t4zwrnwj 427239 427237 2026-11-02T21:50:13Z Intisar Ali 8681 427239 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي.<ref name="Rodrigue2020">{{cite book|last=Rodrigue|first=Jean-Paul|title=The Geography of Transport Systems|edition=5th|publisher=Routledge|year=2020|isbn=978-0-429-34632-3|language=en}}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020"/> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003"/> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |url=https://www.worldcat.org/oclc/1133662497 |language=en }}</ref> ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. l7iuoy87m1zu4jf2z2ptcckc1to51je 427243 427239 2026-11-02T21:55:40Z Intisar Ali 8681 427243 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي.<ref name="Rodrigue2020">{{cite book|last=Rodrigue|first=Jean-Paul|title=The Geography of Transport Systems|edition=5th|publisher=Routledge|year=2020|isbn=978-0-429-34632-3|language=en}}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020"/> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003"/> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |url=https://www.worldcat.org/oclc/1133662497 |language=en }}</ref> ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. 7wipm7ch3a661yrpinaspoeclb5i5qd 427245 427243 2026-11-02T22:00:06Z Intisar Ali 8681 427245 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي.<ref name="Rodrigue2020">{{cite book|last=Rodrigue|first=Jean-Paul|title=The Geography of Transport Systems|edition=5th|publisher=Routledge|year=2020|isbn=978-0-429-34632-3|language=en}}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020"/> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003"/> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |url=https://www.worldcat.org/oclc/1133662497 |language=en }}</ref> ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} d1l9grvilq86reuzjvedjlmjgw7csnh 427246 427245 2026-11-02T22:02:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 427246 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020"/> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003"/> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |url=https://www.worldcat.org/oclc/1133662497 |language=en }}</ref> ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} 5xf3af8oi7x3k8le6bq3c06ect44x7d 427247 427246 2026-11-02T22:03:17Z Intisar Ali 8681 427247 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003"/> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |url=https://www.worldcat.org/oclc/1133662497 |language=en }}</ref> ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} ik4682sn388yiqh5spwipvsjyeru337 427248 427247 2026-11-02T22:04:10Z Intisar Ali 8681 427248 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003"/> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} rf05arfu0ao5kurni66z206cecqh8j7 427249 427248 2026-11-02T22:06:19Z Intisar Ali 8681 427249 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي.<ref name="AREMA2003">{{cite book|author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association|title=Practical Guide to Railway Engineering|edition=2nd|publisher=AREMA|year=2003|language=en}}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003"/> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> g8tdg0c0xtbjvcsome4ftwoxb1jjcff 427254 427249 2026-11-02T22:28:13Z Intisar Ali 8681 427254 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي. <ref name="AREMA2003">{{cite book |author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |title=Practical Guide to Railway Engineering |edition=2nd |publisher=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |year=2003 |language=en }}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003"/> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003"/> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> jqp1l85z615jjourbvzleh22e38s1us 427255 427254 2026-11-02T22:28:48Z Intisar Ali 8681 427255 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي. <ref name="AREMA2003">{{cite book |author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |title=Practical Guide to Railway Engineering |edition=2nd |publisher=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |year=2003 |language=en }}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003" /> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003"/> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> mrp97sg8zsf8zh7pjclua26o6ym83vs 427256 427255 2026-11-02T22:29:38Z Intisar Ali 8681 427256 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي. <ref name="AREMA2003">{{cite book |author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |title=Practical Guide to Railway Engineering |edition=2nd |publisher=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |year=2003 |language=en }}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003" /> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003" /> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003"/> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> pmy3ugvzriquxo7jgefui58zwyhn1nf 427257 427256 2026-11-02T22:30:04Z Intisar Ali 8681 427257 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي. <ref name="AREMA2003">{{cite book |author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |title=Practical Guide to Railway Engineering |edition=2nd |publisher=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |year=2003 |language=en }}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003" /> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfnp|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003" /> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003" /> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> hzr9rjbd0iu5zu3ywchyg5vegotaq30 427260 427257 2026-11-02T22:46:05Z Intisar Ali 8681 /* متبادل وهڪري واري برقي انجڻ */ 427260 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي. <ref name="AREMA2003">{{cite book |author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |title=Practical Guide to Railway Engineering |edition=2nd |publisher=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |year=2003 |language=en }}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003" /> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfn|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfn|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfnp|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003" /> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003" /> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> 8ksc8701aqoss47o8gebjqrtlwyasxq 427261 427260 2026-11-02T22:46:51Z Intisar Ali 8681 427261 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي. <ref name="AREMA2003">{{cite book |author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |title=Practical Guide to Railway Engineering |edition=2nd |publisher=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |year=2003 |language=en }}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003" /> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfn|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfn|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfnp|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfn|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003" /> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003" /> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> tgenxxm4hpwbcxrqc88j4mk7eg9mar0 427262 427261 2026-11-02T22:47:55Z Intisar Ali 8681 427262 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي. <ref name="AREMA2003">{{cite book |author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |title=Practical Guide to Railway Engineering |edition=2nd |publisher=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |year=2003 |language=en }}</ref> ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003" /> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfn|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfn|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfn|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfn|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003" /> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003" /> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> q7bv1076zfwymed28prrh95ffmmkd9p 427263 427262 2026-11-02T22:50:57Z Intisar Ali 8681 427263 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي <ref name="AREMA2003">{{cite book |author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |title=Practical Guide to Railway Engineering |edition=2nd |publisher=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |year=2003 |language=en }}</ref>. ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="AREMA2003" /> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfn|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfn|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfn|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfn|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003" /> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003" /> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> 6r131xsbzicu1qsmnzki5tted9kxo8q 427264 427263 2026-11-02T22:51:55Z Intisar Ali 8681 427264 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي <ref name="AREMA2003">{{cite book |author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |title=Practical Guide to Railway Engineering |edition=2nd |publisher=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |year=2003 |language=en }}</ref>. ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن. <ref name="AREMA2003" /> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfn|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfn|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfn|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfn|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي.<ref name="AREMA2003">American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association Committee 24 — Education and Training. (2003). ''Practical Guide to Railway Engineering''. AREMA, 2nd Ed.</ref> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003" /> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003" /> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> h3c9ddu781vb2nvhm1xofgvy8iwfaqo 427266 427264 2026-11-02T22:53:32Z Intisar Ali 8681 /* مسافر ٽرينون */ 427266 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي <ref name="AREMA2003">{{cite book |author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |title=Practical Guide to Railway Engineering |edition=2nd |publisher=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |year=2003 |language=en }}</ref>. ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن. <ref name="AREMA2003" /> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfn|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfn|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfn|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfn|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي. <ref name="AREMA2003" /> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن.<ref name="AREMA2003" /> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003" /> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> nek30kczrvc1jnswms13ho874kl9cue 427267 427266 2026-11-02T22:54:16Z Intisar Ali 8681 427267 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي <ref name="AREMA2003">{{cite book |author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |title=Practical Guide to Railway Engineering |edition=2nd |publisher=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |year=2003 |language=en }}</ref>. ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن. <ref name="AREMA2003" /> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfn|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfn|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfn|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfn|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي. <ref name="AREMA2003" /> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن. <ref name="AREMA2003" /> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي.<ref name="AREMA2003" /> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> aasjduse5r4ys70q0trdml5gol5zv7n 427268 427267 2026-11-02T22:54:57Z Intisar Ali 8681 427268 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ريلوي پٽڙين تي مسافرن ۽ سامان جي آمدورفت جو نظام}} [[File:Alaska Railroad oil train at Nenna.jpg|thumb|300px|مارچ 2006ع ۾ [[الاسڪا]] ۾ خام تيل کڻي ويندڙ مال بردار ريل گاڏي.]] '''ريل ٽرانسپورٽ''' يا '''ريلوي آمدورفت''' زميني [[آمدورفت]] جو هڪ اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ڦيٿن واريون گاڏيون مخصوص [[ريلوي پٽڙي|ريلوي پٽڙين]] تي هلنديون آهن. اهي پٽڙيون عام طور تي فولاد جون ٻه متوازي ريلون هونديون آهن، جن جي وچ ۾ مقرر فاصلو رکيو ويندو آهي. ريلوي نظام ذريعي مسافرن، صنعتي شين، زرعي پيداوار، معدنيات، ٻارڻ ۽ ٻين قسمن جي سامان کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪيو ويندو آهي.<ref name="BritannicaRail">{{cite web|title=Railroad: History, Invention, and Facts|url=https://www.britannica.com/technology/railroad|website=Encyclopaedia Britannica|publisher=Encyclopaedia Britannica|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> ريل ٽرانسپورٽ جديد دنيا جي اهم آمدورفت جي نظامن مان هڪ آهي. فولادي ڦيٿن ۽ فولادي پٽڙين جي وچ ۾ ڦرڻ واري مزاحمت نسبتاً گهٽ هئڻ سبب ريل گاڏيون وڏي مقدار ۾ مسافرن ۽ سامان کي نسبتاً گهٽ توانائي استعمال ڪندي منتقل ڪري سگهن ٿيون. هڪ ئي انجڻ سان ڪيترن ئي مسافر گاڏن يا مال بردار ويگنن کي ڳنڍي هلائڻ جي صلاحيت ريلوي آمدورفت کي ڊگهي فاصلي ۽ وڏي پيماني تي سامان جي نقل و حمل لاءِ موزون بڻائي ٿي.<ref name="IEARail">{{cite report|author=International Energy Agency|title=The Future of Rail: Opportunities for Energy and the Environment|url=https://www.iea.org/reports/the-future-of-rail|publisher=International Energy Agency|location=Paris|date=29 January 2019|language=en|access-date=3 November 2026}}</ref> [[عالمي توانائي ادارو|عالمي توانائي اداري]] جي 2019ع واري رپورٽ موجب، ريلوي دنيا جي مسافر آمدورفت جي سرگرميءَ جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو ۽ مال برداريءَ جي سرگرميءَ جو 7 سيڪڙو حصو سنڀاليندي هئي، جڏهن ته ان جو استعمال آمدورفت جي شعبي جي مجموعي توانائيءَ جو رڳو 2 سيڪڙو هو. اهي انگ ريلوي جي توانائيءَ واري ڪارڪردگيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر انهن کي 2019ع جي رپورٽ سان لاڳاپيل تاريخي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="IEARail"/> ريلوي آمدورفت جا اهم فائدا وڏي بار کڻڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي بچت، مقرر وقتن مطابق خدمتون مهيا ڪرڻ ۽ ڊگهي فاصلي تي سامان جي اقتصادي نقل و حمل آهن. ان جي ابتڙ ريلوي پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلن ۽ ٻين بنيادي سهولتن جي تعمير لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. ريلوي گاڏيون مقرر رستن تائين محدود هونديون آهن، تنهنڪري انهن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي ڀيٽ ۾ رستن جي چونڊ جي لچڪ گهٽ هوندي آهي. <ref name="Rodrigue2020">{{cite book |last=Rodrigue |first=Jean-Paul |title=The Geography of Transport Systems |edition=5th |publisher=Routledge |year=2020 |isbn=978-0-429-34632-3 |language=en }}</ref> جديد ريلوي نظام ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، [[ڊيزل انجڻ]] ۽ [[برقي انجڻ]] سان هلندڙ ريل گاڏيون شامل رهيون آهن. موجوده دور ۾ روايتي مسافر ريل گاڏين سان گڏ [[تيز رفتار ريل]]، [[ميٽرو ريل]]، [[ٽرام]]، [[هلڪي ريل]]، [[مونو ريل]] ۽ [[مقناطيسي معطلي واري ريل]] جهڙا مختلف نظام پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن مان هر نظام پنهنجي فني بناوت، گنجائش، رفتار ۽ استعمال جي لحاظ کان ٻين کان مختلف آهي.<ref name="IEARail"/> == ريلوي آمدورفت جا بنيادي جزا == ريلوي آمدورفت هڪ گڏيل فني ۽ انتظامي نظام آهي، جنهن جا اهم جزا ريلوي پٽڙيون، ريل گاڏيون، انجڻيون، اسٽيشنون، سگنل، بجليءَ يا ٻارڻ جي فراهمي، مرمت جون سهولتون ۽ ريلوي خدمتن جو انتظام آهن. انهن جزن جي گڏيل ڪم ڪرڻ سان مسافرن ۽ سامان جي محفوظ ۽ منظم آمدورفت ممڪن ٿئي ٿي. === ريلوي پٽڙي === [[ريلوي پٽڙي]] عام طور تي ٻن متوازي فولادي ريلن تي مشتمل هوندي آهي، جيڪي ڪاٺ، فولاد يا ڪنڪريٽ جي سليپرن سان ٻڌل هونديون آهن. سليپر ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکندا آهن ۽ ريل گاڏيءَ جو وزن هيٺين بنياد ڏانهن منتقل ڪندا آهن. روايتي پٽڙين هيٺ پٿرن جي ٽڪرن تي مشتمل تهه وڇايو ويندو آهي، جنهن کي '''بيلسٽ''' چيو ويندو آهي. اهو تهه وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ مدد ڏيندو آهي <ref name="AREMA2003">{{cite book |author=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |title=Practical Guide to Railway Engineering |edition=2nd |publisher=American Railway Engineering and Maintenance-of-Way Association |year=2003 |language=en }}</ref>. ٻن ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ مقرر فاصلي کي '''پٽڙيءَ جي ويڪر''' يا '''ريل گيج''' چيو ويندو آهي. مختلف ملڪن ۽ ريلوي نظامن ۾ معياري، ويڪري ۽ سوڙهي گيج جون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. دنيا جي ڪيترن ئي ريلوي نظامن ۾ 1,435 ملي ميٽر ويڪر واري معياري گيج رائج آهي، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي اهم ريلوي رستن تي 1,676 ملي ميٽر ويڪري گيج استعمال ٿئي ٿي.<ref name="Rodrigue2020" /> === ريل گاڏيون === [[ريل گاڏي]] هڪ يا وڌيڪ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏن جو مجموعو هوندي آهي، جيڪي ريلوي پٽڙيءَ تي هلندا آهن. ڪجهه ريل گاڏين کي الڳ انجڻ ڇڪيندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ حرڪت پيدا ڪندڙ برقي يا ڊيزل نظام خود مسافر گاڏن ۾ لڳل هوندا آهن. ريل گاڏين کي عام طور تي مسافر بردار، مال بردار، شهري، علائقائي، بين الشهري ۽ تيز رفتار خدمتن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. مسافر بردار گاڏيون ماڻهن جي آمدورفت لاءِ ۽ مال بردار گاڏيون صنعتي، تجارتي ۽ زرعي سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. === ريلوي اسٽيشنون === [[ريلوي اسٽيشن]] اها جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏيءَ ۾ چڙهن يا ان مان لهن ٿا. وڏين اسٽيشنن تي پليٽفارم، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، مسافرن لاءِ معلوماتي نظام ۽ ٻين آمدورفت جي وسيلن سان ڳانڍاپي جون سهولتون موجود ٿي سگهن ٿيون. مال بردار اسٽيشنون ۽ يارڊ سامان جي چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عارضي رکڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. === ريلوي سگنل === [[ريلوي سگنل]] ريل گاڏين جي حرڪت کي منظم ڪرڻ ۽ ٽڪرن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. روايتي نظامن ۾ هٿ سان هلندڙ سگنلن ۽ مشيني اوزارن جو استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته جديد نظامن ۾ برقي سگنل، خودڪار ڪنٽرول، ريل گاڏين جي موجودگي معلوم ڪندڙ اوزار ۽ مرڪزي نگرانيءَ جا نظام استعمال ڪيا ويندا آهن. <ref name="AREMA2003" /> == تاريخ == {{مک|ريل ٽرانسپورٽ جي تاريخ}} ريلوي آمدورفت جي تاريخ جديد ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد کان گهڻو اڳ شروع ٿئي ٿي. قديم دور ۾ ماڻهن ڦيٿن وارين گاڏين کي مقرر رستن تي هلائڻ لاءِ هموار، مضبوط ۽ ڪڏهن نالين واريون سطحون تيار ڪيون. وقت گذرڻ سان انهن رستن مان ڪاٺ جون پٽڙيون، لوهه جون ريلون ۽ آخرڪار جديد فولادي ريلوي نظام وجود ۾ آيا. [[صنعتي انقلاب]] دوران ريلوي جي ترقيءَ آمدورفت، صنعت، واپار ۽ شهري آباديءَ جي واڌ تي وڏو اثر وڌو. ريلوي جي وسيع استعمال سان ڪوئلي، لوهه، زرعي پيداوار ۽ تيار ٿيل سامان جي وڏي مقدار کي ڪارخانن، بندرگاهن ۽ مارڪيٽن تائين پهچائڻ وڌيڪ آسان ٿيو. ريلوي شهرن جي وچ ۾ سفر جو وقت گهٽائڻ ۽ مختلف علائقن جي اقتصادي ڳانڍاپي کي وڌائڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Landes1969">{{cite book|last=Landes|first=David S.|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1969|isbn=978-0-521-09418-4|language=en}}</ref> === قديم دور ۾ پٽڙين جو استعمال === قديم دور ۾ ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ اهڙا رستا ٺاهيا ويندا هئا، جن تي ڦيٿا مخصوص نالين يا هموار سطحن سان اڳتي وڌندا هئا. انهن رستن کي جديد ريلوي جو ابتدائي فني پيشرو سمجهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ انهن ۾ جديد ريلويءَ جهڙيون فولادي پٽڙيون يا انجڻيون موجود نه هيون. قديم [[يونان]] ۾ [[ڪورينٿس جي برزخ]] تي '''ڊائيولڪوس''' نالي هڪ پٿريلو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ٻيڙين کي زميني حصي تان هڪ پاسي کان ٻئي پاسي منتقل ڪيو ويندو هو. تاريخي تحقيق موجب هي رستو لڳ ڀڳ 600 ق.م. کان استعمال ۾ آيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ پهرين صدي عيسويءَ تائين مختلف صورتن ۾ ڪم ايندو رهيو. ان جي ڊيگهه بابت اندازا لڳ ڀڳ 6 کان 8.5 ڪلوميٽر آهن.<ref name="Lewis2001">{{cite book|last=Lewis|first=M. J. T.|chapter=Railways in the Greek and Roman World|editor-last1=Guy|editor-first1=A.|editor-last2=Rees|editor-first2=J.|title=Early Railways: A Selection of Papers from the First International Early Railways Conference|year=2001|pages=8–19|chapter-url=https://web.archive.org/web/20110721083013/http://www.sciencenews.gr/docs/diolkos.pdf|language=en}}</ref> ڊائيولڪوس جديد معنيٰ ۾ ريلوي نه هئي، پر اها مقرر رستي تي ڦيٿن واري بار برداريءَ جو هڪ قديم مثال هئي. اهڙي قسم جي پٿريلي ۽ نالين وارين گذرگاهن جا آثار قديم رومي دنيا، خاص ڪري [[رومي مصر]] ۾ پڻ مليا آهن.<ref name="Fraser1961">{{cite journal|last=Fraser|first=P. M.|title=The ΔΙΟΛΚΟΣ of Alexandria|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=47|year=1961|pages=134–138|doi=10.2307/3855873|jstor=3855873|language=en}}</ref> === ٻاڦ واري انجڻ کان اڳ جا ريلوي نظام === ==== ڪاٺ جي پٽڙين جو آغاز ==== [[File:Berlin_Technikmuseum_Holzbahn.jpg|thumb|250px|سورهين صديءَ جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جي پٽڙين واري گاڏيءَ جو نمونو.]] وچئين دور جي پڇاڙيءَ ۽ شروعاتي جديد دور ۾ يورپ جي کاڻين ۽ صنعتي علائقن ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. انهن گاڏين کي انسان يا جانور ڇڪيندا هئا ۽ انهن جو بنيادي مقصد ڪوئلي، معدنيات ۽ ٻين ڳرن شين جي نقل و حمل کي آسان بڻائڻ هو. 1515ع ۾ آسٽريا جي [[هوهينسالزبرگ قلعو|هوهينسالزبرگ قلعي]] ۾ موجود '''رائيسزوگ''' نالي رسيءَ سان ڇڪجندڙ ريلوي نظام جو ذڪر ملي ٿو. ان نظام ۾ شروعاتي طور ڪاٺ جون پٽڙيون، ڀنگ جي تندن مان ٺهيل رسي ۽ انساني يا جانورن جي طاقت سان هلندڙ ڦيٿي وارو انتظام استعمال ٿيندو هو. هي نظام بعد ۾ جديد بڻايو ويو ۽ قديم ترين هلندڙ رسيءَ واري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Reisszug">{{cite web|title=Der Reiszug: Part 1 – Presentation|url=http://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|website=Funimag|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020015136/https://www.funimag.com/funimag10/RESZUG01.HTM|archive-date=20 October 2021|language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ جي ڪيترين کاڻين ۾ ڪاٺ جي پٽڙين تي هلندڙ مال بردار گاڏيون استعمال ٿيڻ لڳيون. 1556ع ۾ جرمن عالم [[جارجيوس اگريڪولا]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ۾ کاڻين اندر معدنيات جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ گاڏين ۽ انهن جي فني نظامن جو بيان ڏنو.<ref name="Agricola">{{cite book|last=Agricola|first=Georgius|title=De Re Metallica|year=1556|language=la}}</ref> انهن ابتدائي نظامن ۾ ڪاٺ جي تختن تي هلندڙ ننڍيون گاڏيون استعمال ٿينديون هيون. ڪجهه گاڏين ۾ ڦيٿن کي صحيح رستي تي رکڻ لاءِ ڪاٺ جي تختن جي وچ ۾ رهنمائي ڪندڙ ڌاتوءَ جا حصا لڳايا ويندا هئا. اهڙين گاڏين کي جرمن کاڻين ۾ '''هونڊ''' سڏيو ويندو هو.<ref name="Lee1943">{{cite magazine|last=Lee|first=Charles E.|title=The Evolution of Railways|magazine=Railway Gazette|edition=2nd|year=1943|location=London|page=16|oclc=1591369}}</ref> ==== برطانيه ۾ ابتدائي ريلوي رستا ==== سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران برطانيه ۾ پڻ ڪاٺ جي پٽڙين وارا رستا تعمير ٿيڻ لڳا. اهي رستا خاص طور ڪوئلي جي کاڻين کان دريائن، بندرگاهن ۽ صنعتي مرڪزن تائين سامان پهچائڻ لاءِ ٺاهيا ويندا هئا. [[ليورپول]] جي ويجهو [[پريسڪاٽ]] واري علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1600ع ڌاري هڪ اهڙو رستو موجود هو، جنهن ذريعي ڪوئلو کاڻ کان مقرر هنڌ تائين منتقل ڪيو ويندو هو. ڪجهه تاريخي تحقيق موجب ان رستي جي شروعات 1594ع جي لڳ ڀڳ به ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jones2012">{{cite book|last=Jones|first=Mark|title=Lancashire Railways: The History of Steam|publisher=Countryside Books|location=Newbury|year=2012|page=5|isbn=978-1-84674-298-9|url=https://archive.org/details/lancashirerailwa0000jone}}</ref> 1604ع ۾ [[هنٽنگڊن بيومونٽ]] جي نگرانيءَ هيٺ '''وولاٽن ويگن وي''' تعمير ڪئي وئي، جيڪا [[ناٽنگهم]] جي ڀرسان اسٽريلي ۽ وولاٽن جي وچ ۾ هلندي هئي. هن رستي کي ڪڏهن ڪڏهن برطانيه جي پهرين ريلوي قرار ڏنو ويو آهي، پر اڳين ريلوي رستن بابت تاريخي شاهديون موجود هئڻ سبب اهڙي دعويٰ کي درست نه سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Huntingdon Beaumont's Wollaton to Strelley Waggonway|url=https://nottinghamhiddenhistoryteam.wordpress.com/2013/07/30/huntingdon-beaumonts-wollaton-to-strelley-waggonway/|website=Nottingham Hidden History|date=30 July 2013|language=en}}</ref> 1758ع ۾ [[ليڊز]] ۾ '''مڊلٽن ريلوي''' قائم ڪئي وئي. اها دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ آهي، جيتوڻيڪ ان جي پٽڙين، انجڻين ۽ هلائڻ جي طريقي ۾ وقت سان وڏيون تبديليون آيون آهن. === ڌاتوءَ جي پٽڙين جي شروعات === [[File:Little Eaton Tramway Replica Wagon small.jpg|thumb|250px|لٽل ايٽن ٽرام وي جي گاڏيءَ جو نقل ڪيل نمونو، جنهن ۾ پليٽ نما پٽڙيون استعمال ٿيل آهن.]] [[File:Cromford and High Peak Railway cast-iron fishbelly rail.png|thumb|250px|1831ع ۾ ٺاهيل لوهه جي خاص شڪل واري ريل، جيڪا ابتدائي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جي ترقيءَ جو مثال آهي.]] ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ڪاٺ جي پٽڙين کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ لاءِ انهن جي مٿاڇري تي لوهه جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون ويون. هن تبديليءَ سان ڪاٺ جي گهسجڻ ۾ گهٽتائي آئي ۽ ڳرو سامان کڻندڙ گاڏين جي هلڻ ۾ بهتري پيدا ٿي. 1760ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ برطانيه جي '''ڪولبروڪڊيل ڪمپني''' ڪاٺ جي پٽڙين جي مٿاڇري تي ڪاسٽ آئرن جون پٽيون لڳائڻ شروع ڪيون. بعد ۾ مڪمل ڌاتوءَ جون پٽڙيون ٺاهڻ جا تجربا ڪيا ويا.<ref name="Vaughan1997">{{cite book|last=Vaughan|first=A.|title=Railwaymen, Politics and Money|publisher=John Murray|location=London|year=1997|isbn=978-0-7195-5746-0}}</ref> ==== پليٽ وي ۽ ايج ريل ==== شروعاتي ڌاتوءَ وارين ريلوي پٽڙين جا ٻه اهم نمونا وجود ۾ آيا. پهريون '''پليٽ وي''' هو، جنهن ۾ ايل جي شڪل واري ڌاتوءَ جي پٽيءَ تي سادا ڦيٿا هلندا هئا. ٻيو '''ايج ريل''' هو، جنهن ۾ ڦيٿي جي ڪناري تي موجود اُڀريل حصو گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لهڻ کان روڪيندو هو. 1787ع جي لڳ ڀڳ [[جان ڪر]] پليٽ نما ريلن جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته [[بينجمن آئوٽرم]] اهڙين پٽڙين جي تياري ۽ استعمال کي وڌايو. [[وليم جيسپ]] پڻ لوهه جي ريلن ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1796ع ۾ '''ليڪ لاڪ ريل روڊ''' عوامي استعمال لاءِ ايج ريل واري ريلوي جي ابتدائي مثالن مان هڪ بڻجي. 1803ع ۾ '''سري آئرن ريلوي''' کولي وئي، جيڪا ڏکڻ لنڊن ۾ ٻٽي پٽڙيءَ واري پليٽ وي هئي. اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين پليٽ وي ۽ ايج ريل ٻئي نظام استعمال ٿيندا رهيا، پر آخرڪار هموار ريل ۽ ڪنارن وارن ڦيٿن وارو نظام وڌيڪ ڪامياب ثابت ٿيو ۽ جديد ريلويءَ جو بنياد بڻيو. ==== ڪاسٽ آئرن کان فولاد تائين ==== شروعاتي ريلوي پٽڙين ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن سخت هئڻ باوجود ڀرڀرو هو ۽ ڳرن بارن هيٺ ڀڄي سگهندو هو. ان مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ لچڪدار لوهه استعمال ڪرڻ جا طريقا اختيار ڪيا ويا. 1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري ڪارٽ]] لوهه جي تياريءَ ۽ رولنگ جي عمل ۾ اهم فني سڌارا آندا. انهن طريقن سان لوهه کي وڏي مقدار ۾ تيار ڪرڻ ۽ مختلف شڪلين ۾ آڻڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref name="Landes1969"/> 1820ع ۾ [[جان برڪنشا]] ڊگهيون رول ڪيل لوهه جون ريلون تيار ڪرڻ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. اهڙيون ريلون اڳين ڪاسٽ آئرن وارين پٽڙين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هيون. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[بيسمر عمل]] جي ترقيءَ فولاد جي وڏي پيماني تي تياريءَ کي اقتصادي بڻايو. فولادي ريلون عام لوهه جي ريلن کان وڌيڪ مضبوط ۽ پائيدار ثابت ٿيون. انهن جي استعمال سان وڌيڪ ڳريون انجڻيون، ڊگهيون ريل گاڏيون ۽ وڏي بار برداري ممڪن ٿي.<ref name="Wells1891">{{cite book|last=Wells|first=David A.|title=Recent Economic Changes and Their Effect on Production and Distribution of Wealth and Well-Being of Society|publisher=D. Appleton and Company|location=New York|year=1891|url=https://archive.org/details/recenteconomicc01wellgoog}}</ref><ref name="Rosenberg1982">{{cite book|last=Rosenberg|first=Nathan|title=Inside the Black Box: Technology and Economics|publisher=Cambridge University Press|year=1982|isbn=978-0-521-27367-1|page=60}}</ref> بعد ۾ فولاد جي تياريءَ جي ٻين طريقن ۾ سڌارن سان ريلوي پٽڙين جي معيار ۽ پائيداريءَ ۾ وڌيڪ واڌ آئي. فولاد آخرڪار جديد ريلوي پٽڙين جي تعمير جو بنيادي مواد بڻجي ويو. === ابتدائي مسافر ريلوي === 1807ع ۾ [[ويلز]] جي شهر [[سوانسي]] ۽ ممبلز جي وچ ۾ '''سوانسي ۽ ممبلز ريلوي''' تي گهوڙن سان ڇڪجندڙ مسافر گاڏين جي خدمت شروع ٿي. هن نظام کي شروعاتي عوامي مسافر ريلوي خدمتن جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="BBCMumbles">{{cite web|title=Early Days of Mumbles Railway|url=http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|publisher=BBC|date=15 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327234527/http://www.bbc.co.uk/wales/southwest/sites/swansea/pages/mumbles_trainanniv.shtml|archive-date=27 March 2009|language=en}}</ref> ٻاڦ واري انجڻ جي ترقيءَ کان اڳ گهوڙن سان ڇڪجندڙ ريل گاڏيون شهري ۽ صنعتي آمدورفت لاءِ اهم هيون. ٻاڦ وارين انجڻين جي اچڻ کان پوءِ به ڪيترن ئي شهرن ۾ گهوڙن واريون ٽرامون استعمال ٿينديون رهيون، ڇاڪاڻ ته ٻاڦ واريون انجڻيون شهري گهٽين ۾ دونهون، شور ۽ آلودگي پيدا ڪنديون هيون. === ٻاڦ واري طاقت جي شروعات === {{مک|ٻاڦ واري انجڻ}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|300px|[[رچرڊ ٽريويٿڪ]] جي شروعاتي ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو، جيڪو ويلز جي سوانسي شهر ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رکيل آهي.]] جديد ريلوي جي ترقيءَ ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي ايجاد ۽ ان جي مسلسل سڌاري بنيادي اهميت رکي ٿي. ٻاڦ جي دٻاءَ کي مشيني حرڪت ۾ تبديل ڪرڻ سان اهڙيون انجڻيون تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو، جيڪي جانورن جي طاقت کان سواءِ ڳريون گاڏيون ڇڪي سگهن. ارڙهين صديءَ ۾ [[جيمس واٽ]] ٻاڦ واري انجڻ جي ڪارڪردگيءَ ۾ اهم سڌارا آندا. هن 1769ع ۾ الڳ ڪنڊينسر وارو نظام تيار ڪيو، جنهن سان اڳين ٻاڦ وارين انجڻين جي ڀيٽ ۾ ٻارڻ جي استعمال ۾ بهتري آئي. واٽ جي انجڻين جو شروعاتي استعمال ڪارخانن، کاڻين ۽ ٻين صنعتي مشينن کي هلائڻ لاءِ ٿيندو هو. 1784ع ۾ واٽ ٻاڦ سان هلندڙ گاڏيءَ جي هڪ تجويز ڪيل نظام سان لاڳاپيل پيٽنٽ حاصل ڪيو. ساڳئي دور ۾ سندس ساٿي [[وليم مرڊاڪ]] ٻاڦ سان پاڻمرادو هلندڙ گاڏيءَ جو هڪ ننڍڙو نمونو تيار ڪيو.<ref name="Gordon1910">{{cite book|last=Gordon|first=W. J.|title=Our Home Railways|volume=1|publisher=Frederick Warne and Company|location=London|year=1910|pages=7–9|language=en}}</ref> ==== رچرڊ ٽريويٿڪ ۽ پهرين ٻاڦ واري ريلوي انجڻ ==== [[رچرڊ ٽريويٿڪ]] برطانيا جي ڪارنوال علائقي سان تعلق رکندڙ انجنيئر هو، جنهن تيز دٻاءَ واري ٻاڦ کي استعمال ڪندي هلندڙ انجڻين جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1804ع ۾ ٽريويٿڪ هڪ مڪمل جسامت واري ڪم ڪندڙ ٻاڦ واري ريلوي انجڻ تيار ڪئي. 21 فيبروري 1804ع تي هن انجڻ [[ڏکڻ ويلز]] جي ميرٿر ٽڊفل واري علائقي ۾ پينيڊيرن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏي ڇڪي. هن واقعي کي دنيا جي پهرين دستاويزي ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفرن مان هڪ، ۽ عام طور پهريون ڪامياب اهڙو سفر، قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="BBCSteam2004">{{cite news|title=Steam Train Anniversary Begins|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm|publisher=BBC News|date=21 February 2004|language=en}}</ref> ٽريويٿڪ جي انجڻ ۾ تيز دٻاءَ واري ٻاڦ پسٽن کي حرڪت ڏيندي هئي، جڏهن ته مشيني ڦيٿي ۽ ڳنڍيندڙ حصن ذريعي اها حرڪت ريل گاڏيءَ جي ڦيٿن تائين منتقل ٿيندي هئي. ان وقت ڪاسٽ آئرن جون پٽڙيون ايتريون مضبوط نه هيون جو ڳرين انجڻين جو بار مسلسل برداشت ڪري سگهن، تنهنڪري ابتدائي تجربن ۾ پٽڙين جي ڀڄڻ ۽ انجڻين جي وزن جهڙا مسئلا پيش ايندا هئا. 1808ع ۾ ٽريويٿڪ لنڊن ۾ '''ڪيچ مي هو ڪين''' نالي ٻاڦ واري انجڻ جو مظاهرو پڻ ڪيو. اها انجڻ گول پٽڙيءَ تي هلندي هئي ۽ عوام کي ٻاڦ واري ريلوي ٽيڪنالاجيءَ جي صلاحيت ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي.<ref name="Ellis1968">{{cite book|last=Ellis|first=Hamilton|title=The Pictorial Encyclopedia of Railways|publisher=Hamlyn Publishing Group|year=1968|language=en}}</ref> ==== سالامانڪا ۽ پفنگ بلي ==== 1812ع ۾ انجنيئر [[ميٿيو مري]] '''سالامانڪا''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ليڊز جي مڊلٽن ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ ڏندن واري ريل ۽ ڏندن واري ڦيٿي جو نظام استعمال ڪيو ويو، جنهن سان انجڻ کي اڳتي وڌڻ لاءِ گهربل گرفت حاصل ٿيندي هئي. سالامانڪا کي ابتدائي تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. 1813ع ۾ [[وليم هيڊلي]] ۽ سندس ساٿين '''پفنگ بلي''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ويلام جي ڪوئلي وارين کاڻين جي ريلوي تي استعمال ٿي. هن انجڻ ۾ عام ڦيٿن ۽ پٽڙيءَ جي وچ واري گرفت کي استعمال ڪيو ويو. پفنگ بلي ٻاڦ وارين قديم ترين محفوظ ٿيل انجڻين مان هڪ آهي ۽ لنڊن جي [[سائنس ميوزيم]] جي مجموعي ۾ موجود آهي.<ref name="ScienceMuseumBilly">{{cite web|title='Puffing Billy' Locomotive|url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive|publisher=Science Museum Group|language=en}}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ جديد ريلوي جو بنياد ==== [[جارج اسٽيفنسن]] ٻاڦ واري ريلوي انجڻ جي ترقيءَ ۽ ان جي عملي استعمال کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳين انجنيئرن جي تجربن مان فائدو وٺندي وڌيڪ قابل اعتماد انجڻيون تيار ڪيون. 1814ع ۾ اسٽيفنسن '''بلوخر''' نالي ٻاڦ واري انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڪوئلي جي کاڻين ۾ استعمال ٿيندي هئي. بعد ۾ هن انجڻين جي طاقت، ڦيٿن جي گرفت ۽ مشيني ڪارڪردگيءَ ۾ سڌارا آندا. 1825ع ۾ اسٽيفنسن '''لوڪوموشن نمبر 1''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] تي استعمال ٿي. 27 سيپٽمبر 1825ع تي هن ريلويءَ جي افتتاح کي عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي تي شروعاتي دور ۾ ٻاڦ سان گڏ گهوڙن جي طاقت پڻ استعمال ٿيندي هئي.<ref name="Ellis1968"/> 1829ع ۾ اسٽيفنسن ۽ سندس ساٿين '''راڪيٽ''' نالي انجڻ تيار ڪئي، جنهن [[رينهل آزمائشون|رينهل آزمائشن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن آزمائشن جو مقصد ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي لاءِ موزون ٻاڦ واري انجڻ چونڊڻ هو. راڪيٽ جي ڪاميابيءَ ٻاڦ وارين ريلوي انجڻين جي ترقيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏني. 1830ع ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کوليو ويو، جنهن کي ٻاڦ واري طاقت تي هلندڙ ابتدائي مڪمل عوامي بين الشهري ريلوي نظامن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هن ريلوي مسافرن ۽ سامان جي باقاعده آمدورفت ۾ ٻاڦ واري انجڻ جي عملي اهميت ثابت ڪئي.<ref name="SIMLiverpool">{{cite web|title=First in the World: The Making of the Liverpool and Manchester Railway|url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway|publisher=Science and Industry Museum|language=en}}</ref> == ريلوي جي شروعاتي ترقيءَ جا اهم مرحلا == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #9bb7c9;" ! style="background:#164b70;color:white;" | سال ! style="background:#164b70;color:white;" | واقعو ! style="background:#164b70;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#edf5fa;" | لڳ ڀڳ 600 ق.م. | [[ڊائيولڪوس]] جو استعمال | قديم يونان ۾ مقرر پٿريلي رستي تي بار برداري |- | style="background:#f5f9fc;" | 1515ع | رائيسزوگ جو تاريخي ذڪر | رسيءَ سان ڇڪجندڙ ابتدائي ريلوي نظام |- | style="background:#edf5fa;" | 1556ع | [[جارجيوس اگريڪولا]] جو ڪتاب | کاڻين ۾ پٽڙين وارين گاڏين جو فني بيان |- | style="background:#f5f9fc;" | 1604ع | وولاٽن ويگن وي | برطانيه ۾ ابتدائي ڪاٺ جي پٽڙين وارو رستو |- | style="background:#edf5fa;" | 1758ع | مڊلٽن ريلوي | قديم ترين هلندڙ روايتي ريلوي نظامن مان هڪ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1796ع | ليڪ لاڪ ريل روڊ | عوامي ايج ريل نظام جو ابتدائي مثال |- | style="background:#edf5fa;" | 1804ع | ٽريويٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ | ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر جو اهم شروعاتي مظاهرو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1807ع | سوانسي ۽ ممبلز ريلوي | گهوڙن سان ڇڪجندڙ عوامي مسافر خدمت |- | style="background:#edf5fa;" | 1812ع | سالامانڪا انجڻ | تجارتي طور ڪامياب ابتدائي ٻاڦ واري انجڻ |- | style="background:#f5f9fc;" | 1813ع | پفنگ بلي | ڦيٿن جي گرفت سان هلندڙ ابتدائي ڪامياب انجڻ |- | style="background:#edf5fa;" | 1825ع | اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي | عوامي ٻاڦ واري ريلوي جي ترقيءَ جو اهم مرحلو |- | style="background:#f5f9fc;" | 1829ع | اسٽيفنسن جي راڪيٽ | رينهل آزمائشن ۾ ڪاميابي |- | style="background:#edf5fa;" | 1830ع | ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي | باقاعده ٻاڦ واري بين الشهري ريلوي جو اهم مثال |} === ٻاڦ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[File:TrevithicksEngine.jpg|thumb|ويلز جي شهر [[سوانزي]] ۾ نيشنل واٽر فرنٽ ميوزيم ۾ رچرڊ ٽريوٿڪ جي ٻاڦ واري انجڻ جو ٻيهر تيار ڪيل نمونو.]] [[1784ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي موجد ۽ مڪينيڪل انجنيئر [[جيمس واٽ]] ٻاڦ سان هلندڙ ريل انجڻ جي هڪ خاڪي لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو. واٽ، [[ٿامس نيوڪومن]] جي تيار ڪيل ٻاڦ واري انجڻ ۾ سڌارا آندا هئا. نيوڪومن جي انجڻ بنيادي طور کاڻين مان پاڻي ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي. واٽ 1769ع ۾ اهڙي اڳتي پوئتي حرڪت ڪندڙ انجڻ تيار ڪئي، جيڪا ڦيٿي کي هلائي سگهندي هئي. اها وڏي، هڪ هنڌ بيٺل انجڻ هئي، جيڪا ڪپهه جي ڪارخانن ۽ ٻين مشينن کي طاقت فراهم ڪندي هئي. ان وقت بوائلرن جي ٽيڪنالاجي محدود هئي، تنهنڪري گهٽ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ڪئي ويندي هئي، جيڪا سلينڊر اندر پيدا ٿيندڙ خال جي مدد سان ڪم ڪندي هئي. ان نظام لاءِ الڳ ڪنڊينسر ۽ هوائي پمپ جي ضرورت پوندي هئي. بوائلرن جي جوڙجڪ ۾ سڌارن کان پوءِ واٽ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ کي سڌو پسٽن تي استعمال ڪرڻ جا امڪان جاچيا. ان سان اهڙي ننڍي انجڻ تيار ڪرڻ جو امڪان پيدا ٿيو، جيڪا ڪنهن گاڏي کي هلائي سگهي. واٽ جي پيٽنٽ کان پوءِ سندس ملازم [[وليم مرڊاڪ]] ساڳئي سال پاڻمرادو هلندڙ ٻاڦ واري گاڏي جو ڪم ڪندڙ نمونو تيار ڪيو.<ref>{{cite book |last=Gordon |first=W. J. |year=1910 |title=Our Home Railways, volume one |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |pages=7–9 }}</ref> ==== پهريون ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو لوڪوموٽو ==== [[1804ع]] ۾ برطانيا جي انجنيئر [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پهريون مڪمل جسامت وارو، عملي طور ڪم ڪندڙ ٻاڦ وارو ريل لوڪوموٽو تيار ڪيو. ٽريوٿڪ جو جنم [[ڪارنوال]] ۾ ٿيو هو. سندس انجڻ ۾ وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ استعمال ٿيندي هئي، جيڪا پسٽن جي هڪ طاقتور حرڪت ذريعي انجڻ کي هلائيندي هئي. پسٽن جي حرڪت کي هموار رکڻ لاءِ هڪ وڏو فلائي ويل استعمال ڪيو ويندو هو. [[21 فيبروري]] [[1804ع]] تي دنيا جو پهريون ٻاڦ سان هلندڙ ريلوي سفر ٿيو. ان ڏينهن ٽريوٿڪ جي اڃا نالي کان سواءِ لوڪوموٽو، ڏکڻ ويلز جي [[مرٿر ٽڊفل]] ڀرسان پينيڊارن لوهه جي ڪارخاني جي ٽرام وي تي ريل گاڏين کي ڇڪي هلايو.<ref>{{cite web |url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco/ |title=Richard Trevithick's steam locomotive |work=National Museum Wales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415125004/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/trevithic_loco |archive-date=15 April 2011 }}</ref><ref>{{cite news |title=Steam train anniversary begins |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3509961.stm |publisher=BBC |access-date=13 June 2009 |date=21 February 2004 |archive-date=3 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603021117/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/3509961.stm |url-status=live }}</ref> ٽريوٿڪ بعد ۾ [[لنڊن]] جي علائقي [[بلومزبري]] ۾ گول ريلوي پٽڙي تي هلندڙ هڪ ٻيو لوڪوموٽو ڏيکاريو، جنهن جو نالو ''ڪيچ مي هو ڪين'' هو. تنهن هوندي به سندس ريلوي انجڻيون تجرباتي مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهيون. ان جو هڪ اهم سبب اهو هو ته اهي انجڻيون ان وقت استعمال ٿيندڙ ڪاسٽ آئرن جي پٽڙين لاءِ تمام ڳريون هيون.<ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |page=12 }}</ref> ==== ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي تجارتي ڪاميابي ==== [[1812ع]] ۾ [[ميٿيو مري]]، [[ليڊز]] جي [[مڊلٽن ريلوي]] لاءِ ''سلامانڪا'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن کي پهريون تجارتي طور ڪامياب ٻاڦ وارو لوڪوموٽو سمجهيو وڃي ٿو. هن انجڻ ۾ ٻه سلينڊر هئا ۽ اها نسبتاً هلڪي هئي، تنهنڪري پٽڙين کي نقصان نه پهچائيندي هئي. ''سلامانڪا'' ۾ ڏندن واري ڦيٿي ۽ پٽڙي تي ٺهيل ڏندن جي مدد سان انجڻ جي گرفت جو مسئلو حل ڪيو ويو. انهيءَ ڪري اها شروعاتي [[ريڪ ريلوي]] انجڻين مان پڻ هڪ هئي. [[1813ع]] ۾ [[ڪرسٽوفر بليڪيٽ]] ۽ [[وليم هيڊلي]]، [[وائلم]] جي ڪوئلي جي کاڻ واري ريلوي لاءِ ''پفنگ بلي'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو. اهو انهن شروعاتي ڪامياب لوڪوموٽو مان هو، جيڪي پٽڙي سان ڦيٿن جي عام گرفت، يعني اڌيشن، جي مدد سان هلندا هئا. ان مقصد لاءِ انجڻ جو وزن ڪيترن ڦيٿن تي ورهايو ويو هو. ''پفنگ بلي'' اڄ [[لنڊن]] جي [[سائنس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي ۽ موجود پراڻن لوڪوموٽو مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title='Puffing Billy' locomotive {{!}} Science Museum Group Collection |url=https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |access-date=26 May 2021 |website=collection.sciencemuseumgroup.org.uk |language=en |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519104831/https://collection.sciencemuseumgroup.org.uk/objects/co8247941/puffing-billy-locomotive-steam-locomotive |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |author=Hamilton Ellis |publisher=The Hamlyn Publishing Group |year=1968 |pages=20–22 }}</ref> ==== جارج اسٽيفنسن ۽ عوامي ريلوي جو آغاز ==== [[1814ع]] ۾ [[جارج اسٽيفنسن]]، ٽريوٿڪ، مري ۽ هيڊلي جي شروعاتي انجڻين کان متاثر ٿي، [[ڪلنگ ورٿ]] جي ڪوئلي جي کاڻ جي منتظم کي هڪ ٻاڦ واري انجڻ ٺاهڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ راضي ڪيو. اسٽيفنسن ٻاڦ واري لوڪوموٽو جي ترقي ۽ ان جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن اڳوڻن موجدن جي انجڻين ۾ نمايان سڌارا آندا ۽ ''بلوخر'' نالي هڪ ڪامياب لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن جا ڪنارن وارا ڦيٿا پٽڙي سان گرفت پيدا ڪري هلندا هئا. [[1825ع]] ۾ اسٽيفنسن، اتر اوڀر انگلينڊ جي [[اسٽاڪٽن ۽ ڊارلنگٽن ريلوي]] لاءِ ''لوڪوموشن'' نالي انجڻ تيار ڪئي. اها ريلوي 1825ع ۾ عوامي استعمال لاءِ کلي ۽ دنيا جي شروعاتي عوامي ٻاڦ واري ريلوي طور مشهور ٿي، جيتوڻيڪ ان تي مختلف خدمتن لاءِ گهوڙن ۽ ٻاڦ ٻنهي جي طاقت استعمال ٿيندي هئي. [[1829ع]] ۾ اسٽيفنسن ''راڪيٽ'' نالي لوڪوموٽو تيار ڪيو، جنهن [[رينهل آزمائشن]] ۾ حصو ورتو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي. ان ڪاميابيءَ کان پوءِ اسٽيفنسن جي ڪمپني برطانيا، آئرلينڊ، آمريڪا ۽ يورپ جي ڪيترن حصن ۾ ٻاڦ وارن لوڪوموٽو جي اهم ٺاهيندڙ بڻجي وئي.<ref name="Ellis">{{cite book |title=The Pictorial Encyclopedia of Railways |url=https://archive.org/details/bwb_KP-570-829 |last=Ellis |first=Hamilton |publisher=Hamlyn Publishing Group |year=1968 }}</ref>{{RP|24–30}} [[1830ع]] ۾ [[ليورپول ۽ مانچسٽر ريلوي]] کلي، جيڪا اهڙي پهرين عوامي ريلوي هئي، جنهن جي باقاعده خدمتن ۾ صرف ٻاڦ وارا لوڪوموٽو استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web |title=First in the world: The making of the Liverpool and Manchester Railway |url=https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |access-date=15 April 2022 |website=Science and Industry Museum |language=en |archive-date=2 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502233609/https://www.scienceandindustrymuseum.org.uk/objects-and-stories/making-the-liverpool-and-manchester-railway |url-status=live }}</ref> ٻاڦ واري طاقت هڪ صدي کان وڌيڪ عرصي تائين دنيا جي ريلوي نظامن ۾ توانائيءَ جو غالب ذريعو رهي. === بجليءَ واري طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو|ريلوي جي برقيڪاري}} [[File:First electric tram- Siemens 1881 in Lichterfelde.jpg|thumb|1882ع ۾ لِشٽرفيلڊ ۾ هلندڙ برقي ٽرام.]] ==== شروعاتي برقي لوڪوموٽو ==== ڄاڻايل پهريون برقي لوڪوموٽو [[1837ع]] ۾ اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] سان تعلق رکندڙ ڪيميا دان [[رابرٽ ڊيوڊسن]] تيار ڪيو. ان انجڻ کي گيلواني سيلن، يعني بيٽرين، مان بجلي ملندي هئي. انهيءَ لحاظ کان اها بيٽريءَ سان هلندڙ شروعاتي برقي لوڪوموٽو پڻ هئي. ڊيوڊسن بعد ۾ ''گيلواني'' نالي هڪ وڌيڪ وڏي انجڻ تيار ڪئي، جيڪا [[1841ع]] ۾ رائل اسڪاٽش سوسائٽي آف آرٽس جي نمائش ۾ پيش ڪئي وئي. ست ٽن وزني هن گاڏي ۾ ٻه سڌي ڊرائيو وارا ريلڪٽنس موٽر لڳل هئا. انهن ۾ مستقل جاءِ تي لڳل برقي مقناطيس، هر محور تي لڳل ڪاٺ جي سلينڊر سان ڳنڍيل لوهه جي سلاخن تي اثر انداز ٿيندا هئا، جڏهن ته بجليءَ جي وهڪري کي بدلائڻ لاءِ سادا ڪميُوٽيٽر استعمال ٿيندا هئا. انجڻ ڇهن ٽن جو بار تقريباً چار ميل في ڪلاڪ، يعني ڇهه ڪلوميٽر في ڪلاڪ، جي رفتار سان ڏيڍ ميل تائين ڇڪيو. ايندڙ سال سيپٽمبر ۾ ان کي [[ايڊنبرا ۽ گلاسگو ريلوي]] تي آزمايو ويو، پر بيٽرين جي محدود طاقت سبب ان جو عام استعمال ممڪن نه ٿي سگهيو. بعد ۾ ريلوي مزدورن ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ان کي پنهنجي روزگار لاءِ خطرو سمجهندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Day |first1=Lance |last2=McNeil |first2=Ian |title=Biographical dictionary of the history of technology |year=1966 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-06042-4 |chapter=Davidson, Robert |chapter-url=https://archive.org/details/isbn_9780415060424 }}</ref><ref>{{cite book |last=Gordon |first=William |title=Our Home Railways |publisher=Frederick Warne and Co |location=London |year=1910 |volume=2 |page=156 |chapter=The Underground Electric }}</ref><ref name="ReferenceA">Renzo Pocaterra, ''Treni'', De Agostini, 2003.</ref> اڻويهين صديءَ جي وچ تائين يورپ جي اڪثر ملڪن ۾ ريلوي جو فوجي مقصدن لاءِ به استعمال ٿيڻ لڳو هو.<ref>Jean Denis G. G. Lepage, ''Military Trains and Railways: an illustrated history'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Company, Inc., Publishers, 2017, pp. 9–11.</ref> ==== برقي ٽرامن جي ترقي ==== [[1879ع]] ۾ [[ورنر فون سيمينس]]، [[برلن]] ۾ هڪ برقي ريلوي جو مظاهرو ڪيو. دنيا جي پهرين برقي ٽرام لائين، [[گروس لِشٽرفيلڊ ٽرام وي]]، [[1881ع]] ۾ جرمنيءَ جي شهر برلن ڀرسان [[لِشٽرفيلڊ]] ۾ کولي وئي. اها لائين سيمينس ٺاهي هئي. ٽرام 180 وولٽ سڌي وهڪري واري بجليءَ تي هلندي هئي، جيڪا ريلوي پٽڙين ذريعي فراهم ٿيندي هئي. [[1891ع]] ۾ هن لائين تي مٿان لٽڪندڙ بجليءَ جي تار لڳائي وئي ۽ ان کي برلن-لِشٽرفيلڊ ويسٽ اسٽيشن تائين وڌايو ويو. [[1883ع]] ۾ انگلينڊ جي شهر [[برائٽن]] ۾ [[وولڪ جي برقي ريلوي]] کلي. اها ريلوي اڃا تائين هلندڙ آهي ۽ دنيا جي سڀ کان پراڻي هلندڙ برقي ريلوي طور سڃاتي وڃي ٿي. ساڳئي سال آسٽريا جي شهر [[ويانا]] ڀرسان [[موڊلنگ ۽ هنٽربروهل ٽرام]] شروع ٿي. اها دنيا جي پهرين ٽرام لائين هئي، جيڪا باقاعده خدمت دوران مٿان لڳل بجليءَ جي تار مان توانائي حاصل ڪندي هئي. پنجن سالن کان پوءِ، [[1888ع]] ۾، آمريڪا ۾ [[فرينڪ جوليئن اسپريگ]] جي تيار ڪيل سامان جي مدد سان [[رچمنڊ يونين پيسينجر ريلوي]] تي برقي ٽرامن جي استعمال کي هٿي ملي.<ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |title=Richmond Union Passenger Railway |publisher=IEEE History Center |access-date=18 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201032737/http://www.ieee.org/web/aboutus/history_center/richmond.html |archive-date=1 December 2008 |url-status=dead }}</ref> ==== مکيه ريلوي لائينن جي برقيڪاري ==== [[1895ع]] ۾ [[بالٽيمور ۽ اوهايو ريلوي]] جي [[بالٽيمور بيلٽ لائين]] جي چار ميل ڊگهي حصي تي پهريون ڀيرو مکيه ريلوي لائين جي برقيڪاري ڪئي وئي. اها لائين بالٽيمور جي مرڪزي علائقي جي چوڌاري سرنگهن مان گذري، ريلوي جي مکيه حصي کي [[نيويارڪ شهر]] ڏانهن ويندڙ نئين لائين سان ڳنڍيندي هئي. [[1897ع]] ۾ اسپريگ جي گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي جي ڪنٽرول نظام جي ايجاد کان پوءِ زيرزمين ريلوي لاءِ بجلي هڪ اهم توانائيءَ جو ذريعو بڻجي وئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين اڪثر شهري ٽرام ريلويون برقي ٿي چڪيون هيون. [[File:Baker Street Waterloo Railway platform March 1906.png|thumb|left|ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] جي پليٽفارم تي ٽرين جو انتظار ڪندڙ مسافر؛ اڻڄاتل مصور جو خاڪو.]] [[لنڊن انڊرگرائونڊ]] دنيا جي سڀ کان پراڻي زيرزمين ريلوي آهي، جيڪا [[1863ع]] ۾ کلي. [[1890ع]] ۾ [[سٽي ۽ سائوٿ لنڊن ريلوي]] تي چوٿين ريل واري بجليءَ جي نظام سان برقي خدمتون شروع ڪيون ويون. اها لائين هاڻي لنڊن انڊرگرائونڊ جي [[ناردرن لائين]] جو حصو آهي. هيءَ برقي طاقت استعمال ڪندڙ پهرين وڏين ريلوين مان هڪ هئي ۽ دنيا جي پهرين گهري سطح واري برقي زيرزمين ريلوي پڻ هئي. اها [[سٽي آف لنڊن]] کان [[درياهه ٿيمز]] جي هيٺان گذري، ڏکڻ لنڊن جي [[اسٽاڪويل]] تائين پهچندي هئي.<ref>{{cite news |title=A brief history of the Underground |url=https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |publisher=Transport for London |date=15 October 2017 |access-date=16 October 2017 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612192039/https://tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/culture-and-heritage/londons-transport-a-history/london-underground/a-brief-history-of-the-underground |url-status=live }}</ref> ==== متبادل وهڪري واري برقي انجڻ ==== پهريون عملي متبادل وهڪري، يعني اي سي، تي هلندڙ برقي لوڪوموٽو [[چارلس يوجين لانسلوٽ برائون]] تيار ڪيو، جيڪو ان وقت [[زيورخ]] جي اورليڪون ڪمپنيءَ سان لاڳاپيل هو. [[1891ع]] ۾ برائون، ٽن مرحلن واري متبادل برقي وهڪري ذريعي ڊگهي فاصلي تائين بجلي منتقل ڪرڻ جو مظاهرو ڪيو. بجلي [[لاوفن آم نيڪار]] جي آبي بجلي گهر کان [[فرينڪفرٽ آم مائن]] تائين تقريباً {{Cvt|280|km}} جي فاصلي تي پهچائي وئي. ٻاڦ ۽ بجليءَ جي گڏيل لوڪوموٽو جي خاڪن تي [[جان هيلمان]] سان ڪم ڪرڻ دوران برائون ڏٺو ته ٽن مرحلن وارن موٽرن ۾ وزن جي ڀيٽ ۾ طاقت جو تناسب سڌي وهڪري وارن موٽرن کان وڌيڪ هو. ڪميُوٽيٽر نه هئڻ سبب انهن جي تياري ۽ سار سنڀال پڻ نسبتاً سولي هئي. تنهن هوندي به ان وقت ٽن مرحلن وارا موٽر سڌي وهڪري وارن موٽرن کان تمام وڏا هئا. انهيءَ ڪري انهن کي ريل گاڏي جي هيٺان لڳل بوگين ۾ رکڻ ممڪن نه هو، بلڪه لوڪوموٽو جي اندر رکڻو پوندو هو.{{sfn|Duffy|2003|p=129}} {{efn|هيلمان پنهنجي لوڪوموٽو لاءِ متبادل ۽ سڌي وهڪري، ٻنهي قسمن جي برقي منتقليءَ جو جائزو ورتو، پر آخرڪار هن [[ٿامس ايڊيسن]] جي سڌي وهڪري واري نظام تي ٻڌل خاڪو اختيار ڪيو.{{sfn|Duffy|2003|pp=39–41}}}} ==== ڪالمان ڪانڊو ۽ ٽن مرحلن واري برقي نظام جي ترقي ==== [[1894ع]] ۾ هنگريءَ جي انجنيئر [[ڪالمان ڪانڊو]] برقي لوڪوموٽو لاءِ ٽن مرحلن وارا نئين قسم جا غير هم وقتي برقي موٽر ۽ جنريٽر تيار ڪيا. ڪانڊو جا 1894ع وارا شروعاتي خاڪا پهريون ڀيرو فرانس جي [[ايويان لي بين]] ۾ هڪ ننڍڙي ٽن مرحلن واري برقي ٽرام وي تي استعمال ڪيا ويا، جيڪا 1896ع کان 1898ع جي وچ ۾ تعمير ٿي.<ref>{{cite book |author=Andrew L. Simon |title=Made in Hungary: Hungarian Contributions to Universal Culture |publisher=Simon Publications |year=1998 |page=264 |isbn=978-0-9665734-2-8 |url=https://archive.org/details/madeinhungaryhun0000simo |url-access=registration }}</ref><ref>{{cite book |author=Francis S. Wagner |title=Hungarian Contributions to World Civilization |url=https://archive.org/details/hungariancontrib0000wagn |publisher=Alpha Publications |year=1977 |page=67 |isbn=978-0-912404-04-2 }}</ref> [[1896ع]] ۾ اورليڪون ڪمپنيءَ [[لوگانو ٽرام وي]] تي هن نظام جو پهريون تجارتي نمونو لڳايو. هر 30 ٽن وزني لوڪوموٽو ۾ {{convert|110|kW|hp|-1|abbr=on}} جا ٻه موٽر هئا، جيڪي ٻن مٿانهين بجليءَ جي تارن مان ملندڙ 750 وولٽ، 40 هرٽز جي ٽن مرحلن واري بجليءَ تي هلندا هئا. ٽن مرحلن وارا موٽر هڪ مستقل رفتار تي هلندا آهن ۽ ٻيهر توانائي حاصل ڪندڙ بريڪنگ، يعني ريجنريٽو بريڪنگ، جي سهولت ڏيندا آهن. انهيءَ ڪري اهي تيز چاڙهين وارن رستن لاءِ موزون آهن. [[1899ع]] ۾ برائون، جيڪو ان وقت [[والٽر بوويري]] سان گڏ ڪم ڪري رهيو هو، سوئٽزرلينڊ جي 40 ڪلوميٽر ڊگهي برگڊورف–ٿون لائين لاءِ مکيه ريلوي تي هلندڙ شروعاتي ٽن مرحلن وارا لوڪوموٽو فراهم ڪيا. [[File:Ganz engine Valtellina.jpg|thumb|1901ع ۾ [[اٽلي]] جي [[والٽيلينا]] علائقي ۾ گانز ڪمپنيءَ جي متبادل وهڪري واري برقي لوڪوموٽو جو تجرباتي نمونو.]] اٽليءَ جون ريلويون دنيا ۾ پهريون ڀيرو ڪنهن مکيه ريلوي لائين جي مختصر حصي بدران ان جي پوري ڊيگهه تي برقي طاقت استعمال ڪرڻ واريون ريلويون بڻيون. [[4 سيپٽمبر]] [[1902ع]] تي 106 ڪلوميٽر ڊگهي [[والٽيلينا]] لائين کولي وئي. ان جو خاڪو ڪانڊو ۽ گانز ڪارخاني جي انجنيئرن جي ٽيم تيار ڪيو هو.{{sfn|Duffy|2003|pp=120–121}}<ref name="Patent Office" /> هن نظام ۾ ٽن مرحلن واري، 3 ڪلووولٽ ۽ 15 هرٽز جي بجلي استعمال ٿيندي هئي. [[1918ع]] ۾ ڪانڊو روٽري فيز ڪنورٽر ايجاد ڪيو ۽ ان کي ترقي ڏني. هن اوزار جي مدد سان برقي لوڪوموٽو هڪ مٿانهين تار مان ملندڙ هڪ مرحلي واري متبادل بجلي استعمال ڪندي به ٽن مرحلن وارا موٽر هلائي سگهندا هئا. اها بجلي قومي اعليٰ وولٽيج واري نظام مان عام صنعتي فريڪوئنسي، يعني 50 هرٽز، تي حاصل ٿيندي هئي.<ref name="Patent Office">{{cite web |url=http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |title=Kálmán Kandó (1869–1931) |author=Hungarian Patent Office |publisher=mszh.hu |access-date=10 August 2008 |archive-date=8 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008073106/http://www.mszh.hu/English/feltalalok/kando.html |url-status=dead }}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ فرانس جي قومي ريلوي اداري، ايس اين سي ايف، متبادل وهڪري تي هلندڙ ريلوي نظام جي وسيع استعمال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اداري 50 هرٽز متبادل وهڪري تي تجربا ڪيا ۽ ان کي معياري نظام طور اختيار ڪيو. انهن ڪامياب تجربن کان پوءِ 50 هرٽز، جنهن کي صنعتي فريڪوئنسي پڻ چيو وڃي ٿو، دنيا جي ڪيترين مکيه ريلوي لائينن لاءِ معيار بڻجي ويو.{{sfn|Duffy|2003|p=273}} === ڊيزل طاقت جو آغاز === {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[File:Limousin2010RVT01.jpg|thumb|1914ع ۾ سوئٽزرلينڊ ۽ جرمنيءَ جي گڏيل تياريءَ سان ٺهيل دنيا جي شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏين مان هڪ.]] ==== اندروني احتراق واري انجڻ جا شروعاتي تجربا ==== ريلوي ۾ [[اندروني احتراق واري انجڻ]] جي استعمال جي شروعاتي دستاويزي مثالن ۾ [[وليم ڊينٽ پريسٽمين]] جو تيار ڪيل تجرباتي نمونو شامل آهي. [[1888ع]] ۾ [[وليم ٿامسن]] ان انجڻ جو جائزو ورتو ۽ بيان ڪيو ته اها تيل سان هلندڙ پريسٽمين انجڻ هئي، جيڪا هڪ ننڍڙي گاڏي تي لڳائي وئي هئي ۽ عارضي ريلوي پٽڙي تي هلائي وئي، ته جيئن ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ پيٽروليم انجڻ جي موزونيت ڏيکاري سگهجي.<ref>{{citation |magazine=The Engineer |date=24 April 1956 |page=254 |title=Motive power for British Railways |volume=202 |url=http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |access-date=11 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304150727/http://www.gracesguide.co.uk/images/5/56/Er19560824.pdf |archive-date=4 March 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{citation |journal=The Electrical Review |volume=22 |page=474 |date=4 May 1888 |title=Priestmans' Petroleum Engine |last=Thomson |first=William |hdl=2027/mdp.39015084630964?urlappend=%3Bseq=494%3Bownerid=13510798902290767-502 |via=Hathi Trust }}</ref> [[1894ع]] ۾ [[پريسٽمين برادرز]] جي تيار ڪيل 20 هارس پاور واري ٻن محورَن جي انجڻ [[هل ڊاڪس]] تي استعمال ڪئي وئي.<ref>{{citation |title=Diesel Railway Traction |volume=17 |year=1963 |page=25 }}</ref> ==== پهريون ڊيزل لوڪوموٽو ==== [[1906ع]] ۾ [[روڊولف ڊيزل]]، [[ايڊولف ڪلوز]] ۽ ٻاڦ توڙي ڊيزل انجڻين جي ٺاهيندڙ ڪمپني گيبروڊر سلزر گڏجي ڊيزل-سلزر-ڪلوز نالي ڪمپني قائم ڪئي، جنهن جو مقصد ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو تيار ڪرڻ هو. سلزر ڪمپني 1898ع کان ڊيزل انجڻيون ٺاهي رهي هئي. [[1909ع]] ۾ پروشيا جي سرڪاري ريلوي هن ڪمپنيءَ کي هڪ ڊيزل لوڪوموٽو جو آرڊر ڏنو. دنيا جو پهريون ڊيزل تي هلندڙ لوڪوموٽو [[1912ع]] جي اونهاري ۾ سوئٽزرلينڊ جي [[ونٽرٿور–رومانس هورن ريلوي]] تي هلايو ويو، پر اهو تجارتي طور ڪامياب نه ٿي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Churella |first=Albert J. |title=From Steam to Diesel: Managerial Customs and Organizational Capabilities in the Twentieth-Century American Locomotive Industry |url=https://archive.org/details/fromsteamtodiese0000chur |publisher=Princeton University Press |year=1998 |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-02776-0 |page=12 }}</ref> ان لوڪوموٽو جو وزن 95 ٽن، طاقت 883 ڪلوواٽ ۽ وڌ ۾ وڌ رفتار {{Cvt|100|km/h}} هئي.<ref>{{cite book |last=Glatte |first=Wolfgang |title=Deutsches Lok-Archiv: Diesellokomotiven 4. Auflage |publisher=Transpress |year=1993 |location=Berlin |isbn=978-3-344-70767-5 }}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪيترن ملڪن ۾ ڊيزل لوڪوموٽو جا ٿورا تجرباتي نمونا تيار ڪيا ويا. [[سوويت يونين]] 1925ع جي آخر کان مختلف خاڪن وارا ٽي تجرباتي لوڪوموٽو استعمال ڪيا، جن مان رڳو ''اي ايل-2'' فني طور قابلِ عمل ثابت ٿيو.<ref>{{cite book |last=Westwood |first=J. N. |date=1982 |title=Soviet Locomotive Technology During Industrialization, 1928—1952 |url=https://archive.org/details/sovietlocomotive0000west |publisher=Macmillan Press |isbn=978-1-349-05013-0 }}</ref> ==== ڊيزل-برقي نظام جي ترقي ==== [[1914ع]] ۾ [[جنرل اليڪٽرڪ]] جي برقي انجنيئر [[هرمن ليمپ]] هڪ قابلِ اعتماد سڌي برقي وهڪري واري ڪنٽرول نظام کي ترقي ڏني ۽ ان لاءِ پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref>{{Cite patent |country=US |number=1154785 |title=Controlling mechanism for internal-combustion engines |gdate=1915-09-28 |invent1=Lemp |inventor1-first=Hermann }}</ref> ليمپ جي نظام ۾ هڪ ئي ليور ذريعي انجڻ ۽ جنريٽر ٻنهي کي گڏيل نموني ڪنٽرول ڪري سگهجي پيو. اهو خاڪو بعد ۾ ڊيزل-برقي لوڪوموٽو جي ڪنٽرول نظامن لاءِ بنيادي نمونو بڻيو. ساڳئي سال دنيا جون شروعاتي عملي ڊيزل-برقي ريل گاڏيون [[رائل سيڪسن اسٽيٽ ريلويز]] لاءِ تيار ڪيون ويون. انهن جي تياري [[ويگن فيبرڪ راسٽاٽ]] ڪئي، جڏهن ته برقي سامان [[برائون، بوويري اينڊ ڪمپني]] ۽ ڊيزل انجڻيون سوئٽزرلينڊ جي [[سلزر]] ڪمپني فراهم ڪيون. انهن ريل گاڏين کي ''ڊي اي ٽي 1'' ۽ ''ڊي اي ٽي 2'' جي درجي ۾ رکيو ويو. باقاعده استعمال ۾ ايندڙ شروعاتي ڊيزل-برقي لوڪوموٽو گهڻو ڪري ريلوي يارڊن ۾ گاڏين کي هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ تي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. اهڙين انجڻين کي شنٽنگ لوڪوموٽو چيو ويندو آهي. جنرل اليڪٽرڪ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيتريون ننڍيون شنٽنگ انجڻيون تيار ڪيون. مشهور 44 ٽن وزني شنٽنگ لوڪوموٽو [[1940ع]] ۾ متعارف ٿيو. ويسٽنگ هائوس اليڪٽرڪ ۽ بالڊون [[1929ع]] کان اهڙين انجڻين جي تياريءَ ۾ گڏجي ڪم ڪيو. [[1929ع]] ۾ [[ڪينيڊين نيشنل ريلويز]] اتر آمريڪا جي پهرين ريلوي بڻجي وئي، جنهن مکيه لائين تي ڊيزل انجڻيون استعمال ڪيون. ان مقصد لاءِ ويسٽنگ هائوس جون 9000 ۽ 9001 نمبر واريون ٻه انجڻيون استعمال ڪيون ويون.<ref>{{cite book |title=The Second Diesel Spotter's Guide |last=Pinkepank |first=Jerry A. |year=1973 |publisher=Kalmbach Books |location=Milwaukee WI |isbn=978-0-89024-026-7 |page=409 }}</ref> === تيز رفتار ريلوي === {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Shinkansen type 0 Hikari 19890506a.jpg|thumb|1964ع ۾ متعارف ڪرايل جاپان جي زيرو سيريز [[شنڪانسين]] ريل گاڏي، جنهن شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريل سفر کي هٿي ڏني.]] يورپ ۾ 1960ع واري ڏهاڪي کان اڳ به ڪجهه ٻاڦ ۽ ڊيزل ريل گاڏيون {{Cvt|200|km/h}} تائين رفتار سان هلائڻ جون خدمتون شروع ڪيون ويون، پر اهي گهڻي ڪامياب نه ٿيون. [[1964ع]] ۾ [[جاپان]] ۾ [[ٽوڪيو]] ۽ [[اوساڪا]] جي وچ ۾ پهرين برقي تيز رفتار ريلوي، [[ٽوڪائيدو شنڪانسين]]، شروع ڪئي وئي. ان کان پوءِ جاپان، اسپين، [[فرانس]]، جرمني، اٽلي، چين، تائيوان، برطانيا، ڏکڻ ڪوريا، اسڪينڊينيوا، بيلجيم ۽ هالينڊ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام تعمير ڪيا ويا. انهن مان ڪيترائي نظام {{Cvt|300|km/h}} يا ان کان وڌيڪ رفتار سان هلڻ جي صلاحيت رکن ٿا. تيز رفتار ريلوي لائينن جي تعمير سان ڪيترن وڏن شهرن جي وچ ۾ مختصر فاصلي وارين هوائي اڏامن ۽ موٽر گاڏين جي آمدورفت ۾ گهٽتائي آئي آهي. اهڙن رستن ۾ لنڊن–پيرس–برسلز، ميڊرڊ–بارسلونا ۽ ميلان–روم–نيپلز شامل آهن.{{حوالو گهربل|date=December 2013}} تيز رفتار ريل گاڏيون عام طور معياري ويڪر واري پٽڙي تي هلنديون آهن، جنهن ۾ لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون استعمال ٿينديون آهن. انهن لاءِ اڪثر اهڙا مخصوص رستا ٺاهيا ويندا آهن، جن تي روڊن سان هڪ ئي سطح وارا لنگهه نه هوندا آهن. تيز رفتار سبب موڙن جو ريڊيس عام ريلوي لائينن جي ڀيٽ ۾ وڏو رکيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ تيز رفتار ريلوي گهڻو ڪري مسافرن جي سفر لاءِ ٺاهي ويندي آهي، پر ڪجهه نظام مال برداريءَ جون خدمتون پڻ فراهم ڪندا آهن. === تاريخي ريلوين جو تحفظ === {{وڌيڪ ڏسو|تاريخي ريلويون}} [[1980ع]] کان پوءِ ريل ٽرانسپورٽ ۾ وڏيون تبديليون آيون آهن. تنهن هوندي به ڪيترين ملڪن ۾ تاريخي ريلويون اڃا تائين هلندڙ آهن. انهن ريلوين جو مقصد پراڻين ريلوي لائينن، انجڻين ۽ گاڏين کي محفوظ رکڻ ۽ سياحن لاءِ تاريخي ريل سفر جو تجربو فراهم ڪرڻ آهي. اهڙي سرگرمي کي زنده تاريخ جي تحفظ جو هڪ طريقو سمجهيو ويندو آهي. == ٽرينون == {{مک مضمون|ريل گاڏي}} [[ريل گاڏي]] يا ٽرين، ريلوي پٽڙيءَ تي هلندڙ پاڻ ۾ ڳنڍيل گاڏين جو هڪ سلسلو هوندو آهي. ٽرين کي هلائڻ لاءِ گهربل طاقت هڪ الڳ [[لوڪوموٽو]] مان يا ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ لڳل موٽرن مان حاصل ڪئي ويندي آهي. پوئين قسم جي ٽرينن کي پاڻمرادو هلندڙ گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون چيو ويندو آهي. اڪثر ٽرينون مسافرن يا مال جي تجارتي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿينديون آهن. تنهن هوندي به ڪجهه ريل گاڏيون ريلوي اداري جي پنهنجي ضرورتن لاءِ مخصوص هونديون آهن، جهڙوڪ پٽڙين جي مرمت، سار سنڀال ۽ فني معائني جون گاڏيون. لوڪوموٽو يا ٻين طاقت فراهم ڪندڙ ريل گاڏين کي [[ٽرين ڊرائيور]] هلائيندو آهي، جنهن کي اتر آمريڪا ۾ ريلوي انجنيئر پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه خودڪار شهري ريلوي نظامن ۽ مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ ريل گاڏين ۾ انساني ڊرائيور بدران خودڪار ڪنٽرول نظام استعمال ٿيندو آهي. === ٽرينن کي هلائڻ جا نظام === روايتي طور تي ٽرين کي هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو ڇڪيندا آهن. اهي طاقتور انجڻيون عام طور ٽرين جي اڳيان لڳل هونديون آهن ۽ پوري ٽرين کي ڇڪڻ لاءِ گهربل ڪشش واري قوت پيدا ڪنديون آهن. اهو بندوبست اڄ به مال بردار ريل گاڏين ۾ عام آهي ۽ ڪيترين مسافر ٽرينن ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرينون ==== لوڪوموٽو سان ڇڪجندڙ ٽرين ۾ انجڻ ۽ مسافرن يا مال کڻندڙ گاڏيون الڳ هونديون آهن. انجڻ پنهنجي ڦيٿن ذريعي ريلوي پٽڙيءَ تي ڪشش پيدا ڪري ٿي ۽ ان قوت جي مدد سان پٺيان ڳنڍيل گاڏين کي ڇڪي ٿي. ان نظام جي هڪ حد اها آهي ته ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت روايتي بندوبست ۾ انجڻ کي ٻيهر ٽرين جي اڳيان آڻڻ جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. ==== پش-پل ٽرينون ==== [[پش-پل ٽرين]] اهڙي ريل گاڏي هوندي آهي، جنهن جي هڪ ڇيڙي تي لوڪوموٽو ۽ ٻئي ڇيڙي تي ڊرائيور جي ڪيب سان ليس مسافر گاڏي هوندي آهي. ان بندوبست ۾ ڊرائيور ٻئي ڇيڙي واري ڪيب مان لوڪوموٽو کي پري کان ڪنٽرول ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح ٽرين جو رخ بدلائڻ وقت انجڻ کي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي ضرورت نه پوندي آهي. پش-پل نظام خاص طور انهن مسافر خدمتن لاءِ ڪارائتو هوندو آهي، جن ۾ ٽرين کي بار بار ٻنهي طرفن ڏانهن هلڻو پوندو آهي. ==== گهڻن يونٽن واريون ريل گاڏيون ==== [[گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي]] ۾ طاقت فراهم ڪندڙ ڦيٿا يا موٽر ٽرين جي مختلف گاڏين ۾ ورهايل هوندا آهن. اهڙيون ٽرينون تيز شهري ريلوي، ٽرام ۽ ڪيترين مختصر توڙي ڊگهي فاصلي وارين مسافر خدمتن ۾ استعمال ٿينديون آهن. هڪ [[ريل ڪار]] اهڙي واحد گاڏي هوندي آهي، جيڪا پنهنجي انجڻ يا موٽر جي مدد سان پاڻ هلي سگهي. اها برقي يا ڊيزل انجڻ سان هلندڙ ٿي سگهي ٿي. گهڻن يونٽن واري ٽرين جي ٻنهي ڇيڙن تي عام طور ڊرائيور جي ڪيب هوندي آهي. اهڙي بناوت ان وقت ممڪن ٿي، جڏهن ننڍيون برقي موٽرون ۽ ٻيون انجڻيون تيار ٿيڻ لڳيون، جن کي مسافر گاڏين جي هيٺان لڳائي سگهجي پيو. مال برداريءَ لاءِ گهڻن يونٽن واريون ٽرينون نسبتاً گهٽ استعمال ٿينديون آهن. انهن مان ڪجهه خاص طور تي تيز رفتار ٽپال جي نقل و حمل لاءِ تيار ڪيون ويون آهن. === محرڪ قوت === ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ مختلف قسم جا توانائيءَ جا ذريعا استعمال ڪيا ويندا آهن. تاريخي طور ٻاڦ واري طاقت کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جڏهن ته جديد ريلوي نظامن ۾ ڊيزل ۽ بجليءَ جو استعمال عام آهي. ريل گاڏين جي محرڪ قوت جو انتخاب ريلوي لائين جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، تعميراتي خرچ، توانائيءَ جي دستيابي، ماحولياتي گهرجن ۽ آپريشنل ضرورتن تي دارومدار رکي ٿو. ==== ٻاڦ وارا لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ٻاڦ وارو لوڪوموٽو}} [[ٻاڦ وارو لوڪوموٽو]] اهڙي ريلوي انجڻ آهي، جنهن کي ٻاڦ جي طاقت سان هلايو ويندو آهي. انجڻ جي باهه واري خاني ۾ ڪوئلو، پيٽروليم يا ڪاٺ ساڙيو ويندو آهي. ان سان بوائلر ۾ موجود پاڻي گرم ٿي وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ پيدا ڪندو آهي. ٻاڦ انجڻ جي سلينڊر ۾ داخل ٿي پسٽن کي حرڪت ڏيندي آهي. پسٽن جي حرڪت ڪنيڪٽنگ راڊ ۽ ڪرينڪ پن جي ذريعي انجڻ جي هلائيندڙ ڦيٿن يا محور تائين منتقل ٿيندي آهي. استعمال ٿيل ٻاڦ ۽ دونهون انجڻ جي بناوت موجب لاڳاپيل رستن مان گذري چمنيءَ ذريعي خارج ٿيندا آهن. ٻاڦ وارا لوڪوموٽو اقتصادي ۽ حفاظتي سببن ڪري دنيا جي اڪثر باقاعده ريلوي خدمتن مان ختم ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به ڪيترين [[تاريخي ريلوي]] خدمتن ۾ اهي اڃا تائين محفوظ ۽ هلندڙ حالت ۾ موجود آهن. ==== برقي لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|برقي لوڪوموٽو}} [[File:Trains in Napoli Centrale-Garibaldi 18 55 44 221000.jpeg|thumb|اٽليءَ جي ناپولي سينٽرل ريلوي اسٽيشن تي هڪ برقي انٽر سٽي ٽرين.]] [[برقي لوڪوموٽو]] عام طور مٿان لڳل بجليءَ جي تار يا پٽڙيءَ جي ڀرسان لڳل ٽين ريل ذريعي توانائي حاصل ڪندا آهن. ڪجهه برقي لوڪوموٽو بيٽرين تي پڻ هلندا آهن، جڏهن ته ڪي انجڻيون ٻاهرين بجليءَ ۽ بيٽرين ٻنهي کي استعمال ڪري سگهن ٿيون. انهن لوڪوموٽو ۾، جيڪي وڌيڪ وولٽيج واري متبادل وهڪري تي هلندا آهن، هڪ [[ٽرانسفارمر]] بجليءَ جي وولٽيج کي مناسب سطح تي آڻيندو آهي. ان کان پوءِ بجلي برقي نظام ذريعي [[ڪشش موٽر]] تائين پهچندي آهي، جيڪي ڦيٿن کي هلائيندا آهن. جديد برقي لوڪوموٽو ۾ ٽن مرحلن وارا متبادل وهڪري جا انڊڪشن موٽر يا ٻين قسمن جا برقي موٽر استعمال ٿي سگهن ٿا. برقي لوڪوموٽو جا اهم فائدا هي آهن: * استعمال واري هنڌ تي ٻارڻ جي سڌي ساڙ کان سواءِ هلڻ؛ * نسبتاً گهٽ شور پيدا ڪرڻ؛ * ڪجهه حالتن ۾ گهٽ آپريشنل ۽ سار سنڀال جا خرچ؛ * تيز رفتار ۽ گهڻي ٽريفڪ وارن رستن لاءِ موزون هجڻ؛ * بريڪ لڳائڻ دوران توانائيءَ جو ڪجهه حصو ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت. تنهن هوندي به برقي ريلوي لاءِ مٿانهين بجليءَ جون تارون، بجليءَ جا سب اسٽيشن، ڪنٽرول نظام ۽ ٻيو لاڳاپيل انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي، جنهن لاءِ وڏي شروعاتي سيڙپڪاري گهربل هوندي آهي. برقي ريلوي جي ماحولياتي فائدن جو مجموعي اندازو بجلي پيدا ڪرڻ جي ذريعن تي پڻ دارومدار رکي ٿو. برقي ڪشش خاص طور شهري ريلوي، گهڻي آمدورفت وارين مکيه لائينن ۽ تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. ==== ڊيزل لوڪوموٽو ==== {{مک مضمون|ڊيزل لوڪوموٽو}} [[ڊيزل لوڪوموٽو]] ۾ ڊيزل انجڻ بنيادي طاقت پيدا ڪندڙ مشين طور ڪم ڪندي آهي. انجڻ مان پيدا ٿيندڙ توانائي ڦيٿن تائين مختلف طريقن سان منتقل ڪري سگهجي ٿي. ڊيزل لوڪوموٽو جا اهم قسم هي آهن: * '''ڊيزل-برقي لوڪوموٽو:''' ڊيزل انجڻ جنريٽر يا متبادل وهڪري پيدا ڪندڙ مشين کي هلائيندي آهي، جيڪا ڪشش موٽرن لاءِ بجلي فراهم ڪندي آهي. * '''ڊيزل-مڪينيڪي لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت مڪينيڪي گيئرن ۽ ٻين منتقليءَ وارن حصن ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. * '''ڊيزل-هائيڊرولڪ لوڪوموٽو:''' انجڻ جي طاقت هائيڊرولڪ منتقليءَ واري نظام ذريعي ڦيٿن تائين پهچندي آهي. انهن مان ڊيزل-برقي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. [[برقي-ڊيزل لوڪوموٽو]] اهڙي گڏيل قسم جي انجڻ هوندي آهي، جيڪا غير برقي ريلوي لائينن تي ڊيزل-برقي انجڻ طور ۽ برقي لائينن تي برقي لوڪوموٽو طور هلي سگهي ٿي. ==== محرڪ قوت جا ٻيا طريقا ==== ريل ٽرانسپورٽ ۾ محرڪ قوت جا ٻيا طريقا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن يا اڃا تائين استعمال ٿين ٿا. انهن ۾ مقناطيسي معطلي، گهوڙن جي طاقت، ڪيبل ذريعي ڇڪڻ، ڪششِ ثقل، دٻاءَ واري هوا ۽ گئس ٽربائن شامل آهن. [[مقناطيسي معطلي واري ريل گاڏي]] ۾ مقناطيسي قوتن جي مدد سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل يا رهنمائي ڪئي ويندي آهي، جنهن سان روايتي ڦيٿي ۽ پٽڙيءَ جي رابطي جي ضرورت گهٽجي يا ختم ٿي سگهي ٿي. [[فنيڪيولر ريلوي]] ۾ گاڏيون ڪيبل جي مدد سان خاص طور چاڙهين ۽ لهوارن رستن تي هلنديون آهن. === مسافر ٽرينون === {{مک مضمون|مسافر ريل گاڏي}} [[File:Shenzhen Guangzhou high speed train new rolling stock China (37116926035).jpg|thumb|چين ۾ تيار ڪيل هڪ تيز رفتار مسافر ٽرين جو اندروني منظر.]] [[مسافر ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا ماڻهن کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مسافر ريلوي اسٽيشنن تي ٽرين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن. ٽرين جي عملي ۽ مسافرن جي نگرانيءَ جون ذميواريون نظام موجب گارڊ، ٽرين مئنيجر يا ڪنڊڪٽر انجام ڏيندا آهن. مسافر ٽرينون [[عوامي ٽرانسپورٽ]] جو اهم حصو آهن. ڪيترن ريلوي نظامن ۾ بسون مسافرن کي ويجهن علائقن مان ريلوي اسٽيشنن تائين پهچائڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. مسافر ٽرينون شهرن جي وچ ۾ ڊگهي فاصلي جي سفر، روزاني ملازمت يا تعليم لاءِ اچ وڃ ۽ شهرن اندر مقامي سفر جون سهولتون فراهم ڪنديون آهن. انهن خدمتن ۾ گاڏين جي بناوت، رفتار، رستن، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي ۽ ٽرينن جي اچ وڃ جي تعداد ۾ فرق هوندو آهي. ريلوي خدمتن جي تعدد عام طور هڪ ڪلاڪ ۾ هلندڙ ٽرينن جي تعداد سان ظاهر ڪئي ويندي آهي.<ref>STANDS4 LLC, 2020, [https://www.abbreviations.com/term/210500 TPH], abbreviations.com, accessed 19 July 2020.</ref> عام طور مسافر ريلوي خدمتن کي ٻن وڏن قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: شهرن جي وچ واري ريلوي ۽ شهرن اندر هلندڙ ريلوي. شهرن جي وچ واري ريلوي ۾ عام طور ڊگها رستا، وڌيڪ رفتار ۽ نسبتاً گهٽ تعدد هوندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ شهري ريلوي ۾ ننڍا رستا، وڌيڪ اسٽيشنون ۽ خاص طور مصروف وقتن ۾ وڌيڪ تعدد هوندو آهي. <ref name="AREMA2003" /> ==== شهرن جي وچ واريون ٽرينون ==== [[شهرن جي وچ واري ريلوي]] ۾ ڊگهي فاصلي تي هلندڙ اهڙيون ٽرينون شامل هونديون آهن، جيڪي وڏن شهرن کي ڳنڍينديون آهن ۽ وچ ۾ نسبتاً گهٽ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن. انهن ٽرينن ۾ مسافرن جي سهولت لاءِ کاڌي پيتي جون گاڏيون، آرامده سيٽون ۽ ٻيون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ڪجهه ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن ۾ رات جي سفر لاءِ سمهڻ جون گاڏيون پڻ هونديون آهن. ڪجهه مشهور ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن کي مخصوص نالا ڏنا ويندا آهن. ==== علائقائي ٽرينون ==== [[علائقائي ريلوي]] وچولي فاصلي تي شهرن، ڳوٺن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن کي ڳنڍيندي آهي. علائقائي ٽرينون عام طور شهرن جي وچ واري تيز رفتار خدمتن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اسٽيشنن تي بيهنديون آهن ۽ انهن جي رفتار نسبتاً گهٽ هوندي آهي. اهي ٽرينون اهڙن علائقن جي مسافرن لاءِ اهم هونديون آهن، جتي ڊگهي فاصلي وارين ٽرينن جي سڌي سهولت موجود نه هجي. ==== روزاني اچ وڃ واريون ٽرينون ==== [[روزاني اچ وڃ واري ريلوي]] وڏن شهرن ۽ انهن جي ڀرپاسي وارن رهائشي علائقن جي وچ ۾ سفر جي سهولت فراهم ڪندي آهي. انهن خدمتن جو بنيادي مقصد ملازمت، تعليم ۽ ٻين روزاني ضرورتن لاءِ سفر ڪندڙ ماڻهن کي منتقل ڪرڻ هوندو آهي. اهڙين ريل گاڏين جو استعمال عام طور صبح ۽ شام جي مصروف وقتن ۾ وڌيڪ هوندو آهي. ==== هوائي اڏي سان ڳنڍيندڙ ريلوي ==== [[هوائي اڏي جي ريلوي رابطي]] ذريعي شهر جي مرڪزي علائقن ۽ هوائي اڏي جي وچ ۾ مسافرن کي نسبتاً تيز ۽ منظم سفر جي سهولت فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي خدمتون شهر جي عام ريلوي نظام جو حصو ٿي سگهن ٿيون يا هوائي اڏي لاءِ الڳ مخصوص لائين تي هلنديون آهن. ==== تيز رفتار مسافر ٽرينون ==== {{مک مضمون|تيز رفتار ريلوي}} [[File:Tampere - trail.jpg|thumb|فنلينڊ جي ٽامپيري مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي پينڊولينو تيز رفتار ٽرين.]] [[تيز رفتار ريلوي]] شهرن جي وچ ۾ اهڙي مسافر خدمت آهي، جيڪا روايتي ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رفتار سان هلندي آهي. تيز رفتار ريلوي جي درجي بنديءَ لاءِ مختلف معيار استعمال ٿيندا آهن. عام طور نون مخصوص رستن تي تقريباً 250 ڪلوميٽر في ڪلاڪ يا ان کان وڌيڪ رفتار ۽ بهتر ڪيل روايتي رستن تي تقريباً 200 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار کي تيز رفتار ريلوي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. تيز رفتار ريلوي خاص طور ڊگهي فاصلي واري مسافر سفر لاءِ استعمال ٿيندي آهي ۽ ان جا وڏا نظام اولهه يورپ ۽ اوڀر ايشيا ۾ موجود آهن. [[شنگھائي ميگليو ٽرين]] جهڙيون مقناطيسي معطلي واريون ٽرينون مخصوص رهنمائي ڪندڙ رستن ۽ مقناطيسي قوتن جي مدد سان هلنديون آهن. انهن مان ڪجهه نظام روايتي تيز رفتار ريل گاڏين کان وڌيڪ رفتار حاصل ڪري سگهن ٿا، پر انهن جا رستا نسبتاً مختصر ٿي سگهن ٿا. تيز رفتار ريلوي جي رستن تي موڙ عام ريلوي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا رکيا ويندا آهن. وڌيڪ رفتار سبب ريل گاڏي جي حرڪتي توانائي پڻ وڌندي آهي، جنهن کي رستي جي بناوت ۽ حفاظتي نظامن ۾ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. وڌيڪ طاقت ۽ وزن جي مناسب تناسب سبب تيز رفتار ٽرينون تيزيءَ سان رفتار حاصل ڪري سگهن ٿيون ۽ ڪجهه حالتن ۾ وڌيڪ چاڙهين تي به هلي سگهن ٿيون. انجنيئرنگ جي لحاظ کان تيز رفتار ريلوي جا رستا مال بردار ريلوي کان مختلف گهرجون رکن ٿا. انهيءَ ڪري، جتي اقتصادي طور مناسب هجي، اتي تيز رفتار مسافر ٽرينن لاءِ الڳ لائينون تعمير ڪيون وينديون آهن. <ref name="AREMA2003" /> ==== نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي ==== [[نسبتاً وڌيڪ رفتار واري ريلوي]] اهڙين شهرن جي وچ واري ريلوي خدمتن کي چيو ويندو آهي، جن جي رفتار روايتي ريلوي کان وڌيڪ، پر باقاعده تيز رفتار ريلوي کان گهٽ هوندي آهي. اهڙيون خدمتون عام طور موجود ريلوي انفراسٽرڪچر ۾ سڌارا آڻڻ کان پوءِ شروع ڪيون وينديون آهن، ته جيئن ٽرينون وڌيڪ رفتار سان محفوظ نموني هلي سگهن. ==== شهري تيز رفتار ريلوي ==== [[شهري تيز رفتار ريلوي]] وڏن شهرن ۾ مسافرن جي وڏي تعداد کي منتقل ڪرڻ لاءِ تعمير ڪئي ويندي آهي. اهڙا نظام عام طور ٻين ٽريفڪ کان الڳ هوندا آهن ۽ زمين هيٺان، زمين مٿان بلند رستن يا مخصوص زميني پٽڙين تي هلندا آهن. انهن نظامن ۾ اسٽيشنون نسبتاً ويجهو هونديون آهن ۽ ٽرينون مختصر وقفي سان هلنديون آهن. شهرن جي گهٽين ۾ هلندڙ ننڍين ريل گاڏين کي [[ٽرام]] چيو ويندو آهي. [[هلڪي ريلوي]] عام طور ٽرام کان ترقي يافته نظام هوندو آهي، جنهن ۾ مخصوص رستو، آسان چڙهڻ ۽ لهڻ جون سهولتون ۽ ڪڏهن ڪڏهن زيرزمين حصا پڻ هوندا آهن. [[مونو ريل]] اهڙو ريلوي نظام آهي، جنهن ۾ گاڏي هڪ مخصوص رهنمائي ڪندڙ ڍانچي يا ريل تي هلندي آهي. اهڙا نظام اڪثر بلند رستن تي تعمير ڪيا ويندا آهن. مسافرن کي مختصر فاصلي تائين منتقل ڪندڙ خودڪار ريلوي نظام، جنهن کي پيپل موور چيو ويندو آهي، عام طور ٿورين اسٽيشنن جي وچ ۾ هلندو آهي. شهري ريلوي نظامن جي رستن جي بناوت شهر جي جغرافيائي حالتن، زمين جي دستيابي ۽ ٽريفڪ جي ضرورتن موجب مختلف هوندي آهي. مثال طور، [[شڪاگو ايل]] جون ريل گاڏيون شهر جي مرڪزي علائقي جي تيز موڙن مان گذرڻ لاءِ نسبتاً ننڍين گاڏين سان ٺهيل آهن. [[نيو جرسي]] جو [[پورٽ اٿارٽي ٽرانس هڊسن]] نظام پڻ سرنگهن جي موڙن موجب مخصوص جسامت واريون گاڏيون استعمال ڪندو آهي، جڏهن ته [[سان فرانسسڪو]] جو [[بي ايريا ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام نسبتاً وڏيون گاڏيون هلائيندو آهي. <ref name="AREMA2003" /> === مال بردار ٽرينون === {{مک مضمون|ريلوي مال برداري|مال بردار ريل گاڏي}} [[File:Wagons 550.jpg|thumb|ريلوي ويگنن ۾ معدني مواد جي وڏي مقدار ۾ نقل و حمل.]] [[مال بردار ريل گاڏي]] اهڙي ٽرين هوندي آهي، جيڪا سامان، خام مال، معدنيات، صنعتي پيداوار ۽ ٻين شين جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندي آهي. مال بردار ٽرينن ۾ مختلف قسمن جون ويگنون استعمال ڪيون وينديون آهن، جن جي بناوت کڻي ويندڙ سامان جي نوعيت موجب هوندي آهي. مال برداريءَ لاءِ ريلوي وڏي مقدار ۾ سامان منتقل ڪرڻ جي صلاحيت، توانائيءَ جي ڪارڪردگي ۽ پيماني جي معيشت سبب اهم ذريعو آهي.<ref>{{cite web |title=Rail freight in the next decade: Potential for performance improvements? |url=https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |website=Global Railway Review |access-date=27 January 2021 |language=en |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201064926/https://www.globalrailwayreview.com/article/82922/rail-freight-next-decade-improvements/ |url-status=live }}</ref> تنهن هوندي به ريلوي مال برداريءَ ۾ لچڪ جي کوٽ ٿي سگهي ٿي، خاص طور جڏهن سامان کڻڻ يا پهچائڻ واري هنڌ تائين ريلوي پٽڙي موجود نه هجي. اهڙي حالت ۾ سامان کي ريلوي اسٽيشن ۽ آخري منزل جي وچ ۾ ٽرڪن يا ٻين گاڏين ذريعي منتقل ڪرڻو پوندو آهي. ڪيترين حڪومتن پاران ريلوي مال برداريءَ کي هٿي ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان روڊن تي ڳري ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ توانائيءَ جي استعمال کي وڌيڪ ڪارائتو بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ==== ڪنٽينر ٽرينون ==== [[ڪنٽينر ٽرين]] عام سامان جي نقل و حمل لاءِ استعمال ٿيندڙ مال بردار ريل گاڏي آهي، جنهن ۾ معياري جسامت وارا ڪنٽينر کڻي ويندا آهن. ڪنٽينرن جو استعمال خاص طور اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ عام آهي. اتر آمريڪا جي ڪجهه ريلوي لائينن تي ڪنٽينر هڪ ٻئي جي مٿان ٻن سطحن ۾ رکيا ويندا آهن، جنهن کي ڊبل اسٽيڪ مال برداري چيو ويندو آهي. ڪنٽينرن کي ٻيڙين، ٽرڪن ۽ ريل گاڏين جي وچ ۾ نسبتاً آسانيءَ سان منتقل ڪري سگهجي ٿو. ان سان مختلف ٽرانسپورٽ نظامن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ممڪن ٿئي ٿو. ڪنٽينرن جي استعمال کان اڳ عام سامان گهڻو ڪري بند ويگنن ۾ رکيو ويندو هو ۽ ان کي هٿ سان يا الڳ سامان کڻندڙ مشينن ذريعي چاڙهڻ ۽ لاهڻ جي ضرورت پوندي هئي. ڪنٽينرائزيشن سامان جي عالمي رسد ۽ نقل و حمل جي نظام ۾ اهم تبديلي آندي ۽ ڪيترن حالتن ۾ خرچ گهٽائڻ ۾ مدد ڏني. يورپ ۾ عام بند ويگنن جي جاءِ تي ڪيترن رستن تي سلائيڊنگ ڀتين واريون ويگنون استعمال ٿيڻ لڳيون آهن. مال بردار ويگنن جا ٻيا قسم پڻ آهن، جهڙوڪ: * ٿڌي گرمي پد تي سامان کڻندڙ ريفريجريٽر ويگنون؛ * جيئرا جانور منتقل ڪندڙ ويگنون؛ * موٽر گاڏيون کڻندڙ خاص ويگنون؛ * مائع شين لاءِ ٽينڪر ويگنون؛ * کليل ۽ هاپر ويگنون. ڪجهه گڏيل روڊ ۽ ريل نظامن ۾ ٽرڪن جا ٽريلر سڌو ريل گاڏين تي چاڙهي منتقل ڪيا ويندا آهن، جنهن سان روڊ ۽ ريل جي وچ ۾ سامان جي منتقلي آسان ٿي ويندي آهي. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. ==== وڏي مقدار ۾ سامان جي نقل و حمل ==== وڏي مقدار ۾ هڪجهڙي سامان جي نقل و حمل ريلوي مال برداريءَ جي اهم خصوصيت آهي. ان قسم جي مال ۾ ڪوئلو، معدني خام مال، اناج ۽ مائع شيون شامل آهن. ريلوي ذريعي وڏي مقدار ۾ سامان کڻڻ سان في يونٽ نقل و حمل جا خرچ گهٽ ٿي سگهن ٿا، خاص طور جڏهن سامان سڌو ريلوي سان ڳنڍيل هنڌن تان چاڙهيو ۽ لاٿو وڃي. اهڙي سامان لاءِ عام طور کليل ويگنون، هاپر ويگنون ۽ ٽينڪر ويگنون استعمال ٿينديون آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24476a; color:white; padding:9px;" | ريل گاڏين جا اهم فني اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#dceaf5;" | وضاحت |- | لوڪوموٽو | Locomotive | ٽرين کي ڇڪڻ يا ڌڪڻ لاءِ طاقت فراهم ڪندڙ انجڻ |- | پش-پل ٽرين | Push–pull train | ٻنهي طرفن کان ڪنٽرول ڪري سگهجندڙ ٽرين |- | گهڻن يونٽن واري ريل گاڏي | Multiple unit | مختلف گاڏين ۾ ورهايل موٽرن سان هلندڙ ٽرين |- | ڪشش واري قوت | Tractive force | ريل گاڏي کي اڳتي هلائڻ لاءِ ڦيٿن ذريعي پيدا ٿيندڙ قوت |- | ڪشش موٽر | Traction motor | ڦيٿن کي هلائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ برقي موٽر |- | ڊيزل-برقي لوڪوموٽو | Diesel–electric locomotive | ڊيزل انجڻ مان بجلي پيدا ڪري برقي موٽرن سان هلندڙ انجڻ |- | مقناطيسي معطلي | Magnetic levitation | مقناطيسي قوت سان گاڏي کي مخصوص رستي تي معطل ڪرڻ جو نظام |- | ڪنٽينرائزيشن | Containerization | معياري ڪنٽينرن ذريعي سامان جي گڏيل نقل و حمل جو نظام |- | ڊبل اسٽيڪ مال برداري | Double-stack rail transport | ڪنٽينرن کي ٻن سطحن ۾ رکي ريل ذريعي منتقل ڪرڻ |- | هاپر ويگن | Hopper wagon | ڪوئلي، اناج ۽ ٻين ڍير واري سامان لاءِ مخصوص ويگن |} == ريلوي انفراسٽرڪچر == [[File:World railway network.svg|thumb|350px|2022ع تائين دنيا جي ريلوي نيٽ ورڪ جو نقشو.]] [[ريلوي انفراسٽرڪچر]] ۾ ريلوي پٽڙيون، زمين، پل، سرنگهون، ريلوي اسٽيشنون، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهميءَ جا انتظام، مرمت جا مرڪز ۽ ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيون سهولتون شامل آهن. ريلوي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۽ سار سنڀال لاءِ وڏي سرمائي، فني مهارت ۽ ڊگهي مدي واري رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. ان جي بناوت تي علائقي جي جاگرافي، آبادي، ٽريفڪ جي مقدار، ريل گاڏين جي رفتار ۽ سامان جي وزن جو اثر پوندو آهي. === ريلوي لاءِ مخصوص رستو === ريلوي پٽڙيون عام طور اهڙي زمين تي وڇايون وينديون آهن، جيڪا ريلوي اداري جي ملڪيت يا استعمال جي قانوني اختيار هيٺ هوندي آهي. جبلن ۽ ٽڪرين وارن علائقن ۾ ريل گاڏين لاءِ مناسب چاڙهه برقرار رکڻ جي ضرورت سبب ريلوي رستا ڪڏهن ڪڏهن سڌي لڪير بدران ور وڪڙ وارا ٺاهيا ويندا آهن. ريلوي رستي جي ڊيگهه ۽ چاڙهه گهٽائڻ لاءِ زمين جي کوٽائي، پلن ۽ سرنگهن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن اڏاوتن سان شروعاتي تعميراتي خرچ وڌي سگهي ٿو، پر ريلوي جي هلائڻ جا خرچ گهٽائڻ ۽ ڪجهه رستن تي وڌيڪ رفتار ممڪن بڻائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. گهڻي آباديءَ وارن شهري علائقن ۾ ريلوي لائينون ڪڏهن ڪڏهن زمين هيٺان سرنگهن ۾ وڇايون وينديون آهن، ته جيئن موجود عمارتن، رستن ۽ ملڪيتن تي اثر گهٽجي. === ريلوي پٽڙي === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙي}} [[ريلوي پٽڙي]] ريل گاڏين جي هلڻ لاءِ تيار ڪيل هڪ مخصوص ڍانچو آهي، جنهن ۾ عام طور ٻه متوازي فولادي ريلون مقرر فاصلي تي لڳل هونديون آهن. انهن ريلن کي ڪاٺ، ڪنڪريٽ، فولاد يا ٻين مناسب مواد مان ٺهيل آڏين تختين سان ڳنڍيو ويندو آهي، جن کي [[ريلوي سليپر]] چيو ويندو آهي. سليپرن جو بنيادي مقصد ٻنهي ريلن جي وچ ۾ مقرر فاصلو برقرار رکڻ ۽ ريل گاڏين جو وزن هيٺئين بنياد تائين منتقل ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي پٽڙيءَ جا اهم حصا هي آهن: * '''ريلون:''' فولاد جون ڊگهيون پٽيون، جن تي ريل گاڏين جا ڦيٿا هلندا آهن. * '''سليپر:''' ريلن کي مقرر فاصلي تي رکڻ ۽ وزن ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ آڏا حصا. * '''بيلسٽ:''' پٽڙيءَ جي هيٺان وڇايل پٿرن جو تهه، جيڪو وزن ورهائڻ، پاڻيءَ جي نيڪال ۽ پٽڙيءَ کي مستحڪم رکڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. * '''ريل فاسٽنر:''' ريلن کي سليپرن سان مضبوط ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪلپ، بولٽ ۽ ٻيا اوزار. * '''هيٺيون بنياد:''' تيار ڪيل زمين يا اڏاوت، جنهن تي پٽڙيءَ جا مٿيان حصا رکيا ويندا آهن. ڪجهه جديد ريلوي نظامن ۾ بيلسٽ بدران ڪنڪريٽ جو مضبوط بنياد استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن کي سليٻ پٽڙي چيو ويندو آهي<ref name="Rodrigue2020" />. ==== ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ==== {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر}} [[ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر]] ٻن متوازي ريلن جي اندروني پاسن جي وچ ۾ ماپيل فاصلي کي چيو ويندو آهي. دنيا جي ريلوي نظامن ۾ مختلف ويڪر واريون پٽڙيون استعمال ٿينديون آهن. انهن کي عام طور ٽن وڏن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: * '''معياري ويڪر:''' 1,435 ملي ميٽر، جيڪا دنيا جي ڪيترن ريلوي نظامن ۾ استعمال ٿيندي آهي. * '''ويڪري پٽڙي:''' معياري ويڪر کان وڌيڪ فاصلي واري پٽڙي. * '''سوڙهي پٽڙي:''' معياري ويڪر کان گهٽ فاصلي واري پٽڙي. ريلوي جي جاگرافي بابت جين پال روڊريگ جي ڪتاب موجب دنيا جي موجود ريلوي لائينن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو معياري ويڪر واري پٽڙيءَ تي ٻڌل آهي.<ref name="Rodrigue2020"/> ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر کان سواءِ گاڏين جي جسامت ۽ کڻي ويندڙ سامان جي حدن کي به نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان لاءِ هڪ مخصوص حد مقرر ڪئي ويندي آهي، جنهن کي لوڊنگ گيج چيو ويندو آهي. لوڊنگ گيج ريل گاڏين ۽ انهن جي سامان جي وڌ ۾ وڌ اوچائي ۽ ويڪر مقرر ڪندو آهي، ته جيئن گاڏيون پلن، سرنگهن، پليٽفارمن ۽ ٻين اڏاوتن مان محفوظ نموني گذري سگهن. ==== ڦيٿن ۽ ريلن جو تعلق ==== روايتي ريل گاڏين جا ڦيٿا عام طور هلڪي مخروطي بناوت وارا هوندا آهن ۽ انهن جي اندرئين پاسي هڪ اڀريل ڪنارو هوندو آهي، جنهن کي فلينج چيو ويندو آهي. ريل ۽ ڦيٿي جي گڏيل بناوت گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تي رهنمائي فراهم ڪندي آهي، تنهنڪري روڊ گاڏين وانگر هر وقت فعال اسٽيئرنگ جي ضرورت نه هوندي آهي. اهڙي نظام جي مدد سان هڪ يا وڌيڪ لوڪوموٽو تمام ڊگهيون ٽرينون ڇڪي سگهن ٿا. ريل گاڏين جو وزن ريلن، سليپرن ۽ بيلسٽ ذريعي هيٺئين زميني بنياد تي ورهايو ويندو آهي. بيلسٽ پاڻيءَ جي نيڪال ۾ پڻ مدد ڏيندو آهي ۽ زمين جي ويهڻ يا بار بار ڳري وزن گذرڻ سبب پيدا ٿيندڙ اثرن کي گهٽائڻ لاءِ پٽڙيءَ جي استحڪام ۾ حصو وٺندو آهي. ==== لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون ==== [[لڳاتار ويلڊ ڪيل ريل]] اهڙي پٽڙي هوندي آهي، جنهن ۾ ريلن جا ڪيترائي حصا پاڻ ۾ ويلڊ ڪري ڊگهي لڳاتار ريل تيار ڪئي ويندي آهي. روايتي پٽڙين ۾ ريلن جي جوڙن تي موجود ننڍن خالن سبب ڦيٿن ۽ ريلن تي اضافي جهٽڪا ۽ گهسڻ پيدا ٿي سگهي ٿو. لڳاتار ويلڊ ڪيل ريلون انهن اثرن کي گهٽائي سگهن ٿيون ۽ سفر کي نسبتاً هموار ۽ خاموش بڻائي سگهن ٿيون. تنهن هوندي به اهڙين ريلن ۾ گرمي پد جي تبديليءَ سان پيدا ٿيندڙ اندروني قوتن کي مناسب انجنيئرنگ ۽ سار سنڀال ذريعي سنڀالڻ ضروري هوندو آهي. ==== موڙن تي ريلن جي اوچائي ==== ريلوي پٽڙيءَ جي موڙن تي ٻاهرئين ريل کي اندرئين ريل کان ڪجهه مٿي رکيو وڃي ٿو. ان بندوبست کي ڪينٽ يا سپر ايليويشن چيو ويندو آهي. ان جو مقصد موڙ تي هلندڙ ٽرين جي حرڪت سان پيدا ٿيندڙ پاسي واري قوت جي اثر کي گهٽائڻ ۽ مسافرن جي آرام ۽ گاڏيءَ جي استحڪام کي بهتر بڻائڻ هوندو آهي. ڪنهن مخصوص موڙ لاءِ مناسب ڪينٽ جو مقدار ٽرينن جي رفتار ۽ رستي جي بناوت موجب طئي ڪيو ويندو آهي. ==== پٽڙي بدلائڻ وارا اوزار ==== [[File:Pöörangud Tartu raudteejaamas.jpg|thumb|ايسٽونيا جي تارتو ريلوي اسٽيشن تي پٽڙي بدلائڻ وارا سوئچ ۽ ريلوي رستا.]] ريلوي ۾ هڪ پٽڙيءَ کان ٻي پٽڙيءَ ڏانهن ٽرين کي موڙڻ لاءِ خاص اوزار استعمال ٿيندا آهن، جن کي ريلوي سوئچ يا ٽرن آئوٽ چيو ويندو آهي. هڪ عام ٽرن آئوٽ ۾ حرڪت ڪندڙ سوئچ ريلون، چيڪ ريلون ۽ ڪراسنگ جا حصا شامل هوندا آهن. سوئچ ريلن کي مناسب طرف منتقل ڪري ٽرين لاءِ گهربل رستو مقرر ڪيو ويندو آهي. انهن اوزارن کي هٿ سان، برقي مشينن يا سگنلنگ نظام سان ڳنڍيل خودڪار ڪنٽرول ذريعي هلائي سگهجي ٿو. ==== پٽڙيءَ جي سار سنڀال ==== ريلوي پٽڙين کي محفوظ رکڻ لاءِ باقاعده معائنو ۽ مرمت ضروري هوندي آهي. ڪاٺ جا سليپر وقت سان گڏ سڙي يا ڪمزور ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته ڪنڪريٽ جي سليپرن ۾ ڏار پيدا ٿي سگهن ٿا. خراب سليپرن کي ضرورت موجب تبديل ڪيو ويندو آهي. زمين جي ويهڻ سبب پٽڙيءَ جي سطح هيٺ مٿي ٿي سگهي ٿي. اهڙي حالت ۾ خاص مشينن جي مدد سان پٽڙيءَ کي مناسب اوچائيءَ تي آڻي هيٺان بيلسٽ کي دٻائي مستحڪم ڪيو ويندو آهي. وقت گذرڻ سان بيلسٽ ۾ مٽي ۽ ٻيو مواد گڏ ٿيڻ سبب پاڻيءَ جي نيڪال جي صلاحيت گهٽجي سگهي ٿي، تنهنڪري ضرورت موجب بيلسٽ صاف يا تبديل ڪيو ويندو آهي. پٽڙيءَ جي ڀرسان پاڻيءَ جي نيڪال جا نالا، پليون ۽ ٻيا رستا صاف رکڻ ضروري هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڻي گڏ ٿيڻ سان زمين جي استحڪام تي اثر پئجي سگهي ٿو. دريائن ۽ واهن جي ڀرسان وڇايل پٽڙين کي پاڻيءَ جي ڪٽاءَ کان بچائڻ لاءِ اضافي حفاظتي بندوبست ڪيا ويندا آهن. ريلوي پلن جو پڻ باقاعده معائنو ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڳرين ٽرينن جي گذرڻ دوران انهن تي وڏي مقدار ۾ عارضي بار پوندو آهي. === مختلف ويڪر وارين پٽڙين جي عدم مطابقت === {{مک مضمون|ريلوي پٽڙيءَ جي ويڪر ۾ تبديلي}} دنيا جي مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ ريلوي پٽڙين جي ويڪر هڪجهڙي نه هجڻ سبب مسافرن ۽ سامان جي سڌي نقل و حمل ۾ رڪاوٽون پيدا ٿي سگهن ٿيون. جتي مختلف ويڪر واريون ريلوي لائينون پاڻ ۾ ملنديون آهن، اتي ٽرينن کي اڳتي هلائڻ لاءِ خاص انتظام ڪرڻا پوندا آهن. انهن انتظامن ۾ مسافرن کي ٻي ٽرين ۾ منتقل ڪرڻ، سامان کي ٻيهر چاڙهڻ، ڦيٿن يا بوگين کي تبديل ڪرڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾ تبديل ٿيندڙ ويڪر واري نظام جو استعمال شامل ٿي سگهي ٿو. [[ڀارت]] ۽ [[آسٽريليا]] جهڙن ملڪن ۾ مختلف ويڪر وارين پٽڙين کي هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ وڏيون رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. چين ۽ يورپ جي وچ ۾ ريلوي مال برداريءَ جي ترقيءَ سان پڻ مختلف پٽڙي ويڪرن جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جي اهميت وڌي آهي. === ريل گاڏين جي فني معائني جا نظام === {{مک مضمون|ريل گاڏين جي معائني جو نظام}} [[File:HBD DD1.jpg|thumb|ريلوي پٽڙيءَ ڀرسان لڳل اهڙو معائني وارو اوزار، جيڪو غير معمولي گرم بيئرنگ ۽ ٽرين جي هيٺان لڙڪندڙ سامان جي نشاندهي ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.]] ريل گاڏين ۽ انهن جي فني حصن جو معائنو محفوظ ريلوي آمدورفت لاءِ ضروري آهي. جديد ريلوي نظامن ۾ مختلف قسم جا خودڪار نقص معلوم ڪندڙ اوزار استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ سادا مڪينيڪي سوئچ، انفراريڊ سينسر، ليزر اسڪينر ۽ الٽراسونڪ معائني جا اوزار شامل آهن. اهي اوزار ڦيٿن، بيئرنگن، گاڏين جي هيٺئين حصي ۽ ٻين فني حصن ۾ پيدا ٿيندڙ ڪجهه خرابين جي سڃاڻپ ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گرم بيئرنگ معلوم ڪندڙ اوزار ڪنهن گاڏيءَ جي بيئرنگ ۾ غير معمولي گرمي پد جي نشاندهي ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هيٺان لڙڪندڙ سامان معلوم ڪندڙ اوزار پٽڙيءَ کي ڇهندڙ يا خطرو پيدا ڪندڙ حصن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ريلوي معائني جي انهن نظامن جو استعمال ڪيترن ڏهاڪن کان ٿيندو رهيو آهي ۽ انهن سان ممڪن حادثن جي اڳواٽ نشاندهي ۽ روڪٿام ۾ مدد ملي ٿي. === ريلوي سگنلنگ === {{مک مضمون|ريلوي سگنلنگ}} [[File:LeicesterAndSwannington02A.jpg|thumb|انگلينڊ جي بارڊن هل ۾ 1899ع واري دور جو ريلوي سگنل باڪس، جنهن جي روايتي مڪينيڪي ليورن کي بعد ۾ برقي سوئچن سان تبديل ڪيو ويو.]] [[ريلوي سگنلنگ]] اهڙو نظام آهي، جيڪو ٽرينن جي هلچل کي محفوظ نموني منظم ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ريل گاڏيون مقرر پٽڙين تي هلنديون آهن ۽ روڊ گاڏين وانگر اوچتو پنهنجو رستو تبديل نٿيون ڪري سگهن. انهن جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري محفوظ آپريشن لاءِ ٽرينن جي وچ ۾ مناسب فاصلو برقرار رکڻ ضروري آهي. ريلوي سگنلنگ ذريعي ڊرائيور يا خودڪار ڪنٽرول نظام کي ٻڌايو ويندو آهي ته ٽرين ڪهڙي رستي تي، ڪهڙي رفتار سان ۽ ڪهڙين شرطن هيٺ اڳتي وڌي سگهي ٿي. سگنلنگ جا طريقا ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه نظامن ۾ رستي جي ڪناري تي بصري سگنل استعمال ٿيندا آهن، جڏهن ته جديد نظامن ۾ معلومات سڌو ٽرين جي ڪنٽرول نظام تائين منتقل ڪئي ويندي آهي. ==== روايتي سگنل باڪس ==== روايتي ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو انتظام ننڍين عمارتن مان ڪيو ويندو هو، جن کي سگنل باڪس چيو ويندو آهي. انهن عمارتن ۾ ليورن ۽ ٻين اوزارن جي مدد سان ريلوي سوئچن ۽ سگنلن کي ڪنٽرول ڪيو ويندو هو. هر سگنل باڪس عام طور ريلوي رستي جي هڪ مخصوص حصي جي نگراني ڪندو هو. جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڪيترن ريلوي نظامن ۾ سگنلنگ جو ڪنٽرول مرڪزي ڪنٽرول روم ڏانهن منتقل ڪيو ويو آهي. ڪمپيوٽرن ۽ مواصلاتي نظامن جي مدد سان وڏي ريلوي نيٽ ورڪ جي مختلف حصن جي نگراني هڪ هنڌ تان ڪري سگهجي ٿي. ==== بلاڪ سگنلنگ ==== [[بلاڪ سگنلنگ]] ۾ ريلوي رستي کي مختلف حصن ۾ ورهايو ويندو آهي، جن کي بلاڪ چيو ويندو آهي. انهن بلاڪن ۾ ٽرينن جي داخلا ۽ حرڪت کي سگنلن، آپريشنل قاعدن ۽ ڪنٽرول نظامن ذريعي منظم ڪيو ويندو آهي. روايتي بلاڪ نظامن ۾ عام طور هڪ بلاڪ اندر هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ ٽرينن جي داخلا روڪي ويندي آهي، ته جيئن ٽرينن جي وچ ۾ محفوظ فاصلو برقرار رهي. جديد خودڪار نظامن ۾ ٽرينن جي جاءِ، رفتار ۽ روڪڻ جي صلاحيت موجب وڌيڪ ترقي يافته ڪنٽرول طريقا پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. === ريلوي جي بجليءَ جو نظام === {{مک مضمون|ريلوي جي برقيڪاري}} [[ريلوي جي برقيڪاري]] اهڙو نظام آهي، جنهن ۾ ريل گاڏين کي هلائڻ لاءِ گهربل بجلي ريلوي رستي سان لاڳاپيل ٻاهرين ذريعن مان فراهم ڪئي ويندي آهي. اهڙي نظام ۾ ٽرين کي پنهنجي اندر وڏي ڊيزل انجڻ رکڻ جي ضرورت نه هوندي آهي، پر ريلوي لائين سان گڏ بجليءَ جي فراهميءَ لاءِ مخصوص انفراسٽرڪچر تعمير ڪرڻو پوندو آهي. برقي ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي خرچ وڌيڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي ان جا آپريشنل فائدا حاصل ٿي سگهن ٿا. ==== مٿانهين تار وارو نظام ==== مکيه ريلوي لائينن ۽ ڪيترن ٽرام نظامن ۾ بجلي مٿان لڳل تارن ذريعي فراهم ڪئي ويندي آهي. اهي تارون ٿنڀن ۽ ٻين اڏاوتن جي مدد سان ريلوي پٽڙيءَ جي مٿان لڳايون وينديون آهن. ٽرين جي ڇت تي لڳل هڪ خاص اوزار، جنهن کي پينٽوگراف چيو ويندو آهي، تار سان رابطو قائم ڪري بجلي حاصل ڪندو آهي. ==== ٽين ريل وارو نظام ==== ڪجهه شهري تيز رفتار ريلوي نظامن ۾ بجلي فراهم ڪرڻ لاءِ هلندڙ ريلن کان الڳ هڪ اضافي ريل استعمال ٿيندي آهي، جنهن کي ٽين ريل چيو ويندو آهي. هي نظام خاص طور اهڙين ريلوي لائينن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جيڪي ٻين ٽريفڪ کان الڳ هجن. ٽين ريل ۾ بجلي موجود هجڻ سبب ماڻهن جي غير مجاز پهچ کي روڪڻ ۽ مناسب حفاظتي انتظام رکڻ ضروري هوندو آهي. ==== برقي وهڪري ۽ وولٽيج جا قسم ==== ريلوي جي برقيڪاريءَ ۾ سڌو وهڪرو ۽ متبادل وهڪرو ٻئي استعمال ٿيندا آهن. عام استعمال ٿيندڙ نظامن جا ڪجهه مثال هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#24476a;color:white;padding:8px;" | ريلوي برقيڪاريءَ جا عام نظام ! style="background:#dceaf5;" | برقي نظام ! style="background:#dceaf5;" | وولٽيج ! style="background:#dceaf5;" | عام استعمال |- | سڌو وهڪرو | 600 وولٽ | ٽرام ۽ ڪجهه شهري ريلوي نظام |- | سڌو وهڪرو | 750 وولٽ | شهري تيز رفتار ريلوي ۽ ٽرام |- | سڌو وهڪرو | 1,500 وولٽ | ڪجهه مکيه ريلوي لائينون |- | سڌو وهڪرو | 3,000 وولٽ | مکيه ريلوي لائينون |- | متبادل وهڪرو | 15 ڪلو وولٽ | ڪجهه يورپي مکيه ريلوي نظام |- | متبادل وهڪرو | 25 ڪلو وولٽ | ڪيترائي جديد مکيه ۽ تيز رفتار ريلوي نظام |} انهن نظامن ۾ متبادل وهڪري جي تعدد ۽ بجلي فراهم ڪرڻ جا فني طريقا پڻ مختلف ٿي سگهن ٿا. === ريلوي اسٽيشنون === {{مک مضمون|ريلوي اسٽيشن}} [[File:Rang gueter bahnhof small.jpg|thumb|سوئٽزرلينڊ جي لوسرن شهر ۾ هڪ مال بردار ريلوي اسٽيشن.]] [[ريلوي اسٽيشن]] اهڙي جاءِ آهي، جتي مسافر ريل گاڏين ۾ چڙهندا ۽ لهندا آهن يا جتي ريلوي سان لاڳاپيل ٻيون خدمتون فراهم ڪيون وينديون آهن. مال بردار اسٽيشنون خاص طور سامان چاڙهڻ، لاهڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن. وڏين مسافر اسٽيشنن ۾ عام طور اسٽيشن جي عمارت، ٽڪيٽ گهر، انتظارگاهه، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ ٻيون مسافر سهولتون موجود هونديون آهن. ننڍين اسٽيشنن ۾ ڪڏهن ڪڏهن رڳو پليٽفارم ۽ محدود بنيادي سهولتون هونديون آهن. شروعاتي دور جون ڪجهه ريلوي اسٽيشنون مسافرن ۽ مال برداريءَ ٻنهي لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |title=The Inception of the English Railway Station |journal=Architectural History |volume=4 |year=1961 |pages=63–76 |doi=10.2307/1568245 |jstor=1568245 |s2cid=246043093 }}</ref> ==== ريلوي پليٽفارم ==== [[ريلوي پليٽفارم]] مسافرن کي ٽرين ۾ محفوظ ۽ آسانيءَ سان چڙهڻ ۽ لهڻ لاءِ تيار ڪيل اڏاوت هوندي آهي. وڏين اسٽيشنن ۾ مختلف پليٽفارمن کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ پيادل پل، زيرزمين رستا ۽ ٻيون گذرگاهون تعمير ڪيون وينديون آهن. ڪجهه اسٽيشنون اهڙي بناوت جون هونديون آهن، جتي ريلوي پٽڙيون هڪ ڇيڙي تي ختم ٿينديون آهن ۽ ٽرينون عام طور ساڳئي طرف کان داخل ۽ خارج ٿينديون آهن. اهڙين اسٽيشنن کي ٽرمينل اسٽيشنون پڻ چيو ويندو آهي. ==== مرڪزي ريلوي اسٽيشنون ==== وڏن شهرن جون مرڪزي ريلوي اسٽيشنون عام طور عوامي ٽرانسپورٽ جي اهم مرڪزن طور ڪم ڪنديون آهن. انهن اسٽيشنن تي شهرن جي وچ واري ريلوي، علائقائي ريلوي، شهري تيز رفتار ريلوي، ٽرام ۽ بس خدمتن جي وچ ۾ مسافرن جي منتقليءَ جون سهولتون مهيا ڪري سگهجن ٿيون. ننڍيون ريلوي اسٽيشنون عام طور ويجهن رهائشي علائقن جي خدمت ڪنديون آهن ۽ انهن کي مقامي بس خدمتن سان ڳنڍي سگهجي ٿو. == ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن == {{مک مضمون|ريلوي جو انتظام}} ريلوي جو انتظام ۽ آپريشن انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريل گاڏين جي محفوظ، باقاعده ۽ ڪارائتي هلچل کي يقيني بڻايو ويندو آهي. انهن سرگرمين ۾ ريلوي لائينن جي سار سنڀال، ٽرينن جي وقتن جي ترتيب، مسافرن ۽ سامان جي نقل و حمل، سگنلنگ، ٽريفڪ ڪنٽرول، عملي جي تربيت ۽ مالي انتظام شامل آهن. ريلوي جي انتظامي بناوت ملڪ ۽ ريلوي نظام جي نوعيت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي جي پٽڙين، اسٽيشنن ۽ ريل گاڏين جي ملڪيت هڪ ئي اداري وٽ هوندي آهي، جڏهن ته ٻين ملڪن ۾ انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ذميواريون الڳ ادارن کي ڏنل هونديون آهن. === ريلوي جي ملڪيت === ريلوي نظام سرڪاري، خانگي يا گڏيل ملڪيت هيٺ ٿي سگهي ٿو. سرڪاري ريلوي نظامن ۾ رياست يا سرڪاري ادارو ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر، ريل گاڏين ۽ خدمتن جو مالڪ يا منتظم هوندو آهي. خانگي ريلوي نظامن ۾ ريلوي جون ڪجهه يا سڀ سرگرميون خانگي ڪمپنيون هلائينديون آهن. ڪجهه ملڪن ۾ ريلوي پٽڙيون سرڪاري ملڪيت ۾ رهنديون آهن، پر مسافر يا مال بردار خدمتون خانگي ڪمپنيون فراهم ڪنديون آهن. اهڙي الڳ انتظام ۾ انفراسٽرڪچر جو مالڪ يا منتظم پٽڙين، سگنلنگ ۽ لاڳاپيل سهولتن جي سار سنڀال ڪندو آهي، جڏهن ته ريل گاڏيون هلائيندڙ ادارا مقرر قاعدن ۽ معاهدن تحت انهن رستن کي استعمال ڪندا آهن. ريلوي جي ملڪيت ۽ انتظام جو نظام ملڪ جي قانونن، تاريخي حالتن، ٽرانسپورٽ پاليسي ۽ معاشي ترجيحن تي دارومدار رکي ٿو. === ريلوي جي انتظامي ذميوارين جي ورهاست === ريلوي نظام جي مؤثر انتظام لاءِ مختلف فني ۽ انتظامي شعبا ڪم ڪندا آهن. ==== انفراسٽرڪچر جو انتظام ==== ريلوي انفراسٽرڪچر جو انتظام ڪندڙ ادارو پٽڙين، پلن، سرنگهن، سگنلنگ نظام، بجليءَ جي فراهمي ۽ ٻين مستقل اڏاوتن جي تعمير، معائني ۽ سار سنڀال جو ذميوار ٿي سگهي ٿو. ان اداري جون ذميواريون ريلوي نظام جي قانوني ۽ تنظيمي ڍانچي موجب مقرر ٿينديون آهن. ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا ==== ٽرينون هلائيندڙ ادارا مسافرن يا سامان جي نقل و حمل جون خدمتون فراهم ڪندا آهن. انهن جون ذميواريون ريل گاڏين جي دستيابي، عملي جي مقرري، ٽرينن جي روانگي ۽ آمد جي وقتن، گاڏين جي صفائي، فني تياري ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتن تائين پکڙيل هونديون آهن. ڪجهه ريلوي نظامن ۾ ساڳيو ادارو انفراسٽرڪچر ۽ ٽرينون هلائڻ جون ٻئي ذميواريون انجام ڏيندو آهي. ==== ريلوي جي ضابطي وارا ادارا ==== ريلوي جي حفاظت، مقابلي، فني معيارن ۽ ٻين قانوني گهرجن جي نگراني لاءِ مختلف ملڪن ۾ ضابطي وارا ادارا قائم ڪيا ويندا آهن. انهن ادارن جا اختيار ملڪ جي قانونن موجب مختلف هوندا آهن. ڪجهه ادارا حفاظت جي معيارن ۽ حادثن جي جاچ تي ڌيان ڏيندا آهن، جڏهن ته ٻيا ريلوي خدمتن تائين رسائي، مسافرن جي حقن يا اقتصادي ضابطن جي نگراني ڪندا آهن. === ريلوي ٽريفڪ جو انتظام === {{مک مضمون|ريلوي ٽريفڪ ڪنٽرول}} ريلوي ٽريفڪ جو انتظام ٽرينن جي هلچل کي اهڙي ترتيب سان منظم ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان موجود ريلوي پٽڙين جو محفوظ ۽ مناسب استعمال ٿي سگهي. ان مقصد لاءِ ٽرينن جي روانگي، آمد، هڪ ٻئي کي رستو ڏيڻ، اسٽيشنن تي بيهڻ ۽ ريلوي جي مختلف حصن مان گذرڻ جا وقت مقرر ڪيا ويندا آهن. ريلوي جي ٽريفڪ تي ڪنٽرول سگنلنگ نظام، مواصلاتي اوزارن، مرڪزي ڪنٽرول روم ۽ تربيت يافته عملي جي مدد سان ڪيو ويندو آهي. ==== ٽرينن جو وقتنامو ==== [[ريلوي وقتنامو]] ٽرينن جي روانگي، آمد ۽ مختلف اسٽيشنن تي بيهڻ جا مقرر وقت ظاهر ڪندو آهي. وقتنامي جي تياريءَ ۾ ريلوي لائين جي گنجائش، ٽرينن جي رفتار، اسٽيشنن جي وچ ۾ فاصلي، مسافرن جي گهرج، مال برداريءَ جي ضرورتن ۽ سار سنڀال لاءِ گهربل وقت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هڪ ئي ريلوي لائين تي مختلف رفتار وارين ٽرينن جي هلچل کي منظم ڪرڻ لاءِ مناسب وقفا ۽ ڪراسنگ جا انتظام ڪرڻا پوندا آهن. هڪڙي پٽڙيءَ واري ريلوي لائين تي مخالف طرفن کان ايندڙ ٽرينن کي مقرر اسٽيشنن يا ڪراسنگ لوپن تي هڪ ٻئي کي گذرڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي. ٻٽي پٽڙيءَ واري نظام ۾ عام طور هر طرف جي ٽرينن لاءِ الڳ پٽڙي استعمال ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ مخصوص سگنلنگ ۽ آپريشنل حالتن ۾ ٻيا بندوبست پڻ ٿي سگهن ٿا. ==== ريلوي لائين جي گنجائش ==== ريلوي لائين جي گنجائش مان مراد اها تعداد آهي، جيتريون ٽرينون مقرر وقت ۾ ڪنهن ريلوي حصي مان محفوظ نموني گذري سگهن. ان گنجائش تي سگنلنگ نظام، ٽرينن جي رفتار، روڪڻ جو فاصلو، اسٽيشنن جي ترتيب، پٽڙين جي تعداد ۽ ٽرينن جي مختلف قسمن جو اثر پوندو آهي. جتي مسافر ۽ مال بردار ٽرينون ساڳي لائين استعمال ڪنديون آهن، اتي انهن جي رفتار ۽ آپريشنل ضرورتن ۾ فرق سبب وقتنامي جي ترتيب وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي گنجائش وڌائڻ لاءِ اضافي پٽڙيون وڇائڻ، سگنلنگ ۾ سڌارا آڻڻ، اسٽيشنن جي بناوت تبديل ڪرڻ ۽ ٽريفڪ جي انتظام کي بهتر بڻائڻ جهڙا قدم کنيا ويندا آهن. === ريلوي جي عملي جون ذميواريون === ريلوي جي محفوظ ۽ باقاعده آپريشن ۾ مختلف شعبن سان تعلق رکندڙ عملي جو ڪردار هوندو آهي. ٽرين ڊرائيور ريل گاڏيءَ کي مقرر آپريشنل قاعدن ۽ سگنلن موجب هلائيندو آهي. گارڊ، ڪنڊڪٽر يا ٽرين مئنيجر جون ذميواريون ريلوي نظام موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ مسافرن جي مدد، ٽرين جي روانگيءَ سان لاڳاپيل ڪارروايون ۽ ٻين عملي سان رابطو شامل ٿي سگهي ٿو. سگنلنگ ۽ ٽريفڪ ڪنٽرول جو عملو ٽرينن جي رستن ۽ هلچل جي نگراني ڪندو آهي. فني عملو لوڪوموٽو، مسافر گاڏين، مال بردار ويگنن، پٽڙين، بجليءَ جي نظام ۽ ٻين اوزارن جي معائني ۽ مرمت جو ڪم انجام ڏيندو آهي. ريلوي عملي جي تربيت ۽ لاڳاپيل فني قابليت محفوظ آپريشن لاءِ اهم آهن. == ريلوي جا مالي وسيلا == ريلوي نظام جي تعمير ۽ هلائڻ لاءِ وڏي سرمائي ۽ مسلسل مالي وسيلن جي ضرورت هوندي آهي. ريلوي جي بنيادي انفراسٽرڪچر جي تعمير ۾ زمين جي حاصلات، پٽڙين، پلن، سرنگهن، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام تي خرچ ٿيندو آهي. ريل گاڏين جي خريداري، عملي جي پگهارن، توانائي، مرمت ۽ روزاني آپريشن جا خرچ ان کان الڳ هوندا آهن. ريلوي جي آمدني جا اهم ذريعا مسافرن جا ڀاڙا، مال برداريءَ جون فيسون ۽ لاڳاپيل تجارتي سرگرميون ٿي سگهن ٿيون. === سرمائيداري خرچ === ريلوي جي تعمير لاءِ شروعاتي سيڙپڪاري عام طور وڏي هوندي آهي، خاص طور جڏهن رستي ۾ وڏيون پليون، ڊگهيون سرنگهون يا شهري علائقن ۾ زيرزمين لائينون تعمير ڪرڻيون پون. ريلوي جي سرمائيداري خرچ ۾ زمين، تعميراتي ڪم، پٽڙيون، سگنلنگ، برقيڪاري، اسٽيشنون ۽ ريل گاڏيون شامل ٿي سگهن ٿيون. انهن اڏاوتن جي استعمال جي مدت گهڻي ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي سار سنڀال ۽ وقت بوقت تجديد ضروري هوندي آهي. === آپريشنل خرچ === ريلوي جي آپريشنل خرچن ۾ توانائي، عملي جون پگهارون، گاڏين جي سار سنڀال، پٽڙين جو معائنو، انتظامي خرچ ۽ مسافرن يا مال برداريءَ سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. انهن خرچن جو مقدار ريلوي جي نوعيت، ٽريفڪ جي مقدار، توانائيءَ جي قيمتن، ريل گاڏين جي عمر ۽ انفراسٽرڪچر جي حالت موجب مختلف ٿيندو آهي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي مقرر خرچن کي وڌيڪ مسافرن يا سامان جي مقدار تي ورهائڻ سان في يونٽ خرچ گهٽجي سگهي ٿو. تنهن هوندي به گهٽ استعمال ٿيندڙ رستن تي ساڳيا مقرر خرچ مالي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿا. === سرڪاري مالي مدد ۽ سبسڊي === {{مک مضمون|ٽرانسپورٽ سبسڊي}} ڪيترن ملڪن ۾ ريلوي خدمتن کي سرڪاري مالي مدد يا سبسڊي ڏني ويندي آهي. اهڙي مدد جا مقصد ملڪ ۽ پاليسي موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ عوامي ٽرانسپورٽ تائين رسائي برقرار رکڻ، گهٽ آباديءَ وارن علائقن کي ڳنڍڻ، ٽريفڪ جي رش گهٽائڻ ۽ ماحولياتي يا سماجي فائدن کي هٿي ڏيڻ شامل ٿي سگهن ٿا. سرڪاري مدد سڌي آپريشنل سبسڊي، انفراسٽرڪچر جي تعمير لاءِ مالي امداد، رعايتي قرضن يا ٻين مالي انتظامن جي صورت ۾ ٿي سگهي ٿي. ريلوي جي مالي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي مسافرن جي ڀاڙن ۽ مال برداريءَ مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ سان گڏ عوامي خدمت جي ذميوارين ۽ سماجي فائدن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ريلوي جي سبسڊيءَ جي ضرورت ۽ مناسب مقدار بابت اقتصادي ۽ پاليسي سطح تي مختلف رايا موجود آهن. ان جو جائزو مخصوص ريلوي نظام جي حالتن، متبادل ٽرانسپورٽ جي سهولتن ۽ مجموعي عوامي خرچن جي بنياد تي ورتو ويندو آهي. == ريلوي جي حفاظت == {{مک مضمون|ريلوي جي حفاظت}} [[ريلوي جي حفاظت]] ۾ اهي قانوني، فني ۽ انتظامي قدم شامل آهن، جن جو مقصد ريل گاڏين جي حادثن کي روڪڻ ۽ مسافرن، عملي، سامان ۽ عام ماڻهن کي خطرن کان بچائڻ آهي. ريلوي حفاظت جو دارومدار پٽڙين ۽ گاڏين جي حالت، سگنلنگ، عملي جي تربيت، آپريشنل قاعدن ۽ حفاظتي انتظامن تي هوندو آهي. ريل گاڏين جو وزن گهڻو ۽ روڪڻ جو فاصلو ڊگهو ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري حادثن جي روڪٿام لاءِ اڳواٽ رٿابندي ۽ مسلسل نگراني ضروري هوندي آهي. === ريلوي حادثا === {{مک مضمون|ريلوي حادثو}} ريلوي حادثن ۾ ٽرينن جو هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ، پٽڙيءَ تان لهڻ، ريلوي ڦاٽڪن تي روڊ گاڏين سان ٽڪرائجڻ، باهه لڳڻ ۽ ٻيا اهڙا واقعا شامل ٿي سگهن ٿا، جن سان جاني يا مالي نقصان ٿئي. حادثن جا سبب فني خرابي، انساني غلطي، انفراسٽرڪچر جي نقصان، نامناسب آپريشنل عمل يا ٻيا غير معمولي واقعا ٿي سگهن ٿا. حادثن جي جاچ جو مقصد واقعي جا سبب معلوم ڪرڻ ۽ مستقبل ۾ ساڳين حادثن جي روڪٿام لاءِ سفارشون تيار ڪرڻ هوندو آهي. ريلوي حادثن جي جاچ لاءِ مختلف ملڪن ۾ الڳ قانوني ۽ اداري وارا انتظام موجود آهن. === ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچاءُ === ريلوي ۾ ٽرينن جي ٽڪرائجڻ کان بچڻ لاءِ سگنلنگ، بلاڪ ڪنٽرول، ريلوي رستن جي بندش ۽ ٻين حفاظتي نظامن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جديد نظامن ۾ ٽرين جي رفتار ۽ سگنلن جي پابنديءَ جي خودڪار نگراني ڪئي ويندي آهي. جيڪڏهن ٽرين مقرر حفاظتي حدن کان وڌي وڃي يا ڪنهن خطري واري حالت ۾ داخل ٿئي ته مناسب نظام خودڪار بريڪ لڳائڻ جي ڪارروائي شروع ڪري سگهي ٿو. اهڙن نظامن جي صلاحيت ۽ استعمال جو طريقو ريلوي جي فني معيارن ۽ نصب ڪيل سامان موجب مختلف هوندو آهي. === ريلوي ڦاٽڪن جي حفاظت === {{مک مضمون|ريلوي ڦاٽڪ}} [[ريلوي ڦاٽڪ]] اهڙي جاءِ هوندي آهي، جتي روڊ ۽ ريلوي پٽڙي هڪ ئي سطح تي هڪ ٻئي کي پار ڪندا آهن. ريلوي ڦاٽڪن تي ٽرينن ۽ روڊ گاڏين جي وچ ۾ ٽڪرائجڻ جو خطرو موجود هوندو آهي. ان خطري کي گهٽائڻ لاءِ خبرداريءَ جا نشان، روشنيءَ وارا سگنل، آواز وارا الارم، رڪاوٽون ۽ ٻين قسمن جا حفاظتي انتظام استعمال ڪيا ويندا آهن. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي روڊ ۽ ريلوي کي الڳ سطحن تي آڻڻ لاءِ پل يا زيرزمين گذرگاهه تعمير ڪري سگهجن ٿا. === ريلوي جي باهه کان حفاظت === ريلوي اسٽيشنن، سرنگهن ۽ ريل گاڏين ۾ باهه کان بچاءَ لاءِ مناسب حفاظتي انتظام ضروري هوندا آهن. انهن ۾ باهه معلوم ڪندڙ اوزار، باهه وسائڻ جا انتظام، هنگامي نڪرڻ جا رستا ۽ عملي جي تربيت شامل ٿي سگهن ٿا. سرنگهن ۽ زيرزمين اسٽيشنن ۾ هوا جي اچ وڃ، دونهين جي نيڪال ۽ هنگامي حالت ۾ مسافرن جي محفوظ نڪرڻ لاءِ خاص رٿابندي جي ضرورت هوندي آهي. === ريلوي جي حفاظت ۾ انساني عنصر === ريلوي حفاظت ۾ انساني عنصر اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عملي جي تربيت، ڪم جا وقت، ٿڪاوٽ، رابطي جا طريقا ۽ آپريشنل قاعدن جي پابندي محفوظ ريلوي خدمتن تي اثر انداز ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ريلوي ادارا فني اوزارن سان گڏ انساني ڪارڪردگيءَ ۽ تنظيمي انتظام تي پڻ ڌيان ڏيندا آهن. == ريلوي جي سار سنڀال == {{مک مضمون|ريلوي جي سار سنڀال}} ريلوي جي سار سنڀال انهن سرگرمين تي مشتمل آهي، جن ذريعي ريلوي پٽڙين، گاڏين، اسٽيشنن، سگنلنگ ۽ ٻين فني نظامن کي محفوظ ۽ قابلِ استعمال حالت ۾ رکيو ويندو آهي. سار سنڀال جو مقصد خرابين کي وقت سر معلوم ڪرڻ، سامان جي عمر وڌائڻ، غير متوقع بندشون گهٽائڻ ۽ ريلوي خدمتن جي تسلسل کي برقرار رکڻ آهي. === پٽڙين جي سار سنڀال === ريلوي پٽڙين جي سار سنڀال ۾ ريلن، سليپرن، بيلسٽ، سوئچن، پلن ۽ پاڻيءَ جي نيڪال جي نظام جو معائنو شامل هوندو آهي. ريلن جي سطح تي گهسڻ، ڏار يا ٻين خرابين جي نشاندهي لاءِ مختلف فني طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. پٽڙيءَ جي سطح ۽ سڌائي برقرار رکڻ لاءِ خاص مشينن جي مدد سان بيلسٽ کي دٻايو ۽ پٽڙيءَ کي مناسب حالت ۾ آندو ويندو آهي. ضرورت موجب خراب ريلون، سليپر ۽ ٻيا حصا تبديل ڪيا ويندا آهن. === ريل گاڏين جي سار سنڀال === لوڪوموٽو ۽ ٻين ريل گاڏين جي سار سنڀال ۾ انجڻ، برقي موٽرن، بريڪن، ڦيٿن، بيئرنگن، دروازن ۽ ٻين فني حصن جو معائنو شامل هوندو آهي. گاڏين جي سار سنڀال مقرر وقتن يا استعمال جي مقدار موجب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه فني نظامن ۾ سينسرن ۽ ڪمپيوٽرن جي مدد سان سامان جي حالت جي نگراني ڪري امڪاني خرابيءَ جي اڳواٽ نشاندهي ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي حالت تي ٻڌل يا اڳڪٿي ڪندڙ سار سنڀال چيو ويندو آهي. === سگنلنگ ۽ برقي نظام جي سار سنڀال === سگنلنگ ۽ بجليءَ جي نظام جي سار سنڀال ۾ سگنلن، سوئچ مشينن، مواصلاتي اوزارن، برقي تارن، سب اسٽيشنن ۽ حفاظتي اوزارن جو معائنو شامل هوندو آهي. انهن نظامن جي خرابي ٽرينن جي هلچل ۾ دير يا حفاظتي خطرا پيدا ڪري سگهي ٿي، تنهنڪري انهن جي باقاعده جانچ ضروري هوندي آهي. === سار سنڀال لاءِ ريلوي لائين جي بندش === ريلوي پٽڙين ۽ ٻين اڏاوتن جي مرمت لاءِ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص وقت تائين ريلوي لائين بند ڪرڻي پوندي آهي. اهڙي بندش دوران ٽرينن جي هلچل کي متبادل رستن ڏانهن منتقل ڪرڻ يا وقتنامي ۾ عارضي تبديليون آڻڻ جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. گهڻي ٽريفڪ وارن رستن تي سار سنڀال جو ڪم اڪثر اهڙن وقتن ۾ مقرر ڪيو ويندو آهي، جڏهن ٽرينن جي آمدورفت نسبتاً گهٽ هوندي آهي. ==حوالا== {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> cvbqjjbc0o0w7bgjc1zo0if8bqx8et0 0 62656 427379 407245 2026-11-03T07:35:00Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427379 wikitext text/x-wiki {{Short description|Organization established by treaty between governments}} [[File:Palace of Nations Geneva 20102014 02.jpg|thumb|[[سوئيزرلينڊ|سوئٽزرلينڊ]] جي شهر [[جنيوا]] ۾ [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جا دفتر؛ هي اهو شهر آهي جتي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ بين الاقوامي تنظيمون قائم آهن.<ref>François Modoux, "La Suisse engagera 300 millions pour rénover le Palais des Nations," {{in lang|fr}}'', [[Le Temps]]'', 28 June 2013, page 9.</ref>]] '''هڪ بين الاقوامي تنظيم''' (<small>International Organization</small>) جنهن کي بين الاقوامي ادارو يا بين الحڪومتي تنظيم (<small>IGO</small>) پڻ چيو ويندو آهي رياستن جي هڪ اهڙي انجمن آهي جيڪا ڪنهن معاهدي يا بين الاقوامي قانون تحت هلندڙ ٻئي ڪنهن دستاويز ذريعي قائم ڪئي ويندي آهي، جنهن جو مقصد ان جي ميمبر رياستن جي گڏيل مقصدن کي حاصل ڪرڻ هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://legal.un.org/avl/ha/ario/ario.html|title=Articles on the Responsibility of International Organisations|publisher=United Nations – Office of Legal Affairs |date= 9 December 2011 |first1=Giorgio |last1=Gaja |website=Audiovisual Library of International Law |access-date=2019-08-21}}</ref> <ref>{{cite journal|last=Bouwhuis|first=Stephen|date=1 January 2012|title=The International Law Commission's Definition of International Organizations|url=https://brill.com/view/journals/iolr/9/2/article-p451_5.xml|journal=International Organizations Law Review|language=en|volume=9|issue=2|pages=451–465|doi=|issn=1572-3747|url-access=subscription}}</ref> هڪ بين الحڪومتي تنظيم (<small>IGO</small>) وٽ پنهنجي ميمبر رياستن کان الڳ هڪ قانوني حيثيت هوندي آهي ۽ اها ٻين بين الحڪومتي تنظيمن يا ٻين رياستن سان قانوني طور تي پابند معاهدا ڪري سگهي ٿي. [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو]]، [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]]، ڪائونسل آف يورپ، [[اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم|نيٽو]]، [[آفريڪي يونين|آفريڪن يونين]]، آرگنائيزيشن آف آمريڪن اسٽيٽس، [[اتر اينٽلانٽڪ معاهدي واري تنظيم]] (<small>NATO</small>)، مرڪوسور ۽ برڪس بين الحڪومتي تنظيمن جا مثال آهن. بين الاقوامي تنظيمون بنيادي طور تي ميمبر رياستن تي مشتمل هونديون آهن، پر انهن ۾ ٻيا ادارا جهڙوڪ ٻيون بين الاقوامي تنظيمون، تجارتي فرمون ۽ غير سرڪاري تنظيمون پڻ شامل ٿي سگهن ٿيون. <ref name=":0">{{Cite journal |last1=Koremenos |first1=Barbara |last2=Lipson |first2=Charles |last3=Snidal |first3=Duncan |date=2001 |title=The Rational Design of International Institutions |journal=International Organization |volume=55 |issue=4 |pages=761–799 |issn=0020-8183 |jstor=3078615 |s2cid=41593236 |s2cid-access=free |url=https://www.iilj.org/wp-content/uploads/2016/11/Raustiala-The-Rational-Design-of-International-Institutions-2010.pdf |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20230422202631/https://www.iilj.org/wp-content/uploads/2016/11/Raustiala-The-Rational-Design-of-International-Institutions-2010.pdf |archive-date= April 22, 2023 }}</ref> ان کان علاوه، ڪجهه ادارا مبصر جي حيثيت پڻ رکي سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://www.peacepalacelibrary.nl/research-guides/international-organisations-and-relations/international-organizations/|title=International Organizations – Research Guide International Law |website= Peace Palace Library|language=en-US|access-date=2019-08-21|archive-date=13 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513060037/https://peacepalacelibrary.nl/research-guides/international-organisations-and-relations/international-organizations/|url-status=dead}}</ref> بين الاقوامي قانون تحت، جيتوڻيڪ معاهدا عام طور تي رياستن جي وچ ۾ ٿيندا آهن، پر بين الحڪومتي تنظيمن وٽ پڻ معاهدا ڪرڻ جي صلاحيت هوندي آهي. روايتي خيال اهو هو ته صرف رياستون ئي بين الاقوامي قانون جو مرڪزي ڌر آهن، پر گڏيل قومن جي قيام سان گڏ اهو نظريو وسيع ٿيو ۽ ان ۾ بين الحڪومتي تنظيمون پڻ شامل ٿي ويون.<ref>''See'' Advisory Opinion on Reparations for Injuries Suffered in the Service of the United Nations, 1949 ICJ 174 (April 11).</ref> بين الاقوامي لاڳاپن جي علمي ادب (<small>international</small> <small>relations</small> <small>literature</small>) ۾، بين الاقوامي تنظيمون رياستن جي وچ ۾ تعاون کي آسان بڻائينديون آهن. اهي ائين ڪيترن ئي طريقن سان ڪنديون آهن: ٽرانزيڪشن جي خرچن (<small>transaction costs</small>) کي گهٽائڻ،<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Keohane |first1=Robert O. |last2=Martin |first2=Lisa L. |date=1995 |title=The Promise of Institutionalist Theory |url=https://www.jstor.org/stable/2539214 |url-status=live |journal=International Security |volume=20 |issue=1 |pages=39–51 |issn=0162-2889 |jstor=2539214 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831003648/https://www.jstor.org/stable/2539214 |archive-date=31 August 2021 |access-date=7 August 2021}}</ref> <ref name=":2">{{Cite journal |last1=Keohane |first1=Robert O. |last2=Victor |first2=David G. |date=2011 |title=The Regime Complex for Climate Change |url=https://www.cambridge.org/core/journals/perspectives-on-politics/article/abs/regime-complex-for-climate-change/F5C4F620A4723D5DA5E0ACDC48D860C0 |url-status=live |journal=Perspectives on Politics |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=7–23 |issn=1541-0986 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605212123/https://www.cambridge.org/core/journals/perspectives-on-politics/article/abs/regime-complex-for-climate-change/F5C4F620A4723D5DA5E0ACDC48D860C0 |archive-date=5 June 2023 |access-date=26 June 2023}}</ref> معلومات فراهم ڪرڻ، واعدن کي وڌيڪ قابل اعتماد بڻائڻ، رابطي لاءِ مرڪزي نقطا قائم ڪرڻ، باهمي تعاون (<small>reciprocity</small>) جي اصول کي هٿي ڏيڻ، مستقبل جي اثرن (<small>shadow of the future</small>) کي وسيع ڪرڻ ۽ مسئلن جي وچ ۾ باهمي ڳنڍڻ (<small>interlinkages</small>) کي ممڪن بڻائڻ؛<ref name=":3">{{Cite journal |last=Oye |first=Kenneth A. |date=1985 |title=Explaining Cooperation Under Anarchy: Hypotheses and Strategies |url=https://www.cambridge.org/core/journals/world-politics/article/abs/explaining-cooperation-under-anarchy-hypotheses-and-strategies/41571109E8484EE0F69516A2A00EFE63 |url-status=live |journal=World Politics |language=en |volume=38 |issue=1 |pages=1–24 |issn=1086-3338 |jstor=2010349 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807174840/https://www.cambridge.org/core/journals/world-politics/article/abs/explaining-cooperation-under-anarchy-hypotheses-and-strategies/41571109E8484EE0F69516A2A00EFE63 |archive-date=7 August 2021 |access-date=7 August 2021}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last=Fearon |first=James D. |date=1998 |title=Bargaining, Enforcement, and International Cooperation |url=https://archive.org/details/sim_international-organization_spring-1998_52_2/page/269 |journal=International Organization |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=269–305 |doi=10.1162/002081898753162820 |issn=1531-5088 |doi-access=free}}</ref> اهي سڀ عمل ضابطن جي ڀڃڪڙي جي قيمت يا نقصان کي وڌائي ڇڏيندا آهن.<ref name=":5">{{Cite journal |last=Poast |first=Paul |date=2012 |title=Does Issue Linkage Work? Evidence from European Alliance Negotiations, 1860 to 1945 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/does-issue-linkage-work-evidence-from-european-alliance-negotiations-1860-to-1945/B7FD8C1174D23D02611684904BCFA385 |url-status=live |journal=International Organization |language=en |volume=66 |issue=2 |pages=277–310 |issn=1531-5088 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815135657/https://www.cambridge.org/core/journals/international-organization/article/abs/does-issue-linkage-work-evidence-from-european-alliance-negotiations-1860-to-1945/B7FD8C1174D23D02611684904BCFA385 |archive-date=15 August 2021 |access-date=15 August 2021}}</ref> رياستون بين الاقوامي تنظيمن جي فيصلن تي عمل ڪري سگهن ٿيون، جيتوڻيڪ اهي ائين ڪرڻ نه چاهينديون هجن، پر اهي ائين عقلي بنيادن تي خرچ ۽ فائدي جي حساب ڪتاب (مستقبل جي تعاون جا ٺوس فائدا حاصل ڪرڻ ۽ سزا کان بچڻ لاءِ) ۽ معياري/اخلاقي سببن (سماجي سکيا ۽ سماجي عمل) جي ڪري ڪنديون آهن.<ref name=":8">{{Citation |last1=Fearon |first1=James |chapter=Rationalism v. Constructivism: A Skeptical View |date=2002 |title=Handbook of International Relations |pages=52–72 |chapter-url=https://sk.sagepub.com/reference/hdbk_intlrelations/n3.xml |publisher=SAGE |doi= |isbn=9780761963059 |last2=Wendt |first2=Alexander |chapter-url-access=subscription}}.</ref> <ref>{{Cite journal |last=Bates |first=E. S. |date=1 November 2014 |title=Sophisticated Constructivism in Human Rights Compliance Theory |url=https://academic.oup.com/ejil/article-lookup/doi/10.1093/ejil/chu084 |journal=European Journal of International Law |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=1169–1182 |issn=0938-5428}}</ref> بين الاقوامي تنظيمون مختلف پهلوئن ۾، جهڙوڪ: شموليت واري يا محدود رڪنيت؛ وسيع يا محدود دائره ڪار؛ ميمبرن طرفان برابر يا اڻ برابري وارو اختيار؛ قاعدن جي وضاحت ۽ لچڪ؛ سخت يا نرم ذميواريون؛ ۽ بين الاقوامي تنظيم کي اختيارن جي منتقلي هڪ ٻئي کان مختلف هونديون آهن.<ref>{{Cite journal |last=Koremenos |first=Barbara |last2=Lipson |first2=Charles |last3=Snidal |first3=Duncan |date=2001 |title=The Rational Design of International Institutions |url=https://www.jstor.org/stable/3078615 |journal=International Organization |volume=55 |issue=4 |pages=761–799 |issn=0020-8183}}</ref> بين الاقوامي تنظيمن جي ٻين مثالن ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي، [[عالمي واپار جي تنظيم|عالمي واپاري تنظيم]] (<small>WTO</small>)، [[اسلامي سھڪار تنظيم|اسلامي تعاون تنظيم]]، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]]، آفريڪي ترقياتي بئنڪ، [[گڏيل قومن جي معاشي ۽ سماجي ڪائونسل|گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل]]، گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل، [[ڏکڻ اوڀر جي ايشيائي قومن جي تنظيم|آسيان]] (<small>ASEAN</small>)، [[عرب ليگ]]، [[آفريڪي يونين]]، ايشيائي ترقياتي بئنڪ، عالمي بئنڪ، [[انٽرنيشنل مانيٽري فنڊ|بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (<small>IMF</small>)، انٽرنيشنل فنانس ڪارپوريشن، انٽر-آمريڪن ڊولپمينٽ بئنڪ ۽ [[گڏيل قومن جي ماحولياتي پروگرام جو ادارو]] شامل آهن.<ref name=":1">Our World in Data team (2023) – [https://ourworldindata.org/sdgs/peace-justice-institutions "Promote just, peaceful and inclusive societies"]. Published online at OurWorldinData.org.</ref> ==اصطلاحون== '''بين الاقوامي تنظيم''' (International Organization) هڪ ادارو آهي جيڪو معاهدي سان قائم ڪيو ويو آهي يا بين الاقوامي قانون جي ڪنٽرول ڪيل ٻين اوزارن ۽ پنهنجي شخصيت کي بين الاقوامي قانوني حق حاصل آهي،<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/International%20organization.php|title=International organization {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-01-19|archive-date=2020-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219002012/http://dic.sindhila.edu.pk/define/International%20organization.php|url-status=dead}}</ref> جهڙوڪ [[گڏيل قومون]]، [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] ۽ [[اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم|نيٽو]]. بين الاقوامي تنظيمون بنيادي طور تي ميمبر رياستن تي مشتمل هونديون آهن، پر شايد ٻيا ادارا، جهڙوڪ ٻين بين الاقوامي تنظيمون به شامل هوندا. اضافي طور تي، ادارن (رياستن سميت) شايد مبصر جي حيثيت رکي سگهن ٿا. ==تاريخ== ==قسمون ۽ مقصد== ==شرڪت ۽ شموليت== ==استحقاق ۽ استثنيٰ== ==گڏيل قومن جا ادارا ۽ لاڳاپيل تنظيمون== ==وڌيڪ ڏسو== * [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو]] * [[اسلامي سھڪار تنظيم]] * [[ڪئريبيئن ڪميونٽي|ڪيريبين ڪميونٽي]] * [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] * [[عالمي ريڊڪراس ڪاميٽي]] * [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] (<small>IUCN</small>) * [[ايسوسيئيشن فٽبال جي بين الاقوامي فيڊريشن]] (<small>FIFA</small>) ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://www.thegeneralknowledge.in/2015/03/headquarters-of-international.html Headquarters of International Organisation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313215519/http://www.thegeneralknowledge.in/2015/03/headquarters-of-international.html |date=2017-03-13 }} – List of International Organisations and their Headquarters * [http://legal.un.org/avl/ha/ario/ario.html Procedural history and related documents], on the "Articles on the Responsibility of International Organizations" in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives] of the [[United Nations Audiovisual Library of International Law]]. * [https://web.archive.org/web/20141228214550/http://snn.co.in/world-news.html World News related documents]. on the World News related documents. * [https://web.archive.org/web/20120722070858/http://library.stanford.edu/depts/jonsson/collections/intl/igosearch.html IGO Search] – IGO/NGO google custom search engine built by the [https://web.archive.org/web/20080807171534/http://wikis.ala.org/godort/ Government Documents Round Table (GODORT)] of the American Library Association {{Authority control}} [[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]] [[زمرو:تنظيمون]] [[زمرو:ثقافتي عالمگيريت]] ictlk4lfbidn6na313ovebpxkcd72ga 0 63338 427376 423401 2026-11-03T07:16:09Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427376 wikitext text/x-wiki [[فائل:BBC Logo 2021.svg|thumb|بي بي سي جو لوگو]] [[فائل:BBCBroadcastingHouse.JPG|thumb|بي بي سي براڊڪاسٽنگ جي بلڊنگ]] '''برطانوي نشرياتي ادارو''' (<small>British Broadcasting Corporation</small>) المعروف "بي بي سي" (<small>BBC</small>) ٻُڌندڙن ۽ ڏسندڙن جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو نشرياتی ادارو آهي. بي بي سي جو هيڊ ڪوارٽر [[لنڊن]] ۾ آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بي%20%20بي%20%20سي|title=بي بي سي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-11-27|archive-date=2025-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250611191828/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%8A%20%20%D8%A8%D9%8A%20%20%D8%B3%D9%8A|url-status=dead}}</ref> بي بي سي صرف [[گڏيل بادشاھت|برطانيا]] ۾ ملازمن جو تعداد 26 هزار آهي ۽ ان جي سالياني بجيٽ 4 ارب برطانوي پاؤنڊ (7.9 ارب آمريڪي ڊالر) کان وڌيڪ آهي. [[1936ع|'''1936ع''']] ۾ [[برطانوي نشرياتي ادارو|برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] ([[BBC]]) پنھنجو پھريون ٽيليويزن چئنل قائم ڪيو ۽ اهڙي طرح هيا دنيا جو پھريون باقائدہ نشريات شروع ڪرڻ وارو چئنل بڻجي ويو. 1930ع ۾ [[نيو يارڪ شهر|نيويارڪ]] ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] پنهنجي هڪ ٽي وي اسٽيشن نيشنل براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن (NBC) قائم ڪيو هو.<ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://kitab/?number=26|title=سنڌي ورچوئل لائبريري {{!}} ماس ميڊيا|website=kitab|language=sd-pk|access-date=2020-11-27}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> لڳ ڀڳ ساڳئي سال بي بي سي لنڊن ۾ پنهنجو هڪ ٽيليويزن اسٽيشن قائم ڪيو، تنهن کانپوءِ [[فرانس]] ۽ [[جرمني]] به [[انگلينڊ]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي پيروي ڪندي قومي ٽي وي اسٽيشون ٺاهيون.<ref name=":0"/> 1922ء ۾ برٽش براڊڪاسٽنگ ڪمپني لميٽڊ جي قائم ڪيل  هن اداري کي بعد ۾ شاهي پروانو جاري ڪيو ويو ۽ 1927ع  ۾ هي رياست جي ملڪيت بڻجي ويو. ادارو ٽيليويزن، ريڊيو  ۽ انٽرنيٽ تي پروگرام ۽ معلوماتي خدمتون پيش ڪري ٿو. بي بي سي جو هدف "اطلاع، علم ۽ تفريح جي فراهمي" آهي. ادارو بي بي سي ٽرسٽ جي انتظام هيٺ هلايو وڃي ٿو ۽ پنهنجي منشور جي مطابق "سياسي ۽ اشتهاري اثرن کان آزاد آهي ۽ صرف پنهنجي ڏسندڙن (ناظرين) ۽ ٻُڌندڙن (سامعين) کي حالتن کان واقف رکي ٿو." ادارو انگريزي سميت سموري دنيا جي 33 ٻولين ۾ پروگرام نشر ڪندو آهي، جن ۾ [[اردو]] پڻ شامل آهي. اردو ۾ بي بي سي ريڊيو جي نشريات کانسواءِ هڪ ويب سائٽ پڻ شامل آهي جيڪا تحريري اردو جي اولين ويب سائٽس منجهان هڪ آهي. [[بي بي سي نيوز]] خبرن جو ادارو آهي. == تصويرون == <gallery> فائل:BBC logo (50s-60s).svg| فائل:BBC logo (70s).svg| فائل:BBC logo (80s).svg| فائل:BBC logo (pre97).svg| فائل:BBC logo (1997-2021).svg| </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[بي بي سي نيوز]] * [[جيو نيوز]] * [[ريڊيو پاڪستان]] * [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] == حوالا == {{Commonscat|BBC}} {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.bbcurdu.com/ برطانوي نشرياتي ادارو] (اردو) * [http://www.bbc.co.uk برطانوي نشرياتي ادارو] (انگريزي) [[زمرو:بي بي سي]] [[زمرو:ابلاغ عامه]] [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ٽيليويزن]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نيوز چينل]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ٽيليويزن چينل]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نشرياتي ادارا]] [[زمرو:GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون]] o3th1hxbv4z1lro18qzflwzzsh89dve 0 67718 427361 272855 2026-11-03T06:13:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427361 wikitext text/x-wiki '''بلاول فقير زرداري ''' 1705ع ۾ ڄائو. هيءُ سنڌ جو درويش صفت ماڻهو هو .بلاول ،شھزادي ميان مرادياب ۽ ميان غلام شاھ سان گڏ رهيو ۽ ميان غلام شاھ جو خاص صلاحڪار بہ ٿي رهيو. سندس وفات 1754ع ۾ ٿي. بلاول فقير جو مقبرو نوابشاھ کان ٽن ڪوهن تي، اتر طرف دوڙ روڊ کان هڪ ڪلوميٽر جي مفاصلي تي آهي، جيڪو هاڻي” بالو فقير جي قبي “جي نالي سان مشھور آهي. هن بزرگ جي نالي تي [[نوابشاھ|نواب شاھ]] ۾ بلاول انسٽيٽيوٽ آف ڪلچر اينڊ هسٽري قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بلاول%20فقير%20زرداري|title=بلاول فقير زرداري : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-06-07|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607195706/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%84%D8%A7%D9%88%D9%84%20%D9%81%D9%82%D9%8A%D8%B1%20%D8%B2%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A|url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1705ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1754ع جون فوتگيون]] mviyh3pslaxj4ft5rcfy06gukvluwki 0 67743 427386 222772 2026-11-03T08:34:53Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427386 wikitext text/x-wiki '''بچو بادشاهه''' <nowiki>:</nowiki>بچو بادشاهه <ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بچو%20بادشاهه|title=بچو بادشاهه : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608202005/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%DA%86%D9%88%20%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%87|url-status=dead}}</ref>پهرين [[حر تحريڪ|حُر تحريڪ]] جو هيرو هو ،جيڪا انگريزن خلاف 1870ع کان 1898ع تائين هلي هئي .هن جو اصل نالو بچل خاصخيلي هو .هو [[حر تحريڪ]] جي ويڙهاڪ وريام فقير خاصخيليءَ جي گهر ۾ ،موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] جي مٺڙائو ڳوٺ ۾ ڄائو هو .بچو بادشاهه پنهنجي ساٿين سان گڏجي مکي ٻيلي جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ انگريزن جي عملداريءَ کي مڃڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ۽ اهو سڄو علائقو موجوده دؤر جي زبان ۾ ڄڻ ته انگريزن لاءِ ’نو گو ايريا ‘(No Go Area )بڻجي چڪو هو .هُن پنهنجي ساٿي ،پيرُو ڪاسائي عرف پيرو وزير( جيڪو ناري ،[[خيرپور ميرس|خيرپورميرس]] جو رهاڪو هو )سان گڏجي انگريزن خلاف زبردست ڪارروائيون ڪيون ۽ مقامي ماڻهن کي هدايت ڪئي ته اهي انگريزن کي ڍل ۽ ٻيا ٽيڪس نه ڏين .انگريز سرڪار پير حزب الله شاهه ’ڪوٽ ڌڻي ‘تي دٻاءُ وڌو ته هُو باغين کي پيش پوڻ لاءِ مجبور ڪري .انگريزن بچوءَ جي ڏاڍي ڳولا ڪئي ،سندس پيءُ وريام کي گرفتار ڪيو ،جيڪو قيد جي تشدد ۾ گذاري ويو .بچو بادشاهه اڳتي هلي ،مرشد جو حڪم مڃي ،1896ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪري پيش پيو . کيس عيسيٰ ڏاهريءَ سان گڏ [[ميرپور خاص|ميرپورخاص]] موڪليو ويو ،جتي انگريز جج مقدمو هلائي کيس ڦاسيءَ جو حڪم ڏنو .سندس گرفتاريءَ جي هڪ مهيني کان پوءِ کيس [[سانگھڙ|سانگهڙ]] ۾ سرِ عام ڦاسي ڏني ويئي .کيس سرِ عام ڦاسي ڏيڻ جو ڪارڻ تاريخدانن اهو ڄاڻايو آهي ته انگريزن چاهيو ٿي ته ٻيا باغي پيش پون ۽ سبق سکن .ڦاسيءَ ڏيڻ بعد سندس لاش اُن هنڌ جي ڀرپاسي ۾ دفنايو ويو .سانگهڙ شهر ۾ هن وقت ان بهادر شخص جي نالي سان ’بچو بادشاهه چوڪ ‘پڻ آهي. == حوالا == [[زمرو:حر جماعت]] [[زمرو:حر_تحريڪ_جا_ساٿي]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] [[زمرو:سنڌي سُورما]] 4olegalwa28qf2wf67p427qv3vhrjon 0 71637 427385 423405 2026-11-03T08:00:58Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427385 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|اپريل 2022}} {{Infobox settlement | name = بڪانير | native_name = <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | other_name = | settlement_type = شھر | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = The Laxmi Niwas Palace, Bikaner, Rajasthan.jpg | photo2a = 20191211 Junagarh Fort, Bikaner, India 1547 8077 DxO.jpg | فائل:Kotgate,bikaner.jpg | photo3a = | size = 280 | spacing = 1 | position = centre | border = 0 | color = white }} | image_alt = | image_caption = مٿان کان: لڇمي نواس محل، جھوناڳڙھ قلعو | nickname = Bikana | map_caption = | pushpin_map = India Rajasthan#India | pushpin_label_position = right | coordinates = {{coord|28|01|00|N|73|18|43|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = رياست | subdivision_name1 = راجستان | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = بڪانير | established_title = شھر جو | established_date = 1488ع | founder = رائو بڪا جي | governing_body = ميونسپل ڪارپوريشن | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 270 | area_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 242 | population_footnotes = | population_total = 644,406 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = [[Language]] | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = Additional&nbsp;official | | demographics1_title3 = Regional | demographics1_info3 = | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 3340XX | area_code_type = Telephone code | area_code = +91 151 | registration_plate = RJ-07 | }} [[فائل:Ganga Singh c1930.jpg|thumb|left|بڪانير جو مھا راجا گنگا سنگھ (1880ع - 1943ع)]] [[فائل:Indira gandhi canal near Lakhuwali.jpg|thumb|اندرا گانڌي واھ جنھن کي راجستان ڪينال بہ چيو وڃي ٿو]] '''بڪانير''' ([[انگريزي]]: Bikaner ({{Audio|Bikaner.ogg|ٻُڌو|help=no}})) [[ھندستان]] جي [[راجستان]] رياست جو شھر آھي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيڪانير|title=بيڪانير : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2022-04-04|archive-date=2022-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404085911/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%8A%DA%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%B1|url-status=dead}}</ref>. ھي شھر جئپور کان اتر اوڀر ۾ 330 ڪلوميٽر (205 ميل) پري آباد آھي. ھي بڪانير ضلعي ۽ ڊويزن جو مرڪزي شھر آھي. ھي ھندستان جي انھن شھرن مان ھڪ آھي جن جو ذڪر شاعرن جي سرتاج [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي|حضرت شاھ عبدللطيف ڀٽائيءَ]] پنھنجي شاعريءَ ۾ ڪيو آھي. بڪانير [[ڀارت]] جي هڪ اڳوڻي رياست ھئي، جنھن کي 1950ع ۾ جئپور سان ملائي، راجستان رياست جو بنياد رکيو ويو. ھن شھر جو بنياد 1488ع ۾ رائو بڪارجي (Rao Bikarji) وڌو<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.tourism.rajasthan.gov.in/|title=Bikaner Tourism: Places to Visit in Bikaner, Sightseeing Tour - Rajasthan Tourism|website=www.tourism.rajasthan.gov.in|language=en-IN|access-date=2022-03-27}}</ref>. 1928ع ۾ گنگا واھ ۽ 1987ع ۾ اندرا گانڌي واھ کوٽجڻ کان پوءِ ھن شھر جي زرعي پيداوار ۾ خاطر خواھ واڌارو آيو ۽ اڄڪلھ ھي شھر راجستان رياست جو چوٿون وڏو شھر آھي. ھي شھر پنھنجي تاريخي عمارتن ۽ تاريخي يادگارن سبب راجستان ۾ ھڪ خاص حيثيت رکي ٿو. == تاريخ == پندرھين صدي عيسويءَ کان اڳ بڪانير وارو علائقو ھڪ سڃو ريگستاني علائقو ھو جنھن کي جنگلاديش يا جنگل پرديش سڏيو ويندو ھو يعني اھو ديس جنھن ۾ فقط جھنگ ئي جھنگ ھجي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F149AAAAMAAJ&q=Jangal+desh|title=Studies in Rajput History|last=Qanungo|first=Kalika Ranjan|last2=Kānūnago|first2=Kālikā Rañjana|date=1960|publisher=S. Chand|language=en}}</ref>. 1488ع ۾ رائو بڪار ھي شھر ٻڌرايو. رائو بڪار[[جوڌپور]] جي باني مھاراجا جوڌا راٺوڙ جو وڏو پٽ ھو. جيتوڻيڪ ھي شھر ٿر جي ريگستان ۾ قائم ٿيو پر ھي شھر ھندستان کان وچ ايشيا ڏانھن ويندڙ تاريخي واپاري رستي تي قائم ڪيو ويو. انڪري ھتي وڻج واپار جا سٺا امڪان موجود ھئا. رائو بڪا ھندستان جي ٿر واري علائقي ۾ پنھنجي ھڪ رياست قائم ڪئي جنھن کي بڪانير رياست نالو ڏنو ويو. ھيءَ 1465ع کان وٺي 1947ع تائين ھندستان جي رياست رھي. بڪانير شھر ھن رياست جي گاديءَ جو ھنڌ رھيو. 1478ع ۾ رائو بڪا ھتي ھڪ قلعو تعمير ڪرايو جيڪو ھاڻي کنڊرن ۾ بدلجي ويو آھي<ref name=":0">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%8A%DA%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%B1 |accessdate=2022-04-04 |archive-date=2022-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404085911/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%8A%DA%AA%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%B1 |dead-url=yes }}</ref>. 30 مارچ 1949ع تي بڪانير رياست کي راجستان رياست ۾ ضم ڪيو ويو. بڪانير شھر ۽ رياست مغلن جي دور ۾ خوشحاليءَ جي عروج تي رھي. انھيءَ دور ۾ ھن رياست جو راجا راءِ سنگھجي شھنشاھ اڪبر ۽ جھانگير جو ھڪ اھم فوجي ڪمانڊر ۽ ڀروسي وارو راجا ھو. ھن ميواڙ جي راجائن سان جنگيون ڪري ميواڙ رياست جو اڌو اڌ حصو فتح ڪري ورتو جنھن ڪري مغل بادشاھن کيس انعامن ۽ اڪرامن سان نوازيو ۽ کيس گجرات ۽ برھان پور ۾ جاگيرون ڏنيون. انھن جاگيرن مان ھن تمام گھڻو ناڻو ڪمايو. ھن ھتي ھڪ نئون قلعو تعمير ڪرايو جنھن کي چنتامني درگ نالو ڏنو ويو. اھو قلعو اڄڪلھ جھونا ڳڙھ قلعي جي نالي سان مشھور آھي ۽ تعمير جي فن جو ھڪ نادر نمونو آھي<ref>Trudy Ring, Robert M. Salkin, Paul E. Schellinger, Sharon La Boda, Noelle Watson, Christopher Hudson, Adele Hast; (1994) International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania; Taylor and Francis </ref>. ھي قلعو ھڪ اھڙي ميدان تي ٺاھيو ويو آھي جنھن جي سامونڊي مٿاڇري کان اوچائي 230 ميٽر (760 فوٽ) آھي. مھاراجا ڪرن سنگھ جنھن ھتي 1631ع کان 1639ع تائي راڄ ڪيو، تنھن ھتي ھڪ عاليشان محل تعمير ڪرايو جيڪو ڪرن محل جي نالي سان مشھور آھي. پوءِ وارن راجائن ھن محل کي وڌيڪ سينگاريو. راجا انوپ سنگھجي ھتان جو 1669ع کان 1698ع تائين راجا جو. ھن قلعي ۽ ڪرن محل ۾ ڪافي واڌارا ڪيا. ھن پنھنجي ڪٽنب جي عورتن ۽ ٻارن لاءِ عاليشان قسم جا زنانا ڪوارٽر ٺھرايا. ھن ڪرن محل کي وڌيڪ سينگاريو ۽ ان سان گڏ ديوان عام نالي ھڪ وڏو ھال ٺھرايو جتي پنھنجي رعيت ۽ مھمانن سان ملاقاتون ڪندو ھو. راجا گج سنگھ جو راڄ 1747ع کان 1787ع تائين ھليو. ھن بہ چندرا محل جي ٻيھر مرمت ڪري ان کي خوبصورت بنايو ۽ انھيءَ محل جو نالو چندر محل رکيو. مھاراجا سورت سنگھ 1767ع کان 1818ع تائين ھتان جو راجا رھيو. ھن ديوان عام ۾ شيشي جو وڻندڙ ڪم ڪرايو ۽ ڀتين تي من موھيندڙ گلڪاري ڪرائي. ھن جھونا ڳڙھ قلعي کي مضبوط بنائڻ لاءِ بہ چڱو ناڻو خرچ ڪيو. ارڙھين صديءَ ۾ بڪانير ۽ جوڌپور جي ٺاڪرن وچ ۾ ڪجهه اڻبڻت ٿي ۽ ساڳئي دور ۾ بڪانير جي ٺاڪرن وچ ۾ ڪجهه خانداني جھيڙا جھٽا ٿيا. انھن جھيڙن جھٽن کي انگريزي حڪومت ختم ڪيو پر 1818ع ۾ بڪانير رياست انگريز سرڪار جي ھٿ ھيٺ اچي وئي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&q=Junagarh+Fort&pg=PA132|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania|last=Ring|first=Trudy|last2=Salkin|first2=Robert M.|last3=Schellinger|first3=Paul E.|last4=Boda|first4=Sharon La|last5=Watson|first5=Noelle|last6=Hudson|first6=Christopher|last7=Hast|first7=Adele|date=1994|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-884964-04-6|language=en}}</ref> ۽ ھتان جي راجائن انگريزن جي غلاميءَ ۾ پنھنجو راڄ قائم رکيو<ref name=":0" />. 1872ع کان 1887ع تائين راجا دنگر سنگھ جو راڄ قائم رھيو جنھن ھتي بادل محل تممير ڪرايو. انھيءَ محل جي ڀتين تي ھن وسندڙ مينھن ۽ ڪڪرن جي شاندار چترڪاري ڪرائي. جنرل مھاراجا گنگا سنگھ 1887ع کان 1943ع تائين راڄ ڪيو. ھن کي انگريزن سرڪار پاران نائيٽ ڪمانڊر (ۡKnight Commander) جو خطاب ڏنو ويو<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/indian-princely-medals-a-record-of-the-orders-decorations-and-medals-of-the-indian-princely-states/oclc/36051619|title=Indian princely medals: a record of the orders, decorations, and medals of the Indian princely states|last=McClenaghan|first=Tony|date=1996|publisher=Lancer Publishers ; Spantech & Lancer|isbn=978-1-897829-19-6|location=New Delhi; Hartford, Wi.|language=English|oclc=36051619}}</ref>. ھو انگريزن جي امپيريل وار ڪيبينيٽ (Imperial War Cabinet) جو ميمبر ھو ۽ ھندستان جي وائسراءِ سان سٺا لاڳاپا ھئس. ھن گنگا محل ۽ درٻار ھال تعمير ڪرايا. گنگا نواس محل ۽ لالڳڙھ محل بہ ھن جي دور جون نشانيون آھن. ھن ستلج نديءَ مان گنگا واھ کوٽرائي ھتان جي زمينن کي سرسبز بنايو. ھن جو پٽ سادل سنگھ پيءَ کان پوءِ بڪانير رياست جو آخري راجا بنيو. 1949ع ۾ ھن بڪانير کي نئين ھبدستان ۾ شامل ڪرڻ جو راضپو ڏيکاريو. مھاراجا سادل سنگھ 1950ع ۾ پرلوڪ پڌاريو. سندس ڪٽنب لالڳڙھ محل جي ڪجهه حصي ۾ رھي ٿو، باقي محل کي ھڪ ثقافتي ھوٽل ۾ بدلايو ويو آھي. === سنڌ سان ڳانڍاپو === سنڌ جي ٿر واري علائقي ۾ رهندڙ اڪثر قومون جوڌپور، جيسلمير ۽ بيڪانير سان مٽي مائٽي ۽ ثقافتي لحاظ سان ڳنڍيل آهن. جيئن راڄڙ، پنهور، مهر، سما ۽ سومرا، تنهنڪري هيءَ رياست سنڌ جي زيراثر پڻ رهندي آئي آهي ۽ اڃا تائين آمدو رفت جو سلسلو هلندڙ آهي.<ref name=":0" /> [[شاهہ عبداللطيف ڀٽائي|شاھ لطيف]] بہ ان جو ذڪر سر سارنگ ۾ ڪيو آهي: <center>ڪنين ڀڄ ڀڄائيو، ڪنين بيڪانير، بُڪار</center> == آبھوا == ھي شھر ٿر جي وچ ۾ آباد آھي انڪري گرم ريسگتاني آبھوا جي اثر ھيٺ آھي. اونھاري ۾ ھتان جي گرميءَ جو درجو 28⁰C کان 53.5⁰C تائين پھچي سگھي ٿو. ان جي ابتڙ سياري ۾ گرميءَ جو درجو 4⁰C- کان 23.2⁰C ٿي سگھي ٿو. ھتي سال ۾ سراسري طور تي 260 کان 440 ملي ميٽر مينھن وسي سگھي ٿو. [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي|حضرت شاھ عبداللطيف ڀٽائي رحہ]] سر سارنگ ۾ پنھنجي ھيٺئين مشھور بيت ۾ ھن شھر جو ذڪر ڪيو آھي: موٽي مانڊاڻن جي، واري ڪيائين وار وڄون وسڻ آئيون، چڱيءَ ڀر چوڌار ڪي اٿيون استنبول تي، ڪن مڃيا مغرب پار ڪي چمڪن چين تي، ڪي لھن سمرقند سار ڪي رمي ويون روم تي، ڪي ڪابل ڪي قنڌار ڪي دھلي، ڪي دکن، ڪي گڙن مٿي گرنار ڪن جنبي جيسلمير تان، ڏنا '''بڪانير''' بڪار ڪنين ڀڄ ڀڄائيو، ڪنھين ڍٽ مٿي ڍار ڪنين اچي عمرڪوٽ تان، وسايا ولھار سائينم سدائين ڪرين، مٿي سنڌ سڪار دوست مٺا دلدار، عالم سڀ آباد ڪرين === موسم === {{Weather box | location = Bikaner | metric first = Yes | single line = Yes | width = auto | Jan record high C = 32.9 | Feb record high C = 37.2 | Mar record high C = 42.8 | Apr record high C = 48.2 | May record high C = 52.4 | Jun record high C = 49.9 | Jul record high C = 47.8 | Aug record high C = 43.4 | Sep record high C = 43.9 | Oct record high C = 42.2 | Nov record high C = 38.5 | Dec record high C = 33.5 | Jan high C = 23.0 | Feb high C = 25.5 | Mar high C = 31.8 | Apr high C = 38.2 | May high C = 41.7 | Jun high C = 41.6 | Jul high C = 37.8 | Aug high C = 36.6 | Sep high C = 36.7 | Oct high C = 36.2 | Nov high C = 30.7 | Dec high C = 25.3 | Jan mean C = 14.3 | Feb mean C = 17.1 | Mar mean C = 23.4 | Apr mean C = 30.2 | May mean C = 34.3 | Jun mean C = 35.2 | Jul mean C = 32.8 | Aug mean C = 31.7 | Sep mean C = 30.7 | Oct mean C = 27.7 | Nov mean C = 21.5 | Dec mean C = 16.1 | Jan low C = 5.6 | Feb low C = 8.8 | Mar low C = 15.0 | Apr low C = 22.1 | May low C = 26.8 | Jun low C = 28.8 | Jul low C = 27.7 | Aug low C = 26.8 | Sep low C = 24.7 | Oct low C = 19.1 | Nov low C = 12.1 | Dec low C = 6.9 | Jan record low C = −4.0 | Feb record low C = −2.5 | Mar record low C = -0.6 | Apr record low C = 8.3 | May record low C = 13.7 | Jun record low C = 17.8 | Jul record low C = 20.5 | Aug record low C = 20.6 | Sep record low C = 16.5 | Oct record low C = 7.6 | Nov record low C = 0.6 | Dec record low C = -2.8 | Jan precipitation mm = 5.5 | Feb precipitation mm = 9.1 | Mar precipitation mm = 8.6 | Apr precipitation mm = 7.2 | May precipitation mm = 26.4 | Jun precipitation mm = 45.7 | Jul precipitation mm = 108.6 | Aug precipitation mm = 65.7 | Sep precipitation mm = 36.7 | Oct precipitation mm = 4.8 | Nov precipitation mm = 0.8 | Dec precipitation mm = 1.4 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 0.8 | Feb precipitation days = 1.0 | Mar precipitation days = 1.5 | Apr precipitation days = 0.9 | May precipitation days = 2.6 | Jun precipitation days = 3.2 | Jul precipitation days = 6.6 | Aug precipitation days = 5.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 0.6 | Nov precipitation days = 0.3 | Dec precipitation days = 0.5 | Jan humidity = 49 | Feb humidity = 43 | Mar humidity = 34 | Apr humidity = 25 | May humidity = 27 | Jun humidity = 39 | Jul humidity = 58 | Aug humidity = 61 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 36 | Nov humidity = 40 | Dec humidity = 48 | year precipitation days = | source 1 = IMD extremes upto(2010)}} == بڪانير جا کاڌا == [[فائل:Shop selling Bikaneri bhujia in Jaipur.jpg|thumb|بڪانير جو مشھور ناشتو ”بڪانيري ڀوڄيہ“]] بڪانير پنھنجي لذيذ روايتي کاڌن جي ڪري ھندستان ۽ دنيا ۾ مشھور آھي. ھتان جو سڀ کان مشھور کاڌو بڪانيري ڀوڄيہ سڄي دنيا ۾ ڄاتل سڃاتل آھي. ھي ھڪ مشھور ناشتو آھي جيڪو چڻن جي اٽي، بيسڻ ۽ مختلف مصالحن کي ملائي تيار ڪيو وڃي ٿو<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.forbesindia.com/article/hidden-gems/bikaji-foods-taking-the-taste-of-bikaner-global/38228/1|title=Forbes India - Bikaji Foods: Taking The Taste Of Bikaner Global|website=Forbes India|language=en|access-date=2022-03-29}}</ref>. بڪانير رياست جا اٽڪل 25 لک ماڻھو ھي کاڌو ٺاھڻ جو ڪم ڪن ٿا<ref>{{حوالو_ويب|url=http://indiatogether.org/2005/jul/eco-bikaner.htm|title=India Together: The whole world's bhujia, in Bikaner - 26 July 2005|date=2006-05-09|website=web.archive.org|access-date=2022-03-29|archive-date=2006-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20060509080831/http://indiatogether.org/2005/jul/eco-bikaner.htm|url-status=bot: unknown}}</ref>. ھتي جا ٻيا بہ ڪيترائي کاڌا مشھور آھن جن ۾ ٻاجھريءَ جي ماني، دال باتي چُورِي، گوار، حلوو، پاپڙ، رس گلا، گلاب جامن، ڪچوري ۽ سموسا وغيرہ شامل آھن<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.aajtak.in/india-today-hindi/special-issue/story/rajasthan-marwari-jaipur-albert-hall-complex-moinuddin-chishti-576776-2018-12-14|title=राजस्थानः पकवानों का राजसी ठाठ|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-03-29}}</ref>. == آمدورفت == بڪانير ھندستان جي اتر اولھ ريلوي زون جي ھڪ اھم ريلوي اسٽيشن آھي. ھتي پھرين ريل گاڏي 9 ڊسمبر 1891ع تي ھلڻ شروع ٿي. ھتان [[دهلي|دھلي]]، [[ممبئي]]، [[چنائي]] ۽ [[جوڌپور]] سميت ھندستان جي ٻين بہ ڪيترن ئي شھرن طرف ريل گاڏيءَ ذريعي سفر ڪري سگھجي ٿو. ريل سان گڏوگڏ ھي شھر روڊ رستي بہ ھندستان جي اھم شھرن سان ڳنڍيل آھي. بڪانير کان 15 ڪلوميٽر پري ھندستان جي ھوائي فوج جي ھڪ ڇانوڻي قائم ٿيل آھي جتي ھڪ ھوائي اڏو پڻ موجود آھي. 2017ع کان ھن ھوائي اڏي تان ھندستان جي ٻين شھرن ڏانھن اڏامون شروع ڪيون ويون آھن. == تعليمي ادارا == بڪانير ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آھن جن مان ھيٺيان خاص ذڪر جي لائق آھن<ref>{{حوالو_ويب|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/btu-colleges-to-upload-attendance-register-daily/articleshow/65329415.cms|title=Bikaner Technical University colleges to upload attendance register daily {{!}} Jaipur News - Times of India|last=Aug 9|first=Shoeb Khan / TNN /|last2=2018|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-03-29|last3=Ist|first3=10:57}}</ref>،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.hindustantimes.com/jaipur/bikaner-university-says-won-t-charge-fee-from-transgender-students/story-8JGQvn9aUPzTfpWMWDOXTL.html|title=Bikaner university says won’t charge fee from transgender students|date=2017-11-06|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-03-29}}</ref>،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/indian-varsity-awards-phd-on-poets-poetry201807312140070001/|title=Indian varsity awards PhD on poet's poetry|website=ANI News|language=en|access-date=2022-03-29}}</ref>: * سردار پٽيل ميڊيڪل ڪاليج * گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج * گورنمينٽ پوليٽيڪنيڪ ڪاليج * مھاراجا گنگا سنگھ يونيورسٽي * راجستان يونيورسٽي آف وٽنري اينڊ اينيمل سائنسز * سوامي ڪشوانند راجستان ايگريڪلچر يونيورسٽي * ماروڌر انجنيئرنگ ڪاليج * بڪانير ٽيڪنيڪل يونيورسٽي == اٺن جو بين الاقوامي ميلو == جيئن تہ بڪانير ٿر جي علائقي ۾ واقع آھي انڪري ھتان جي ٻھراڙين ۾ اچ وڃ ۽ سامان جي رسد لاءِ اڄ بہ اٺ استعمال ڪيا وڃن ٿا. گجرات رياست وٽان گذرندر پاڪستان ھندستان جي سرحد جي چڪاس لاءِ بہ ھندستان جي فوج اٺن جو استعمال ڪري ٿي. بڪانير ۾ ھر سال اٺن جو بين الاقوامي ميلو سجايو ويندو آھي جنھن ۾ ھزارين ماڻھو شرڪت ڪندا آھن. انھيءَ ميلي ۾ اٺن کي باقاعدہ سينگاريو ويندو آھي. اٺن جي ڊوڙ ۽ رقص جا مقابلا پڻ منعقد ٿيندا آھن. اھو ميلو گھڻو ڪري جنوري مھيني ۾ ملھايو ويندو آھي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.bikanercamelfestival.com/|title=Bikaner Camel Festival 2022, Camel Fair Bikaner 2022|website=www.bikanercamelfestival.com|access-date=2022-03-29|archive-date=2021-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224225809/https://www.bikanercamelfestival.com/|url-status=dead}}</ref>. ھن ميلي جون ڪجهه تصويرون اوھان ھيٺين گئلريءِ ۾ ڏسي سگھو ٿا. ==گيلري== <gallery> BCFest2.jpg BCFest21.jpg BCFest19.jpg BCFest23.jpg BCFest24.jpg BCFest11.jpg </gallery> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:بيڪانير| ]] [[زمرو:1480ع ۾ قائم ٿيل ڳتيل آباديءَ واريون جڳھون]] [[زمرو:ڀارت ۾ اڳوڻا ڳاديءَ جا ھنڌ]] [[زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] 2plrxmsabshymeov5ruvfxse720axlc 0 74502 427285 419053 2026-11-02T23:36:25Z Intisar Ali 8681 427285 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-207 نوابشاهه-1 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-207 Shaheed Benazirabad-I (2024).svg |region=[[نوابشاهه تعلقو]] ۽ [[دوڙ تعلقو]] جو ڪجهه حصو، [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[آصفه ڀٽو زرداري]] |electorate=496,037 (2024ع)<ref name="ECP2024NA207"/> |previous=اين اي-213 شهيد بينظيرآباد-1 (2018ع واري تڪبندي) }} '''اين اي-207 (نوابشاهه-1)'''، سرڪاري طور '''اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1''' ({{lang-en|NA-207 Shaheed Benazirabad-I}})، [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد ضلعي]] ۾ واقع آهي. هن تڪ ۾ [[نوابشاهه تعلقو]] مڪمل ۽ [[دوڙ تعلقو|دوڙ تعلقي]] جو وڏو حصو شامل آهي.<ref name="ECPDelim207">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جو اميدوار [[آصف علي زرداري]] 147,465 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته آزاد اميدوار سردار شير محمد رند بلوچ 51,925 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="ECP2024NA207">{{cite report|title=General Elections Report 2024, Volume II|url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2024|at=NA-207 Shaheed Benazirabad-I|language=en}}</ref> مارچ 2024ع ۾ آصف علي زرداري جي صدرِ پاڪستان چونڊجڻ کان پوءِ قومي اسيمبليءَ جي هيءَ سيٽ خالي ٿي. ان کان پوءِ 29 مارچ 2024ع تي سندس ڌيءَ [[آصفه ڀٽو زرداري]] بنا مقابلي چونڊجي وئي.<ref name="DawnByElection207">{{cite news|title=Aseefa Bhutto-Zardari elected unopposed as MNA from Shaheed Benazirabad|url=https://www.dawn.com/news/1824480/aseefa-bhutto-zardari-elected-unopposed-as-mna-from-shaheed-benazirabad|work=Dawn|date=29 March 2024|language=en}}</ref> قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب آصفه ڀٽو زرداري هن تڪ جي موجوده ميمبر آهي ۽ هن 15 اپريل 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NAProfileAseefa">{{cite web|title=Personal Profile: Ms. Aseefa Bhutto Zardari|url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1955|publisher=National Assembly of Pakistan|language=en}}</ref> == جاگرافيائي حدون == [[File:NA-207 Shaheed Benazirabad-I (2024).svg|thumb|2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 جو نقشو.]] پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي تڪبنديءَ موجب اين اي-207 ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim207"/> # [[نوابشاهه تعلقو]]، مڪمل؛ # [[دوڙ تعلقو]]، سواءِ دوڙ سپروائيزري تپيدار سرڪل جي هيٺين چئن تپيدار سرڪلن جي: #* جمال شاهه؛ #* ڪنڊياري؛ #* لياري؛ #* ابوالحسن. دوڙ تعلقي جا اهي چار تپيدار سرڪل اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 ۾ شامل آهن.<ref name="ECPDelim207"/> == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جا نمبر ۽ حدون مختلف تڪبندين دوران تبديل ٿيندا رهيا آهن. 2002ع، 2008ع ۽ 2013ع جي عام چونڊن ۾ نوابشاهه-1 جو تڪ اين اي-213 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. 2018ع ۾ ساڳئي نالي سان شهيد بينظيرآباد-1 جو تڪ اين اي-213 هو. 2023ع جي تڪبنديءَ ۾ ان کي اين اي-207 جو نمبر ڏنو ويو.<ref name="ECPDelim207"/> مختلف دورن ۾ تڪن جي جاگرافيائي حدن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري اڳوڻن تڪن جي چونڊ نتيجن کي موجوده اين اي-207 جي ساڳين حدن جا نتيجا نه سمجهڻ گهرجي. == رجسٽرڊ ووٽر ۽ پولنگ == 2024ع جي عام چونڊن لاءِ اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 ۾ 496,037 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ 268,522 مرد ۽ 227,515 عورتون شامل هيون. تڪ ۾ 346 پولنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون.<ref name="ARY207">{{cite web|title=NA-207 Shaheed Benazirabad-I Election Result 2024|url=https://elections.arynews.tv/constituency/NA-207/2024|publisher=ARY News|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 جا چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 496,037 |- | مرد ووٽر | 268,522 |- | عورت ووٽر | 227,515 |- | پولنگ اسٽيشنون | 346 |- | چونڊ وڙهندڙ اميدوار | 13 |- | صحيح ووٽ | 215,211 |- | رد ٿيل ووٽ | 6,207 |- | ڪل استعمال ٿيل ووٽ | 221,418 |- | ووٽنگ جي شرح | 44.64 سيڪڙو |} <small>ذريعا: اليڪشن ڪميشن جي 2024ع واري حتمي رپورٽ ۽ تڪ وار چونڊ رڪارڊ.<ref name="ECP2024NA207"/><ref name="ARY207"/></small> === مرد ۽ عورت ووٽر === 2024ع ۾ هن تڪ جي رجسٽرڊ ووٽرن مان مردن جو حصو لڳ ڀڳ 54.13 سيڪڙو ۽ عورتن جو حصو 45.87 سيڪڙو هو. مرد ۽ عورت رجسٽرڊ ووٽرن جي انگ ۾ 41,007 جو فرق هو.<ref name="ARY207"/> == عام چونڊون 2002ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع جي عام چونڊن ۾ نوابشاهه-1 جو تڪ اين اي-213 جي نالي سان موجود هو. ان دور ۾ تڪ جون حدون موجوده 2023ع واري تڪبنديءَ کان مختلف هيون. == عام چونڊون 2008ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 2008ع جي عام چونڊن ۾ نوابشاهه-1 لاءِ اڳوڻي اين اي-213 جو نمبر استعمال ٿيندو هو. ان وقت جي نتيجن جي موجوده تڪ سان ڀيٽ لاءِ جاگرافيائي حدن ۾ آيل تبديلين کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == عام چونڊون 2013ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 11 مئي 2013ع تي اڳوڻي اين اي-213 نوابشاهه-1 ۾ عام چونڊون ٿيون. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ڊاڪٽر عذرا فضل پيچوهو 113,199 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿي.<ref name="DND2018">{{cite web|title=NA 213 Elections Results and Candidates 2018|url=https://dnd.com.pk/na-213-elections-results-and-candidates-2018/145733/|website=Dispatch News Desk|date=24 July 2018|language=en}}</ref> == عام چونڊون 2018ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 25 جولاءِ 2018ع تي اڳوڻي اين اي-213 شهيد بينظيرآباد-1 ۾ عام چونڊون ٿيون. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي آصف علي زرداري 101,362 ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي، جڏهن ته گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس جي سردار شير محمد رند بلوچ 54,344 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="APP2018">{{cite news|title=Asif Ali Zardari PPP wins NA-213 election|url=https://www.app.com.pk/national/asif-ali-zardari-ppp-wins-na-213-election/|work=Associated Press of Pakistan|date=27 July 2018|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-213 شهيد بينظيرآباد-1: عام چونڊون 2018ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[آصف علي زرداري]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 101,362 |- | سردار شير محمد رند بلوچ | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 54,344 |- | فاروق احمد | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | 5,074 |} <small>ذريعو: ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان جي 27 جولاءِ 2018ع واري غير حتمي نتيجن تي ٻڌل رپورٽ.<ref name="APP2018"/></small> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 ۾ 13 اميدوارن چونڊ وڙهي. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جو اميدوار آصف علي زرداري 147,465 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024NA207"/> === چونڊ نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1: عام چونڊن جا حتمي نتيجا، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[آصف علي زرداري]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 147,465 |- | سردار شير محمد رند بلوچ | آزاد | 51,925 |- | سعيد احمد | [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] | 7,633 |- | سيد سجاد حسين شاهه تقوي | آزاد | 3,066 |- | فاروق احمد | آزاد | 1,894 |- | محمد نديم | آزاد | 1,548 |- | الله بخش | آزاد | 392 |- | علي اڪبر جمالي | آزاد | 336 |- | عامر خان | پاڪستان نظرياتي پارٽي | 288 |- | فضل الله پيچوهو | آزاد | 179 |- | شاهد | آزاد | 168 |- | سيد غلام محي الدين شاهه | آزاد | 166 |- | عاشق حسين | آزاد | 151 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 215,211 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 6,207 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 221,418 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 496,037 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 44.64 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، عام چونڊن جي رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو، اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1.<ref name="ECP2024NA207"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === آصف علي زرداري 147,465 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سردار شير محمد رند بلوچ 51,925 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي اميدوارن جي وچ ۾ ڪاميابيءَ جو فرق 95,540 ووٽ هو. صحيح ووٽن مان آصف علي زرداري جو حصو لڳ ڀڳ 68.52 سيڪڙو ۽ سردار شير محمد رند بلوچ جو حصو لڳ ڀڳ 24.13 سيڪڙو هو.<ref name="ECP2024NA207"/> === ووٽنگ جي شرح ۽ رد ٿيل ووٽ === 2024ع جي چونڊن ۾ 496,037 رجسٽرڊ ووٽرن مان 221,418 ووٽ استعمال ٿيا. ووٽنگ جي شرح 44.64 سيڪڙو رهي. انهن مان 215,211 ووٽ صحيح ۽ 6,207 ووٽ رد ٿيل قرار ڏنا ويا. رد ٿيل ووٽ ڪل استعمال ٿيل ووٽن جو لڳ ڀڳ 2.80 سيڪڙو هئا.<ref name="ECP2024NA207"/> === شروعاتي ۽ حتمي نتيجن ۾ فرق === 9 فيبروري 2024ع تي شايع ٿيل شروعاتي غير حتمي نتيجن موجب آصف علي زرداري 146,989 ووٽ ۽ سردار شير محمد رند بلوچ 51,916 ووٽ حاصل ڪيا هئا.<ref name="APP2024">{{cite news|title=Asif Ali Zardari wins NA-207 election|url=https://www.app.com.pk/national/asif-ali-zardari-wins-na-207-election/|work=Associated Press of Pakistan|date=9 February 2024|language=en}}</ref> اليڪشن ڪميشن جي حتمي رپورٽ ۾ انهن جا ووٽ ترتيبوار 147,465 ۽ 51,925 درج آهن. انهيءَ ڪري هن مضمون جي بنيادي نتيجن ۾ حتمي انگ استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="ECP2024NA207"/> === چونڊ نمائندگيءَ جو تجزيو === فافين جي 28 مئي 2026ع واري تجزيي موجب آصف علي زرداري 2024ع ۾ صحيح ووٽن جي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو حصي سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته سندس حاصل ڪيل ووٽ مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جي برابر هئا.<ref name="FAFEN207">{{cite web|title=NA-207: MNA Enjoys Only 30% Voter Support|url=https://fafen.org/na-207-mna-enjoys-only-30-voter-support/|publisher=Free and Fair Election Network|date=28 May 2026|language=en}}</ref> پاڪستان جي اڪثريتي چونڊ نظام ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار ڪامياب قرار ڏنو ويندو آهي. ان نظام ۾ ڪاميابيءَ لاءِ مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي اڪثريت جا ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري ناهن.<ref name="FAFEN207"/> == 2024ع جي بنا مقابلي چونڊ == === آصف علي زرداري جي سيٽ خالي ٿيڻ === مارچ 2024ع ۾ آصف علي زرداري پاڪستان جو صدر چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 جي قومي اسيمبليءَ واري سيٽ خالي ٿي. سيٽ خالي ٿيڻ کان پوءِ ان تي ضمني چونڊ جو عمل شروع ٿيو.<ref name="DawnByElection207"/> === آصفه ڀٽو زرداري جي بنا مقابلي ڪاميابي === 29 مارچ 2024ع تي پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي اميدوار آصفه ڀٽو زرداري اين اي-207 تان بنا مقابلي قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊي وئي. رٽرننگ آفيسر جي نوٽيفڪيشن موجب ٻين اميدوارن طرفان نامزدگيون واپس وٺڻ کان پوءِ آصفه ڀٽو زرداري بنا مقابلي ڪامياب قرار ڏني وئي.<ref name="DawnByElection207"/> هن چونڊ ۾ ووٽنگ نه ٿي، تنهنڪري عام چونڊن وانگر اميدوارن جي حاصل ڪيل ووٽن جي جدول موجود ناهي. === حلف برداري === قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب آصفه ڀٽو زرداري 15 اپريل 2024ع تي قومي اسيمبليءَ جي ميمبر طور حلف کنيو. سندس سياسي وابستگي پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز آهي.<ref name="NAProfileAseefa"/> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == 2024ع ۾ اين اي-207 جي نمائندگيءَ ۾ ٻن مرحلن ۾ تبديلي آئي. فيبروريءَ جي عام چونڊن ۾ آصف علي زرداري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته سندس صدر چونڊجڻ کان پوءِ مارچ ۾ آصفه ڀٽو زرداري بنا مقابلي چونڊجي وئي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-207 ۽ اڳوڻي لاڳاپيل تڪ مان نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | چونڊ ! style="background:#dceaf5;" | تڪ ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت |- | 2013ع جون عام چونڊون | اين اي-213 نوابشاهه-1 | [[عذرا فضل پيچوهو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2018ع جون عام چونڊون | اين اي-213 شهيد بينظيرآباد-1 | [[آصف علي زرداري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2024ع جون عام چونڊون | اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 | [[آصف علي زرداري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2024ع جي بنا مقابلي چونڊ | اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 | [[آصفه ڀٽو زرداري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} <small>ذريعا: 2013ع ۽ 2018ع جا تاريخي چونڊ رڪارڊ، اليڪشن ڪميشن جي 2024ع واري رپورٽ، بنا مقابلي چونڊ جو نوٽيفڪيشن ۽ قومي اسيمبليءَ جو سرڪاري رڪارڊ.<ref name="DND2018"/><ref name="APP2018"/><ref name="ECP2024NA207"/><ref name="DawnByElection207"/><ref name="NAProfileAseefa"/></small> == پڻ ڏسو == * [[اين اي-208 (نوابشاهه-2)]] * [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] * [[نوابشاهه]] * [[دوڙ تعلقو]] * [[آصف علي زرداري]] * [[آصفه ڀٽو زرداري]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1955 قومي اسيمبليءَ تي آصفه ڀٽو زرداري جو سرڪاري تعارف] * [https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf عام چونڊن جي سرڪاري رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو] * [https://fafen.org/na-207-mna-enjoys-only-30-voter-support/ فافين جو اين اي-207 بابت چونڊ تجزيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-207_Shaheed_Benazirabad-I_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي تڪ جو نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] lxqvmvnsa5cl4c28j2c2jealp1oxh0g 427343 427285 2026-11-03T04:58:18Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427343 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-207 نوابشاهه-1 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-207 Shaheed Benazirabad-I (2024).svg |region=[[نوابشاهه تعلقو]] ۽ [[دوڙ تعلقو]] جو ڪجهه حصو، [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[آصفه ڀٽو زرداري]] |electorate=496,037 (2024ع)<ref name="ECP2024NA207"/> |previous=اين اي-213 شهيد بينظيرآباد-1 (2018ع واري تڪبندي) }} '''اين اي-207 (نوابشاهه-1)'''، سرڪاري طور '''اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1''' ({{lang-en|NA-207 Shaheed Benazirabad-I}})، [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد ضلعي]] ۾ واقع آهي. هن تڪ ۾ [[نوابشاهه تعلقو]] مڪمل ۽ [[دوڙ تعلقو|دوڙ تعلقي]] جو وڏو حصو شامل آهي.<ref name="ECPDelim207">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2024-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|url-status=dead}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جو اميدوار [[آصف علي زرداري]] 147,465 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته آزاد اميدوار سردار شير محمد رند بلوچ 51,925 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="ECP2024NA207">{{cite report|title=General Elections Report 2024, Volume II|url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2024|at=NA-207 Shaheed Benazirabad-I|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2025-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207225334/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|url-status=dead}}</ref> مارچ 2024ع ۾ آصف علي زرداري جي صدرِ پاڪستان چونڊجڻ کان پوءِ قومي اسيمبليءَ جي هيءَ سيٽ خالي ٿي. ان کان پوءِ 29 مارچ 2024ع تي سندس ڌيءَ [[آصفه ڀٽو زرداري]] بنا مقابلي چونڊجي وئي.<ref name="DawnByElection207">{{cite news|title=Aseefa Bhutto-Zardari elected unopposed as MNA from Shaheed Benazirabad|url=https://www.dawn.com/news/1824480/aseefa-bhutto-zardari-elected-unopposed-as-mna-from-shaheed-benazirabad|work=Dawn|date=29 March 2024|language=en}}</ref> قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب آصفه ڀٽو زرداري هن تڪ جي موجوده ميمبر آهي ۽ هن 15 اپريل 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NAProfileAseefa">{{cite web|title=Personal Profile: Ms. Aseefa Bhutto Zardari|url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1955|publisher=National Assembly of Pakistan|language=en}}</ref> == جاگرافيائي حدون == [[File:NA-207 Shaheed Benazirabad-I (2024).svg|thumb|2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 جو نقشو.]] پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي تڪبنديءَ موجب اين اي-207 ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim207"/> # [[نوابشاهه تعلقو]]، مڪمل؛ # [[دوڙ تعلقو]]، سواءِ دوڙ سپروائيزري تپيدار سرڪل جي هيٺين چئن تپيدار سرڪلن جي: #* جمال شاهه؛ #* ڪنڊياري؛ #* لياري؛ #* ابوالحسن. دوڙ تعلقي جا اهي چار تپيدار سرڪل اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 ۾ شامل آهن.<ref name="ECPDelim207"/> == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جا نمبر ۽ حدون مختلف تڪبندين دوران تبديل ٿيندا رهيا آهن. 2002ع، 2008ع ۽ 2013ع جي عام چونڊن ۾ نوابشاهه-1 جو تڪ اين اي-213 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. 2018ع ۾ ساڳئي نالي سان شهيد بينظيرآباد-1 جو تڪ اين اي-213 هو. 2023ع جي تڪبنديءَ ۾ ان کي اين اي-207 جو نمبر ڏنو ويو.<ref name="ECPDelim207"/> مختلف دورن ۾ تڪن جي جاگرافيائي حدن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري اڳوڻن تڪن جي چونڊ نتيجن کي موجوده اين اي-207 جي ساڳين حدن جا نتيجا نه سمجهڻ گهرجي. == رجسٽرڊ ووٽر ۽ پولنگ == 2024ع جي عام چونڊن لاءِ اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 ۾ 496,037 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ 268,522 مرد ۽ 227,515 عورتون شامل هيون. تڪ ۾ 346 پولنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون.<ref name="ARY207">{{cite web|title=NA-207 Shaheed Benazirabad-I Election Result 2024|url=https://elections.arynews.tv/constituency/NA-207/2024|publisher=ARY News|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 جا چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 496,037 |- | مرد ووٽر | 268,522 |- | عورت ووٽر | 227,515 |- | پولنگ اسٽيشنون | 346 |- | چونڊ وڙهندڙ اميدوار | 13 |- | صحيح ووٽ | 215,211 |- | رد ٿيل ووٽ | 6,207 |- | ڪل استعمال ٿيل ووٽ | 221,418 |- | ووٽنگ جي شرح | 44.64 سيڪڙو |} <small>ذريعا: اليڪشن ڪميشن جي 2024ع واري حتمي رپورٽ ۽ تڪ وار چونڊ رڪارڊ.<ref name="ECP2024NA207"/><ref name="ARY207"/></small> === مرد ۽ عورت ووٽر === 2024ع ۾ هن تڪ جي رجسٽرڊ ووٽرن مان مردن جو حصو لڳ ڀڳ 54.13 سيڪڙو ۽ عورتن جو حصو 45.87 سيڪڙو هو. مرد ۽ عورت رجسٽرڊ ووٽرن جي انگ ۾ 41,007 جو فرق هو.<ref name="ARY207"/> == عام چونڊون 2002ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع جي عام چونڊن ۾ نوابشاهه-1 جو تڪ اين اي-213 جي نالي سان موجود هو. ان دور ۾ تڪ جون حدون موجوده 2023ع واري تڪبنديءَ کان مختلف هيون. == عام چونڊون 2008ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 2008ع جي عام چونڊن ۾ نوابشاهه-1 لاءِ اڳوڻي اين اي-213 جو نمبر استعمال ٿيندو هو. ان وقت جي نتيجن جي موجوده تڪ سان ڀيٽ لاءِ جاگرافيائي حدن ۾ آيل تبديلين کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == عام چونڊون 2013ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 11 مئي 2013ع تي اڳوڻي اين اي-213 نوابشاهه-1 ۾ عام چونڊون ٿيون. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي ڊاڪٽر عذرا فضل پيچوهو 113,199 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿي.<ref name="DND2018">{{cite web|title=NA 213 Elections Results and Candidates 2018|url=https://dnd.com.pk/na-213-elections-results-and-candidates-2018/145733/|website=Dispatch News Desk|date=24 July 2018|language=en}}</ref> == عام چونڊون 2018ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 25 جولاءِ 2018ع تي اڳوڻي اين اي-213 شهيد بينظيرآباد-1 ۾ عام چونڊون ٿيون. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي آصف علي زرداري 101,362 ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي، جڏهن ته گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس جي سردار شير محمد رند بلوچ 54,344 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="APP2018">{{cite news|title=Asif Ali Zardari PPP wins NA-213 election|url=https://www.app.com.pk/national/asif-ali-zardari-ppp-wins-na-213-election/|work=Associated Press of Pakistan|date=27 July 2018|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-213 شهيد بينظيرآباد-1: عام چونڊون 2018ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[آصف علي زرداري]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 101,362 |- | سردار شير محمد رند بلوچ | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 54,344 |- | فاروق احمد | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | 5,074 |} <small>ذريعو: ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان جي 27 جولاءِ 2018ع واري غير حتمي نتيجن تي ٻڌل رپورٽ.<ref name="APP2018"/></small> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 ۾ 13 اميدوارن چونڊ وڙهي. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جو اميدوار آصف علي زرداري 147,465 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024NA207"/> === چونڊ نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1: عام چونڊن جا حتمي نتيجا، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[آصف علي زرداري]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 147,465 |- | سردار شير محمد رند بلوچ | آزاد | 51,925 |- | سعيد احمد | [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] | 7,633 |- | سيد سجاد حسين شاهه تقوي | آزاد | 3,066 |- | فاروق احمد | آزاد | 1,894 |- | محمد نديم | آزاد | 1,548 |- | الله بخش | آزاد | 392 |- | علي اڪبر جمالي | آزاد | 336 |- | عامر خان | پاڪستان نظرياتي پارٽي | 288 |- | فضل الله پيچوهو | آزاد | 179 |- | شاهد | آزاد | 168 |- | سيد غلام محي الدين شاهه | آزاد | 166 |- | عاشق حسين | آزاد | 151 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 215,211 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 6,207 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 221,418 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 496,037 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 44.64 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، عام چونڊن جي رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو، اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1.<ref name="ECP2024NA207"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === آصف علي زرداري 147,465 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سردار شير محمد رند بلوچ 51,925 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي اميدوارن جي وچ ۾ ڪاميابيءَ جو فرق 95,540 ووٽ هو. صحيح ووٽن مان آصف علي زرداري جو حصو لڳ ڀڳ 68.52 سيڪڙو ۽ سردار شير محمد رند بلوچ جو حصو لڳ ڀڳ 24.13 سيڪڙو هو.<ref name="ECP2024NA207"/> === ووٽنگ جي شرح ۽ رد ٿيل ووٽ === 2024ع جي چونڊن ۾ 496,037 رجسٽرڊ ووٽرن مان 221,418 ووٽ استعمال ٿيا. ووٽنگ جي شرح 44.64 سيڪڙو رهي. انهن مان 215,211 ووٽ صحيح ۽ 6,207 ووٽ رد ٿيل قرار ڏنا ويا. رد ٿيل ووٽ ڪل استعمال ٿيل ووٽن جو لڳ ڀڳ 2.80 سيڪڙو هئا.<ref name="ECP2024NA207"/> === شروعاتي ۽ حتمي نتيجن ۾ فرق === 9 فيبروري 2024ع تي شايع ٿيل شروعاتي غير حتمي نتيجن موجب آصف علي زرداري 146,989 ووٽ ۽ سردار شير محمد رند بلوچ 51,916 ووٽ حاصل ڪيا هئا.<ref name="APP2024">{{cite news|title=Asif Ali Zardari wins NA-207 election|url=https://www.app.com.pk/national/asif-ali-zardari-wins-na-207-election/|work=Associated Press of Pakistan|date=9 February 2024|language=en}}</ref> اليڪشن ڪميشن جي حتمي رپورٽ ۾ انهن جا ووٽ ترتيبوار 147,465 ۽ 51,925 درج آهن. انهيءَ ڪري هن مضمون جي بنيادي نتيجن ۾ حتمي انگ استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="ECP2024NA207"/> === چونڊ نمائندگيءَ جو تجزيو === فافين جي 28 مئي 2026ع واري تجزيي موجب آصف علي زرداري 2024ع ۾ صحيح ووٽن جي لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو حصي سان ڪامياب ٿيو، جڏهن ته سندس حاصل ڪيل ووٽ مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جي برابر هئا.<ref name="FAFEN207">{{cite web|title=NA-207: MNA Enjoys Only 30% Voter Support|url=https://fafen.org/na-207-mna-enjoys-only-30-voter-support/|publisher=Free and Fair Election Network|date=28 May 2026|language=en}}</ref> پاڪستان جي اڪثريتي چونڊ نظام ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار ڪامياب قرار ڏنو ويندو آهي. ان نظام ۾ ڪاميابيءَ لاءِ مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي اڪثريت جا ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري ناهن.<ref name="FAFEN207"/> == 2024ع جي بنا مقابلي چونڊ == === آصف علي زرداري جي سيٽ خالي ٿيڻ === مارچ 2024ع ۾ آصف علي زرداري پاڪستان جو صدر چونڊيو ويو، جنهن کان پوءِ اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 جي قومي اسيمبليءَ واري سيٽ خالي ٿي. سيٽ خالي ٿيڻ کان پوءِ ان تي ضمني چونڊ جو عمل شروع ٿيو.<ref name="DawnByElection207"/> === آصفه ڀٽو زرداري جي بنا مقابلي ڪاميابي === 29 مارچ 2024ع تي پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي اميدوار آصفه ڀٽو زرداري اين اي-207 تان بنا مقابلي قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊي وئي. رٽرننگ آفيسر جي نوٽيفڪيشن موجب ٻين اميدوارن طرفان نامزدگيون واپس وٺڻ کان پوءِ آصفه ڀٽو زرداري بنا مقابلي ڪامياب قرار ڏني وئي.<ref name="DawnByElection207"/> هن چونڊ ۾ ووٽنگ نه ٿي، تنهنڪري عام چونڊن وانگر اميدوارن جي حاصل ڪيل ووٽن جي جدول موجود ناهي. === حلف برداري === قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب آصفه ڀٽو زرداري 15 اپريل 2024ع تي قومي اسيمبليءَ جي ميمبر طور حلف کنيو. سندس سياسي وابستگي پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز آهي.<ref name="NAProfileAseefa"/> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == 2024ع ۾ اين اي-207 جي نمائندگيءَ ۾ ٻن مرحلن ۾ تبديلي آئي. فيبروريءَ جي عام چونڊن ۾ آصف علي زرداري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته سندس صدر چونڊجڻ کان پوءِ مارچ ۾ آصفه ڀٽو زرداري بنا مقابلي چونڊجي وئي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-207 ۽ اڳوڻي لاڳاپيل تڪ مان نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | چونڊ ! style="background:#dceaf5;" | تڪ ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت |- | 2013ع جون عام چونڊون | اين اي-213 نوابشاهه-1 | [[عذرا فضل پيچوهو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2018ع جون عام چونڊون | اين اي-213 شهيد بينظيرآباد-1 | [[آصف علي زرداري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2024ع جون عام چونڊون | اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 | [[آصف علي زرداري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2024ع جي بنا مقابلي چونڊ | اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 | [[آصفه ڀٽو زرداري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} <small>ذريعا: 2013ع ۽ 2018ع جا تاريخي چونڊ رڪارڊ، اليڪشن ڪميشن جي 2024ع واري رپورٽ، بنا مقابلي چونڊ جو نوٽيفڪيشن ۽ قومي اسيمبليءَ جو سرڪاري رڪارڊ.<ref name="DND2018"/><ref name="APP2018"/><ref name="ECP2024NA207"/><ref name="DawnByElection207"/><ref name="NAProfileAseefa"/></small> == پڻ ڏسو == * [[اين اي-208 (نوابشاهه-2)]] * [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] * [[نوابشاهه]] * [[دوڙ تعلقو]] * [[آصف علي زرداري]] * [[آصفه ڀٽو زرداري]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1955 قومي اسيمبليءَ تي آصفه ڀٽو زرداري جو سرڪاري تعارف] * [https://web.archive.org/web/20251207225334/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf عام چونڊن جي سرڪاري رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو] * [https://fafen.org/na-207-mna-enjoys-only-30-voter-support/ فافين جو اين اي-207 بابت چونڊ تجزيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-207_Shaheed_Benazirabad-I_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي تڪ جو نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] mpqckun8snpxst6tb4uyb6apfrt3p78 0 74503 427282 419054 2026-11-02T23:31:46Z Intisar Ali 8681 427282 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-208 نوابشاهه-2 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-208 Shaheed Benazirabad-II (2024).svg |region=[[سڪرنڊ تعلقو]]، [[قاضي احمد تعلقو]] ۽ [[دوڙ تعلقو]] جو ڪجهه حصو، [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[سيد غلام مصطفيٰ شاهه]] |electorate=429,942 (2024ع)<ref name="FAFEN208"/> |previous=اين اي-214 نوابشاهه-2 }} '''اين اي-208 (نوابشاهه-2)''' ({{lang-en|NA-208 Nawabshah-II}})، سرڪاري طور '''اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2'''، [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد ضلعي]] ۾ واقع آهي. هن ضلعي کي اڳ ۾ نوابشاهه ضلعو چيو ويندو هو. 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ [[سڪرنڊ تعلقو]] ۽ [[قاضي احمد تعلقو]] مڪمل، جڏهن ته [[دوڙ تعلقو|دوڙ تعلقي]] جا چار تپيدار سرڪل شامل آهن.<ref name="ECPDelim208">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جو اميدوار [[سيد غلام مصطفيٰ شاهه]] 127,181 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] جي سيد زين العابدين 59,402 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="FAFEN208">{{cite report|title=NA-208 Shaheed Benazirabad-II: General Election 2024 Constituency Profile|url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2025/06/NA-208-Shaheed-Benazirabad-II.pdf|publisher=Free and Fair Election Network|year=2025|language=en}}</ref> سيد غلام مصطفيٰ شاهه قومي اسيمبليءَ جو ڊپٽي اسپيڪر پڻ آهي.<ref name="NAList208">{{cite web|title=Members of the National Assembly: Sindh|url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh|publisher=National Assembly of Pakistan|language=en}}</ref> == جاگرافيائي حدون == [[File:NA-208 Shaheed Benazirabad-II (2024).svg|thumb|2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 جو نقشو.]] پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim208"/> # [[سڪرنڊ تعلقو]]، مڪمل؛ # [[قاضي احمد تعلقو]]، مڪمل؛ # [[دوڙ تعلقو]] جي دوڙ سپروائيزري تپيدار سرڪل مان: #* جمال شاهه تپيدار سرڪل؛ #* ڪنڊياري تپيدار سرڪل؛ #* لياري تپيدار سرڪل؛ #* ابوالحسن تپيدار سرڪل. دوڙ تعلقي جا باقي علائقا اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 ۾ شامل آهن.<ref name="ECPDelim208"/> == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جا نمبر ۽ جاگرافيائي حدون وقت بوقت تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2002ع، 2008ع ۽ 2013ع جي عام چونڊن ۾ نوابشاهه-2 جو تڪ اين اي-214 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. 2018ع ۾ پڻ شهيد بينظيرآباد-2 لاءِ اين اي-214 جو نمبر استعمال ٿيو. 2023ع جي تڪبنديءَ کان پوءِ هن تڪ کي اين اي-208 جو نمبر ڏنو ويو.<ref name="ECPDelim208"/> انهن دورن جي تڪن جي جاگرافيائي حدن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري پراڻن نتيجن کي موجوده تڪ جي ساڳين حدن جا نتيجا نه سمجهڻ گهرجي. == رجسٽرڊ ووٽر ۽ پولنگ == 2024ع جي عام چونڊن لاءِ اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 ۾ 429,942 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ 231,066 مرد ۽ 198,876 عورتون شامل هيون. تڪ ۾ 334 پولنگ اسٽيشنون ۽ 1,030 پولنگ بوٿ مقرر ڪيا ويا هئا.<ref name="FAFEN208"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 جا چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 429,942 |- | مرد ووٽر | 231,066 |- | عورت ووٽر | 198,876 |- | پولنگ اسٽيشنون | 334 |- | پولنگ بوٿ | 1,030 |- | چونڊ وڙهندڙ اميدوار | 19 |- | صحيح ووٽ | 207,222 |- | رد ٿيل ووٽ | 12,060 |- | ڪل استعمال ٿيل ووٽ | 219,282 |- | ووٽنگ جي شرح | 51.00 سيڪڙو |} <small>ذريعو: فافين جو 2024ع جي عام چونڊن بابت تڪ وار تجزيو، حتمي گڏيل نتيجي (فارم-49) تي ٻڌل.<ref name="FAFEN208"/></small> === مرد ۽ عورت ووٽر === 2024ع ۾ رجسٽرڊ مرد ووٽرن جو حصو لڳ ڀڳ 53.74 سيڪڙو ۽ عورت ووٽرن جو حصو 46.26 سيڪڙو هو. ٻنهي جي انگ ۾ 32,190 جو فرق هو. فافين جي تجزيي موجب مردن جي ووٽنگ جي شرح لڳ ڀڳ 52.9 سيڪڙو ۽ عورتن جي شرح 48.1 سيڪڙو هئي.<ref name="FAFEN208"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | ووٽرن جي صنفي ورهاست ! style="background:#dceaf5;" | درجو ! style="background:#dceaf5;" | رجسٽرڊ ووٽر ! style="background:#dceaf5;" | ووٽنگ جي شرح |- | مرد | 231,066 | 52.9 سيڪڙو |- | عورتون | 198,876 | 48.1 سيڪڙو |- ! ڪل ! 429,942 ! 51.0 سيڪڙو |} <small>ذريعو: فافين، اين اي-208 جي چونڊ پروفائل.<ref name="FAFEN208"/></small> == عام چونڊون 2002ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع ۾ نوابشاهه-2 جو تڪ اين اي-214 جي نالي سان موجود هو. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي سيد غلام مصطفيٰ شاهه 60,267 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته نيشنل الائنس جي ممتاز احمد راهو 46,188 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2002">{{cite report|title=Constituency-wise Detailed Results: General Elections 2002|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2002-n1.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2002|at=NA-214 Nawabshah-II|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-214 نوابشاهه-2: عام چونڊون 2002ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 60,267 |- | ممتاز احمد راهو | نيشنل الائنس | 46,188 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 110,802 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 2,754 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 113,556 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 305,810 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 37.1 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، 2002ع جا تڪ وار سرڪاري نتيجا.<ref name="ECP2002"/></small> == عام چونڊون 2008ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 2008ع جي عام چونڊن ۾ اڳوڻي اين اي-214 نوابشاهه-2 تان پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي سيد غلام مصطفيٰ شاهه 81,194 ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي حاصل ڪئي، جڏهن ته پاڪستان مسلم ليگ جي ڊاڪٽر بهادر خان ڏاهري 47,075 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2008">{{cite report|title=General Elections 2008: Detailed Results|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ger-4.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2008|at=NA-214 Nawabshah-II|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-214 نوابشاهه-2: عام چونڊون 2008ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 81,194 |- | ڊاڪٽر بهادر خان ڏاهري | پاڪستان مسلم ليگ | 47,075 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 131,321 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 4,699 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 136,020 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 283,305 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 48.01 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، 2008ع جي چونڊن جي سرڪاري رپورٽ.<ref name="ECP2008"/></small> == عام چونڊون 2013ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 11 مئي 2013ع تي اڳوڻي اين اي-214 نوابشاهه-2 ۾ عام چونڊون ٿيون. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي سيد غلام مصطفيٰ شاهه 135,502 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته پاڪستان مسلم ليگ (ن) جي علي اصغر رند 25,687 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2013">{{cite report|title=General Elections 2013: Detailed Results|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ger-2.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2013|at=NA-214 Nawabshah-II|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-214 نوابشاهه-2: عام چونڊون 2013ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 135,502 |- | علي اصغر رند | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | 25,687 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 174,243 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 7,480 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 181,723 |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، 2013ع جي چونڊن جا سرڪاري نتيجا.<ref name="ECP2013"/></small> == عام چونڊون 2018ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 25 جولاءِ 2018ع تي اڳوڻي اين اي-214 شهيد بينظيرآباد-2 ۾ عام چونڊون ٿيون. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي سيد غلام مصطفيٰ شاهه 110,921 ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي، جڏهن ته سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي جي سيد زين العابدين 54,697 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ElectionPak2018">{{cite web|title=NA-214 Shaheed Benazirabad General Election 2018 Result|url=https://www.electionpakistani.com/ge2018/NA-214.htm|website=Election Pakistani|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-214 شهيد بينظيرآباد-2: عام چونڊون 2018ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 110,921 |- | سيد زين العابدين | سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي | 54,697 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 188,048 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 11,203 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 199,251 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 356,838 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 55.84 سيڪڙو |} <small>نوٽ: هي 2018ع جي اڳوڻي اين اي-214 جا نتيجا آهن، نه ڪي موجوده اين اي-208 جي ساڳين جاگرافيائي حدن جا نتيجا.<ref name="ElectionPak2018"/></small> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 ۾ 19 اميدوارن چونڊ وڙهي. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي سيد غلام مصطفيٰ شاهه 127,181 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس جي سيد زين العابدين 59,402 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="FAFEN208"/> === چونڊ نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2: عام چونڊون 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[سيد غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 127,181 |- | سيد زين العابدين | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 59,402 |- | غلام مصطفيٰ شاهه | آزاد | 6,465 |- | ٻيا 16 اميدوار | مختلف سياسي جماعتون ۽ آزاد | 14,174 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 207,222 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 12,060 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 219,282 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 429,942 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 51.00 سيڪڙو |} <small>ذريعو: فافين، اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 جو 2024ع وارو چونڊ تجزيو، حتمي گڏيل نتيجي (فارم-49) تي ٻڌل.<ref name="FAFEN208"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === سيد غلام مصطفيٰ شاهه 127,181 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سيد زين العابدين 59,402 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي اميدوارن جي وچ ۾ ڪاميابيءَ جو فرق 67,779 ووٽ هو. صحيح ووٽن مان سيد غلام مصطفيٰ شاهه جو حصو لڳ ڀڳ 61.37 سيڪڙو ۽ سيد زين العابدين جو حصو لڳ ڀڳ 28.67 سيڪڙو هو.<ref name="FAFEN208"/> === ووٽنگ جي شرح ۽ رد ٿيل ووٽ === 2024ع ۾ 429,942 رجسٽرڊ ووٽرن مان 219,282 ووٽ استعمال ٿيا. ووٽنگ جي شرح 51 سيڪڙو رهي. انهن مان 207,222 ووٽ صحيح ۽ 12,060 رد ٿيل قرار ڏنا ويا. رد ٿيل ووٽ ڪل استعمال ٿيل ووٽن جو لڳ ڀڳ 5.50 سيڪڙو هئا.<ref name="FAFEN208"/> === چونڊ نمائندگيءَ جو تجزيو === فافين جي 29 مئي 2026ع واري تجزيي موجب سيد غلام مصطفيٰ شاهه 2024ع ۾ رجسٽرڊ ووٽرن جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جي حمايت سان ڪامياب ٿيو. فافين موجب ڪامياب اميدوار صحيح ووٽن جي اڌ کان وڌيڪ حصي سان چونڊيو ويو، پر مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي اڪثريت جا ووٽ کيس حاصل نه ٿيا. پاڪستان جي اڪثريتي چونڊ نظام ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار ڪامياب قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="FAFENRepresentation208">{{cite web|title=NA-208: MNA Enjoys Only 30% Voter Support|url=https://fafen.org/na-208-mna-enjoys-only-30-voter-support/|publisher=Free and Fair Election Network|date=29 May 2026|language=en}}</ref> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == سيد غلام مصطفيٰ شاهه 2002ع، 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع ۾ نوابشاهه-2 يا شهيد بينظيرآباد-2 سان لاڳاپيل قومي اسيمبليءَ جي تڪن تان ڪامياب ٿيو. انهن دورن ۾ تڪن جي حدن ۽ نمبرن ۾ تبديليون ٿينديون رهيون.<ref name="ECP2002"/><ref name="ECP2008"/><ref name="ECP2013"/><ref name="ElectionPak2018"/><ref name="FAFEN208"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | لاڳاپيل تڪن مان قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | چونڊ سال ! style="background:#dceaf5;" | تڪ ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت |- | 2002ع | اين اي-214 نوابشاهه-2 | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز |- | 2008ع | اين اي-214 نوابشاهه-2 | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز |- | 2013ع | اين اي-214 نوابشاهه-2 | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز |- | 2018ع | اين اي-214 شهيد بينظيرآباد-2 | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | 2024ع | اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 | [[سيد غلام مصطفيٰ شاهه]] | پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز |} === قومي اسيمبليءَ جو ڊپٽي اسپيڪر === 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ سيد غلام مصطفيٰ شاهه قومي اسيمبليءَ جو ڊپٽي اسپيڪر چونڊيو ويو. قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تي سندس نالو اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 جي نمائندي ۽ ڊپٽي اسپيڪر طور درج آهي.<ref name="NAList208"/> == پڻ ڏسو == * [[اين اي-207 (نوابشاهه-1)]] * [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] * [[نوابشاهه]] * [[سڪرنڊ]] * [[قاضي احمد]] * [[دوڙ]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh قومي اسيمبليءَ جي سنڌ مان چونڊيل ميمبرن جي فهرست] * [https://fafen.org/wp-content/uploads/2025/06/NA-208-Shaheed-Benazirabad-II.pdf فافين جو اين اي-208 بابت تفصيلي چونڊ تجزيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-208_Shaheed_Benazirabad-II_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي تڪ جو نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] 5d2r1smhmjqrk88m3p5h1yfy9ddjwld 427344 427282 2026-11-03T04:58:28Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427344 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-208 نوابشاهه-2 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-208 Shaheed Benazirabad-II (2024).svg |region=[[سڪرنڊ تعلقو]]، [[قاضي احمد تعلقو]] ۽ [[دوڙ تعلقو]] جو ڪجهه حصو، [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[سيد غلام مصطفيٰ شاهه]] |electorate=429,942 (2024ع)<ref name="FAFEN208"/> |previous=اين اي-214 نوابشاهه-2 }} '''اين اي-208 (نوابشاهه-2)''' ({{lang-en|NA-208 Nawabshah-II}})، سرڪاري طور '''اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2'''، [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد ضلعي]] ۾ واقع آهي. هن ضلعي کي اڳ ۾ نوابشاهه ضلعو چيو ويندو هو. 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ [[سڪرنڊ تعلقو]] ۽ [[قاضي احمد تعلقو]] مڪمل، جڏهن ته [[دوڙ تعلقو|دوڙ تعلقي]] جا چار تپيدار سرڪل شامل آهن.<ref name="ECPDelim208">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2024-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|url-status=dead}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جو اميدوار [[سيد غلام مصطفيٰ شاهه]] 127,181 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] جي سيد زين العابدين 59,402 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="FAFEN208">{{cite report|title=NA-208 Shaheed Benazirabad-II: General Election 2024 Constituency Profile|url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2025/06/NA-208-Shaheed-Benazirabad-II.pdf|publisher=Free and Fair Election Network|year=2025|language=en}}</ref> سيد غلام مصطفيٰ شاهه قومي اسيمبليءَ جو ڊپٽي اسپيڪر پڻ آهي.<ref name="NAList208">{{cite web|title=Members of the National Assembly: Sindh|url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh|publisher=National Assembly of Pakistan|language=en}}</ref> == جاگرافيائي حدون == [[File:NA-208 Shaheed Benazirabad-II (2024).svg|thumb|2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 جو نقشو.]] پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim208"/> # [[سڪرنڊ تعلقو]]، مڪمل؛ # [[قاضي احمد تعلقو]]، مڪمل؛ # [[دوڙ تعلقو]] جي دوڙ سپروائيزري تپيدار سرڪل مان: #* جمال شاهه تپيدار سرڪل؛ #* ڪنڊياري تپيدار سرڪل؛ #* لياري تپيدار سرڪل؛ #* ابوالحسن تپيدار سرڪل. دوڙ تعلقي جا باقي علائقا اين اي-207 شهيد بينظيرآباد-1 ۾ شامل آهن.<ref name="ECPDelim208"/> == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جا نمبر ۽ جاگرافيائي حدون وقت بوقت تبديل ٿينديون رهيون آهن. 2002ع، 2008ع ۽ 2013ع جي عام چونڊن ۾ نوابشاهه-2 جو تڪ اين اي-214 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. 2018ع ۾ پڻ شهيد بينظيرآباد-2 لاءِ اين اي-214 جو نمبر استعمال ٿيو. 2023ع جي تڪبنديءَ کان پوءِ هن تڪ کي اين اي-208 جو نمبر ڏنو ويو.<ref name="ECPDelim208"/> انهن دورن جي تڪن جي جاگرافيائي حدن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري پراڻن نتيجن کي موجوده تڪ جي ساڳين حدن جا نتيجا نه سمجهڻ گهرجي. == رجسٽرڊ ووٽر ۽ پولنگ == 2024ع جي عام چونڊن لاءِ اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 ۾ 429,942 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ 231,066 مرد ۽ 198,876 عورتون شامل هيون. تڪ ۾ 334 پولنگ اسٽيشنون ۽ 1,030 پولنگ بوٿ مقرر ڪيا ويا هئا.<ref name="FAFEN208"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 جا چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 429,942 |- | مرد ووٽر | 231,066 |- | عورت ووٽر | 198,876 |- | پولنگ اسٽيشنون | 334 |- | پولنگ بوٿ | 1,030 |- | چونڊ وڙهندڙ اميدوار | 19 |- | صحيح ووٽ | 207,222 |- | رد ٿيل ووٽ | 12,060 |- | ڪل استعمال ٿيل ووٽ | 219,282 |- | ووٽنگ جي شرح | 51.00 سيڪڙو |} <small>ذريعو: فافين جو 2024ع جي عام چونڊن بابت تڪ وار تجزيو، حتمي گڏيل نتيجي (فارم-49) تي ٻڌل.<ref name="FAFEN208"/></small> === مرد ۽ عورت ووٽر === 2024ع ۾ رجسٽرڊ مرد ووٽرن جو حصو لڳ ڀڳ 53.74 سيڪڙو ۽ عورت ووٽرن جو حصو 46.26 سيڪڙو هو. ٻنهي جي انگ ۾ 32,190 جو فرق هو. فافين جي تجزيي موجب مردن جي ووٽنگ جي شرح لڳ ڀڳ 52.9 سيڪڙو ۽ عورتن جي شرح 48.1 سيڪڙو هئي.<ref name="FAFEN208"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | ووٽرن جي صنفي ورهاست ! style="background:#dceaf5;" | درجو ! style="background:#dceaf5;" | رجسٽرڊ ووٽر ! style="background:#dceaf5;" | ووٽنگ جي شرح |- | مرد | 231,066 | 52.9 سيڪڙو |- | عورتون | 198,876 | 48.1 سيڪڙو |- ! ڪل ! 429,942 ! 51.0 سيڪڙو |} <small>ذريعو: فافين، اين اي-208 جي چونڊ پروفائل.<ref name="FAFEN208"/></small> == عام چونڊون 2002ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع ۾ نوابشاهه-2 جو تڪ اين اي-214 جي نالي سان موجود هو. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي سيد غلام مصطفيٰ شاهه 60,267 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته نيشنل الائنس جي ممتاز احمد راهو 46,188 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2002">{{cite report|title=Constituency-wise Detailed Results: General Elections 2002|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2002-n1.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2002|at=NA-214 Nawabshah-II|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2023-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230614032214/https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2002-n1.pdf|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-214 نوابشاهه-2: عام چونڊون 2002ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 60,267 |- | ممتاز احمد راهو | نيشنل الائنس | 46,188 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 110,802 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 2,754 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 113,556 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 305,810 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 37.1 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، 2002ع جا تڪ وار سرڪاري نتيجا.<ref name="ECP2002"/></small> == عام چونڊون 2008ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 2008ع جي عام چونڊن ۾ اڳوڻي اين اي-214 نوابشاهه-2 تان پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي سيد غلام مصطفيٰ شاهه 81,194 ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي حاصل ڪئي، جڏهن ته پاڪستان مسلم ليگ جي ڊاڪٽر بهادر خان ڏاهري 47,075 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2008">{{cite report|title=General Elections 2008: Detailed Results|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ger-4.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2008|at=NA-214 Nawabshah-II|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013162808/https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ger-4.pdf|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-214 نوابشاهه-2: عام چونڊون 2008ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 81,194 |- | ڊاڪٽر بهادر خان ڏاهري | پاڪستان مسلم ليگ | 47,075 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 131,321 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 4,699 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 136,020 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 283,305 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 48.01 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، 2008ع جي چونڊن جي سرڪاري رپورٽ.<ref name="ECP2008"/></small> == عام چونڊون 2013ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 11 مئي 2013ع تي اڳوڻي اين اي-214 نوابشاهه-2 ۾ عام چونڊون ٿيون. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي سيد غلام مصطفيٰ شاهه 135,502 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته پاڪستان مسلم ليگ (ن) جي علي اصغر رند 25,687 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2013">{{cite report|title=General Elections 2013: Detailed Results|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ger-2.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2013|at=NA-214 Nawabshah-II|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-214 نوابشاهه-2: عام چونڊون 2013ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 135,502 |- | علي اصغر رند | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | 25,687 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 174,243 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 7,480 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 181,723 |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، 2013ع جي چونڊن جا سرڪاري نتيجا.<ref name="ECP2013"/></small> == عام چونڊون 2018ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 25 جولاءِ 2018ع تي اڳوڻي اين اي-214 شهيد بينظيرآباد-2 ۾ عام چونڊون ٿيون. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي سيد غلام مصطفيٰ شاهه 110,921 ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي، جڏهن ته سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي جي سيد زين العابدين 54,697 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ElectionPak2018">{{cite web|title=NA-214 Shaheed Benazirabad General Election 2018 Result|url=https://www.electionpakistani.com/ge2018/NA-214.htm|website=Election Pakistani|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-214 شهيد بينظيرآباد-2: عام چونڊون 2018ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 110,921 |- | سيد زين العابدين | سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي | 54,697 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 188,048 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 11,203 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 199,251 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 356,838 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 55.84 سيڪڙو |} <small>نوٽ: هي 2018ع جي اڳوڻي اين اي-214 جا نتيجا آهن، نه ڪي موجوده اين اي-208 جي ساڳين جاگرافيائي حدن جا نتيجا.<ref name="ElectionPak2018"/></small> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 ۾ 19 اميدوارن چونڊ وڙهي. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي سيد غلام مصطفيٰ شاهه 127,181 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس جي سيد زين العابدين 59,402 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="FAFEN208"/> === چونڊ نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2: عام چونڊون 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[سيد غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 127,181 |- | سيد زين العابدين | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 59,402 |- | غلام مصطفيٰ شاهه | آزاد | 6,465 |- | ٻيا 16 اميدوار | مختلف سياسي جماعتون ۽ آزاد | 14,174 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 207,222 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 12,060 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 219,282 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 429,942 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 51.00 سيڪڙو |} <small>ذريعو: فافين، اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 جو 2024ع وارو چونڊ تجزيو، حتمي گڏيل نتيجي (فارم-49) تي ٻڌل.<ref name="FAFEN208"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === سيد غلام مصطفيٰ شاهه 127,181 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سيد زين العابدين 59,402 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي اميدوارن جي وچ ۾ ڪاميابيءَ جو فرق 67,779 ووٽ هو. صحيح ووٽن مان سيد غلام مصطفيٰ شاهه جو حصو لڳ ڀڳ 61.37 سيڪڙو ۽ سيد زين العابدين جو حصو لڳ ڀڳ 28.67 سيڪڙو هو.<ref name="FAFEN208"/> === ووٽنگ جي شرح ۽ رد ٿيل ووٽ === 2024ع ۾ 429,942 رجسٽرڊ ووٽرن مان 219,282 ووٽ استعمال ٿيا. ووٽنگ جي شرح 51 سيڪڙو رهي. انهن مان 207,222 ووٽ صحيح ۽ 12,060 رد ٿيل قرار ڏنا ويا. رد ٿيل ووٽ ڪل استعمال ٿيل ووٽن جو لڳ ڀڳ 5.50 سيڪڙو هئا.<ref name="FAFEN208"/> === چونڊ نمائندگيءَ جو تجزيو === فافين جي 29 مئي 2026ع واري تجزيي موجب سيد غلام مصطفيٰ شاهه 2024ع ۾ رجسٽرڊ ووٽرن جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جي حمايت سان ڪامياب ٿيو. فافين موجب ڪامياب اميدوار صحيح ووٽن جي اڌ کان وڌيڪ حصي سان چونڊيو ويو، پر مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي اڪثريت جا ووٽ کيس حاصل نه ٿيا. پاڪستان جي اڪثريتي چونڊ نظام ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار ڪامياب قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="FAFENRepresentation208">{{cite web|title=NA-208: MNA Enjoys Only 30% Voter Support|url=https://fafen.org/na-208-mna-enjoys-only-30-voter-support/|publisher=Free and Fair Election Network|date=29 May 2026|language=en}}</ref> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == سيد غلام مصطفيٰ شاهه 2002ع، 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع ۾ نوابشاهه-2 يا شهيد بينظيرآباد-2 سان لاڳاپيل قومي اسيمبليءَ جي تڪن تان ڪامياب ٿيو. انهن دورن ۾ تڪن جي حدن ۽ نمبرن ۾ تبديليون ٿينديون رهيون.<ref name="ECP2002"/><ref name="ECP2008"/><ref name="ECP2013"/><ref name="ElectionPak2018"/><ref name="FAFEN208"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | لاڳاپيل تڪن مان قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | چونڊ سال ! style="background:#dceaf5;" | تڪ ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت |- | 2002ع | اين اي-214 نوابشاهه-2 | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز |- | 2008ع | اين اي-214 نوابشاهه-2 | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز |- | 2013ع | اين اي-214 نوابشاهه-2 | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز |- | 2018ع | اين اي-214 شهيد بينظيرآباد-2 | سيد غلام مصطفيٰ شاهه | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | 2024ع | اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 | [[سيد غلام مصطفيٰ شاهه]] | پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز |} === قومي اسيمبليءَ جو ڊپٽي اسپيڪر === 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ سيد غلام مصطفيٰ شاهه قومي اسيمبليءَ جو ڊپٽي اسپيڪر چونڊيو ويو. قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ تي سندس نالو اين اي-208 شهيد بينظيرآباد-2 جي نمائندي ۽ ڊپٽي اسپيڪر طور درج آهي.<ref name="NAList208"/> == پڻ ڏسو == * [[اين اي-207 (نوابشاهه-1)]] * [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] * [[نوابشاهه]] * [[سڪرنڊ]] * [[قاضي احمد]] * [[دوڙ]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh قومي اسيمبليءَ جي سنڌ مان چونڊيل ميمبرن جي فهرست] * [https://fafen.org/wp-content/uploads/2025/06/NA-208-Shaheed-Benazirabad-II.pdf فافين جو اين اي-208 بابت تفصيلي چونڊ تجزيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-208_Shaheed_Benazirabad-II_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي تڪ جو نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] pyogghxs5mvfbrwhwihtbhbzbwfn0u9 0 74504 427278 419055 2026-11-02T23:27:00Z Intisar Ali 8681 427278 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-209 سانگهڙ-1 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-209 Sanghar-I (2024).svg |region=[[سانگهڙ تعلقو]]، [[کپرو تعلقو]]، [[ڄام نواز علي تعلقو]] ۽ [[سنجهورو تعلقو]] جو ڪجهه حصو، [[سانگهڙ ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[شازيه مري]] |electorate=607,638 (2024ع)<ref name="ECPNA209"/> |previous=اڳوڻا اين اي-235 سانگهڙ-2 ۽ اين اي-216 سانگهڙ-2 سان لاڳاپيل علائقا }} '''اين اي-209 (سانگهڙ-1)''' ({{lang-en|NA-209 Sanghar-I}}) [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ [[سانگهڙ تعلقو]]، [[کپرو تعلقو]]، [[ڄام نواز علي تعلقو]] ۽ [[سنجهورو تعلقو|سنجهوري تعلقي]] جا مخصوص علائقا شامل آهن.<ref name="ECPDelimitation209">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جي اميدوار [[شازيه مري|شازيه جنت مري]] 156,723 ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي، جڏهن ته [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] جي محمد خان جوڻيجي 140,370 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECPNA209">{{cite report|title=General Elections Report 2024, Volume II|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2024|url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|at=NA-209 Sanghar-I|language=en}}</ref> قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب شازيه مري هن تڪ جي چونڊيل ميمبر آهي ۽ هن 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NA209Profile">{{cite web|title=Personal Profile: Ms. Shazia Marri|url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1824|publisher=National Assembly of Pakistan|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> == جاگرافيائي حدون == [[File:NA-209 Sanghar-I (2024).svg|thumb|2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-209 سانگهڙ-1 جو نقشو.]] 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ هي علائقا شامل آهن: # [[سانگهڙ تعلقو]]، مڪمل؛ # [[کپرو تعلقو]]، مڪمل؛ # [[ڄام نواز علي تعلقو]]، مڪمل؛ # [[سنجهورو تعلقو]] مان جهول سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٽائون ڪميٽي جهول. سنجهوري تعلقي جا باقي علائقا اين اي-210 سانگهڙ-2 ۾ شامل آهن.<ref name="ECPDelimitation209"/> == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جون حدون ۽ نمبر وقت بوقت تبديل ٿيندا رهيا آهن. موجوده اين اي-209 سانگهڙ-1 کي 2023ع جي تڪبنديءَ موجب مقرر ڪيو ويو. ان کان اڳ سانگهڙ ضلعي ۾ قومي اسيمبليءَ جا ٽي تڪ موجود هئا. نئين تڪبنديءَ ۾ ضلعي جي قومي اسيمبليءَ جي سيٽن جو انگ ٻن تائين محدود ٿيو. ان تبديليءَ سبب اڳوڻن تڪن جا علائقا نون تڪن ۾ ورهايا ويا.<ref name="LokSujag209">{{cite web|title=Sanghar district's political unrest: Decoding the impact of national and provincial seat shortages on PML-N and PPP|url=https://loksujag.com/story/sanghar-delimitation-eng|website=Lok Sujag|language=en}}</ref> 2013ع ۾ سانگهڙ-2 جو تڪ اين اي-235 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جڏهن ته 2018ع ۾ سانگهڙ-2 جو تڪ اين اي-216 هو. انهن جي جاگرافيائي حدن کي موجوده اين اي-209 سان مڪمل طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="LokSujag209"/> == رجسٽرڊ ووٽر == 2024ع جي عام چونڊن لاءِ اين اي-209 سانگهڙ-1 ۾ 607,638 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ 326,355 مرد ۽ 281,283 عورتون شامل هيون. تڪ ۾ 442 پولنگ اسٽيشنون هيون.<ref name="ARYNA209">{{cite web|title=NA-209 Sanghar-I Election Result 2024|url=https://elections.arynews.tv/constituency/NA-209/2024|publisher=ARY News|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-209 سانگهڙ-1 جا چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 607,638 |- | مرد ووٽر | 326,355 |- | عورت ووٽر | 281,283 |- | پولنگ اسٽيشنون | 442 |- | صحيح ووٽ | 305,978 |- | رد ٿيل ووٽ | 11,994 |- | ڪل استعمال ٿيل ووٽ | 317,972 |- | ووٽنگ جي شرح | 52.33 سيڪڙو |} <small>ذريعا: اليڪشن ڪميشن جي 2024ع واري حتمي رپورٽ ۽ چونڊ انگ اکر.<ref name="ECPNA209"/><ref name="ARYNA209"/></small> === سنڌ جو سڀ کان وڏو قومي تڪ === فافين جي جنوري 2024ع واري چونڊ فهرستن بابت رپورٽ موجب اين اي-209 سانگهڙ-1 رجسٽرڊ ووٽرن جي لحاظ کان سنڌ جو سڀ کان وڏو قومي اسيمبليءَ جو تڪ هو. ان ۾ 607,638 ووٽر هئا، جڏهن ته سنڌ جو سڀ کان ننڍو تڪ اين اي-244 ڪراچي اولهه-1 هو، جنهن ۾ 155,824 رجسٽرڊ ووٽر هئا.<ref name="FAFENRolls2024">{{cite report|title=Assessment of Electoral Rolls for General Elections 2024|publisher=Free and Fair Election Network|date=January 2024|url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2024/02/240131-GE-2024-Electoral-Rolls-Assessment-Report-Final.pdf|language=en}}</ref> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-209 سانگهڙ-1 ۾ مجموعي طور 16 اميدوارن چونڊ وڙهي. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي اميدوار شازيه جنت مري ڪامياب ٿي.<ref name="ECPNA209"/> === چونڊ نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-209 سانگهڙ-1: عام چونڊن جا نتيجا، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[شازيه مري|شازيه جنت مري]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 156,723 |- | محمد خان جوڻيجو | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 140,370 |- | حميده مسعود شاهه | آزاد | 4,078 |- | محمد علي | آزاد | 1,494 |- | ظهيرالدين بابر | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 1,107 |- | شبانه ڪوثر | [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] | 903 |- | سيتا | آزاد | 503 |- | مشتاق | آزاد | 211 |- | قرة العين مري | آزاد | 194 |- | نواب علي | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | 92 |- | اورنگزيب | آزاد | 76 |- | اصغر علي | آزاد | 69 |- | عابد فاروق (رٽائرڊ) | آزاد | 66 |- | شگفته | آزاد | 41 |- | صلاح الدين جوڻيجو | آزاد | 40 |- | مير افسر دين ٽالپر | آزاد | 11 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 305,978 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 11,994 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 317,972 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 607,638 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 52.33 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، عام چونڊن جي رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو، اين اي-209 سانگهڙ-1.<ref name="ECPNA209"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === شازيه مري 156,723 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته محمد خان جوڻيجي 140,370 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي جي ووٽن ۾ 16,353 جو فرق هو. صحيح ووٽن مان شازيه مري جو حصو لڳ ڀڳ 51.22 سيڪڙو ۽ محمد خان جوڻيجي جو حصو لڳ ڀڳ 45.88 سيڪڙو هو.<ref name="ECPNA209"/> === ووٽنگ جي شرح === 2024ع جي چونڊن ۾ 607,638 رجسٽرڊ ووٽرن مان 317,972 ووٽ استعمال ٿيا. ووٽنگ جي شرح 52.33 سيڪڙو رهي. استعمال ٿيل ووٽن مان 305,978 صحيح ۽ 11,994 رد ٿيل قرار ڏنا ويا. رد ٿيل ووٽ ڪل استعمال ٿيل ووٽن جو لڳ ڀڳ 3.77 سيڪڙو هئا.<ref name="ECPNA209"/> === چونڊ نمائندگيءَ جو تجزيو === فافين جي 30 مئي 2026ع واري تجزيي موجب شازيه مري 2024ع ۾ مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو جي حمايت سان ڪامياب ٿي. فافين موجب پاڪستان جي اڪثريتي چونڊ نظام ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار ڪامياب ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ سندس ووٽ مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي اڪثريت کان گهٽ هجن.<ref name="FAFEN209">{{cite web|title=NA-209: MNA Enjoys Only 26% Voter Support|url=https://fafen.org/na-209-mna-enjoys-only-26-voter-support/|publisher=Free and Fair Election Network|date=30 May 2026|language=en}}</ref> == اڳوڻيون عام چونڊون == === عام چونڊون 2002ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع ۾ سانگهڙ ضلعي جي قومي اسيمبليءَ جي تڪن جون حدون ۽ نمبر موجوده 2023ع واري تڪبنديءَ کان مختلف هئا. انهن چونڊن جا نتيجا موجوده اين اي-209 جي سڌن نتيجن طور پيش نٿا ڪري سگهجن. === عام چونڊون 2008ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 2008ع ۾ پڻ سانگهڙ ضلعي جي قومي اسيمبليءَ جي تڪن لاءِ ان وقت جي تڪبندي لاڳو هئي. === عام چونڊون 2013ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 22 آگسٽ 2013ع تي اڳوڻي اين اي-235 سانگهڙ-2 ۾ ضمني چونڊ ٿي، جنهن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي شازيه مري ڪاميابي حاصل ڪئي. ان وقت جي نتيجن موجب شازيه مري 66,166 ووٽ ۽ پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل) جي خدا بخش درس 55,719 ووٽ حاصل ڪيا. اهي نتيجا اڳوڻي اين اي-235 سان لاڳاپيل آهن، نه ڪي موجوده اين اي-209 جي ساڳين حدن سان. === عام چونڊون 2018ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 25 جولاءِ 2018ع تي اڳوڻي اين اي-216 سانگهڙ-2 ۾ عام چونڊون ٿيون. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي شازيه مري 80,770 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿي، جڏهن ته گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس جي ڪشن چند پرواڻي 70,791 ووٽ حاصل ڪيا. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-216 سانگهڙ-2: عام چونڊون 2018ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | شازيه مري | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 80,770 |- | ڪشن چند پرواڻي | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 70,791 |} <small>نوٽ: هي اڳوڻي اين اي-216 جا تاريخي نتيجا آهن. انهن کي موجوده اين اي-209 جي ساڳين حدن جا نتيجا نه سمجهيو وڃي.</small> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ شازيه مري اين اي-209 سانگهڙ-1 مان قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊي وئي. قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب هن 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NA209Profile"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | لاڳاپيل تڪن مان قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | سال ! style="background:#dceaf5;" | تڪ ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت |- | 2013ع (ضمني چونڊ) | اين اي-235 سانگهڙ-2 | [[شازيه مري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2018ع | اين اي-216 سانگهڙ-2 | [[شازيه مري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2024ع | اين اي-209 سانگهڙ-1 | [[شازيه مري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == پڻ ڏسو == * [[اين اي-210 (سانگهڙ-2)]] * [[سانگهڙ ضلعو]] * [[سانگهڙ]] * [[کپرو]] * [[ڄام نواز علي تعلقو]] * [[سنجهورو تعلقو]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1824 قومي اسيمبليءَ تي شازيه مري جو سرڪاري تعارف] * [https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf عام چونڊن جي سرڪاري رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو] * [https://fafen.org/na-209-mna-enjoys-only-26-voter-support/ فافين جو اين اي-209 بابت تجزيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-209_Sanghar-I_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي تڪ جو نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] syz3mdtvo4bx3bfcdquotr9j3016840 427279 427278 2026-11-02T23:27:46Z Intisar Ali 8681 427279 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-209 سانگهڙ-1 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-209 Sanghar-I (2024).svg |region=[[سانگهڙ تعلقو]]، [[کپرو تعلقو]]، [[ڄام نواز علي تعلقو]] ۽ [[سنجهورو تعلقو]] جو ڪجهه حصو، [[سانگهڙ ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[شازيه مري]] |electorate=607,638 (2024ع)<ref name="ECPNA209"/> |previous=اڳوڻا اين اي-235 سانگهڙ-2 ۽ اين اي-216 سانگهڙ-2 سان لاڳاپيل علائقا }} '''اين اي-209 (سانگهڙ-1)''' ({{lang-en|NA-209 Sanghar-I}}) [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ [[سانگهڙ تعلقو]]، [[کپرو تعلقو]]، [[ڄام نواز علي تعلقو]] ۽ [[سنجهورو تعلقو|سنجهوري تعلقي]] جا مخصوص علائقا شامل آهن.<ref name="ECPDelimitation209">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جي اميدوار [[شازيه مري|شازيه جنت مري]] 156,723 ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي، جڏهن ته [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] جي محمد خان جوڻيجي 140,370 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECPNA209">{{cite report|title=General Elections Report 2024, Volume II|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2024|url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|at=NA-209 Sanghar-I|language=en}}</ref> قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب شازيه مري هن تڪ جي چونڊيل ميمبر آهي ۽ هن 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NA209Profile">{{cite web|title=Personal Profile: Ms. Shazia Marri|url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1824|publisher=National Assembly of Pakistan|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> == جاگرافيائي حدون == [[File:NA-209 Sanghar-I (2024).svg|thumb|2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-209 سانگهڙ-1 جو نقشو.]] 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ هي علائقا شامل آهن: # [[سانگهڙ تعلقو]]، مڪمل؛ # [[کپرو تعلقو]]، مڪمل؛ # [[ڄام نواز علي تعلقو]]، مڪمل؛ # [[سنجهورو تعلقو]] مان جهول سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٽائون ڪميٽي جهول. سنجهوري تعلقي جا باقي علائقا اين اي-210 سانگهڙ-2 ۾ شامل آهن.<ref name="ECPDelimitation209"/> == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جون حدون ۽ نمبر وقت بوقت تبديل ٿيندا رهيا آهن. موجوده اين اي-209 سانگهڙ-1 کي 2023ع جي تڪبنديءَ موجب مقرر ڪيو ويو. ان کان اڳ سانگهڙ ضلعي ۾ قومي اسيمبليءَ جا ٽي تڪ موجود هئا. نئين تڪبنديءَ ۾ ضلعي جي قومي اسيمبليءَ جي سيٽن جو انگ ٻن تائين محدود ٿيو. ان تبديليءَ سبب اڳوڻن تڪن جا علائقا نون تڪن ۾ ورهايا ويا.<ref name="LokSujag209">{{cite web|title=Sanghar district's political unrest: Decoding the impact of national and provincial seat shortages on PML-N and PPP|url=https://loksujag.com/story/sanghar-delimitation-eng|website=Lok Sujag|language=en}}</ref> 2013ع ۾ سانگهڙ-2 جو تڪ اين اي-235 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جڏهن ته 2018ع ۾ سانگهڙ-2 جو تڪ اين اي-216 هو. انهن جي جاگرافيائي حدن کي موجوده اين اي-209 سان مڪمل طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="LokSujag209"/> == رجسٽرڊ ووٽر == 2024ع جي عام چونڊن لاءِ اين اي-209 سانگهڙ-1 ۾ 607,638 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ 326,355 مرد ۽ 281,283 عورتون شامل هيون. تڪ ۾ 442 پولنگ اسٽيشنون هيون.<ref name="ARYNA209">{{cite web|title=NA-209 Sanghar-I Election Result 2024|url=https://elections.arynews.tv/constituency/NA-209/2024|publisher=ARY News|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-209 سانگهڙ-1 جا چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 607,638 |- | مرد ووٽر | 326,355 |- | عورت ووٽر | 281,283 |- | پولنگ اسٽيشنون | 442 |- | صحيح ووٽ | 305,978 |- | رد ٿيل ووٽ | 11,994 |- | ڪل استعمال ٿيل ووٽ | 317,972 |- | ووٽنگ جي شرح | 52.33 سيڪڙو |} <small>ذريعا: اليڪشن ڪميشن جي 2024ع واري حتمي رپورٽ ۽ چونڊ انگ اکر.<ref name="ECPNA209"/><ref name="ARYNA209"/></small> === سنڌ جو سڀ کان وڏو قومي تڪ === فافين جي جنوري 2024ع واري چونڊ فهرستن بابت رپورٽ موجب اين اي-209 سانگهڙ-1 رجسٽرڊ ووٽرن جي لحاظ کان سنڌ جو سڀ کان وڏو قومي اسيمبليءَ جو تڪ هو. ان ۾ 607,638 ووٽر هئا، جڏهن ته سنڌ جو سڀ کان ننڍو تڪ اين اي-244 ڪراچي اولهه-1 هو، جنهن ۾ 155,824 رجسٽرڊ ووٽر هئا.<ref name="FAFENRolls2024">{{cite report|title=Assessment of Electoral Rolls for General Elections 2024|publisher=Free and Fair Election Network|date=January 2024|url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2024/02/240131-GE-2024-Electoral-Rolls-Assessment-Report-Final.pdf|language=en}}</ref> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-209 سانگهڙ-1 ۾ مجموعي طور 16 اميدوارن چونڊ وڙهي. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي اميدوار شازيه جنت مري ڪامياب ٿي.<ref name="ECPNA209"/> === چونڊ نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-209 سانگهڙ-1: عام چونڊن جا نتيجا، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[شازيه مري]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 156,723 |- | محمد خان جوڻيجو | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 140,370 |- | حميده مسعود شاهه | آزاد | 4,078 |- | محمد علي | آزاد | 1,494 |- | ظهيرالدين بابر | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 1,107 |- | شبانه ڪوثر | [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] | 903 |- | سيتا | آزاد | 503 |- | مشتاق | آزاد | 211 |- | قرة العين مري | آزاد | 194 |- | نواب علي | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | 92 |- | اورنگزيب | آزاد | 76 |- | اصغر علي | آزاد | 69 |- | عابد فاروق (رٽائرڊ) | آزاد | 66 |- | شگفته | آزاد | 41 |- | صلاح الدين جوڻيجو | آزاد | 40 |- | مير افسر دين ٽالپر | آزاد | 11 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 305,978 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 11,994 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 317,972 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 607,638 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 52.33 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، عام چونڊن جي رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو، اين اي-209 سانگهڙ-1.<ref name="ECPNA209"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === شازيه مري 156,723 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته محمد خان جوڻيجي 140,370 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي جي ووٽن ۾ 16,353 جو فرق هو. صحيح ووٽن مان شازيه مري جو حصو لڳ ڀڳ 51.22 سيڪڙو ۽ محمد خان جوڻيجي جو حصو لڳ ڀڳ 45.88 سيڪڙو هو.<ref name="ECPNA209"/> === ووٽنگ جي شرح === 2024ع جي چونڊن ۾ 607,638 رجسٽرڊ ووٽرن مان 317,972 ووٽ استعمال ٿيا. ووٽنگ جي شرح 52.33 سيڪڙو رهي. استعمال ٿيل ووٽن مان 305,978 صحيح ۽ 11,994 رد ٿيل قرار ڏنا ويا. رد ٿيل ووٽ ڪل استعمال ٿيل ووٽن جو لڳ ڀڳ 3.77 سيڪڙو هئا.<ref name="ECPNA209"/> === چونڊ نمائندگيءَ جو تجزيو === فافين جي 30 مئي 2026ع واري تجزيي موجب شازيه مري 2024ع ۾ مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو جي حمايت سان ڪامياب ٿي. فافين موجب پاڪستان جي اڪثريتي چونڊ نظام ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار ڪامياب ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ سندس ووٽ مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي اڪثريت کان گهٽ هجن.<ref name="FAFEN209">{{cite web|title=NA-209: MNA Enjoys Only 26% Voter Support|url=https://fafen.org/na-209-mna-enjoys-only-26-voter-support/|publisher=Free and Fair Election Network|date=30 May 2026|language=en}}</ref> == اڳوڻيون عام چونڊون == === عام چونڊون 2002ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع ۾ سانگهڙ ضلعي جي قومي اسيمبليءَ جي تڪن جون حدون ۽ نمبر موجوده 2023ع واري تڪبنديءَ کان مختلف هئا. انهن چونڊن جا نتيجا موجوده اين اي-209 جي سڌن نتيجن طور پيش نٿا ڪري سگهجن. === عام چونڊون 2008ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 2008ع ۾ پڻ سانگهڙ ضلعي جي قومي اسيمبليءَ جي تڪن لاءِ ان وقت جي تڪبندي لاڳو هئي. === عام چونڊون 2013ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 22 آگسٽ 2013ع تي اڳوڻي اين اي-235 سانگهڙ-2 ۾ ضمني چونڊ ٿي، جنهن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي شازيه مري ڪاميابي حاصل ڪئي. ان وقت جي نتيجن موجب شازيه مري 66,166 ووٽ ۽ پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل) جي خدا بخش درس 55,719 ووٽ حاصل ڪيا. اهي نتيجا اڳوڻي اين اي-235 سان لاڳاپيل آهن، نه ڪي موجوده اين اي-209 جي ساڳين حدن سان. === عام چونڊون 2018ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 25 جولاءِ 2018ع تي اڳوڻي اين اي-216 سانگهڙ-2 ۾ عام چونڊون ٿيون. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي شازيه مري 80,770 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿي، جڏهن ته گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس جي ڪشن چند پرواڻي 70,791 ووٽ حاصل ڪيا. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-216 سانگهڙ-2: عام چونڊون 2018ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | شازيه مري | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 80,770 |- | ڪشن چند پرواڻي | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 70,791 |} <small>نوٽ: هي اڳوڻي اين اي-216 جا تاريخي نتيجا آهن. انهن کي موجوده اين اي-209 جي ساڳين حدن جا نتيجا نه سمجهيو وڃي.</small> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ شازيه مري اين اي-209 سانگهڙ-1 مان قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊي وئي. قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب هن 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NA209Profile"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | لاڳاپيل تڪن مان قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | سال ! style="background:#dceaf5;" | تڪ ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت |- | 2013ع (ضمني چونڊ) | اين اي-235 سانگهڙ-2 | [[شازيه مري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2018ع | اين اي-216 سانگهڙ-2 | [[شازيه مري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2024ع | اين اي-209 سانگهڙ-1 | [[شازيه مري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == پڻ ڏسو == * [[اين اي-210 (سانگهڙ-2)]] * [[سانگهڙ ضلعو]] * [[سانگهڙ]] * [[کپرو]] * [[ڄام نواز علي تعلقو]] * [[سنجهورو تعلقو]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1824 قومي اسيمبليءَ تي شازيه مري جو سرڪاري تعارف] * [https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf عام چونڊن جي سرڪاري رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو] * [https://fafen.org/na-209-mna-enjoys-only-26-voter-support/ فافين جو اين اي-209 بابت تجزيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-209_Sanghar-I_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي تڪ جو نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] 56ec6musfhfzptgf83yfgl83w2nq790 427345 427279 2026-11-03T04:58:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427345 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-209 سانگهڙ-1 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-209 Sanghar-I (2024).svg |region=[[سانگهڙ تعلقو]]، [[کپرو تعلقو]]، [[ڄام نواز علي تعلقو]] ۽ [[سنجهورو تعلقو]] جو ڪجهه حصو، [[سانگهڙ ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[شازيه مري]] |electorate=607,638 (2024ع)<ref name="ECPNA209"/> |previous=اڳوڻا اين اي-235 سانگهڙ-2 ۽ اين اي-216 سانگهڙ-2 سان لاڳاپيل علائقا }} '''اين اي-209 (سانگهڙ-1)''' ({{lang-en|NA-209 Sanghar-I}}) [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ [[سانگهڙ تعلقو]]، [[کپرو تعلقو]]، [[ڄام نواز علي تعلقو]] ۽ [[سنجهورو تعلقو|سنجهوري تعلقي]] جا مخصوص علائقا شامل آهن.<ref name="ECPDelimitation209">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2024-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|url-status=dead}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جي اميدوار [[شازيه مري|شازيه جنت مري]] 156,723 ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي، جڏهن ته [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] جي محمد خان جوڻيجي 140,370 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECPNA209">{{cite report|title=General Elections Report 2024, Volume II|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2024|url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|at=NA-209 Sanghar-I|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2025-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207225334/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|url-status=dead}}</ref> قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب شازيه مري هن تڪ جي چونڊيل ميمبر آهي ۽ هن 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NA209Profile">{{cite web|title=Personal Profile: Ms. Shazia Marri|url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1824|publisher=National Assembly of Pakistan|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> == جاگرافيائي حدون == [[File:NA-209 Sanghar-I (2024).svg|thumb|2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-209 سانگهڙ-1 جو نقشو.]] 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ هي علائقا شامل آهن: # [[سانگهڙ تعلقو]]، مڪمل؛ # [[کپرو تعلقو]]، مڪمل؛ # [[ڄام نواز علي تعلقو]]، مڪمل؛ # [[سنجهورو تعلقو]] مان جهول سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٽائون ڪميٽي جهول. سنجهوري تعلقي جا باقي علائقا اين اي-210 سانگهڙ-2 ۾ شامل آهن.<ref name="ECPDelimitation209"/> == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جون حدون ۽ نمبر وقت بوقت تبديل ٿيندا رهيا آهن. موجوده اين اي-209 سانگهڙ-1 کي 2023ع جي تڪبنديءَ موجب مقرر ڪيو ويو. ان کان اڳ سانگهڙ ضلعي ۾ قومي اسيمبليءَ جا ٽي تڪ موجود هئا. نئين تڪبنديءَ ۾ ضلعي جي قومي اسيمبليءَ جي سيٽن جو انگ ٻن تائين محدود ٿيو. ان تبديليءَ سبب اڳوڻن تڪن جا علائقا نون تڪن ۾ ورهايا ويا.<ref name="LokSujag209">{{cite web|title=Sanghar district's political unrest: Decoding the impact of national and provincial seat shortages on PML-N and PPP|url=https://loksujag.com/story/sanghar-delimitation-eng|website=Lok Sujag|language=en}}</ref> 2013ع ۾ سانگهڙ-2 جو تڪ اين اي-235 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جڏهن ته 2018ع ۾ سانگهڙ-2 جو تڪ اين اي-216 هو. انهن جي جاگرافيائي حدن کي موجوده اين اي-209 سان مڪمل طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="LokSujag209"/> == رجسٽرڊ ووٽر == 2024ع جي عام چونڊن لاءِ اين اي-209 سانگهڙ-1 ۾ 607,638 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ 326,355 مرد ۽ 281,283 عورتون شامل هيون. تڪ ۾ 442 پولنگ اسٽيشنون هيون.<ref name="ARYNA209">{{cite web|title=NA-209 Sanghar-I Election Result 2024|url=https://elections.arynews.tv/constituency/NA-209/2024|publisher=ARY News|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-209 سانگهڙ-1 جا چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 607,638 |- | مرد ووٽر | 326,355 |- | عورت ووٽر | 281,283 |- | پولنگ اسٽيشنون | 442 |- | صحيح ووٽ | 305,978 |- | رد ٿيل ووٽ | 11,994 |- | ڪل استعمال ٿيل ووٽ | 317,972 |- | ووٽنگ جي شرح | 52.33 سيڪڙو |} <small>ذريعا: اليڪشن ڪميشن جي 2024ع واري حتمي رپورٽ ۽ چونڊ انگ اکر.<ref name="ECPNA209"/><ref name="ARYNA209"/></small> === سنڌ جو سڀ کان وڏو قومي تڪ === فافين جي جنوري 2024ع واري چونڊ فهرستن بابت رپورٽ موجب اين اي-209 سانگهڙ-1 رجسٽرڊ ووٽرن جي لحاظ کان سنڌ جو سڀ کان وڏو قومي اسيمبليءَ جو تڪ هو. ان ۾ 607,638 ووٽر هئا، جڏهن ته سنڌ جو سڀ کان ننڍو تڪ اين اي-244 ڪراچي اولهه-1 هو، جنهن ۾ 155,824 رجسٽرڊ ووٽر هئا.<ref name="FAFENRolls2024">{{cite report|title=Assessment of Electoral Rolls for General Elections 2024|publisher=Free and Fair Election Network|date=January 2024|url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2024/02/240131-GE-2024-Electoral-Rolls-Assessment-Report-Final.pdf|language=en}}</ref> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-209 سانگهڙ-1 ۾ مجموعي طور 16 اميدوارن چونڊ وڙهي. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي اميدوار شازيه جنت مري ڪامياب ٿي.<ref name="ECPNA209"/> === چونڊ نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-209 سانگهڙ-1: عام چونڊن جا نتيجا، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[شازيه مري]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 156,723 |- | محمد خان جوڻيجو | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 140,370 |- | حميده مسعود شاهه | آزاد | 4,078 |- | محمد علي | آزاد | 1,494 |- | ظهيرالدين بابر | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 1,107 |- | شبانه ڪوثر | [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] | 903 |- | سيتا | آزاد | 503 |- | مشتاق | آزاد | 211 |- | قرة العين مري | آزاد | 194 |- | نواب علي | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | 92 |- | اورنگزيب | آزاد | 76 |- | اصغر علي | آزاد | 69 |- | عابد فاروق (رٽائرڊ) | آزاد | 66 |- | شگفته | آزاد | 41 |- | صلاح الدين جوڻيجو | آزاد | 40 |- | مير افسر دين ٽالپر | آزاد | 11 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 305,978 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 11,994 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 317,972 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 607,638 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 52.33 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، عام چونڊن جي رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو، اين اي-209 سانگهڙ-1.<ref name="ECPNA209"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === شازيه مري 156,723 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته محمد خان جوڻيجي 140,370 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي جي ووٽن ۾ 16,353 جو فرق هو. صحيح ووٽن مان شازيه مري جو حصو لڳ ڀڳ 51.22 سيڪڙو ۽ محمد خان جوڻيجي جو حصو لڳ ڀڳ 45.88 سيڪڙو هو.<ref name="ECPNA209"/> === ووٽنگ جي شرح === 2024ع جي چونڊن ۾ 607,638 رجسٽرڊ ووٽرن مان 317,972 ووٽ استعمال ٿيا. ووٽنگ جي شرح 52.33 سيڪڙو رهي. استعمال ٿيل ووٽن مان 305,978 صحيح ۽ 11,994 رد ٿيل قرار ڏنا ويا. رد ٿيل ووٽ ڪل استعمال ٿيل ووٽن جو لڳ ڀڳ 3.77 سيڪڙو هئا.<ref name="ECPNA209"/> === چونڊ نمائندگيءَ جو تجزيو === فافين جي 30 مئي 2026ع واري تجزيي موجب شازيه مري 2024ع ۾ مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي لڳ ڀڳ 26 سيڪڙو جي حمايت سان ڪامياب ٿي. فافين موجب پاڪستان جي اڪثريتي چونڊ نظام ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار ڪامياب ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ سندس ووٽ مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي اڪثريت کان گهٽ هجن.<ref name="FAFEN209">{{cite web|title=NA-209: MNA Enjoys Only 26% Voter Support|url=https://fafen.org/na-209-mna-enjoys-only-26-voter-support/|publisher=Free and Fair Election Network|date=30 May 2026|language=en}}</ref> == اڳوڻيون عام چونڊون == === عام چونڊون 2002ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع ۾ سانگهڙ ضلعي جي قومي اسيمبليءَ جي تڪن جون حدون ۽ نمبر موجوده 2023ع واري تڪبنديءَ کان مختلف هئا. انهن چونڊن جا نتيجا موجوده اين اي-209 جي سڌن نتيجن طور پيش نٿا ڪري سگهجن. === عام چونڊون 2008ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 2008ع ۾ پڻ سانگهڙ ضلعي جي قومي اسيمبليءَ جي تڪن لاءِ ان وقت جي تڪبندي لاڳو هئي. === عام چونڊون 2013ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 22 آگسٽ 2013ع تي اڳوڻي اين اي-235 سانگهڙ-2 ۾ ضمني چونڊ ٿي، جنهن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي شازيه مري ڪاميابي حاصل ڪئي. ان وقت جي نتيجن موجب شازيه مري 66,166 ووٽ ۽ پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل) جي خدا بخش درس 55,719 ووٽ حاصل ڪيا. اهي نتيجا اڳوڻي اين اي-235 سان لاڳاپيل آهن، نه ڪي موجوده اين اي-209 جي ساڳين حدن سان. === عام چونڊون 2018ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 25 جولاءِ 2018ع تي اڳوڻي اين اي-216 سانگهڙ-2 ۾ عام چونڊون ٿيون. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جي شازيه مري 80,770 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿي، جڏهن ته گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس جي ڪشن چند پرواڻي 70,791 ووٽ حاصل ڪيا. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-216 سانگهڙ-2: عام چونڊون 2018ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | شازيه مري | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 80,770 |- | ڪشن چند پرواڻي | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 70,791 |} <small>نوٽ: هي اڳوڻي اين اي-216 جا تاريخي نتيجا آهن. انهن کي موجوده اين اي-209 جي ساڳين حدن جا نتيجا نه سمجهيو وڃي.</small> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ شازيه مري اين اي-209 سانگهڙ-1 مان قومي اسيمبليءَ جي ميمبر چونڊي وئي. قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب هن 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NA209Profile"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | لاڳاپيل تڪن مان قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | سال ! style="background:#dceaf5;" | تڪ ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت |- | 2013ع (ضمني چونڊ) | اين اي-235 سانگهڙ-2 | [[شازيه مري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2018ع | اين اي-216 سانگهڙ-2 | [[شازيه مري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 2024ع | اين اي-209 سانگهڙ-1 | [[شازيه مري]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == پڻ ڏسو == * [[اين اي-210 (سانگهڙ-2)]] * [[سانگهڙ ضلعو]] * [[سانگهڙ]] * [[کپرو]] * [[ڄام نواز علي تعلقو]] * [[سنجهورو تعلقو]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1824 قومي اسيمبليءَ تي شازيه مري جو سرڪاري تعارف] * [https://web.archive.org/web/20251207225334/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf عام چونڊن جي سرڪاري رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو] * [https://fafen.org/na-209-mna-enjoys-only-26-voter-support/ فافين جو اين اي-209 بابت تجزيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-209_Sanghar-I_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي تڪ جو نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] pqyd68c9f9gegq3s3s39ws2xdtrf8xg 0 74505 427275 419056 2026-11-02T23:23:06Z Intisar Ali 8681 427275 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-210 سانگهڙ-2 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-210 Sanghar-II (2024).svg |caption=2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-210 جو نقشو |region=[[ٽنڊو آدم تعلقو]]، [[شهدادپور تعلقو]] ۽ [[سنجهورو تعلقو]] جو ڪجهه حصو، [[سانگهڙ ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[صلاح الدين جوڻيجو]] |party=[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |electorate=600,865 (2024ع)<ref name="ECP2024"/> |previous=اين اي-236 سانگهڙ-3 ۽ اڳوڻو اين اي-211 سانگهڙ-3 }} '''اين اي-210 (سانگهڙ-2)''' ({{lang-en|NA-210 Sanghar-II}}) [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ واقع آهي. پاڪستان جي [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان|اليڪشن ڪميشن]] جي 2023ع واري تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ ٽنڊو آدم ۽ شهدادپور جا مڪمل تعلقا، جڏهن ته سنجهوري تعلقي جا ڪجهه علائقا شامل آهن.<ref name="ECPDelimitation">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جو اميدوار [[صلاح الدين جوڻيجو]] 150,196 ووٽ کڻي ڪامياب ٿيو، جڏهن ته [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] جي اميدوار [[سائره بانو]] 108,194 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهي.<ref name="ECP2024">{{cite report|title=General Elections Report 2024, Volume II|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2024|url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|language=en}}</ref> قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب صلاح الدين جوڻيجو هن تڪ جو چونڊيل ميمبر آهي ۽ هن 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NAProfile">{{cite web|title=Personal Profile: Mr. Salahuddin Junejo|url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1825|publisher=National Assembly of Pakistan|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> == جاگرافيائي حدون == 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب اين اي-210 سانگهڙ-2 ۾ هي علائقا شامل آهن: # [[ٽنڊو آدم تعلقو]]، مڪمل؛ # [[شهدادپور تعلقو]]، مڪمل؛ # [[سنجهورو تعلقو]]، سواءِ جهول سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٽائون ڪميٽي جهول جي. اهي حدون اليڪشن ڪميشن جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي تڪبنديءَ ۾ مقرر ڪيون ويون.<ref name="ECPDelimitation"/> [[File:NA-210 Sanghar-II (2024).svg|thumb|2024ع جي چونڊن لاءِ اين اي-210 سانگهڙ-2 جو نقشو، جنهن ۾ تڪ جي حد ڳاڙهي رنگ سان ظاهر ڪيل آهي.]] == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر آدمشماريءَ ۽ تڪبنديءَ جي عمل کان پوءِ تبديل ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري 2024ع وارو اين اي-210 سانگهڙ-2 اڳوڻي اين اي-210 سان جاگرافيائي لحاظ کان هڪجهڙو ناهي. 2018ع جي چونڊن ۾ اين اي-210 جو نمبر خيرپور ضلعي جي هڪ تڪ لاءِ استعمال ٿيو هو، جڏهن ته 2024ع جي تڪبنديءَ ۾ اهو نمبر سانگهڙ ضلعي جي تڪ کي ڏنو ويو.<ref name="ECPDelimitation"/><ref name="ECP2018">{{cite web|title=General Elections 2018|url=https://ecp.gov.pk/general-elections-2018|publisher=Election Commission of Pakistan|language=en}}</ref> 2002ع، 2008ع، 2013ع ۽ 2018ع جي چونڊن جا نتيجا موجوده تڪ جي تاريخ سان ڀيٽڻ وقت ان وقت جي لاڳو تڪبنديءَ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == ووٽر ۽ پولنگ == 2024ع جي عام چونڊن لاءِ هن تڪ ۾ 600,865 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ 320,767 مرد ۽ 280,098 عورتون شامل هيون. تڪ ۾ 459 پولنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون هيون.<ref name="ECP2024"/><ref name="ARY2024">{{cite web|title=NA-210 Sanghar-II Election Result 2024|url=https://elections.arynews.tv/constituency/NA-210/2024|website=ARY News Elections|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-210 سانگهڙ-2: چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 600,865 |- | مرد ووٽر | 320,767 |- | عورت ووٽر | 280,098 |- | پولنگ اسٽيشنون | 459 |- | استعمال ٿيل ووٽ | 283,077 |- | صحيح ووٽ | 275,071 |- | رد ٿيل ووٽ | 8,006 |- | ووٽنگ جي شرح | 47.11 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن جي 2024ع واري عام چونڊن جي رپورٽ.<ref name="ECP2024"/></small> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-210 سانگهڙ-2 ۾ مجموعي طور 12 اميدوارن چونڊ وڙهي.<ref name="ECP2024"/> === نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-210 سانگهڙ-2: عام چونڊن جا نتيجا، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[صلاح الدين جوڻيجو]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 150,196 |- | [[سائره بانو]] | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 108,194 |- | منوچهر | آزاد | 7,834 |- | ڪامران عزيز غوري | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 3,407 |- | روشن الدين جوڻيجو | آزاد | 1,474 |- | محمد خان وساڻ | آزاد | 1,142 |- | عابد | آزاد | 1,007 |- | رضا الله | پاڪستان مرڪزي مسلم ليگ | 599 |- | محمد ذاڪر شيخ | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | 485 |- | عطا محمد | آزاد | 342 |- | محمد ايوب | آزاد | 264 |- | نياز محمد | آزاد | 127 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 275,071 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 8,006 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 283,077 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 600,865 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 47.11 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، عام چونڊن جي رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو.<ref name="ECP2024"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === صلاح الدين جوڻيجو 150,196 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سائره بانو 108,194 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي اميدوارن جي وچ ۾ ڪاميابيءَ جو فرق 42,002 ووٽ هو.<ref name="ECP2024"/> صحيح ووٽن مان صلاح الدين جوڻيجي جو حصو لڳ ڀڳ 54.60 سيڪڙو ۽ سائره بانو جو حصو لڳ ڀڳ 39.33 سيڪڙو هو. === چونڊ نتيجن جو تجزيو === آزاد ۽ منصفاڻين چونڊن جي نيٽ ورڪ، [[فافين]]، 31 مئي 2026ع تي شايع ڪيل تجزيي ۾ ڄاڻايو ته اين اي-210 جو ڪامياب اميدوار صحيح ووٽن جي اڌ کان وڌيڪ ووٽن سان چونڊيو ويو، پر سندس حاصل ڪيل ووٽ مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو جي برابر هئا.<ref name="FAFEN2026">{{cite web|title=NA-210: MNA Enjoys Only 25% Voter Support|url=https://fafen.org/na-210-mna-enjoys-only-25-voter-support/|publisher=Free and Fair Election Network|date=31 May 2026|language=en}}</ref> اهو فرق پاڪستان ۾ لاڳو اڪثريتي چونڊ نظام سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار ڪامياب ٿيندو آهي، ڀلي کيس مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي اڪثريت جا ووٽ حاصل نه ٿيا هجن.<ref name="FAFEN2026"/> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == 2024ع جي عام چونڊن ۾ ڪاميابيءَ کان پوءِ صلاح الدين جوڻيجو اين اي-210 سانگهڙ-2 مان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر بڻيو. قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب هن 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NAProfile"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | 2024ع کان قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | چونڊ سال ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت |- | 2024ع | [[صلاح الدين جوڻيجو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} قومي اسيمبليءَ جي ويب سائيٽ تي صلاح الدين جوڻيجي جو نالو اين اي-210 سانگهڙ-2 جي نمائندي طور درج آهي.<ref name="NAProfile"/> == اڳوڻيون عام چونڊون == === عام چونڊون 2002ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي نمبرنگ ۽ جاگرافيائي حدون موجوده تڪ کان مختلف هيون. تنهنڪري ان دور جي نتيجن کي موجوده اين اي-210 جا سڌا نتيجا نٿو سمجهي سگهجي. === عام چونڊون 2008ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 2008ع جي چونڊن لاءِ ان وقت جي تڪبندي لاڳو هئي. موجوده تڪ سان تاريخي ڀيٽ لاءِ ان وقت سانگهڙ ضلعي جي لاڳاپيل تڪن جا نتيجا ڏسڻ ضروري آهن. === عام چونڊون 2013ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 2013ع جي چونڊن ۾ پڻ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جون حدون موجوده 2023ع واري تڪبنديءَ کان مختلف هيون. === عام چونڊون 2018ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 2018ع ۾ اين اي-210 جو نمبر خيرپور ضلعي جي هڪ تڪ لاءِ استعمال ٿيو هو. تنهنڪري ان سال جي اين اي-210 جي نتيجن کي 2024ع واري اين اي-210 سانگهڙ-2 جي نتيجن سان هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="ECP2018"/> == پڻ ڏسو == * [[اين اي-209 (سانگهڙ-1)]] * [[سانگهڙ ضلعو]] * [[ٽنڊو آدم]] * [[شهدادپور]] * [[سنجهورو]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1825 قومي اسيمبليءَ تي صلاح الدين جوڻيجي جو سرڪاري تعارف] * [https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf عام چونڊن جي سرڪاري رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-210_Sanghar-II_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي تڪ جو نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] k4dq1wb9vkfeov9ld4klr6nbmb0yge2 427346 427275 2026-11-03T04:58:39Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427346 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-210 سانگهڙ-2 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-210 Sanghar-II (2024).svg |caption=2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-210 جو نقشو |region=[[ٽنڊو آدم تعلقو]]، [[شهدادپور تعلقو]] ۽ [[سنجهورو تعلقو]] جو ڪجهه حصو، [[سانگهڙ ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[صلاح الدين جوڻيجو]] |party=[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |electorate=600,865 (2024ع)<ref name="ECP2024"/> |previous=اين اي-236 سانگهڙ-3 ۽ اڳوڻو اين اي-211 سانگهڙ-3 }} '''اين اي-210 (سانگهڙ-2)''' ({{lang-en|NA-210 Sanghar-II}}) [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ واقع آهي. پاڪستان جي [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان|اليڪشن ڪميشن]] جي 2023ع واري تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ ٽنڊو آدم ۽ شهدادپور جا مڪمل تعلقا، جڏهن ته سنجهوري تعلقي جا ڪجهه علائقا شامل آهن.<ref name="ECPDelimitation">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2024-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|url-status=dead}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جو اميدوار [[صلاح الدين جوڻيجو]] 150,196 ووٽ کڻي ڪامياب ٿيو، جڏهن ته [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] جي اميدوار [[سائره بانو]] 108,194 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهي.<ref name="ECP2024">{{cite report|title=General Elections Report 2024, Volume II|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2024|url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2025-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207225334/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|url-status=dead}}</ref> قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب صلاح الدين جوڻيجو هن تڪ جو چونڊيل ميمبر آهي ۽ هن 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NAProfile">{{cite web|title=Personal Profile: Mr. Salahuddin Junejo|url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1825|publisher=National Assembly of Pakistan|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> == جاگرافيائي حدون == 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب اين اي-210 سانگهڙ-2 ۾ هي علائقا شامل آهن: # [[ٽنڊو آدم تعلقو]]، مڪمل؛ # [[شهدادپور تعلقو]]، مڪمل؛ # [[سنجهورو تعلقو]]، سواءِ جهول سپروائيزري تپيدار سرڪل ۽ ٽائون ڪميٽي جهول جي. اهي حدون اليڪشن ڪميشن جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي تڪبنديءَ ۾ مقرر ڪيون ويون.<ref name="ECPDelimitation"/> [[File:NA-210 Sanghar-II (2024).svg|thumb|2024ع جي چونڊن لاءِ اين اي-210 سانگهڙ-2 جو نقشو، جنهن ۾ تڪ جي حد ڳاڙهي رنگ سان ظاهر ڪيل آهي.]] == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي چونڊ تڪن جون حدون ۽ نمبر آدمشماريءَ ۽ تڪبنديءَ جي عمل کان پوءِ تبديل ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري 2024ع وارو اين اي-210 سانگهڙ-2 اڳوڻي اين اي-210 سان جاگرافيائي لحاظ کان هڪجهڙو ناهي. 2018ع جي چونڊن ۾ اين اي-210 جو نمبر خيرپور ضلعي جي هڪ تڪ لاءِ استعمال ٿيو هو، جڏهن ته 2024ع جي تڪبنديءَ ۾ اهو نمبر سانگهڙ ضلعي جي تڪ کي ڏنو ويو.<ref name="ECPDelimitation"/><ref name="ECP2018">{{cite web|title=General Elections 2018|url=https://ecp.gov.pk/general-elections-2018|publisher=Election Commission of Pakistan|language=en}}</ref> 2002ع، 2008ع، 2013ع ۽ 2018ع جي چونڊن جا نتيجا موجوده تڪ جي تاريخ سان ڀيٽڻ وقت ان وقت جي لاڳو تڪبنديءَ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == ووٽر ۽ پولنگ == 2024ع جي عام چونڊن لاءِ هن تڪ ۾ 600,865 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ 320,767 مرد ۽ 280,098 عورتون شامل هيون. تڪ ۾ 459 پولنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون هيون.<ref name="ECP2024"/><ref name="ARY2024">{{cite web|title=NA-210 Sanghar-II Election Result 2024|url=https://elections.arynews.tv/constituency/NA-210/2024|website=ARY News Elections|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-210 سانگهڙ-2: چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 600,865 |- | مرد ووٽر | 320,767 |- | عورت ووٽر | 280,098 |- | پولنگ اسٽيشنون | 459 |- | استعمال ٿيل ووٽ | 283,077 |- | صحيح ووٽ | 275,071 |- | رد ٿيل ووٽ | 8,006 |- | ووٽنگ جي شرح | 47.11 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن جي 2024ع واري عام چونڊن جي رپورٽ.<ref name="ECP2024"/></small> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-210 سانگهڙ-2 ۾ مجموعي طور 12 اميدوارن چونڊ وڙهي.<ref name="ECP2024"/> === نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-210 سانگهڙ-2: عام چونڊن جا نتيجا، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[صلاح الدين جوڻيجو]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 150,196 |- | [[سائره بانو]] | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 108,194 |- | منوچهر | آزاد | 7,834 |- | ڪامران عزيز غوري | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 3,407 |- | روشن الدين جوڻيجو | آزاد | 1,474 |- | محمد خان وساڻ | آزاد | 1,142 |- | عابد | آزاد | 1,007 |- | رضا الله | پاڪستان مرڪزي مسلم ليگ | 599 |- | محمد ذاڪر شيخ | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | 485 |- | عطا محمد | آزاد | 342 |- | محمد ايوب | آزاد | 264 |- | نياز محمد | آزاد | 127 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 275,071 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 8,006 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 283,077 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 600,865 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 47.11 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، عام چونڊن جي رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو.<ref name="ECP2024"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === صلاح الدين جوڻيجو 150,196 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سائره بانو 108,194 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي اميدوارن جي وچ ۾ ڪاميابيءَ جو فرق 42,002 ووٽ هو.<ref name="ECP2024"/> صحيح ووٽن مان صلاح الدين جوڻيجي جو حصو لڳ ڀڳ 54.60 سيڪڙو ۽ سائره بانو جو حصو لڳ ڀڳ 39.33 سيڪڙو هو. === چونڊ نتيجن جو تجزيو === آزاد ۽ منصفاڻين چونڊن جي نيٽ ورڪ، [[فافين]]، 31 مئي 2026ع تي شايع ڪيل تجزيي ۾ ڄاڻايو ته اين اي-210 جو ڪامياب اميدوار صحيح ووٽن جي اڌ کان وڌيڪ ووٽن سان چونڊيو ويو، پر سندس حاصل ڪيل ووٽ مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو جي برابر هئا.<ref name="FAFEN2026">{{cite web|title=NA-210: MNA Enjoys Only 25% Voter Support|url=https://fafen.org/na-210-mna-enjoys-only-25-voter-support/|publisher=Free and Fair Election Network|date=31 May 2026|language=en}}</ref> اهو فرق پاڪستان ۾ لاڳو اڪثريتي چونڊ نظام سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار ڪامياب ٿيندو آهي، ڀلي کيس مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي اڪثريت جا ووٽ حاصل نه ٿيا هجن.<ref name="FAFEN2026"/> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == 2024ع جي عام چونڊن ۾ ڪاميابيءَ کان پوءِ صلاح الدين جوڻيجو اين اي-210 سانگهڙ-2 مان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر بڻيو. قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب هن 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NAProfile"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | 2024ع کان قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | چونڊ سال ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت |- | 2024ع | [[صلاح الدين جوڻيجو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} قومي اسيمبليءَ جي ويب سائيٽ تي صلاح الدين جوڻيجي جو نالو اين اي-210 سانگهڙ-2 جي نمائندي طور درج آهي.<ref name="NAProfile"/> == اڳوڻيون عام چونڊون == === عام چونڊون 2002ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي نمبرنگ ۽ جاگرافيائي حدون موجوده تڪ کان مختلف هيون. تنهنڪري ان دور جي نتيجن کي موجوده اين اي-210 جا سڌا نتيجا نٿو سمجهي سگهجي. === عام چونڊون 2008ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 2008ع جي چونڊن لاءِ ان وقت جي تڪبندي لاڳو هئي. موجوده تڪ سان تاريخي ڀيٽ لاءِ ان وقت سانگهڙ ضلعي جي لاڳاپيل تڪن جا نتيجا ڏسڻ ضروري آهن. === عام چونڊون 2013ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 2013ع جي چونڊن ۾ پڻ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جون حدون موجوده 2023ع واري تڪبنديءَ کان مختلف هيون. === عام چونڊون 2018ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 2018ع ۾ اين اي-210 جو نمبر خيرپور ضلعي جي هڪ تڪ لاءِ استعمال ٿيو هو. تنهنڪري ان سال جي اين اي-210 جي نتيجن کي 2024ع واري اين اي-210 سانگهڙ-2 جي نتيجن سان هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="ECP2018"/> == پڻ ڏسو == * [[اين اي-209 (سانگهڙ-1)]] * [[سانگهڙ ضلعو]] * [[ٽنڊو آدم]] * [[شهدادپور]] * [[سنجهورو]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1825 قومي اسيمبليءَ تي صلاح الدين جوڻيجي جو سرڪاري تعارف] * [https://web.archive.org/web/20251207225334/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf عام چونڊن جي سرڪاري رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-210_Sanghar-II_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي تڪ جو نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] 4f7rkrc5q2yknzr8cjea8aga4kjlvf3 0 74506 427280 419057 2026-11-02T23:28:36Z Intisar Ali 8681 427280 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-211 ميرپورخاص-1 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-211 Mirpurkhas-I (2024).svg |region=[[سنڌڙي تعلقو]]، [[حسين بخش مري تعلقو]]، [[ميرپورخاص تعلقو]] ۽ [[شجاع آباد تعلقو]] جو ڪجهه حصو، [[ميرپورخاص ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[آفتاب حسين شاهه جيلاني]] |party=[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |electorate=433,059 (2024ع)<ref name="ECP2024NA211"/> |previous=اين اي-218 ميرپورخاص-1 (2018ع واري تڪبندي) }} '''اين اي-211 (ميرپورخاص-1)''' ({{lang-en|NA-211 Mirpur Khas-I}}) [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص ضلعي]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ [[سنڌڙي تعلقو|سنڌڙي]]، [[حسين بخش مري تعلقو|حسين بخش مري]] ۽ [[ميرپورخاص تعلقو|ميرپورخاص]] جا مڪمل تعلقا ۽ [[شجاع آباد تعلقو|شجاع آباد تعلقي]] جو ڪجهه حصو شامل آهن.<ref name="ECPDelimitation2023">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جو اميدوار [[آفتاب حسين شاهه جيلاني|پير آفتاب حسين شاهه جيلاني]] 84,512 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته آزاد اميدوار سيد علي نواز شاهه 53,881 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="ECP2024NA211">{{cite report|title=General Elections Report 2024, Volume II|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2024|url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|at=NA-211 Mirpurkhas-I|language=en}}</ref> 2024ع جي عام چونڊن لاءِ هن تڪ ۾ 433,059 رجسٽرڊ ووٽر هئا. ڪل 189,945 ووٽ استعمال ٿيا ۽ ووٽنگ جي شرح 43.86 سيڪڙو رهي.<ref name="ECP2024NA211"/> == جاگرافيائي حدون == [[File:NA-211 Mirpurkhas-I (2024).svg|thumb|2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-211 ميرپورخاص-1 جو نقشو.]] پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي تڪبنديءَ موجب اين اي-211 ميرپورخاص-1 ۾ هيٺيان علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelimitation2023"/> # [[سنڌڙي تعلقو]]، مڪمل؛ # [[حسين بخش مري تعلقو]]، مڪمل؛ # [[ميرپورخاص تعلقو]]، مڪمل؛ # [[شجاع آباد تعلقو]]، هيٺ ڄاڻايل علائقن کان سواءِ باقي حصو: #* ٽائون ڪميٽي ميرواهه؛ #* ميرواهه سپروائيزري تپيدار سرڪل جو ميرواهه تپيدار سرڪل؛ #* ميرواهه سپروائيزري تپيدار سرڪل جو کُنبڙي تپيدار سرڪل. شجاع آباد تعلقي جا مٿي ڄاڻايل خارج ڪيل علائقا 2023ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-212 ميرپورخاص-2 ۾ شامل ڪيا ويا.<ref name="ECPDelimitation2023"/> == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جون حدون ۽ نمبر وقت بوقت تڪبنديءَ جي عمل ذريعي تبديل ٿيندا رهيا آهن. 2024ع ۾ اين اي-211 ميرپورخاص-1 جو نمبر 2023ع واري نئين تڪبنديءَ موجب مقرر ٿيو. 2018ع جي عام چونڊن ۾ ميرپورخاص-1 جو تڪ اين اي-218 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جڏهن ته 2013ع ۾ لاڳاپيل تڪ اين اي-226 ميرپورخاص-1 جي نالي سان موجود هو. مختلف دورن جي تڪن جي حدن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري اڳوڻن نتيجن کي موجوده تڪ جا سڌا نتيجا نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="ECPDelimitation2023"/><ref name="ECP2018">{{cite web|title=General Elections 2018|url=https://ecp.gov.pk/general-elections-2018|publisher=Election Commission of Pakistan|language=en}}</ref> == ووٽر ۽ پولنگ == 2024ع جي عام چونڊن ۾ اين اي-211 ميرپورخاص-1 جا رجسٽرڊ ووٽر 433,059 هئا، جن ۾ 232,346 مرد ۽ 200,713 عورتون شامل هيون. هن تڪ ۾ 326 پولنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون.<ref name="FAFENNA211">{{cite report|title=NA-211 Mirpurkhas-I: General Election 2024 Constituency Profile|url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2025/06/NA-211-Mirpurkhas-I.pdf|publisher=Free and Fair Election Network|year=2025|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-211 ميرپورخاص-1: چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 433,059 |- | مرد ووٽر | 232,346 |- | عورت ووٽر | 200,713 |- | پولنگ اسٽيشنون | 326 |- | پولنگ بوٿ | 1,067 |- | چونڊ وڙهندڙ اميدوار | 18 |- | صحيح ووٽ | 181,812 |- | رد ٿيل ووٽ | 8,133 |- | ڪل استعمال ٿيل ووٽ | 189,945 |- | ووٽنگ جي شرح | 43.86 سيڪڙو |} <small>ذريعا: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2024ع واري عام چونڊن جي رپورٽ ۽ فافين جو تڪ وار تجزيو.<ref name="ECP2024NA211"/><ref name="FAFENNA211"/></small> === مرد ۽ عورت ووٽر === 2024ع ۾ هن تڪ جي رجسٽرڊ ووٽرن مان مردن جو حصو لڳ ڀڳ 53.65 سيڪڙو ۽ عورتن جو حصو 46.35 سيڪڙو هو. مرد ۽ عورت رجسٽرڊ ووٽرن جي انگ ۾ 31,633 جو فرق هو.<ref name="FAFENNA211"/> فافين جي تجزيي موجب مرد ووٽرن جي ووٽنگ جي شرح لڳ ڀڳ 47.6 سيڪڙو ۽ عورت ووٽرن جي شرح 39.6 سيڪڙو هئي. ٻنهي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق هو.<ref name="FAFENNA211"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | رجسٽرڊ ووٽرن ۽ ووٽنگ جي شرح ۾ صنفي فرق ! style="background:#dceaf5;" | درجو ! style="background:#dceaf5;" | رجسٽرڊ ووٽر ! style="background:#dceaf5;" | ووٽنگ جي شرح |- | مرد | 232,346 | 47.6 سيڪڙو |- | عورتون | 200,713 | 39.6 سيڪڙو |- ! ڪل ! 433,059 ! 43.86 سيڪڙو |} <small>ذريعو: فافين، اين اي-211 ميرپورخاص-1 جو چونڊ تجزيو.<ref name="FAFENNA211"/></small> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-211 ميرپورخاص-1 ۾ مجموعي طور 18 اميدوارن چونڊ وڙهي. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي اميدوار پير آفتاب حسين شاهه جيلاني ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref name="ECP2024NA211"/> === چونڊ نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-211 ميرپورخاص-1: عام چونڊن جا نتيجا، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[آفتاب حسين شاهه جيلاني|پير آفتاب حسين شاهه جيلاني]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 84,512 |- | سيد علي نواز شاهه | آزاد | 53,881 |- | عبدالحق | آزاد | 22,525 |- | تحسين | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 3,950 |- | منظور احمد | آزاد | 3,776 |- | جاويد علي | آزاد | 3,098 |- | منور علي | [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] | 2,802 |- | سيد امام علي شاهه | آزاد | 1,648 |- | عدنان خان | آزاد | 1,528 |- | محمد اسد علي خان جوڻيجو | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | 1,043 |- | عبدالراشيد | پاڪستان راهه حق پارٽي | 703 |- | مسعود احمد وساڻ | آزاد | 692 |- | سنجي پرواني | آزاد | 490 |- | عثمان مغل | آزاد | 338 |- | امام علي | آزاد | 295 |- | محمد ڪاشف عباسي | آزاد | 285 |- | محمد جبران | پاڪستان مسلم الائنس | 200 |- | اسلم خان | آزاد | 46 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 181,812 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 8,133 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 189,945 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 433,059 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 43.86 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، عام چونڊن جي رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو، اين اي-211 ميرپورخاص-1.<ref name="ECP2024NA211"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === پير آفتاب حسين شاهه جيلاني 84,512 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته ٻئي نمبر تي آيل آزاد اميدوار سيد علي نواز شاهه 53,881 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي اميدوارن جي ووٽن ۾ 30,631 جو فرق هو.<ref name="ECP2024NA211"/> صحيح ووٽن مان پير آفتاب حسين شاهه جيلاني جو حصو لڳ ڀڳ 46.48 سيڪڙو ۽ سيد علي نواز شاهه جو حصو لڳ ڀڳ 29.64 سيڪڙو هو. ٽئين نمبر تي آيل آزاد اميدوار عبدالحق 22,525 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صحيح ووٽن جو لڳ ڀڳ 12.39 سيڪڙو هئا.<ref name="ECP2024NA211"/> === ووٽنگ جي شرح === اليڪشن ڪميشن جي حتمي رپورٽ موجب 433,059 رجسٽرڊ ووٽرن مان 189,945 ووٽ استعمال ٿيا، جنهن سان ووٽنگ جي شرح 43.86 سيڪڙو رهي. انهن مان 181,812 ووٽ صحيح ۽ 8,133 ووٽ رد ٿيل قرار ڏنا ويا. رد ٿيل ووٽ ڪل استعمال ٿيل ووٽن جو لڳ ڀڳ 4.28 سيڪڙو هئا.<ref name="ECP2024NA211"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ووٽنگ === فافين جي تڪ وار تجزيي موجب اين اي-211 ميرپورخاص-1 جي آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندو هو. 2024ع جي چونڊن ۾ ڳوٺاڻن پولنگ اسٽيشنن تي ووٽنگ جي شرح لڳ ڀڳ 47.8 سيڪڙو ۽ شهري پولنگ اسٽيشنن تي لڳ ڀڳ 37.9 سيڪڙو رهي.<ref name="FAFENNA211"/> ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چونڊن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ووٽرن جي شرڪت جي شرح شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي. == اڳوڻيون عام چونڊون == === عام چونڊون 2002ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي حدن ۽ نمبرنگ جو نظام موجوده 2023ع واري تڪبنديءَ کان مختلف هو. ان دور جي لاڳاپيل تڪن جا نتيجا موجوده اين اي-211 جي نتيجن کان الڳ تاريخي پسمنظر طور ڏسڻ گهرجن. === عام چونڊون 2008ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 2008ع جي عام چونڊن ۾ پڻ ميرپورخاص ضلعي لاءِ ان وقت جي لاڳو تڪبندي استعمال ڪئي وئي. ان دور جي نتيجن جي ڀيٽ لاءِ تڪن جي حدن ۾ آيل تبديلين کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. === عام چونڊون 2013ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 2013ع جي عام چونڊن ۾ لاڳاپيل ميرپورخاص-1 تڪ اين اي-226 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. اهو تڪ 2024ع واري اين اي-211 سان نمبرنگ جي لحاظ کان مختلف هو. === عام چونڊون 2018ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيل عام چونڊن ۾ اڳوڻي اين اي-218 ميرپورخاص-1 تان آزاد اميدوار سيد علي نواز شاهه رضوي 75,795 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته پاڪستان پيپلز پارٽي جي اميدوار پير حسن علي شاهه 67,552 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2018"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-218 ميرپورخاص-1: عام چونڊون 2018ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | سيد علي نواز شاهه رضوي | آزاد | 75,795 |- | پير حسن علي شاهه | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 67,552 |- | ٻيا اميدوار | مختلف | 27,392 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 170,739 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 6,782 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 177,521 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 350,604 |} <small>نوٽ: هي 2018ع واري اين اي-218 جا نتيجا آهن، موجوده اين اي-211 جي ساڳين جاگرافيائي حدن جا نتيجا نه آهن.<ref name="ECP2018"/></small> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ پير آفتاب حسين شاهه جيلاني اين اي-211 ميرپورخاص-1 مان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر بڻيو. قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري فهرست ۾ سندس سياسي وابستگي پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز ڄاڻايل آهي.<ref name="NAOfficial211">{{cite web|title=Members of the National Assembly: Sindh|url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh|publisher=National Assembly of Pakistan|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | قومي اسيمبليءَ ۾ لاڳاپيل تڪ جي نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | چونڊ سال ! style="background:#dceaf5;" | تڪ ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي |- | 2018ع | اين اي-218 ميرپورخاص-1 | سيد علي نواز شاهه رضوي | آزاد |- | 2024ع | اين اي-211 ميرپورخاص-1 | [[آفتاب حسين شاهه جيلاني|پير آفتاب حسين شاهه جيلاني]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == پڻ ڏسو == * [[اين اي-212 (ميرپورخاص-2)]] * [[ميرپورخاص ضلعو]] * [[ميرپورخاص]] * [[سنڌڙي تعلقو]] * [[حسين بخش مري تعلقو]] * [[شجاع آباد تعلقو]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh قومي اسيمبليءَ جي سنڌ مان چونڊيل ميمبرن جي فهرست] * [https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf عام چونڊن جي سرڪاري رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو] * [https://fafen.org/wp-content/uploads/2025/06/NA-211-Mirpurkhas-I.pdf فافين جو اين اي-211 ميرپورخاص-1 بابت تفصيلي تجزيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-211_Mirpurkhas-I_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي 2024ع جو چونڊ نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] gt0ld8ke1c9u6wrysg97j5y7xg54v6z 427347 427280 2026-11-03T04:58:43Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427347 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-211 ميرپورخاص-1 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-211 Mirpurkhas-I (2024).svg |region=[[سنڌڙي تعلقو]]، [[حسين بخش مري تعلقو]]، [[ميرپورخاص تعلقو]] ۽ [[شجاع آباد تعلقو]] جو ڪجهه حصو، [[ميرپورخاص ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[آفتاب حسين شاهه جيلاني]] |party=[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |electorate=433,059 (2024ع)<ref name="ECP2024NA211"/> |previous=اين اي-218 ميرپورخاص-1 (2018ع واري تڪبندي) }} '''اين اي-211 (ميرپورخاص-1)''' ({{lang-en|NA-211 Mirpur Khas-I}}) [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص ضلعي]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ [[سنڌڙي تعلقو|سنڌڙي]]، [[حسين بخش مري تعلقو|حسين بخش مري]] ۽ [[ميرپورخاص تعلقو|ميرپورخاص]] جا مڪمل تعلقا ۽ [[شجاع آباد تعلقو|شجاع آباد تعلقي]] جو ڪجهه حصو شامل آهن.<ref name="ECPDelimitation2023">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2024-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|url-status=dead}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جو اميدوار [[آفتاب حسين شاهه جيلاني|پير آفتاب حسين شاهه جيلاني]] 84,512 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته آزاد اميدوار سيد علي نواز شاهه 53,881 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="ECP2024NA211">{{cite report|title=General Elections Report 2024, Volume II|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2024|url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|at=NA-211 Mirpurkhas-I|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2025-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207225334/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|url-status=dead}}</ref> 2024ع جي عام چونڊن لاءِ هن تڪ ۾ 433,059 رجسٽرڊ ووٽر هئا. ڪل 189,945 ووٽ استعمال ٿيا ۽ ووٽنگ جي شرح 43.86 سيڪڙو رهي.<ref name="ECP2024NA211"/> == جاگرافيائي حدون == [[File:NA-211 Mirpurkhas-I (2024).svg|thumb|2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-211 ميرپورخاص-1 جو نقشو.]] پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي تڪبنديءَ موجب اين اي-211 ميرپورخاص-1 ۾ هيٺيان علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelimitation2023"/> # [[سنڌڙي تعلقو]]، مڪمل؛ # [[حسين بخش مري تعلقو]]، مڪمل؛ # [[ميرپورخاص تعلقو]]، مڪمل؛ # [[شجاع آباد تعلقو]]، هيٺ ڄاڻايل علائقن کان سواءِ باقي حصو: #* ٽائون ڪميٽي ميرواهه؛ #* ميرواهه سپروائيزري تپيدار سرڪل جو ميرواهه تپيدار سرڪل؛ #* ميرواهه سپروائيزري تپيدار سرڪل جو کُنبڙي تپيدار سرڪل. شجاع آباد تعلقي جا مٿي ڄاڻايل خارج ڪيل علائقا 2023ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-212 ميرپورخاص-2 ۾ شامل ڪيا ويا.<ref name="ECPDelimitation2023"/> == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جون حدون ۽ نمبر وقت بوقت تڪبنديءَ جي عمل ذريعي تبديل ٿيندا رهيا آهن. 2024ع ۾ اين اي-211 ميرپورخاص-1 جو نمبر 2023ع واري نئين تڪبنديءَ موجب مقرر ٿيو. 2018ع جي عام چونڊن ۾ ميرپورخاص-1 جو تڪ اين اي-218 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جڏهن ته 2013ع ۾ لاڳاپيل تڪ اين اي-226 ميرپورخاص-1 جي نالي سان موجود هو. مختلف دورن جي تڪن جي حدن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري اڳوڻن نتيجن کي موجوده تڪ جا سڌا نتيجا نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="ECPDelimitation2023"/><ref name="ECP2018">{{cite web|title=General Elections 2018|url=https://ecp.gov.pk/general-elections-2018|publisher=Election Commission of Pakistan|language=en}}</ref> == ووٽر ۽ پولنگ == 2024ع جي عام چونڊن ۾ اين اي-211 ميرپورخاص-1 جا رجسٽرڊ ووٽر 433,059 هئا، جن ۾ 232,346 مرد ۽ 200,713 عورتون شامل هيون. هن تڪ ۾ 326 پولنگ اسٽيشنون قائم ڪيون ويون.<ref name="FAFENNA211">{{cite report|title=NA-211 Mirpurkhas-I: General Election 2024 Constituency Profile|url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2025/06/NA-211-Mirpurkhas-I.pdf|publisher=Free and Fair Election Network|year=2025|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-211 ميرپورخاص-1: چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 433,059 |- | مرد ووٽر | 232,346 |- | عورت ووٽر | 200,713 |- | پولنگ اسٽيشنون | 326 |- | پولنگ بوٿ | 1,067 |- | چونڊ وڙهندڙ اميدوار | 18 |- | صحيح ووٽ | 181,812 |- | رد ٿيل ووٽ | 8,133 |- | ڪل استعمال ٿيل ووٽ | 189,945 |- | ووٽنگ جي شرح | 43.86 سيڪڙو |} <small>ذريعا: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 2024ع واري عام چونڊن جي رپورٽ ۽ فافين جو تڪ وار تجزيو.<ref name="ECP2024NA211"/><ref name="FAFENNA211"/></small> === مرد ۽ عورت ووٽر === 2024ع ۾ هن تڪ جي رجسٽرڊ ووٽرن مان مردن جو حصو لڳ ڀڳ 53.65 سيڪڙو ۽ عورتن جو حصو 46.35 سيڪڙو هو. مرد ۽ عورت رجسٽرڊ ووٽرن جي انگ ۾ 31,633 جو فرق هو.<ref name="FAFENNA211"/> فافين جي تجزيي موجب مرد ووٽرن جي ووٽنگ جي شرح لڳ ڀڳ 47.6 سيڪڙو ۽ عورت ووٽرن جي شرح 39.6 سيڪڙو هئي. ٻنهي شرحن ۾ لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو پوائنٽن جو فرق هو.<ref name="FAFENNA211"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | رجسٽرڊ ووٽرن ۽ ووٽنگ جي شرح ۾ صنفي فرق ! style="background:#dceaf5;" | درجو ! style="background:#dceaf5;" | رجسٽرڊ ووٽر ! style="background:#dceaf5;" | ووٽنگ جي شرح |- | مرد | 232,346 | 47.6 سيڪڙو |- | عورتون | 200,713 | 39.6 سيڪڙو |- ! ڪل ! 433,059 ! 43.86 سيڪڙو |} <small>ذريعو: فافين، اين اي-211 ميرپورخاص-1 جو چونڊ تجزيو.<ref name="FAFENNA211"/></small> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-211 ميرپورخاص-1 ۾ مجموعي طور 18 اميدوارن چونڊ وڙهي. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جي اميدوار پير آفتاب حسين شاهه جيلاني ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref name="ECP2024NA211"/> === چونڊ نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-211 ميرپورخاص-1: عام چونڊن جا نتيجا، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[آفتاب حسين شاهه جيلاني|پير آفتاب حسين شاهه جيلاني]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 84,512 |- | سيد علي نواز شاهه | آزاد | 53,881 |- | عبدالحق | آزاد | 22,525 |- | تحسين | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 3,950 |- | منظور احمد | آزاد | 3,776 |- | جاويد علي | آزاد | 3,098 |- | منور علي | [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] | 2,802 |- | سيد امام علي شاهه | آزاد | 1,648 |- | عدنان خان | آزاد | 1,528 |- | محمد اسد علي خان جوڻيجو | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | 1,043 |- | عبدالراشيد | پاڪستان راهه حق پارٽي | 703 |- | مسعود احمد وساڻ | آزاد | 692 |- | سنجي پرواني | آزاد | 490 |- | عثمان مغل | آزاد | 338 |- | امام علي | آزاد | 295 |- | محمد ڪاشف عباسي | آزاد | 285 |- | محمد جبران | پاڪستان مسلم الائنس | 200 |- | اسلم خان | آزاد | 46 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 181,812 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 8,133 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 189,945 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 433,059 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 43.86 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، عام چونڊن جي رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو، اين اي-211 ميرپورخاص-1.<ref name="ECP2024NA211"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === پير آفتاب حسين شاهه جيلاني 84,512 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته ٻئي نمبر تي آيل آزاد اميدوار سيد علي نواز شاهه 53,881 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي اميدوارن جي ووٽن ۾ 30,631 جو فرق هو.<ref name="ECP2024NA211"/> صحيح ووٽن مان پير آفتاب حسين شاهه جيلاني جو حصو لڳ ڀڳ 46.48 سيڪڙو ۽ سيد علي نواز شاهه جو حصو لڳ ڀڳ 29.64 سيڪڙو هو. ٽئين نمبر تي آيل آزاد اميدوار عبدالحق 22,525 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صحيح ووٽن جو لڳ ڀڳ 12.39 سيڪڙو هئا.<ref name="ECP2024NA211"/> === ووٽنگ جي شرح === اليڪشن ڪميشن جي حتمي رپورٽ موجب 433,059 رجسٽرڊ ووٽرن مان 189,945 ووٽ استعمال ٿيا، جنهن سان ووٽنگ جي شرح 43.86 سيڪڙو رهي. انهن مان 181,812 ووٽ صحيح ۽ 8,133 ووٽ رد ٿيل قرار ڏنا ويا. رد ٿيل ووٽ ڪل استعمال ٿيل ووٽن جو لڳ ڀڳ 4.28 سيڪڙو هئا.<ref name="ECP2024NA211"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ووٽنگ === فافين جي تڪ وار تجزيي موجب اين اي-211 ميرپورخاص-1 جي آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندو هو. 2024ع جي چونڊن ۾ ڳوٺاڻن پولنگ اسٽيشنن تي ووٽنگ جي شرح لڳ ڀڳ 47.8 سيڪڙو ۽ شهري پولنگ اسٽيشنن تي لڳ ڀڳ 37.9 سيڪڙو رهي.<ref name="FAFENNA211"/> ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چونڊن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ووٽرن جي شرڪت جي شرح شهري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي. == اڳوڻيون عام چونڊون == === عام چونڊون 2002ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جي حدن ۽ نمبرنگ جو نظام موجوده 2023ع واري تڪبنديءَ کان مختلف هو. ان دور جي لاڳاپيل تڪن جا نتيجا موجوده اين اي-211 جي نتيجن کان الڳ تاريخي پسمنظر طور ڏسڻ گهرجن. === عام چونڊون 2008ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 2008ع جي عام چونڊن ۾ پڻ ميرپورخاص ضلعي لاءِ ان وقت جي لاڳو تڪبندي استعمال ڪئي وئي. ان دور جي نتيجن جي ڀيٽ لاءِ تڪن جي حدن ۾ آيل تبديلين کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. === عام چونڊون 2013ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 2013ع جي عام چونڊن ۾ لاڳاپيل ميرپورخاص-1 تڪ اين اي-226 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. اهو تڪ 2024ع واري اين اي-211 سان نمبرنگ جي لحاظ کان مختلف هو. === عام چونڊون 2018ع === {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيل عام چونڊن ۾ اڳوڻي اين اي-218 ميرپورخاص-1 تان آزاد اميدوار سيد علي نواز شاهه رضوي 75,795 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته پاڪستان پيپلز پارٽي جي اميدوار پير حسن علي شاهه 67,552 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2018"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-218 ميرپورخاص-1: عام چونڊون 2018ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | سيد علي نواز شاهه رضوي | آزاد | 75,795 |- | پير حسن علي شاهه | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 67,552 |- | ٻيا اميدوار | مختلف | 27,392 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 170,739 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 6,782 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 177,521 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 350,604 |} <small>نوٽ: هي 2018ع واري اين اي-218 جا نتيجا آهن، موجوده اين اي-211 جي ساڳين جاگرافيائي حدن جا نتيجا نه آهن.<ref name="ECP2018"/></small> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ پير آفتاب حسين شاهه جيلاني اين اي-211 ميرپورخاص-1 مان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر بڻيو. قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري فهرست ۾ سندس سياسي وابستگي پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز ڄاڻايل آهي.<ref name="NAOfficial211">{{cite web|title=Members of the National Assembly: Sindh|url=https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh|publisher=National Assembly of Pakistan|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | قومي اسيمبليءَ ۾ لاڳاپيل تڪ جي نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | چونڊ سال ! style="background:#dceaf5;" | تڪ ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي |- | 2018ع | اين اي-218 ميرپورخاص-1 | سيد علي نواز شاهه رضوي | آزاد |- | 2024ع | اين اي-211 ميرپورخاص-1 | [[آفتاب حسين شاهه جيلاني|پير آفتاب حسين شاهه جيلاني]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == پڻ ڏسو == * [[اين اي-212 (ميرپورخاص-2)]] * [[ميرپورخاص ضلعو]] * [[ميرپورخاص]] * [[سنڌڙي تعلقو]] * [[حسين بخش مري تعلقو]] * [[شجاع آباد تعلقو]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/mna_list.php?list=sindh قومي اسيمبليءَ جي سنڌ مان چونڊيل ميمبرن جي فهرست] * [https://web.archive.org/web/20251207225334/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf عام چونڊن جي سرڪاري رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو] * [https://fafen.org/wp-content/uploads/2025/06/NA-211-Mirpurkhas-I.pdf فافين جو اين اي-211 ميرپورخاص-1 بابت تفصيلي تجزيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-211_Mirpurkhas-I_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي 2024ع جو چونڊ نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] 4f7nind3lt22l7w7aqo05ih1k9oj60b 0 74507 427284 419058 2026-11-02T23:34:54Z Intisar Ali 8681 427284 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-212 ميرپورخاص-2 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-212 Mirpurkhas-II (2024).svg |region=[[ڪوٽ غلام محمد تعلقو]]، [[ڊگهڙي تعلقو]]، [[جهڏو تعلقو]] ۽ [[شجاع آباد تعلقو]] جا مخصوص علائقا، [[ميرپورخاص ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[مير منور علي ٽالپر]] |electorate=432,341 (2024ع)<ref name="ECP2024NA212"/> |previous=اين اي-219 ميرپورخاص-2 (2018ع واري تڪبندي) }} '''اين اي-212 (ميرپورخاص-2)''' ({{lang-en|NA-212 Mirpurkhas-II}}) [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص ضلعي]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ [[ڪوٽ غلام محمد تعلقو]]، [[ڊگهڙي تعلقو]] ۽ [[جهڏو تعلقو]] مڪمل، جڏهن ته [[شجاع آباد تعلقو|شجاع آباد تعلقي]] جا مخصوص علائقا شامل آهن.<ref name="ECPDelim212">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جو اميدوار [[مير منور علي ٽالپر]] 122,291 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته آزاد اميدوار سيد علي نواز شاهه 45,359 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="ECP2024NA212">{{cite report|title=General Elections Report 2024, Volume II|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2024|url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|at=NA-212 Mirpurkhas-II|language=en}}</ref> قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب مير منور علي ٽالپر هن تڪ جو چونڊيل ميمبر آهي ۽ هن 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NAProfile212">{{cite web|title=Personal Profile: Mir Munawar Ali Talpur|url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1827|publisher=National Assembly of Pakistan|language=en}}</ref> == جاگرافيائي حدون == [[File:NA-212 Mirpurkhas-II (2024).svg|thumb|2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-212 ميرپورخاص-2 جو نقشو.]] اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim212"/> # [[ڪوٽ غلام محمد تعلقو]]، مڪمل؛ # [[ڊگهڙي تعلقو]]، مڪمل؛ # [[جهڏو تعلقو]]، مڪمل؛ # [[شجاع آباد تعلقو]] جا هيٺيان علائقا: #* ٽائون ڪميٽي ميرواهه؛ #* ميرواهه سپروائيزري تپيدار سرڪل جو ميرواهه تپيدار سرڪل؛ #* ميرواهه سپروائيزري تپيدار سرڪل جو کُنبڙي تپيدار سرڪل. شجاع آباد تعلقي جا باقي علائقا 2023ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-211 ميرپورخاص-1 ۾ شامل آهن.<ref name="ECPDelim212"/> == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جا نمبر ۽ حدون مختلف تڪبندين دوران تبديل ٿيندا رهيا آهن. موجوده اين اي-212 ميرپورخاص-2 کي 2023ع جي تڪبنديءَ ۾ هي نمبر ڏنو ويو. 2002ع، 2008ع ۽ 2013ع جي عام چونڊن ۾ لاڳاپيل ميرپورخاص-2 تڪ اين اي-227 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جڏهن ته 2018ع جي چونڊن ۾ ميرپورخاص-2 جو تڪ اين اي-219 هو.<ref name="GallupHistory212">{{cite report|title=Pakistan Election: Gallup Election Database, 2013 Update|url=https://gallup.com.pk/wp/wp-content/uploads/2015/04/Election-Data-Base-Update-20132.pdf|publisher=Gallup Pakistan|year=2015|language=en}}</ref> انهن دورن جي تڪن جون جاگرافيائي حدون موجوده تڪ کان مختلف ٿي سگهن ٿيون؛ تنهنڪري اڳوڻن تڪن جي نتيجن کي موجوده اين اي-212 جي ساڳين حدن جا نتيجا نه سمجهڻ گهرجي. == رجسٽرڊ ووٽر ۽ پولنگ == 2024ع جي عام چونڊن لاءِ اين اي-212 ميرپورخاص-2 ۾ 432,341 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ 229,256 مرد ۽ 203,085 عورتون شامل هيون. تڪ ۾ 330 پولنگ اسٽيشنون ۽ 1,071 پولنگ بوٿ مقرر ڪيا ويا هئا.<ref name="FAFENProfile212">{{cite report|title=NA-212 Mirpurkhas-II: General Election 2024 Constituency Profile|url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2025/06/NA-212-Mirpurkhas-II.pdf|publisher=Free and Fair Election Network|year=2025|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-212 ميرپورخاص-2 جا چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 432,341 |- | مرد ووٽر | 229,256 |- | عورت ووٽر | 203,085 |- | پولنگ اسٽيشنون | 330 |- | پولنگ بوٿ | 1,071 |- | چونڊ وڙهندڙ اميدوار | 10 |- | صحيح ووٽ | 196,881 |- | رد ٿيل ووٽ | 7,934 |- | ڪل استعمال ٿيل ووٽ | 204,815 |- | ووٽنگ جي شرح | 47.37 سيڪڙو |} <small>ذريعا: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي حتمي رپورٽ ۽ فافين جو تڪ وار چونڊ پروفائل.<ref name="ECP2024NA212"/><ref name="FAFENProfile212"/></small> === مرد ۽ عورت ووٽر === 2024ع ۾ هن تڪ جي رجسٽرڊ ووٽرن مان مردن جو حصو لڳ ڀڳ 53.03 سيڪڙو ۽ عورتن جو حصو 46.97 سيڪڙو هو. مرد ۽ عورت رجسٽرڊ ووٽرن جي انگ ۾ 26,171 جو فرق هو.<ref name="FAFENProfile212"/> فافين جي تجزيي موجب مردن جي ووٽنگ جي شرح لڳ ڀڳ 49.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي ووٽنگ جي شرح لڳ ڀڳ 44.6 سيڪڙو هئي.<ref name="FAFENProfile212"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | ووٽرن جي صنفي ورهاست، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | درجو ! style="background:#dceaf5;" | رجسٽرڊ ووٽر ! style="background:#dceaf5;" | ووٽنگ جي شرح |- | مرد | 229,256 | 49.6 سيڪڙو |- | عورتون | 203,085 | 44.6 سيڪڙو |- ! ڪل ! 432,341 ! 47.37 سيڪڙو |} <small>ذريعو: فافين، اين اي-212 ميرپورخاص-2 جو چونڊ پروفائل.<ref name="FAFENProfile212"/></small> == عام چونڊون 2002ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع جي عام چونڊن ۾ ميرپورخاص سان لاڳاپيل اڳوڻي اين اي-227 تڪ تان پاڪستان پيپلز پارٽي جو سيد قربان علي شاهه ڪامياب ٿيو. گيلپ پاڪستان جي تاريخي چونڊ ڊيٽابيس موجب ٻئي نمبر تي متحده قومي موومينٽ جو شبير احمد قائمخاني رهيو.<ref name="GallupHistory212"/> اهي نتيجا اڳوڻي تڪبنديءَ سان لاڳاپيل آهن ۽ موجوده اين اي-212 جي ساڳين حدن جا نتيجا ناهن. == عام چونڊون 2008ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 18 فيبروري 2008ع جي عام چونڊن ۾ اڳوڻي اين اي-227 ميرپورخاص-2 تان پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جو مير منور علي ٽالپر ڪامياب ٿيو. هن 82,697 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته پاڪستان مسلم ليگ (ق) جي سيد قربان علي شاهه 31,159 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="GallupHistory212"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-227 ميرپورخاص-2: عام چونڊون 2008ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | مير منور علي ٽالپر | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 82,697 |- | سيد قربان علي شاهه | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 31,159 |- | سردار غلام مصطفيٰ خاصخيلي | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | 10,359 |} == عام چونڊون 2013ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 11 مئي 2013ع تي اڳوڻي اين اي-227 ميرپورخاص-2 ۾ عام چونڊون ٿيون. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير منور علي ٽالپر 113,218 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل) جي سيد عنايت علي شاهه 33,723 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="GallupHistory212"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-227 ميرپورخاص-2: عام چونڊون 2013ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | مير منور علي ٽالپر | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 113,218 |- | سيد عنايت علي شاهه | [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] | 33,723 |- | ارباب عنايت الله غلام رحيم | آزاد | 7,198 |} == عام چونڊون 2018ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 25 جولاءِ 2018ع تي اڳوڻي اين اي-219 ميرپورخاص-2 ۾ عام چونڊون ٿيون. مير منور علي ٽالپر 105,823 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس جي ارباب غلام رحيم 51,145 ووٽ حاصل ڪيا. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-219 ميرپورخاص-2: عام چونڊون 2018ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | مير منور علي ٽالپر | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 105,823 |- | ارباب غلام رحيم | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 51,145 |- | ٻيا اميدوار | مختلف | 18,637 |} <small>نوٽ: هي 2018ع جي اڳوڻي اين اي-219 جا تاريخي نتيجا آهن، موجوده اين اي-212 جي ساڳين جاگرافيائي حدن جا نتيجا نه آهن.</small> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-212 ميرپورخاص-2 ۾ مجموعي طور ڏهن اميدوارن چونڊ وڙهي. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جو مير منور علي ٽالپر ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024NA212"/> === چونڊ نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-212 ميرپورخاص-2: عام چونڊون 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[مير منور علي ٽالپر]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 122,291 |- | سيد علي نواز شاهه | آزاد | 45,359 |- | فيصل ڪڇيلو | آزاد | 20,979 |- | محمد عمر جان | [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] | 2,994 |- | محمد حنيف خان | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 2,109 |- | مير الله داد خان | آزاد | 894 |- | مسعود احمد وساڻ | آزاد | 816 |- | سيد ممتاز علي شاهه | آزاد | 794 |- | غلام قادر | جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان | 456 |- | ڀورو | آزاد | 189 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 196,881 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 7,934 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 204,815 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 432,341 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 47.37 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، عام چونڊن جي رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو، اين اي-212 ميرپورخاص-2.<ref name="ECP2024NA212"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === مير منور علي ٽالپر 122,291 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سيد علي نواز شاهه 45,359 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي جي ووٽن ۾ 76,932 جو فرق هو. صحيح ووٽن مان مير منور علي ٽالپر جو حصو لڳ ڀڳ 62.11 سيڪڙو ۽ سيد علي نواز شاهه جو حصو لڳ ڀڳ 23.04 سيڪڙو هو. ٽئين نمبر تي آيل فيصل ڪڇيلو 20,979 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2024NA212"/> === ووٽنگ جي شرح === 2024ع جي عام چونڊن ۾ 432,341 رجسٽرڊ ووٽرن مان 204,815 ووٽ استعمال ٿيا. ووٽنگ جي شرح 47.37 سيڪڙو رهي. انهن مان 196,881 ووٽ صحيح ۽ 7,934 ووٽ رد ٿيل قرار ڏنا ويا. رد ٿيل ووٽ ڪل استعمال ٿيل ووٽن جو لڳ ڀڳ 3.87 سيڪڙو هئا.<ref name="ECP2024NA212"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ووٽنگ === فافين جي چونڊ پروفائل موجب اين اي-212 ميرپورخاص-2 جي آباديءَ جي جوڙجڪ بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي. تڪ جي پولنگ اسٽيشنن تي شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي ووٽنگ جي شرح ۾ فرق پڻ ڏٺو ويو. فافين موجب ڳوٺاڻن پولنگ اسٽيشنن تي ووٽنگ جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 48.2 سيڪڙو ۽ شهري پولنگ اسٽيشنن تي لڳ ڀڳ 45.1 سيڪڙو رهي.<ref name="FAFENProfile212"/> === چونڊ نمائندگيءَ جو تجزيو === فافين جي 2 جون 2026ع واري تجزيي موجب مير منور علي ٽالپر 2024ع ۾ صحيح ووٽن جي 62 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي سان ڪامياب ٿيو، پر سندس حاصل ڪيل ووٽ تڪ جي مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو جي برابر هئا.<ref name="FAFENRepresentation212">{{cite web|title=NA-212: MNA Enjoys Only 28% Voter Support|url=https://fafen.org/na-212-mna-enjoys-only-28-voter-support/|publisher=Free and Fair Election Network|date=2 June 2026|language=en}}</ref> پاڪستان جي اڪثريتي چونڊ نظام ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار چونڊيل قرار ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ کيس مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي اڪثريت جا ووٽ حاصل نه ٿيا هجن.<ref name="FAFENRepresentation212"/> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == مير منور علي ٽالپر 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي عام چونڊن ۾ ميرپورخاص-2 سان لاڳاپيل تڪن مان ڪامياب ٿيو. مختلف دورن ۾ تڪن جا نمبر ۽ حدون تبديل ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | لاڳاپيل تڪن مان قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | چونڊ سال ! style="background:#dceaf5;" | تڪ ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت |- | 2002ع | اين اي-227 ميرپورخاص-2 | سيد قربان علي شاهه | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | 2008ع | اين اي-227 ميرپورخاص-2 | مير منور علي ٽالپر | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | 2013ع | اين اي-227 ميرپورخاص-2 | مير منور علي ٽالپر | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | 2018ع | اين اي-219 ميرپورخاص-2 | مير منور علي ٽالپر | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | 2024ع | اين اي-212 ميرپورخاص-2 | [[مير منور علي ٽالپر]] | پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز |} 2024ع ۾ چونڊيل مير منور علي ٽالپر قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NAProfile212"/> == پڻ ڏسو == * [[اين اي-211 (ميرپورخاص-1)]] * [[ميرپورخاص ضلعو]] * [[ڪوٽ غلام محمد تعلقو]] * [[ڊگهڙي تعلقو]] * [[جهڏو تعلقو]] * [[شجاع آباد تعلقو]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1827 قومي اسيمبليءَ تي مير منور علي ٽالپر جو سرڪاري تعارف] * [https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf عام چونڊن جي سرڪاري رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو] * [https://fafen.org/wp-content/uploads/2025/06/NA-212-Mirpurkhas-II.pdf فافين جو اين اي-212 بابت تفصيلي چونڊ تجزيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-212_Mirpurkhas-II_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي تڪ جو نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] jgggtf55ghdhsa8taxgx0ifxno02ak1 427348 427284 2026-11-03T04:58:49Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427348 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency |name=اين اي-212 ميرپورخاص-2 |parl_name=[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] |image=NA-212 Mirpurkhas-II (2024).svg |region=[[ڪوٽ غلام محمد تعلقو]]، [[ڊگهڙي تعلقو]]، [[جهڏو تعلقو]] ۽ [[شجاع آباد تعلقو]] جا مخصوص علائقا، [[ميرپورخاص ضلعو]]، [[سنڌ]] |member=[[مير منور علي ٽالپر]] |electorate=432,341 (2024ع)<ref name="ECP2024NA212"/> |previous=اين اي-219 ميرپورخاص-2 (2018ع واري تڪبندي) }} '''اين اي-212 (ميرپورخاص-2)''' ({{lang-en|NA-212 Mirpurkhas-II}}) [[پاڪستان]] جي [[قومي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[سنڌ]] جي [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص ضلعي]] ۾ واقع آهي. 2023ع جي حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ [[ڪوٽ غلام محمد تعلقو]]، [[ڊگهڙي تعلقو]] ۽ [[جهڏو تعلقو]] مڪمل، جڏهن ته [[شجاع آباد تعلقو|شجاع آباد تعلقي]] جا مخصوص علائقا شامل آهن.<ref name="ECPDelim212">{{cite web|title=Final List of Constituencies (Form-7), National Assembly, 2023|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|date=30 November 2023|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2024-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240714104055/https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf|url-status=dead}}</ref> 8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز جو اميدوار [[مير منور علي ٽالپر]] 122,291 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته آزاد اميدوار سيد علي نواز شاهه 45,359 ووٽ حاصل ڪري ٻئي نمبر تي رهيو.<ref name="ECP2024NA212">{{cite report|title=General Elections Report 2024, Volume II|publisher=Election Commission of Pakistan|year=2024|url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|at=NA-212 Mirpurkhas-II|language=en|access-date=2026-11-02|archive-date=2025-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20251207225334/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf|url-status=dead}}</ref> قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب مير منور علي ٽالپر هن تڪ جو چونڊيل ميمبر آهي ۽ هن 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NAProfile212">{{cite web|title=Personal Profile: Mir Munawar Ali Talpur|url=https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1827|publisher=National Assembly of Pakistan|language=en}}</ref> == جاگرافيائي حدون == [[File:NA-212 Mirpurkhas-II (2024).svg|thumb|2024ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-212 ميرپورخاص-2 جو نقشو.]] اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي 30 نومبر 2023ع واري حتمي تڪبنديءَ موجب هن تڪ ۾ هي علائقا شامل آهن:<ref name="ECPDelim212"/> # [[ڪوٽ غلام محمد تعلقو]]، مڪمل؛ # [[ڊگهڙي تعلقو]]، مڪمل؛ # [[جهڏو تعلقو]]، مڪمل؛ # [[شجاع آباد تعلقو]] جا هيٺيان علائقا: #* ٽائون ڪميٽي ميرواهه؛ #* ميرواهه سپروائيزري تپيدار سرڪل جو ميرواهه تپيدار سرڪل؛ #* ميرواهه سپروائيزري تپيدار سرڪل جو کُنبڙي تپيدار سرڪل. شجاع آباد تعلقي جا باقي علائقا 2023ع جي تڪبنديءَ موجب اين اي-211 ميرپورخاص-1 ۾ شامل آهن.<ref name="ECPDelim212"/> == تڪبنديءَ جي تاريخ == پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جي تڪن جا نمبر ۽ حدون مختلف تڪبندين دوران تبديل ٿيندا رهيا آهن. موجوده اين اي-212 ميرپورخاص-2 کي 2023ع جي تڪبنديءَ ۾ هي نمبر ڏنو ويو. 2002ع، 2008ع ۽ 2013ع جي عام چونڊن ۾ لاڳاپيل ميرپورخاص-2 تڪ اين اي-227 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جڏهن ته 2018ع جي چونڊن ۾ ميرپورخاص-2 جو تڪ اين اي-219 هو.<ref name="GallupHistory212">{{cite report|title=Pakistan Election: Gallup Election Database, 2013 Update|url=https://gallup.com.pk/wp/wp-content/uploads/2015/04/Election-Data-Base-Update-20132.pdf|publisher=Gallup Pakistan|year=2015|language=en}}</ref> انهن دورن جي تڪن جون جاگرافيائي حدون موجوده تڪ کان مختلف ٿي سگهن ٿيون؛ تنهنڪري اڳوڻن تڪن جي نتيجن کي موجوده اين اي-212 جي ساڳين حدن جا نتيجا نه سمجهڻ گهرجي. == رجسٽرڊ ووٽر ۽ پولنگ == 2024ع جي عام چونڊن لاءِ اين اي-212 ميرپورخاص-2 ۾ 432,341 رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ 229,256 مرد ۽ 203,085 عورتون شامل هيون. تڪ ۾ 330 پولنگ اسٽيشنون ۽ 1,071 پولنگ بوٿ مقرر ڪيا ويا هئا.<ref name="FAFENProfile212">{{cite report|title=NA-212 Mirpurkhas-II: General Election 2024 Constituency Profile|url=https://fafen.org/wp-content/uploads/2025/06/NA-212-Mirpurkhas-II.pdf|publisher=Free and Fair Election Network|year=2025|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-212 ميرپورخاص-2 جا چونڊ انگ اکر، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | تعداد |- | رجسٽرڊ ووٽر | 432,341 |- | مرد ووٽر | 229,256 |- | عورت ووٽر | 203,085 |- | پولنگ اسٽيشنون | 330 |- | پولنگ بوٿ | 1,071 |- | چونڊ وڙهندڙ اميدوار | 10 |- | صحيح ووٽ | 196,881 |- | رد ٿيل ووٽ | 7,934 |- | ڪل استعمال ٿيل ووٽ | 204,815 |- | ووٽنگ جي شرح | 47.37 سيڪڙو |} <small>ذريعا: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي حتمي رپورٽ ۽ فافين جو تڪ وار چونڊ پروفائل.<ref name="ECP2024NA212"/><ref name="FAFENProfile212"/></small> === مرد ۽ عورت ووٽر === 2024ع ۾ هن تڪ جي رجسٽرڊ ووٽرن مان مردن جو حصو لڳ ڀڳ 53.03 سيڪڙو ۽ عورتن جو حصو 46.97 سيڪڙو هو. مرد ۽ عورت رجسٽرڊ ووٽرن جي انگ ۾ 26,171 جو فرق هو.<ref name="FAFENProfile212"/> فافين جي تجزيي موجب مردن جي ووٽنگ جي شرح لڳ ڀڳ 49.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي ووٽنگ جي شرح لڳ ڀڳ 44.6 سيڪڙو هئي.<ref name="FAFENProfile212"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | ووٽرن جي صنفي ورهاست، 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | درجو ! style="background:#dceaf5;" | رجسٽرڊ ووٽر ! style="background:#dceaf5;" | ووٽنگ جي شرح |- | مرد | 229,256 | 49.6 سيڪڙو |- | عورتون | 203,085 | 44.6 سيڪڙو |- ! ڪل ! 432,341 ! 47.37 سيڪڙو |} <small>ذريعو: فافين، اين اي-212 ميرپورخاص-2 جو چونڊ پروفائل.<ref name="FAFENProfile212"/></small> == عام چونڊون 2002ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2002ع}} 2002ع جي عام چونڊن ۾ ميرپورخاص سان لاڳاپيل اڳوڻي اين اي-227 تڪ تان پاڪستان پيپلز پارٽي جو سيد قربان علي شاهه ڪامياب ٿيو. گيلپ پاڪستان جي تاريخي چونڊ ڊيٽابيس موجب ٻئي نمبر تي متحده قومي موومينٽ جو شبير احمد قائمخاني رهيو.<ref name="GallupHistory212"/> اهي نتيجا اڳوڻي تڪبنديءَ سان لاڳاپيل آهن ۽ موجوده اين اي-212 جي ساڳين حدن جا نتيجا ناهن. == عام چونڊون 2008ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2008ع}} 18 فيبروري 2008ع جي عام چونڊن ۾ اڳوڻي اين اي-227 ميرپورخاص-2 تان پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جو مير منور علي ٽالپر ڪامياب ٿيو. هن 82,697 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته پاڪستان مسلم ليگ (ق) جي سيد قربان علي شاهه 31,159 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="GallupHistory212"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-227 ميرپورخاص-2: عام چونڊون 2008ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | مير منور علي ٽالپر | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 82,697 |- | سيد قربان علي شاهه | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 31,159 |- | سردار غلام مصطفيٰ خاصخيلي | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | 10,359 |} == عام چونڊون 2013ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2013ع}} 11 مئي 2013ع تي اڳوڻي اين اي-227 ميرپورخاص-2 ۾ عام چونڊون ٿيون. ان چونڊ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير منور علي ٽالپر 113,218 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل) جي سيد عنايت علي شاهه 33,723 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="GallupHistory212"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-227 ميرپورخاص-2: عام چونڊون 2013ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | مير منور علي ٽالپر | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 113,218 |- | سيد عنايت علي شاهه | [[پاڪستان مسلم ليگ (فنڪشنل)]] | 33,723 |- | ارباب عنايت الله غلام رحيم | آزاد | 7,198 |} == عام چونڊون 2018ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2018ع}} 25 جولاءِ 2018ع تي اڳوڻي اين اي-219 ميرپورخاص-2 ۾ عام چونڊون ٿيون. مير منور علي ٽالپر 105,823 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو، جڏهن ته گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس جي ارباب غلام رحيم 51,145 ووٽ حاصل ڪيا. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اڳوڻو اين اي-219 ميرپورخاص-2: عام چونڊون 2018ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | مير منور علي ٽالپر | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 105,823 |- | ارباب غلام رحيم | [[گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس]] | 51,145 |- | ٻيا اميدوار | مختلف | 18,637 |} <small>نوٽ: هي 2018ع جي اڳوڻي اين اي-219 جا تاريخي نتيجا آهن، موجوده اين اي-212 جي ساڳين جاگرافيائي حدن جا نتيجا نه آهن.</small> == عام چونڊون 2024ع == {{مک مضمون|پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع}} 8 فيبروري 2024ع تي پاڪستان ۾ قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون ٿيون. اين اي-212 ميرپورخاص-2 ۾ مجموعي طور ڏهن اميدوارن چونڊ وڙهي. پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز جو مير منور علي ٽالپر ڪامياب ٿيو.<ref name="ECP2024NA212"/> === چونڊ نتيجا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | اين اي-212 ميرپورخاص-2: عام چونڊون 2024ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي وابستگي ! style="background:#dceaf5;" | حاصل ڪيل ووٽ |- | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | [[مير منور علي ٽالپر]] | style="background:#e1f3e5;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] پارليامينٽرينز | style="background:#e1f3e5;font-weight:bold;" | 122,291 |- | سيد علي نواز شاهه | آزاد | 45,359 |- | فيصل ڪڇيلو | آزاد | 20,979 |- | محمد عمر جان | [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] | 2,994 |- | محمد حنيف خان | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 2,109 |- | مير الله داد خان | آزاد | 894 |- | مسعود احمد وساڻ | آزاد | 816 |- | سيد ممتاز علي شاهه | آزاد | 794 |- | غلام قادر | جمعيت علماءِ اسلام پاڪستان | 456 |- | ڀورو | آزاد | 189 |- ! colspan="2" | صحيح ووٽ ! 196,881 |- ! colspan="2" | رد ٿيل ووٽ ! 7,934 |- ! colspan="2" | ڪل استعمال ٿيل ووٽ ! 204,815 |- ! colspan="2" | رجسٽرڊ ووٽر ! 432,341 |- ! colspan="2" | ووٽنگ جي شرح ! 47.37 سيڪڙو |} <small>ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، عام چونڊن جي رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو، اين اي-212 ميرپورخاص-2.<ref name="ECP2024NA212"/></small> === ڪاميابيءَ جو فرق === مير منور علي ٽالپر 122,291 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سيد علي نواز شاهه 45,359 ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي جي ووٽن ۾ 76,932 جو فرق هو. صحيح ووٽن مان مير منور علي ٽالپر جو حصو لڳ ڀڳ 62.11 سيڪڙو ۽ سيد علي نواز شاهه جو حصو لڳ ڀڳ 23.04 سيڪڙو هو. ٽئين نمبر تي آيل فيصل ڪڇيلو 20,979 ووٽ حاصل ڪيا.<ref name="ECP2024NA212"/> === ووٽنگ جي شرح === 2024ع جي عام چونڊن ۾ 432,341 رجسٽرڊ ووٽرن مان 204,815 ووٽ استعمال ٿيا. ووٽنگ جي شرح 47.37 سيڪڙو رهي. انهن مان 196,881 ووٽ صحيح ۽ 7,934 ووٽ رد ٿيل قرار ڏنا ويا. رد ٿيل ووٽ ڪل استعمال ٿيل ووٽن جو لڳ ڀڳ 3.87 سيڪڙو هئا.<ref name="ECP2024NA212"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ووٽنگ === فافين جي چونڊ پروفائل موجب اين اي-212 ميرپورخاص-2 جي آباديءَ جي جوڙجڪ بنيادي طور ڳوٺاڻي آهي. تڪ جي پولنگ اسٽيشنن تي شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جي ووٽنگ جي شرح ۾ فرق پڻ ڏٺو ويو. فافين موجب ڳوٺاڻن پولنگ اسٽيشنن تي ووٽنگ جي مجموعي شرح لڳ ڀڳ 48.2 سيڪڙو ۽ شهري پولنگ اسٽيشنن تي لڳ ڀڳ 45.1 سيڪڙو رهي.<ref name="FAFENProfile212"/> === چونڊ نمائندگيءَ جو تجزيو === فافين جي 2 جون 2026ع واري تجزيي موجب مير منور علي ٽالپر 2024ع ۾ صحيح ووٽن جي 62 سيڪڙو کان وڌيڪ حصي سان ڪامياب ٿيو، پر سندس حاصل ڪيل ووٽ تڪ جي مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو جي برابر هئا.<ref name="FAFENRepresentation212">{{cite web|title=NA-212: MNA Enjoys Only 28% Voter Support|url=https://fafen.org/na-212-mna-enjoys-only-28-voter-support/|publisher=Free and Fair Election Network|date=2 June 2026|language=en}}</ref> پاڪستان جي اڪثريتي چونڊ نظام ۾ سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار چونڊيل قرار ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ کيس مجموعي رجسٽرڊ ووٽرن جي اڪثريت جا ووٽ حاصل نه ٿيا هجن.<ref name="FAFENRepresentation212"/> == قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي == مير منور علي ٽالپر 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي عام چونڊن ۾ ميرپورخاص-2 سان لاڳاپيل تڪن مان ڪامياب ٿيو. مختلف دورن ۾ تڪن جا نمبر ۽ حدون تبديل ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | لاڳاپيل تڪن مان قومي اسيمبليءَ ۾ نمائندگي ! style="background:#dceaf5;" | چونڊ سال ! style="background:#dceaf5;" | تڪ ! style="background:#dceaf5;" | چونڊيل ميمبر ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت |- | 2002ع | اين اي-227 ميرپورخاص-2 | سيد قربان علي شاهه | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | 2008ع | اين اي-227 ميرپورخاص-2 | مير منور علي ٽالپر | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | 2013ع | اين اي-227 ميرپورخاص-2 | مير منور علي ٽالپر | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | 2018ع | اين اي-219 ميرپورخاص-2 | مير منور علي ٽالپر | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | 2024ع | اين اي-212 ميرپورخاص-2 | [[مير منور علي ٽالپر]] | پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز |} 2024ع ۾ چونڊيل مير منور علي ٽالپر قومي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 29 فيبروري 2024ع تي حلف کنيو.<ref name="NAProfile212"/> == پڻ ڏسو == * [[اين اي-211 (ميرپورخاص-1)]] * [[ميرپورخاص ضلعو]] * [[ڪوٽ غلام محمد تعلقو]] * [[ڊگهڙي تعلقو]] * [[جهڏو تعلقو]] * [[شجاع آباد تعلقو]] * [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] * [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون 2024ع]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] * [https://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1827 قومي اسيمبليءَ تي مير منور علي ٽالپر جو سرڪاري تعارف] * [https://web.archive.org/web/20251207225334/https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Election%20Report%202024%20Vol-II-compressed.pdf عام چونڊن جي سرڪاري رپورٽ 2024ع، جلد ٻيو] * [https://fafen.org/wp-content/uploads/2025/06/NA-212-Mirpurkhas-II.pdf فافين جو اين اي-212 بابت تفصيلي چونڊ تجزيو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NA-212_Mirpurkhas-II_(2024).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي تڪ جو نقشو] [[زمرو:سنڌ جا قومي تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جا قومي تڪ]] [[زمرو:سنڌ جا انتخابي تڪ]] [[زمرو:سنڌ ۾ قومي اسيمبلي جا تڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا تڪ]] ej1gdxb9bbjbweauevoiaqbv7dsrp1m 0 74687 427288 259528 2026-11-02T23:44:49Z Intisar Ali 8681 427288 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|جپسم يا بيريٽ جي گلاب جهڙي قدرتي قلمياتي بناوت}} '''ريگستاني گلاب''' (انگريزي: Desert rose؛ فرانسيسي: Rose des sables؛ جرمن: Sandrose) [[معدنيات]] جي هڪ قدرتي، گلاب جي گل جهڙي قلمياتي بناوت آهي، جيڪا عام طور [[جپسم]] يا [[بيريٽ]] جي قلمَن مان ٺهندي آهي. ان جي ٿالهيءَ جهڙن، هڪ ٻئي سان ڳنڍيل قلمَن جي ترتيب [[گلاب]] جي پنکڙين سان مشابهت رکي ٿي. انهن قلمَن ۾ اڪثر [[واري]]ءَ جا ذرڙا شامل هوندا آهن، جيڪي معدني قلمَن جي واڌ دوران انهن ۾ ڦاسي پوندا آهن.<ref name="OGSRose">{{cite web|title=Rose Rocks|url=https://ou.edu/ogs/generalinterest/rose_rocks|publisher=Oklahoma Geological Survey, University of Oklahoma|language=en}}</ref><ref name="QatarRose">{{cite web|title=Desert Rose Crystal|url=https://explorer.nmoq.org.qa/api/en/artefact/?culture=english&id=aHR0cHM6Ly9xY3BtYWluc3Rvbm1vcWttMDEuYmxvYi5jb3JlLndpbmRvd3MubmV0L3Byb2RxbWRpZ2xpYi9hc3NldHMvRzEvUU5NLjIwMTMuODguOTkuanBn0|publisher=National Museum of Qatar|language=en}}</ref> ريگستاني گلاب گهڻو ڪري خشڪ ۽ نيم خشڪ علائقن ۾، خاص طور لوڻياٺي زمينن، وارياسن تهن ۽ زميني پاڻيءَ جي اثر هيٺ آيل هنڌن تي ٺهندا آهن. جپسم جا گلاب پاڻيءَ جي بخارجڻ ۽ ان ۾ حل ٿيل معدني مادن جي قلمجڻ سان ٺهن ٿا، جڏهن ته بيريٽ جا گلاب بيريئم ۽ سلفيٽ تي مشتمل پاڻيءَ مان معدني مادو الڳ ٿيڻ سبب ٺهي سگهن ٿا.<ref name="QatarRose"/><ref name="OGSRose"/> == سڃاڻپ ۽ نالا == [[File:Roses des Sables Tunisie.jpg|thumb|تيونس جي ڏاکڻي حصي مان مليل جپسم جو ريگستاني گلاب؛ ماپ 47 × 33 سينٽي ميٽر.]] ريگستاني گلاب کي مختلف ٻولين ۾ واريءَ جو گلاب، صحرا جو گلاب، جپسم گلاب، بيريٽ گلاب ۽ گلابي پٿر جهڙن نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. انهن نالن مان جپسم گلاب ۽ بيريٽ گلاب خاص معدني بناوت کي ظاهر ڪن ٿا. ارضياتي لحاظ کان ريگستاني گلاب ڪنهن هڪ معدني جنس جو نالو ناهي، پر مختلف معدنيات ۾ پيدا ٿيندڙ هڪ مخصوص قلمياتي شڪل جو نالو آهي. تنهنڪري ڪنهن نموني جي درست معدني سڃاڻپ ان جي ڪيميائي بناوت ۽ معدني خاصيتن تي دارومدار رکي ٿي.<ref name="OGSRose"/><ref name="QatarRose"/> == معدني ۽ ڪيميائي بناوت == ريگستاني گلاب جا ٻه اهم قسم جپسم گلاب ۽ بيريٽ گلاب آهن. جپسم پاڻيءَ سان گڏيل ڪيلشيم سلفيٽ آهي، جڏهن ته بيريٽ بيريئم سلفيٽ تي مشتمل معدنيات آهي. ٻنهي ۾ قلمَن جي گلاب جهڙي ترتيب ٿي سگهي ٿي، پر سندن ڪيميائي ۽ طبعي خاصيتون هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="OGSBrochure">{{cite report|title=The Barite Rose Rock: State Rock of Oklahoma|url=https://www.ou.edu/content/dam/ogs/documents/information/OGS_RoseRockBrochure.pdf|publisher=Oklahoma Geological Survey|language=en}}</ref><ref name="QatarRose"/> === جپسم گلاب === [[جپسم]] جو ڪيميائي فارمولو CaSO₄·2H₂O آهي. هي معدنيات عام طور پاڻيءَ ۾ نسبتاً گهٽ حل ٿيندڙ هوندي به بخارجڻ واري ماحول ۾ معدني محلول مان قلمجي سگهي ٿي. جپسم گلابن جي ٺهڻ لاءِ لوڻياٺي پاڻي، مناسب معدني ڪنسنٽريشن ۽ قلمَن جي واڌ لاءِ موجود جاءِ اهم هوندي آهي. قطر جي قومي عجائب گهر جي ارضياتي معلومات موجب جپسم جا ريگستاني گلاب ساحلي ۽ اندروني لوڻياٺي ميدانن ۾ زمين جي مٿاڇري کان هيٺ به ٺهن ٿا، جتي تيز بخارجڻ سبب زميني پاڻيءَ ۾ حل ٿيل لوڻن جي مقدار وڌي وڃي ٿي.<ref name="QatarRose"/> === بيريٽ گلاب === [[بيريٽ]] جو ڪيميائي فارمولو BaSO₄ آهي. اهو پاڻيءَ ۾ انتهائي گهٽ حل ٿيندڙ معدنيات آهي. ان جا گلاب خاص طور بيريئم ۽ سلفيٽ تي مشتمل زميني پاڻيءَ مان معدني مادو الڳ ٿيڻ سان ٺهن ٿا. آمريڪا جي [[اوڪلاهوما]] رياست ۾ بيريٽ گلابن جا قلم اڪثر ٿالهيءَ جهڙا هوندا آهن. انهن ۾ واريءَ جا ذرڙا ۽ ڪڏهن لوهه جي آڪسائيڊ به شامل هوندي آهي، جنهن سبب ڪيترن نمونن جو رنگ ڳاڙهسرو يا ناسي ٿيندو آهي.<ref name="OGSBrochure"/> === ٻين معدنيات سان لاڳاپو === جپسم ۽ بيريٽ کان سواءِ [[سيليسٽين]] جهڙيون ڪي ٻيون معدنيات پڻ گلاب جهڙا قلمياتي مجموعا ٺاهي سگهن ٿيون. بهرحال، ريگستاني گلاب جا سڀ کان مشهور ۽ عام طور بيان ڪيل نمونا جپسم ۽ بيريٽ سان لاڳاپيل آهن. == ٺهڻ جو عمل == ريگستاني گلاب جي ٺهڻ کي [[قلمجڻ]]، [[بخارجڻ]]، زميني پاڻيءَ جي حرڪت ۽ معدني مادن جي الڳ ٿيڻ سان سمجهي سگهجي ٿو. مختلف معدنيات لاءِ اهي عمل هڪجهڙا ناهن. === جپسم گلاب جي ٺهڻ === جپسم گلاب عام طور هيٺين مرحلن ۾ ٺهي سگهي ٿو: # لوڻياٺي زميني پاڻي يا معدنيات سان ڀريل پاڻي وارياسن يا نرم رسوبي تهن ۾ موجود هوندو آهي. # گرم ۽ خشڪ ماحول ۾ پاڻي بخار بڻجي گهٽجڻ لڳندو آهي. # پاڻيءَ ۾ حل ٿيل معدني مادن جي مقدار وڌندي آهي، جنهن سان جپسم جي قلمجڻ لاءِ مناسب حالتون پيدا ٿينديون آهن. # جپسم جا قلم رسوبي اندر مختلف رخن ۾ وڌڻ لڳندا آهن. # قلمَن جي واڌ دوران ڀرپاسي جي واريءَ جا ذرڙا انهن ۾ شامل ٿي ويندا آهن. # قلمَن جا ٿالهيءَ جهڙا مجموعا آهستي آهستي گلاب جي پنکڙين جهڙي بناوت اختيار ڪندا آهن.<ref name="QatarRose"/> فرانسيسي ارضياتي محقق فرانسوا سوليهاووپ جي صحرا جي ننڍين ارضياتي بناوتن بابت مطالعي ۾ جپسم جي قلمجڻ، پاڻيءَ جي بخارجڻ ۽ وارياسن رسوبن ۾ قلمَن جي واڌ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Soleilhavoup">{{cite journal|last=Soleilhavoup|first=François|title=Microformes d’accumulation et d’ablation sur les surfaces désertiques du Sahara|journal=Géomorphologie : relief, processus, environnement|year=2011|volume=17|issue=2|pages=173–186|doi=10.4000/geomorphologie.9376|language=fr}}</ref> === بيريٽ گلاب جي ٺهڻ === بيريٽ گلابن جي ٺهڻ ۾ زميني پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. اوڪلاهوما جي ارضياتي سروي موجب بيريئم ۽ گهٽ آڪسيجن وارن حالتن ۾ موجود گندڪ تي مشتمل زميني پاڻي، پٿر جي ڏارن ۽ مسامي تهن مان گذري سگهي ٿو. جڏهن اهڙو پاڻي آڪسيجن واري ماحول تائين پهچي ٿو ته گندڪ جي ڪيميائي حالت تبديل ٿي سلفيٽ پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن سان بيريٽ قلمجي ٿو. هڪ ٻي ممڪن وضاحت موجب بيريئم سان ڀريل پاڻي ۽ سلفيٽ سان ڀريل پاڻي پاڻ ۾ ملڻ سان بيريٽ ٺهي سگهي ٿو.<ref name="OGSRose"/> بيريٽ جي ڪجهه قلمَن جي گول ٿالهيءَ جهڙي شڪل بابت ارضياتي سروي اها وضاحت پيش ڪري ٿي ته نامياتي مرڪبن جي موجودگي قلمَن جي ڪنڊن واري واڌ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان سندن شڪل وڌيڪ گول ٿي وڃي ٿي.<ref name="OGSRose"/> === واريءَ جو ڪردار === ريگستاني گلاب جي قلمَن ۾ واريءَ جا ذرڙا گهڻو ڪري معدني واڌ دوران شامل ٿيندا آهن. ان ڪري اهڙن نمونن ۾ معدني مادو ۽ واري گڏجي هڪ مضبوط مجموعو ٺاهيندا آهن. اوڪلاهوما جي بيريٽ گلابن ۾ [[ڪوارٽز]] واريءَ جا ذرڙا موجود هوندا آهن، جيڪي گاربر وارياسي پٿر مان حاصل ٿين ٿا. انهن ۾ ٿوري مقدار ۾ [[هيميٽائيٽ]] جي موجودگي ڳاڙهسري رنگ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="OGSBrochure"/> == ظاهري خاصيتون == ريگستاني گلابن جي شڪل، رنگ، ماپ ۽ قلمَن جي ٿولهه سندن معدني بناوت ۽ ٺهڻ واري ماحول موجب مختلف هوندي آهي. === شڪل ۽ بناوت === ريگستاني گلاب جا قلم اڪثر ٿالهيءَ يا پنکڙيءَ جهڙا هوندا آهن، جيڪي مرڪز جي چوڌاري يا هڪ ٻئي سان ڳنڍيل مجموعن ۾ وڌندا آهن. ڪڏهن هڪ الڳ گلاب ٺهندو آهي، ته ڪڏهن ڪيترائي گلاب گڏجي وڏو قلمياتي مجموعو ٺاهيندا آهن. === رنگ === انهن جو رنگ اڇو، ڪريمي، هلڪو پيلو، بيج، گلابي، ناسي يا ڳاڙهسرو ٿي سگهي ٿو. رنگ ۾ فرق اڪثر واريءَ جي بناوت ۽ قلمَن ۾ شامل ٻين معدني ذرن سبب پيدا ٿيندو آهي. اوڪلاهوما جي بيريٽ گلابن جو ڳاڙهسرو رنگ خاص طور لوهه جي آڪسائيڊ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="OGSBrochure"/> === سختي === جپسم ۽ بيريٽ جي سختيءَ ۾ فرق آهي. [[موهس سختي پيمانو|موهس سختي پيماني]] تي جپسم جي سختي لڳ ڀڳ 2 آهي، جڏهن ته بيريٽ جي سختي لڳ ڀڳ 3 کان 3.5 آهي. انهيءَ ڪري جپسم گلاب عام طور بيريٽ گلاب جي ڀيٽ ۾ نرم هوندو آهي. === ماپ ۽ وزن === ريگستاني گلاب تمام ننڍڙن قلمياتي مجموعن کان وٺي وڏن ۽ ڳرن نمونن تائين ملي سگهن ٿا. اوڪلاهوما جي ارضياتي سروي موجب اتي جا گهڻا بيريٽ گلاب قطر ۾ 1 کان 10 سينٽي ميٽر هوندا آهن، پر ڪيترائي گلاب گڏجي سوين ڪلوگرام وزني مجموعا به ٺاهي سگهن ٿا. ساڳئي اداري موجب هڪ وڏي واحد بيريٽ گلاب جي ماپ 51 × 56 × 53 سينٽي ميٽر ۽ وزن 135 ڪلوگرام رڪارڊ ٿيل آهي.<ref name="OGSBrochure"/> == جپسم ۽ بيريٽ گلابن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:9px;" | ريگستاني گلاب جي ٻن اهم قسمن جو مقابلو ! style="background:#dceaf5;" | خاصيت ! style="background:#dceaf5;" | جپسم گلاب ! style="background:#dceaf5;" | بيريٽ گلاب |- | بنيادي معدنيات | [[جپسم]] | [[بيريٽ]] |- | ڪيميائي فارمولو | CaSO₄·2H₂O | BaSO₄ |- | موهس سختي | لڳ ڀڳ 2 | لڳ ڀڳ 3–3.5 |- | عام ٺهڻ وارو ماحول | بخارجڻ وارا لوڻياٺا ۽ وارياسا رسوبي علائقا | بيريئم ۽ سلفيٽ سان لاڳاپيل زميني پاڻيءَ وارا رسوبي تهه |- | قلمياتي بناوت | ٿالهيءَ يا پنکڙيءَ جهڙا قلم | گول يا ٿالهيءَ جهڙا بيريٽ قلم |- | مشهور مثال | تيونس، قطر ۽ اتر آفريڪا | اوڪلاهوما ۽ جرمنيءَ جو ويٽيرائو علائقو |- | واريءَ جي شموليت | ٿي سگهي ٿي | گهڻو ڪري موجود |} <small>ذريعا: اوڪلاهوما ارضياتي سروي، قطر جو قومي عجائب گهر ۽ جرمنيءَ جي بيڊنگن واري ريگستاني گلابن جي عجائب گهر جا ارضياتي تفصيل.<ref name="OGSRose"/><ref name="QatarRose"/><ref name="BuedingenMuseum">{{cite web|title=Sandrosenmuseum|url=https://www.buedingen.info/entdecken-erleben/Museen-und-Galerien/Sandrosenmuseum/|publisher=Tourismus Büdingen|language=de}}</ref></small> == عمر == ريگستاني گلابن جي عمر لاءِ هڪ ئي مقرر انگ بيان نٿو ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ ته اهي مختلف ارضياتي دورن ۽ ماحولن ۾ ٺهيا آهن. اوڪلاهوما جي ارضياتي سروي موجب اتي جا بيريٽ گلاب لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ سال پراڻي گاربر وارياسي پٿر ۾ موجود آهن، پر انهن جي قلمجڻ جي صحيح عمر معلوم ناهي. اهي وارياسي پٿر جي ٺهڻ کان پوءِ پيدا ٿيا ۽ ممڪن آهي ته اهڙو عمل اڄ به جاري هجي.<ref name="OGSRose"/> قطر جي قومي عجائب گهر موجب اتي جا ڪجهه جپسم گلاب گذريل لڳ ڀڳ ڇهن هزار سالن دوران خشڪ ۽ لوڻياٺي حالتن ۾ ٺهيا هوندا.<ref name="QatarRose"/> انهيءَ ڪري ڪنهن ريگستاني گلاب جي عمر معلوم ڪرڻ لاءِ ان جي مخصوص ارضياتي هنڌ ۽ ٺهڻ جي تاريخ بابت ثبوت ضروري آهن. == جاگرافيائي ورڇ == ريگستاني گلاب دنيا جي مختلف خشڪ، نيم خشڪ ۽ معدني رسوبن وارن علائقن ۾ مليا آهن. === اتر آفريڪا === [[صحارا ريگستان]]، خاص طور [[تيونس]]، [[الجزائر]] ۽ [[مراڪش]] ۾ جپسم جا گلاب مشهور آهن. تيونس جي ڏاکڻي حصي مان وڏا قلمياتي مجموعا پڻ مليا آهن. تيونس جي لوڻياٺي علائقن، خاص طور [[شط الجريد]] سان لاڳاپيل ريگستاني ماحول، جپسم جي قلمجڻ لاءِ مناسب حالتون پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name="Soleilhavoup"/> === قطر === [[قطر]] جي ساحلي ۽ اندروني لوڻياٺن ميدانن ۾ جپسم جا ريگستاني گلاب ملن ٿا. قطر جي قومي عجائب گهر ۾ ام باب واري علائقي مان حاصل ڪيل جپسم گلاب جو نمونو محفوظ آهي. عجائب گهر موجب اهڙا قلمياتي مجموعا زمين جي مٿاڇري کان هيٺ لوڻياٺن رسوبن ۾ ٺهن ٿا ۽ انهن جي رنگ تي رسوبي ذرڙن جو اثر پوي ٿو.<ref name="QatarRose"/> === آمريڪا === [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي [[اوڪلاهوما]] رياست بيريٽ گلابن جي ڪري مشهور آهي. اهي خاص طور گاربر وارياسي پٿر سان لاڳاپيل آهن. اوڪلاهوما ۾ بيريٽ گلاب کي رياستي پٿر جي حيثيت حاصل آهي. ان جي گلاب جهڙي بناوت، ڳاڙهسري رنگ ۽ واريءَ جي شموليت سبب اهو ارضياتي سڃاڻپ رکي ٿو.<ref name="OGSBrochure"/> === جرمني === [[جرمني]] جي [[هيسن]] رياست جي ويٽيرائو علائقي ۾ بيريٽ گلاب مليا آهن. اتي وارياسن رسوبن ۾ بيريٽ جي قلمجڻ دوران واريءَ جا ذرڙا شامل ٿي گلاب جهڙا مجموعا ٺهن ٿا. [[بيڊنگن]] شهر ۾ قائم ريگستاني گلابن جي عجائب گهر ۾ ويٽيرائو علائقي جا بيريٽ گلاب ۽ ٻيا ارضياتي نمونا نمائش لاءِ رکيل آهن.<ref name="BuedingenMuseum"/> == اوڪلاهوما جا بيريٽ گلاب == [[File:Baryte-121038.jpg|thumb|آمريڪا جي اوڪلاهوما رياست جي ڪليولينڊ ڪائونٽي مان بيريٽ گلاب؛ ماپ 10.2 × 7.1 × 5.5 سينٽي ميٽر.]] اوڪلاهوما جا بيريٽ گلاب دنيا جي مشهور معدني قلمياتي نمونن مان آهن. انهن جي بناوت ۾ ٿالهيءَ جهڙا بيريٽ قلم، ڪوارٽز واريءَ جا ذرڙا ۽ ٿوري مقدار ۾ هيميٽائيٽ شامل ٿي سگهي ٿي. اوڪلاهوما ارضياتي سروي موجب اهي گلاب گاربر وارياسي پٿر جي ڏارن ۽ مسامي تهن ۾ پيدا ٿيا. سندن ٺهڻ جو تعلق بيريئم ۽ سلفيٽ سان ڀريل زميني پاڻيءَ جي ڪيميائي عملن سان آهي.<ref name="OGSRose"/> انهن نمونن ۾ هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته گلابن جي قلمجڻ واري عمر ۽ انهن جي چوڌاري موجود وارياسي پٿر جي عمر لازمي طور هڪجهڙي ناهي. == سائنسي ۽ ارضياتي اهميت == ريگستاني گلابن جي مطالعي مان معدني قلمجڻ، زميني پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت، بخارجڻ ۽ رسوبي ماحول بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. جپسم گلاب لوڻياٺي پاڻيءَ جي بخارجڻ ۽ رسوبن ۾ معدني قلمجڻ جي عمل جو مثال آهن، جڏهن ته بيريٽ گلاب زميني پاڻيءَ جي حرڪت ۽ معدني مادن جي الڳ ٿيڻ بابت ڄاڻ فراهم ڪن ٿا.<ref name="QatarRose"/><ref name="OGSRose"/> ريگستاني گلاب جي موجودگيءَ مان ارضياتي ماحول بابت اشارا ملي سگهن ٿا، پر رڳو ان جي ظاهري شڪل مان ڪنهن هنڌ جي مڪمل ارضياتي تاريخ يا قلمجڻ جي عمر مقرر نٿي ڪري سگهجي. == عجائب گهر ۽ ثقافتي اهميت == === بيڊنگن جو ريگستاني گلابن جو عجائب گهر === جرمنيءَ جي بيڊنگن شهر ۾ ريگستاني گلابن لاءِ مخصوص عجائب گهر موجود آهي، جتي خاص طور ويٽيرائو علائقي جا بيريٽ گلاب رکيل آهن. عجائب گهر ۾ ٻين ارضياتي شين سان گڏ قديم ڪاٺ جا پنڊ پهڻ، واريءَ جا مختلف رنگ ۽ مقامي ارضياتي نمونا پڻ ڏيکاريا وڃن ٿا.<ref name="BuedingenMuseum"/> === قطر جي قومي عجائب گهر جو اڏاوتي نمونو === [[File:Desert flower.jpg|thumb|تيونس ۾ ريگستاني گلاب جو وڏو قلمياتي مجموعو.]] [[قطر جو قومي عجائب گهر]] [[دوحا]] ۾ واقع آهي. فرانسيسي معمار [[ژان نوويل]] هن عجائب گهر جي عمارت جي جوڙجڪ لاءِ ريگستاني گلاب جي قدرتي بناوت مان الهام ورتو. عمارت ۾ مختلف ماپن جون هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ ۽ ڳنڍيندڙ گول ٿالهيون استعمال ڪيون ويون آهن، جيڪي ريگستاني گلاب جي قلمياتي پنکڙين سان مشابهت رکن ٿيون. عجائب گهر جي عمارت 2019ع ۾ مڪمل ٿي. قطر جي قومي عجائب گهر ۽ قطر ميوزيمز جي سرڪاري ڄاڻ موجب اها اڏاوت قطر جي قدرتي ماحول ۽ ثقافتي ورثي سان علامتي لاڳاپو رکي ٿي.<ref name="NMOQArchitecture">{{cite web|title=Architecture|url=https://nmoq.org.qa/en/about-us/architecture/|publisher=National Museum of Qatar|language=en}}</ref><ref name="QatarMuseumsArchitecture">{{cite web|title=Jean Nouvel at the National Museum of Qatar|url=https://qm.org.qa/en/stories/all-stories/jean-nouvel-national-museum-of-qatar/|publisher=Qatar Museums|date=25 May 2022|language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Roses des Sables Tunisie.jpg|تيونس جي ڏاکڻي حصي مان جپسم گلاب. File:Baryte-121038.jpg|اوڪلاهوما مان بيريٽ گلاب. File:Desert flower.jpg|تيونس ۾ وڏو ريگستاني گلاب. File:Sandrose 2004 06.jpg|جرمنيءَ مان بيريٽ گلاب. File:Sandrose aus Mexiko.jpg|ميڪسيڪو مان ريگستاني گلاب. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[جپسم]] * [[بيريٽ]] * [[معدنيات]] * [[قلمجڻ]] * [[بخارجڻ]] * [[رسوبي پٿر]] * [[صحارا ريگستان]] * [[قطر جو قومي عجائب گهر]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Soleilhavoup, François (2011). “Microformes d’accumulation et d’ablation sur les surfaces désertiques du Sahara”. ''Géomorphologie : relief, processus, environnement'', 17(2), 173–186. DOI: 10.4000/geomorphologie.9376. * London, David (2009). ''The Barite Roses of Oklahoma''. Oklahoma Geological Survey, Information Series 13. * Oklahoma Geological Survey. ''The Barite Rose Rock: State Rock of Oklahoma''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ou.edu/ogs/generalinterest/rose_rocks اوڪلاهوما ارضياتي سروي — ريگستاني گلابن بابت معلومات] * [https://www.ou.edu/content/dam/ogs/documents/information/OGS_RoseRockBrochure.pdf اوڪلاهوما جي بيريٽ گلابن بابت ارضياتي ڪتابچو] * [https://explorer.nmoq.org.qa/api/en/artefact/?culture=english&id=aHR0cHM6Ly9xY3BtYWluc3Rvbm1vcWttMDEuYmxvYi5jb3JlLndpbmRvd3MubmV0L3Byb2RxbWRpZ2xpYi9hc3NldHMvRzEvUU5NLjIwMTMuODguOTkuanBn0 قطر جي قومي عجائب گهر ۾ جپسم گلاب جو نمونو] * [https://www.buedingen.info/entdecken-erleben/Museen-und-Galerien/Sandrosenmuseum/ جرمنيءَ جو ريگستاني گلابن جو عجائب گهر] * [https://nmoq.org.qa/en/about-us/architecture/ قطر جي قومي عجائب گهر جي اڏاوت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Desert_roses وڪيميڊيا ڪامنز تي ريگستاني گلابن جون تصويرون] [[زمرو:معدنيات]] [[زمرو:ارضيات]] [[زمرو:رسوبي پٿر]] 9ksrhc1m1n8o2y2hjbmhmt187n753e4 0 75451 427380 374610 2026-11-03T07:42:34Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427380 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو شخصيت|name=بينا مسرور|image=|alt=|caption=|birth_name=ماهجبين بينا|birth_date={{birth date and age|1958|01|29|df=y}}|birth_place=[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]|education=سنڌ يونيورسٽي|occupation=اداڪاره {{!}} ليکڪ {{!}} ڊائريڪٽر|years_active=1976 – موجود|spouse=[[بيدل مسرور]] (ور)|children=[[پارس مسرور]] (پٽ)|parents=صلاح الدين احمد بلوچ (والد)}} '''بينا مسرور''' هڪ پاڪستاني اداڪاره، ليکڪ ۽ ڊائريڪٽر آهي. <ref name="SindhiNews">{{حوالو ويب|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%8A%D9%86%D8%A7%20%D9%85%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B1|title=بينا مسرور|date=September 20, 2023|website=Sindhi News|access-date=March 31, 2024|archive-date=February 21, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221140747/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%8A%D9%86%D8%A7%20%D9%85%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B1|url-status=dead}}</ref> هوءَ ڊرامن ''دل بنجارا'' ، ''آنگن'' ، ''بيٽيان'' ، ''آگر'' ۽ ''جان جان'' ۾ پنهنجي نمايا ڪردارن جي ڪري مشهور رھي آهي. <ref>{{حوالو ويب|url=https://arynews.tv/betiyaan-ary-fahad-sheikh-fatima-effendi-picture-viral/|title=Betiyaan: Fahad Sheikh's picture with Fatima Effendi goes viral|date=May 7, 2023|website=ARY News}}</ref> == شروعاتي زندگي == بينا 1958ع ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ، [[سنڌ]] [[پاڪستان]] ۾ پيدا ٿي. <ref name="SindhiNews" /> هن ابتدائي تعليم حيدرآباد جي اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ سنڌ يونيورسٽي مان گريجوئيشن ڪئي. بينا جو پيءُ صلاح الدين احمد بلوچ ڊپٽي سپرڊنٽ هو ۽ سندس ماءُ گهريلو عورت هئي. <ref name="SindhiNews"/> بينا جي ڀيڻ [[سحر امدا سنڌي|سحر امداد سنڌي]] شاعره ۽ ليکڪا آهي. <ref name="DhartiTV">{{حوالو ويب|url=https://www.youtube.com/watch?v=lM_5mVhjWyQ|title=Dharti Ja Sitara {{!}} Baakh Pirzada {{!}} Bedil Masroor {{!}} Beena Masroor|date=November 8, 2023|website=Dharti TV}}</ref> بينا کي اداڪاري ۾ دلچسپي هئي ۽ اسڪول کان پوءِ ڪاليج ۾ اسٽيج ڊرامن ۽ ٿيٽر ڊرامن ۾ ڪم ڪندي رھندي هئي. <ref name="DhartiTV"/> ڪاليج جي ڏينهن ۾ هوءَ پي ٽي وي سينٽر تي پهتي ۽ پروڊيوسر [[ذوالفقار نقوي]] سان ملاقات ٿي. هن ساڻس رابطو ڪيو ۽ هن کي پنهنجي ڊرامي ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ عرض ڪيو جيڪو هو پروڊيوس ڪري رهيو هو، پوءِ هن اها آڇ قبول ڪئي پر هن کيس چيو ته هن کي پنهنجي والدين کان اجازت وٺڻي آهي، جڏهن هن پنهنجي والدين کان اجازت ورتي ته انهن کيس ڊرامن ۾ ڪم ڪرڻ جي اجازت ڏني. ۽ هن ذوالفقار نقوي کي فون ڪري ٻڌايو ته هوءَ سندس ڊرامي ۾ ضرورڪم ڪندي. <ref name="DhartiTV"/> == ڪيريئر == کيس پروڊيوسر ذوالفقار نقوي پنهنجي ڊرامي ''منزل'' ۾ پروين اڪبر سان گڏ مرڪزي ڪردار ۾ ڪاسٽ ڪيو هو، اهو ڊرامو [[سنڌي ٻوليءَ]] ۾ هو، جيڪو [[شمشير الحيدري|شمشيرالحيدري]] لکيو هو ۽ اهو پڻ ڪامياب ٿيو، جنهن بعد کيس ڪيترن ئي هدايتڪارن کان وڌيڪ پيشڪش مليون. <ref name="DhartiTV"/> ان کان پوءِ هن ڪيترن ئي سنڌي ڊرامن ''ا''طاعت ، سفر ۽ صحبت ، ماٿر ، ڪيدو ڪرونڀار ، پيرا ، نڪيلي ، برهان ڀنڀور مان ۽ خالي گوهر ۾ ڪم ڪيو. <ref name="SindhiNews"/> <ref name="PakistanTelevisionCorporation">{{Cite journal|date=2000|title=اداکارہ اور مصنفہ بینا مسرور کا انٹرویو}}</ref> ان بعد هن ٻه ڊراما سنڌي ''نيلي'' ۽ ''ٽوپو'' لکيا جن جي هدايتڪاري بديل مسرور ۽ [[محمد بخش سميجو|محمد بخش سميجي]] ڪئي. بينا ڪجهه ڊرامن ''هر جيت'' ، ''زندگي هڪ ڪن'' ، ''مورت'' ، ''سنيه جي سک'' ۽ ''دل ڪا مامالا'' پڻ هدايت ڪئي. <ref name="SindhiNews"/> بينا ڪمرشل ۽ اشتهارن ۾ به ڪم ڪيو، بعد ۾ هن بينا جي نالي سان سنڌي رسالن ۽ اخبارن لاءِ به شاعري ڪرڻ شروع ڪئي. <ref name="PakistanTelevisionCorporation"/> جتان هوءَ ڊرامن ''وصل يار'' ، ''دل بنجارا'' ، ''ترپ'' ، ''بيتيان'' ، ''آگر'' ۽ ''جان جان'' ۾ نظر آئي. <ref>{{حوالو ويب|url=https://arynews.tv/fatima-effendi-unseen-pictures-betiyaan-sets/|title=Fatima Effendi drops unseen pictures from 'Betiyaan' sets|date=February 8, 2023|website=ARY News}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=https://arynews.tv/betiyaan-star-cast-off-screen-viral-pictures/|title='Betiyaan' girls bond off-screen: Pictures inside|date=July 12, 2023|website=ARY News}}</ref> == ذاتي زندگي == بينا ڳائڻي بيدل مسرور سان شادي ڪئي ۽ کيس ست ٻار آهن. بينا جو پٽ پارس مسرور هڪ اداڪار ۽ اسڪرين رائٽر آهي <ref name="SindhiNews"/> == فلموگرافي == === ٽيليويزن === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |سال ! scope="col" |عنوان ! scope="col" |ڪردار ! scope="col" |نیٽ ورڪ |- |1976 |''منزل'' |بینا |[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|PTV]]<ref name="SindhiNews"/> |- |1984 |''اونڊا عین روشنی'' |زارین |[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|PTV]] |- |1987 |''سبھجا سپرین'' |جنات |[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|PTV]] |- |1994 |''ملقیۃ'' |آمیر |[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|PTV]] |- |2015 |''واسل-ی-یار'' |ش‍ین جی ماء |ای آر وائی ڊجیٽل |- |2016 |''س‍‍‍‍ی ی‍ی'' |من جی ماء |ای آر وائی ڊجیٽل |- |2016 |''دل بنجارا'' |عایز جی ماء |ہم ٽی وی |- |2018 |''آنگن'' |مای میزی |ہم ٽی وی |- |2020 |''تارپ'' |زنیار جی ڏاڏی |ہم ٽی وی |- |2022 |''عشق نہ آسان'' |سمیر جی ماء |آن ٽی وی |- |2022 |''بیتیان'' |لی جی ماء |ای آر وائی ڊجیٽل<ref>{{حوالو ويب|url=https://arynews.tv/fatima-effendi-favourite-makeup-look-betiyaan-drama/|title=Watch video: Fatima Effendi demonstrates favourite makeup look|date=December 15, 2023|website=ARY News}}</ref><ref>{{حوالو ويب|url=https://arynews.tv/qudsia-ali-records-reels-with-actor-mohammad-ahmed/|title=Qudsia Ali recreates hilarious reels with senior actor Mohammad Ahmed|date=June 5, 2023|website=ARY News}}</ref> |- |2023 |''آگر'' |مای مای مایہ |ہم ٽی وی |- |2023 |''جہان-ای-جہان'' |کشور جی ماء |ای آر وائی ڊجیٽل |} == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:ايڪيهين-صديءَ جون پاڪستاني اداڪارائون]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] [[زمرو:1958ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌي اداڪار]] [[زمرو:پاڪستاني اداڪار]] [[زمرو:اڻ-نظرثاني ٿيل ترجمن وارا صفحا]] bw95upyt2elbnp638wvqj8w0xbh4o6l 0 75608 427292 382187 2026-11-02T23:53:54Z Intisar Ali 8681 427292 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بغداد ۾ ستين ۽ نائين شيعا امامن جي مزارن تي قائم تاريخي مسجد ۽ زيارتگاهه}} {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=الڪاظميه مسجد |native_name=مسجد الكاظمية |native_name_lang=ar |image=Al-Kadhimiya Mosque, Kadhmain Shrine.jpg |image_upright=1.3 |caption=بغداد ۾ الڪاظميه مسجد ۽ روضهٔ ڪاظمين جو رات وارو منظر |religious_affiliation=[[اسلام]] |sect=[[اثناعشري شيعا]] |location=[[ڪاظميه]]، [[بغداد]] |region=[[بغداد محافظو]] |country=[[عراق]] |organisational_status=مسجد ۽ زيارتگاهه |functional_status=فعال |architecture_type=مسجد، مقبرو ۽ روضو |architecture_style=اسلامي؛ صفوي ۽ عثماني دورن جا اڏاوتي اثر |dome_quantity=2 وڏيون سونهري گنبذون |minaret_quantity=4 وڏا سونهري مينار |website=https://aljawadain.org/ }} '''الڪاظميه مسجد''' (عربي: '''مسجد الكاظمية''')، جنهن کي '''روضهٔ ڪاظمين'''، '''حرمِ ڪاظمين''' ۽ '''حرمِ امامين ڪاظمين''' پڻ چيو ويندو آهي، [[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] جي [[ڪاظميه]] علائقي ۾ واقع هڪ تاريخي [[مسجد]]، [[مقبرو]] ۽ [[زيارتگاهه]] آهي. هتي [[اثناعشري شيعا]] مسلمانن جي ستين امام [[موسيٰ ڪاظم]] ۽ نائين امام [[محمد تقي الجواد]] جون مزارون آهن. ٻئي امام پاڻ ۾ ڏاڏو ۽ پوٽو هئا.<ref name="IraqTourism">{{حوالو ويب|عنوان=Al-Kadhimia Shrine|يوآرايل=https://tourism.gov.iq/common/files/manshourat/manshour1692596512.pdf|ناشر=Iraqi Tourism Authority|ٻولي=en}}</ref><ref name="CzechEmbassy">{{حوالو ويب|عنوان=Ambassador Visits Al-Kadhimiya Temple in Baghdad|يوآرايل=https://mzv.gov.cz/baghdad/en/latest_news/ambassador_visits_al_kadhimiya_temple_in.html|ناشر=Embassy of the Czech Republic in Baghdad|تاريخ=2025-03-10|ٻولي=en}}</ref> هي روضو اثناعشري شيعن جي اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي. ان جي موجوده اڏاوت ۾ ٻه وڏيون سونهري گنبذون، چار سونهري مينار، وسيع صحن، رواق ۽ مذهبي ۽ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل حصا شامل آهن.<ref name="IraqTourism"/><ref name="CzechEmbassy"/> == نالو ۽ مقام == [[File:Al-Kadhimiya Mosque, Kadhmain Shrine.jpg|thumb|الڪاظميه مسجد جون سونهري گنبذون ۽ مينار، رات جو منظر.]] '''ڪاظميه''' جو نالو امام موسيٰ ڪاظم سان لاڳاپيل آهي. '''ڪاظمين''' ٻنهي امامن، موسيٰ ڪاظم ۽ محمد تقي الجواد، جي گڏيل زيارتگاهه لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو آهي. هي عبادتگاهه بغداد جي اترئين حصي ۾، [[دجله درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع ڪاظميه جي تاريخي شهري علائقي ۾ آهي. ڪاظميه جي قديم آبادي ۽ شهري ترقيءَ جو مرڪز هي روضو رهيو آهي.<ref name="UrbanKadhimiya">{{حوالو ويب|عنوان=The Traditional Kadhimiya City and Dewan Project|يوآرايل=https://www.iieta.org/sites/default/files/pdf/2022-10/17.06_20.pdf|ناشر=International Information and Engineering Technology Association|ٻولي=en}}</ref> == تاريخ == === عباسي دور ۽ قريش جو قبرستان === اٺين صدي عيسويءَ ۾ [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ بغداد جي اڏاوت شروع ٿي. خليفي [[ابو جعفر منصور]] 762ع ۾ بغداد جي گول شهر جي تعمير شروع ڪرائي. ان جي ڀرسان هڪ قبرستان قائم ٿيو، جيڪو '''مقابر قريش''' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="CzechEmbassy"/><ref name="IraqHeritage">{{حوالو ويب|عنوان=Al Kathimayn Shrine, Baghdad|يوآرايل=https://www.iraqheritage.org/cms.php?idp=53|ناشر=Iraq Heritage|ٻولي=en}}</ref> امام موسيٰ ڪاظم جي وفات کان پوءِ 799ع ۾ کيس انهيءَ قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. 835ع جي لڳ ڀڳ سندس پوٽي امام محمد تقي الجواد کي پڻ ساڳئي هنڌ دفن ڪيو ويو. ان کان پوءِ ٻنهي امامن جون قبرون شيعا مسلمانن جي زيارت جو مرڪز بڻجي ويون.<ref name="AhlBaytResearch">{{حوالو ويب|عنوان=The Artistic Characteristics of Karbala Tilework on the Facades of the Kadhimiyya Shrine|يوآرايل=https://abu.edu.iq/en/research/articles/13697|ناشر=Ahl Al Bayt University|سال=2015|ٻولي=en}}</ref> === ابتدائي روضي جي تعمير === چوٿين هجري صديءَ ۾ ٻنهي قبرن تي تعميراتي ڪم ٿيو. احل البيت يونيورسٽيءَ ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي موجب ابتدائي عمارت ۾ ٻنهي قبرن مٿان ڪاٺ جا صندوق نما ڍانچا ۽ گنبذ ٺهيا ۽ انهن جي چوڌاري ديوار قائم ڪئي وئي. ايندڙ صدين ۾ عمارت ۾ واڌارو ٿيندو رهيو ۽ ان سان گنبذ، مينار، ڪمرا ۽ رواق شامل ٿيندا ويا.<ref name="AhlBaytResearch"/> === وچئين دور جون تبديليون === عباسي خلافت جي پوئين دور ۾ بغداد کي سياسي ڇڪتاڻ، فرقيوارانه تڪرارن، باهه ۽ ٻوڏن سبب نقصان پهتو. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' موجب تيرهين صديءَ جي وچ ڌاري امام موسيٰ ڪاظم جي روضي کي پڻ ڦرلٽ جو نشانو بڻايو ويو هو.<ref name="IranicaBaghdad">{{حوالو ويب|عنوان=Baghdad ii. From the Mongol Invasion to the Ottoman Occupation|يوآرايل=https://www.iranicaonline.org/articles/baghdad/baghdad-iranian-connection-ii/|ناشر=Encyclopaedia Iranica|ليکڪ=Abbas Zaryab|ٻولي=en}}</ref> 1258ع ۾ منگولن بغداد تي قبضو ڪيو، جنهن سان شهر جي سياسي ۽ سماجي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آئي. بعد وارن دورن ۾ ڪاظمين جي روضي جي مرمت ۽ تعمير جو سلسلو جاري رهيو. === صفوي دور جي تعمير === سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[صفوي سلطنت]] جي حڪمران [[شاهه اسماعيل صفوي]] بغداد تي قبضو ڪيو. 1508ع ۾ هن ڪاظمين سميت عراق جي ڪيترين ئي زيارتگاهن جو دورو ڪيو ۽ مذهبي عمارتن جي مرمت ۽ سينگار لاءِ قدم کنيا.<ref name="IranicaBaghdad"/> الڪاظميه جي موجوده اڏاوتي صورت جو هڪ اهم حصو صفوي دور جي تعمير سان لاڳاپيل آهي. عراق جي سرڪاري سياحتي مواد ۾ 1515ع کي مسجد جي تعمير سان لاڳاپيل سال طور بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن موجب صفوي تعميراتي ڪم سورهين صديءَ جي شروعاتي ڏهاڪن تائين جاري رهيو.<ref name="IraqTourism"/><ref name="HistoryShrines">{{حوالو ويب|عنوان=History of the Shrine of Imam Musa Al-Kadhim & Imam Muhammad Al-Jawad|يوآرايل=https://al-islam.org/history-shrines/history-shrine-imam-musa-al-kadhim-imam-muhammad-al-jawad|ناشر=Al-Islam.org|ٻولي=en}}</ref> === عثماني دور === 1534ع ۾ [[عثماني سلطنت]] جي سلطان [[سليمان اعظم]] بغداد تي قبضو ڪيو. تاريخي روايتن موجب هن ڪاظمين جي روضي جو دورو ڪيو ۽ ان جي سينگار ۽ تعميراتي سار سنڀال ۾ حصو ورتو.<ref name="HistoryShrines"/><ref name="CzechEmbassy"/> صفوي ۽ عثماني حڪمرانن جي وچ ۾ عراق جي مقدس شهرن جي سياسي ۽ مذهبي اهميت سبب مقابلو رهيو. جديد تاريخي تحقيق ۾ ٻنهي سلطنتن طرفان زيارتگاهن جي مرمت، اڏاوتي واڌارن ۽ شهري سهولتن ۾ ڪيل سيڙپڪاريءَ جو جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="IIS2025">{{حوالو ويب|عنوان=Contested Geographies: Iraq’s Great Shi‘i Shrines Amidst the Ottoman–Safavid Rivalry (1508–1648)|يوآرايل=https://www.iis.ac.uk/wp-content/uploads/2025/02/IIS_Shii_Heritage_Conference_Programme_Booklet_Single_Pages-v2.pdf|ليکڪ=May Farhat|ناشر=Institute of Ismaili Studies|سال=2025|ٻولي=en}}</ref> === جديد دور ۾ مرمت ۽ انتظام === جديد دور ۾ الڪاظميه جي احاطي ۾ مذهبي، اڏاوتي ۽ ثقافتي منصوبن تي ڪم ٿيندو رهيو آهي. 2018ع ۾ روضي جي انتظاميه شيخ مفيد، ابن قولويه ۽ خواجه نصيرالدين طوسي جي قبرن سان لاڳاپيل نون آرائشي ضريحن جي افتتاح بابت رپورٽ جاري ڪئي.<ref name="Jawadain2018">{{حوالو ويب|عنوان=بمناسبة عيد الغدير الأغر الأمانة العامة للعتبة الكاظمية المقدسة تفتتح شبّاكي الولاء لضريحي الشيخ المفيد واستاذه ابن قولويه والخواجة نصير الدين الطوسي|يوآرايل=https://aljawadain.org/news/single?news_id=2256&page=296&pageNum_Rs_News=242&totalRows_Rs_News=1492|ناشر=الأمانة العامة للعتبة الكاظمية المقدسة|تاريخ=2018-08-31|ٻولي=ar}}</ref> 10 مارچ 2025ع تي عراق ۾ چيڪ جمهوريه جي سفير روضي جو دورو ڪيو. سفارتخاني جي رپورٽ موجب دوري دوران مسجد جي احاطي ۾ موجود عجائب گهر، لائبريري، ڪاٺ جي ڪاريگريءَ واري ورڪشاپ ۽ ٻين حصن جو معائنو ڪيو ويو.<ref name="CzechEmbassy"/> == اڏاوتي خصوصيتون == [[File:KadhimaynMosque.jpg|thumb|الڪاظميه مسجد جي عمارت جو هڪ پراڻو منظر.]] الڪاظميه مسجد جي اڏاوت ۾ مختلف تاريخي دورن جا اثر ملن ٿا. صفوي ۽ عثماني دورن ۾ ٿيل تعمير ۽ سينگار سان گڏ جديد مرمتي ڪم پڻ ان جي موجوده صورت جو حصو آهن. === گنبذ ۽ مينار === مسجد جي سڀ کان نمايان خصوصيت ان جون ٻه وڏيون سونهري گنبذون ۽ چار سونهري مينار آهن. اهي گنبذ ٻنهي امامن جي مزارن مٿان واقع آهن. عراق جي سرڪاري سياحتي مواد ۽ چيڪ سفارتخاني جي رپورٽ ۾ انهن ٻن گنبذن ۽ چئن مينارن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="IraqTourism"/><ref name="CzechEmbassy"/> === صحن ۽ رواق === مسجد جي احاطي ۾ صحن، رواق، ڪمرا ۽ زيارت لاءِ مخصوص حصا شامل آهن. انهن هنڌن جي اڏاوت ۽ آرائش مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪاظميه جي تاريخ بابت راضي آل ياسين جي ڪتاب ۾ حرم، رواقن، صحن، تعميراتي مرحلن ۽ انتظامي تاريخ تي تفصيلي بحث موجود آهي.<ref name="TarikhKadhimiya">{{حوالو ويب|عنوان=تاريخ الكاظمية|يوآرايل=https://www.aljawadain.org/news/single?news_id=1264&page=313&pageNum_Rs_News=89&totalRows_Rs_News=1065|ناشر=الأمانة العامة للعتبة الكاظمية المقدسة|ٻولي=ar}}</ref> === ڪاشي ڪاري ۽ آرائش === الڪاظميه جي عمارت جي ٻاهرين حصن تي اسلامي آرائشي ڪاشي ڪاري موجود آهي. احل البيت يونيورسٽيءَ جي 2015ع واري تحقيقي مقالي ۾ ڪاظميه جي روضي جي ٻاهرين ڀتين تي ڪربلا جي ڪاشي ڪاريءَ جي فني خصوصيتن جو جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="AhlBaytResearch"/> == مزارون ۽ مدفون شخصيتون == === امام موسيٰ ڪاظم === [[موسيٰ ڪاظم]] اثناعشري شيعا مسلمانن جو ستون امام هو. سندس وفات 183هه/799ع ۾ ٿي ۽ کيس بغداد جي مقابر قريش ۾ دفن ڪيو ويو. سندس قبر تي قائم روضو بعد ۾ ڪاظميه جي مذهبي ۽ شهري سڃاڻپ جو بنيادي مرڪز بڻيو.<ref name="AhlBaytResearch"/> === امام محمد تقي الجواد === [[محمد تقي الجواد]] اثناعشري شيعا مسلمانن جو نائون امام ۽ امام موسيٰ ڪاظم جو پوٽو هو. سندس وفات 220هه/835ع ۾ ٿي ۽ کيس پنهنجي ڏاڏي جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.<ref name="AhlBaytResearch"/> === شيخ مفيد === [[شيخ مفيد]] شيعا علم ڪلام ۽ فقہ جي تاريخ جي اهم عالمن مان هو. سندس قبر الڪاظميه جي احاطي ۾ واقع آهي. روضي جي انتظاميه جي رپورٽن ۾ سندس مزار ۽ ان جي مرمت بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="Jawadain2018"/> === ابن قولويه === [[ابن قولويه قمي]] شيعا حديث ۽ زيارت جي روايتن سان لاڳاپيل عالم هو. سندس مشهور ڪتاب ''ڪامل الزيارات'' آهي. الڪاظميه جي انتظاميه جي رڪارڊ موجب سندس قبر پڻ هن احاطي ۾ واقع آهي.<ref name="Jawadain2018"/> === خواجه نصيرالدين طوسي === [[نصيرالدين طوسي]]، جيڪو خواجه نصيرالدين طوسي جي نالي سان مشهور آهي، تيرهين صديءَ جو فلسفي، رياضي دان ۽ عالم هو. سندس قبر پڻ ڪاظمين جي روضي جي احاطي ۾ واقع آهي.<ref name="Jawadain2018"/> == مذهبي اهميت == الڪاظميه مسجد اثناعشري شيعا مسلمانن جي اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي. هتي ٻن امامن جي مزارن جي موجودگيءَ سبب مختلف ملڪن مان زائرين ايندا آهن. شيعا مذهبي روايت ۾ امامن جي قبرن جي زيارت کي خاص اهميت حاصل آهي. ابن قولويه جي ڪتاب ''ڪامل الزيارات'' ۾ امام موسيٰ ڪاظم ۽ امام محمد تقي الجواد جي زيارت سان لاڳاپيل روايتون شامل آهن.<ref name="IslamMuseum">{{حوالو ويب|عنوان=Al-Kadhimiya Mosque (Kazimayn Shrine)|يوآرايل=https://islam.museum/en/building/al-kadhimiya-mosque/|ناشر=Islam Museum|ٻولي=en}}</ref> == علمي ۽ ثقافتي سرگرميون == الڪاظميه جي مذهبي اهميت سان گڏ ان جي علمي ۽ ثقافتي حيثيت پڻ آهي. روضي جي احاطي ۾ لائبريري، عجائب گهر ۽ روايتي دستڪاريءَ سان لاڳاپيل سهولتون موجود آهن.<ref name="CzechEmbassy"/> روضي جي انتظاميه طرفان ڪاظميه جي تاريخ، مخطوطن ۽ مدفون عالمن بابت ڪتاب ۽ تحقيقي مواد پڻ شايع ڪيو ويو آهي. == ڪاظميه جي شهري ترقيءَ ۾ ڪردار == ڪاظميه جي قديم شهري آباديءَ جي ارتقا ۾ ٻنهي امامن جي مزارن اهم ڪردار ادا ڪيو. هڪ علمي مطالعي موجب ابتدائي دور ۾ قبرستان جي ڀرسان ٿوري آبادي موجود هئي، جيڪا وقت گذرڻ سان زيارتگاهه جي چوڌاري وڌندي وئي.<ref name="UrbanKadhimiya"/> زيارتگاهه جي ڪري هن علائقي ۾ مذهبي تعليم، بازارن، رهائشي پاڙن ۽ زائرين سان لاڳاپيل سرگرمين کي هٿي ملي. == تاريخي مرحلن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | الڪاظميه مسجد ۽ روضي جي تاريخ جا اهم مرحلا ! style="background:#dceaf5;" | دور يا سال ! style="background:#dceaf5;" | اهم واقعو |- | 762ع | عباسي خليفي ابو جعفر منصور جي دور ۾ بغداد جي تعمير ۽ مقابر قريش جي تاريخي پسمنظر جي شروعات.<ref name="CzechEmbassy"/> |- | 799ع | امام موسيٰ ڪاظم جي وفات ۽ تدفين.<ref name="AhlBaytResearch"/> |- | 835ع | امام محمد تقي الجواد جي تدفين.<ref name="AhlBaytResearch"/> |- | چوٿين هجري صدي | ٻنهي قبرن مٿان ابتدائي تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت.<ref name="AhlBaytResearch"/> |- | تيرهين صدي | بغداد جي سياسي بحرانن ۽ تڪرارن دوران روضي کي نقصان پهچڻ جا تاريخي حوالا.<ref name="IranicaBaghdad"/> |- | 1508ع کان پوءِ | شاهه اسماعيل صفوي جي دور ۾ تعمير ۽ مرمت.<ref name="IranicaBaghdad"/> |- | 1534ع کان پوءِ | سلطان سليمان اعظم جي دور ۾ اڏاوتي سرپرستي ۽ سينگار.<ref name="CzechEmbassy"/> |- | 2018ع | احاطي ۾ دفن ٿيل مشهور عالمن جي ضريحن جي آرائش ۽ افتتاح.<ref name="Jawadain2018"/> |- | 2025ع | چيڪ جمهوريه جي سفير جو دورو ۽ احاطي جي علمي ۽ ثقافتي سهولتن جو معائنو.<ref name="CzechEmbassy"/> |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Al-Kadhimiya Mosque, Kadhmain Shrine.jpg|الڪاظميه مسجد جو رات وارو منظر، 2014ع. File:KadhimaynMosque.jpg|ڪاظمين جي روضي جو پراڻو منظر. File:1920s Postcard by Royal Air Force Official, Baghdad, Al-Kadhimiya Mosque.jpg|ويهين صديءَ جي شروعات واري تاريخي تصوير. File:Wooden box of the shrine of Imam Musa al-Kadhim, made 6th century AH, Iraq Museum in Baghdad.jpg|امام موسيٰ ڪاظم جي روضي سان لاڳاپيل تاريخي ڪاٺ جو صندوق نما ڍانچو، عراق جو عجائب گهر. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[موسيٰ ڪاظم]] * [[محمد تقي الجواد]] * [[ڪاظميه]] * [[بغداد]] * [[نجف]] * [[ڪربلا]] * [[سامرا]] * [[شيخ مفيد]] * [[نصيرالدين طوسي]] * [[اثناعشري شيعا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * آل ياسين، راضي. ''تاريخ الكاظمية''، تحقيق ۽ ترتيب: عبدالكريم الدباغ، العتبة الكاظمية المقدسة، 2016ع. * Solely for architectural research: Athmar Hameed Kareem. “The Artistic Characteristics of Karbala Tilework on the Facades of the Kadhimiyya Shrine”. ''Ahl al-Bayt Journal'', شمارو 18، 2015ع، صفحا 219–240. * Zaryab, Abbas. “Baghdad ii. From the Mongol Invasion to the Ottoman Occupation”. ''Encyclopaedia Iranica''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://aljawadain.org/ الڪاظميه روضي جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://tourism.gov.iq/common/files/manshourat/manshour1692596512.pdf عراق جي سياحتي اداري جي معلومات] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Al-Kadhimiya_Mosque وڪيميڊيا ڪامنز تي الڪاظميه مسجد جون تصويرون] * [https://mzv.gov.cz/baghdad/en/latest_news/ambassador_visits_al_kadhimiya_temple_in.html چيڪ جمهوريه جي سفارتخاني جي رپورٽ] [[زمرو:بغداد ۾ مسجدون]] [[زمرو:عراق ۾ مسجدون]] [[زمرو:شيعا زيارتگاهون]] [[زمرو:بغداد]] g1h6lvtkzgpczoilfevloq25n606bj7 0 75698 427384 314108 2026-11-03T07:58:36Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427384 wikitext text/x-wiki '''بيٺڪيت''' (colonialism)، هڪ طاقت ڪنھن [[ملڪ]] يا [[رياست]] کي مفلوج ڪري پنھنجي حڪومت ۽ نظام مڙهي تہ ان کي بيٺڪيت سڏجي ٿو، حقيقي بيٺڪيت جون ٻہ اهم نشانيون آهن: هڪ بيٺڪيت طور مغلوب زمين کي ڪابہ حقيقي سياسي آزاد نہ هجي. ٻيو تہ بيٺڪيت جي پيداواري وسيلن کي غالب طاقت جي ڀلائي ۽ شاهوڪاري لاءِ استعمال ڪجي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A8%D9%8A%D9%BA%DA%AA%D9%8A%D8%AA|title=بيٺڪيت {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2024-04-12|archive-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724074138/https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A8%D9%8A%D9%BA%DA%AA%D9%8A%D8%AA|url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ثقافتي جاگرافي]] rtgxxnnkk7gip9dnmjtx4jwg10i1q8z 0 75730 427342 265909 2026-11-03T04:48:47Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427342 wikitext text/x-wiki '''اڳاڙي''' يا '''ٽيڪس''' (Tax) جو مطلب محصول، ناڪي، نوک، ڏن، ادائگيءَ وغيرہ آھي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BD%D9%8A%DA%AA%D8%B3|title=ٽيڪس : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2024-04-15|archive-date=2024-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20241107165049/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BD%D9%8A%DA%AA%D8%B3|url-status=dead}}</ref>، جيڪا [[حڪومت]] کي عوام پاران سندن ڏنل خدمت جي عيوض ادا ڪرڻي پوندي آھي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ٽيڪس]] lh16y2iu6jxhmyb70aygb1l8dqjfmqc 0 76685 427406 273749 2026-11-03T10:00:29Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427406 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = تخار | native_name = {{nq|تخار}} | native_name_lang = fa | settlement_type = [[صوبو]] | image_skyline = <!-- images and maps -----------> {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/2 | total_width = 250 | image1 = Warsaj's river view.jpg | image2 = Hillside view in Khawajah Bahawuddin, Takhar Province, Afghanistan.jpg | image3 = 120627-A-LE308-127.jpg | footer = From the top, [[Warsaj District]], View from atop a hill in [[Khwaja Baha Wuddin District|Khawajah Bahawuddin]], [[Darqad District]]}} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Takhar in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = Map of Afghanistan with Takhar highlighted | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coor_pinpoint = Capital | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Afghanistan}} [[افغانستان]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادی وارو شھر | seat = [[طالوقان]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = گورنر | leader_name = مولوی ضیاء الرحمان مدنی<ref> {{Cite news|url=https://pajhwok.com/ps/2022/03/14/new-officials-appointed-in-governament/|title = سرپرست حکومت په وزارتونو، ولایتونو او قول اردو ګانو کې نوې ټاکنې وکړې|date = 14 March 2022|last1 = کاکړ|first1 = جاويد هميم}}</ref> | leader_title1 = نائب گورنر | leader_name1 = حاجی ڪاظم<ref>{{Cite web|url = http://www.jomhornews.com/fa/news/148732/|title = جمهور - تعیینات جدید از سوی رهبر طالبان انجام شد|date = 14 March 2022|access-date = 25 June 2024|archive-date = 26 December 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20251226094533/https://www.jomhornews.com/fa/news/148732/|url-status = dead}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 12333 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=nsia/> | population_total = 1,113,173 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Languages of Afghanistan|Main languages]] | blank_info_sec1 = [[Persian language|Persian]] | timezone1 = Afghanistan Time | utc_offset1 = +4:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Postal code | postal_code = 37xx | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = http://takhar.gov.af/en/ | footnotes = [[Persian language]] | official_name = }} '''تخار''' (دري/[[پشتو ٻولي|پشتو]]: {{Nastaliq|تخار}}) [[افغانستان جا صوبا|افغانستان جي 34 صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي اتر اوڀر ۾ [[تاجڪستان]] جي ڀرسان واقع آهي. هن جي اوڀر ۾ [[بدخشان صوبو|بدخشان]]، ڏکڻ ۾ [[پنجشير صوبو|پنجشير]] ۽ اولهه ۾ [[بغلان صوبو|بغلان]] ۽ [[قندوز صوبو|قندوز]] آهي. تالقان جو شهر ان جي گاديءَ جو هنڌ آهي. صوبو 17 ضلعن تي مشتمل آهي، 1,000 کان وڌيڪ ڳوٺ، ۽ لڳ ڀڳ 11,13,173 ماڻهو آهن، جيڪو گهڻ نسلي ۽ گهڻو ڪري ڳوٺاڻي سماج آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.mrrd-nabdp.org/Provincial%20Profiles/Takhar%20PDP%20Provincial%20profile.pdf|title=Takhar provincial profile|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032919/http://www.mrrd-nabdp.org/Provincial%20Profiles/Takhar%20PDP%20Provincial%20profile.pdf|archive-date=1 December 2017|access-date=22 May 2012}}</ref> ==حوالا== {{حوالا]] [[زمرو:افغانستان]] [[زمرو:افغانستان جا صوبا]] [[زمرو:اسلامي جهموريا افغانستان جا صوبا]] o196vyaht61mptw87acfhl8sokoqerp 0 76922 427242 314252 2026-11-02T21:54:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427242 wikitext text/x-wiki '''امينيوئل ڪانٽ''' [[جرمني]]ءَ ۾ 1724ع ۾ جنم ورتو ۽ 1804ع ۾ وفات ڪري ويو. هن جا [[فلسفو|فلسفي]] تي ڇهہ اهم ڪتاب آهن، جن ۾ اهم ترين “The critique of pure reason” (عقلِ محض تي تنقيد) آهي. هن جي مشھور چوڻي آهي: ”اعلى ترين شيءَ جا انسان حاصل ڪري سگهي ٿو، اها امن آهي، هڪ سرهو روح آهي ۽ پنھنجي ذات سان هڪ اندرئين ميٺ محبت ۽ ٺاھ آهي، جيڪو ڪوئي بہ غصو ڦٽائي نہ ٿو سگهي.“<ref>{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com/book/2287/read/69438|title=ڪانٽ - ھيرا تہ ڏسو (شيخ اياز)|website=SindhSalamat Kitab Ghar|language=sd|access-date=2024-07-07}}</ref> هي خواهشن جي پيروي ڪرڻ جو مخالف ۽ باطني سچائيءَ کي وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D9%86%D9%BD|title=ڪانٽ {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2024-07-07|archive-date=2024-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240707015052/https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D9%86%D9%BD|url-status=dead}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جرمن مرد غير افسانوي ليکڪ]] [[زمرو:1724ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1804ع جون فوتگيون]] qr01qxn4jmzfiz954nx6gsm5wrsffjx 10 78724 427187 283399 2026-11-02T18:45:07Z Intisar Ali 8681 /* */ 427187 wikitext text/x-wiki {{infobox |bodyclass = vcard |subheaderstyle = font-size: 100%; |child = {{{child|}}} |aboveclass = fn org |above = <includeonly>{{{name}}}</includeonly> |subheader1 = {{{alt_name|}}} |subheader2 = {{IUCN banner|{{{iucn_category|}}}|{{{iucn_ref|}}}}} |image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|upright={{{logo_upright|}}}|alt={{{logo_alt|}}}}} |caption1 = {{{logo_caption|}}} |image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{photo|}}}|size={{{photo_width|}}}|maxsize=300px|sizedefault=284px|alt={{{photo_alt|}}}}} |caption2 = {{{photo_caption|}}} |image3 = {{#if:{{{map|}}} | {{location map|{{{map|}}} | border = infobox | float = center | width = {{{map_size|{{{mapsize|{{{map_width|}}}}}}}}} | default_width = 284 | max_width = 300 | AlternativeMap = {{{AlternativeMap|}}} | relief = {{{relief|}}} | label = {{{label|}}} | position = {{{label_position|}}} | caption = {{{map_caption|}}} | alt = {{if empty|{{{map_alt|}}}|نقشي تي {{{name|محفوظ علائقي}}} جو هنڌ}} | mark = {{{mark|}}} | marksize = {{{marker_size|}}} | coordinates = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}} }} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map_image|{{{image_map|}}}}}} |size={{{map_size|{{{mapsize|{{{map_width|}}}}}}}}} |maxsize=300px |sizedefault=284px |alt={{{map_alt|}}} }} }} |caption3 = {{#if:{{{map|}}}||{{{map_caption|}}}}} |rowclass1 = locality |label1 = جڳهه |data1 = {{{location|}}} |rowclass2 = note |label2 = {{#if:{{{nearest_city|}}} | ويجهو شهر | {{#if:{{{nearest_town|}}}|ويجهو ڳوٺ يا شهر}} }} |data2 = {{if empty|{{{nearest_city|}}}|{{{nearest_town|}}}}} |label3 = بيهڪ |data3 = {{#if:{{{coordinates|{{{coords|}}}}}} | {{#invoke:Coordinates|coordinsert |{{{coordinates|{{{coords|}}}}}} |type:landmark |{{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_sqmi|}}}{{{area_acre|}}}{{{area_ha|}}}{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |dim:{{Infobox dim |length_km={{{length_km|}}} |length_mi={{{length_mi|}}} |width_km={{{width_km|}}} |width_mi={{{width_mi|}}} |area_km2={{{area_km2|}}} |area_mi2={{{area_sqmi|}}} |area_ha={{{area_ha|}}} |area_acre={{{area_acre|}}} }} }} }}{{{coords_ref|}}} }} |label4 = ڊيگهه |data4 = {{#if:{{{length|}}} | {{{length}}} | {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} | {{convinfobox|{{{length_km|}}}|km|{{{length_mi|}}}|mi}} }} }} |label5 = ويڪر |data5 = {{#if:{{{width|}}} | {{{width}}} | {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} | {{convinfobox|{{{width_km|}}}|km|{{{width_mi|}}}|mi}} }} }} |label6 = ايراضي |data6 = {{#switch:1 | {{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_sqmi|}}}|1|0}} = {{convinfobox|{{{area_km2|}}}|km2|{{{area_sqmi|}}}|sqmi}}{{{area_ref|}}} | {{#expr:{{formatnum:{{{area_acre|}}}|R}} > 988}} = {{convinfobox|{{{area_acre}}}|acres||km2}}{{{area_ref|}}} | {{#expr:{{formatnum:{{{area_ha|}}}|R}} > 1036}} = {{convinfobox|{{{area_ha}}}|ha||sqmi}}{{{area_ref|}}} | {{#if:{{{area_ha|}}}{{{area_acre|}}}|1|0}} = {{convinfobox|{{{area_ha|}}}|ha|{{{area_acre|}}}|acre}}{{{area_ref|}}} | {{#if:{{{area|}}}|1|0}} = {{{area|}}}{{{area_ref|}}} }} |label7 = {{#if:{{{elevation_avg|}}}|سراسري اوچائي|اوچائي}} |data7 = {{#if:{{{elevation_avg|}}}|{{{elevation_avg}}}|{{{elevation|}}}}} |label8 = وڌ ۾ وڌ اوچائي |data8 = {{{elevation_max|}}} |label9 = گهٽ ۾ گهٽ اوچائي |data9 = {{{elevation_min|}}} |label10 = ماپون |data10 = {{{dimensions|}}} |label11 = قانوني يا تحفظاتي درجو |data11 = {{{designation|}}} |rowclass12 = note |label12 = {{#if:{{{authorized|}}} | منظوري ملي | {{#if:{{{created|}}} | قائم ڪيو ويو | {{#if:{{{established|}}} | قائم ٿيو | {{#if:{{{designated|}}}|درجو ڏنو ويو}} }} }} }} |data12 = {{if empty |{{{authorized|}}} |{{{created|}}} |{{{established|}}} |{{{designated|}}} }} |label13 = {{#if:{{{disestablished|}}}|ختم ٿيو}} |data13 = {{{disestablished|}}} |label14 = نالي جو سبب |data14 = {{{named_for|}}} |label15 = سياحن جو انگ |data15 = {{#if:{{{visitation_num|}}} | {{{visitation_num|}}}{{#if:{{{visitation_year|}}}| {{nowrap|(سال {{{visitation_year|}}})}}}}{{{visitation_ref|}}} }} |label16 = {{#if:{{{governing_body|}}} | انتظامي ادارو | {{#if:{{{administrator|}}} | منتظم | {{#if:{{{operator|}}} | هلائيندڙ ادارو | {{#if:{{{owner|}}}|مالڪ}} }} }} }} |data16 = {{if empty |{{{governing_body|}}} |{{{administrator|}}} |{{{operator|}}} |{{{owner|}}} }} |label17 = عالمي ورثي وارو ماڳ |data17 = {{{world_heritage_site|}}} |label18 = {{#if:{{{website|{{{url|}}}}}}|ويب سائيٽ}} |data18 = {{#if:{{{website|}}} | {{{website|}}} | {{#if:{{{url|}}} | {{#ifexpr:{{#invoke:string|find|{{{url}}}|^https?:[^ ]*$|plain=false}} | {{URL|1={{{url|}}}}} | {{{url|}}} }} }} }} |header19 = {{if empty|{{{embedded1|}}}|{{{embedded|}}}|{{{module|}}}}} |header20 = {{{embedded2|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox protected area with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=هن صفحي تي [[سانچو:Infobox protected area]] جو اڻڄاتل پيرا ميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيو آهي. |ignoreblank=y | administrator | alt_name | AlternativeMap | area | area_acre | area_ha | area_km2 | area_ref | area_sqmi | authorized | child | coordinates | coords | coords_ref | created | designated | designation | dimensions | disestablished | elevation | elevation_avg | elevation_max | elevation_min | embedded | embedded1 | embedded2 | established | governing_body | image_map | iucn_category | iucn_ref | logo | logo_upright | logo_alt | logo_caption | label | label_position | length | length_km | length_mi | location | map | map_alt | map_caption | map_image | map_size | map_width | mapsize | mark | marker_size | module | name | named_for | nearest_city | nearest_town | operator | owner | photo | photo_alt | photo_caption | photo_width | relief | url | visitation_num | visitation_ref | visitation_year | website | width | width_km | width_mi | world_heritage_site }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 101wdmuzth2n4aaz24u68s58ho4g910 0 78792 427220 283780 2026-11-02T21:13:04Z Intisar Ali 8681 427220 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي پنجاب صوبائي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox legislative constituency | name = پي پي-۹۳ (ڀڪر-۵) | image = PP-93 Bhakkar-V (2023).svg | caption = ۲۰۲۳ع جي حدبنديءَ موجب پي پي-۹۳ جو نقشو | assembly = [[پنجاب جي صوبائي اسيمبلي]] | province = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | district = [[ڀڪر ضلعو]] | region = [[ڀڪر تعلقو|ڀڪر تعلقي]] جا ڪجهه علائقا | electorate = ۲۲۲٬۸۴۸ (۲۰۲۵ع) | year = ۲۰۲۳ع | member = [[سعيد اڪبر خان نواڻي]] | party = [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] }} '''پي پي-۹۳ (ڀڪر-۵)''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[پنجاب جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[ڀڪر ضلعو|ڀڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي. هي تڪ ۲۰۲۳ع جي چونڊ حدبنديءَ کان پوءِ وجود ۾ آيو ۽ ڀڪر تعلقي جي مختلف علائقن تي مشتمل آهي. ۲۰۲۴ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار محمد عامر عنايت شهاڻي هن تڪ تان ڪاميابي حاصل ڪئي، جڏهن ته ساڳئي سال ۲۱ اپريل تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جو اميدوار سعيد اڪبر خان نواڻي چونڊجي آيو.<ref name="ECPAnnual2024">{{cite report |title=Annual Report 2024 |author=Election Commission of Pakistan |publisher=Election Commission of Pakistan |year=2024 |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/annual%20report/Annual%20Report-2024-web.pdf |language=en}}</ref><ref name="APP2024">{{cite news |title=Independent candidate Amir Inayat wins PP-93 election |url=https://www.app.com.pk/national/independent-candidate-amir-inayat-wins-pp-93-election/ |publisher=Associated Press of Pakistan |date=9 February 2024 |language=en}}</ref> == تاريخ ۽ قيام == ۲۰۲۳ع جي چونڊ حدبنديءَ دوران ڀڪر ضلعي ۾ صوبائي اسيمبليءَ جي چونڊ تڪن جو تعداد چار مان وڌائي پنج ڪيو ويو. ان کان اڳ ۲۰۱۸ع جي چونڊ حدبنديءَ موجب ڀڪر ضلعي جا صوبائي تڪ پي پي-۸۹ کان پي پي-۹۲ تائين هئا. نئين حدبنديءَ ۾ پي پي-۹۳ (ڀڪر-۵) کي هڪ الڳ تڪ طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PAP2018">{{cite report |title=Biography of Members, Provincial Assembly of the Punjab 2018–2023 |publisher=Provincial Assembly of the Punjab |url=https://www.pap.gov.pk/uploads/downloads/biography-members-2018-23.pdf |language=en}}</ref><ref name="ECPDelimitation">{{cite web |title=Draft List of Constituencies, Punjab, Form-5 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/pbNqzK0TACsopcDzLwEKUEPfI6aQRLVdOKWE4Vzk.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |language=en}}</ref> ۲۰۲۳ع جي حدبنديءَ موجب هن تڪ ۾ ڀڪر تعلقي جا ڪيترائي قانونگو حلقا شامل ڪيا ويا. تڪ جي حدن ۽ آباديءَ بابت تفصيل اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ واري دستاويز ۾ ڏنل آهن.<ref name="ECPDelimitation"/> == جاگرافيائي حدون == [[File:PP-93 Bhakkar-V (2023).svg|thumb|left|300px|۲۰۲۳ع جي حدبنديءَ موجب پي پي-۹۳ (ڀڪر-۵) جون جاگرافيائي حدون.]] پي پي-۹۳ ڀڪر ضلعي جي ڀڪر تعلقي جي ڪجهه حصن تي مشتمل آهي. اليڪشن ڪميشن جي ۲۰۲۳ع واري ابتدائي حدبنديءَ جي فهرست موجب هن تڪ ۾ هي قانونگو حلقا شامل هئا: * چينا نشيب قانونگو حلقو * بهل نشيب قانونگو حلقو * ڀڪر ڊاگر-۱ قانونگو حلقو * ڀڪر ڊاگر-۲ قانونگو حلقو * چينا ڊاگر قانونگو حلقو * خانپور قانونگو حلقي جا ڪجهه حصا، سواءِ خانپور شمالي ۽ چڪ نمبر ۲۰۹ وارن مخصوص پٽوار حلقن جي. ابتدائي حدبنديءَ واري دستاويز ۾ هن تڪ جي آبادي ۳۹۸٬۶۳۲ ڄاڻايل هئي. هي انگ چونڊ تڪ جي آباديءَ جو آهي، رجسٽرڊ ووٽرن جو نه.<ref name="ECPDelimitation"/> [[File:Pakistan - Punjab - Bhakkar.svg|thumb|right|250px|پنجاب صوبي ۾ ڀڪر ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ.]] == چونڊن جي تاريخ == === ۲۰۲۴ع جون عام چونڊون === ۸ فيبروري ۲۰۲۴ع تي پاڪستان ۾ ٿيل عام چونڊن دوران پي پي-۹۳ (ڀڪر-۵) تان آزاد اميدوار محمد عامر عنايت شهاڻي ۵۰٬۴۲۵ ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو. سندس ويجهي مخالف آزاد اميدوار محمد ضياءُ الله خان ۴۵٬۵۸۰ ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي اميدوارن جي ووٽن ۾ ۴٬۸۴۵ ووٽن جو فرق هو. ان چونڊ ۾ ووٽرن جي شرڪت ۶۷٫۶۱ سيڪڙو رهي.<ref name="APP2024"/><ref name="ARY2024">{{cite web |title=Pakistan General Elections 2024: Provincial Constituencies |url=https://elections.arynews.tv/constituencies/punjab/2024 |publisher=ARY News |year=2024 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #a8bfd0;" |+ style="background:#174a70;color:white;padding:9px;" | پي پي-۹۳: عام چونڊون ۲۰۲۴ع ! style="background:#dbeaf5;" | اميدوار ! style="background:#dbeaf5;" | سياسي حيثيت ! style="background:#dbeaf5;" | ووٽ ! style="background:#dbeaf5;" | ووٽن جو سيڪڙو |- | style="background:#d9f1df;font-weight:bold;" | محمد عامر عنايت شهاڻي | آزاد | ۵۰٬۴۲۵ | ۳۵٫۹۸٪ |- | محمد ضياءُ الله خان | آزاد | ۴۵٬۵۸۰ | ۳۲٫۵۳٪ |- | سردار سڪندر احمد خان | آزاد | ۲۲٬۰۸۴ | ۱۵٫۷۶٪ |- | چوڌري محمد نصرالله | آزاد | ۱۰٬۷۹۵ | ۷٫۷۰٪ |- | بهرام خان | [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] | ۶٬۲۳۵ | ۴٫۴۵٪ |- | محمد علي | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ۱٬۳۵۷ | ۰٫۹۷٪ |- | ٻيا اميدوار | مختلف | ۳٬۶۴۹ | ۲٫۶۰٪ |- ! colspan="2" style="background:#eaf1f8;" | صحيح ووٽ ! colspan="2" | ۱۴۰٬۱۲۵ |- ! colspan="2" style="background:#eaf1f8;" | رد ٿيل ووٽ ! colspan="2" | ۴٬۶۱۵ |- ! colspan="2" style="background:#eaf1f8;" | ڪُل استعمال ٿيل ووٽ ! colspan="2" | ۱۴۴٬۷۴۰ |- ! colspan="2" style="background:#eaf1f8;" | رجسٽرڊ ووٽر ! colspan="2" | ۲۱۴٬۰۷۰ |- ! colspan="2" style="background:#eaf1f8;" | ووٽرن جي شرڪت ! colspan="2" | ۶۷٫۶۱٪ |- ! colspan="2" style="background:#d9f1df;" | ڪاميابيءَ جو فرق ! colspan="2" | ۴٬۸۴۵ ووٽ |} === ۲۰۲۴ع جي ضمني چونڊ === عام چونڊن کان پوءِ محمد عامر عنايت شهاڻي قومي ۽ صوبائي اسيمبليءَ جي هڪ کان وڌيڪ سيٽن تي چونڊجڻ سبب پي پي-۹۳ جي سيٽ خالي ڪئي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رپورٽ ۾ خالي ٿيل سيٽ جو سبب پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل ۲۲۳ تحت ڄاڻايو ويو آهي. ان کان پوءِ ۲۱ اپريل ۲۰۲۴ع تي ضمني چونڊ منعقد ڪئي وئي.<ref name="ECPAnnual2024"/> ضمني چونڊ ۾ پاڪستان مسلم ليگ (ن) جي سعيد اڪبر خان نواڻي ڪاميابي حاصل ڪئي. سندس مکيه مخالف محمد افضل خان ڌانڌلا هو. اليڪشن ڪميشن جي ۲۰۲۴ع جي عام چونڊن بابت رپورٽ پڻ سعيد اڪبر خان کي هن تڪ جو ڪامياب اميدوار ڄاڻائي ٿي.<ref name="ECPGeneral2024">{{cite report |title=General Elections Report 2024, Volume I |publisher=Election Commission of Pakistan |year=2024 |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Elections%20Report%202024%20Vol-I-compressed.pdf |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #b6c9d9;" |+ style="background:#20577a;color:white;padding:9px;" | پي پي-۹۳: ضمني چونڊ ۲۱ اپريل ۲۰۲۴ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت يا حيثيت ! style="background:#dceaf5;" | نتيجو |- | style="background:#d9f1df;font-weight:bold;" | سعيد اڪبر خان نواڻي | پاڪستان مسلم ليگ (ن) | ڪامياب |- | محمد افضل خان ڌانڌلا | مخالف اميدوار | ٻئي نمبر تي |} == چونڊيل نمائندا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#174a70;color:white;padding:8px;" | پي پي-۹۳ جا چونڊيل نمائندا ! style="background:#dbeaf5;" | چونڊ ! style="background:#dbeaf5;" | نمائندو ! style="background:#dbeaf5;" | سياسي حيثيت |- | عام چونڊون، فيبروري ۲۰۲۴ع | محمد عامر عنايت شهاڻي | آزاد |- | ضمني چونڊ، اپريل ۲۰۲۴ع | سعيد اڪبر خان نواڻي | پاڪستان مسلم ليگ (ن) |} پنجاب صوبائي اسيمبليءَ جي ميمبرن جي سرڪاري فهرست ۾ سعيد اڪبر خان کي پي پي-۹۳ جو نمائندو ۽ پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PAPList">{{cite web |title=Short List of Members of Provincial Assembly of the Punjab |url=https://www.pap.gov.pk/uploads/short_list.pdf.pdf |publisher=Provincial Assembly of the Punjab |language=en}}</ref> == ووٽرن جا انگ اکر == ۲۰۲۴ع جي عام چونڊن وقت هن تڪ ۾ ۲۱۴٬۰۷۰ رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ ۱۱۳٬۵۵۵ مرد ۽ ۱۰۰٬۵۱۵ عورتون شامل هيون. چونڊن لاءِ ۱۵۴ پولنگ اسٽيشنون ڄاڻايون ويون هيون.<ref name="ARY2024"/> اليڪشن ڪميشن جي ۲۰۲۵ع جي صنفي بنيادن تي ورهايل ووٽرن جي سرڪاري انگن اکرن موجب هن تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽرن جو تعداد وڌي ۲۲۲٬۸۴۸ ٿيو.<ref name="ECPGender2025">{{cite report |title=Disaggregated Data of Registered Men and Women Voters in Constituencies of Punjab Assembly 2025 |publisher=Election Commission of Pakistan |year=2025 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/Punjab%20Assembly%202025.pdf |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#20577a;color:white;padding:9px;" | رجسٽرڊ ووٽر: ۲۰۲۴ع ۽ ۲۰۲۵ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | ۲۰۲۴ع ! style="background:#dceaf5;" | ۲۰۲۵ع |- | مرد ووٽر | ۱۱۳٬۵۵۵ | ۱۱۸٬۰۲۷ |- | عورت ووٽر | ۱۰۰٬۵۱۵ | ۱۰۴٬۸۲۱ |- ! style="background:#d9f1df;" | ڪُل ووٽر ! ۲۱۴٬۰۷۰ ! ۲۲۲٬۸۴۸ |- | مرد ووٽرن جو سيڪڙو | ۵۳٫۰۴٪ | ۵۲٫۹۶٪ |- | عورت ووٽرن جو سيڪڙو | ۴۶٫۹۶٪ | ۴۷٫۰۴٪ |} ۲۰۲۵ع جي انگن اکرن موجب مرد ووٽر ڪُل ووٽرن جو ۵۲٫۹۶ سيڪڙو ۽ عورتون ۴۷٫۰۴ سيڪڙو هيون. ٻنهي جي تعداد ۾ ۱۳٬۲۰۶ جو فرق هو.<ref name="ECPGender2025"/> == چونڊ انتظام == ۲۰۲۴ع جي ضمني چونڊ لاءِ اليڪشن ڪميشن ڀڪر جي ڊپٽي ڪمشنر ڊاڪٽر نور محمد اعواڻ کي ضلعي ريٽرننگ آفيسر ۽ ڪلورڪوٽ جي اسسٽنٽ ڪمشنر ذوالفقار علي خان کي ريٽرننگ آفيسر مقرر ڪيو هو.<ref name="ECPReturning">{{cite web |title=List of District Returning Officers and Returning Officers for Bye-Elections 2024 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/5HQqtlCx5m922LLTEthFUCnU10ajDa7TMmjNNWuR.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |year=2024 |language=en}}</ref> چونڊ مهم جي نگرانيءَ لاءِ به اليڪشن ڪميشن الڳ انتظامي عملدار مقرر ڪيا هئا.<ref name="ECPMonitoring">{{cite web |title=Notification of Election Monitoring Officers, 19 March 2024 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/zpkTOAgTaL8rn0w2OCt5mvAciJw9EFm8OqhcRV4p.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=19 March 2024 |language=en}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پنجاب جي صوبائي اسيمبلي]] * [[ڀڪر ضلعو]] * [[ڀڪر]] * [[پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، ۲۰۲۴ع]] * [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk/ پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن] * [https://www.pap.gov.pk/ پنجاب صوبائي اسيمبليءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PP-93_Bhakkar-V_(2023).svg پي پي-۹۳ جو نقشو، وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:پنجاب صوبائي اسيمبليءَ جا چونڊ تڪ]] [[زمرو:ڀڪر ضلعو]] [[زمرو:پاڪستان جون عام چونڊون، ۲۰۲۴ع]] 7ml8ssl9sm4s0vq4lwubpxj9qfd8cmo 427221 427220 2026-11-02T21:15:54Z Intisar Ali 8681 /* */ 427221 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي پنجاب صوبائي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}} {{Infobox constituency | name = پي پي-۹۳ (ڀڪر-۵) | image = PP-93 Bhakkar-V (2023).svg | caption = ۲۰۲۳ع جي حدبنديءَ موجب پي پي-۹۳ جو نقشو | assembly = [[پنجاب جي صوبائي اسيمبلي]] | province = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | district = [[ڀڪر ضلعو]] | region = [[ڀڪر تعلقو|ڀڪر تعلقي]] جا ڪجهه علائقا | electorate = ۲۲۲٬۸۴۸ (۲۰۲۵ع) | year = ۲۰۲۳ع | member = [[سعيد اڪبر خان نواڻي]] | party = [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] }} '''پي پي-۹۳ (ڀڪر-۵)''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[پنجاب جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ چونڊ تڪ آهي، جيڪو [[ڀڪر ضلعو|ڀڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي. هي تڪ ۲۰۲۳ع جي چونڊ حدبنديءَ کان پوءِ وجود ۾ آيو ۽ ڀڪر تعلقي جي مختلف علائقن تي مشتمل آهي. ۲۰۲۴ع جي عام چونڊن ۾ آزاد اميدوار محمد عامر عنايت شهاڻي هن تڪ تان ڪاميابي حاصل ڪئي، جڏهن ته ساڳئي سال ۲۱ اپريل تي ٿيل ضمني چونڊ ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جو اميدوار سعيد اڪبر خان نواڻي چونڊجي آيو.<ref name="ECPAnnual2024">{{cite report |title=Annual Report 2024 |author=Election Commission of Pakistan |publisher=Election Commission of Pakistan |year=2024 |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/annual%20report/Annual%20Report-2024-web.pdf |language=en}}</ref><ref name="APP2024">{{cite news |title=Independent candidate Amir Inayat wins PP-93 election |url=https://www.app.com.pk/national/independent-candidate-amir-inayat-wins-pp-93-election/ |publisher=Associated Press of Pakistan |date=9 February 2024 |language=en}}</ref> == تاريخ ۽ قيام == ۲۰۲۳ع جي چونڊ حدبنديءَ دوران ڀڪر ضلعي ۾ صوبائي اسيمبليءَ جي چونڊ تڪن جو تعداد چار مان وڌائي پنج ڪيو ويو. ان کان اڳ ۲۰۱۸ع جي چونڊ حدبنديءَ موجب ڀڪر ضلعي جا صوبائي تڪ پي پي-۸۹ کان پي پي-۹۲ تائين هئا. نئين حدبنديءَ ۾ پي پي-۹۳ (ڀڪر-۵) کي هڪ الڳ تڪ طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PAP2018">{{cite report |title=Biography of Members, Provincial Assembly of the Punjab 2018–2023 |publisher=Provincial Assembly of the Punjab |url=https://www.pap.gov.pk/uploads/downloads/biography-members-2018-23.pdf |language=en}}</ref><ref name="ECPDelimitation">{{cite web |title=Draft List of Constituencies, Punjab, Form-5 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/pbNqzK0TACsopcDzLwEKUEPfI6aQRLVdOKWE4Vzk.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |language=en}}</ref> ۲۰۲۳ع جي حدبنديءَ موجب هن تڪ ۾ ڀڪر تعلقي جا ڪيترائي قانونگو حلقا شامل ڪيا ويا. تڪ جي حدن ۽ آباديءَ بابت تفصيل اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ واري دستاويز ۾ ڏنل آهن.<ref name="ECPDelimitation"/> == جاگرافيائي حدون == [[File:PP-93 Bhakkar-V (2023).svg|thumb|left|300px|۲۰۲۳ع جي حدبنديءَ موجب پي پي-۹۳ (ڀڪر-۵) جون جاگرافيائي حدون.]] پي پي-۹۳ ڀڪر ضلعي جي ڀڪر تعلقي جي ڪجهه حصن تي مشتمل آهي. اليڪشن ڪميشن جي ۲۰۲۳ع واري ابتدائي حدبنديءَ جي فهرست موجب هن تڪ ۾ هي قانونگو حلقا شامل هئا: * چينا نشيب قانونگو حلقو * بهل نشيب قانونگو حلقو * ڀڪر ڊاگر-۱ قانونگو حلقو * ڀڪر ڊاگر-۲ قانونگو حلقو * چينا ڊاگر قانونگو حلقو * خانپور قانونگو حلقي جا ڪجهه حصا، سواءِ خانپور شمالي ۽ چڪ نمبر ۲۰۹ وارن مخصوص پٽوار حلقن جي. ابتدائي حدبنديءَ واري دستاويز ۾ هن تڪ جي آبادي ۳۹۸٬۶۳۲ ڄاڻايل هئي. هي انگ چونڊ تڪ جي آباديءَ جو آهي، رجسٽرڊ ووٽرن جو نه.<ref name="ECPDelimitation"/> [[File:Pakistan - Punjab - Bhakkar.svg|thumb|right|250px|پنجاب صوبي ۾ ڀڪر ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ.]] == چونڊن جي تاريخ == === ۲۰۲۴ع جون عام چونڊون === ۸ فيبروري ۲۰۲۴ع تي پاڪستان ۾ ٿيل عام چونڊن دوران پي پي-۹۳ (ڀڪر-۵) تان آزاد اميدوار محمد عامر عنايت شهاڻي ۵۰٬۴۲۵ ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو. سندس ويجهي مخالف آزاد اميدوار محمد ضياءُ الله خان ۴۵٬۵۸۰ ووٽ حاصل ڪيا. ٻنهي اميدوارن جي ووٽن ۾ ۴٬۸۴۵ ووٽن جو فرق هو. ان چونڊ ۾ ووٽرن جي شرڪت ۶۷٫۶۱ سيڪڙو رهي.<ref name="APP2024"/><ref name="ARY2024">{{cite web |title=Pakistan General Elections 2024: Provincial Constituencies |url=https://elections.arynews.tv/constituencies/punjab/2024 |publisher=ARY News |year=2024 |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #a8bfd0;" |+ style="background:#174a70;color:white;padding:9px;" | پي پي-۹۳: عام چونڊون ۲۰۲۴ع ! style="background:#dbeaf5;" | اميدوار ! style="background:#dbeaf5;" | سياسي حيثيت ! style="background:#dbeaf5;" | ووٽ ! style="background:#dbeaf5;" | ووٽن جو سيڪڙو |- | style="background:#d9f1df;font-weight:bold;" | محمد عامر عنايت شهاڻي | آزاد | ۵۰٬۴۲۵ | ۳۵٫۹۸٪ |- | محمد ضياءُ الله خان | آزاد | ۴۵٬۵۸۰ | ۳۲٫۵۳٪ |- | سردار سڪندر احمد خان | آزاد | ۲۲٬۰۸۴ | ۱۵٫۷۶٪ |- | چوڌري محمد نصرالله | آزاد | ۱۰٬۷۹۵ | ۷٫۷۰٪ |- | بهرام خان | [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]] | ۶٬۲۳۵ | ۴٫۴۵٪ |- | محمد علي | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ۱٬۳۵۷ | ۰٫۹۷٪ |- | ٻيا اميدوار | مختلف | ۳٬۶۴۹ | ۲٫۶۰٪ |- ! colspan="2" style="background:#eaf1f8;" | صحيح ووٽ ! colspan="2" | ۱۴۰٬۱۲۵ |- ! colspan="2" style="background:#eaf1f8;" | رد ٿيل ووٽ ! colspan="2" | ۴٬۶۱۵ |- ! colspan="2" style="background:#eaf1f8;" | ڪُل استعمال ٿيل ووٽ ! colspan="2" | ۱۴۴٬۷۴۰ |- ! colspan="2" style="background:#eaf1f8;" | رجسٽرڊ ووٽر ! colspan="2" | ۲۱۴٬۰۷۰ |- ! colspan="2" style="background:#eaf1f8;" | ووٽرن جي شرڪت ! colspan="2" | ۶۷٫۶۱٪ |- ! colspan="2" style="background:#d9f1df;" | ڪاميابيءَ جو فرق ! colspan="2" | ۴٬۸۴۵ ووٽ |} === ۲۰۲۴ع جي ضمني چونڊ === عام چونڊن کان پوءِ محمد عامر عنايت شهاڻي قومي ۽ صوبائي اسيمبليءَ جي هڪ کان وڌيڪ سيٽن تي چونڊجڻ سبب پي پي-۹۳ جي سيٽ خالي ڪئي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري رپورٽ ۾ خالي ٿيل سيٽ جو سبب پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل ۲۲۳ تحت ڄاڻايو ويو آهي. ان کان پوءِ ۲۱ اپريل ۲۰۲۴ع تي ضمني چونڊ منعقد ڪئي وئي.<ref name="ECPAnnual2024"/> ضمني چونڊ ۾ پاڪستان مسلم ليگ (ن) جي سعيد اڪبر خان نواڻي ڪاميابي حاصل ڪئي. سندس مکيه مخالف محمد افضل خان ڌانڌلا هو. اليڪشن ڪميشن جي ۲۰۲۴ع جي عام چونڊن بابت رپورٽ پڻ سعيد اڪبر خان کي هن تڪ جو ڪامياب اميدوار ڄاڻائي ٿي.<ref name="ECPGeneral2024">{{cite report |title=General Elections Report 2024, Volume I |publisher=Election Commission of Pakistan |year=2024 |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/3/General%20Elections%20Report%202024%20Vol-I-compressed.pdf |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #b6c9d9;" |+ style="background:#20577a;color:white;padding:9px;" | پي پي-۹۳: ضمني چونڊ ۲۱ اپريل ۲۰۲۴ع ! style="background:#dceaf5;" | اميدوار ! style="background:#dceaf5;" | سياسي جماعت يا حيثيت ! style="background:#dceaf5;" | نتيجو |- | style="background:#d9f1df;font-weight:bold;" | سعيد اڪبر خان نواڻي | پاڪستان مسلم ليگ (ن) | ڪامياب |- | محمد افضل خان ڌانڌلا | مخالف اميدوار | ٻئي نمبر تي |} == چونڊيل نمائندا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#174a70;color:white;padding:8px;" | پي پي-۹۳ جا چونڊيل نمائندا ! style="background:#dbeaf5;" | چونڊ ! style="background:#dbeaf5;" | نمائندو ! style="background:#dbeaf5;" | سياسي حيثيت |- | عام چونڊون، فيبروري ۲۰۲۴ع | محمد عامر عنايت شهاڻي | آزاد |- | ضمني چونڊ، اپريل ۲۰۲۴ع | سعيد اڪبر خان نواڻي | پاڪستان مسلم ليگ (ن) |} پنجاب صوبائي اسيمبليءَ جي ميمبرن جي سرڪاري فهرست ۾ سعيد اڪبر خان کي پي پي-۹۳ جو نمائندو ۽ پاڪستان مسلم ليگ (ن) جو ميمبر ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PAPList">{{cite web |title=Short List of Members of Provincial Assembly of the Punjab |url=https://www.pap.gov.pk/uploads/short_list.pdf.pdf |publisher=Provincial Assembly of the Punjab |language=en}}</ref> == ووٽرن جا انگ اکر == ۲۰۲۴ع جي عام چونڊن وقت هن تڪ ۾ ۲۱۴٬۰۷۰ رجسٽرڊ ووٽر هئا، جن ۾ ۱۱۳٬۵۵۵ مرد ۽ ۱۰۰٬۵۱۵ عورتون شامل هيون. چونڊن لاءِ ۱۵۴ پولنگ اسٽيشنون ڄاڻايون ويون هيون.<ref name="ARY2024"/> اليڪشن ڪميشن جي ۲۰۲۵ع جي صنفي بنيادن تي ورهايل ووٽرن جي سرڪاري انگن اکرن موجب هن تڪ ۾ رجسٽرڊ ووٽرن جو تعداد وڌي ۲۲۲٬۸۴۸ ٿيو.<ref name="ECPGender2025">{{cite report |title=Disaggregated Data of Registered Men and Women Voters in Constituencies of Punjab Assembly 2025 |publisher=Election Commission of Pakistan |year=2025 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/gender%20data/Punjab%20Assembly%202025.pdf |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#20577a;color:white;padding:9px;" | رجسٽرڊ ووٽر: ۲۰۲۴ع ۽ ۲۰۲۵ع ! style="background:#dceaf5;" | تفصيل ! style="background:#dceaf5;" | ۲۰۲۴ع ! style="background:#dceaf5;" | ۲۰۲۵ع |- | مرد ووٽر | ۱۱۳٬۵۵۵ | ۱۱۸٬۰۲۷ |- | عورت ووٽر | ۱۰۰٬۵۱۵ | ۱۰۴٬۸۲۱ |- ! style="background:#d9f1df;" | ڪُل ووٽر ! ۲۱۴٬۰۷۰ ! ۲۲۲٬۸۴۸ |- | مرد ووٽرن جو سيڪڙو | ۵۳٫۰۴٪ | ۵۲٫۹۶٪ |- | عورت ووٽرن جو سيڪڙو | ۴۶٫۹۶٪ | ۴۷٫۰۴٪ |} ۲۰۲۵ع جي انگن اکرن موجب مرد ووٽر ڪُل ووٽرن جو ۵۲٫۹۶ سيڪڙو ۽ عورتون ۴۷٫۰۴ سيڪڙو هيون. ٻنهي جي تعداد ۾ ۱۳٬۲۰۶ جو فرق هو.<ref name="ECPGender2025"/> == چونڊ انتظام == ۲۰۲۴ع جي ضمني چونڊ لاءِ اليڪشن ڪميشن ڀڪر جي ڊپٽي ڪمشنر ڊاڪٽر نور محمد اعواڻ کي ضلعي ريٽرننگ آفيسر ۽ ڪلورڪوٽ جي اسسٽنٽ ڪمشنر ذوالفقار علي خان کي ريٽرننگ آفيسر مقرر ڪيو هو.<ref name="ECPReturning">{{cite web |title=List of District Returning Officers and Returning Officers for Bye-Elections 2024 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/5HQqtlCx5m922LLTEthFUCnU10ajDa7TMmjNNWuR.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |year=2024 |language=en}}</ref> چونڊ مهم جي نگرانيءَ لاءِ به اليڪشن ڪميشن الڳ انتظامي عملدار مقرر ڪيا هئا.<ref name="ECPMonitoring">{{cite web |title=Notification of Election Monitoring Officers, 19 March 2024 |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/zpkTOAgTaL8rn0w2OCt5mvAciJw9EFm8OqhcRV4p.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=19 March 2024 |language=en}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پنجاب جي صوبائي اسيمبلي]] * [[ڀڪر ضلعو]] * [[ڀڪر]] * [[پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن]] * [[پاڪستان جون عام چونڊون، ۲۰۲۴ع]] * [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ecp.gov.pk/ پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن] * [https://www.pap.gov.pk/ پنجاب صوبائي اسيمبليءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PP-93_Bhakkar-V_(2023).svg پي پي-۹۳ جو نقشو، وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:پنجاب صوبائي اسيمبليءَ جا چونڊ تڪ]] [[زمرو:ڀڪر ضلعو]] [[زمرو:پاڪستان جون عام چونڊون، ۲۰۲۴ع]] 4i4uaed06p3qjyr7nnwqi29efj4n9nt 0 78816 427440 427101 2026-11-03T11:10:23Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 427440 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبيعيات جي شاخ جيڪا حرارت، ڪم، گرمي پد ۽ توانائيءَ جي تبديلين جو مطالعو ڪري ٿي}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:8px; font-size:125%; font-weight:bold;" | حرارتي حرڪيات |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[File:Thermodynamic-system.svg|280px|حرارتي نظام جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:5px; font-size:90%;" | حرارتي نظام، ان جي حدن ۽ ماحول سان مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو خاڪو |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | علمي شعبو | [[طبيعيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | ذيلي شعبو | [[حرارتي طبيعيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي تصور | [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[توانائي]]، [[گرمي پد]]، [[اينٽروپي]]، [[اينٿالپي]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | عملي استعمال | [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي انجنيئرنگ]]، [[توانائيءَ جي پيداوار]] |} '''حرارتي حرڪيات''' (''Thermodynamics'') [[طبيعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[گرمي پد]]، [[توانائي]] ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. هي علم بيان ڪري ٿو ته توانائي مختلف نظامن ۾ ڪيئن منتقل يا تبديل ٿئي ٿي، ڪهڙين حالتن ۾ ڪو عمل پاڻمرادو ٿي سگهي ٿو ۽ حرارتي عملن تي ڪهڙيون بنيادي حدون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="OpenStaxUP">{{cite book|last1=Ling|first1=Samuel J.|last2=Sanny|first2=Jeff|last3=Moebs|first3=William|title=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|year=2016|url=https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2|language=en}}</ref><ref name="Callen1985">{{cite book|last=Callen|first=Herbert B.|title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics|edition=2nd|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-86256-7|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ جي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ سان هو، پر ان جا اصول هاڻي [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، [[مواد جي سائنس]]، [[موسميات]] ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا. هن علم جو بنياد توانائيءَ جي بقا، اينٽروپي ۽ حرارتي توازن جي قانونن تي آهي.<ref name="Girolami2020">{{cite journal|last=Girolami|first=Gregory S.|title=A Brief History of Thermodynamics, As Illustrated by Books and People|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|year=2020|volume=65|issue=2|pages=298–311|doi=10.1021/acs.jced.9b00515|language=en}}</ref><ref name="Fermi1936">{{cite book|last=Fermi|first=Enrico|title=Thermodynamics|publisher=Prentice-Hall|year=1936|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات بنيادي طور نظام جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن، جهڙوڪ دٻاءَ، حجم، گرمي پد ۽ توانائيءَ سان واسطو رکي ٿي. ان جي ابتڙ، [[شمارياتي ميڪانيات]] انهن خاصيتن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي شمارياتي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|isbn=978-0-07-051800-1|language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي خيال ۽ ٻاڦ واري انجڻ === [[File:Stott Park Bobbin Mill Steam Engine.jpg|thumb|اسٽوٽ پارڪ بوبن مل ۾ موجود ٻاڦ واري انجڻ، جيڪا صنعتي دور ۾ حرارتي توانائيءَ کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي هڪ مثال آهي.]] حرارت، گرمي پد ۽ مادّي جي حرارتي خاصيتن بابت انسان کي قديم زماني کان عملي ڄاڻ حاصل رهي آهي، پر انهن جي منظم سائنسي مطالعي ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران اهم ترقي ٿي. [[رابرٽ بوائل]] گيسن جي دٻاءَ ۽ حجم جي لاڳاپي بابت تحقيق ڪئي، جڏهن ته [[جوزف بليڪ]] حرارتي گنجائش ۽ لڪل حرارت جي تصورن کي ترقي ڏني. صنعتي انقلاب دوران ٻاڦ وارين انجڻن جي استعمال ۾ واڌ سبب حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪارڪردگي هڪ اهم سائنسي ۽ انجنيئرنگ مسئلو بڻجي وئي.<ref name="Girolami2020"/><ref name="Cardwell1971"/> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق خاص طور ٻاڦ وارين انجڻن جي ڪارڪردگي وڌائڻ سان هو. بعد ۾ هن علم جو دائرو ميڪانياتي انجڻن کان وڌي ڪيميائي مرڪبن، ڪيميائي ردعملن، مادّي جي مختلف حالتن ۽ ٻين طبعي عملن تائين پکڙجي ويو.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻ === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ طبيعيات دان [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت بنيادي خيال پيش ڪيا. هن هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو، جيڪو هاڻي '''ڪارنو چڪر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Carnot1824"/> ڪارنو جي تحقيق فرانس جي صنعتي ۽ انجنيئرنگ ترقيءَ جي پسمنظر ۾ ٿي. هن حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهو سوال اٿاريو ته گرميءَ مان حاصل ٿيندڙ ميڪانياتي ڪم جون نظرياتي حدون ڪهڙيون آهن. سندس ڪم بعد ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ حرارتي انجڻن جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ جي نظرياتي بنياد لاءِ اهم ثابت ٿيو.<ref name="History2020"/><ref name="Cardwell1971"/> === جول، ڪلازيئس ۽ ڪيلون === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجربن ذريعي حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ مقداري تعلق واضح ڪيو. سندس نتيجن توانائيءَ جي بقا واري اصول جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850"/> جرمن طبيعيات دان ۽ رياضي دان [[روڊولف ڪلازيئس]] 1850ع ۾ پنهنجي اهم مقالي ''Über die bewegende Kraft der Wärme'' ۾ ڪارنو جي نظريي کي توانائيءَ جي بقا واري اصول سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪم حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي جديد صورت جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Clausius1850"/><ref name="TheoryOfHeat1867">{{cite book|last=Clausius|first=Rudolf|title=The Mechanical Theory of Heat: With Its Applications to the Steam-engine and to the Physical Properties of Bodies|publisher=John van Voorst|location=London|year=1867|url=https://archive.org/details/mechanicaltheor04claugoog|language=en}}</ref> [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] 1854ع ۾ حرارتي حرڪيات جي هڪ ابتدائي جامع تعريف پيش ڪئي. سندس بيان جو مفهوم هو ته حرارتي حرڪيات جسمن جي هڪ ٻئي سان لڳندڙ حصن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ قوتن ۽ حرارت جي لاڳاپي، ۽ حرارت جي برقي اثرن سان تعلق جو مطالعو آهي.<ref name="Kelvin1854">{{cite book|last=Thomson|first=William|title=Mathematical and Physical Papers|volume=1|publisher=Cambridge University Press|year=1882|page=232|url=https://books.google.com/books?id=nWMSAAAAIAAJ|language=en}}</ref> ڪلازيئس 1865ع ۾ '''اينٽروپي''' جو تصور متعارف ڪرايو. ان تصور حرارتي عملن جي رخ، توانائيءَ جي ورڇ ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن جي وضاحت لاءِ نئون نظرياتي بنياد فراهم ڪيو.<ref name="TheoryOfHeat1867"/> === ڪلازيئس ۽ ويريئل نظريو === 1870ع ۾ روڊولف ڪلازيئس پنهنجو مقالو ''On a Mechanical Theorem Applicable to Heat'' شايع ڪيو، جنهن ۾ هن '''ويريئل نظريو''' (''Virial theorem'') پيش ڪيو. هي نظريو ذرڙن جي نظام ۾ وقت جي سراسري حرڪتي توانائي ۽ انهن تي عمل ڪندڙ قوتن جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو.<ref name="Clausius1870">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=On a Mechanical Theorem Applicable to Heat|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|series=4|volume=40|issue=265|pages=122–127|year=1870|doi=10.1080/14786447008640370|language=en}}</ref> ويريئل نظريو بعد ۾ گيسن جي حرڪي نظريي، شمارياتي ميڪانيات ۽ ٻين طبعي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ثابت ٿيو. هي نظريو حرارتي حرڪيات جي بنيادي قانونن مان الڳ هڪ ميڪانياتي نتيجو آهي، پر ان جو استعمال حرارتي نظامن جي خوردبيني تشريح ۾ ڪيو ويندو آهي.<ref name="Clausius1870"/> === گبس ۽ ڪيميائي حرارتي حرڪيات === آمريڪي سائنسدان [[جوسيا ولارڊ گبس]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف حالتن وارن مادّن جي توازن بابت تحقيق ڪئي. هن توانائي، اينٽروپي، دٻاءَ، حجم ۽ ڪيميائي توازن جي وچ ۾ رياضياتي لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Gibbs1878"/> گبس جي ڪم ڪيميائي حرارتي حرڪيات، مرحلن جي توازن ۽ آزاد توانائيءَ جي استعمال کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو. ان جي نتيجي ۾ حرارتي حرڪيات جو استعمال ٻاڦ وارين انجڻن ۽ ميڪانياتي نظامن کان وڌي ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مختلف مرحلن ۾ موجود مادّي جي مطالعي تائين پکڙجي ويو. ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن دوران توانائيءَ ۽ اينٽروپيءَ جي تبديلين، ڪيميائي امڪان ۽ توازن جي حالتن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات جي ترقي === [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]]، [[لودوگ بولٽزمان]] ۽ ٻين سائنسدانن ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي حرڪت جي شمارياتي مطالعي کي ترقي ڏني. ان جي مدد سان گرمي پد، دٻاءَ، اينٽروپي ۽ ٻين وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن کي خوردبيني ذرڙن جي اجتماعي رويي سان ڳنڍيو ويو.<ref name="Reif1965"/><ref name="Boltzmann1964"/> '''شمارياتي حرارتي حرڪيات''' يا '''شمارياتي ميڪانيات''' ذرڙن جي ممڪن خوردبيني حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان نظام جي مجموعي حرارتي خاصيتن جي وضاحت ڪري ٿي. ان طريقي سان ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات جي ڪيترن قانونن کي خوردبيني بنيادن تي سمجهي سگهجي ٿو. === ڪاراٿيئوڊوري ۽ محوري حرارتي حرڪيات === 1909ع ۾ يوناني رياضي دان [[ڪونسٽانٽن ڪاراٿيئوڊوري]] حرارتي حرڪيات جي بنيادن بابت پنهنجو مقالو ''Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik'' شايع ڪيو. هن حرارتي حرڪيات کي رياضياتي اصولن ۽ محورين جي بنياد تي ترتيب ڏيڻ جو طريقو پيش ڪيو.<ref name="Caratheodory1909">{{cite journal|last=Carathéodory|first=Constantin|title=Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik|journal=Mathematische Annalen|volume=67|issue=3|pages=355–386|year=1909|doi=10.1007/BF01450409|language=de}}</ref> ڪاراٿيئوڊوريءَ جي طريقي ۾ '''ادياباتي رسائي''' (''Adiabatic accessibility'') جو تصور بنيادي اهميت رکي ٿو. سندس اصول موجب ڪنهن به ڏنل توازني حالت جي هر پاڙي ۾ اهڙيون حالتون موجود هونديون آهن، جن تائين رڳو ادياباتي عملن ذريعي پهچي نٿو سگهجي. هن رياضياتي طريقي کي '''محوري حرارتي حرڪيات''' (''Axiomatic thermodynamics'') پڻ سڏيو ويندو آهي. ان جو مقصد حرارتي حرڪيات جي بنيادي نتيجن، خاص طور اينٽروپيءَ جي وجود ۽ حرارتي توازن جي شرطن، کي منظم رياضياتي بنيادن تي قائم ڪرڻ آهي.<ref name="Caratheodory1909"/> == اصطلاح == '''حرارتي حرڪيات''' انگريزي اصطلاح ''Thermodynamics'' جو سنڌي متبادل آهي. هي اصطلاح حرارت ۽ توانائيءَ جي حرڪت، منتقلي ۽ تبديلين جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. حرارتي حرڪيات ۾ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن ۾ '''حرارت'''، '''ڪم'''، '''گرمي پد'''، '''اندروني توانائي'''، '''اينٽروپي'''، '''اينٿالپي'''، '''حرارتي توازن''' ۽ '''حرارتي چڪر''' خاص اهميت رکن ٿا. ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات وڏي پيماني تي ماپجندڙ مقدارون استعمال ڪري ٿي، جڏهن ته شمارياتي ميڪانيات انهن مقدارن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Callen1985"/><ref name="Reif1965"/> == محوري حرارتي حرڪيات == محوري حرارتي حرڪيات ۾ حرارتي نظامن جي خاصيتن ۽ قانونن کي واضح رياضياتي اصولن جي مدد سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڪاراٿيئوڊوريءَ جو 1909ع وارو ڪم هن طريقي جي شروعاتي اهم مثالن مان هڪ آهي. هن طريقي ۾ حرارت ۽ گرمي پد کي ابتدائي مفروضن طور وٺڻ بدران، حالت جي تبديلين ۽ ادياباتي رسائيءَ جي بنياد تي حرارتي حرڪيات جا نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="Caratheodory1909"/> == بنيادي تصور == === حرارتي نظام ۽ ماحول === [[File:Diagram Systems.svg|thumb|کليل، بند ۽ الڳ ٿيل حرارتي نظامن ۾ مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو تقابلي خاڪو.]] '''حرارتي نظام''' (''Thermodynamic system'') ڪائنات جو اهو چونڊيل حصو آهي، جنهن جو سائنسي مطالعو ڪيو وڃي. نظام کان ٻاهر موجود لاڳاپيل حصي کي '''ماحول''' سڏيو ويندو آهي. نظام ۽ ماحول کي الڳ ڪندڙ حقيقي يا تصوراتي سطح کي '''حد''' چيو ويندو آهي.<ref name="Cengel2015">{{cite book|last1=Çengel|first1=Yunus A.|last2=Boles|first2=Michael A.|title=Thermodynamics: An Engineering Approach|edition=8th|publisher=McGraw-Hill Education|year=2015|language=en}}</ref> حرارتي نظامن جا ٽي عام قسم آهن: * '''کليل نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي گذري سگهن ٿا. * '''بند نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان توانائي منتقل ٿي سگهي ٿي، پر مادّي جي مجموعي منتقلي نٿي ٿئي. * '''الڳ ٿيل نظام:''' مثالي طور اهڙو نظام، جيڪو ماحول سان نه مادو مٽائي ۽ نه توانائي. مثال طور هلندڙ ٽربائن کي کليل نظام طور، بند پسٽن-سلنڊر ۾ موجود گيس کي بند نظام طور، ۽ مڪمل حرارتي طور الڳ ٿيل بند ظرف کي مثالي الڳ ٿيل نظام طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Cengel2015"/> === حالت ۽ حالت جون خاصيتون === نظام جي '''حرارتي حالت''' ان جي ماپجندڙ خاصيتن مان بيان ڪئي ويندي آهي. اهم خاصيتن ۾ گرمي پد، دٻاءُ، حجم، ڪثافت، اندروني توانائي، اينٿالپي ۽ اينٽروپي شامل آهن. '''حالت جي خاصيت''' اهڙي مقدار آهي، جنهن جي قيمت نظام جي موجوده حالت تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام انهيءَ حالت تائين پهتو. اندروني توانائي، اينٽروپي ۽ اينٿالپي حالت جون خاصيتون آهن، جڏهن ته حرارت ۽ ڪم عمل جي رستي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن.<ref name="Callen1985"/><ref name="Moran2018">{{cite book|last1=Moran|first1=Michael J.|last2=Shapiro|first2=Howard N.|last3=Boettner|first3=Daisie D.|last4=Bailey|first4=Margaret B.|title=Fundamentals of Engineering Thermodynamics|edition=9th|publisher=Wiley|year=2018|language=en}}</ref> === وسيع ۽ شدتي خاصيتون === '''وسيع خاصيتون''' (''Extensive properties'') نظام ۾ موجود مادّي جي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ڪل حجم، ڪل اندروني توانائي ۽ ڪل اينٽروپي. '''شدتي خاصيتون''' (''Intensive properties'') نظام جي مقدار سان سڌي تناسب ۾ تبديل نه ٿينديون آهن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ ڪثافت.<ref name="Atkins2018">{{cite book|last1=Atkins|first1=Peter|last2=de Paula|first2=Julio|last3=Keeler|first3=James|title=Atkins' Physical Chemistry|edition=11th|publisher=Oxford University Press|year=2018|language=en}}</ref> === حرارتي توازن === ٻه نظام حرارتي توازن ۾ هوندا آهن جڏهن انهن جي وچ ۾ رڳو گرمي پد جي فرق سبب حرارت جي خالص منتقلي نه ٿئي. حرارتي توازن جو تصور گرمي پد جي ماپ ۽ حرارتي حرڪيات جي ٻڙي قانون جو بنياد آهي.<ref name="Zemansky1997">{{cite book|last1=Zemansky|first1=Mark W.|last2=Dittman|first2=Richard H.|title=Heat and Thermodynamics|edition=7th|publisher=McGraw-Hill|year=1997|language=en}}</ref> == حرارتي حرڪيات جا قانون == حرارتي حرڪيات جا چار بنيادي قانون آهن، جن کي ٻڙي، پهريون، ٻيو ۽ ٽيون قانون چيو ويندو آهي. اهي قانون حرارتي توازن، توانائيءَ جي بقا، اينٽروپيءَ جي تبديلي ۽ مطلق صفر جي ويجهو مادّي جي رويي کي بيان ڪن ٿا.<ref name="Callen1985"/> === ٻڙي قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون''' بيان ڪري ٿو ته جيڪڏهن ٻه نظام الڳ الڳ ڪنهن ٽئين نظام سان حرارتي توازن ۾ آهن، ته اهي پاڻ ۾ پڻ حرارتي توازن ۾ هوندا. هي قانون گرمي پد کي هڪ قابلِ ماپ حالت جي خاصيت طور قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ ٿرماميٽرن جي استعمال جو نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿو.<ref name="Zemansky1997"/> === پهريون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' توانائيءَ جي بقا واري اصول جي حرارتي صورت آهي. اهو ٻڌائي ٿو ته نظام جي توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام ڏانهن يا نظام کان توانائيءَ جي منتقليءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي. بند نظام لاءِ، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم کي مثبت سمجهيو وڃي، ته: :<math>\Delta U=Q-W</math> جتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل ڪم آهي.<ref name="OpenStaxUP"/><ref name="Fermi1936"/> هن قانون مان ظاهر ٿئي ٿو ته توانائي پيدا يا فنا نه ٿي ٿئي، پر هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. === ٻيو قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون''' حرارتي عملن جي ممڪن رخ ۽ انهن جي حدن کي بيان ڪري ٿو. اهو واضح ڪري ٿو ته سڀني حرارتي تبديلين کي مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي ۽ هڪ چڪر ۾ ڪم ڪندڙ حرارتي انجڻ لاءِ هڪ ئي حرارتي ذخيرو مان حاصل ڪيل سموري حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن نه آهي. ڪلازيئس جي بيان موجب حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهڙي منتقلي لاءِ ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي تبديليءَ جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="Fermi1936"/><ref name="Planck1927">{{cite book|last=Planck|first=Max|title=Treatise on Thermodynamics|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1927|language=en}}</ref> ٻئي قانون جو هڪ بنيادي رياضياتي نتيجو اهو آهي ته الڳ ٿيل نظام جي ڪل اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل ۾ اينٽروپيءَ جي ڪل تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ اها وڌندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === ٽيون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون''' مطلق صفر جي ويجهو اينٽروپيءَ جي رويي سان لاڳاپيل آهي. ان جي هڪ عام صورت موجب مڪمل بلوري مادّي جي اينٽروپي مطلق صفر تي صفر ڏانهن وڌندي آهي، بشرطيڪ ان جي بنيادي حالت منفرد هجي. ٽئين قانون سان تمام گهٽ گرمي پد تي مادّي جي خاصيتن ۽ مطلق صفر تائين پهچڻ جي نظرياتي حدن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="Nernst1926">{{cite book|last=Nernst|first=Walther|title=The New Heat Theorem: Its Foundations in Theory and Experiment|publisher=Methuen & Co.|year=1926|language=en}}</ref><ref name="Callen1985"/> == حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائي == '''حرارت''' (''Heat'') اها توانائي آهي، جيڪا گرمي پد جي فرق سبب نظامن جي وچ ۾ منتقل ٿئي ٿي. '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو ٻيو طريقو آهي، جيڪو ميڪانياتي، برقي يا ٻين منظم اثرن سان ٿي سگهي ٿو. '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن جي حرڪتي ۽ باهمي لاڳاپن سان لاڳاپيل توانائيءَ جو مجموعو آهي. اها نظام جي مجموعي حرڪت يا ٻاهرين ميدان ۾ ان جي بيهڪ واري توانائيءَ کان الڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name="OpenStaxUP"/> سادو دٻاءُ-حجم ڪم، مناسب علامتي روايت تحت، هن ريت لکيو ويندو آهي: :<math>\delta W=p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> جتي <math>p_{\mathrm{ext}}</math> ٻاهريون دٻاءُ ۽ <math>dV</math> حجم ۾ تبديلي آهي. موٽائي سگهجندڙ شبه-جامد عمل ۾ ٻاهريون دٻاءُ نظام جي دٻاءَ جي برابر سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Moran2018"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا توانائيءَ جي ورڇ ۽ عملن جي موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جو تصور روڊولف ڪلازيئس 1865ع ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="History2020"/> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقليءَ لاءِ اينٽروپيءَ جي تبديلي: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> جتي <math>S</math> اينٽروپي، <math>Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. شمارياتي ميڪانيات ۾ بولٽزمان جو مشهور تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> هتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڏنل وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ خوردبيني حالتن جو تعداد آهي، جڏهن انهن حالتن کي برابر امڪاني سمجهيو وڃي.<ref name="Boltzmann1964">{{cite book|last=Boltzmann|first=Ludwig|title=Lectures on Gas Theory|publisher=University of California Press|year=1964|language=en}}</ref><ref name="Reif1965"/> == اينٿالپي ۽ آزاد توانائي == === اينٿالپي === '''اينٿالپي''' (''Enthalpy'') نظام جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا اندروني توانائي، دٻاءَ ۽ حجم جي مدد سان بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>H=U+pV</math> مناسب حالتن ۾، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي ۽ دٻاءُ مستقل هجي، اينٿالپيءَ جي تبديلي نظام کي منتقل ٿيل حرارت جي برابر هوندي آهي.<ref name="Atkins2018"/> === هيلم هولٽز آزاد توانائي === '''هيلم هولٽز آزاد توانائي''' (''Helmholtz free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>F=U-TS</math> هي مقدار مستقل گرمي پد ۽ حجم وارين حالتن ۾ توازن ۽ عملن جي امڪاني رخ جي تجزيي لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === گبس آزاد توانائي === '''گبس آزاد توانائي''' (''Gibbs free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>G=H-TS</math> مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ تي، جڏهن لاڳاپيل نظام لاءِ مناسب شرطون پوريون ٿين، گبس آزاد توانائيءَ ۾ گهٽتائي پاڻمرادو عمل جي امڪاني رخ کي ظاهر ڪري ٿي. توازن تي گبس آزاد توانائي پنهنجي مناسب گهٽ ۾ گهٽ قيمت تي هوندي آهي.<ref name="Gibbs1878"/><ref name="Atkins2018"/> == حرارتي عمل == حرارتي نظام مختلف عملن مان گذري سگهن ٿا. انهن ۾ ڪجهه اهم عمل هي آهن: * '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process''): جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. * '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process''): جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. * '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process''): جنهن ۾ حجم مستقل رهي ٿو. * '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process''): جنهن ۾ نظام جي حدن مان حرارت جي منتقلي نه ٿئي. * '''مستقل اينٽروپي وارو عمل''' (''Isentropic process''): جنهن ۾ اينٽروپي مستقل رهي ٿي. * '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process''): اهڙو مثالي عمل، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. * '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process''): اهڙو عمل، جنهن کي ان معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == حرارتي چڪر ۽ انجڻون == [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''حرارتي چڪر''' (''Thermodynamic cycle'') اهڙن عملن جو سلسلو آهي، جنهن کان پوءِ نظام پنهنجي شروعاتي حالت ڏانهن موٽي اچي ٿو. حرارتي انجڻون، ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ مختلف حرارتي چڪرن جي بنياد تي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Cengel2015"/> حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. انجڻ جي حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> هتي <math>W_{\mathrm{net}}</math> خالص حاصل ٿيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ٿيل حرارت آهي. ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي ڪارنو انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> جتي ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ آهن. حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگي، ساڳين ذخيرن جي وچ ۾، ڪارنو جي مثالي حد کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي.<ref name="Carnot1824"/><ref name="OpenStaxUP"/> === اهم حرارتي چڪر === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | چڪر ! style="background:#dceaf7;" | عام استعمال ! style="background:#dceaf7;" | بنيادي خاصيت |- | [[ڪارنو چڪر]] | مثالي حرارتي انجڻن جو نظرياتي مطالعو | ٻن مستقل گرمي پد وارن ۽ ٻن ادياباتي موٽائي سگهجندڙ عملن تي مشتمل |- | [[رينڪائن چڪر]] | ٻاڦ وارا بجلي گهر | ٻاڦ ۽ پاڻيءَ جي مرحلن ۾ تبديليءَ جو استعمال |- | [[اوٽو چڪر]] | چڻنگ سان ٻرندڙ اندروني احتراقي انجڻون | مثالي مستقل حجم واري حرارتي فراهمي |- | [[ڊيزل چڪر]] | دٻاءَ سان ٻرندڙ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ واري حرارتي فراهمي |- | [[بريٽن چڪر]] | گيس ٽربائنون ۽ جيٽ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ تي حرارتي فراهمي ۽ خارج ٿيڻ |- | [[ريفريجريشن چڪر]] | ريفريجريٽر ۽ ايئرڪنڊيشنر | ٻاهرين ڪم جي مدد سان ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت جي منتقلي |} == گرمي پد ۽ ڪيلون پيمانو == حرارتي حرڪيات ۾ گرمي پد جي مطلق اڪائي '''ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm K</math> آهي. هي پيمانو مطلق صفر کان شروع ٿئي ٿو. سيلسيئس ۽ ڪيلون جي وچ ۾ تعلق: :<math>T(\mathrm K)=t(^{\circ}\mathrm C)+273.15</math> 2019ع کان ڪيلون جي بين الاقوامي تعريف بولٽزمان مستقل جي مقرر ڪيل عددي قيمت تي ٻڌل آهي: :<math>k_{\mathrm B}=1.380649\times10^{-23}\ \mathrm{J\,K^{-1}}</math> هي قيمت بين الاقوامي نظامِ اڪائين ۾ بلڪل مقرر ٿيل آهي.<ref name="BIPMKelvin">{{cite web|title=SI base unit: kelvin (K)|url=https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin|website=International Bureau of Weights and Measures|language=en}}</ref><ref name="NISTKelvin">{{cite web|title=Kelvin: Present Realization|url=https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization|website=National Institute of Standards and Technology|language=en}}</ref> == مثالي گيس ۽ حالت جي مساوات == '''مثالي گيس''' (''Ideal gas'') هڪ نظرياتي نمونو آهي، جنهن ۾ گيس جي ذرڙن جي باهمي لاڳاپن کي مخصوص سادن مفروضن تحت بيان ڪيو ويندو آهي. مثالي گيس جي حالت جي مساوات: :<math>pV=nRT</math> جتي <math>p</math> دٻاءُ، <math>V</math> حجم، <math>n</math> مادّي جي مقدار، <math>R</math> آفاقي گيس مستقل ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي.<ref name="Atkins2018"/> حقيقي گيسون خاص ڪري وڌيڪ دٻاءَ يا گهٽ گرمي پد تي مثالي گيس جي رويي کان مختلف ٿي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ وان ڊر والز ۽ ٻين حالت جي مساواتن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. == مرحلن جي تبديلي ۽ توازن == [[مادو]] عام حالتن ۾ ٺوس، مايع ۽ گيس جهڙين حالتن ۾ موجود ٿي سگهي ٿو. گرمي پد ۽ دٻاءَ ۾ تبديليءَ سان مادّي جي هڪ حالت ٻي حالت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. مرحلن جي توازن جي مطالعي ۾ مرحلن جا خاڪا، ٽن مرحلن جو گڏيل نقطو ۽ بحراني نقطو اهم آهن. انهن جي مدد سان پگهرڻ، ٻاڦ ٿيڻ، ڄمڻ ۽ ٻين تبديلين جي وضاحت ڪئي ويندي آهي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> گبس جو مرحلن وارو قاعدو: :<math>F=C-P+2</math> هتي <math>F</math> آزادين جو تعداد، <math>C</math> آزاد جزن جو تعداد ۽ <math>P</math> توازن ۾ موجود مرحلن جو تعداد آهي. هي صورت غيرردعملي نظام لاءِ لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن ٻيون اضافي پابنديون لاڳو نه هجن.<ref name="Gibbs1878"/> == حرارتي حرڪيات جون شاخون == === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات نظامن جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ هر ائٽم يا ماليڪيول جي الڳ حرڪت جي تفصيلي ڄاڻ ضروري نه هوندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات === شمارياتي حرارتي حرڪيات ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي ممڪن حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان وڏي پيماني واريون حرارتي خاصيتون سمجهائي ٿي. هي شاخ شمارياتي ميڪانيات سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reif1965"/> === ڪيميائي حرارتي حرڪيات === ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن، محلولن، مرحلن جي توازن ۽ ڪيميائي امڪانن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ گبس آزاد توانائي ۽ ڪيميائي امڪان بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="Atkins2018"/> === غيرتوازني حرارتي حرڪيات === غيرتوازني حرارتي حرڪيات اهڙن نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي مڪمل حرارتي توازن ۾ نه هجن. ان ۾ حرارت جي وهڪري، مادّي جي ڦهلاءَ ۽ ٻين ناقابلِ واپسي عملن جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeGroot1984">{{cite book|last1=de Groot|first1=S. R.|last2=Mazur|first2=P.|title=Non-Equilibrium Thermodynamics|publisher=Dover Publications|year=1984|isbn=978-0-486-64741-8|language=en}}</ref> == عملي استعمال == حرارتي حرڪيات جا اصول ڪيترن ئي سائنسي ۽ فني شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجليءَ جي پيداوار:''' ٻاڦ واريون ٽربائنون، گيس ٽربائنون ۽ حرارتي بجلي گهر. * '''ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ:''' گرميءَ جي منتقلي ۽ ريفريجريشن چڪرن جي مدد سان ٿڌ پيدا ڪرڻ. * '''ڪيميائي صنعت:''' ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مرحلن جي توازن جو تجزيو. * '''گاڏين ۽ هوائي جهازن جون انجڻون:''' ٻارڻ مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ. * '''مواد جي سائنس:''' ڌاتن، بلورن ۽ ٻين مادّن جي مرحلن ۾ تبديلين جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' توانائيءَ جي منتقلي، ميٽابولزم ۽ حياتياتي ڪيميائي ردعملن جو تجزيو. * '''ماحولياتي سائنس:''' فضا ۽ سمنڊن ۾ حرارت ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | موضوع ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | استعمال يا شرط |- | پهريون قانون | <math>\Delta U=Q-W</math> | بند نظام؛ نظام پاران ڪيل ڪم مثبت |- | اينٿالپي | <math>H=U+pV</math> | حالت جي خاصيت |- | هيلم هولٽز آزاد توانائي | <math>F=U-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ حجم واري توازن جو تجزيو |- | گبس آزاد توانائي | <math>G=H-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ واري توازن جو تجزيو |- | مثالي گيس | <math>pV=nRT</math> | مثالي گيس جو نمونو |- | موٽائي سگهجندڙ اينٽروپي تبديلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي |- | ڪارنو ڪارڪردگي | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ مثالي ڪارنو انجڻ |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو نمونو |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پھريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[اينٽروپي]] * [[اينٿالپي]] * [[گبس آزاد توانائي]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[گرمي پد]] * [[حرارت]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Kelvin, William Thomson. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. Longmans, Green and Co.، 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. Longmans, Green and Co.، 1906. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. McGraw-Hill، 1923. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. Harvard University Press، 1941. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. Oxford University Press، 1938. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. Academic Press، 1956. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. W. H. Freeman، 1980. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. Pergamon Press. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. Bantam Books، 1984. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. John Wiley & Sons، 1998. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. Addison Wesley، 2000. * Smith, J. M.، Van Ness, H. C. ۽ Abbott, M. M. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. McGraw-Hill. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. Wiley. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. Wiley. * Lavenda, Bernard H. ''Thermodynamics of Irreversible Processes''. Macmillan. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. University Science Books، 1997. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2 اوپن اسٽيڪس: يونيورسٽي فزڪس، جلد ٻيو] * [https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin بين الاقوامي ماپن وارو ادارو: ڪيلون جي تعريف] * [https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization آمريڪي قومي معيار وارو ادارو: ڪيلون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thermodynamic_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا خاڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Temperature-entropy_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: گرمي پد ۽ اينٽروپي جا خاڪا] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:ميڪانيات]] [[زمرو:ڪيميائي طبيعيات]] iw319ej7vwogdk1k2pdwtekmi0iwxam 427454 427440 2026-11-03T11:29:17Z Memon2025 21315 /* */ 427454 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|طبيعيات جي شاخ جيڪا حرارت، ڪم، گرمي پد ۽ توانائيءَ جي تبديلين جو مطالعو ڪري ٿي}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:8px; font-size:125%; font-weight:bold;" | حرارتي حرڪيات |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[File:Thermodynamic-system.svg|280px|حرارتي نظام جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:5px; font-size:90%;" | حرارتي نظام، ان جي حدن ۽ ماحول سان مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو خاڪو |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | علمي شعبو | [[طبيعيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | ذيلي شعبو | [[حرارتي طبيعيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي تصور | [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]]، [[توانائي]]، [[گرمي پد]]، [[اينٽروپي]]، [[اينٿالپي]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | عملي استعمال | [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي انجنيئرنگ]]، [[توانائيءَ جي پيداوار]] |} '''حرارتي حرڪيات''' (''Thermodynamics'') [[طبيعيات]] جي اها شاخ آهي، جيڪا [[حرارت]]، [[ڪم (طبعيات)|ڪم]]، [[گرمي پد (فزڪس)|گرمي پد]]، [[توانائي]] ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. هي علم بيان ڪري ٿو ته توانائي مختلف نظامن ۾ ڪيئن منتقل يا تبديل ٿئي ٿي، ڪهڙين حالتن ۾ ڪو عمل پاڻمرادو ٿي سگهي ٿو ۽ حرارتي عملن تي ڪهڙيون بنيادي حدون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="OpenStaxUP">{{cite book|last1=Ling|first1=Samuel J.|last2=Sanny|first2=Jeff|last3=Moebs|first3=William|title=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|year=2016|url=https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2|language=en}}</ref><ref name="Callen1985">{{cite book|last=Callen|first=Herbert B.|title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics|edition=2nd|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-86256-7|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ جي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ سان هو، پر ان جا اصول هاڻي [[ڪيميا]]، [[حياتيات]]، [[مواد جي سائنس]]، [[موسميات]] ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا. هن علم جو بنياد توانائيءَ جي بقا، اينٽروپي ۽ حرارتي توازن جي قانونن تي آهي.<ref name="Girolami2020">{{cite journal|last=Girolami|first=Gregory S.|title=A Brief History of Thermodynamics, As Illustrated by Books and People|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|year=2020|volume=65|issue=2|pages=298–311|doi=10.1021/acs.jced.9b00515|language=en}}</ref><ref name="Fermi1936">{{cite book|last=Fermi|first=Enrico|title=Thermodynamics|publisher=Prentice-Hall|year=1936|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات بنيادي طور نظام جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن، جهڙوڪ دٻاءَ، حجم، گرمي پد ۽ توانائيءَ سان واسطو رکي ٿي. ان جي ابتڙ، [[ميڪانيات|شمارياتي ميڪانيات]] انهن خاصيتن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي شمارياتي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|isbn=978-0-07-051800-1|language=en}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي خيال ۽ ٻاڦ واري انجڻ === [[File:Stott Park Bobbin Mill Steam Engine.jpg|thumb|اسٽوٽ پارڪ بوبن مل ۾ موجود ٻاڦ واري انجڻ، جيڪا صنعتي دور ۾ حرارتي توانائيءَ کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي هڪ مثال آهي.]] حرارت، گرمي پد ۽ مادّي جي حرارتي خاصيتن بابت انسان کي قديم زماني کان عملي ڄاڻ حاصل رهي آهي، پر انهن جي منظم سائنسي مطالعي ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران اهم ترقي ٿي. [[رابرٽ بوائل]] گيسن جي دٻاءَ ۽ حجم جي لاڳاپي بابت تحقيق ڪئي، جڏهن ته [[جوزف بليڪ]] حرارتي گنجائش ۽ لڪل حرارت جي تصورن کي ترقي ڏني. صنعتي انقلاب دوران ٻاڦ وارين انجڻن جي استعمال ۾ واڌ سبب حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪارڪردگي هڪ اهم سائنسي ۽ انجنيئرنگ مسئلو بڻجي وئي.<ref name="Girolami2020"/><ref name="Cardwell1971"/> حرارتي حرڪيات جي شروعاتي ترقيءَ جو تعلق خاص طور ٻاڦ وارين انجڻن جي ڪارڪردگي وڌائڻ سان هو. بعد ۾ هن علم جو دائرو ميڪانياتي انجڻن کان وڌي ڪيميائي مرڪبن، ڪيميائي ردعملن، مادّي جي مختلف حالتن ۽ ٻين طبعي عملن تائين پکڙجي ويو.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻ === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ طبيعيات دان [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت بنيادي خيال پيش ڪيا. هن هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو، جيڪو هاڻي '''ڪارنو چڪر''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="Carnot1824"/> ڪارنو جي تحقيق فرانس جي صنعتي ۽ انجنيئرنگ ترقيءَ جي پسمنظر ۾ ٿي. هن حرارتي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهو سوال اٿاريو ته گرميءَ مان حاصل ٿيندڙ ميڪانياتي ڪم جون نظرياتي حدون ڪهڙيون آهن. سندس ڪم بعد ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون ۽ حرارتي انجڻن جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ جي نظرياتي بنياد لاءِ اهم ثابت ٿيو.<ref name="History2020"/><ref name="Cardwell1971"/> === جول، ڪلازيئس ۽ ڪيلون === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجربن ذريعي حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي وچ ۾ مقداري تعلق واضح ڪيو. سندس نتيجن توانائيءَ جي بقا واري اصول جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850"/> جرمن طبيعيات دان ۽ رياضي دان [[روڊولف ڪلازيئس]] 1850ع ۾ پنهنجي اهم مقالي ''Über die bewegende Kraft der Wärme'' ۾ ڪارنو جي نظريي کي توانائيءَ جي بقا واري اصول سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪم حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي جديد صورت جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Clausius1850"/><ref name="TheoryOfHeat1867">{{cite book|last=Clausius|first=Rudolf|title=The Mechanical Theory of Heat: With Its Applications to the Steam-engine and to the Physical Properties of Bodies|publisher=John van Voorst|location=London|year=1867|url=https://archive.org/details/mechanicaltheor04claugoog|language=en}}</ref> [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] 1854ع ۾ حرارتي حرڪيات جي هڪ ابتدائي جامع تعريف پيش ڪئي. سندس بيان جو مفهوم هو ته حرارتي حرڪيات جسمن جي هڪ ٻئي سان لڳندڙ حصن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ قوتن ۽ حرارت جي لاڳاپي، ۽ حرارت جي برقي اثرن سان تعلق جو مطالعو آهي.<ref name="Kelvin1854">{{cite book|last=Thomson|first=William|title=Mathematical and Physical Papers|volume=1|publisher=Cambridge University Press|year=1882|page=232|url=https://books.google.com/books?id=nWMSAAAAIAAJ|language=en}}</ref> ڪلازيئس 1865ع ۾ '''اينٽروپي''' جو تصور متعارف ڪرايو. ان تصور حرارتي عملن جي رخ، توانائيءَ جي ورڇ ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن جي وضاحت لاءِ نئون نظرياتي بنياد فراهم ڪيو.<ref name="TheoryOfHeat1867"/> === ڪلازيئس ۽ ويريئل نظريو === 1870ع ۾ روڊولف ڪلازيئس پنهنجو مقالو ''On a Mechanical Theorem Applicable to Heat'' شايع ڪيو، جنهن ۾ هن '''ويريئل نظريو''' (''Virial theorem'') پيش ڪيو. هي نظريو ذرڙن جي نظام ۾ وقت جي سراسري حرڪتي توانائي ۽ انهن تي عمل ڪندڙ قوتن جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪري ٿو.<ref name="Clausius1870">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=On a Mechanical Theorem Applicable to Heat|journal=The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|series=4|volume=40|issue=265|pages=122–127|year=1870|doi=10.1080/14786447008640370|language=en}}</ref> ويريئل نظريو بعد ۾ گيسن جي حرڪي نظريي، شمارياتي ميڪانيات ۽ ٻين طبعي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ثابت ٿيو. هي نظريو حرارتي حرڪيات جي بنيادي قانونن مان الڳ هڪ ميڪانياتي نتيجو آهي، پر ان جو استعمال حرارتي نظامن جي خوردبيني تشريح ۾ ڪيو ويندو آهي.<ref name="Clausius1870"/> === گبس ۽ ڪيميائي حرارتي حرڪيات === آمريڪي سائنسدان [[جوسيا ولارڊ گبس]] 1870ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف حالتن وارن مادّن جي توازن بابت تحقيق ڪئي. هن توانائي، اينٽروپي، دٻاءَ، حجم ۽ ڪيميائي توازن جي وچ ۾ رياضياتي لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Gibbs1878"/> گبس جي ڪم ڪيميائي حرارتي حرڪيات، مرحلن جي توازن ۽ آزاد توانائيءَ جي استعمال کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو. ان جي نتيجي ۾ حرارتي حرڪيات جو استعمال ٻاڦ وارين انجڻن ۽ ميڪانياتي نظامن کان وڌي ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مختلف مرحلن ۾ موجود مادّي جي مطالعي تائين پکڙجي ويو. ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن دوران توانائيءَ ۽ اينٽروپيءَ جي تبديلين، ڪيميائي امڪان ۽ توازن جي حالتن جو مطالعو ڪري ٿي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات جي ترقي === [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل]]، [[لودوگ بولٽزمان]] ۽ ٻين سائنسدانن ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي حرڪت جي شمارياتي مطالعي کي ترقي ڏني. ان جي مدد سان گرمي پد، دٻاءَ، اينٽروپي ۽ ٻين وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن کي خوردبيني ذرڙن جي اجتماعي رويي سان ڳنڍيو ويو.<ref name="Reif1965"/><ref name="Boltzmann1964"/> '''شمارياتي حرارتي حرڪيات''' يا '''شمارياتي ميڪانيات''' ذرڙن جي ممڪن خوردبيني حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان نظام جي مجموعي حرارتي خاصيتن جي وضاحت ڪري ٿي. ان طريقي سان ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات جي ڪيترن قانونن کي خوردبيني بنيادن تي سمجهي سگهجي ٿو. === ڪاراٿيئوڊوري ۽ محوري حرارتي حرڪيات === 1909ع ۾ يوناني رياضي دان [[ڪونسٽانٽن ڪاراٿيئوڊوري]] حرارتي حرڪيات جي بنيادن بابت پنهنجو مقالو ''Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik'' شايع ڪيو. هن حرارتي حرڪيات کي رياضياتي اصولن ۽ محورين جي بنياد تي ترتيب ڏيڻ جو طريقو پيش ڪيو.<ref name="Caratheodory1909">{{cite journal|last=Carathéodory|first=Constantin|title=Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik|journal=Mathematische Annalen|volume=67|issue=3|pages=355–386|year=1909|doi=10.1007/BF01450409|language=de}}</ref> ڪاراٿيئوڊوريءَ جي طريقي ۾ '''ادياباتي رسائي''' (''Adiabatic accessibility'') جو تصور بنيادي اهميت رکي ٿو. سندس اصول موجب ڪنهن به ڏنل توازني حالت جي هر پاڙي ۾ اهڙيون حالتون موجود هونديون آهن، جن تائين رڳو ادياباتي عملن ذريعي پهچي نٿو سگهجي. هن رياضياتي طريقي کي '''محوري حرارتي حرڪيات''' (''Axiomatic thermodynamics'') پڻ سڏيو ويندو آهي. ان جو مقصد حرارتي حرڪيات جي بنيادي نتيجن، خاص طور اينٽروپيءَ جي وجود ۽ حرارتي توازن جي شرطن، کي منظم رياضياتي بنيادن تي قائم ڪرڻ آهي.<ref name="Caratheodory1909"/> == اصطلاح == '''حرارتي حرڪيات''' انگريزي اصطلاح ''Thermodynamics'' جو سنڌي متبادل آهي. هي اصطلاح حرارت ۽ توانائيءَ جي حرڪت، منتقلي ۽ تبديلين جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. حرارتي حرڪيات ۾ استعمال ٿيندڙ اصطلاحن ۾ '''حرارت'''، '''ڪم'''، '''گرمي پد'''، '''اندروني توانائي'''، '''اينٽروپي'''، '''اينٿالپي'''، '''حرارتي توازن''' ۽ '''حرارتي چڪر''' خاص اهميت رکن ٿا. ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات وڏي پيماني تي ماپجندڙ مقدارون استعمال ڪري ٿي، جڏهن ته شمارياتي ميڪانيات انهن مقدارن کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي رويي سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Callen1985"/><ref name="Reif1965"/> == محوري حرارتي حرڪيات == محوري حرارتي حرڪيات ۾ حرارتي نظامن جي خاصيتن ۽ قانونن کي واضح رياضياتي اصولن جي مدد سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڪاراٿيئوڊوريءَ جو 1909ع وارو ڪم هن طريقي جي شروعاتي اهم مثالن مان هڪ آهي. هن طريقي ۾ حرارت ۽ گرمي پد کي ابتدائي مفروضن طور وٺڻ بدران، حالت جي تبديلين ۽ ادياباتي رسائيءَ جي بنياد تي حرارتي حرڪيات جا نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="Caratheodory1909"/> == بنيادي تصور == === حرارتي نظام ۽ ماحول === [[File:Diagram Systems.svg|thumb|کليل، بند ۽ الڳ ٿيل حرارتي نظامن ۾ مادّي ۽ توانائيءَ جي مٽاسٽا جو تقابلي خاڪو.]] '''حرارتي نظام''' (''Thermodynamic system'') ڪائنات جو اهو چونڊيل حصو آهي، جنهن جو سائنسي مطالعو ڪيو وڃي. نظام کان ٻاهر موجود لاڳاپيل حصي کي '''ماحول''' سڏيو ويندو آهي. نظام ۽ ماحول کي الڳ ڪندڙ حقيقي يا تصوراتي سطح کي '''حد''' چيو ويندو آهي.<ref name="Cengel2015">{{cite book|last1=Çengel|first1=Yunus A.|last2=Boles|first2=Michael A.|title=Thermodynamics: An Engineering Approach|edition=8th|publisher=McGraw-Hill Education|year=2015|language=en}}</ref> حرارتي نظامن جا ٽي عام قسم آهن: * '''کليل نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي گذري سگهن ٿا. * '''بند نظام:''' اهڙو نظام، جنهن جي حدن مان توانائي منتقل ٿي سگهي ٿي، پر مادّي جي مجموعي منتقلي نٿي ٿئي. * '''الڳ ٿيل نظام:''' مثالي طور اهڙو نظام، جيڪو ماحول سان نه مادو مٽائي ۽ نه توانائي. مثال طور هلندڙ ٽربائن کي کليل نظام طور، بند پسٽن-سلنڊر ۾ موجود گيس کي بند نظام طور، ۽ مڪمل حرارتي طور الڳ ٿيل بند ظرف کي مثالي الڳ ٿيل نظام طور سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Cengel2015"/> === حالت ۽ حالت جون خاصيتون === نظام جي '''حرارتي حالت''' ان جي ماپجندڙ خاصيتن مان بيان ڪئي ويندي آهي. اهم خاصيتن ۾ گرمي پد، دٻاءُ، حجم، ڪثافت، اندروني توانائي، اينٿالپي ۽ اينٽروپي شامل آهن. '''حالت جي خاصيت''' اهڙي مقدار آهي، جنهن جي قيمت نظام جي موجوده حالت تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام انهيءَ حالت تائين پهتو. اندروني توانائي، اينٽروپي ۽ اينٿالپي حالت جون خاصيتون آهن، جڏهن ته حرارت ۽ ڪم عمل جي رستي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن.<ref name="Callen1985"/><ref name="Moran2018">{{cite book|last1=Moran|first1=Michael J.|last2=Shapiro|first2=Howard N.|last3=Boettner|first3=Daisie D.|last4=Bailey|first4=Margaret B.|title=Fundamentals of Engineering Thermodynamics|edition=9th|publisher=Wiley|year=2018|language=en}}</ref> === وسيع ۽ شدتي خاصيتون === '''وسيع خاصيتون''' (''Extensive properties'') نظام ۾ موجود مادّي جي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ڪل حجم، ڪل اندروني توانائي ۽ ڪل اينٽروپي. '''شدتي خاصيتون''' (''Intensive properties'') نظام جي مقدار سان سڌي تناسب ۾ تبديل نه ٿينديون آهن، جهڙوڪ گرمي پد، دٻاءُ ۽ ڪثافت.<ref name="Atkins2018">{{cite book|last1=Atkins|first1=Peter|last2=de Paula|first2=Julio|last3=Keeler|first3=James|title=Atkins' Physical Chemistry|edition=11th|publisher=Oxford University Press|year=2018|language=en}}</ref> === حرارتي توازن === ٻه نظام حرارتي توازن ۾ هوندا آهن جڏهن انهن جي وچ ۾ رڳو گرمي پد جي فرق سبب حرارت جي خالص منتقلي نه ٿئي. حرارتي توازن جو تصور گرمي پد جي ماپ ۽ حرارتي حرڪيات جي ٻڙي قانون جو بنياد آهي.<ref name="Zemansky1997">{{cite book|last1=Zemansky|first1=Mark W.|last2=Dittman|first2=Richard H.|title=Heat and Thermodynamics|edition=7th|publisher=McGraw-Hill|year=1997|language=en}}</ref> == حرارتي حرڪيات جا قانون == حرارتي حرڪيات جا چار بنيادي قانون آهن، جن کي ٻڙي، پهريون، ٻيو ۽ ٽيون قانون چيو ويندو آهي. اهي قانون حرارتي توازن، توانائيءَ جي بقا، اينٽروپيءَ جي تبديلي ۽ مطلق صفر جي ويجهو مادّي جي رويي کي بيان ڪن ٿا.<ref name="Callen1985"/> === ٻڙي قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون''' بيان ڪري ٿو ته جيڪڏهن ٻه نظام الڳ الڳ ڪنهن ٽئين نظام سان حرارتي توازن ۾ آهن، ته اهي پاڻ ۾ پڻ حرارتي توازن ۾ هوندا. هي قانون گرمي پد کي هڪ قابلِ ماپ حالت جي خاصيت طور قائم ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿو ۽ ٿرماميٽرن جي استعمال جو نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿو.<ref name="Zemansky1997"/> === پهريون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' توانائيءَ جي بقا واري اصول جي حرارتي صورت آهي. اهو ٻڌائي ٿو ته نظام جي توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام ڏانهن يا نظام کان توانائيءَ جي منتقليءَ سان لاڳاپيل هوندي آهي. بند نظام لاءِ، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم کي مثبت سمجهيو وڃي، ته: :<math>\Delta U=Q-W</math> جتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام کي فراهم ڪيل حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل ڪم آهي.<ref name="OpenStaxUP"/><ref name="Fermi1936"/> هن قانون مان ظاهر ٿئي ٿو ته توانائي پيدا يا فنا نه ٿي ٿئي، پر هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. === ٻيو قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون''' حرارتي عملن جي ممڪن رخ ۽ انهن جي حدن کي بيان ڪري ٿو. اهو واضح ڪري ٿو ته سڀني حرارتي تبديلين کي مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي ۽ هڪ چڪر ۾ ڪم ڪندڙ حرارتي انجڻ لاءِ هڪ ئي حرارتي ذخيرو مان حاصل ڪيل سموري حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن نه آهي. ڪلازيئس جي بيان موجب حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهڙي منتقلي لاءِ ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي تبديليءَ جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="Fermi1936"/><ref name="Planck1927">{{cite book|last=Planck|first=Max|title=Treatise on Thermodynamics|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1927|language=en}}</ref> ٻئي قانون جو هڪ بنيادي رياضياتي نتيجو اهو آهي ته الڳ ٿيل نظام جي ڪل اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل ۾ اينٽروپيءَ جي ڪل تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ اها وڌندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === ٽيون قانون === '''حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون''' مطلق صفر جي ويجهو اينٽروپيءَ جي رويي سان لاڳاپيل آهي. ان جي هڪ عام صورت موجب مڪمل بلوري مادّي جي اينٽروپي مطلق صفر تي صفر ڏانهن وڌندي آهي، بشرطيڪ ان جي بنيادي حالت منفرد هجي. ٽئين قانون سان تمام گهٽ گرمي پد تي مادّي جي خاصيتن ۽ مطلق صفر تائين پهچڻ جي نظرياتي حدن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="Nernst1926">{{cite book|last=Nernst|first=Walther|title=The New Heat Theorem: Its Foundations in Theory and Experiment|publisher=Methuen & Co.|year=1926|language=en}}</ref><ref name="Callen1985"/> == حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائي == '''حرارت''' (''Heat'') اها توانائي آهي، جيڪا گرمي پد جي فرق سبب نظامن جي وچ ۾ منتقل ٿئي ٿي. '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو ٻيو طريقو آهي، جيڪو ميڪانياتي، برقي يا ٻين منظم اثرن سان ٿي سگهي ٿو. '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن جي حرڪتي ۽ باهمي لاڳاپن سان لاڳاپيل توانائيءَ جو مجموعو آهي. اها نظام جي مجموعي حرڪت يا ٻاهرين ميدان ۾ ان جي بيهڪ واري توانائيءَ کان الڳ سمجهي ويندي آهي.<ref name="OpenStaxUP"/> سادو دٻاءُ-حجم ڪم، مناسب علامتي روايت تحت، هن ريت لکيو ويندو آهي: :<math>\delta W=p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> جتي <math>p_{\mathrm{ext}}</math> ٻاهريون دٻاءُ ۽ <math>dV</math> حجم ۾ تبديلي آهي. موٽائي سگهجندڙ شبه-جامد عمل ۾ ٻاهريون دٻاءُ نظام جي دٻاءَ جي برابر سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Moran2018"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا توانائيءَ جي ورڇ ۽ عملن جي موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جو تصور روڊولف ڪلازيئس 1865ع ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="History2020"/> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقليءَ لاءِ اينٽروپيءَ جي تبديلي: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> جتي <math>S</math> اينٽروپي، <math>Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. شمارياتي ميڪانيات ۾ بولٽزمان جو مشهور تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> هتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڏنل وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ خوردبيني حالتن جو تعداد آهي، جڏهن انهن حالتن کي برابر امڪاني سمجهيو وڃي.<ref name="Boltzmann1964">{{cite book|last=Boltzmann|first=Ludwig|title=Lectures on Gas Theory|publisher=University of California Press|year=1964|language=en}}</ref><ref name="Reif1965"/> == اينٿالپي ۽ آزاد توانائي == === اينٿالپي === '''اينٿالپي''' (''Enthalpy'') نظام جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا اندروني توانائي، دٻاءَ ۽ حجم جي مدد سان بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>H=U+pV</math> مناسب حالتن ۾، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي ۽ دٻاءُ مستقل هجي، اينٿالپيءَ جي تبديلي نظام کي منتقل ٿيل حرارت جي برابر هوندي آهي.<ref name="Atkins2018"/> === هيلم هولٽز آزاد توانائي === '''هيلم هولٽز آزاد توانائي''' (''Helmholtz free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>F=U-TS</math> هي مقدار مستقل گرمي پد ۽ حجم وارين حالتن ۾ توازن ۽ عملن جي امڪاني رخ جي تجزيي لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === گبس آزاد توانائي === '''گبس آزاد توانائي''' (''Gibbs free energy'') هن ريت بيان ڪئي ويندي آهي: :<math>G=H-TS</math> مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ تي، جڏهن لاڳاپيل نظام لاءِ مناسب شرطون پوريون ٿين، گبس آزاد توانائيءَ ۾ گهٽتائي پاڻمرادو عمل جي امڪاني رخ کي ظاهر ڪري ٿي. توازن تي گبس آزاد توانائي پنهنجي مناسب گهٽ ۾ گهٽ قيمت تي هوندي آهي.<ref name="Gibbs1878"/><ref name="Atkins2018"/> == حرارتي عمل == حرارتي نظام مختلف عملن مان گذري سگهن ٿا. انهن ۾ ڪجهه اهم عمل هي آهن: * '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process''): جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. * '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process''): جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. * '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process''): جنهن ۾ حجم مستقل رهي ٿو. * '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process''): جنهن ۾ نظام جي حدن مان حرارت جي منتقلي نه ٿئي. * '''مستقل اينٽروپي وارو عمل''' (''Isentropic process''): جنهن ۾ اينٽروپي مستقل رهي ٿي. * '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process''): اهڙو مثالي عمل، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. * '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process''): اهڙو عمل، جنهن کي ان معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == حرارتي چڪر ۽ انجڻون == [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''حرارتي چڪر''' (''Thermodynamic cycle'') اهڙن عملن جو سلسلو آهي، جنهن کان پوءِ نظام پنهنجي شروعاتي حالت ڏانهن موٽي اچي ٿو. حرارتي انجڻون، ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ مختلف حرارتي چڪرن جي بنياد تي ڪم ڪن ٿا.<ref name="Cengel2015"/> حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. انجڻ جي حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> هتي <math>W_{\mathrm{net}}</math> خالص حاصل ٿيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ٿيل حرارت آهي. ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي ڪارنو انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> جتي ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ آهن. حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگي، ساڳين ذخيرن جي وچ ۾، ڪارنو جي مثالي حد کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي.<ref name="Carnot1824"/><ref name="OpenStaxUP"/> === اهم حرارتي چڪر === {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | چڪر ! style="background:#dceaf7;" | عام استعمال ! style="background:#dceaf7;" | بنيادي خاصيت |- | [[ڪارنو چڪر]] | مثالي حرارتي انجڻن جو نظرياتي مطالعو | ٻن مستقل گرمي پد وارن ۽ ٻن ادياباتي موٽائي سگهجندڙ عملن تي مشتمل |- | [[رينڪائن چڪر]] | ٻاڦ وارا بجلي گهر | ٻاڦ ۽ پاڻيءَ جي مرحلن ۾ تبديليءَ جو استعمال |- | [[اوٽو چڪر]] | چڻنگ سان ٻرندڙ اندروني احتراقي انجڻون | مثالي مستقل حجم واري حرارتي فراهمي |- | [[ڊيزل چڪر]] | دٻاءَ سان ٻرندڙ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ واري حرارتي فراهمي |- | [[بريٽن چڪر]] | گيس ٽربائنون ۽ جيٽ انجڻون | مثالي مستقل دٻاءَ تي حرارتي فراهمي ۽ خارج ٿيڻ |- | [[ريفريجريشن چڪر]] | ريفريجريٽر ۽ ايئرڪنڊيشنر | ٻاهرين ڪم جي مدد سان ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت جي منتقلي |} == گرمي پد ۽ ڪيلون پيمانو == حرارتي حرڪيات ۾ گرمي پد جي مطلق اڪائي '''ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm K</math> آهي. هي پيمانو مطلق صفر کان شروع ٿئي ٿو. سيلسيئس ۽ ڪيلون جي وچ ۾ تعلق: :<math>T(\mathrm K)=t(^{\circ}\mathrm C)+273.15</math> 2019ع کان ڪيلون جي بين الاقوامي تعريف بولٽزمان مستقل جي مقرر ڪيل عددي قيمت تي ٻڌل آهي: :<math>k_{\mathrm B}=1.380649\times10^{-23}\ \mathrm{J\,K^{-1}}</math> هي قيمت بين الاقوامي نظامِ اڪائين ۾ بلڪل مقرر ٿيل آهي.<ref name="BIPMKelvin">{{cite web|title=SI base unit: kelvin (K)|url=https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin|website=International Bureau of Weights and Measures|language=en}}</ref><ref name="NISTKelvin">{{cite web|title=Kelvin: Present Realization|url=https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization|website=National Institute of Standards and Technology|language=en}}</ref> == مثالي گيس ۽ حالت جي مساوات == '''مثالي گيس''' (''Ideal gas'') هڪ نظرياتي نمونو آهي، جنهن ۾ گيس جي ذرڙن جي باهمي لاڳاپن کي مخصوص سادن مفروضن تحت بيان ڪيو ويندو آهي. مثالي گيس جي حالت جي مساوات: :<math>pV=nRT</math> جتي <math>p</math> دٻاءُ، <math>V</math> حجم، <math>n</math> مادّي جي مقدار، <math>R</math> آفاقي گيس مستقل ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي.<ref name="Atkins2018"/> حقيقي گيسون خاص ڪري وڌيڪ دٻاءَ يا گهٽ گرمي پد تي مثالي گيس جي رويي کان مختلف ٿي سگهن ٿيون. اهڙين حالتن ۾ وان ڊر والز ۽ ٻين حالت جي مساواتن کي استعمال ڪيو ويندو آهي. == مرحلن جي تبديلي ۽ توازن == [[مادو]] عام حالتن ۾ ٺوس، مايع ۽ گيس جهڙين حالتن ۾ موجود ٿي سگهي ٿو. گرمي پد ۽ دٻاءَ ۾ تبديليءَ سان مادّي جي هڪ حالت ٻي حالت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي. مرحلن جي توازن جي مطالعي ۾ مرحلن جا خاڪا، ٽن مرحلن جو گڏيل نقطو ۽ بحراني نقطو اهم آهن. انهن جي مدد سان پگهرڻ، ٻاڦ ٿيڻ، ڄمڻ ۽ ٻين تبديلين جي وضاحت ڪئي ويندي آهي.<ref name="Atkins2018"/><ref name="Gibbs1878"/> گبس جو مرحلن وارو قاعدو: :<math>F=C-P+2</math> هتي <math>F</math> آزادين جو تعداد، <math>C</math> آزاد جزن جو تعداد ۽ <math>P</math> توازن ۾ موجود مرحلن جو تعداد آهي. هي صورت غيرردعملي نظام لاءِ لاڳو ٿئي ٿي، جڏهن ٻيون اضافي پابنديون لاڳو نه هجن.<ref name="Gibbs1878"/> == حرارتي حرڪيات جون شاخون == === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات === ڪلاسيڪي حرارتي حرڪيات نظامن جي وڏي پيماني تي ماپجندڙ خاصيتن ۽ انهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي. ان ۾ هر ائٽم يا ماليڪيول جي الڳ حرڪت جي تفصيلي ڄاڻ ضروري نه هوندي آهي.<ref name="Callen1985"/> === شمارياتي حرارتي حرڪيات === شمارياتي حرارتي حرڪيات ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي ممڪن حالتن ۽ انهن جي امڪاني ورڇ جي مدد سان وڏي پيماني واريون حرارتي خاصيتون سمجهائي ٿي. هي شاخ شمارياتي ميڪانيات سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reif1965"/> === ڪيميائي حرارتي حرڪيات === ڪيميائي حرارتي حرڪيات ڪيميائي ردعملن، محلولن، مرحلن جي توازن ۽ ڪيميائي امڪانن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ گبس آزاد توانائي ۽ ڪيميائي امڪان بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="Atkins2018"/> === غيرتوازني حرارتي حرڪيات === غيرتوازني حرارتي حرڪيات اهڙن نظامن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي مڪمل حرارتي توازن ۾ نه هجن. ان ۾ حرارت جي وهڪري، مادّي جي ڦهلاءَ ۽ ٻين ناقابلِ واپسي عملن جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeGroot1984">{{cite book|last1=de Groot|first1=S. R.|last2=Mazur|first2=P.|title=Non-Equilibrium Thermodynamics|publisher=Dover Publications|year=1984|isbn=978-0-486-64741-8|language=en}}</ref> == عملي استعمال == حرارتي حرڪيات جا اصول ڪيترن ئي سائنسي ۽ فني شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجليءَ جي پيداوار:''' ٻاڦ واريون ٽربائنون، گيس ٽربائنون ۽ حرارتي بجلي گهر. * '''ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ:''' گرميءَ جي منتقلي ۽ ريفريجريشن چڪرن جي مدد سان ٿڌ پيدا ڪرڻ. * '''ڪيميائي صنعت:''' ڪيميائي ردعملن، محلولن ۽ مرحلن جي توازن جو تجزيو. * '''گاڏين ۽ هوائي جهازن جون انجڻون:''' ٻارڻ مان حاصل ٿيندڙ توانائيءَ کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ. * '''مواد جي سائنس:''' ڌاتن، بلورن ۽ ٻين مادّن جي مرحلن ۾ تبديلين جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' توانائيءَ جي منتقلي، ميٽابولزم ۽ حياتياتي ڪيميائي ردعملن جو تجزيو. * '''ماحولياتي سائنس:''' فضا ۽ سمنڊن ۾ حرارت ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو.<ref name="Cengel2015"/><ref name="Moran2018"/> == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | موضوع ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | استعمال يا شرط |- | پهريون قانون | <math>\Delta U=Q-W</math> | بند نظام؛ نظام پاران ڪيل ڪم مثبت |- | اينٿالپي | <math>H=U+pV</math> | حالت جي خاصيت |- | هيلم هولٽز آزاد توانائي | <math>F=U-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ حجم واري توازن جو تجزيو |- | گبس آزاد توانائي | <math>G=H-TS</math> | مستقل گرمي پد ۽ دٻاءَ واري توازن جو تجزيو |- | مثالي گيس | <math>pV=nRT</math> | مثالي گيس جو نمونو |- | موٽائي سگهجندڙ اينٽروپي تبديلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي |- | ڪارنو ڪارڪردگي | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | ٻن حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ مثالي ڪارنو انجڻ |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو نمونو |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پھريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[اينٽروپي]] * [[اينٿالپي]] * [[گبس آزاد توانائي]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[گرمي پد]] * [[حرارت]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Kelvin, William Thomson. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. Longmans, Green and Co.، 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. Longmans, Green and Co.، 1906. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. McGraw-Hill، 1923. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. Harvard University Press، 1941. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. Oxford University Press، 1938. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. Academic Press، 1956. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. W. H. Freeman، 1980. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. Pergamon Press. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. Bantam Books، 1984. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. John Wiley & Sons، 1998. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. Addison Wesley، 2000. * Smith, J. M.، Van Ness, H. C. ۽ Abbott, M. M. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. McGraw-Hill. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. Wiley. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. Wiley. * Lavenda, Bernard H. ''Thermodynamics of Irreversible Processes''. Macmillan. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. University Science Books، 1997. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/details/books/university-physics-volume-2 اوپن اسٽيڪس: يونيورسٽي فزڪس، جلد ٻيو] * [https://www.bipm.org/en/si-base-units/kelvin بين الاقوامي ماپن وارو ادارو: ڪيلون جي تعريف] * [https://www.nist.gov/si-redefinition/kelvin/kelvin-present-realization آمريڪي قومي معيار وارو ادارو: ڪيلون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thermodynamic_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا خاڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Temperature-entropy_diagrams وڪيميڊيا ڪامنز: گرمي پد ۽ اينٽروپي جا خاڪا] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:ميڪانيات]] [[زمرو:ڪيميائي طبيعيات]] 8wwy9zjzq2twx0b2kr7b0e16le05bsh 0 79820 427287 405965 2026-11-02T23:41:43Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427287 wikitext text/x-wiki {{short description|French nobleman and chemist (1743–1794)}} {{Infobox scientist | name = انتوائن لورينٽ ڊي ليوازئي<br>Antoine-Laurent de Lavoisier | image = David - Portrait of Monsieur Lavoisier (cropped)2.jpg | caption = انتوائن لورينٽ ليوازئي جو ھن جي زال جي گڏ پورتريت. زاڪ لوئي ڊيوڊ پاران | birth_date = {{birth date|df=yes|1743|8|26}} | birth_place = [[پيرس]]، [[فرانس|فرانس جي بادشاهت]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1794|5|8|1743|8|26}} | death_place = پيرس، [[فرانس|فرانس جي جمهوريا]] | death_cause = گلوٽين ذريعي موت جي سزا | resting_place = [[پيرس]]، [[فرانس]] | alma_mater = ڪالج ڊي ڪواٽري-نيشنز، پئرس يونيورسٽي | notable_students = اليوٿيري آئيريني ڊو پونٽ | known_for = {{unbulleted list | [[تيزاب-اساس رد عمل]] | ٻرڻ جو عمل (Combustion) | ڪيلوري ميٽري | ڪاربن چڪر | عناصري تجزيو | گئسوميٽر | [[هائڊروجن]] ۽ [[آڪسيجن]] جي دريافت (Identification)| [[ريڊوڪس|آڪسيڊيشن-ريڊڪشن رد عمل]]| اسٽوڪيوميٽري| ڪميت جي بقا جا قانون| ٿرمو ڪيمسٽري}} | fields = ڪيميادان، حياتياتدان | signature = Antoine Lavoisier Signature.svg | spouse = {{شادي| ميري-ائني پالزي ليوازئي| 1771ع}} }} '''انتوائن لورينٽ ڊي ليوازئي''' (<small>'''Antoine-Laurent de Lavoisier'''</small>؛ 26 آگسٽ 1743ع – 8 مئي 1794ع)، ;<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.lexico.com/definition/Lavoisier,+Antoine+Laurent |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423180950/https://www.lexico.com/definition/lavoisier,_antoine_laurent?s=t |url-status=dead |archive-date=2021-04-23 |title=Lavoisier, Antoine Laurent |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/lavoisier|title=Lavoisier|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=30 July 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Lavoisier|access-date=30 July 2019}}</ref> ,<ref name="cnrs">{{in lang|fr}} [http://www.cnrs.fr/cw/dossiers/doslavoisier/contenu/alternative/alter2_textes.html Lavoisier, le parcours d'un scientifique révolutionnaire] CNRS ([[Centre National de la Recherche Scientifique]])</ref> پڻ [[فرانس]] جي انقلاب کان پوءِ صرف انتوائن ليوازئي، هڪ فرانسيسي رئيس ۽ ڪيميا دان هو، جيڪو ارڙهين صديءَ جي ڪيميائي انقلاب جو مرڪز هو ۽ جنهن جو [[ڪيميا]] ۽ [[حياتيات]]، ٻنهي جي تاريخ تي وڏو اثر آهي.<ref name="Schwinger2">{{cite book|url=https://archive.org/details/einsteinslegacyu00schw/page/93|title=Einstein's Legacy|last=Schwinger|first=Julian|publisher=Scientific American Library|year=1986|isbn=978-0-7167-5011-6|location=New York|page=[https://archive.org/details/einsteinslegacyu00schw/page/93 93]|author-link=Julian Schwinger}}</ref> اهو عام طور تي قبول ڪيو ويو آهي ته ڪيمسٽري ۾ ليوازئي جي عظيم ڪاميابيون گهڻو ڪري هن جي سائنس کي هڪ معيار کان مقدار ۾ تبديل ڪرڻ جي سبب آهن. ليوازئي سڀ کان وڌيڪ مشهور، هن جي دھڻ (Combustion) ۾ [[آڪسيجن]] جي ڪردار جي دريافت لاءِ آهي. هن 1778ع ۾ آڪسيجن جو نالو رکيو، ان کي هڪ عنصر طور تسليم ڪيو، [[هائڊروجن]] کي هڪ عنصر طور سڃاتو (1783ع) ۽ فلوجسٽن جي نظريي کي رد ڪيو. ليوازئي ميٽرڪ سسٽم جي تعمير ۾ مدد ڪئي، عناصر جي پهرين وسيع فهرست لکي ۽ ڪيميائي نالن جي سڌاري ۾ مدد ڪئي. هن 1787ع ۾ سليڪون جي وجود جي اڳڪٿي ڪئي<ref>In his table of the elements, Lavoisier listed five "salifiable earths" (i.e., ores that could be made to react with acids to produce salts (''salis'' = salt, in Latin)): ''chaux'' (calcium oxide), ''magnésie'' (magnesia, magnesium oxide), ''baryte'' (barium sulfate), ''alumine'' (alumina, aluminium oxide), and ''silice'' (silica, silicon dioxide). About these "elements", Lavoisier speculates: "We are probably only acquainted as yet with a part of the metallic substances existing in nature, as all those which have a stronger affinity to oxygen than carbon possesses, are incapable, hitherto, of being reduced to a metallic state, and consequently, being only presented to our observation under the form of oxyds, are confounded with earths. It is extremely probable that barytes, which we have just now arranged with earths, is in this situation; for in many experiments it exhibits properties nearly approaching to those of metallic bodies. It is even possible that all the substances we call earths may be only metallic oxyds, irreducible by any hitherto known process." – from [[iarchive:elementschemist00kerrgoog/page/n217|p. 218]] of: Lavoisier with Robert Kerr, trans., ''Elements of Chemistry'', ..., 4th ed. (Edinburgh, Scotland: William Creech, 1799). (The original passage appears in: Lavoisier, ''Traité Élémentaire de Chimie'', ... (Paris, France: Cuchet, 1789), vol. 1, [https://books.google.com/books?id=hZch3yOrayUC&pg=PA174 p. 174].)</ref> ۽ دريافت ڪيو ته، جيتوڻيڪ مادو پنهنجي شڪل تبديل ڪري سگهي ٿو، پڻ ان جو ماس هميشه ساڳيو رهي ٿو. هن جي زال ۽ ليبارٽري اسسٽنٽ، ماري-اين پاولز لاويزيئر، پاڻ هڪ مشهور ڪيمسٽ بڻجي وئي. ليوازئي ڪيترن ئي اشرافيه ڪائونسلن جو هڪ طاقتور ميمبر، ۽ فرمئ جينيرالي (Ferme Générale) جو منتظم هو. فرمئ جينيرالي قديم شاهي حڪومت جي سڀ کان وڌيڪ نفرت واري جزن مان هڪ هو، ڇاڪاڻ ته اهو منافعو هن رياست جي خرچ تي ورتو، ان جي معاهدي جي شرطن جي رازداري ۽ ان جي هٿياربند ايجنٽن جي تشدد جي ڪري، سڀ کان وڌيڪ نفرت واري جزن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|title=Citizens: A Chronicle of the French Revolution|title-link=Citizens: A Chronicle of the French Revolution|last=Schama|first=Simon|publisher=Alfred A Knopf|year=1989|page=[https://archive.org/details/citizenschronicl00scha_1/page/73 73]|author-link=Simon Schama}}</ref> انهن سڀني سياسي ۽ معاشي سرگرمين هن کي پنهنجي سائنسي تحقيق کي فنڊ ڏيڻ جي قابل بڻايو. فرانسيسي انقلاب جي عروج تي، هن تي ٽيڪس فراڊ ۽ خراب تمباڪو وڪڻڻ جو الزام لڳايو ويو ۽ سائنس ۾ سندس تعاون جي اعتراف ۾ هن جي زندگي بچائڻ جي اپيل جي باوجود کيس گلوٽين تي موت جي سزا ڏني ويي. هڪ سال ۽ اڌ کان پوء، هن کي فرانسيسي حڪومت طرفان معاف ڪيو ويو. ==سوانح عمري== ==علم ڪيميا ۾ حصو== ==قابل ذڪر ڪم== ==ورثو== ==ايوارڊ ۽ اعزاز== ==چونڊيل لکڻيون== ==پڻ ڏسو== * [[جوزف پرسٽلي]] ==خارجي لنڪس== {{Wikiquote}} {{Commons|انتوائن-لورينٽ ڊي ليوازئي|انتوائن ليوازئي }} {{Library resources box|by=yes|onlinebooksby=yes|viaf=2495579}} * Archives: [http://www.academie-sciences.fr/pdf/dossiers/Lavoisier/Lavoisier2/archives_Lavoisier_oeuvre.htm Fonds Antoine-Laurent Lavoisier], Le Comité Lavoisier, [[Académie des sciences]] * [http://moro.imss.fi.it/lavoisier/ Panopticon Lavoisier] a virtual museum of Antoine Lavoisier * [http://moro.imss.fi.it/lavoisier/main.asp Bibliography] at Panopticon Lavoisier * [https://web.archive.org/web/20120719122635/http://www.lavoisier.cnrs.fr/ Les Œuvres de Lavoisier] '''هن جي ڪم مٿان''' * [https://maps.google.com/maps/ms?hl=en&ie=UTF8&msa=0&msid=103015796427039682952.00046ac5940f4335f749d&ll=48.8528,2.366459&spn=0.007427,0.016372&z=16 Location of Lavoisier's laboratory in Paris] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071115.shtml Radio 4 program on the discovery of oxygen] by the [[BBC]] * [http://antoine.frostburg.edu/chem/senese/101/matter/faq/who-defined-compounds.shtml Who was the first to classify materials as "compounds"?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903124031/http://antoine.frostburg.edu/chem/senese/101/matter/faq/who-defined-compounds.shtml |date=2011-09-03 }} – Fred Senese * [http://rmc.library.cornell.edu/collections/lavoisier.html Cornell University's Lavoisier collection] '''هن جي لکتون''' * [https://web.archive.org/web/20120719122635/http://www.lavoisier.cnrs.fr/ Les Œuvres de Lavoisier] (The Complete Works of Lavoisier) edited by Pietro Corsi (Oxford University) and [[Patrice Bret (historian)|Patrice Bret]] (CNRS) {{in lang|fr}} * [http://gallica.bnf.fr/Search?ArianeWireIndex=index&q=%22Oeuvres+de+Lavoisier%22&p=1&lang=en Oeuvres de Lavoisier] (Works of Lavoisier) at Gallica BnF in six volumes. {{in lang|fr}} * [http://www.worldcat.org/wcidentities/lccn-n50-39793 WorldCat author page] * Title page, woodcuts, and copperplate engravings by Madame Lavoisier from a 1789 first edition of ''[https://digital.sciencehistory.org/works/v979v4270 Traité élémentaire de chimie]'' (all images freely available for download in a variety of formats from [[Science History Institute]] Digital Collections at [https://web.archive.org/web/20190202042542/https://digital.sciencehistory.org/ digital.sciencehistory.org]). {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Lavoisier, Antoine}} [[Category:1743 births]] [[Category:1794 deaths]] [[Category:Scientists from Paris]] [[Category:University of Paris alumni]] [[Category:18th-century French chemists]] [[Category:18th-century French writers]] [[Category:18th-century French male writers]] [[Category:French biologists]] [[Category:Members of the French Academy of Sciences]] [[Category:Fellows of the Royal Society]] [[Category:Discoverers of chemical elements]] [[Category:Independent scientists]] [[Category:Fermiers généraux]] [[Category:People of the Industrial Revolution]] [[Category:French Roman Catholics]] [[Category:French people executed by guillotine during the French Revolution]] [[Category:Executed scientists]] [[Category:Burials at Picpus Cemetery]] [[Category:Members of the American Philosophical Society]] [[Category:18th-century French nobility]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سائنسدان]] [[زمرو:ڪيميا دان]] [[زمرو:ماهر حياتيات]] k8j2cxusaeaj1b61gpf19nx7gk9iep9 0 80352 427357 407801 2026-11-03T05:41:36Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427357 wikitext text/x-wiki {{Short description|Class of vascular plants}} {{About|ٻوٽن جي هڪ گروهه||فرن (سلجھائپ)|۽ |فرنس (سلجھائپ)}} '''برسيان''' يا '''فرن''' (Fern؛ سائنسي نالو، پوليپوڊايوپسڊا ۽ پوليپوڊائيوفيٽا)، ويسڪولر ٻوٽن (زائلم ۽ فلوئم سان گڏ ٻوٽا) جو هڪ گروھ آهي، جيڪا اسپورز (spores) ذريعي ٻيهر پيدا ٿيڻ ٿا ۽ نه انهن جا ٻج هوندا آهن ۽ نه ئي انهن تي گل ايندا آهن. اها سينور (Moss) کان، وسڪولر هجڻ جي ڪري، يعني خاص ٽشوز هجڻ سان، جيڪي پاڻي ۽ غذائي مواد جي ترسيل ڪندا آهن، مختلف آهن. هنن جي زندگي جي چڪر ۾، اسپوروفائٽ (شاخ واري توليد) غالب مرحلو هوندو آهي.<ref name="DK Pub.-2017">{{Cite book|edition=11th|title=Ultimate Visual Dictionary|publisher=[[DK Pub.]]|year=2017|isbn=978-1-4654-5894-0|url=|pages=120–121|language=en|chapter=Horsetails, clubmosses, and ferns|chapter-url=https://archive.org/details/ultimate-visual-dictionary-by-dk-z-lib.org/page/120/mode/2up|via=Internet Archive}}</ref><ref>{{cite journal|title=Early evolution of life cycles in embryophytes: A focus on the fossil evidence of gametophyte/sporophyte size and morphological complexity|last1=Gerrienne|first1=Philippe|last2=Gonez|first2=Paul|journal=Journal of Systematics and Evolution|year=2011|volume=49|issue=1|pages=1–16|doi=10.1111/j.1759-6831.2010.00096.x|bibcode=2011JSyEv..49....1G |doi-access=free}}</ref> {{Automatic taxobox | name = برسيان<br>Ferns | fossil_range = وچين ڊيوونيئن دور کان اڃ تائين | image = {{Multiple image |perrow = 2 |total_width = 270 |image1 = Psilotum.jpg |caption1 = سائلوسيٽياليس |image2 = Equisetopsida.jpg |caption2 = اڪويسيٽئليس |image3 = Flickr - brewbooks - Angiopteris evecta - Mule's foot fern (1).jpg |caption3 = ماراٽيئليس |image4 = Osmunda regalis Moore50.png |caption4 = اوسمونڊئليس |image5 = WP2-Hymenophyllum-Exkursion nach Berdorf (Luxemburgexkursion) 011.jpg |caption5 = همينوفائلاليس |image6 = Dipteris conjugata 破傘蕨 001 (天問).jpg |caption6 = گليچينياليس |image7 = Tree Fern (48717210587).jpg |caption7 = ساياٿياليس |image8 = The ferns of Great Britain, and their allies the club-mosses, pepperworts, and horsetails (Pl. 2) (8515393495).jpg |caption8 = پوليپوڊياليس، برطانيه جا فرن ۽ لاڳاپيل ڪلب موس، پيپر وورٽ ۽ هارس ٽيل |border = infobox }} | taxon = پوليپوڊائيپسيڊا | authority = ڪرونڪئست، تختاجان، ۽ ڊبليو. زم | subdivision_ranks = ذيلي جماعتون | subdivision = * † اسٽاروٽيريڊيڊائي * †زائيگوٽيريڊيڊائي * ايڪويسيٽيڊائي * مئراٽيڊائي * اوڦيوگلوسيڊائي * پوليپوڊيڊائي | synonyms = * فليڪئٽائي<small>ڪوبٽسڪي 1990</small> * فليسيس * فليڪوڦائٽا <small>اينڊلخر 1836</small> * مونيلوڦائٽا <small>ڪينٽينو ۽ ڊونوگوئ 2007</small> * ٽيريڊوپسيڊا <small>رجين 1828</small> }} فرن ۾ پيچيده پنن کي ميگافل سڏيو ويندو آهي جيڪي ڪلب موس جي مائڪروفل کان وڌيڪ پيچيده هوندا آهن. گهڻا فرن ليپٽيوسپورنگيٽ فرن آهن. اُهي ڪنڊا لڳل ٿلها هيڊز ٺاهيندا آهن جيڪي اڻلڀ ۽ ڦاٽن ۾ وڌندا آهن. گروپ ۾ اٽڪل <small>10,560</small> سڃاتل موجوده [[نوع (حياتيات)|نوعون]] شامل آهن. فرن جي وضاحت هتي وسيع معنيٰ ۾، سڀئي پوليپوڊايوپسڊا، جنهن ۾ <small>ليپٽوسپورنجيئيٽ</small> <small>Leptosporangiate</small> <small>(پوليپوڊيڊائي</small> <small>Polypodiidae)</small> ۽ <small>يوسپورنجيئيٽ</small> <small>(Eusporangiate)</small> فرن شامل آهن. پوئين گروهه ۾ هارس ٽيل <small>(Horsetail)</small>، وسڪ فرن <small>(Whisk Fern)،</small> مراٽيئوئڊ <small>(marattioid)</small> ۽ اوفيوگلوسوئڊ <small>(ophioglossoid)</small> فرن شامل آهن، جي طور ڪئي وئي آهي. ڪرائون گروپ، جن ۾ ليپٽوسپورنجيئٽس ۽ يوسپورنجيئٽس شامل آهن، اندازاً 423.2 ملين سال اڳ سلوريئن دور جي آخر ۾ پيدا ٿيا،<ref name="Polypodiopsida2">{{cite journal|last1=Nitta|first1=Joel H.|last2=Schuettpelz|first2=Eric|last3=Ramírez-Barahona|first3=Santiago|last4=Iwasaki|first4=Wataru|display-authors=et al.|year=2022|title=An Open and Continuously Updated Fern Tree of Life|journal=Frontiers in Plant Science|volume=13|page=909768|doi=10.3389/fpls.2022.909768|pmc=9449725|pmid=36092417|doi-access=free}}</ref> پر پوليپوڊيلس، اهو گروهه جيڪا %<small>80</small> موجود فرن جي نوعن تي مشتمل آهي، ظاهر نه ٿيو ۽ نه ئي ڪريٽاسيئس دور تائين هن ۾ تنوع پيدا ٿيو. اها گلدار ٻوٽن <small>(Angiosperms)</small>، جيڪي دنيا جي نباتات تي غلبو ڪيا، جي اڀار سان گڏ آيا. فرن وڏي اقتصادي اهميت جا حامل نه آهن، پر ڪجهه نوعون کاڌ خوراڪ، دوائن، بايو فرٽيلائزر، آرائشي ٻوٽن ۽ آلوده مٽي جي علاج لاءِ استعمال ٿينديون آهن. اها فضا (atmosphere) مان ڪيميائي آلودگي کي ختم ڪرڻ جي صلاحيت لاءِ تحقيق جو موضوع بڻيل آهن. فرن جون ڪجهه نوع، جهڙوڪ بريڪن (پيٽريڊيئم اڪيلينم) ۽ واٽر فرن (ازولا فيليڪولائيڊس)، سڄي دنيا ۾ اهم ٻوٽا آهن. ڪجھ فرن نوع، جهڙوڪ ازولا، نائٽروجن کي درست ڪري سگھن ٿا ۽ چانورن جي ٻوٽن جي نائيٽروجن غذائيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگھن ٿا. اها پڻ لوڪ ڪهاڻين ۾ ڪجهه ڪردار ادا ڪن ٿا. ==وضاحت== ===اسپوروڦائٽ=== [[Image:Samambaia (do tupi samambaîa) havaiana mini, em ambiente doméstico 02.jpg|thumb|برازيل ۾ گھر ۾ اُڀريل فرن]] موجوده فرن جڙي ٻوٽي وارا ۽ بارہماسي آهن ۽ گھڻا ڪاٺيءَ جي واڌ جي کوٽ رکن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Mauseth |first=James D. |url=https://books.google.com/books?id=UEsBPPlxP7EC&pg=PA492 |title=Botany: an Introduction to Plant Biology |date=September 2008 |publisher=Jones & Bartlett Publishers |isbn=978-1-4496-4720-9 |page=492}}</ref> جڏهن ڪاٺيءَ جي واڌ موجود هوندي آهي، اها ٿڙ ۾ هوندي آهي.<ref name="Levyns-1966">{{Cite book |last=Levyns |first=M. R. |title=A Guide to the Flora of the Cape Peninsula |publisher=Juta & Company |year=1966 |edition=2nd Revised |oclc=621340}}</ref> انهن جا پن [[ڊيسيڊيئس|پنن]] [[ڊيسيڊيئس|کرڻ وارا]] يا [[سدابهار|سدا بهار]] ٿي سگهن ٿا ۽ ڪجهه آبهوا جي لحاظ کان نيم سدا بهار هوندا آهن<ref>{{Cite book |last1=Fernández |first1=Helena |url=https://books.google.com/books?id=smtpBM7UgXEC&pg=PA175 |title=Working with Ferns: Issues and Applications |last2=Kumar |first2=Ashwani |last3=Revilla |first3=Maria Angeles |date=2010-11-11 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-7162-3 |page=175}}</ref> ۽ [[گلن وارا ٻوٽا|ٻج واري ٻوٽن]] جي اسپوروفائٽس وانگر، اها فرن تنن، پنن ۽ جڙن تي مشتمل هوندا آهن. فرن اسپرماتوفائٽ کان مختلف آهن، انهن ۾ اها ٻج جي بدران اسپورن ذريعي ٻيهر پيدا ٿين ٿا. <ref>{{Cite book |last=Hodgson |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=HDij6Fmk2MwC&pg=PA329 |title=Making the Most of Shade: How to Plan, Plant, and Grow a Fabulous Garden that Lightens Up the Shadows |date=2005-01-01 |publisher=Rodale |isbn=978-1-57954-966-4 |page=329}}</ref> بهرحال، اهي اسپور پيدا ڪندڙ برائيوفائٽ کان پڻ مختلف آهن. انهي ۾، ٻج واري ٻوٽن وانگر، پولي اسپورنجيو فائٽس هوندا آهن. انهن جا اسپوروفائٽس شاخون ڪن ٿا ۽ ڪيترائي اسپورنجيا پيدا ڪن ٿا. برائيوفائٽس جي برعڪس، فرن اسپوروفائٽس آزاد رهندڙ آهن ۽ صرف مختصر طور تي ماده جي گيمٽوفائٽ تي منحصر آهن. ٻوٽي جو سائو فوٽوسنٿيٽڪ حصو ٽيڪنيڪل طور تي هڪ ميگافل آهي ۽ فرن ۾ ان کي اڪثر فرونڊ (fronds) سڏيو ويندو آهي. ليپٽو اسپورنجيٽ فرن ۾ نوان پن عام طور تي هڪ تنگ سرپل (spiral) ۾ فيڊل هيڊ فرڳنڊز جي کلڻ سان وڌندا آهن، جنهن کي ڪروزيئر سڏيو ويندو آهي. پتي جي هن بي ترتيب ٿيڻ کي سرڪينيٽ ورنيشن چيو ويندو آهي. ڪجهه خاندانن ۾، جهڙوڪ بليچناسي پنن کي ٻن قسمن ۾ ورهايو ويو آهي؛ اسپوروفيلس يا زرخيز فرونڊز، جيڪا اسپور پيدا ڪن ٿا ۽ ٽروپوفيلس يا جراثيم کان پاڪ فرونڊز، جيڪا اسپورز پيدا نه ٿا ڪن. فرن اسپورز اسپورنگيا ۾ پيدا ٿين ٿا، جيڪا عام طور تي سوري ٺاهڻ لاءِ ڪلستر ٿيل هوندا آهن. اسپورنگيا کي حفاظتي ڪوٽنگ، جن کي انڊسيئم سڏيو ويندو آهي، سان ڍڪي سگهجي ٿو. اسپورنگيا جي ترتيب [[درجابندي (حياتيات)|درجه بندي]] ۾ اهم آهي. مونومارفڪ فرن، زرخيز ۽ جراثيم کان پاڪ پن مارفولاجيڪل طور تي هڪجهڙا نظر اچن ٿا ۽ ٻئي [[ڦوٽوسنٿيسس|فوٽوسنٿيسائيز]] ڪرڻ جي قابل آهن. هيميڊيمورفڪ فرن ۾، زرخيز پنن جو صرف هڪ حصو جراثيم کان پاڪ پنن کان مختلف آهي. ڊيمارفڪ (هولومارفڪ) فرن ۾، ٻن قسمن جا پن مارفالاجيڪل طور تي الڳ آهن.<ref>[https://2019.botanyconference.org/engine/search/index.php?func=detail&aid=758 Understanding the contribution of LFY and PEBP flowering genes to fern leaf dimorphism – Botany 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251113021126/https://2019.botanyconference.org/engine/search/index.php?func=detail&aid=758 |date=2025-11-13 }}.</ref> زرخيز پن جراثيم کان پاڪ پنن کان تمام تنگ آهن ۽ شايد ڪو به سائو ٽشو، جيئن بليچناسي ۽ لوماريوپسيڊاسي ۾، نه هجي. [[File:Croziers, fronds, rhizomes of bracken fern.jpg|thumb|ڪروزيئر، فرونڊ ۽ بريڪن جا رائيزوم. هن نوع ۾، ٽانڊا زمين اندر وڌندا آهن ۽ ٻوٽي کي افقي طور تي پکڙجڻ جي اجازت ڏيندا آهن.]] فرن جي پنن جي اناٽومي سادي کان وٺي تمام گهڻي ورهايل تائين ڪٿي به ٿي سگهي ٿي<ref>[https://www.fs.fed.us/wildflowers/beauty/ferns/structure.shtml Fern Structure – Forest Service].</ref> يا اڃا به غير يقيني مثال طور گليچينياسي، ليگوڊياسي. ورهايل شڪلون "پنيٽ"، جتي پنن جا حصا مڪمل طور تي هڪ ٻئي کان الڳ آهن يا پنٽيفائيڊ (جزوي طور تي پنيٽ) آهن، جتي پنن جا حصا اڃا تائين جزوي طور تي ڳنڍيل آهن. جڏهن پنن کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا شاخ ڪيو ويندو آهي، اهو پنٽ شڪلن ۽ پنٽيفائيڊ جو ميلاپ پڻ ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن پنن جا بليڊ ٻه ڀيرا ورهايا وڃن، ٻوٽي ۾ بائيپنيٽ فرونڊ ۽ ٽرپپنيٽ فرنڊ آهن.<ref>[https://www.nzplants.auckland.ac.nz/en/about/ferns/structure/frond.html Fern Structure – Forest Service], Auckland, New Zealand.</ref> جيڪڏهن اهي ٽي ڀيرا شاخ ڪن ٿا ۽ ٽيٽرا- ۽ پينٽاپينيٽ فرنڊ تائين. وڻ جي فرن ۾، مکيه ٿڙ جيڪو پن کي اسٽيم سان ڳنڍي ٿو (جنهن کي اسٽيپ سڏيو ويندو آهي)، ان ۾ اڪثر ڪري ڪيترائي پتي هوندا آهن. پنن جي جوڙجڪ، جيڪو اسٽيپ مان وڌندا آهن، کي پني سڏيو ويندو آهي ۽ اڪثر ڪري ننڍن پننول ۾ ورهايل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.basicbiology.net/plants/ferns/fronds.php |title=Fern Fronds |publisher=Basic Biology |access-date=2014-12-06 |archive-date=19 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419003216/http://basicbiology.net/plants/ferns/fronds.php }}</ref> فرن جي تنن کي رائيزوم سڏيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهي صرف ڪجهه نوعن ۾ زمين جي اندر وڌندا آهن. ايپيفيٽڪ نوعون ۽ ڪيتريون ئي زميني نوعن ۾ زمين جي مٿان رينگندڙ اسٽولون هوندا آهن مثال طور، پوليپوڊياسي ۽ ڪيترن ئي گروهن ۾ زمين جي مٿان بيٺل نيم ڪاٺ جا ٿڙ هوندا آهن، مثال طور، سائٿياسي، اسڪيلي وڻ جا فرن. اهي ڪجهه نوعن ۾ 20 ميٽر (66 فوٽ) ڊگها ٿي سگهن ٿا مثال طور، نارفولڪ ٻيٽ تي سائٿيا براوني ۽ نيوزي لينڊ ۾ سائٿيا ميڊولاريس.<ref>{{cite book |first1=Mark F. |last1=Large |first2=John E. |last2=Braggins |author-link2=John E. Braggins |date=2004 |title=Tree Ferns |publisher=Timber Press |isbn=0-88192-630-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/treeferns00mark |page= }}</ref> جڙون زمين جي اندر غير فوٽوسنٿيٽڪ جوڙجڪ آهن، جيڪي مٽي مان پاڻي ۽ غذائي مواد کڻنديون آهن. اها هميشه ريشيدار هونديون آهن ۽ ساخت جي لحاظ کان ٻج جي ٻوٽن جي پاڙن سان تمام گهڻي ملندڙ جلندڙ آهن. === گئميٽوفائٽس === جيئن سڀني ويسڪولر ٻوٽن ۾ اسپوروفائٽ غالب مرحلو يا زندگي جي چڪر ۾ نوع آهي، فرن جا گيميٽوفائٽس بهرحال ٻج جي ٻوٽن کان تمام مختلف آهن. اهي آزاد رهندڙ ۽ ليوروورٽ جي ٻوٽن سان مشابهت رکن ٿا، جڏهن ته ٻج جي ٻوٽن جا ٻوٽا اسپور وال اندر ترقي ڪن ٿا ۽ غذائيت لاءِ پيرنٽ سپوروفائٽ تي منحصر آهن .<ref>{{cite journal|last1=Villareal A.|first1=Juan Carlos|last2=Campos S.|first2=Laura Victoria|last3=Urbide-M.|first3=Jaime|last4=Goffinet|first4=Bernard|title=Parallel Evolution of Endospory within Hornworts: ''Nothoceros renzagliensis'' (Dendrocerotaceae), sp. nov.|journal=Systematic Botany|date=2012 |volume=37|issue=1|pages=31–37|doi=10.1600/036364412X616594 |bibcode=2012SysBo..37...31V }}</ref> هڪ فرن گيمٽوفائيٽ عام طور تي شامل آهن: * پروٿيلس: هڪ سائو، فوٽوسنٿيٽڪ جوڙجڪ، جنهن جي شروعاتي واڌ هڪ گهرڙي واري پرت ۾ مستوي، عام طور تي دل يا گردي جي شڪل ۾، 3-10 ملي ميٽر ڊگهي ۽ 2-8 ملي ميٽر ويڪري آهي.<ref>{{cite journal|last1=Kelley|first1=A.G.|last2=Postlethwait|first2=S.N.|title=Fern Gametophytes as a Tool for the Study of Morphogenesis|pages=56–60|year=1960|volume=70|journal=Proceedings of the Indiana Academy of Science|url=https://journals.indianapolis.iu.edu/index.php/ias/article/view/5459|access-date=16 November 2025}}</ref> پروٿيلس گيمٽ پيدا ڪري ٿو: ** اينٿريڊيا: ننڍيون گولائي واري جوڙجڪ، جيڪي فليگيليٽ اينٿروزائيڊ پيدا ڪن ٿيون. <ref>{{cite encyclopedia|title=A Dictionary of Plant Sciences|edition=2nd|editor-last=Allaby|editor-first=Michael|entry-url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198608912.001.0001/acref-9780198608912-e-386|entry=antherozoid|isbn=9780191726804|publisher=Oxford University Press|year=2006}}</ref> ** آرڪيگونيا: هڪ فلاسڪ جي شڪل واري جوڙجڪ: جيڪا تري ۾ هڪ آنا پيدا ڪري ٿي. نر گيمٽوفائيٽ ذريعي ڳچيءَ ۾ ترڻ سان پهچندي آهي. * رزوئڊ: جڙ جهڙيون جوڙجڪ (سچي جڙ نه)، جيڪي واحد تمام گهڻي ڊگھي جيو گهرڙن تي مشتمل آهن جيڪي سجي جوڙجڪ تي پاڻي ۽ معدني لوڻ جذب ڪن ٿيون. رائزائيڊز پروٿيلس کي مٽي سان ڳنڍن ٿا.<ref>{{cite journal|title=The evolution of root hairs and rhizoids|last1=Jones|first1=Victor A.S.|last2=Dolan|first2=Liam|journal=Annals of Botany|volume=110|issue=2|pages=205–212|doi=10.1093/aob/mcs136|pmc=3394659|pmid=22730024|year=2012}}</ref> ==زندگي جو چڪر ۽ پيدائش== ==درجي بندي== ==تقسيم ۽ رهائش== فرن پنهنجي ورهاست ۾، تمام گهڻي دولت سان گڏ ٽاڪرو علائقن ۾ ۽ گهٽ ۾ گهٽ آرڪٽڪ علائقن ۾ وڏي پيماني تي موجود آهن. سڀ کان وڏو تنوع اڀرندڙ اڀرندڙ برساتي ٻيلن ۾ ٿئي ٿو. نيوزي لينڊ، جنهن لاءِ فرن هڪ علامت آهي، اٽڪل 230 جنسون هن سڄي ملڪ ۾ ورهايل آهن. اهو يورپي ٻيلن ۾ هڪ عام ٻوٽو آهي. ==ماحوليات== ==استعمال== ==ثقافت== ==ٻيا ٻوٽا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:نباتات]] * [[:باب:وڻ]] * [[:باب:الجي]] * [[سينوڙ|سينور]] ==خارجي لنڪس== ==حوالا== {{حوالا}} ==ڪتابيات== * {{cite book |last1=Christenhusz |first1=Maarten M. J. |last2=Fay |first2=Michael |last3=Byng |first3=James W. |author-link1=Maarten Christenhusz |author-link2=Michael Francis Fay |author-link3=James W. Byng |title=The Global Flora: Special Edition: GLOVAP Nomenclature Part 1 |url=https://books.google.com/books?id=DX60DwAAQBAJ |date=2018 |publisher=Plant Gateway Limited |isbn=978-0-9929993-6-0 |ref={{harvid|Christenhusz et al|2018}} }} * {{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Species Plantarum: exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/669#/summary |year=1753 |volume=1 |chapter=Cryptogamia: Filices Musci |chapter-url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/13830#page/503/mode/1up |pages=1061–1100, 1100–1130 |publisher=Impensis Laurentii Salvii |location=Stockholm, Sweden }}, ''see also'' [[Species Plantarum]] * Lord, Thomas R. (2006). ''Ferns and Fern Allies of Pennsylvania''. Indiana, Pennsylvania: Pinelands Press. [http://www.paferns.com/ Ferns and Fern Allies of Pennsylvania – Thomas Reeves Lord]. * Moran, Robbin C. (2004). ''A Natural History of Ferns''. Portland, Oregon: Timber Press. {{ISBN|0-88192-667-1}} * {{cite book |last1=Ranker |first1=Tom A. |last2=Haufler |first2=Christopher H. |title=Biology and Evolution of Ferns and Lycophytes |url=https://books.google.com/books?id=js9JnwEACAAJ |date=2008 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-87411-3 }} * {{cite book |last=Swartz |first=Olof |author-link=Olof Swartz |title=Synopsis filicum: earum genera et species systematice complectens: adjectis lycopodineis, et descriptionibus novarum et rariorum specierum: cum tabulis aeneis quinque |date=1806 |publisher=Impensis Bibliopolii novi academici |location=[[Kiliae]] |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/81948#/summary }} ===جرنل ۽ مضمون=== * {{cite journal |last=Berry |first=Chris |title=The Middle Devonian plant collections of Francois Stockmans reconsidered. |journal=[[Geologica Belgica]] |date=2009 |volume=12 |issue=1–2 |pages=25–30 |url=https://web.archive.org/web/20260207220112/https://popups.uliege.be/1374-8505/index.php?id=2633&file=1 }} * {{cite journal |last1=Bomfleur |first1=B. |last2=McLoughlin |first2=S. |last3=Vajda |first3=V. |title=Fossilized Nuclei and Chromosomes Reveal 180 Million Years of Genomic Stasis in Royal Ferns |url=http://nrm.diva-portal.org/smash/get/diva2:719316/FULLTEXT01 |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=20 March 2014 |volume=343 |issue=6177 |pages=1376–1377 |doi=10.1126/science.1249884 |pmid=24653037 |bibcode=2014Sci...343.1376B |s2cid=38248823 |ref={{harvid|Bomfleur et al|2014}} }} * {{cite journal |last1=Cantino |first1=Philip D. |last2=Doyle |first2=James A. |last3=Graham |first3=Sean W. |last4=Judd |first4=Walter S. |author-link4=Walter S. Judd |last5=Olmstead |first5=Richard G. |last6=Soltis |first6=Douglas E. |author-link6=Douglas Soltis |last7=Soltis |first7=Pamela S. |author-link7=Pamela Soltis |last8=Donoghue |first8=Michael J. |author-link8=Michael Donoghue |title=Towards a Phylogenetic Nomenclature of Tracheophyta |url=https://archive.org/details/taxon_2007-08_56_3/page/822 |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |date=1 August 2007 |volume=56 |issue=3 |page=822 |doi=10.2307/25065865 |ref={{harvid|Cantino et al|2007}} |jstor=25065865}} * {{cite journal |last1=Chase |first1=Mark W. |author-link1=Mark W. Chase |last2=Reveal |first2=James L. |author-link2=James L. Reveal |name-list-style=amp |year=2009 |title=A phylogenetic classification of the land plants to accompany APG III |journal=[[Botanical Journal of the Linnean Society]] |volume=161 |issue=2 |pages=122–127 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=Christenhusz |first1=Maarten J. M. |last2=Byng |first2=J. W. |author-link1=Maarten Christenhusz |author-link2=James W. Byng |name-list-style=amp |year=2016 |title=The number of known plants species in the world and its annual increase |journal=[[Phytotaxa]] |volume=261 |pages=201–217 |url=http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 |doi=10.11646/phytotaxa.261.3.1 |issue=3 |publisher=Magnolia Press |doi-access=free |bibcode=2016Phytx.261..201C }} * {{cite journal |last1=Christenhusz |first1=Maarten J. M. |author-link1=Maarten J. M. Christenhusz |last2=Zhang |first2=X. C. |last3=Schneider |first3=H. |title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns |journal=[[Phytotaxa]] |date=18 February 2011 |volume=19 |issue=1 |page=7 |doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2 |ref={{harvid|Christenhusz et al|2011}} |doi-access=free|bibcode=2011Phytx..19....7C |hdl=10138/28042 |hdl-access=free }} * {{cite journal |last1=Christenhusz |first1=Maarten J. M. |author-link1=Christenhusz |last2=Chase |first2=Mark W. |author-link2=Mark W. Chase |year=2014 |title=Trends and concepts in fern classification |journal=[[Annals of Botany]] |volume=113 |issue=4 |pages=571–594 |doi=10.1093/aob/mct299 |pmid=24532607 |pmc=3936591}} * {{cite journal |last1=Christenhusz |first1=Maarten J. M. |last2=Chase |first2=Mark W. |author-link1=Maarten Christenhusz |author-link2=Mark W. Chase |title=PPG recognises too many fern genera |url=https://archive.org/details/taxon_2018-06_67_3/page/481 |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |date=1 June 2018 |volume=67 |issue=3 |pages=481–487 |doi=10.12705/673.2 |doi-access=free|bibcode=2018Taxon..67..481C }} * {{Cite journal |last1=May |first1=Lenore Wile |title=The economic uses and associated folklore of ferns and fern allies |url=https://archive.org/details/sim_botanical-review_october-december-1978_44_4/page/491 |journal=[[The Botanical Review]] |year=1978 |volume=44 |issue=4 |pages=491–528 |doi=10.1007/BF02860848 |bibcode=1978BotRv..44..491M |s2cid=42101599}} * {{cite journal |last1=Melan |first1=M. A. |last2=Whittier |first2=D. P. |year=1990 |title=Effects of Inorganic Nitrogen Sources on Spore Germination and Gametophyte Growth in Botrychium Dissectum |url=https://archive.org/details/sim_plant-cell-and-environment_1990-06_13_5/page/477 |journal=Plant, Cell and Environment |volume=13 |issue=5 |pages=477–482 |doi=10.1111/j.1365-3040.1990.tb01325.x |bibcode=1990PCEnv..13..477M}} * {{cite journal |last1=Pryer |first1=Kathleen M. |last2=Schneider |first2=Harald |last3=Smith |first3=Alan R. |last4=Cranfill |first4=Raymond |last5=Wolf |first5=Paul G. |last6=Hunt |first6=Jeffrey S. |last7=Sipes |first7=Sedonia D. |year=2001 |title=Horsetails and ferns are a monophyletic group and the closest living relatives to seed plants |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-01_409_6820/page/618 |journal=Nature |volume=409 |issue=6820 |pages=618–622 |doi=10.1038/35054555 |pmid=11214320 |bibcode=2001Natur.409..618S |s2cid=4367248}} * {{cite journal |last1=Pryer |first1=Kathleen M. |last2=Schuettpelz |first2=Eric |last3=Wolf |first3=Paul G. |last4=Schneider |first4=Harald |last5=Smith |first5=Alan R. |last6=Cranfill |first6=Raymond |year=2004 |title=Phylogeny and evolution of ferns (monilophytes) with a focus on the early leptosporangiate divergences |journal=American Journal of Botany |volume=91 |issue=10 |pages=1582–1598 |doi=10.3732/ajb.91.10.1582 |pmid=21652310|bibcode=2004AmJB...91.1582P }} * {{cite journal |last1=Pteridophyte Phylogeny Group |title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns |journal=Journal of Systematics and Evolution |date=November 2016 |volume=54 |issue=6 |pages=563–603 |doi=10.1111/jse.12229 |s2cid=39980610 |doi-access=free|bibcode=2016JSyEv..54..563. }} * {{cite journal |last1=Schneider |first1=Harald |last2=Smith |first2=Alan R. |last3=Pryer |first3=Kathleen M. |title=Is Morphology Really at Odds with Molecules in Estimating Fern Phylogeny? |journal=[[Systematic Botany]] |date=1 July 2009 |volume=34 |issue=3 |pages=455–475 |doi=10.1600/036364409789271209 |bibcode=2009SysBo..34..455S |s2cid=85855934 |ref={{harvid|Schneider et al|2009}}}} * {{Cite thesis |last=Schuettpelz |first=Eric |title=The evolution and diversification of epiphytic ferns |url=http://dukespace.lib.duke.edu/dspace/bitstream/10161/181/1/D_Schuettpelz_Eric_a_052007.pdf |year=2007 |publisher=[[Duke University]] |type=[[PhD thesis]] |contribution=Table 1 |access-date=11 December 2009 |archive-date=20 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620022844/http://dukespace.lib.duke.edu/dspace/bitstream/10161/181/1/D_Schuettpelz_Eric_a_052007.pdf }} * {{cite journal |last1=Schuettpelz |first1=Eric |last2=Rouhan |first2=Germinal |last3=Pryer |first3=Kathleen M. |last4=Rothfels |first4=Carl J. |last5=Prado |first5=Jefferson |last6=Sundue |first6=Michael A. |last7=Windham |first7=Michael D. |last8=Moran |first8=Robbin C. |last9=Smith |first9=Alan R. |title=Are there too many fern genera? |url=https://archive.org/details/taxon_2018-06_67_3/page/473 |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |date=1 June 2018 |volume=67 |issue=3 |pages=473–480 |doi=10.12705/673.1 |ref={{harvid|Schuettpelz et al|2018}} |doi-access=free|bibcode=2018Taxon..67..473S }} * {{cite journal |last=Smith |first=Alan R. |author2=Kathleen M. Pryer |author3=Eric Schuettpelz |author4=Petra Korall |author5=Harald Schneider |author6=Paul G. Wolf |year=2006 |title=A classification for extant ferns |url=https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=55 |issue=3 |pages=705–731 |doi=10.2307/25065646 |jstor=25065646 |bibcode=2006Taxon..55..705S |ref={{harvid|Smith et al.2006}} }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004022032/https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf |date=2015-10-04 }} * {{cite journal |last1=Stein |first1=W. E. |last2=Mannolini |first2=F. |last3=Hernick |first3=L. V. |last4=Landling |first4=E. |last5=Berry |first5=C. M. |year=2007 |title=Giant cladoxylopsid trees resolve the enigma of the Earth's earliest forest stumps at Gilboa |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-04-19_446_7138/page/904 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=446 |issue=7138 |pages=904–907 |doi=10.1038/nature05705 |pmid=17443185 |bibcode=2007Natur.446..904S |s2cid=2575688 |ref={{harvid|Stein et al|2007}}}} * {{cite journal |author=Walkowiak |first=Radoslaw Janusz |title=Classification of Pteridophytes – Short classification of the ferns. |journal=IEA Paper |date=2017 |url=https://internationalequisetologicalassociation.yolasite.com/resources/Classification%20of%20Pteridophytes.pdf |doi=10.13140/RG.2.2.29934.20809 }} * {{cite journal |last1=Underwood |first1=L. M. |title=The early writers on ferns and their collections. I. Linnaeus, 1707–1778 |journal=[[Torrey Botanical Society|Torreya]] |date=1903 |volume=3 |issue=10 |pages=145–150 |jstor=40594126 |issn=0096-3844}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite web |last1=McCausland |first1=Jim |title=Rediscover ferns |url=https://www.sunset.com/garden/flowers-plants/rediscover-ferns |website=Garden plants |publisher=Sunset Magazine |access-date=22 November 2019 |date=22 February 2019 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030104351/https://www.sunset.com/garden/flowers-plants/rediscover-ferns }} * {{cite web |title=Pteridopsida: Fossil Record |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/plants/pterophyta/pteridofr.html |website=Plants: Pteridopsida |publisher=[[University of California Museum of Paleontology]] |access-date=23 November 2019 |ref={{harvid|UCMP|2019}} }} * {{cite web |title=Classifying and identifying ferns |url=https://www.sciencelearn.org.nz/resources/1104-classifying-and-identifying-ferns |website=Science Learning Hub |publisher=[[The University of Waikato]] |access-date=24 November 2019 |language=en |date=3 September 2018 |ref={{harvid|SLH|2018}} }} * {{cite encyclopedia |last1=Mickel |first1=John T. |last2=Wagner |first2=Warren H. |last3=Gifford |first3=Ernest M. |display-authors=etal |title=Fern |url=https://www.britannica.com/plant/fern |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=24 November 2019 |date=4 February 2019 |ref={{harvid|EB|2019}} }} * {{cite web |last1=Hassler |first1=Michael |last2=Schmitt |first2=Bernd |title=Checklist of Ferns and Lycophytes of the World |url=https://worldplants.webarchiv.kit.edu/ferns/ |website=World Ferns |publisher=[[Botanical Garden of the Karlsruhe Institute of Technology]] |access-date=25 November 2019 |date=2 November 2019 |archive-date=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902225743/http://worldplants.webarchiv.kit.edu/ferns/ }} * {{cite web |last1=Pryer |first1=Kathleen M. |last2=Smith |first2=Alan R. |last3=Rothfels |first3=Carl |title=Polypodiopsida |url=http://tolweb.org/Polypodiopsida/20615 |website=[[Tree of Life]] |date=2009 |ref={{harvid|Pryer et al|2006}} }} * [https://web.archive.org/web/20160304060354/http://www.anbg.gov.au/fern/taxa/classification.html ''A classification of the ferns and their allies''.] (Australian National Herbarium) * [https://web.archive.org/web/20160117055319/http://www.jaknouse.athens.oh.us/ferns/bookfern.html ''A fern book bibliography''.] * [https://web.archive.org/web/20080509142839/http://www1.akira.ne.jp/~unzen/pteridophyta.html Register of fossil Pteridophyta] * [http://delta-intkey.com/britfe/ Watson, L. and M. J. Dallwitz (2004 onwards). ''The Ferns (Filicopsida) of the British Isles''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303183034/http://delta-intkey.com/britfe/ |date=3 March 2016 }} * [http://www.peterboyd.com/pteridomania2.htm ''Ferns and Pteridomania in Victorian Scotland''.] * [https://web.archive.org/web/20120512162340/http://www.cas.vanderbilt.edu/bioimages/pages/non-seed-plants.htm Non-seed plant images at ''bioimages.vanderbilt.edu''] * [http://www.amerfernsoc.org/ American Fern Society] * [http://www.eBPS.org.uk/ British Pteridological Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102094708/https://ebps.org.uk/ |date=2 January 2019 }} * [http://internationalequisetologicalassociation.yolasite.com/ International Equisetological Association] {{Refend}} {{Taxonbar|from=Q98522578}} {{Authority control}} [[زمرو:برسيان]] [[زمرو:نباتيات]] [[زمرو:نباتاتيات]] [[زمرو:ٻوٽن جا ڊويزن]] [[زمرو:ٽيڪسانومي (نباتاتيات)]] [[زمرو:فرن جي درجه بندي]] [[زمرو:فرن]] [[زمرو:فرن نباتات]] [[زمرو:غير ڪاٺ وارا ٻيلا]] [[زمرو:آخري ڊيوونيئن دور ۾ پهريون ظهور]] eth87c3u30xl3wvkyw5ctxmjjzb4e01 0 80971 427428 299592 2026-11-03T10:44:18Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427428 wikitext text/x-wiki ”سر سهڻي“ (''Sur Suhinni'') جو اصل نالو "'''سُر توڏي'''" (Sur Touddy) آهي، ۽ ان ۾ سهڻيءَ جي سونهن جي ذڪر سبب اهو سُر ”سُر سهڻي“ جي نالي سان مشهور ٿي ويو آهي. هندستاني موسيقي ۾، "توڏي" هڪ خاص راڳڻيءَ جو نالو آهي، جنهن کي ديپڪ راڳ جي پنجن راڳن مان هڪ قرار ڏنو ويندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D9%88%DA%8F%D9%8A|title=توڏي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2024-12-17|archive-date=2024-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20241219093832/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AA%25D9%2588%25DA%258F%25D9%258A|url-status=dead}}</ref> === [[Image:Noia 64 apps xeyes.png|30px]] حوالو ڏسندا === [[زمرو:سنڌي]] [[زمرو:شاعري]] [[زمرو:موسيقي]] 61s275aarbptkgtlq7oy48rsj6zggo7 0 81314 427324 418771 2026-11-03T02:33:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427324 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} هن فهرست ۾ 1,000 چورس ڪلوميٽر (390 چورس ميل) کان وڏا دنيا جا سڀ ٻيٽ شامل آھن. سائيز ۽ مقام جي حوالي لاء، چار [[کنڊُ|براعظمي]] زمينون پڻ ڏيکاريل آھن. ==براعظمي زمينون== براعظمي زمينن کي عام طور تي ٻيٽن جي طور تي درجه بندي نه ڪيو ويندو آهي جيتوڻيڪ هو مڪمل طور تي پاڻي سان گھريل آهن.{{refn|The [[United States Geological Survey]] is a notable exception. The United States-based scientific agency considers all landmasses surrounded by ocean water, including continental [[mainland]]s, as islands. Under their definition, Africa, Australia, [[Eurasia]], North America, and South America are classified as continental mainland islands.<ref>{{Citation |title=USGS – Global Islands Explorer |url=https://rmgsc.cr.usgs.gov/gie/ |accessdate=2025-01-15 |archive-date=2025-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250110122121/https://rmgsc.cr.usgs.gov/gie/ |dead-url=yes }}</ref>|group="Note"}} جيتوڻيڪ، ڇاڪاڻ ته براعظم جي تعريف جاگرافي دان جي وچ ۾ مختلف آهي، آمريڪا ڪڏهن ڪڏهن ٻه الڳ براعظمن جي طور تي بيان ڪيا ويا آهن جڏهن ته سرزمين آسٽريليا ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻيٽ ۽ هڪ براعظم طور بيان ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به، هن فهرست جي مقصدن لاءِ، سرزمين آسٽريليا سان گڏ ٻين وڏن زميني ماڳن کي مقابلي لاءِ براعظمي زميندارن جي طور تي درج ڪيو ويو آهي. انگ اکر لڳ ڀڳ آهن ۽ صرف چئن وڏن براعظمن جي زمينن لاءِ آهن. {{refn|Physiographically, there are only four continents (including offshore [[Island#Continental islands|continental islands]] which sit on the nearby [[continental shelf|continental shelves]]) that are completely surrounded by water: [[Afro-Eurasia]] (57% of the global land area), the Americas (28.5%), Antarctica (9%), and [[Australia (continent)|Australia]] (5%). The remaining 0.5% is made up of remote [[Island#Oceanic islands|oceanic islands]], mostly scattered within [[Oceania]] in the central and south [[Pacific Ocean]].<ref>{{cite book| title = Unlocking the Universe | url = https://archive.org/details/unlockingunivers0000hawk | author1 = Stephen Hawking | author-link = Stephen Hawking | author2 = Lucy Hawking | author2-link = Lucy Hawking | chapter = Earth: What's It Made Of? | date = 9 January 2020 | page = [https://archive.org/details/unlockingunivers0000hawk/page/62 62] | publisher = Puffin | isbn = 9780241418864}}</ref>|group="Note"}} مصنوعي پاناما ۽ سويز واهن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته اهي قدرتي پاڻي نه آهن جيڪي براعظمن کي جدا ڪن ٿا. {| class="sortable wikitable" |- ! rowspan=2 |<small>رتبو</small> ! rowspan=2 |<small>**براعظم**</small> ! colspan=2 | ايراضي ! rowspan=2 | ملڪ**** ! rowspan=2 | *************تفصيل***************** |- ! class="unsortable" | <small>چورس ڪلوميٽر</small> ! class="unsortable" | <small>چورس ميل</small> |- | 1 | [[افرو يوروشيا|افرو يوريشيا]] | <small>7,98,10,726</small> | <small>3,08,15,094</small> |<small>126 ملڪ، 6 ڊي فيڪٽو رياستون</small> |<small>_{'''48 ملڪ آفريڪا جي سرزمين تي{{refn|Egypt has [[Sinai Peninsula|a small portion]] of its land located on mainland Eurasia. [[Equatorial Guinea]]'s [[Malabo|capital city]] is located on [[Bioko|an island]].|group="Note"}} ۽ 78 ملڪ سرزمين يوريشيا تي (38 ملڪ براعظم ايشيا تي ۽ 40 ملڪ براعظم يورپ تي). {{refn|[[Azerbaijan]], [[Georgia (country)|Georgia]], Kazakhstan, and Turkey each have [[Boundaries between the continents#Asia and Europe|a small portion]] of their land located on continental Europe. Malaysia has [[East Malaysia|a significant portion]] of its land located on [[Borneo|an island]].|group="Note"}} ٻه رياستون سرزمين آفريڪا تي ۽ چار رياستون سرزمين يوريشيا تي (ٻه رياستون براعظم ايشيا تي{{refn|[[Abkhazia]] and [[South Ossetia]] are both located south of the [[Greater Caucasus#Watershed|Greater Caucasus watershed]], and thus they are geographically parts of Asia.|group="Note"}} ۽ ٻه رياستون براعظم يورپ تي).'''}</small> |- | 2 | [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] | <small>37,699,623</small> | {{cvt|37,699,623|km2|disp=number}} |<small>22 ملڪ، فرانسيسي گيانا</small> |<small>_{'''ڏهه ملڪ اتر آمريڪا جي سرزمين تي{{refn|Depending on [[List of transcontinental countries#North America and South America|the definition]], a significant portion of [[Panama]] (land east of the [[Panama Canal]]) could be considered a part of mainland South America.|group="Note"}} ۽ ٻارهن ملڪ ڏکڻ آمريڪا جي سرزمين تي. فرانس جو هڪ اوورسيز ڊپارٽمينٽ ۽ علائقو، ڏکڻ آمريڪا جي مکيه زمين تي واقع آهي.'''}</small> |- | 3 | [[انٽارڪٽيڪا]] | <small>12,272,800</small> | {{cvt|12,272,800|km2|disp=number}} | ''ڪو به نه'' | <small>_{'''ستن ملڪن اٺ علائقائي دعوائون ڪيون آهن. انٽارڪٽيڪا ۾ سڀ علائقائي دعوائون انٽارڪٽڪ ٽريٽيءَ جي نظام تحت ختم ٿي چڪيون آهن. انٽارڪٽيڪا هڪ خاص صورت آهي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن ان جي برف کي زمين نه، پر پاڻيءَ وانگر سمجهيو وڃي، ته اهو هڪ زميني ماڳ نه آهي، پر ان کان به ننڍي ايراضيءَ جي ڪيترن ئي زميني ماڳن جي آهي، ڇاڪاڻ ته برف جي ڇنڊ ڇاڻ جي حد ڪيترن ئي علائقن ۾ سمنڊ جي سطح کان هيٺ آهي.<ref>[https://www.asg.ed.tum.de/fileadmin/w00cip/iapg/Forschung/Earth/Earth2014_03.jpg 3D visualisations of the Earth2014 SUR, BED, TBI and RET topography layers over the Southern Hemisphere, centred to Antarctica]</ref><ref>[http://www.geo.utexas.edu/courses/387h/PAPERS/Oppenheimer%201998%20Nature.pdf ''Global warming and the stability of the West Antarctic Ice Sheet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100623022622/http://www.geo.utexas.edu/courses/387h/PAPERS/Oppenheimer%201998%20Nature.pdf |date=2010-06-23 }}, Michael Oppenheimer, 1998 (see map of Antarctica showing regions where bedrock is below sea level)</ref> <ref>{{cite journal|author1=Jonathan L. Bamber|author2=River|author3=Vermeersen|author4=LeBrocq|date=May 2009|title=Reassessment of the Potential Sea-Level Rise from a Collapse of the West Antarctic Ice Sheet|journal=Science|volume=324|issue=59295|pages=901–903|bibcode=2009Sci...324..901B|doi=10.1126/science.1169335|pmid=19443778|s2cid=11083712}}</ref>'''}</small> |- | 4 | [[آسٽريليا (کنڊ)|آسٽريليا]] | <small>7,591,608</small> | {{cvt|7,591,608|km2|disp=number}} | آسٽريليا |<small>'''_{آسٽريليا مکيه زمين، سڀ کان وڏي ٻيٽ، گرين لينڊ، <ref name="jc12">{{cite web|url=http://www.worldislandinfo.com/CONTISLAND.html|title=Joshua Calder's World Island Info – Continent or Island?|publisher=Worldislandinfo.com|access-date=28 December 2021}}</ref> جي ماپ کان ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي. آسٽريليا کي ڪڏهن ڪڏهن "دي آئلينڊ ڪانٽيننٽ“ يا ”ڌرتيءَ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ، پر ان جو ننڍو کنڊ“ سڏيو ويندو آهي.}'''_{<ref>{{cite web|url=http://www.dfat.gov.au/aib/island_continent.html|title=Australia in Brief - Department of Foreign Affairs and Trade|publisher=Dfat.gov.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20030820155859/http://www.dfat.gov.au/aib/island_continent.html|archive-date=20 August 2003|access-date=30 August 2010}}</ref>}</small> |} ==ٻيٽ== ===1,000 چورس ڪلوميٽر ۽ وڌيڪ ايراضي وارا ٻيٽ=== {| class="sortable wikitable" |- ! rowspan=2 | رينڪ ! rowspan=2 | ٻيٽ ! colspan=2 | ايراضي<ref name="autogenerated5">{{cite web|url=http://islands.unep.ch/Tiarea.htm |title=Islands By Land Area |publisher=Islands.unep.ch |access-date=1 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207141131/http://islands.unep.ch/Tiarea.htm |archive-date=7 December 2022}}</ref> ! rowspan=2 | ملڪ ! rowspan=2 | ذيلي علائقو ! rowspan=2 | تبصرو |- ! class="unsortable" | چورس ڪلوميٽر ! class="unsortable" | چورس ميل |- | 1 || [[گرين لينڊ]] <small>'''(مکيه ٻيٽ،'''</small> <small>'''اڪيلات نوناوت)'''</small> | 2,130,800<ref>[http://www.worldislandinfo.com/SUPERLATIVESV2.html Island Superlatives]</ref> || {{cvt|2130800|km2|disp=number}} || [[ڊينمارڪ]]|| گرين لينڊ || ڌرتيء جو سڀ کان وڏو ٻيٽ.<ref name="jc1">{{cite web|url=http://www.worldislandinfo.com/CONTISLAND.html|title=Joshua Calder's World Island Info – Continent or Island?|publisher=Worldislandinfo.com|access-date=28 December 2021}}</ref> |- | 2 || [[نيو گني|نيو گني ٻيٽ]] || 785,753<ref>{{cite book| title=Island Life |first=Anita |last=Ganeri | publisher=Raintree|year= 2014 |isbn=9781406249453 |page=43|url=https://books.google.com/books?id=__kTzbgWOR0C&pg=PA43}}</ref> || {{cvt|785753|km2|disp=number}} || [[انڊونيشيا]] ۽ [[پاپوا نيو گني]] || <small>aاپوا ۽ ڏکڻ، اولهه، مرڪزي، ڏکڻ اولهه ۽ هائيلينڊ پاپوا، موماسئ ۽ ڏاکڻي علائقا</small>|| |- | 3 || [[بورنيو|بورنيو ٻيٽ]] || 748,168 || {{cvt|748168|km2|disp=number}} || [[برونائي]] [[انڊونيشيا]] [[ملائيشيا]] || <small>مرڪزي، اوڀر، اتر، ڏکڻ ۽ اولهه ڪئليمنتان، صباح ۽ ساراواڪ</small>|| <small>_{'''ايشيا جو سڀ کان وڏو ٻيٽ، واحد ٻيٽ جيڪا ٽي خودمختيار ملڪن کي شيئر ڪري ٿو.'''}</small> |- | 4 || [[مڊگاسڪر]] <small>'''(مکيه ٻيٽ)'''</small>|| 587,041<ref>{{cite book| title=Africa South of the Sahara 2004| editor=Europa Publications| publisher=Psychology Press| year= 2003|isbn= 9781857431834 | page=629|url=https://books.google.com/books?id=jj4J-AXGDaQC&pg=PA629}}</ref> || {{cvt|587041|km2|disp=number}} || [[مڊگاسڪر]] || || |<small>آفريڪا جو سڀ کان وڏو ٻيٽ</small> |- | 5 || بافن آئيلينڊ || 507,451<ref name="Canada">{{cite web |date=12 August 2009 |title=Sea Islands |url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122002132/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/islands.html |archive-date=22 January 2013 |access-date=30 August 2010 |publisher=Atlas of Canada}}</ref> || {{cvt|507451|km2|disp=number}} || [[ڪينيڊا]]|| نوناووت || <small>آرڪٽڪ ٻيٽن جي ميڙ ۾ سڀ کان وڏو ٻيٽ</small> |- | 6 || سماٽرا || 443,065 || {{cvt|443065|km2|disp=number}} || انڊونيشيا || آچه، بينگڪولو، جامبي، لئمپونگ، ريائو، اتر، ڏکڻ ۽ اولهه سماٽرا || |- | 7 || هونشو || 227,938<ref name = "Japan">{{cite web|url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/OLD-MENCHO-title.htm|title=The Geospatial Information Authority of Japan (GSI)|date=1 July 2023|access-date=23 October 2023}}</ref> || {{cvt|227938|km2|disp=number}} || جاپان || چوبو، چوگوڪو، ڪانسائي، ڪانتو ۽ توهوڪو ريجن || |- | 8 || [[Victoria Island]] || 217,291<ref name="Canada" /> || {{cvt|217291|km2|disp=number}} || ڪينيڊا || اتر اولهه علائقا ۽ نوناوت || |- | 9 || [[Great Britain]] || 209,331 || {{cvt|209331|km2|disp=number}} || گڏيل بادشاهت || انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ ويلز || يورپ جو سڀ کان وڏو ٻيٽ |- | 10 || [[Ellesmere Island]] || 196,236<ref name="Canada" /> || {{cvt|196236|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 11 || [[Sulawesi]] || 180,681 || {{cvt|180681|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Gorontalo]], [[Central Sulawesi|Central]], [[North Sulawesi|North]], [[South Sulawesi|South]], [[Southeast Sulawesi|Southeast]], and [[West Sulawesi]] || |- | 12 || [[South Island]]<br>{{nowrap|(Te Waipounamu)}} || 145,836 || {{cvt|145836|km2|disp=number}} || [[New Zealand]] || [[Canterbury Region|Canterbury]], [[Marlborough District|Marlborough]], [[Nelson, New Zealand|Nelson]], [[Otago]], [[Southland Region|Southland]], [[Tasman District|Tasman]], and the [[West Coast Region|West Coast]] || The largest island in [[Polynesia]]. |- | 13 || [[Java]] || 138,794 || {{cvt|138,794|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Banten]], [[Jakarta]], [[Special Region of Yogyakarta|Yogyakarta]], [[Central Java|Central]], [[East Java|East]], and [[West Java]] || The most populous island. |- | 14 || [[North Island]]<br>(Te Ika-a-Māui) || 111,583 || {{cvt|111583|km2|disp=number}} || New Zealand || [[Auckland Region|Auckland]], [[Bay of Plenty Region|Bay of Plenty]], [[Gisborne District|Gisborne]], [[Hawke's Bay]], [[Manawatū-Whanganui]], [[Northland Region|Northland]], [[Taranaki]], [[Waikato]], and [[Wellington Region|Wellington]] regions || |- | 15 || [[Luzon]]<br>(main island) || 109,965 || {{cvt|109965|km2|disp=number}} || [[Philippines]] || [[Bicol Region|Bicol]], [[Cagayan Valley]], [[Calabarzon]], [[Central Luzon]], [[Cordillera Administrative Region|Cordillera]], [[Ilocos Region|Ilocos]], and [[Metro Manila]] || |- | 16 || [[Newfoundland (island)|Newfoundland]] || 108,860<ref name="Canada" /> || {{cvt|108860|km2|disp=number}} || Canada || [[Newfoundland and Labrador]] || |- | 17 || [[Cuba]]<br>(main island) || 105,806 || {{cvt|105806|km2|disp=number}} || [[Cuba]] || || The largest island in the [[Caribbean]]. |- | 18 || [[Iceland]]<br>(main island) || 101,826 || {{cvt|101826|km2|disp=number}} || [[Iceland]] || || The largest [[volcanic island]] in the world. |} ===Islands {{cvt|25000|–|99999|km2|-2}}=== {| class="sortable wikitable" |- ! rowspan=2 | Rank ! rowspan=2 | Island ! colspan=2 | Area<ref name="autogenerated5"/> ! rowspan=2 | Nation(s) ! rowspan=2 | Subnational divisions ! rowspan=2 | Notes |- ! class="unsortable" | (km²) ! class="unsortable" | {{nowrap|(sq mi)}} |- | 19 || [[Mindanao]]<br>(main island) || 97,530 || {{cvt|97530|km2|disp=number}} || [[Philippines]] || [[Caraga]], [[Davao Region|Davao]], [[Bangsamoro]], [[Northern Mindanao]], [[Soccsksargen]], and [[Zamboanga Peninsula]] || |- | 20 || [[Ireland]] || 84,421<ref name="irlgeog">{{cite web |url=http://www.gov.ie/en/essays/geography.html |title=Geography of Ireland |publisher=[[Government of Ireland]] |access-date=11 November 2009 |last=Nolan |first=Professor William |archive-url=https://web.archive.org/web/20091124012641/http://www.gov.ie/en/essays/geography.html |archive-date=24 November 2009 }}</ref> || {{cvt|84421|km2|disp=number}} || [[Republic of Ireland]]<br>[[United Kingdom]] || [[Northern Ireland]] || |- | 21 || [[Hokkaido]] || 77,982<ref name = "Japan"/> || {{cvt|77982|km2|disp=number}} || [[Japan]] || [[Hokkaido]] || |- | 22 || [[Hispaniola]] || 73,929 || {{cvt|73929|km2|disp=number}} || {{nowrap|[[Dominican Republic]]}}<br>[[Haiti]] || || |- | 23 || [[Sakhalin]] || 72,493 || {{cvt|72493|km2|disp=number}} || [[Russia]] || [[Sakhalin Oblast]] || |- | 24 || [[Banks Island]] || 70,028<ref name="Canada"/> || {{cvt|70028|km2|disp=number}} || [[Canada]] || [[Northwest Territories]] || |- | 25 || [[Sri Lanka]]<br>(main island) || 65,268<ref name="jc">{{cite web|url=http://www.worldislandinfo.com/LARGESTV1.html |title=Joshua Calder's World Island Info - Largest Islands of the World |publisher=Worldislandinfo.com |access-date=30 January 2016}}</ref> || {{cvt|65268|km2|disp=number}} || [[Sri Lanka]] || || |- | 26 || [[Tasmania]]<br>(main island) || 65,022 || {{cvt|65022|km2|disp=number}} || [[Australia]] || [[Tasmania]] || |- | 27 || [[Devon Island]] || 55,247<ref name="Canada"/> || {{cvt|55247|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || The largest [[uninhabited island]] in the world. |- | 28 || [[Alexander Island]] || 49,070 || {{cvt|49070|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by Argentina (partial), Chile, and the United Kingdom. The largest island in [[Antarctica]]. |- | 29 || {{nowrap|[[Isla Grande de Tierra del Fuego]]}} || 47,992 || {{cvt|47992|km2|disp=number}} || [[Argentina]]<br>[[Chile]] || [[Tierra del Fuego Province, Argentina|Tierra del Fuego Province]]<br>[[Magallanes Region]] || The largest island in [[South America]]. |- | 30 || {{nowrap|[[Severny Island]]<br>(northern [[Novaya Zemlya]])}} || 47,079 || {{cvt|47079|km2|disp=number}} || Russia || [[Arkhangelsk Oblast]] || |- | 31 || [[Berkner Island]] || 43,873 || {{cvt|43873|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by Argentina (partial), Chile, and the United Kingdom. |- | 32 || [[Axel Heiberg Island]] || 43,178<ref name="Canada"/> || {{cvt|43178|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 33 || [[Melville Island (Northwest Territories and Nunavut)|Melville Island]] || 42,149<ref name="Canada"/> || {{cvt|42149|km2|disp=number}} || Canada || [[Northwest Territories]] and [[Nunavut]] || |- | 34 || [[Southampton Island]] || 41,214<ref name="Canada"/> || {{cvt|41214|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 35 || [[Marajó]] || 40,100<ref name="jc"/> || {{cvt|40100|km2|disp=number}} || [[Brazil]] || [[Pará]] || Largest [[river island]] (at the mouth of the [[Amazon River]] where it empties into the Atlantic Ocean). |- | 36 || [[Spitsbergen]] || 38,981<ref name="autogenerated6">{{cite web|url=http://www.ssb.no/aarbok/kart/i.html |title=Statistisk årbok 2009: Geografisk oversikt |language=no |publisher=Ssb.no |access-date=1 August 2010}}</ref> || {{cvt|38981|km2|disp=number}} || [[Norway]] || [[Svalbard]] || |- | 37 || [[Kyushu]] || 36,782<ref name = "Japan"/> || {{cvt|36782|km2|disp=number}} || Japan || [[Kyushu|Kyūshū]] || |- | 38 || [[New Britain]] || 35,145 || {{cvt|35145|km2|disp=number}} || [[Papua New Guinea]] || [[East New Britain Province|East]] and [[West New Britain Province]]s || |- | 39 || [[Taiwan]]<br>(main island) || 34,507 || {{cvt|34507|km2|disp=number}} || [[Taiwan]] || || Claimed by the [[China|People's Republic of China]]. |- | 40 || [[Prince of Wales Island (Nunavut)|Prince of Wales Island]] || 33,339<ref name="Canada"/> || {{cvt|33339|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 41 || {{nowrap|[[Yuzhny Island]]<br>(southern [[Novaya Zemlya]])}} || 33,246 || {{cvt|33246|km2|disp=number}} || Russia || [[Arkhangelsk]] || |- | 42 || [[Hainan]]<br>(main island) || 33,210 || {{cvt|33210|km2|disp=number}} || [[China]] || [[Hainan]] || |- | 43 || [[Vancouver Island]] || 31,285<ref name="Canada"/> || {{cvt|31285|km2|disp=number}} || Canada || [[British Columbia]] || |- | 44 || [[Timor]] || 28,418 || {{cvt|28418|km2|disp=number}} || [[East Timor]]<br>[[Indonesia]] || [[East Nusa Tenggara]] || |- | 45 || [[Sicily]] || 25,711<ref>{{cite book| title=Agricultural Management Strategies in a Changing Economy|last=Popescu|first= Gabriel| publisher=IGI Global|year= 2015|isbn= 9781466675223|page=310| url=https://books.google.com/books?id=MmvCCAAAQBAJ&pg=PA310 }}</ref> || {{cvt|25711|km2|disp=number}} || [[Italy]] || [[Sicily]] || |} ===Islands {{cvt|10000|–|24999|km2}}=== {| class="sortable wikitable" |- ! rowspan=2 | Rank ! rowspan=2 | Island ! colspan=2 | Area<ref name="autogenerated5"/> ! rowspan=2 | Nation(s) ! rowspan=2 | Subnational divisions ! rowspan=2 | Notes |- ! class="unsortable" | (km²) ! class="unsortable" | {{nowrap|(sq mi)}} |- | 46 || [[Somerset Island (Nunavut)|Somerset Island]] || 24,786<ref name="Canada"/> || {{cvt|24786|km2|disp=number}} || [[Canada]] || [[Nunavut]] || |- | 47 || [[Kotelny Island]] || 24,000 || {{cvt|24000|km2|disp=number}} || [[Russia]] || [[Sakha Republic]] || |- | 48 || [[Sardinia]] || 23,949 || {{cvt|23949|km2|disp=number}} || [[Italy]] || [[Sardinia]] || |- | 49 || [[Bananal Island]] || 20,000<ref name="jc"/> || {{cvt|19162|km2|disp=number}} || [[Brazil]] || [[Tocantins]] || Largest [[river island]] not situated at the mouth of a river and largest island entirely surrounded by [[fresh water]]. |- | 50 || [[Shikoku]] || 18,296<ref name = "Japan"/> || {{cvt|18296|km2|disp=number}} || [[Japan]] || [[Shikoku]] || |- | 51 || [[Halmahera]] || 18,040 || {{cvt|18040|km2|disp=number}} || [[Indonesia]] || [[North Maluku]] || |- | 52 || [[Seram Island]] || 17,454 || {{cvt|17454|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Maluku (province)|Maluku]] || |- | 53 || [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] || 16,648 || {{cvt|16648|km2|disp=number}} || [[France]] || [[New Caledonia]] || [[Overseas France#Sui generis collectivity|Sui generis collectivity]]. |- | 54 || [[Bathurst Island (Nunavut)|Bathurst Island]] || 16,042<ref name="Canada"/> || {{cvt|16042|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 55 || [[Prince Patrick Island]] || 15,848<ref name="Canada"/> || {{cvt|15848|km2|disp=number}} || Canada || [[Northwest Territories]] || |- | 56 || [[Thurston Island]] || 15,700<ref name="jc"/> || {{cvt|15700|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || Unclaimed island. |- | 57 || [[Nordaustlandet]] || 14,467<ref name="autogenerated6"/> || {{cvt|14467|km2|disp=number}} || [[Norway]] || [[Svalbard]] || |- | 58 || [[Sumbawa]] || 14,386 || {{cvt|14386|km2|disp=number}} || Indonesia || [[West Nusa Tenggara]] || |- | 59 || [[October Revolution Island]] || 14,204 || {{cvt|14204|km2|disp=number}} || Russia || [[Krasnoyarsk Krai]] || |- | 60 || [[Flores]] || 14,154 || {{cvt|14154|km2|disp=number}} || Indonesia || [[East Nusa Tenggara]] || |- | 61 || [[King William Island]] || 13,111<ref name="Canada"/> || {{cvt|13111|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 62 || [[Negros]] || 13,075 || {{cvt|13075|km2|disp=number}} || [[Philippines]] || [[Negros Island Region]] || |- | 63 || [[Samar]] || 12,849 || {{cvt|12849|km2|disp=number}} || Philippines || [[Eastern Visayas]] || |- | 64 || [[Palawan (island)|Palawan]] || 12,189 || {{cvt|12189|km2|disp=number}} || Philippines || [[Mimaropa]] || |- | 65 || [[Panay]] || 12,011 || {{cvt|12011|km2|disp=number}} || Philippines || [[Western Visayas]] || |- | 66 || [[Yos Sudarso Island]]<br>(Dolak) || 11,742 || {{cvt|11742|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Papua (province)|Papua]] || |- | 67 || [[Bangka Island]] || 11,413 || {{cvt|11413|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Bangka Belitung Islands]] || |- | 68 || [[Ellef Ringnes Island]] || 11,295<ref name="Canada"/> || {{cvt|11295|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 69 || [[Bolshevik Island]] || 11,206 || {{cvt|11206|km2|disp=number}} || Russia || [[Krasnoyarsk Krai]] || |- | 70 || [[Jamaica]]<br>(main island) || 11,190 || {{cvt|11190|km2|disp=number}} || [[Jamaica]] || || |- | 71 || [[Bylot Island]] || 11,067<ref name="Canada"/> || {{cvt|11067|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 72 || [[Sumba]] || 10,711 || {{cvt|10711|km2|disp=number}} || Indonesia || [[East Nusa Tenggara]] || |- | 73 || [[Mindoro]] || 10,572 || {{cvt|10572|km2|disp=number}} || Philippines || [[Mimaropa]] || |- | 74 || [[Viti Levu]] || 10,531 || {{cvt|10531|km2|disp=number}} || [[Fiji]] || [[Central Division, Fiji|Central]] and [[Western Division, Fiji|Western Division]]s || |- | 75 || [[Hawaii (island)|Hawaiʻi]]<br>(Big Island) || 10,434 || {{cvt|10434|km2|disp=number}} || [[United States]] || [[Hawaii]] || |- | 76 || [[Cape Breton Island]] || 10,311<ref name="Canada"/> || {{cvt|10311|km2|disp=number}} || Canada || [[Nova Scotia]] || |} ===Islands {{cvt|5000|–|9999|km2}}=== {| class="sortable wikitable" |- ! rowspan=2 | Rank ! rowspan=2 | Island ! colspan=2 | Area<ref name="autogenerated5"/> ! rowspan=2 | Nation(s) ! rowspan=2 | Subnational divisions ! rowspan=2 | Notes |- ! class="unsortable" | (km²) ! class="unsortable" | {{nowrap|(sq mi)}} |- | 77 || [[Prince Charles Island]] || 9,521<ref name="Canada"/> || {{cvt|9521|km2|disp=number}} || [[Canada]] || [[Nunavut]] || |- | 78 || [[Bougainville Island]] || 9,318 || {{cvt|9318|km2|disp=number}} || [[Papua New Guinea]] || [[Autonomous Region of Bougainville]] || |- | 79 || [[Kodiak Island]] || {{cvt|3595|mi2|disp=number}} || 3,595<ref>{{cite news |last=Dunham |first=Mike |url=http://www.adn.com/2010/07/31/1389864/turns-out-kodiak-is-largest-us.html |title=Turns out Kodiak is largest U.S. island depending on viewpoint |access-date=1 August 2010 |newspaper=Anchorage Daily News |date=31 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802230249/http://www.adn.com/2010/07/31/1389864/turns-out-kodiak-is-largest-us.html |archive-date=2 August 2010 |accessdate=15 January 2025 |archivedate=2 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100802230249/http://www.adn.com/2010/07/31/1389864/turns-out-kodiak-is-largest-us.html }}</ref> || [[United States]] || [[Alaska]] || |- | 80 || [[Cyprus]]<br>(main island) || 9,234 || {{cvt|9234|km2|disp=number}} || [[Cyprus]] || [[Akrotiri and Dhekelia]] || Sovereign Base Areas of the United Kingdom and [[Northern Cyprus]]. The Turkish Republic of Northern Cyprus claims and controls one third of the island of Cyprus although this is not recognised by any country except [[Turkey]]. |- | 81 || [[Puerto Rico]]<br>(main island) || 8,868<ref name= "Geography">{{Cite web |url= https://www.census.gov/geographies/reference-files/2010/geo/state-area.html |title= State Area Measurements and Internal Point Coordinates |website= United States Census Bureau |access-date=24 February 2024}}</ref> || {{cvt|8,868|km2|disp=number}} || [[Puerto Rico]] || || [[Insular area]] of the United States. |- | 82 || [[Komsomolets Island]] || 8,812 || {{cvt|8812|km2|disp=number}} || [[Russia]] || [[Krasnoyarsk Krai]] || |- | 83 || [[Corsica]] || 8,741 || {{cvt|8741|km2|disp=number}} || [[France]] || [[Corsica]] || |- | 84 || [[Disko Island]] || 8,612 || {{cvt|8612|km2|disp=number}} || [[Danish Realm]]<br>{{nowrap|(Kingdom of Denmark)}} || [[Greenland]] || |- | 85 || [[Carney Island]] || 8,500<ref name="jc"/> || {{cvt|8500|km2|disp=number}} || || || Unclaimed island of [[Antarctica]]. |- | 86 || [[Chiloé Island]] || 8,478 || {{cvt|8478|km2|disp=number}} || [[Chile]] || [[Los Lagos Region]] || |- | 87 || [[Buru]] || 8,473 || {{cvt|8473|km2|disp=number}} || [[Indonesia]] || [[Maluku (province)|Maluku]] || |- | 88 || [[Crete]] || 8,350 || {{cvt|8350|km2|disp=number}} || [[Greece]] || [[Crete]] || |- | 89 || [[Anticosti Island]] || 7,941<ref name="Canada"/> || {{cvt|7941|km2|disp=number}} || Canada || [[Quebec]] || |- | 90 || [[Roosevelt Island, Antarctica|Roosevelt Island]] || 7,910 || {{cvt|7910|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claim]] by New Zealand. Status as an island is disputed. |- | 91 || [[Wrangel Island]]<br>(Vrangelya) || 7,866 || {{cvt|7866|km2|disp=number}} || Russia || [[Chukotka Autonomous Okrug]] || |- | 92 || {{nowrap|[[Tupinambarana]]<br>(western part)}} || 7,700 || {{cvt|7700|km2|disp=number}} || [[Brazil]] || [[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]] || If taken as a fluvial or [[river island]]. |- | 93 || [[New Ireland (island)|New Ireland]] || 7,405 || {{cvt|7405|km2|disp=number}} || Papua New Guinea || [[New Ireland Province]] || |- | 94 || [[Leyte]] || 7,368 || {{cvt|7368|km2|disp=number}} || [[Philippines]] || [[Eastern Visayas]] || |- | 95 || [[East Falkland]] || 7,040 || {{cvt|7040|km2|disp=number}} || [[Falkland Islands]] || || A [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]] administered by the United Kingdom and disputed by Argentina.{{refn|group="Note"|name="Falkland Islands"|A dispute exists between the governments of Argentina and the United Kingdom concerning the sovereignty over the Falkland Islands. The disputed territory is described as "Falkland Islands (Malvinas)" by the United Nations.}} |- | 96 || [[Zealand]] || 7,031<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www2.kms.dk/C1256AED004EA666/(AllDocsByDocId)/1D7EE8822587E667C1256AEF0030ABF6?open&pa |title=Kort & Matrikelstyrelsen - Střrste řer |date=23 September 2003 |access-date=1 August 2010 }}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || {{cvt|7031|km2|disp=number}} || Danish Realm<br>(Kingdom of Denmark) || [[Denmark]], [[Region Zealand|Zealand]] and [[Capital Region of Denmark|Capital]] regions || |- | 97 || [[Cornwallis Island (Nunavut)|Cornwallis Island]] || 6,995<ref name="Canada"/> || {{cvt|6995|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 98 || [[Prince of Wales Island (Alaska)|Prince of Wales Island]] || 6,675 || {{cvt|6675|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 99 || [[Kerguelen Islands#Grande Terre|Grande Terre]]<br>(Kerguelen) || 6,617 || {{cvt|6617|km2|disp=number}} || France || [[French Southern and Antarctic Lands]] [[Overseas territory (France)|overseas territory]] || |- | 100 || [[Siple Island]] || 6,390 || {{cvt|6390|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || Unclaimed island. |- | 101 || [[Graham Island]] || 6,361<ref name="Canada"/> || {{cvt|6361|km2|disp=number}} || Canada || [[British Columbia]] || |- | 102 || [[New Siberia]]<br>(Novaya Sibir) || 6,201 || {{cvt|6201|km2|disp=number}} || Russia || [[Sakha Republic]] || |- | 103 || [[Melville Island (Northern Territory)|Melville Island]] || 5,765 || {{cvt|5765|km2|disp=number}} || [[Australia]] || [[Northern Territory]] || |- | 104 || [[Prince Edward Island]] || 5,620<ref name="Canada"/> || {{cvt|5620|km2|disp=number}} || Canada || [[Prince Edward Island]] || |- | 105 || [[Vanua Levu]] || 5,587 || {{cvt|5587|km2|disp=number}} || [[Fiji]] || [[Northern Division, Fiji|Northern Division]] || |- | 106 || [[Wellington Island]] || 5,556 || {{cvt|5556|km2|disp=number}} || Chile || [[Magallanes Region]] || |- | 107 || [[Coats Island]] || 5,498<ref name="Canada"/> || {{cvt|5498|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 108 || [[Bali]] || 5,416 || {{cvt|5416|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Bali]] || |- | 109 || [[Chichagof Island]] || 5,388 || {{cvt|5388|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 110 || [[Guadalcanal]] || 5,353 || {{cvt|5353|km2|disp=number}} || [[Solomon Islands]] || [[Guadalcanal Province]] and [[Honiara|Capital Territory]] || |- | 111 || [[Amund Ringnes Island]] || 5,255<ref name="Canada"/> || {{cvt|5255|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 112 || {{nowrap|[[Bolshoy Lyakhovsky Island]]}} || 5,157 || {{cvt|5157|km2|disp=number}} || Russia || [[Sakha Republic]] || |- | 113 || [[St. Lawrence Island]] || 5,135 || {{cvt|5135|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 114 || [[Riesco Island]] || 5,110<ref name="jc2">{{cite web|url=http://www.worldislandinfo.com/REGIONV1.html |title=Joshua Calder's World Island Info - Largest Islands of the World by Region |publisher=Worldislandinfo.com |access-date=30 January 2016}}</ref> || {{cvt|5110|km2|disp=number}} || Chile || [[Magallanes Region]] || |- | 115 || [[Edgeøya]] || 5,073<ref name="autogenerated6"/> || {{cvt|5073|km2|disp=number}} || [[Norway]] || [[Svalbard]] || |- | 116 || [[Mackenzie King Island]] || 5,048<ref name="Canada"/> || {{cvt|5048|km2|disp=number}} || Canada || [[Northwest Territories]] and [[Nunavut]] || |- | 117 || [[Trinidad]] || 5,009 || {{cvt|5009|km2|disp=number}} || [[Trinidad and Tobago]] || || |- | 118 || [[Caviana]] || 5,000<ref name="jc2"/> || {{cvt|5000|km2|disp=number}} || Brazil || [[Pará]] || |} ===Islands {{cvt|2500|–|4999|km2}}=== {| class="sortable wikitable" |- ! rowspan=2 | Rank ! rowspan=2 | Island ! colspan=2 | Area<ref name="autogenerated5"/> ! rowspan=2 | Nation(s) ! rowspan=2 | Subnational divisions ! rowspan=2 | Notes |- ! class="unsortable" | (km²) ! class="unsortable" | {{nowrap|(sq mi)}} |- | 119 || [[Kolguyev Island]] || 4,968 || {{cvt|4968|km2|disp=number}} || [[Russia]] || [[Nenets Autonomous Okrug]] || |- | 120 || [[Ilha Grande de Gurupá|Gurupá]] || 4,864<ref name="jc2"/> || {{cvt|4864|km2|disp=number}} || [[Brazil]] || [[Pará]] || |- | 121 || [[Isabela Island (Galápagos)|Isabela Island]] || 4,711 || {{cvt|4711|km2|disp=number}} || [[Ecuador]] || [[Galápagos Province]] || |- | 122 || {{nowrap|[[North Jutlandic Island]]<br>(Vendsyssel-Thy)}} || 4,685<ref name="autogenerated1"/> || {{cvt|4685|km2|disp=number}} || [[Danish Realm]]<br>(Kingdom of Denmark) || Denmark, [[North Jutland Region]] || Physically part of the [[Jutland]] peninsula until 1825. |- | 123 || [[Lombok]] || 4,625 || {{cvt|4625|km2|disp=number}} || [[Indonesia]] || [[West Nusa Tenggara]] || |- | 124 || [[West Falkland]] || 4,531 || {{cvt|4531|km2|disp=number}} || [[Falkland Islands]] || || A [[British Overseas Territories|British Overseas Territory]] administered by the United Kingdom and disputed by Argentina.{{refn|group="Note"|name="Falkland Islands"}} |- | 125 || [[Belitung]] || 4,478 || {{cvt|4478|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Bangka Belitung Islands]] || |- | 126 || [[Cebu]] || 4,468 || {{cvt|4468|km2|disp=number}} || [[Philippines]] || [[Central Visayas]] || |- | 127 || [[Adelaide Island]] || 4,463 || {{cvt|4463|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by Argentina Chile and United Kingdom. |- | 128 || [[Stefansson Island]] || 4,463<ref name="Canada"/> || {{cvt|4463|km2|disp=number}} || [[Canada]] || [[Nunavut]] || |- | 129 || [[Madura Island]] || 4,429 || {{cvt|4429|km2|disp=number}} || Indonesia || [[East Java]] || |- | 130 || [[Buton]] || 4,408 || {{cvt|4408|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Southeast Sulawesi]] || |- | 131 || [[Kangaroo Island]] || 4,374 || {{cvt|4374|km2|disp=number}} || [[Australia]] || [[South Australia]] || |- | 132 || [[Admiralty Island]] || 4,362 || {{cvt|4362|km2|disp=number}} || [[United States]] || [[Alaska]] || |- | 133 || [[Nunivak Island]] || 4,209<ref name="jc2"/> || {{cvt|4209|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 134 || [[Unimak Island]] || 4,119 || {{cvt|4119|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 135 || [[Hoste Island]] || 4,117<ref name="jc2"/> || {{cvt|4117|km2|disp=number}} || [[Chile]] || [[Magallanes Region]] || |- | 136 || [[Stange Sound#Spaatz Island|Spaatz Island]] || 4,100<ref name="jc2"/> || {{cvt|4100|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by Chile and United Kingdom. |- | 137 || [[Baranof Island]] || 4,065 || {{cvt|4065|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 138 || [[Nias]] || 4,048<!--Figure in article is for multiple islands--> || {{cvt|4048|km2|disp=number}} || Indonesia || [[North Sumatra]] || |- | 139 || [[Espiritu Santo]] || 3,956 || {{cvt|3956|km2|disp=number}} || [[Vanuatu]] || [[Sanma Province]] || |- | 140 || [[Milne Land]] || 3,913 || {{cvt|3913|km2|disp=number}} || Danish Realm<br>(Kingdom of Denmark) || [[Greenland]] || |- | 141 || [[Malaita]] || 3,836 || {{cvt|3836|km2|disp=number}} || [[Solomon Islands]] || [[Malaita Province]] || |- | 142 || [[Siberut]] || 3,829 || {{cvt|3829|km2|disp=number}} || Indonesia || [[West Sumatra]] || |- | 143 || [[Bohol]] || 3,821 || {{cvt|3821|km2|disp=number}} || Philippines || [[Central Visayas]] || |- | 144 || [[South Georgia]] || 3,718 || {{cvt|3718|km2|disp=number}} || {{nowrap|[[South Georgia and the South Sandwich Islands]]}} || || Part of the [[British Overseas Territories]] under sovereignty of the United Kingdom. |- | 145 || [[Euboea]] || 3,707 || {{cvt|3707|km2|disp=number}} || [[Greece]] || [[Central Greece (administrative region)|Central Greece]] || |- | 146 || [[Santa Inés Island]] || 3,688 || {{cvt|3688|km2|disp=number}} || Chile || [[Magallanes Region]] || |- | 147 || [[Mallorca]] || 3,667 || {{cvt|3667|km2|disp=number}} || [[Spain]] || [[Balearic Islands]] || |- | 148 || [[Santa Isabel (island)|Santa Isabel Island]] || 3,665 || {{cvt|3665|km2|disp=number}} || Solomon Islands || [[Isabel Province]] || |- | 149 || [[Long Island]] || 3,629<ref name="jc2"/> || {{cvt|3629|km2|disp=number}} || United States || [[New York (state)|New York]] || |- | 150 || [[Socotra]] || 3,607 || {{cvt|3607|km2|disp=number}} || [[Yemen]] || [[Socotra Governorate]] || |- | 151 || [[Wetar]] || 3,600<ref name="jc2"/> || {{cvt|3600|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Maluku (province)|Maluku]] || |- | 152 || [[Tupinambarana]]<br>(northern part) || 3,600 || {{cvt|3600|km2|disp=number}} || Brazil || [[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]] || |- | 153 || [[Traill Island]] || 3,542 || {{cvt|3542|km2|disp=number}} || Danish Realm<br>(Kingdom of Denmark) || [[Greenland]] || |- | 154 || [[Bear Island (Antarctica)|Bear Island]] || 3,500<ref name="jc2"/> || {{cvt|3500|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by Argentina Chile and United Kingdom. |- | 155 || [[Andros, The Bahamas|North Andros Island]] || 3,439 || {{cvt|3439|km2|disp=number}} || [[The Bahamas]] || [[North Andros|North]] and [[Central Andros]] || |- | 156 || [[Vaygach Island]] || 3,329 || {{cvt|3329|km2|disp=number}} || Russia || [[Arkhangelsk Oblast]] || |- | 157 || [[Masbate Island]] || 3,268<ref name="jc2"/> || {{cvt|3268|km2|disp=number}} || Philippines || [[Bicol Region]] || |- | 158 || [[Makira]]<br>(San Cristóbal) || 3,190 || {{cvt|3190|km2|disp=number}} || Solomon Islands || [[Makira-Ulawa Province]] || |- | 159 || [[Mansel Island]] || 3,180<ref name="Canada"/> || {{cvt|3180|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 160 || [[Iturup]]<br>(Etorofu) || 3,167<ref name = "Japan"/> || {{cvt|3167|km2|disp=number}} || Russia || [[Sakhalin Oblast]] || [[List of territorial disputes|Territorial dispute]] initially part of Japan ([[Hokkaido|Hokkaidō]] [[List of regions of Japan|region]] and [[Prefectures of Japan|prefecture]] then claimed by Russia |- | 161 || [[Yamdena]] || 3,100<ref name="jc2"/> || {{cvt|3100|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Maluku (province)|Maluku]] || |- | 162 || [[Waigeo]] || 3,060<ref name="jc2"/> || {{cvt|3060|km2|disp=number}} || Indonesia || [[West Papua (province)|West Papua]] || |- | 163 || [[Akimiski Island]] || 3,001<ref name="Canada"/> || {{cvt|3001|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 164 || [[Gotland]] || 2,994<ref name="autogenerated2">[http://www.scb.se/statistik/MI/MI0812/2000I02/MI50SM0101.pdf Öar i Sverige Islands in Sweden ]</ref> || {{cvt|2994|km2|disp=number}} || [[Sweden]] || [[Gotland County]] || |- | 165 || [[Funen]] || 2,985<ref name="autogenerated1"/> || {{cvt|2985|km2|disp=number}} || Danish Realm<br>(Kingdom of Denmark) || Denmark, [[Region of Southern Denmark|Southern Denmark Region]] || |- | 166 || [[Choiseul Island]] || 2,971 || {{cvt|2971|km2|disp=number}} || Solomon Islands || [[Choiseul Province]] || |- | 167 || [[Revillagigedo Island]] || 2,965 || {{cvt|2965|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 168 || [[Taliabu Island Regency]] || 2,913 || {{cvt|2913|km2|disp=number}} || Indonesia || [[North Maluku]] || |- | 169 || [[Muna Island]] || 2,889 || {{cvt|2889|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Southeast Sulawesi]] || |- | 170 || [[Zemlya Georga]] || 2,821 || {{cvt|2821|km2|disp=number}} || Russia || [[Arkhangelsk Oblast]] || |- | 171 || [[Kupreanof Island]] || 2,813 || {{cvt|2813|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 172 || [[Borden Island]] || 2,794<ref name="Canada"/> || {{cvt|2794|km2|disp=number}} || Canada || [[Northwest Territories]] and [[Nunavut]] || |- | 173 || [[North Andaman Island]] || 2,781 || {{cvt|2781|km2|disp=number}} || [[India]] || [[Andaman and Nicobar Islands]] || |- | 174 || [[Manitoulin Island]] || 2,766<ref name="jc3">{{cite web |url=http://www.worldislandinfo.com/LAKEV1.htm |title=Joshua Calder's World Island Info - Largest Lake Islands of the World |publisher=Worldislandinfo.com |access-date=30 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928120332/http://www.worldislandinfo.com/LAKEV1.htm |archive-date=28 September 2011 }}</ref> || {{cvt|2766|km2|disp=number}} || Canada || [[Ontario]] || Largest [[lake island]] (including both freshwater and saltwater lakes). |- | 175 || [[Unalaska Island]] || 2,722 || {{cvt|2722|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 176 || [[Saaremaa]] || 2,672 || {{cvt|2672|km2|disp=number}} || [[Estonia]] || [[Saare County]] (Saaremaa) || |- | 177 || [[Moresby Island]] || 2,608<ref name="Canada"/> || {{cvt|2608|km2|disp=number}} || Canada || [[British Columbia]] || |- | 178 || [[James Ross Island]] || 2,598 || {{cvt|2598|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by Argentina Chile and United Kingdom. |- | 179 || [[Obi (island)|Obi]] || 2,542 || {{cvt|2542|km2|disp=number}} || Indonesia || [[North Maluku]] || |- | 180 || [[Réunion]]<br>(main island) || 2,535 || {{cvt|2535|km2|disp=number}} || [[France]] || [[Réunion]] || [[Overseas departments and regions of France|Overseas department]]. |- | 181 || [[Navarino Island]] || 2,514<ref name=nav>{{cite web|url=https://world-islands.net/details/navarino/ |title=Navarino |website=world-islands.net |access-date=8 August 2024}}</ref> || {{cvt|2514|km2|disp=number}} || Chile || [[Magallanes Region]] || |} ===Islands {{cvt|1000|–|2499|km2}}=== {{Incomplete list|date=July 2024}} {| class="sortable wikitable" |- ! rowspan=2 | Rank ! rowspan=2 | Island ! colspan=2 | Area<ref name="autogenerated5"/> ! rowspan=2 | Nation(s) ! rowspan=2 | Subnational divisions ! rowspan=2 | Notes |- ! class="unsortable" | (km²) ! class="unsortable" | {{nowrap|(sq mi)}} |- | 182 || [[Paramushir]] || 2,471<ref name="jc2"/> || {{cvt|2471|km2|disp=number}} || [[Russia]] || [[Sakhalin Oblast]] || |- | 183 || [[Ross Island]] || 2,460<ref name="jc2"/> || {{cvt|2460|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claim]] by New Zealand. |- | 184 || [[Ymer Island]] || 2,437 || {{cvt|2437|km2|disp=number}} || [[Danish Realm]]<br>{{nowrap|(Kingdom of Denmark)}} || [[Greenland]] || |- | 185 || [[Anvers Island]] || 2,432 || {{cvt|2432|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by Argentina Chile and United Kingdom. |- | 186 || [[Cornwall Island (Nunavut)|Cornwall Island]] || 2,358<ref name="Canada"/> || {{cvt|2358|km2|disp=number}} || [[Canada]] || [[Nunavut]] || |- | 187 || [[Peleng]] || 2,346 || {{cvt|2346|km2|disp=number}} || [[Indonesia]] || [[Central Sulawesi]] || |- | 188 || [[Groote Eylandt]] || 2,285 || {{cvt|2285|km2|disp=number}} || [[Australia]] || [[Northern Territory]] || |- | 189 || [[Yapen]] || 2,278 || {{cvt|2278|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Papua (province)|Papua]] || |- | 190 || [[Morotai]] || 2,266 || {{cvt|2266|km2|disp=number}} || Indonesia || [[North Maluku]] || |- | 191 || [[Princess Royal Island]] || 2,251<ref name="Canada"/> || {{cvt|2251|km2|disp=number}} || Canada || [[British Columbia]] || |- | 192 || [[Isla de la Juventud]] || 2,237 || {{cvt|2237|km2|disp=number}} || [[Cuba]] || [[Isla de la Juventud]] || |- | 193 || [[Hinnøya]] || 2,198<ref name="autogenerated6"/> || {{cvt|2198|km2|disp=number}} || [[Norway]] || [[Nordland]] and [[Troms]] || |- | 194 || [[Nelson Island (Alaska)|Nelson Island]] || 2,183<ref>{{cite book| url=https://books.google.com/books?id=yjcOAQAAMAAJ&q=nelson+2183+| page=279| title=The Essential Desk Reference|publisher=Oxford University Press|year= 2002|isbn= 9780195128734}}</ref> || {{cvt|2183|km2|disp=number}} || [[United States]] || [[Alaska]] || |- | 195 || [[Richards Island]] || 2,165<ref name="Canada"/> || {{cvt|2165|km2|disp=number}} || Canada || [[Northwest Territories]] || |- | 196 || [[Ayon Island]] || 2,156<ref name=ayon>{{cite web|url=https://world-islands.net/details/ayon/ |title=Ayon |website=world-islands.net |access-date=7 August 2024}}</ref> || {{cvt|2156|km2|disp=number}} || Russia || [[Chukotka Autonomous Okrug]] || |- | 197 || [[Trangan]] || 2,149 || {{cvt|2149|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Maluku (province)|Maluku]] || |- | 198 || [[Alor Island]] || 2,120 || {{cvt|2120|km2|disp=number}} || Indonesia || [[East Nusa Tenggara]] || |- | 199 || [[Margarita Island (Colombia)|Margarita Island]] || 2,100 || {{cvt|2100|km2|disp=number}} || [[Colombia]] || || An inland fluvial or [[river island]] in the [[Magdalena River]] not to be confused with the [[Margarita Island]] a Caribbean Venezuelan island. |- | 200 || [[Lewis and Harris]] || 2,086 || {{cvt|2086|km2|disp=number}} || [[United Kingdom]] || [[Scotland]] || |- | 201 || [[Laut Island]] || 2,057 || {{cvt|2057|km2|disp=number}} || Indonesia || [[South Kalimantan]] || |- | 202 || [[Malakula]] || 2,041 || {{cvt|2041|km2|disp=number}} || [[Vanuatu]] || ([[Malampa Province]]) || |- | 203 || [[New Georgia]] || 2,037 || {{cvt|2037|km2|disp=number}} || [[Solomon Islands]] || [[Western Province (Solomon Islands)|Western Province]] || |- | 204 || [[Misool]] || 2,034 || {{cvt|2034|km2|disp=number}} || Indonesia || [[West Papua (province)|West Papua]] || |- | 205 || [[Magdalena Island, Aysén Region|Magdalena Island]] || 2,025 || {{cvt|2025|km2|disp=number}} || [[Chile]] || [[Aysén Region]] || |- | 206 || [[René-Levasseur Island]] || 2,020<ref name="jc3"/> || {{cvt|2020|km2|disp=number}} || Canada || [[Quebec]] || Largest [[artificial island]]. |- | 207 || [[Tenerife]] || 2,008 || {{cvt|2008|km2|disp=number}} || [[Spain]] || [[Canary Islands]] || |- | 208 || [[Wilczek Land]] || 2,000<ref name=springer>{{cite web|url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-25582-8_220016 |date=2017 |title=Wilczek Land. In: The Western Arctic Seas Encyclopedia. Encyclopedia of Seas |publisher=[[Springer Nature|Springer International Publishing]] |doi=10.1007/978-3-319-25582-8_220016 |access-date=7 August 2024}}</ref> || {{cvt|2000|km2|disp=number}} || Russia || [[Arkhangelsk Oblast]] || |- | 209 || [[Kuiu Island]] || 1,962 || {{cvt|1962|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 210 || [[Manus Island]] || 1,940 || {{cvt|1940|km2|disp=number}} || [[Papua New Guinea]] || [[Manus Province]] || |- | 211 || [[Karaginsky Island]] || 1,936<ref name=ransar>{{cite web |url=https://rsis.ramsar.org/ris/694 |title=Karaginski Island, Bering Sea |access-date=7 August 2024 |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402105819/https://rsis.ramsar.org/ris/694 |url-status=dead}}</ref> || {{cvt|193,597|ha|mi2|disp=number|0}} || Russia || [[Kamchatka Krai]] || |- | 212 || [[Bioko]] || 1,935 || {{cvt|1935|km2|disp=number}} || [[Equatorial Guinea]] || [[Bioko Norte]] and [[Bioko Sur]] || |- | 213 || [[Biak]] || 1,904 || {{cvt|1904|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Papua (Indonesian province)|Papua]] || |- | 214 || [[Maui]] || 1,903 || {{cvt|1903|km2|disp=number}} || United States || [[Hawaii]] || |- | 215 || [[Bacan Islands|Bacan Island]] || 1,900 || {{cvt|1900|km2|disp=number}} || Indonesia || [[North Maluku]] || |- | 216 || [[Žitný ostrov]]<br>(Rye Island) || 1,900<ref name=ryei>{{cite journal|url=https://sciendo.com/article/10.2478/johh-2014-0030 |title=Influence of surface water level fluctuation and riverbed sediment deposits on groundwater regime |first1=Márta Koczka |last1=Bara |first2=Yvetta |last2=Velísková |first3=Renáta |last3=Dulovičová |first4=Radoslav |last4=Schügerl |journal=Journal of Hydrology and Hydromechanics |date=15 August 2014 |volume=62 |issue=3 |pages=177–185 |doi=10.2478/johh-2014-0030 |access-date=7 August 2024|doi-access=free }}</ref> || {{cvt|1900|km2|disp=number}} || [[Slovakia]] || [[Bratislava Region|Bratislava]], [[Trnava Region|Trnava]], and [[Nitra Region|Nitra]] regions || |- | 217 || [[Mauritius]]<br>(main island) || 1,874 || {{cvt|1874|km2|disp=number}} || [[Mauritius]] || || |- | 218 || [[K'gari]] || 1,840<ref>[https://www.dcceew.gov.au/parks-heritage/heritage/places/world/kgari-fraser-island World Heritage Places - K'gari]</ref> || {{cvt|1840|km2|disp=number}} || Australia || [[Queensland]] || World's largest [[sand island]]. |- | 219 || [[Jeju Island]] || 1,826<ref name="jc4">{{cite web|url=http://www.worldislandinfo.com/COUNTRYV2.htm |title=Joshua Calder's World Island Info - Largest Islands of Selected Countries |publisher=Worldislandinfo.com |access-date=30 January 2016}}</ref> || {{cvt|1826|km2|disp=number}} || [[South Korea]] || [[Jeju Province]] || |- | 220 || [[Stewart Island]]<br>(Rakiura) || 1,815 || {{cvt|1815|km2|disp=number}} || [[New Zealand]] || [[Southland Region]] || |- | 221 || [[Bely Island]] || 1,810 || {{cvt|1810|km2|disp=number}} || Russia || [[Yamalo-Nenets Autonomous Okrug]] || |- | 222 || [[Afognak]] || 1,809 || {{cvt|1809|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 223 || [[Umnak]] || 1,793 || {{cvt|1793|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 224 || [[Bolshoy Shantar Island]] || 1,766 || {{cvt|1766|km2|disp=number}} || Russia || [[Khabarovsk Krai]] || |- | 225 || [[Bolshoy Begichev Island]] || 1,764 || {{cvt|1764|km2|disp=number}} || Russia || [[Sakha Republic]] || |- | 226 || [[Simeulue]] || 1,754 || {{cvt|1754|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Aceh]] || |- | 227 || [[Kobroor]] || 1,723 || {{cvt|1723|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Maluku (province)|Maluku]] || |- | 228 || [[Air Force Island]] || 1,720<ref name="Canada"/> || {{cvt|1720|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 229 || [[Savaiʻi]] || 1,718 || {{cvt|1718|km2|disp=number}} || [[Samoa]] || [[Faʻasaleleaga]], [[Gagaʻemauga]], [[Gagaʻifomauga]], [[Vaisigano]], [[Satupaʻitea]], and [[Palauli]] || |- | 230 || {{nowrap|[[Geographical Society Island]]}} || 1,717 || {{cvt|1717|km2|disp=number}} || Danish Realm<br>(Kingdom of Denmark) || [[Greenland]] || |- | 231 || [[Bathurst Island (Northern Territory)|Bathurst Island]] || 1,692 || {{cvt|1692|km2|disp=number}} || Australia || [[Northern Territory]] || |- | 232 || [[Bering Island]] || 1,667<ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/268207107 |title=Diatoms of Bering Island, Kamchatka, Russia |first1=Marina |last1=Potapova |access-date=8 August 2024 |date=July 2014 |publisher=[[List of E. Schweizerbart serials#N|Nova Hedwigia]]}}</ref> || {{cvt|1667|km2|disp=number}} || Russia || [[Kamchatka Krai]] || |- | 233 || [[Isle of Skye]] || 1,659 || {{cvt|1659|km2|disp=number}} || United Kingdom || [[Scotland]] || |- | 234 || [[Lesbos]] || 1,641 || {{cvt|1641|km2|disp=number}} || [[Greece]] || [[North Aegean]] || |- | 235 || [[Soisalo]] || 1,635<ref name="autogenerated3">{{cite web|url=http://personal.inet.fi/koti/kauko.huotari/saaret.htm |title=Suomen suurimmat saaret |publisher=Kauko Huotari |access-date=1 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412133934/http://personal.inet.fi/koti/kauko.huotari/saaret.htm |archive-date=12 April 2010 }}</ref> || {{cvt|1635|km2|disp=number}} || [[Finland]] || [[North Savo|North]] and [[South Savo]] || |- | 236 || [[Fuerteventura]] || 1,633 || {{cvt|1633|km2|disp=number}} || Spain || [[Canary Islands]] || |- | 237 || [[Natuna Besar]] || 1,633<ref name=Natuna>{{cite web|url=https://world-islands.net/details/natuna-besar/ |title=Natuna Besar |website=world-islands.net |access-date=7 August 2024}}</ref> || {{cvt|1633|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Riau Islands]] || |- | 238 || [[Salawati]] || 1,623 || {{cvt|1623|km2|disp=number}} || Indonesia || [[West Papua (province)|West Papua]] || |- | 239 || Great [[Inagua]] || 1,615 || {{cvt|1615|km2|disp=number}} || [[The Bahamas]] || [[Inagua]] || |- | 240 || [[Joinville Island]] || 1,607 || {{cvt|1607|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by Argentina Chile and United Kingdom. |- | 241 || [[Tanahbesar]]<br>(Wokam) || 1,604 || {{cvt|1604|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Maluku (province)|Maluku]] || |- | 242 || [[Tebing Tinggi Island]]<br>(Rantau) || 1,598 || {{cvt|1598|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Riau]] || |- | 243 || [[Senja]] || 1,590<ref name="autogenerated6"/> || {{cvt|1590|km2|disp=number}} || Norway || [[Troms]] || |- | 244 || [[Flaherty Island]] || 1,585<ref name="Canada"/> || {{cvt|1585|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 245 || [[Oahu]] || 1,583 || {{cvt|1583|km2|disp=number}} || United States || [[Hawaii]] || |- | 246 || [[Unguja]]<br>(Zanzibar) || 1,575 || {{cvt|1575|km2|disp=number}} || [[Tanzania]] || [[Unguja North Region|Unguja North]], [[Unguja South Region|Unguja South]], and [[Mjini Magharibi Region|Mjini Magharibi]] regions || |- | 247 || [[Graham Bell Island]] || 1,557 || {{cvt|1557|km2|disp=number}} || Russia || [[Arkhangelsk Oblast]] || |- | 248 || [[Eglinton Island]] || 1,541<ref name="Canada"/> || {{cvt|1541|km2|disp=number}} || Canada || [[Northwest Territories]] || |- | 249 || [[Middle Andaman Island]] || 1,536<ref name="jc4"/> || {{cvt|1536|km2|disp=number}} || [[India]] || [[Andaman and Nicobar Islands]] || |- | 250 || [[Clavering Island]] || 1,535 || {{cvt|1535|km2|disp=number}} || Danish Realm<br>(Kingdom of Denmark) || [[Greenland]] || |- | 251 || [[Gran Canaria]] || 1,530 || {{cvt|1530|km2|disp=number}} || Spain || [[Canary Islands]] || |- | 252 || [[Pioneer Island (Russia)|Pioneer Island]] || 1,527 || {{cvt|1527|km2|disp=number}} || Russia || [[Krasnoyarsk Krai]] || |- | 253 || [[Catanduanes]] || 1,523 || {{cvt|1523|km2|disp=number}} || [[Philippines]] || [[Bicol Region]] || |- | 254 || [[Hatiya Island]] || 1,508 || {{cvt|1508|km2|disp=number}} || [[Bangladesh]] || [[Chittagong Division]] || |- | 255 || [[Copper Island]] || {{cvt|560|mi2|disp=number}}<ref>{{cite web|url=https://www.visitkeweenaw.com/blog/post/is-michigans-largest-island-hiding-in-the-keweenaw-peninsula/ |title=Is Michigan's Largest Island Hiding in the Keweenaw Peninsula? |first1=Brad |last1=Barnett |date=28 July 2022 |access-date=8 August 2024}}</ref> || 560 || United States || [[Michigan]] || Did not exist until dredging in the 1860s. |- | 256 || [[Rupat]] || 1,490 || {{cvt|1490|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Riau]] || |- | 257 || [[Kunashir]]<br>(Kunashiri) || 1,489<ref name = "Japan"/> || {{cvt|1489|km2|disp=number}} || Russia || [[Sakhalin Oblast]] || [[List of territorial disputes|Territorial dispute]] initially part of Japan ([[Hokkaido|Hokkaidō]] [[List of regions of Japan|region]] and [[Prefectures of Japan|prefecture]] then claimed by Russia. |- | 258 || [[Qeshm Island]] || 1,488 || {{cvt|1488|km2|disp=number}} || [[Iran]] || [[Hormozgan province]] || |- | 259 || [[Nares Land]] || 1,466 || {{cvt|1466|km2|disp=number}} || Danish Realm<br>(Kingdom of Denmark) || [[Greenland]] || |- | 260 || [[Camargue]] || 1,453 || {{cvt|1453|km2|disp=number}} || [[France]] || [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] || |- | 261 || [[Andros, Bahamas|South Andros Island]] || 1,448 || {{cvt|1448|km2|disp=number}} || The Bahamas || [[South Andros]] || |- | 262 || [[Fergusson Island]] || 1,437 || {{cvt|1437|km2|disp=number}} || Papua New Guinea || [[Milne Bay Province]] || |- | 263 || [[Urup]] || 1,437 || {{cvt|1437|km2|disp=number}} || Russia || [[Sakhalin Oblast]] || |- | 264 || [[Kauai]] || 1,435 || {{cvt|1435|km2|disp=number}} || United States || [[Hawaii]] || |- | 265 || [[São Luís Island]] || 1,410<ref>{{Citation |title=Upaon-Açu ("São Luis") island |date=30 March 2021 |url=http://turismosaoluis.com.br/historia_da_cidade/100 |work= |language=pt |access-date=25 November 2022 |archive-date=30 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630215438/http://www.turismosaoluis.com.br/historia_da_cidade/100 |dead-url=yes }}</ref> || {{cvt|1410|km2|disp=number}} || [[Brazil]] || [[Maranhão]] || |- | 266 || [[Rhodes]] || 1,410 || {{cvt|1410|km2|disp=number}} || Greece || [[South Aegean]] || |- | 267 || [[King George Island (South Shetland Islands)|King George Island]] || 1,384 || {{cvt|1384|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by Argentina Chile and United Kingdom. |- | 268 || [[Graham Island (Nunavut)|Graham Island]] || 1,378<ref name="Canada" /> || {{cvt|1378|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 269 || [[Pitt Island (Canada)|Pitt Island]] || 1,375<ref name="Canada" /> || {{cvt|1375|km2|disp=number}} || Canada || [[British Columbia]] || |- | 270 || [[Nottingham Island]] || 1,372<ref name="Canada" /> || {{cvt|1372|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 271 || [[Chongming Island]] || 1,370<ref>{{cite web |title=崇明概况 |url=http://www.shcm.gov.cn/cmmh_web/html/shcm/SHCM_ZJCM_CMGK/List/index.htm |publisher=上海市崇明区人民政府 |access-date=11 August 2021 |archive-date=11 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210811014715/http://www.shcm.gov.cn/cmmh_web/html/shcm/SHCM_ZJCM_CMGK/List/index.htm |url-status=dead}}</ref> || {{cvt|1370|km2|disp=number}} || [[China]] || [[Shanghai]] || |- | 272 || [[Desolación Island]] || 1,352 || {{cvt|1352|km2|disp=number}} || Chile || [[Magallanes Region]] || |- | 273 || [[Ramree Island]] || 1,350<ref name="jc4" /> || {{cvt|1350|km2|disp=number}} || [[Myanmar]] || [[Rakhine State]] || |- | 274 || [[Öland]] || 1,347<ref name="autogenerated2" /> || {{cvt|1347|km2|disp=number}} || [[Sweden]] || [[Kalmar County]] || |- | 275 || [[Flinders Island]] || 1,330 || {{cvt|1330|km2|disp=number}} || Australia || [[Tasmania]] || |- | 276 || [[Lougheed Island]] || 1,308<ref name="Canada" /> || {{cvt|1308|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 277 || [[Bhola Island]] || 1,295<ref name=bohla>{{cite web|url=https://world-islands.net/details/bhola/ |title=Bhola |access-date=8 August 2024 |website=world-islands.net}}</ref> || {{cvt|1295|km2|disp=number}} || Bangladesh || [[Barisal Division]] || |- | 278 || [[Dawson Island]] || 1,290 || {{cvt|1290|km2|disp=number}} || Chile || [[Magallanes Region]] || |- | 279 || [[Barentsøya]]<br>(Barents) || 1,288<ref name="autogenerated4">{{cite web|url=http://www.ssb.no/a/publikasjoner/pdf/nos_d330/nos_d330.pdf |title=Svalbard Statistics 2005|language=no |access-date=1 August 2010}}</ref> || {{cvt|1288|km2|disp=number}} || Norway || [[Svalbard]] || |- | 280 || [[Lembata]]<br>(Lomblen) || 1,270 || {{cvt|1270|km2|disp=number}} || Indonesia || [[East Nusa Tenggara]] || |- | 281 || [[Basilan]] || 1,266 || {{cvt|1266|km2|disp=number}} || Philippines || [[Autonomous Region in Muslim Mindanao]] and [[Zamboanga Peninsula]] || |- | 282 || [[Shannon Island]] || 1,259 || {{cvt|1259|km2|disp=number}} || Danish Realm<br>(Kingdom of Denmark) || [[Greenland]] || |- | 283 || [[Mill Island]] || 1,258 || {{cvt|1258|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claim]] by Australia. |- | 284 || [[Morfil Island]] || 1,250 || {{cvt|1250|km2|disp=number}} || [[Senegal]] || [[Saint-Louis Region]] || |- | 285 || [[Lolland]] || 1,243<ref name="autogenerated1" /> || {{cvt|1243|km2|disp=number}} || Danish Realm<br>(Kingdom of Denmark) || [[Denmark]], [[Region Zealand]] || |- | 286 || [[Mangole Island]] || 1,229 || {{cvt|1229|km2|disp=number}} || Indonesia || [[North Maluku]] || |- | 287 || [[New Hanover Island]]<br>(Lavongai) || 1,227 || {{cvt|1227|km2|disp=number}} || Papua New Guinea || [[New Ireland Province]] || |- | 288 || [[Rote Island]] || 1,227 || {{cvt|1227|km2|disp=number}} || Indonesia || [[East Nusa Tenggara]] || |- | 289 || [[South Andaman Island]] || 1,211 || {{cvt|1211|km2|disp=number}} || India || [[Andaman and Nicobar Islands]] || |- | 290 || [[Okinawa Island]] || 1,208<ref name = "Japan"/> || {{cvt|1208|km2|disp=number}} || [[Japan]] || [[Ryukyu Islands]], [[Okinawa Prefecture]] and [[Kyushu]] || |- | 291 || [[Södertörn]] || 1,207<ref>{{cite web |url=http://www.scb.se/sv_/Hitta-statistik/Statistik-efter-amne/Miljo/Markanvandning/Kust-strander-och-oar/13042/13049/21205/ |title=De 50 största öarna|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213010449/http://www.scb.se/sv_/Hitta-statistik/Statistik-efter-amne/Miljo/Markanvandning/Kust-strander-och-oar/13042/13049/21205/ |archive-date=13 December 2014}}</ref> || {{cvt|1207|km2|disp=number}} || Sweden || [[Stockholm County]] || Unclear if it is a true island, because the [[Södertälje Canal]] was built where it was a small waterway before. |- | 292 || [[Oleny Island]]<br>(Oleniy Island) || 1,197 || {{cvt|1197|km2|disp=number}} || Russia || [[Yamalo-Nenets Autonomous Okrug]] || |- | 293 || [[Tiburón Island]] || 1,190 || {{cvt|1190|km2|disp=number}} || [[Mexico]] || [[Sonora]] || |- | 294 || [[Campana Island]] || 1,188 || {{cvt|1188|km2|disp=number}} || Chile || [[Aysén Region]] || |- | 295 || [[Bintan Island]] || 1,173 || {{cvt|1173|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Riau Islands]] || |- | 296 || [[Martinique]] || 1,167 || {{cvt|1167|km2|disp=number}} || France || [[Martinique]] || [[Overseas departments and regions of France|Overseas department]]. |- | 297 || [[Aracena Island]] || 1,164 || {{cvt|1164|km2|disp=number}} || Chile || [[Magallanes Region]] || |- | 298 || [[Abbot Ice Shelf#Sherman Island|Sherman Island]] || 1,159 || {{cvt|1159|km2|disp=number}} || || || |- | 299 || [[Byam Martin Island]] || 1,150<ref name="Canada" /> || {{cvt|1150|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 300 || [[Abaco Islands|Great Abaco]] || 1,146 || {{cvt|1146|km2|disp=number}} || The Bahamas || [[North Abaco|North]] [[Central Abaco|Central]] and [[South Abaco]] || |- | 301 || [[Lifou Island]] || 1,146 || {{cvt|1146|km2|disp=number}} || France || [[New Caledonia]] || [[Overseas France#Sui generis collectivity|Sui generis collectivity]]. |- | 302 || [[Wales Island (Nunavut)|Wales Island]] || 1,137<ref name="Canada" /> || {{cvt|1137|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 303 || [[Île Vanier]] || 1,126<ref name="Canada" /> || {{cvt|1126|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 304 || [[Upolu]] || 1,125 || {{cvt|1125|km2|disp=number}} || Samoa || [[Tuamasaga]], [[Aʻana]], [[Aiga-i-le-Tai]], [[Atua (district)|Atua]], [[Vaʻa-o-Fonoti]], and [[Gagaʻemauga]] || |- | 305 || [[King Island (Tasmania)|King Island]] || 1,121 || {{cvt|1121|km2|disp=number}} || Australia || [[Tasmania]] || |- | 306 || [[Clarence Island, Chile|Clarence Island]] || 1,111 || {{cvt|1111|km2|disp=number}} || Chile || [[Magallanes Region]] || |- | 307 || [[Padang Island]] || 1,109 || {{cvt|1109|km2|disp=number}} || Indonesia || [[Riau]] || |- | 308 || [[Grand Bahama]] || 1,096 || {{cvt|1096|km2|disp=number}} || The Bahamas || [[East Grand Bahama|East Grand]], [[West Grand Bahama]], and [[Freeport, Bahamas|Freeport]] || |- | 309 || [[Alexandra Land]]<br>(Zemlya Aleksandry) || 1,095 || {{cvt|1095|km2|disp=number}} || Russia || [[Arkhangelsk Oblast]] || |- | 310 || [[Rowley Island]] || 1,090<ref name="Canada" /> || {{cvt|1090|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 311 || [[Tahiti]] || 1,069 || {{cvt|1069|km2|disp=number}} || France || [[French Polynesia]] || [[Overseas collectivity]]. |- | 312 || [[Sääminginsalo]] || 1,069<ref name="autogenerated3" /> || {{cvt|1069|km2|disp=number}} || Finland || [[South Savo]] || Not a true island because it is detached from the mainland by an artificial canal. |- | 313 || [[Serrano Island]] || 1,063 || {{cvt|1063|km2|disp=number}} || Chile || [[Aysén Region]] || |- | 314 || [[Atka Island]] || 1,061 || {{cvt|1061|km2|disp=number}} || United States || [[Alaska]] || |- | 315 || [[Cameron Island]] || 1,059<ref name="Canada" /> || {{cvt|1059|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 316 || [[Zhongshan Island]] || 1,055 || {{cvt|1055|km2|disp=number}} || China || [[Guangdong]] || |- | 317 || [[Hall Island (Arctic)|Hall Island]]<br>(Gallya) || 1,049 || {{cvt|1049|km2|disp=number}} || Russia || [[Arkhangelsk Oblast]] || |- | 318 || [[Madre de Dios Island]] || 1,043 || {{cvt|1043|km2|disp=number}} || Chile || [[Magallanes Region]] || |- | 319 || [[Normanby Island (Papua New Guinea)|Normanby Island]] || 1,040 || {{cvt|1040|km2|disp=number}} || Papua New Guinea || [[Milne Bay Province]] || |- | 320 || [[Hiiumaa]] || 1,031 || {{cvt|1031|km2|disp=number}} || [[Estonia]] || [[Hiiu County]] (Hiiumaa) || |- | 321 || [[Margarita Island]] || 1,020 || {{cvt|1020|km2|disp=number}} || [[Venezuela]] || [[Nueva Esparta]] || |- | 322 || [[Mornington Island]] || 1,018<ref name=morning>{{cite web|url=https://world-islands.net/details/mornington/ |title=Mornington |access-date=8 August 2024 |website=world-islands.net}}</ref> || {{cvt|1018|km2|disp=number}} || Australia || [[Queensland]] || |- | 323 || [[Resolution Island (Nunavut)|Resolution Island]] || 1,015<ref name="Canada" /> || {{cvt|1015|km2|disp=number}} || Canada || [[Nunavut]] || |- | 324 || [[Grande Comore]] || 1,013 || {{cvt|1013|km2|disp=number}} || [[Comoros]] || [[Grande Comore]] || |} ===Islands of unconfirmed area=== {{Unreferenced section|date=August 2024}} {| class="sortable wikitable" |- ! rowspan=2 | Rank ! rowspan=2 | Island ! colspan=2 | Area<ref name="autogenerated5"/> ! rowspan=2 | Nation(s) ! rowspan=2 | Subnational divisions ! rowspan=2 | Notes |- ! class="unsortable" | (km²) ! class="unsortable" | {{nowrap|(sq mi)}} |- | — || [[Smyley Island]] || 3,287 || {{cvt|3287|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by Chile and United Kingdom. It is {{cvt|61|km}} long and between {{cvt|13|and|34|km}} wide.<ref>{{cite web|url=http://www.waponline.it/smyley-island-antarctica/ |title=Smyley Island, Antarctica |date=29 August 2023 |access-date=9 August 2024 |first1=Gianni |last1=Varetto}}</ref> |- | — || {{nowrap|[[Fletcher Island]]}} || 1,580 || {{cvt|1580|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by Australia. Island has a diameter of {{cvt|0.25|mi|order=flip}}.<ref>{{cite web|url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:5030 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602214114/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:::NO::P5_ANTAR_ID:5030 |archive-date=2 June 2021 |title=Fletcher Island |access-date=9 August 2024 |publisher=[[United States Geological Survey]]}}</ref> |- | — || [[Charcot Island]] || 1,500 || {{cvt|1500|km2|disp=number}} || || [[Antarctica]] || [[Territorial claims in Antarctica|Antarctic territorial claims]] by Chile and United Kingdom. Island is {{cvt|30|by|25|mi|order=flip}}.<ref>{{cite web |url=https://data.aad.gov.au/aadc/gaz/display_name.cfm?gaz_id=123467 |title=Charcot Island |publisher=[[Australian Antarctic Data Centre]], [[Australian Antarctic Division#Australian Antarctic Program|Australian Antarctic Program]] |access-date=9 August 2024 |archive-date=9 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809183519/https://data.aad.gov.au/aadc/gaz/display_name.cfm?gaz_id=123467 |url-status=dead}}</ref> |} ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻيٽ]] [[زمرو:ٻيٽن جون فهرستون]] [[زمرو:ارضيات سان لاڳاپيل فهرستون]] knqkna95va5hdln2y0idzq4pdagsmxq 0 81611 427455 309534 2026-11-03T11:35:22Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427455 wikitext text/x-wiki '''جاگيراڻي''' ([[انگريزي]]: Jagirani) هڪ سنڌي-بلوچ<ref>{{cite web |title=جاگيراڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D8%A7%DA%AF%D9%8A%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A |website=سنڌي انسائيڪلوپيڊيا |language=sd |access-date=2025-03-18 |archive-date=2025-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208073043/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AC%25D8%25A7%25DA%25AF%25D9%258A%25D8%25B1%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A |url-status=dead}}</ref> قبيلو آهي. ،جيڪو بنيادي طور تي پاڪستان جي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ [[سنڌ]] صوبن ۾ ملن ٿا.اهي سنڌي ڳالهائين ٿا ۽ اسلام تي عمل ڪن ٿا.۔<ref>{{cite web |title=A Short Sketch, Historical and Traditional, of the Musalman Races Found in Sind, Baluchistan and Afghanistan, Their Genealogical Sub-divisions and Septs, Together with an Ethnological and Ethnographical Account |author=انصاري علي شير علي |url=https://books.google.com.pk/books?id=eQk8AAAAMAAJ&pg=PA23 |website=گوگل بُڪس |language=en |date=1901 |publisher=ڪمشنر پريس}}</ref><ref>{{cite book |title=ذاتين جي انسائيڪلوپيڊيا |author=خير محمد ٻرڙو سيوهاڻي |url=https://archive.org/details/san_0600/page/234/mode/2up?q=%D8%AC%D8%A7%DA%AF%D9%8A%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D9%8A |website=Internet Archive |language=sd |page=234}}</ref> {{Infobox ethnic group| | group = جاگيراڻي | langs = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | rels = [[اسلام]] | related = [[بلوچ]] }} == حوالو == {{حوالا}} [[زمرو:بلوچ قبيلا]] {{بلوچ قبيلا}} 43b57usef1ikcqu7tjf4jjronwla4lw 0 81885 427194 307535 2026-11-02T19:10:23Z Xqbot 776 Fixing double redirect from [[علم رياضيات]] to [[علم رياضي]] 427194 wikitext text/x-wiki #چوريو [[علم رياضي]] o7rby9jy4xffbqsvxb2x7t9nq9zvaxf 1 81886 427195 307537 2026-11-02T19:10:28Z Xqbot 776 Fixing double redirect from [[بحث:علم رياضيات]] to [[بحث:علم رياضي]] 427195 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بحث:علم رياضي]] i3fdcfe0cn0zuq1wkx2hswxz0ldyutu 0 81915 427269 396713 2026-11-02T23:11:14Z Intisar Ali 8681 427269 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مند تعلقو | official_name = Mand Tehsil | native_name = مند | settlement_type = [[تعلقو]] | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] (2023ع جي آدمشماريءَ موجب) | population_as_of = 2023ع | population_total = 56772 | population_density_km2 = 39.0 | area_total_km2 = 1456 | population_footnotes = <ref name="MandCensus2023"/> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''مند تعلقو''' ({{lang-en|Mand Tehsil}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[مڪران]] واري علائقي ۾ واقع هڪ انتظامي تعلقو آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت اهو [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ ضلعي]] جو حصو هو. تعلقو [[پاڪستان–ايران سرحد]] جي ڀرسان واقع آهي ۽ سرحد پار آمدورفت ۽ واپار جي حوالي سان اهميت رکي ٿو. 2023ع جي آدمشماريءَ موجب تعلقي جي آبادي 56,772 ۽ پکيڙ 1,456 چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="MandCensus2023">{{cite web|title=Mand Tehsil: Population and Key Numbers|url=https://pakstats.com/places/balochistan/kech/mand|website=PakStats|date=15 September 2026|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> مند جي علائقي کي بلوچستان جي تاريخي ۽ جاگرافيائي خطي مڪران سان تعلق آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' ۾ مند ۽ تمپ کي مڪران جي انهن آبادين ۾ شمار ڪيو ويو آهي، جتي قدرتي پاڻيءَ جي موجودگي ۽ مقامي آبپاشيءَ جي طريقن سبب زرعي سرگرميون ممڪن رهيون آهن.<ref name="IranicaBaluchistan">{{cite encyclopedia|last=Spooner|first=Brian|title=Baluchistan i. Geography, History and Ethnography|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|volume=3|issue=6|pages=598–632|date=15 December 1988|url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> 21 اپريل 2021ع تي مند–پشين سرحدي گذرگاهه جو افتتاح ڪيو ويو، جيڪو ان وقت پاڪستان ۽ ايران جي وچ ۾ ٽيون بين الاقوامي سرحدي گذرگاهه هو.<ref name="MOFAMand2021">{{cite web|title=Opening Ceremony of Mand-Pishin Border Crossing Point – 21 April, 2021|url=https://mofa.gov.pk/press-releases/opening-ceremony-of-mand-pishin-border-crossing-point-21-april-2021?mission=tehran|publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Pakistan|date=21 April 2021|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> == جاگرافي == مند تعلقو بلوچستان جي ڏکڻ اولهه واري مڪران خطي ۾ واقع آهي. ان جي جاگرافيائي اهميت جو هڪ سبب ايران جي سرحد سان ويجهڙائي آهي. علائقي جي قدرتي بناوت مڪران جي ٻين اندروني حصن وانگر خشڪ زمين، وادين ۽ محدود پاڻيءَ جي وسيلن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="IranicaBaluchistan"/> مڪران بابت تاريخي جاگرافيائي تحقيق موجب علائقي جي ڪيترين آبادين ۾ زراعت لاءِ موسمي پاڻي، مقامي آبپاشيءَ ۽ زمين جي قدرتي بناوت تي ڀاڙيو ويندو هو. مند ۽ تمپ ۾ پڻ اهڙيون حالتون بيان ڪيون ويون آهن.<ref name="IranicaBaluchistan"/> 2023ع جي آدمشماريءَ موجب مند تعلقي جي ڪل پکيڙ 1,456 چورس ڪلوميٽر ۽ آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 39 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref name="MandCensus2023"/> == تاريخي پسمنظر == مند جو علائقو تاريخي طور [[مڪران]] جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي خطي سان لاڳاپيل رهيو آهي. مڪران ڏکڻ اوڀر ايران ۽ موجوده پاڪستان جي بلوچستان واري علائقي ۾ پکڙيل هڪ تاريخي خطو آهي، جيڪو مختلف دورن ۾ ايران، هندستان ۽ عربي سمنڊ سان لاڳاپيل واپاري ۽ ثقافتي رابطن جو حصو رهيو آهي.<ref name="IranicaBaluchistan"/> برائن اسپونر جي ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' ۾ شايع ٿيل تحقيق موجب مڪران جي تاريخ کي رڳو هڪ ڏورانهين علائقي جي تاريخ طور نه، پر ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ موجود سرحدي ۽ رابطي واري خطي جي تاريخ طور سمجهڻ گهرجي. ان تحقيق ۾ مند کي مڪران جي آبادين مان هڪ طور ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="IranicaBaluchistan"/> == انتظامي حيثيت == مند کي 2017ع جي آدمشماريءَ سان لاڳاپيل سرڪاري اقتصادي دستاويزن ۾ ڪيچ ضلعي جي ذيلي تعلقي طور درج ڪيو ويو هو. پاڪستان جي ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي ترقيءَ واري اداري (سميڊا) جي مارچ 2023ع واري ضلعي اقتصادي رپورٽ ۾ مند جي 2017ع واري آبادي 50,995 ڄاڻايل آهي.<ref name="SMEDAKech">{{cite report|title=District Economic Profile: Kech|publisher=Small and Medium Enterprises Development Authority, Government of Pakistan|date=March 2023|url=https://smeda.org/phocadownload/Balochistan/District_Profiles/District%20Profile%20of%20Kech%20Mar-2023.pdf|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> پاڪستان جي اليڪشن ڪميشن جي تڪبنديءَ واري دستاويز ۾ مند تعلقي کي ڪيچ ضلعي جي صوبائي اسيمبليءَ واري تڪ پي بي-47 ۾ شامل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ECPKech">{{cite web|title=Final List of Constituencies: Balochistan|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/3/bal.pdf|publisher=Election Commission of Pakistan|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> == آبادي == === آدمشماري === پاڪستان جي 2023ع واري ستين آدمشماريءَ موجب مند تعلقي جي آبادي 56,772 هئي. ان کان اڳ 2017ع ۾ آبادي 50,995 هئي. ٻنهي آدمشمارين جي وچ ۾ آباديءَ ۾ 5,777 ماڻهن جو اضافو ٿيو.<ref name="MandCensus2023"/><ref name="SMEDAKech"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24567a; color:white; padding:9px;" | مند تعلقي جي آباديءَ ۾ تبديلي ! style="background:#dceaf5;" | آدمشماريءَ جو سال ! style="background:#dceaf5;" | ڪل آبادي ! style="background:#dceaf5;" | تبديلي |- | 2017ع | 50,995 | — |- | 2023ع | 56,772 | +5,777 |} <small>ذريعا: سميڊا جي ڪيچ ضلعي بابت اقتصادي رپورٽ ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ تي ٻڌل انگ اکر.<ref name="SMEDAKech"/><ref name="MandCensus2023"/></small> === آباديءَ جي جوڙجڪ === 2023ع جي آدمشماريءَ موجب مند تعلقي ۾ 30,125 مرد، 26,644 عورتون ۽ 3 کدڙا ماڻهو ڳڻيا ويا. آدمشماريءَ ۾ تعلقي جي سموري آبادي ڳوٺاڻي درجي ۾ شمار ڪئي وئي.<ref name="MandCensus2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24567a; color:white; padding:9px;" | مند تعلقي جي آباديءَ جي جوڙجڪ، 2023ع ! style="background:#dceaf5;" | درجو ! style="background:#dceaf5;" | آبادي |- | مرد | 30,125 |- | عورتون | 26,644 |- | کدڙا ماڻهو | 3 |- ! ڪل ! 56,772 |} <small>ذريعو: 2023ع جي آدمشماريءَ تي ٻڌل انگ اکر.<ref name="MandCensus2023"/></small> === آباديءَ جي گهاٽائي ۽ واڌ === 2023ع ۾ تعلقي جي آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 39 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي. 2017ع کان 2023ع تائين سالياني سراسري آباديءَ جي واڌ جي شرح لڳ ڀڳ 1.81 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي. آدمشماريءَ موجب هڪ گهراڻي ۾ سراسري طور 3.4 ماڻهو رهندا هئا.<ref name="MandCensus2023"/> == تعليم == 2023ع جي آدمشماريءَ جي انگن اکرن موجب مند تعلقي ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي خواندگيءَ جي شرح 54.2 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 60.8 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 46.5 سيڪڙو هئي.<ref name="MandCensus2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24567a; color:white; padding:9px;" | مند تعلقي ۾ خواندگيءَ جي شرح، 2023ع ! style="background:#dceaf5;" | آباديءَ جو درجو ! style="background:#dceaf5;" | خواندگيءَ جي شرح |- | مجموعي | 54.2 سيڪڙو |- | مرد | 60.8 سيڪڙو |- | عورتون | 46.5 سيڪڙو |} <small>نوٽ: شرح ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن لاءِ آهي.<ref name="MandCensus2023"/></small> ساڳئي آدمشماريءَ تي ٻڌل انگن اکرن موجب تعلقي ۾ پنجن کان سورهن سالن جي عمر جا 5,928 ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا.<ref name="MandCensus2023"/> == معيشت == مند جي مقامي معيشت کي سمجهڻ لاءِ ان جي مڪران واري جاگرافيائي حيثيت ۽ ايران جي سرحد سان لاڳاپيل آمدورفت اهم آهن. تاريخي تحقيق ۾ مند ۽ تمپ جي علائقن ۾ مقامي آبپاشيءَ ۽ زرعي آبادين جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="IranicaBaluchistan"/> ڪيچ ضلعي بابت سميڊا جي اقتصادي رپورٽ ۾ زراعت، کجور جي پيداوار، چوپائي مال، واپار ۽ سرحد پار ڪاروبار کي ضلعي جي اهم معاشي سرگرمين ۽ امڪاني شعبن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. اهي ضلعي سطح جا نتيجا آهن؛ انهن کي مند تعلقي لاءِ الڳ تيار ڪيل اقتصادي انگ اکر نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SMEDAKech"/> === سرحد پار واپار === پاڪستان ۽ ايران جي وچ ۾ مند–پشين سرحدي گذرگاهه جو افتتاح علائقي جي واپاري ۽ سفري رابطن سان لاڳاپيل هڪ اهم واقعو هو. پاڪستان جي پرڏيهي وزارت موجب هن گذرگاهه جو مقصد ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ واپار، سفر ۽ ماڻهن جي اچ وڃ کي آسان بڻائڻ هو.<ref name="MOFAMand2021"/> == مند–پشين سرحدي گذرگاهه == {{مک مضمون|پاڪستان–ايران سرحد}} 21 اپريل 2021ع تي پاڪستان ۽ ايران جي وچ ۾ مند–پشين سرحدي گذرگاهه جو باضابطه افتتاح ڪيو ويو. افتتاحي تقريب ۾ پاڪستان جي ان وقت جي دفاعي پيداوار واري وفاقي وزير [[زبيده جلال]] ۽ ايران جي روڊن ۽ شهري ترقيءَ واري وزير محمد اسلامي شرڪت ڪئي.<ref name="MOFAMand2021"/> هي گذرگاهه ان وقت ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ٽيون بين الاقوامي سرحدي گذرگاهه هو. ان کان اڳ ميرجاوه–تفتان ۽ گبد–ريمدان جا بين الاقوامي گذرگاهه موجود هئا. گبد–ريمدان گذرگاهه 19 ڊسمبر 2020ع تي کوليو ويو هو.<ref name="MOFAMand2021"/> پاڪستان جي پرڏيهي وزارت موجب مند–پشين گذرگاهه جي افتتاح جو مقصد ٻطرفي واپار ۽ سفر ۾ سهولت پيدا ڪرڻ سان گڏ پاڪستان مان ايران ويندڙ زائرين لاءِ هڪ متبادل رستو مهيا ڪرڻ هو.<ref name="MOFAMand2021"/> [[ڊان]] جي 22 اپريل 2021ع واري رپورٽ موجب افتتاحي تقريب مند راگ واري علائقي ۾ ٿي، جنهن ۾ ٻنهي ملڪن جي سرحدي ۽ لاڳاپيل سرڪاري اختيارين پڻ شرڪت ڪئي.<ref name="DawnMand2021">{{cite news|last1=Baloch|first1=Behram|last2=Shahid|first2=Saleem|title=Third border crossing point with Iran opened|url=https://www.dawn.com/news/1619554|work=Dawn|date=22 April 2021|access-date=3 November 2026|language=en}}</ref> === سرحدي گذرگاهه جا اهم واقعا === {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#24567a; color:white; padding:9px;" | پاڪستان ۽ ايران جي سرحدي رابطن سان لاڳاپيل واقعا ! style="background:#dceaf5;" | تاريخ ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | 19 ڊسمبر 2020ع | گبد–ريمدان بين الاقوامي سرحدي گذرگاهه کوليو ويو.<ref name="MOFAMand2021"/> |- | 21 اپريل 2021ع | مند–پشين گذرگاهه جو باضابطه افتتاح ٿيو.<ref name="MOFAMand2021"/> |- | 22 اپريل 2021ع | ڊان اخبار افتتاح ۽ سرحدي واپار بابت تفصيلي رپورٽ شايع ڪئي.<ref name="DawnMand2021"/> |} == پڻ ڏسو == * [[ڪيچ ضلعو]] * [[مڪران]] * [[بلوچستان، پاڪستان]] * [[پاڪستان–ايران سرحد]] * [[تربت]] * [[تمپ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.pbs.gov.pk/census/ پاڪستان جي شماريات واري اداري جي 2023ع واري آدمشماري] * [https://mofa.gov.pk/ پاڪستان جي پرڏيهي وزارت] * [https://www.smeda.org/ ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي ترقيءَ وارو ادارو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Iran-Pakistan_border وڪيميڊيا ڪامنز تي پاڪستان–ايران سرحد جون تصويرون] [[زمرو:مند تعلقو]] [[زمرو:ڪيچ ضلعو]] [[زمرو:ڪيچ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]] 4zwftgmlne1v2kztqs3nj04oi37mdpa 0 82483 427321 426407 2026-11-03T02:22:02Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427321 wikitext text/x-wiki {{Short description|نائيجيريا جي هڪ رياست}} {{Infobox settlement | name = اويو | official_name = | type = [[نائيجيريا جون رياستون|رياست]] | established_title = [[نائيجيريا جي رياستن جي قيام جي تاريخ موجب فهرست|قيام جي تاريخ]] | established_date = 3 فيبروري 1976ع | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2 |border = infobox |total_width = 300 |caption_align = center |image1 = Dugbe commercial area, Ibadan Oyo state.jpg |caption1 = [[ابادان]] جو منظر، جيڪو گاديءَ جو شهر آهي |image2 = Old Oyo wall ruin.jpg |caption2 = [[قديم اويو]] جي شهر جي ڀتين جا آثار |image3 = Aerial view of University of Ibadan.jpg |caption3 = [[ابادان يونيورسٽي]] |image4 = Iyake Suspended lake - Ado Awaye, Iseyin, Oyo State, Nigeria. 06.jpg |caption4 = [[اياڪي ڍنڍ]] |image5 = Ado awaye mountain in oyo state 08.jpg |caption5 = [[اڊو-اوايي]] جون ٽڪريون }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Oyo State Flag.svg | flag_alt = اويو رياست جو جهنڊو | flag_size = 120px | image_seal = Oyo_State_Coat_of_Arms.png | seal_alt = اويو رياست جي مھر | nickname = [[نائيجيريا جي رياستن جا لقب|رفتار مقرر ڪندڙ رياست]] | image_map = Nigeria - Oyo.svg | map_alt = | map_caption = نائيجيريا ۾ اويو رياست جو مقام | coordinates = {{coord|8|00|N|4|00|E|region:NG_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = <ref name="Altman183">The Encyclopedia of African-American Heritage by Susan Altman, Chapter O, page 183</ref> | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Nigeria}} | seat_type = [[نائيجيريا جي رياستي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]] | seat = [[ابادان]] | government_footnotes = | governing_body = اويو رياست جي حڪومت | leader_party = [[نائيجيريا جي پيپلز ڊيموڪريٽڪ پارٽي|پي ڊي پي]] | leader_title = [[اويو رياست جي گورنرن جي فهرست|گورنر]]<ref>اڳوڻن گورنرن جي فهرست لاءِ [[اويو رياست جي گورنرن جي فهرست]] ڏسو</ref> | leader_name = [[سيئي مڪندي]] | leader_title1 = {{nowrap|[[اويو رياست جو نائب گورنر|نائب گورنر]]}} | leader_name1 = [[بايو لاوال]] ([[نائيجيريا جي پيپلز ڊيموڪريٽڪ پارٽي|پي ڊي پي]]) | leader_title2 = قانون ساز اداري | leader_name2 = [[اويو رياست جي اسيمبلي]] | leader_title3 = [[نائيجيريا جي سينيٽ|سينيٽر]] | leader_name3 = {{Nowrap|مرڪزي: [[يونس اڪنتوندي]] ([[آل پروگريسوز ڪانگريس|اي پي سي]])}}<br />{{Nowrap|اتر: [[عبدالفتاحي بُهاري]] ([[آل پروگريسوز ڪانگريس|اي پي سي]])}}<br />{{Nowrap|ڏکڻ: [[شرف الدين علي]] ([[آل پروگريسوز ڪانگريس|اي پي سي]])}} | leader_title4 = [[نائيجيريا جو ايوان نمائندگان|نمائندا]] | leader_name4 = [[اويو مان نائيجيريا جي قومي اسيمبلي جو وفد#10هين اسيمبلي (2023ع کان اڳتي)|فهرست]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 28454 | area_rank = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>[http://www.oyostate.gov.ng/about-oyo/brief-overview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826174830/http://www.oyostate.gov.ng/about-oyo/brief-overview |date=2009-08-26 }} State overview</ref> | population_total = 5,580,894<ref name="PHC Tables">{{Cite web|url=http://population.gov.ng/core-activities/surveys/dataset/2006-phc-priority-tables/|title=2006 PHC Priority Tables – NATIONAL POPULATION COMMISSION|website=population.gov.ng|language=en-US|access-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010054745/http://population.gov.ng/core-activities/surveys/dataset/2006-phc-priority-tables/|archive-date=2017-10-10|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = 2006 | population_est = 7,976,100<ref>{{Cite web |title=Oyo State: Subdivision |url=https://www.citypopulation.de/en/nigeria/admin/NGA031__oyo/ |access-date=2024-02-07 |website=www.citypopulation.de |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207103940/https://www.citypopulation.de/en/nigeria/admin/NGA031__oyo/ |url-status=live }}</ref> | pop_est_as_of = 2022 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_note = | demographics_type1 = [[نائيجيريا جي رياستن جي جي ڊي پي موجب فهرست|جي ڊي پي (PPP)]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = سال | demographics1_info1 = [[نائيجيريا جي رياستن جي جي ڊي پي موجب فهرست|2021]] | demographics1_title2 = ڪل | demographics1_info2 = $23.8 ارب<ref name="C-GIDD GDP">{{cite web |date=2022-10-13 |editor-last=Okeowo |editor-first=Gabriel |editor2-last=Fatoba |editor2-first=Iyanuoluwa |title=State of States 2022 Edition |url=https://yourbudgit.com/wp-content/uploads/2022/10/2022-State-of-states_Official.pdf |access-date=2023-03-07 |website=Budgit.org |publisher=BudgIT |publication-date=2022-10-13 |archive-date=2023-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331012420/https://yourbudgit.com/wp-content/uploads/2022/10/2022-State-of-states_Official.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = في فرد | demographics1_info3 = $2,560<ref name="C-GIDD GDP"/> | timezone1 = [[اولهه آفريقا وقت|WAT]] | utc_offset1 = +01 | postal_code_type = ٽپال ڪوڊ | postal_code = 200001 | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:NG|NG-OY]] | blank_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاريو|HDI]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.603<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13|archive-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|#fc0|وچولو}} · [[انساني ترقياتي اشاريي موجب نائيجيريا جي رياستن جي فهرست|37 مان 15هين]] | website = {{URL|www.oyostate.gov.ng}} | footnotes = | image_shield = }} '''اويو''' ({{Audio|Oyo_town.wav|ٻُڌو}})({{langx|yo|Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́}} {{ipa|yo|ìk͡pĩ́lɛ̀ ɔ̀jɔ́|}}) [[نائيجيريا]] جي [[ڏکڻ اولھ (نائيجيريا)|ڏکڻ اولھ]] ۾ واقع هڪ [[نائيجيريا جون رياستون|رياست]] آهي۔ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[ابادان]] آهي، جيڪو ملڪ جو [[نائيجيريا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي ۽ ماضيءَ ۾ [[آفريقا]] جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر هو۔<ref>{{Cite news|last=Nenge|first=Katrine|date=2019-01-08|title=Which is the largest city in Africa: Lagos vs. Ibadan city|url=https://www.legit.ng/1212538-is-ibadan-largest-city-africa.html|access-date=2021-03-07|newspaper=[[Legit.ng]]|language=en|archive-date=2022-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325073145/https://www.legit.ng/1212538-is-ibadan-largest-city-africa.html|url-status=live}}</ref> اويو رياست جي اتر ۾ [[ڪوارا رياست]] سان 337 ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[اوسُن رياست]] سان 187 ڪلوميٽر (جزوي طور اوسُن درياهه جي پار)، ڏکڻ ۾ [[اوگون رياست]] سان ۽ اولهه ۾ [[بنين]] جي [[جمهوريه]] سان 98 ڪلوميٽر ڊگهي سرحد آهي۔ 2022ع جي اندازي موجب 7,976,100 آبادي سان، اويو رياست [[نائيجيريا]] جي [[آبادي موجب نائيجيريا جي رياستن جي فهرست|ڇهين سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] آهي۔<ref name=":0">{{Cite web |title=Oyo {{!}} state, Nigeria {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Oyo-state-Nigeria |access-date=2023-05-05 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=2023-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405232336/https://www.britannica.com/place/Oyo-state-Nigeria |url-status=live }}</ref> اويو رياست جي وڏي اڪثريت [[يوروبا ماڻهو|يوروبا]] ماڻهن تي مشتمل آهي۔<ref>{{Cite web|title=oyo, nigeria language|url=https://thehumanasia.com/caoimhin-translation-ioib/oyo,-nigeria-language-503501|access-date=2021-03-07|website=thehumanasia.com|archive-date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302065543/https://thehumanasia.com/caoimhin-translation-ioib/oyo%2C-nigeria-language-503501|url-status=live}}</ref> "رفتار مقرر ڪندڙ رياست" جي لقب سان سڃاتي ويندڙ موجوده اويو رياست ان علائقي تي واقع آهي جيڪو اڳ [[اويو سلطنت]] جي حڪمراني هيٺ هو۔ اويو سلطنت هڪ طاقتور<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |title=History of Nigeria. |url=https://archive.org/details/historyofnigeria0000falo |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |location=New York}}</ref><ref>{{Cite book |last=Samuel |first=Johnson |url=https://books.google.com/books?id=7XSiGw4_qlAC |title=The History of the Yorubas: From the Earliest Times to the Beginning of the British Protectorate |publisher=Cambridge University Press |year=1966|isbn=978-1-108-02099-2 }}</ref> [[يوروبا لينڊ|يوروبا]] سلطنت هئي، جيڪا تقريباً {{Circa|1300}}ع کان 1896ع تائين اويو رياست جي وڏي حصي ۽ وسيع يوروبا علائقن تي حڪمراني ڪندي رهي۔<ref>{{Cite journal |last=Peter |first=Morton-Williams |title=THE ỌYỌ YORUBA AND THE ATLANTIC TRADE, 1670-1830 |url=https://www.jstor.org/stable/41856687 |journal=Journal of the Historical Society of Nigeria |jstor=41856687 |via=JSTOR}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Akinjogbin|first=I. A.|date=1966|title=THE OYO EMPIRE IN THE 18TH CENTURY–A REASSESSMENT|url=https://www.jstor.org/stable/41856706|journal=Journal of the Historical Society of Nigeria|volume=3|issue=3|pages=449–460|jstor=41856706|issn=0018-2540}}</ref> 1830ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيل جديد شهر اويو، يعني "نئون اويو" ({{lang|yo|Ọ̀yọ́ Àtìbà}})، کي شاهي اويو دور جو هڪ يادگار سمجهيو وڃي ٿو ته جيئن ان کي اتر ۾ واقع اڳوڻي گاديءَ واري شهر "[[اويو سلطنت#ابادان|قديم اويو]]" ({{lang|yo|Ọ̀yọ́-Ilé}}) کان الڳ سڃاتو وڃي۔ جيتوڻيڪ وچئين دور جي عظيم اويو سلطنت 1835ع ۾ زوال پذير ٿي وئي، پر [[الافين]] (محل جو مالڪ ۽ نگهبان) اڄ به موجوده اويو رياست جي اويو شهر ۾ هڪ [[تقريب|رسمي]] ڪردار ادا ڪندو رهي ٿو۔<ref>{{Cite web|title=Association of Local Governments of Nigeria|url=https://algon.ng/Oyo.php|access-date=2021-06-03|website=algon.ng|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603080245/https://algon.ng/Oyo.php|url-status=live}}</ref> زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان اويو رياست ڏکڻ نائيجيريا جي سڀ کان وڏي رياست آهي ۽ لاگوس کان پوءِ ڏکڻ نائيجيريا جي ٻي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست آهي۔ 2006ع جي مردم شماري موجب، 5,580,894 آبادي سان هي نائيجيريا جي چوٿين سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست هئي۔ 2022ع جي تازي اندازي مطابق آبادي لڳ ڀڳ 7,976,100 هئي، جنهن سبب اها [[آبادي موجب نائيجيريا جي رياستن جي فهرست|ڇهين سڀ کان وڌيڪ آبادي واري رياست]] بڻجي وئي۔<ref name=":0" /> نائيجيريا جي پهرين يونيورسٽي جي قيام واري هنڌ طور مشهور،<ref>{{Cite web |title=Home {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN |url=https://www.ui.edu.ng/ |access-date=2022-02-26 |website=www.ui.edu.ng |archive-date=2021-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309110743/https://www.ui.edu.ng./ |url-status=dead }}</ref> [[ابادان يونيورسٽي]]،<ref>{{Cite web|date=2019-01-09|title=Oyo State|url=https://nipc.gov.ng/nigeria-states/oyo-state/|access-date=2021-03-07|website=Nigerian Investment Promotion Commission|language=en-US|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416211302/https://nipc.gov.ng/nigeria-states/oyo-state/|url-status=live}}</ref> جيڪا 1948ع ۾ قائم ٿي، هن رياست کي نائيجيريا ۾ ڪيترن ئي "پهريون" ادارن جي رياست طور سڃاتو وڃي ٿو، جن ۾ پهريون ٽيليويزن اسٽيشن، پهريون رستو، پهريون اسٽيڊيم، پهرين ريلوي لائين ۽ پهريون تدريسي اسپتال وغيره شامل آهن۔ ==جاگرافي== [[File:Ijio Hill, Iwajowa LGA, Oyo State, Nigeria.jpg|thumb|اجيو ٽڪري، اِواجووا مقامي حڪومتي ايراضي، اويو رياست]] اويو رياست تقريباً {{convert|28,454|km2|acres sqmi|abbr=off}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ماپ جي لحاظ کان 14هين نمبر تي آهي۔<ref name="Unveiling Nigeria - state">{{Cite web |title=Unveiling Nigeria - state |url=https://www.unveilingnigeria.ng/geopolitical-zone/oyo-state |access-date=2022-02-26 |website=www.unveilingnigeria.ng |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027153305/https://unveilingnigeria.ng/geopolitical-zone/oyo-state |url-status=live }}</ref> هتان جو [[زميني منظرنامو]] پراڻن سخت پٿرن ۽ گنبذ نما ٽڪرين تي مشتمل آهي، جيڪي ڏاکڻي حصي ۾ تقريباً {{convert|500|m|yd ft|abbr=off}} اوچائيءَ کان آهستي آهستي اڀرن ٿيون ۽ اتر ۾ سمنڊ جي سطح کان تقريباً {{convert|1200|m|yd ft|abbr=off}} اوچائيءَ تائين پهچن ٿيون۔<ref>{{Cite web|title=Oyo State:The Pace Setter State. News{{!}}Discussions{{!}}Projects {{!}} Yoruba Parapo|url=https://ooduafamily.freeforums.net/thread/33/state-pace-setter-discussions-projects|access-date=2021-06-03|website=ooduafamily.freeforums.net|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603080504/https://ooduafamily.freeforums.net/thread/33/state-pace-setter-discussions-projects|url-status=live}}</ref> اهم درياهن جهڙوڪ [[اوگون درياهه|اوگون]]، [[اوبا درياهه|اوبا]]، [[اويان]]، [[اوٽن درياهه|اوٽن]]، اوفيڪي، ساسا، [[اوني]]، [[ايرنلي درياهه|ايرنلي]] ۽ [[اوسُن درياهه]] جا سرچشما انهن بلند علائقن مان نڪرن ٿا۔ رياست جا ڏاکڻا ۽ ڏکڻ اوڀر وارا حصا هڪ لڳاتار ميداني علائقو ٺاهين ٿا۔<ref name="Unveiling Nigeria - state"/> اويو رياست ۾ ڪيترائي قدرتي ماڳ موجود آهن، جن ۾ [[قديم اويو قومي پارڪ]]، اگودي پارڪ ۽ باغ شامل آهن۔ هن علائقي ۾ اڳ خطري هيٺ آيل [[آفريقي جهنگلي ڪتو]] ''[[Lycaon pictus]]'' جو [[رهائشگاهه]] موجود هو؛<ref>C. Michael Hogan. 2009. [http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=35993 ''Painted Hunting Dog: Lycaon pictus'', GlobalTwitcher.com, ed. N. Stromberg] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209234758/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=35993 |date=2010-12-09 }}</ref> پر خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي [[ڪينڊيڊي]] خاندان جو جانور هتان مقامي طور ناپيد ٿي چڪو آهي۔{{citation needed|date=December 2022}} ===آبهوا=== هتان جي آبهوا [[خط استوايي آبهوا]] آهي، جنهن ۾ نمايان طور [[سُڪل موسم]] ۽ [[برساتي موسم]] شامل آهن ۽ نمي نسبتاً وڌيڪ هوندي آهي۔ سُڪل موسم نومبر کان مارچ تائين جاري رهي ٿي، جڏهن ته برساتي موسم اپريل ۾ شروع ٿي آڪٽوبر ۾ ختم ٿئي ٿي۔ سراسري روزاني گرمي پد تقريباً سڄو سال {{convert|25|°C}} کان {{convert|35|°C}} جي وچ ۾ رهي ٿو۔<ref>{{Cite journal|last1=Adedapo Olufemi Adeogun<sup>1|first1=2</Sup>|last2=Popoola²|first2=Kehinde Olajide|last3=Oduola³|first3=Adedayo Olatunbosun|last4=Olakiigbe¹|first4=Abiodun Kanmi|last5=Awolola¹|first5=Samson Taiwo|date=2017-08-18|title=High Level of DDT Resistance and Reduced Susceptibility to Deltamethrin in Anopheles gambiae, Anopheles coluzzi, and Anopheles arabiensis from Urban Communities in Oyo State, South-West Nigeria|url=http://www.aquapublisher.com/index.php/jmr/article/view/3247|journal=Journal of Mosquito Research|language=en|volume=7|issn=1927-646X|access-date=2020-05-28|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806034723/http://www.aquapublisher.com/index.php/jmr/article/view/3247|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== اها 1976ع ۾ [[مغربي رياست (نائيجيريا)|مغربي رياست]] مان ٺاهي وئي،<ref>{{Cite web |last=Ibrahim |first=Abubakar |date=26 February 2022 |title=Oyo state |url=https://www.britannica.com/place/Oyo-state-Nigeria |website=Britannice.com |access-date=26 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217202638/https://www.britannica.com/place/Oyo-state-Nigeria |url-status=live }}</ref> ۽ ان ۾ [[اوسُن رياست]] پڻ شامل هئي، جيڪا 1991ع ۾ الڳ ڪئي وئي. اويو رياست [[wiktionary:Homogenous|هم جنس]] آهي، جنهن ۾ گهڻو ڪري [[يوروبا ماڻهو|يوروبا]] نسلي گروهه آباد آهي؛ اهي بنيادي طور زرعي آهن، پر گهڻي آبادي وارن شهري مرڪزن ۾ رهڻ جو لاڙو رکن ٿا.<ref>{{Cite journal|last=Bascom|first=William R.|date=1962-08-01|title=Some Aspects of Yoruba Urbanism|url=https://escholarship.org/uc/item/43h9640r|journal=American Anthropologist|language=en|volume=64|issue=4|pages=699–709|doi=10.1525/aa.1962.64.4.02a00010|doi-access=free|access-date=2020-05-28|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806015533/https://escholarship.org/uc/item/43h9640r|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> مقامي ماڻهو گهڻو ڪري اويو، [[اونڪو|اوڪي-اوگن]]، ابادان<ref>{{Cite web|title=THE IBADAN PEOPLE OF NIGERIA|url=https://steemit.com/nigeria/@aderonkemi/the-ibadan-people-of-nigeria|last=Ago|first=Aderonkemiin #nigeria • 3 Years|date=2017-10-06|website=Steemit|language=en|access-date=2020-05-28|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806071735/https://steemit.com/nigeria/@aderonkemi/the-ibadan-people-of-nigeria|url-status=live}}</ref> ۽ [[اِباراپا ماڻهو|اِباراپا]] ماڻهن تي مشتمل آهن، جيڪي سڀ يوروبا خاندان سان تعلق رکن ٿا. ابادان [[برطانوي نوآبادياتي حڪمراني]] جي ڏينهن کان پراڻي [[مغربي علائقو، نائيجيريا|مغربي علائقي]] جي [[انتظاميه (حڪومت)|انتظاميه]] جو مرڪز رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Western State, Nigeria (1967 - 1970) |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/ng-w.html |access-date=2024-07-05 |website=www.crwflags.com}}</ref> ابادان کان سواءِ، اويو رياست جا ٻيا اهم شهر ۽ ڳوٺ هي آهن: [[اويو، نائيجيريا|اويو]]، [[اوگبوموشو|اوگبوموشو]]، اِسيين-اوڪي اوگن، اِپاپو-اوڪي اوگن، ڪِسي-اوڪي اوگن، اوڪيهو-اوڪي اوگن، ساڪي-اوڪي اوگن، اِگبيتي-اوڪي اوگن، اِگبوهو-اوڪي اوگن [اِگبوهو]، ايروا-اِباراپا، [[اِروڪو]]، لانليٽي، اوجي اووڊي-اوڪي اوگن، سيپيتيري-اوڪي اوگن، اِلورا-اويو، جوبيلي-اويو، [[نائيجيريا|اوي-اويو]]، اِليرو-اوڪي اوگن، اوڪاڪا-اوڪي اوگن، اِگبو اورا-اِباراپا، [[اِديري]].<ref>{{Cite web|title=Unveiling Nigeria - state|url=https://www.unveilingnigeria.ng/geopolitical-zone/oyo-state|access-date=2021-06-03|website=www.unveilingnigeria.ng|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603080959/https://www.unveilingnigeria.ng/geopolitical-zone/oyo-state|url-status=live}}</ref> 2024ع ۾، يوروبا [[نائيجيريا جون علحدگي پسند تحريڪون|علحدگي پسندن]] ابادان ۾ رياستي حڪومت کي [[اويو رياست جي بغاوت جي ڪوشش|غير ڪاميابي سان ڪيرائڻ جي ڪوشش]] ڪئي.<ref>{{cite web | url = https://humanglemedia.com/the-curious-journey-of-woman-who-declared-yoruba-independence-from-nigeria/ | title = The Curious Journey Of Woman Who Declared Yoruba Independence From Nigeria | author = Ibrahim Adeyemi | work = HumAngle | date = 23 April 2024 | access-date = 29 September 2024 | archive-date = 13 September 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240913022051/https://humanglemedia.com/the-curious-journey-of-woman-who-declared-yoruba-independence-from-nigeria/ | url-status = dead }}</ref> ==رڪارڊ ۽ اهم نشان== [[File:Bower towers, Ibadan.jpg|thumb|باور ٽاورز، ابادان]] نائيجيريا ۾ ڊگري ڏيندڙ پهريون ادارو [[ابادان يونيورسٽي]] آهي، جيڪا 1948ع ۾ قائم ٿيڻ وقت [[لنڊن يونيورسٽي]] جي هڪ ڪاليج طور قائم ڪئي وئي،<ref>{{Cite web |title=University of London |url=https://www.london.ac.uk/ |access-date=2024-06-27 |website=www.london.ac.uk |language=en}}</ref> ۽ پوءِ 1962ع ۾ [[خودمختيار ادارو|خودمختيار]] يونيورسٽي ۾ تبديل ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|title=History of UI {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN|url=https://www.ui.edu.ng/uihistory|access-date=2021-06-03|website=www.ui.edu.ng|archive-date=2019-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910143436/http://www.ui.edu.ng/uihistory|url-status=dead}}</ref> رياست جون ٻيون يونيورسٽيون هي آهن: [[ليڊ سٽي يونيورسٽي]]، ابادان،<ref>{{Cite web |title=::Lead City University, Nigeria |url=https://www.lcu.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=www.lcu.edu.ng}}</ref> [[اجايي ڪروٿر يونيورسٽي]]، [[اويو، نائيجيريا|اويو]]،<ref name="acu.edu.ng">{{Cite web |title=Ajayi Crowther University {{!}} Private University in Nigeria |url=https://www.acu.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US}}</ref> [[ڪولا ديسي يونيورسٽي]]،<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://koladaisiuniversity.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=Koladaisi University |language=en-US}}</ref> ڊومينيڪن يونيورسٽي، ابادان، ۽ [[لاڊوڪي اڪنتولا يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، [[اوگبوموشو]].<ref name="lautech.edu.ng">{{Cite web |title=Home {{!}} Ladoke Akintola University of Technology, Ogbomoso, Oyo-State, Nigeria. |url=https://www.lautech.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=www.lautech.edu.ng}}</ref> [[دي پولي ٽيڪنڪ، ابادان]]،<ref name="Home">{{Cite web |title=Home |url=https://www.polyibadan.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=The Polytechnc, Ibadan |language=en-US |archive-date=2025-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215230444/http://polyibadan.edu.ng/ |url-status=dead}}</ref> اويو رياست ڪاليج آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي، اِگبو اورا،<ref>{{Cite web |title=Home Page - OYSCATECH |url=http://oyscatech.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=oyscatech.edu.ng}}</ref> ۽ اڊيسيون اوگنڊوين پولي ٽيڪنڪ، ايروا، اويو رياست ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite journal|last=TEACHERS REGISTRATION COUNCIL OF NIGERIA|year=2020|title=2019-2020 Statistical Digest|url=https://education.gov.ng/wp-content/uploads/2021/04/TRCN-2019-2020-STATISTICAL-DIGEST.pdf|journal=TRCN Statistical Digest|publisher=Teachers Registration Council of Nigeria|publication-place=Nigeria|issn=1597-2135|access-date=2021-06-03|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603082703/https://education.gov.ng/wp-content/uploads/2021/04/TRCN-2019-2020-STATISTICAL-DIGEST.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603082703/https://education.gov.ng/wp-content/uploads/2021/04/TRCN-2019-2020-STATISTICAL-DIGEST.pdf |date=2021-06-03 }}</ref> رياست ۾ 324 [[ثانوي اسڪول]] ۽ 1,576 سرڪاري [[پرائمري اسڪول]] آهن. شهر جا ٻيا قابل ذڪر ادارا [[يونيورسٽي ڪاليج اسپتال، ابادان]]؛<ref>{{Cite web |title=University College Hospital – UCH, Ibadan |url=https://uch-ibadan.org.ng/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US |archive-date=2024-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627054640/https://uch-ibadan.org.ng/ |url-status=dead}}</ref> نائيجيريا جي پهرين تدريسي اسپتال، ۽ [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽراپيڪل ايگريڪلچر]] (IITA) آهن.<ref>{{Cite web|title=National Trade & International Business Center|url=http://ntibc.ng/listing/state/32/Oyo|access-date=2021-06-03|website=ntibc.ng|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603083126/http://ntibc.ng/listing/state/32/Oyo|url-status=live}}</ref> ابادان ۾ واقع [[ڪوڪو هائوس]] آفريقا ۾ تعمير ٿيل پهريون [[آسمان ڇهندڙ عمارت]] هو.<ref>{{Cite news|date=2020-01-04|title=Cocoa House: Nigeria's 1st skyscraper is decaying even though it rakes in millions of naira for 6 states [Special Report]|url=https://www.pulse.ng/news/local/cocoa-house-nigerias-1st-skyscraper-is-decaying-even-though-it-rakes-in-millions-of/ty8mjlv|access-date=2021-06-03|newspaper=[[Pulse Nigeria]]|language=en|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603083358/https://www.pulse.ng/news/local/cocoa-house-nigerias-1st-skyscraper-is-decaying-even-though-it-rakes-in-millions-of/ty8mjlv|url-status=live}}</ref> رياست ۾ [[نائيجيرين ٽيليويزن اٿارٽي|NTA ابادان]]،<ref>{{Cite web |title=IBADAN Archives |url=https://nta.ng/tag/ibadan/ |access-date=2024-06-27 |website=Nigerian Television Authority - Africa's Largest TV Network |language=en-US |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120203442/https://nta.ng/tag/ibadan/ |url-status=dead}}</ref> آفريقا جو پهريون ٽيليويزن اسٽيشن، ۽ اوبافيمي اوولوو (اڳوڻو لبرٽي) اسٽيڊيم آهي، جنهن ۾ 35,000 ماڻهن جي گنجائش آهي.<ref>{{Cite news|last=vanguard|date=2015-11-13|title=Ibadan: Nigeria's home of many Firsts|url=https://www.vanguardngr.com/2015/11/ibadan-nigerias-home-of-many-firsts/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2021-06-03|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-US|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603083617/https://www.vanguardngr.com/2015/11/ibadan-nigerias-home-of-many-firsts/|url-status=live}}</ref> رياست ۾ واقع ٻيا اهم سياحتي ماڳ هي آهن: [[اگودي باغ|اگودي نباتاتي باغ]]، اڊو-اوايي معلق ڍنڍ، [[ماپو هال]]، ابادان يونيورسٽي جو [[چڙيا گهر]]، اِدو [[سينوٽاف]]، [[ٽرانس ونڊرلينڊ|ٽرانس-ونڊرلينڊ اميوزمينٽ پارڪ]]، [[قديم اويو قومي پارڪ]]، جيڪو مشهور [[اويو سلطنت|قديم اويو سلطنت]] جي قديم گاديءَ واري تاريخي ماڳ تي واقع آهي، اِگبيتي ۾ ايياموپو ۽ اگبيلي ٽڪري، [[باور ٽاور]] ۽ ثقافتي مرڪز، موڪولا. رياست ملڪ جو پهريون ايف ايم ريڊيو ۽ پهريون خانگي ٽيليويزن اسٽيشن، [[گيلڪسي ٽيليويزن (نائيجيريا)|گيلڪسي ٽيليويزن]] پڻ رکي ٿي.<ref>{{Cite web |date=2008-02-14 |title=Galaxy Television {{!}} Home |url=https://www.galaxytvonline.com/ |access-date=2024-06-27 |website=Galaxy Television |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Oyo State of Nigeria :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Oyo/|access-date=2021-06-03|website=www.nigeriagalleria.com|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603083816/https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Oyo/|url-status=live}}</ref> [[File:OLOKE MEJI HILL.jpg|thumb|اولوڪي ميجي ٽڪري]] == حڪومت ۽ سياست == نائيجيريا جي 1999ع واري آئين<ref>[http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm Constitution of the Federal Republic of Nigeria 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515002448/https://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm |date=2020-05-15 }} (accessed 20 September 2008)</ref> تحت، اويو رياست جي حڪومت ۽ ٻين 35 [[نائيجيريا جون رياستون|نائيجيريا رياستن]] جون حڪومتون ٽن شاخن ۾ ورهايل آهن، جيئن [[نائيجيريا|وفاقي جمهوريه نائيجيريا]] جي حڪومت سان مطابقت ۾ هجن، جيڪا پڻ ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: [[انتظامي شاخ]]، [[قانون سازي|قانون ساز شاخ]] ۽ [[عدليه]].<ref>{{Cite web|title=Nigeria - Government and society|url=https://www.britannica.com/place/Nigeria|access-date=2021-06-03|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2023-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012185112/https://www.britannica.com/place/Nigeria|url-status=live}}</ref> اويو رياست جي حڪومت جي انتظامي شاخ جي سربراهي چونڊيل [[اويو رياست جو گورنر|انتظامي گورنر]] ڪري ٿو، جيڪو مقرر ڪيل ڪابينا ميمبرن تي مشتمل [[اويو رياست جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل|رياستي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل]] جي صدارت ڪري ٿو. اويو رياست جو موجوده گورنر [[سيئي مڪندي]] آهي ۽ [[بايو لاوال]] نائب گورنر طور ڪم ڪري رهيو آهي.<ref>{{Cite web|title=Oyo State Government {{!}} Office of the governor|url=https://upgrade.oyostate.gov.ng/office-of-governor/|access-date=2021-06-03|language=en-US|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603084459/https://upgrade.oyostate.gov.ng/office-of-governor/|url-status=live}}</ref> قانون ساز شاخ جي سربراهي اسيمبلي جي ايوان جو چونڊيل اسپيڪر ڪري ٿو. موجوده اسپيڪر عزت مآب [[ديبو اوگنڊوين]] آهي.<ref>{{Cite web|title=Oyo Assembly – Channels Television|url=https://www.channelstv.com/tag/oyo-assembly/|access-date=2021-06-03|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603085056/https://www.channelstv.com/tag/oyo-assembly/|url-status=live}}</ref> آخر ۾، عدليه جي سربراهي اويو رياست هاءِ ڪورٽ جو چيف جج ڪري ٿو.<ref>{{Cite news |last=Nigeria |first=News Agency of |date=2024-03-19 |title=Oyo chief judge pardons 38 inmates |url=https://gazettengr.com/oyo-chief-judge-pardons-38-inmates/ |location=Abuja, Nigeria|access-date=2024-06-27 |newspaper=[[Peoples Gazette]]|language=en-US}}</ref> رياست جي موجوده چيف جج عزت مآب جسٽس ايابو يريما آهي.<ref>{{Citation|title=Davis, Sir Godfrey, (23 Oct. 1890–7 Aug. 1968), formerly Chief Judge, Chief Court, Sind|date=2007-12-01|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u49778|work=Who Was Who|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u49778|access-date=2021-06-03|url-access=subscription}}</ref> ==تعليم== هن وقت اويو رياست ۾ 2,004 [[سرڪاري اسڪول (حڪومتي مالي مدد سان)|سرڪاري اسڪول]] (پرائمري)، 971 خانگي نرسري/پرائمري اسڪول، 969 سرڪاري ثانوي اسڪول، جن ۾ سائنس جا 7 اسڪول شامل آهن، ۽ 57 خانگي ثانوي اسڪول آهن. رياست ۾ پنج سرڪاري [[ٽيڪنيڪل اسڪول|ٽيڪنيڪل ڪاليج]] پڻ آهن، جيڪي [[اويو، نائيجيريا|اويو]]، [[اوگبوموشو]]، [[ابادان]]،<ref>{{Cite web |title=About Us {{!}} Ladoke Akintola University of Technology, Ogbomoso, Oyo-State, Nigeria. |url=https://lautech.edu.ng/aboutus |access-date=2024-07-01 |website=lautech.edu.ng |archive-date=8 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008202834/https://www.lautech.edu.ng/aboutus |url-status=dead }}</ref> شاڪي-اوڪي اوگن<ref>{{Cite web |title=The Oke-Ogun Polytechnic, Saki |url=https://tops.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |language=en-GB |archive-date=27 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627091943/https://tops.edu.ng/ |url-status=dead }}</ref> ۽ اِسيين-اوڪي اوگن ۾ واقع آهن، جن ۾ 2000/2001ع جي تعليمي سيشن ۾ 2,829 شاگرد داخل هئا. نيشنل يوٿ سروس ڪور<ref>{{Cite web |title=Welcome to The NYSC Portal |url=https://portal.nysc.org.ng/nysc1/ |access-date=2024-07-01 |website=portal.nysc.org.ng}}</ref> (NYSC) جو مستقل اورينٽيشن ڪيمپ اِسيين ۾ واقع آهي.<ref>{{Citation|title=Chapter 4. Public Schools, High Schools, Normal Schools, and Colleges|date=2012-12-31|url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400843176.41|work=Stand and Prosper|pages=41–56|publisher=Princeton University Press|doi=10.1515/9781400843176.41|isbn=978-1-4008-4317-6|access-date=2021-06-03|url-access=subscription}}</ref> اِسيين جي بيرڪ واري علائقي جي ٽڪريءَ جي پاسي تي واقع ابيڊي رائٽرز ريزيڊنسي هڪ بين الاقوامي رهائشي مرڪز آهي، جنهن سڄي دنيا، خاص طور آفريقا، مان وڏن ليکڪن، صحافين ۽ مصنفن کي آندو آهي، جن ۾ آفريقا جو پهريون نوبل انعام يافته پروفيسر [[وولي سوينڪا]]، جوموڪي ويريسيمو، فنمي الوڪو، رچرڊ علي، پال ليئم ۽ ٻيا شامل آهن.<ref>{{Cite news |last= |first= |date=2016-03-12 |title=Ebedi Writers Residency Honours Achebe, Gimba, Mabel Segun, Soyinka |url=https://editor.guardian.ng/art/ebedi-writers-residency-honours-achebe-gimba-mabel-segun-soyinka/ |location=Lagos, Nigeria|access-date=2023-06-12 |newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US |archive-date=2023-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612144104/https://editor.guardian.ng/art/ebedi-writers-residency-honours-achebe-gimba-mabel-segun-soyinka/ |url-status=live }}</ref> تاريخي طور نمايان ثانوي اسڪولن ۾ [[سينٽ اينز اسڪول ابادان]] (1869ع)،<ref>{{Cite web |title=St. Annes {{!}} St. Annes Schools, Calabar |url=https://www.stannesschools.ng/# |access-date=2024-06-27 |website=www.stannesschools.ng |language=en}}</ref> [[ويسلي ڪاليج، ابادان]] (1905ع)، [[ابادان گرامر اسڪول]] (1913ع)، [[گورنمينٽ ڪاليج، ابادان]] (1927ع)،<ref>{{Cite web |title=Government College Ibadan Website – Government College Ibadan Website |url=https://governmentcollegeibadan.com/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سينٽ ٿريسا ڪاليج ابادان (1932ع)، ابادان بوائز هاءِ اسڪول (1938ع)، [[اوليوٽ بيپٽسٽ هاءِ اسڪول|اوليوٽ هائٽس اويو]] (1945ع)، [[ڪوئنز اسڪول، ابادان]] (1952ع)، [[لويولا ڪاليج، ابادان]] (1954ع)، سينٽ برناڊينز اويو (1957ع)، لاگيلو گرامر اسڪول ابادان (1958ع)، اِسيين ڊسٽرڪٽ گرامر اسڪول اِسيين (1964ع)، ميٿوڊسٽ هاءِ اسڪول، ابادان (1961ع)، سينٽ پيٽرڪز گرامر اسڪول ابادان (1962ع) ۽ ڪيترائي ٻيا شامل آهن. هي آفريقا جي علم جي اڳواڻ سرچشمي، مشهور ابادان يونيورسٽي، جو به گهر آهي (يونيورسٽي اصل ۾ لنڊن يونيورسٽي جي هڪ آزاد خارجي ڪاليج طور قائم ڪئي وئي هئي، جنهن کي تڏهن يونيورسٽي ڪاليج، ابادان چيو ويندو هو<ref>{{Cite web |title=Home {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN |url=http://www.ui.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |website=www.ui.edu.ng}}</ref><ref>[[ابادان يونيورسٽي]]</ref>). 2001/2002ع جي تعليمي سيشن ۾ ٻه نوان ٽيڪنيڪل ڪاليج، هڪ اِسيين، اِسيين مقامي حڪومتي علائقي ۾، ۽ ٻيو اِڪيجا، اولويوولي مقامي حڪومتي علائقي ۾ قائم ڪيا ويا. تعليم جو هڪ ڪاليج، اويو رياست ڪاليج آف ايجوڪيشن، اويو، پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Oyo State College of Education, Lanlate |url=https://oyscoel.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |language=en-US}}</ref> هتي هڪ پولي ٽيڪنڪ، [[دي پولي ٽيڪنڪ، ابادان]]<ref name="Home"/> آهي، جنهن جا 2 سيٽلائيٽ ڪيمپس [[ايروا]]<ref>{{Cite web |title=Adeseun Ogundoyin Polytechnic Eruwa |url=https://aope.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |website=aope.edu.ng}}</ref> ۽ شاڪي-اوڪي اوگن ۾ آهن، جيڪو هاڻي اوڪي-اوگن پولي ٽيڪنڪ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ هڪ رياستي ملڪيت واري يونيورسٽي، [[لاڊوڪي اڪنتولا يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]] (LAUTECH)، اوگبوموشو،<ref name="lautech.edu.ng"/><ref>{{Cite web |title=About Us {{!}} Ladoke Akintola University of Technology, Ogbomoso, Oyo-State, Nigeria. |url=https://www.lautech.edu.ng/index.php/aboutus |access-date=2024-06-27 |website=www.lautech.edu.ng |archive-date=3 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803150545/https://www.lautech.edu.ng/index.php/aboutus |url-status=dead }}</ref> پڻ آهي، جيڪا اويو ۽ [[اوسُن رياست]] جي حڪومتن جي گڏيل ملڪيت آهي. وفاقي پريميئر يونيورسٽي [[ابادان يونيورسٽي]]<ref>{{Cite web |title=Home {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN |url=http://www.ui.edu.ng/ |access-date=2024-06-27 |website=www.ui.edu.ng}}</ref> پڻ رياست جي گاديءَ واري شهر ۾ واقع آهي. هڪ خانگي پولي ٽيڪنڪ (SAF پولي ٽيڪنڪ، اِسيين) اِسيين ۾ واقع آهي. ساڪي ويسٽ مقامي حڪومت ۾ هڪ ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ آهي، جنهن جو نالو دي ڪنگز پولي، شاڪي-اوڪي اوگن آهي.<ref>{{Cite web |title=Tertiary Institutions Owned By Oyo State Government – Oyo State Government |url=https://old.oyostate.gov.ng/ministry-of-education-science-and-technology/tertiary-institutions-owned-by-oyo-state-government/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US |archive-date=25 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725193333/https://old.oyostate.gov.ng/ministry-of-education-science-and-technology/tertiary-institutions-owned-by-oyo-state-government/ |url-status=dead }}</ref>{{citation needed|date=December 2022}} ان کان علاوه [[فيڊرل ڪاليج آف اينمل هيلٿ اينڊ پروڊڪشن ٽيڪنالاجي، ووم|فيڊرل ڪاليج آف اينمل هيلٿ اينڊ پروڊڪشن ٽيڪنالاجي، ابادان]]؛<ref>{{Cite web |last=Odeyemi |first=Oluwasanmi |date=2024-01-31 |title=Home - Federal College of Animal Health & Production Technology (FCAHPTIB) |url=https://fcahptib.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |website=fcahptib.edu.ng |language=en-US}}</ref> [[فيڊرل ڪاليج آف ايجوڪيشن (اسپيشل)، اويو]]،<ref>{{Cite web |last=EDU |title=Federal College Of Education |url=https://education.gov.ng/federal-college-of-education/ |access-date=2024-07-01 |website=FEDERAL MINISTRY OF EDUCATION |language=en-US}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> فيڊرل اسڪول آف سرويئنگ، اويو؛ [[ڪوڪو ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف نائيجيريا]] (CRIN)، انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچرل ريسرچ اينڊ ٽريننگ (IAR&T)، نائيجيرين انسٽيٽيوٽ آف سائنس ليبارٽري ٽيڪنالاجي (NISLT)، فيڊرل ڪاليج آف فاريسٽري، ابادان (FEDCOFOR)،<ref>{{Cite web |title=Federal College of Forestry, Ibadan. – Nursing them to Nurture the World |url=https://fcfibadan.edu.ng/ |access-date=2024-07-01 |website=fcfibadan.edu.ng |archive-date=2024-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703130757/https://www.fcfibadan.edu.ng/ |url-status=dead}}</ref> جيڪو [[فاريسٽري ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف نائيجيريا]] (FRIN)<ref>{{Cite web |date=2023-10-30 |title=Forestry Research Institute of Nigeria |url=http://frin.gov.ng/ |access-date=2024-06-27 |language=en-US}}</ref> جو ماتحت ادارو آهي، ۽ [[نائيجيرين انسٽيٽيوٽ آف سوشل اينڊ اڪنامڪ ريسرچ]] (NISER)، سڀ ابادان ۾ واقع آهن.<ref>{{Cite web |title=Home page |url=https://niser.gov.ng/v2/ |access-date=2024-07-01 |website=NISER |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=About NISER |url=https://niser.gov.ng/v2/about-niser/ |access-date=2024-06-27 |website=NISER |language=en-US}}</ref>{{citation needed|date=December 2022}} ساڳئي طرح، رياست ۾ 15 خانہ بدوش اسڪول آهن. اهي گا جورو ۽ گا بالي، ٻئي ڪِسي (اِريپو مقامي حڪومت) ۾؛ باوچيلو گورنمينٽ؛ ارين-اوي، ابيوگن، اوڪاڪا ۽ بابا-اوڊي (ايتيسواجو مقامي حڪومت)؛ اِگانا (اِواجووا مقامي حڪومت)؛ اِگنگان ۽ اييتي (اِباراپا اتر مقامي حڪومت)؛ گا ڪونڊو ۽ اِگبو-اورا (اِباراپا مرڪزي مقامي حڪومت) ۽ سيپيتيري (ساڪي اوڀر مقامي حڪومت) آهن. رياست جي سڀني حصن ۾ 213 [[جاري تعليم]] جا مرڪز پکڙيل آهن.{{Citation needed|date=June 2021}}<ref>{{Cite web|title=Resources book in education|date = November 1992|url=https://books.google.com/books?id=6rCQL0KukPgC&dq=There+are+213+continuing+education+centres+spread+all+over+the+State.&pg=PA46}}</ref> 15 خاص پرائمري اسڪول ۽ ثانوي اسڪولن ۾ 8 خاص يونٽ معذور ٻارن جي سار سنڀال ڪن ٿا. رياست جي سرڪاري ثانوي اسڪولن ۾ 11,732 تدريسي عملو ۽ 2,789 غير تدريسي عملو آهي.{{Citation needed|date=May 2020}} بالغ ۽ غير رسمي تعليم واري ايجنسي (AANFE) انهن اڻ پڙهيل بالغن جي سار سنڀال ڪري ٿي، جن کي رسمي تعليم جو موقعو نه مليو هو. ايجنسي جون رياست جي 33 مقامي حڪومتي علائقن ۾ 455 ڪلاسون موجود آهن، جڏهن ته تازو 200,000 اڻ پڙهيل بالغن ۽ 80,000 کان وڌيڪ پوسٽ-لٽريٽ بالغن کي تربيت ڏني وئي آهي.<ref>{{Cite web|title=Aanfe Oyo state|url=https://aanfe.oyostate.gov.ng/objectives-functions/|access-date=2022-02-18|archive-date=2022-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218182204/https://aanfe.oyostate.gov.ng/objectives-functions/|url-status=live}}</ref> ===يونيورسٽين جي فهرست=== هيٺيون يونيورسٽيون اويو رياست اندر واقع آهن؛<ref>{{Cite web|date=2020-11-04|title=List of Universities in Oyo State|url=https://www.myschoolgist.com/ng/list-of-universities-in-oyo-state/|access-date=2021-06-03|website=www.myschoolgist.com|language=en|archive-date=2021-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603100103/https://www.myschoolgist.com/ng/list-of-universities-in-oyo-state/|url-status=live}}</ref> * [[اجايي ڪروٿر يونيورسٽي|اجايي ڪروٿر يونيورسٽي، اويو]]<ref name="acu.edu.ng"/> * [[ڪولا ديسي يونيورسٽي]]<ref>{{Cite web |title=About |url=https://koladaisiuniversity.edu.ng/about-us/ |access-date=2023-06-12 |website=Koladaisi University |language=en-US |archive-date=2023-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612142812/https://koladaisiuniversity.edu.ng/about-us/ |url-status=live }}</ref> * [[لاڊوڪي اڪنتولا يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي|لاڊوڪي اڪنتولا يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي، اوگبوموشو]] * [[ليڊ سٽي يونيورسٽي|ليڊ سٽي يونيورسٽي، ابادان]] * [[ابادان يونيورسٽي]]<ref>{{Cite web |title=History {{!}} UNIVERSITY OF IBADAN |url=https://ui.edu.ng/History |access-date=2023-06-12 |website=ui.edu.ng |archive-date=2022-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814185018/http://www.ui.edu.ng/History |url-status=dead }}</ref> {{Cleanup list|section|date=March 2024}} * [[اٽيبا يونيورسٽي، اويو]] * [[ڊومينيڪن يونيورسٽي، ابادان]]<ref>{{Cite web |title=DOMINICAN UNIVERSITY IBADAN, NIGERIA. |url=https://dui.edu.ng/ |access-date=2024-07-05 |website=dui.edu.ng}}</ref> * [[اويو اسٽيٽ ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]]، ابادان، اويو رياست<ref>{{Cite news |date=2024-05-31 |title=Oyo's technical university renamed after Ajimobi |url=https://dailytrust.com/oyos-technical-university-renamed-after-ajimobi/ |access-date=2024-07-05 |newspaper=[[Daily Trust]]|language=en-US}}</ref> * [[ڊومينيئن يونيورسٽي، ابادان]] * [[ايمانوئل الاياندي يونيورسٽي آف ايجوڪيشن]] ===پولي ٽيڪنڪن جي فهرست=== * [[اڊيسيون اوگنڊوين پولي ٽيڪنڪ، ايروا]] * [[اويو اسٽيٽ ڪاليج آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي]]، اِگبو-اورا * [[دي پولي ٽيڪنڪ، ابادان]] {{Cleanup list|section|date=March 2024}} * [[فيڊرل پولي ٽيڪنڪ آييدي، اوگبوموشو]]<ref>{{Cite web |title=FEDPA {{!}} Home |url=https://federalpolyayede.edu.ng/ |access-date=2024-07-05 |website=federalpolyayede.edu.ng}}</ref> * [[اوڪي-اوگن پولي ٽيڪنڪ]] ===خاص ٽرشري ادارن جي فهرست=== {{Cleanup list|section|date=March 2024}} * [[فيڊرل ڪاليج آف ايگريڪلچر، ابادان]] * [[فيڊرل ڪاليج آف فاريسٽري، ابادان]] * [[فيڊرل ڪوآپريٽو ڪاليج، ابادان]] * [[فيڊرل اسڪول آف اسٽيٽسٽڪس، ابادان]] * [[فيڊرل اسڪول آف سرويئنگ، اويو]] ===خاص ڪاليجن جي فهرست=== * [[فيڊرل ڪاليج آف ايجوڪيشن (اسپيشل)، اويو]] * [[اويو اسٽيٽ ڪاليج آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي]]، اِگبو-اورا {{Cleanup list|section|date=March 2024}} * [[فيڊرل ڪاليج آف اينمل هيلٿ اينڊ پروڊڪشن ٽيڪنالاجي]]، مور پلانٽيشن ابادان (FCAHPT) * [[فيڊرل ڪاليج آف ايگريڪلچر ابادان]] * [[اويو اسٽيٽ ڪاليج آف نرسنگ اينڊ مڊوائفري]]، ايلييلي، ابادان * [[اويو اسٽيٽ ڪاليج آف هيلٿ سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، ايلييلي، ابادان * [[دي ڪاليج آف ايجوڪيشن، لانليٽي]] ===رجسٽرڊ خانگي پولي ٽيڪنڪن جي فهرست=== {{Cleanup list|section|date=March 2024}} * [[بولمور پولي ٽيڪنڪ، ابادان]] * [[سٽي پولي ٽيڪنڪ، ابادان]] * [[ڪنگز پولي ٽيڪنڪ، ساڪي]] * [[SAF پولي ٽيڪنڪ، اِسيين]] * [[ٽاور پولي ٽيڪنڪ، ابادان]] ٽرانسپورٽ فيڊرل يونيورسٽي آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي اوڪيهو کي 2025ع ۾ اويو رياست ۾ پڻ منظوري ڏني وئي. ==ٽرانسپورٽ== ===وفاقي شاهراهون=== انهن ۾ شامل آهن: * [[A1 شاهراهه (نائيجيريا)|A1]]، [[آفريقي اتحاد روڊ]] TAH2: [[ٽرانس آفريڪن هاءِ وي نيٽ ورڪ|ٽرانس آفريڪن هاءِ وي 2]] جو حصو، اتر طرف ابادان ۽ اتر اوڀر طرف اويو ۽ اوگبوموشو کان ٿيندي اوٽيريري وٽ ڪوارا رياست تائين، * [[A5 شاهراهه (نائيجيريا)|A5]]، اوگون رياست مان اومِن اَديو وٽان اوڀر طرف ابادان تائين، * [[A7 شاهراهه (نائيجيريا)|A7]]، ڪوارا رياست مان اولوروليڪن وٽان اتر اولهه طرف اِگبيتي ۽ ڪِشي کان ٿيندي ٻيهر باتابي وٽ ڪوارا رياست تائين، * E1 [[لاگوس-ابادان ايڪسپريس وي]] اتر طرف ابادان تائين، * [[A122 شاهراهه (نائيجيريا)|A122]]، ابادان کان اوڀر طرف ايرنمي وٽ اوسُن رياست تائين. ٻين اهم رستن ۾ شامل آهن: * شاڪي-گوانارا روڊ، اتر اولهه طرف ڪوارا رياست<ref>{{Citation |title=Kwara State |date=2024-06-05 |work=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kwara_State&oldid=1227378936 |access-date=2024-06-27 |language=en}}</ref> ۾ اووڊي تائين، * شاڪي-الابافي روڊ، اتر طرف اِفيلوڊن وٽ ڪوارا رياست تائين، * ساڪي-اِگبوهو/اِلورِن/ساڪي-اوگبورو روڊ، اوڀر طرف [[شاڪي، نائيجيريا|شاڪي]] کان [[اِگبوهو]] تائين، * اوڪو-ايلرين روڊ، ڏکڻ اوڀر طرف [[اوگبوموشو]] کان اجومو وسيلي اوسُن رياست ۾ اِليي تائين، * اوڪو-ايريسا-آدو روڊ/اولوڪن-ايريسا-پا روڊ، ڏکڻ طرف اجومو کان اوڪو وسيلي اوسُن رياست ۾ افارو تائين، جتي اهو ايجگبو-اوڪو روڊ طور وڃي ٿو، * اوي روڊ، [[اويو، نائيجيريا|اويو]] ۾ A1 کان ڏکڻ اوڀر طرف اوسُن رياست ۾ ڪيييسيني تائين، جتي اهو اوجونگبودو-اوي-الابو-ايوو روڊ طور وڃي ٿو، * ابادان-ايوو روڊ، اتر اوڀر طرف اوسُن رياست تائين، * اوريتا-اپيرن-بيرے روڊ، ابادان کان ڏکڻ اوڀر طرف اودي اپيرن تائين، * اولوروندا روڊ، اودي اپيرن کان اڪاران روڊ طور اوگون رياست ۾ اولوگبوئي تائين، جتي اهو ابادان-اِجيبو-اِگبو روڊ طور وڃي ٿو، * اِجيبو-اوڊي-اِدي-ايونري روڊ، ابادان کان ڏکڻ طرف اوگون رياست ۾ مامو تائين، * اِگبارا-اورِيلي-اِجيون روڊ، ڏکڻ طرف اوگون رياست ۾ اِجادي تائين. ===ريلويون=== [[ابادان]]، لاگوس کان ڪانو (1899ع) تائين [[نائيجيرين ريلويز|اولهه ريلوي]] تي هڪ اهم آخري اسٽيشن آهي، جيڪا 1067&nbsp;mm (3ˈ6") [[ڪيپ گيج]] تي آهي، جڏهن ته لاگوس کان ابادان تائين نئين 1435&nbsp;mm (4ˈ8½") [[معياري گيج ريلوي|معياري گيج]] لائين 2021ع ۾ کولِي وئي. ===ايئرپورٽ=== [[ابادان ايئرپورٽ]] کان ايئر پيس ۽ اوورلينڊ ايئر ويز ذريعي ابوجا ۽ لاگوس لاءِ خدمتون موجود آهن. ==موجوده سرڪاري عملدارن جي فهرست== {| class="wikitable" !ڪمشنر/آفيسر !وزارت/آفيس |- |[[اولوواسيئي مڪندي]] | [[گورنر]] |- | [[بايو لاوال]] | [[نائب گورنر|نائب گورنر]] |- | [[اديبو اوگنڊوين]] | رياستي اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر |- | اولوباميوو اديئوسن |[[رياستي حڪومت جو سيڪريٽري]] |- | عزت مآب سيگن اوگنويي | [[چيف آف اسٽاف|چيف آف اسٽاف]] |- | اڪينولا اوجو |ماليات جو ڪمشنر |- | عزت مآب تيميلولو اشامو |توانائي ۽ معدني وسيلن جو ڪمشنر |- | اميدات او. اگبولا |هيڊ آف سروس |- | چيف اوبافيمي ادي مولا اوجو | مقامي حڪومت ۽ سرداري معاملن جو ڪمشنر |- | اويلو وو اويوو |اٽارني جنرل ۽ انصاف جو ڪمشنر |} ==زراعت== [[زراعت]] اويو رياست جي ماڻهن جو مکيه ڌنڌو آهي. رياست جي آبهوا [[مڪئي]]، [[يام (سبزي)|يام]]، [[ڪساوا]]، [[باجرو]]، [[چانور]]، [[پلانٽين (پچائڻ)|پلانٽين]]، [[ڪوڪو بين|ڪوڪو]]، [[کجيءَ جو وڻ|کجيءَ جي پيداوار]]، [[ڪاجو]] وغيره جهڙن فصلن جي پوک لاءِ سازگار آهي. اِسيين/اِپاپو، اِلورا، [[ايروا]]، [[اوگبوموشو]]، اِريسا آدو، اِجايي، اڪوفو ۽ [[لالوپون]] ۾ ڪيترائي سرڪاري زرعي آبادڪاري مرڪز آهن. هتي مٽي، [[ڪائولنائٽ|ڪائولن]] ۽ اڪوامارين جي گهڻائي آهي. ساڪي، فاسولا ۽ ابادان ۾ وسيع ڍورن جا فارم پڻ آهن، ابادان جي موناتن ۾ هڪ کير جو فارم آهي، ۽ رياست گير اويو اسٽيٽ ايگريڪلچرل ڊولپمينٽ پروگرام جو هيڊڪوارٽر ساڪي ۾ آهي. ڪيترائي بين الاقوامي ۽ وفاقي زرعي ادارا رياست ۾ واقع آهن.{{citation needed|date=December 2022}} ==مقامي حڪومتي علائقا== {{See also|اويو رياست جي ڳوٺن جي فهرست}} اويو رياست 33 [[نائيجيريا جا مقامي حڪومتي علائقا|مقامي حڪومتي علائقن]] تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |last=jlukmon |date=2023-05-02 |title=List of 33 Local Governments in Oyo State and their Headquarters. |url=https://aboutnigerians.com/list-of-33-local-governments-in-oyo-state-and-their-headquarters/ |access-date=2023-05-05 |website=ABOUT NIGERIANS |language=en-US |archive-date=2023-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505120602/https://aboutnigerians.com/list-of-33-local-governments-in-oyo-state-and-their-headquarters/ |url-status=usurped }}</ref> اهي هي آهن: {{div col|colwidth=20em}} * [[افيجيو]] جوبيلي * [[اڪين ييلي، اويو رياست|اڪين ييلي]] مونيا * [[اٽيبا]] اوفا ميٽا * [[اٽيسبو]] تيدي-اوڪي اوگن * [[اگبيڊا]] اگبيڊا * [[ابادان اتر]] اگودي گيٽ * [[ابادان اتر اوڀر]] ايوو روڊ * [[ابادان اتر اولهه]] ڊگبي/اونيريڪي * [[ابادان ڏکڻ اوڀر]] ماپو * [[ابادان ڏکڻ اولهه]] رنگ روڊ * [[اِباراپا مرڪزي]] اِگبو اورا * [[اِباراپا اوڀر]] ايروا * [[اِباراپا اتر]] اييتي * [[اِدو، نائيجيريا|اِدو]] اِدو * [[اِريپو]] ڪِسي-اوڪي اوگن * [[اِسيين]] اِسيين-اوڪي اوگن * [[ايتيسواجو]] اوتو-اوڪي اوگن * [[اِواجووا]] اِويريلي-اوڪي اوگن * [[ڪاجولا]] اوڪيهو-اوڪي اوگن * [[لاگيلو، نائيجيريا|لاگيلو]] اِيانائوفا * [[اوگبوموشو اتر]] اوگبوموشو * [[اوگبوموشو ڏکڻ]] اروومولي * [[اوگو اولووا]] اجاوا * [[اولورونسوگو]] اِگبيتي-اوڪي اوگن * [[اولويوولي، نائيجيريا|اولويوولي]] اِدي ايونري * [[اونا آرا]] اڪانران * [[اوري لوپي]] اِگبوهو-اوڪي اوگن * [[اوري ايري]] اِڪويي * [[اويو اوڀر]] ڪوسوبو * [[اويو اولهه]] اوجونگبودو * [[ساڪي اوڀر]] اگو امودو-اوڪي اوگن * [[ساڪي اولهه]] شاڪي-اوڪي اوگن * [[سوروليري، اويو رياست|سوروليري]] اِريسا آدو {{div col end}} ==نمايان شخصيتون== <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ صرف ان شخص کي شامل ڪريو جنهن جو انگريزي وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون اڳ ۾ موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي آخري نالي موجب الفابيٽيڪل ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> * [[9ice]] (ڄمڻ وقت نالو اليگزينڊر ابولوري اڊيگبولا اڪانڊي، 17 جنوري 1980ع)، موسيقار<ref>{{Cite web|last=admin|date=2020-07-27|title=9ICE ALAPOMEJI|url=https://www.glimpse.ng/9ice-alapomeji/|access-date=2022-02-25|website=Glimpse Nigeria|language=en-US|archive-date=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627032135/https://www.glimpse.ng/9ice-alapomeji/|url-status=dead}}</ref> * [[واندي ابيمبولا]]، رٽائرڊ تعليمدان، مذهبي اڳواڻ ۽ سياستدان. * [[جوزف اڊيبايو اڊيلڪون]]، مبشر * [[لاميدي اڊيڊبو]]، اشرافيائي طاقت جو دلال * [[بنجامن اڊيڪنلي]]، جنرل * [[اڪينوومي اڊيسينا]]، صدر، آفريقي ترقياتي بئنڪ، AfDB * [[لام اڊيسينا]]، اويو رياست جو اڳوڻو گورنر (1999ع–2003ع)، ايڪشن ڪانگريس آف نائيجيريا جو اڳواڻ. * اوتونبا (ڊاڪٽر) [[ڪرسٽوفر الائو-اڪالا]]، اويو رياست جو اڳوڻو گورنر (2007ع–2011ع) * سينيٽر [[ابيولا اجميوبي]]، اويو رياست جو اڳوڻو گورنر (2011ع–2019ع) * اوبا [[لاميدي اڊييمي ٽيون]]، [[اويو جو الافين|اويو جو اڳوڻو الافين]] * اوبا [[ساليو اديتونجي]]، ابادان لينڊ جو 41هون اولوبادان * [[اولانيي افونجا]]، اداڪار ۽ مزاحيه فنڪار * [[بنجامن اڪاندي]]، تعليمدان * [[رچرڊ اڪنجيدي]]، وڪيل ۽ سياستدان * [[اوليومبو اووجوبي]]، ڳوٺاڻو سرجن * [[لاڊوڪي اڪنتولا]]، سياستدان، وڪيل ۽ مقرر * [[قادري ارونا]]، ٽيبل ٽينس رانديگر * [[اڊيبايو جانسن بئنڪولي]]، سياستدان * سيڪيرو [[ايندي بئرسٽر]]، موسيقار * [[عبدالفتاحي بُهاري]]، سينيٽر * [[سيموئل اجايي ڪروٿر]]، پادري ۽ مؤرخ<ref>{{Cite news|date=2019-04-07|title=Our heroes past: Samuel Ajayi Crowther|url=https://guardian.ng/sunday-magazine/our-heroes-past-samuel-ajayi-crowther/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2022-02-25|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US|archive-date=2022-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225095453/https://guardian.ng/sunday-magazine/our-heroes-past-samuel-ajayi-crowther/|url-status=live}}</ref> * [[سنڊي اڪين ڊاري]]، صحافي ۽ سياستدان * [[اڊيبايو فاليتي]]، اداڪار، شاعر ۽ ليکڪ * [[توين فالولا]]، مؤرخ ۽ تعليمدان * [[تاڊي اپاڊيولا]]، شاعر * [[سيموئل جانسن (نائيجيرين مؤرخ)|سيموئل جانسن]]، مؤرخ * سينيٽر [[رشيد لادوجا]]، اويو رياست جو اڳوڻو گورنر (2003ع–2007ع) * [[ڪاسي لڪمان لاوال]]، ڪاروباري شخصيت * [[عباس اڪاندي اوبيسيري]]، فوجي موسيقار ۽ تفريحڪار * [[اڪينپيلو اوبيسيسان|چيف اڪينپيلو اوبيسيسان]]، ڊائري نويس ۽ ڪوآپريٽو بئنڪ جو باني * [[لاتوندي اوڊيڪو]]، طبيب، استاد ۽ شاعر * پروفيسر [[ڊيبو اوجيرندي]]، اڳوڻو رجسٽرار، [[جوائنٽ ايڊميشنز اينڊ ميٽرڪيوليشن بورڊ|نائيجيريا جو جوائنٽ ميٽرڪيوليشن بورڊ]] * [[تونجي اولاوپا]]، باني ۽ ايگزيڪيوٽو وائيس چيئرمين، [[ابادان اسڪول آف گورنمينٽ اينڊ پبلڪ پاليسي|ISGPP]] * اوبا [[اولاسنڪانمي ابيوي اوپيولا، ڪورونلوجو پهريون]]، اِروڪو جو اونيروڪو * [[سعيد اوسپا]]، فوجي ۽ هپ-هاپ فنڪار * [[ڊيوڊ اوييلو وو]]، اداڪار * [[افيز اوييتورو]]، اداڪار، مزاحيه فنڪار ۽ تعليمدان * [[ساڊي (ڳائڻي)|ساڊي]]، آر اينڊ بي/سول فنڪار، اويو رياست ۾ ڄائي. * سينيٽر (رٽائرڊ عزت مآب) [[مونسورات سنمونو]]، OYHA جي پهرين عورت اسپيڪر ۽ اويو رياست مان پهرين عورت سينيٽر. * [[ابراهيم تائيوو]]، جنرل ۽ سياستدان * [[بوڊي ٿامس]]، سياستدان ۽ وڪيل * [[پرنس افيز اولاديگبولو]]، نائيجيرين ڪاروباري شخصيت * [[توسن اينيولورندا]]، [[CEO]] ۽ گڏيل باني، [[Moniepoint Inc]] * [[لادوسو لاداپو]]، نائيجيرين جورسٽ ۽ سياستدان * [[لادونتان اوييڪانمي]]، ابادان لينڊ جي 14هين ايالودي <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ صرف ان شخص کي شامل ڪريو جنهن جو انگريزي وڪيپيڊيا تي پنهنجو مضمون اڳ ۾ موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي آخري نالي موجب الفابيٽيڪل ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> ==سياست== رياستي حڪومت جي اڳواڻي جمهوري طور چونڊيل گورنر ڪري ٿو، جيڪو رياست جي اسيمبلي جي ايوان جي ميمبرن سان ويجهي طور ڪم ڪري ٿو. رياست جي گاديءَ جو شهر [[ابادان]] آهي.<ref>{{Cite news |last=Oguntola |first=Tunde |date=2022-09-27 |title=2023: Next President, Govs Must Get Two-thirds Spread, Says INEC |url=https://leadership.ng/2023-next-president-govs-must-get-two-thirds-spread-says-inec/ |access-date=2023-02-23 |language=en-US |archive-date=2023-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230223113538/https://leadership.ng/2023-next-president-govs-must-get-two-thirds-spread-says-inec/ |url-status=live |newspaper=[[Leadership (newspaper)|Leadership]]}}</ref> ==چونڊ نظام== هر رياست جو گورنر تبديل ٿيل ٻه دور واري نظام تحت چونڊيو ويندو آهي. پهرين دور ۾ چونڊجڻ لاءِ، اميدوار کي ووٽن جي اڪثريت ۽ رياست جي گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀاڱي ٽيهه مقامي حڪومتي علائقن ۾ 25 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪرڻا پوندا آهن. جيڪڏهن ڪو به اميدوار حد پار نه ڪري، ته ٻيو دور سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ اميدوار ۽ ان ايندڙ اميدوار جي وچ ۾ ٿيندو، جنهن مقامي حڪومتي علائقن جي سڀ کان وڏي تعداد ۾ ووٽن جي اڪثريت حاصل ڪئي هجي.<ref>{{Cite book |last1=Ayadi |first1=Manel |last2=Amor |first2=Nahla Ben |title=2015 IEEE 27th International Conference on Tools with Artificial Intelligence (ICTAI) |chapter=Multi-round Vote Elicitation for Manipulation under Candidate Uncertainty |date=November 2015 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1109/ictai.2015.113 |pages=760–767 |publisher=IEEE |doi=10.1109/ictai.2015.113|isbn=978-1-5090-0163-7 |s2cid=9778141 }}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage}} * [http://www.oyostate.gov.ng/ اويو رياست حڪومت جو هوم پيج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008212824/http://www.oyostate.gov.ng/ |date=2012-10-08 }} * [https://www.naijanews247.com/oyo-tescom-oral-interview-update/ اويو 7,000 TESCOM درخواست ڏيندڙن لاءِ زباني انٽرويو شروع ڪري ٿو - NaijaNews247] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211226145106/https://www.naijanews247.com/oyo-tescom-oral-interview-update/ |date=2021-12-26 }} {{Geographic location |Centre = اويو رياست |North = [[ڪوارا رياست]] |East = [[اوسُن رياست]] |South = [[اوگون رياست]] |West = {{flag|Benin}} }} {{OyoStateGovernors}} {{LGAs and communities of Oyo State}} {{Nigeria states}} {{Authority control}} {{Portal bar|نائيجيريا}} [[زمرو:اويو رياست| ]] [[زمرو:نائيجيريا جون رياستون]] [[زمرو:يوروبا لينڊ جون رياستون]] [[زمرو:1976ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1976ع ۾ نائيجيريا ۾ قيام]] 6s5exmn886qd1ity13wrj93lanqr5sj 0 82705 427422 316889 2026-11-03T10:21:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427422 wikitext text/x-wiki '''تعليم جا ميدان''' يا '''تعليمي نظم''' (Academic disciplines) تعليمي شعبن جي هڪ ذيلي تقسيم آهي، جيڪا ڪاليج يا يونيورسٽي جي سطح تي سيکاريا ويندا آهن ۽ انهن تي تحقيق ڪي ويندي آهي. هن نظمن جي تعريف (جزوي طور تي) تعليمي جرنلن، جنهن ۾ تحقيق شايع ٿيندي آهي، ذريعي ڪئي ويندي آهي ۽ تعليمي جرنل ۽ هن شعبن سان تعلق رکندڙ ماهرن جي سوسائٽين ۽ تعليمي شعبن يا فيڪلٽيز، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين اندر عملو جيڪا هن سان رکن ٿا، پاران تسليم ڪيا ويندا آهن. تعليمي شعبن کي روايتي طور تي [[بشريات]] (Humanities) ([[فلسفو]]، [[ٻولي]]، [[فن]] ۽ [[ثقافت|ثقافتي مطالعي]] سميت)، سائنسي شعبن (جهڙوڪ [[طبيعيات|فزڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]] ۽ [[حياتيات]]) ۽ [[رسمي سائنس|رسمي سائنسن]] ([[علم رياضيات|رياضي]] ۽ [[ڪمپيوٽر سائنس]]) ۾ ورهايو ويندو آهي. [[سماجي سائنس]] کي ڪڏهن ڪڏهن چوٿين درجي سمجهيو ويندو آهي. ان کي مطالعي جو ميدان، تحقيق جو ميدان، تحقيق جو ميدان ۽ علم جي شاخ طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو. مختلف اصطلاحون مختلف ملڪن ۽ شعبن ۾ استعمال ٿينديون آهن. تعليمي مضمونن سان لاڳاپيل فردن کي عام طور تي سکيل يا ماهر سڏيو ويندو آهي ۽ ٻيئن جن شايد ڪنهن مخصوص تعليمي مضمون ۾ ڌيان ڏيڻ بدران لبرل آرٽس يا [[سِسٽم ٿيوري|سسٽم ٿيوري]] جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، انهن کي جنرلسٽ طور درجه بندي ڪيو ويندو آهي. جڏهن ته هر تعليمي نظم هڪ گهٽ يا وڌيڪ مرڪوز عمل آهي، علمي طريقا جهڙوڪ گھڻ-شعباجاتي، بين الشعبا جاتي، ٽرانس-شعبا جاتي ۽ ڪراس-شعبا جاتي ڪيترن ئي مضمونن جي پهلوئن کي ضم ڪن ٿا، انهي ڪري ڪنهن به مسئلي کي حل ڪن ٿا جيڪي مطالعي جي خاص شعبن اندر محدود ارتڪاز مان پيدا ٿي سگهن ٿا. مثال طور، پيشه ور ماڻهن کي اصطلاحن، مخصوص تصورن، يا طريقيڪار ۾ فرق جي ڪري تعليمي مضمونن ۾ رابطي ۾ ڏکيائي جو سامنا ٿي سگهي ٿو. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته تعليمي مضمونن کي مستقبل ۾ تبديل ڪيو ويندو. ==تعليمي ميدانن جي فهرست== * [[فلسفو]] * [[منطق]] * [[قانون]] * [[تاريخ]] * [[جاگرافي]] * [[الاھيات]] * [[اخلاقيات]] * [[بشريات]] * [[لسانيات]] * [[اقتصاديات]] * [[ابلاغ عامه]] * [[سياسي سائنس]] * [[سماجي سائنس]] * [[سماجي اڀياس]] * [[لائبريري سائنس]] * [[جرميات]] * [[سماجيات]] * [[ائنٿراپالاجي]] * [[ادب]] * [[ٻولي]] * [[فن]] * [[جيوڊيسي]] * [[انساني جاگرافي]] * ثقافتي مطالعو * علم آثار قديمه * [[حياتيات]] * [[بحري حياتيات]] * [[مائڪرو بائيولاجي|خوردبيني حياتيات]] * [[فزيالوجي|فزيالاجي]] * [[ٽيڪسانومي]] * [[ارتقا|ارتقاء]] * [[جينيات]] * نظميات * [[نباتاتيات|علم نباتات]] * [[بيڪٽيريالاجي]] * [[حيوانيات|علم حيوانات]] * [[عضون جي تشريح جو علم|اناٽومي]] * [[ايمبريولاجي]] * [[طيوريات|علم طيوريات]] * [[سائٽولاجي]] * [[پيراسائيٽولاجي|طفيليات]] * [[مائڪولوجي]] * [[طب|طبي سائنس]] * [[آنگڪولاجي (طب)|آنڪولاجي]] * [[نيورولوجي|اعصابي اڀياس]] * [[گائيناڪولوجي|گائناڪولاجي]] * [[عضون جي تشريح جو علم|اناٽومي]] * [[نيوروسائنس]] * [[نيورولوجي]] * [[نفسيات]] * [[بائيو ٽيڪنالاجي]] * [[حياتياتي انجنيئرنگ]] * [[حياتياتي انجنيئرنگ]] * [[علم زراعت]] * [[ماحوليات]] * فارماسولوجي * غذائي سائنس * [[ڪيميا]] * [[ڪيميائي انجنيئرنگ]] * [[غير نامياتي ڪيميا]] * [[نامياتي ڪيميا]] * [[حياتياتي ڪيميا]] * [[ڌرتي سائنس]] * [[جيو فزڪس]] * [[هائيڊرولوجي]] * [[طبيعيات]] * [[بصريات]] * [[صوتيات]] * [[ميڪانيات]] * [[برقييات|برق سڪونيات]] * [[برقناطيسيت]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] * [[ڪوانٽم مڪينڪس]] * [[ڪنڊينسڊ مادي جي فزڪس]] * [[نيوڪليئر فزڪس]] * [[جديد طبيعيات]] * [[جيو فزڪس]] * [[خاص نسبت جو نظريو]] * [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس]] * [[شمارياتي ميڪانڪس]] * [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس]] * [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] * [[فلڪيات]] * خلائي سائنس * [[اطلاقي سائنس]] * [[علم زراعت]] * [[فارنزڪ سائنس]] * [[ٽيڪنالاجي]] * [[انفارميشن سائنس]] * [[ڪمپيوٽر سائنس]] * [[رسمي سائنس]] * [[ڪمپيوٽر سائنس]] * [[علم رياضيات]] * [[رياضي]] * [[جاميٽري]] * [[ارٿميٽڪ|علم حساب]] * [[سسٽم سائنس]] * [[شماريات]] * [[سِسٽم ٿيوري]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.units.muohio.edu/aisorg/ Association for Interdisciplinary Studies] * [https://web.archive.org/web/20241204182945/https://atlas-disciplines.unige.ch/ Sandoz, R. (ed.), ''Interactive Historical Atlas of the Disciplines'', University of Geneva] * [https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/academic-discipline Academic discipline] at the ''Collin's Dictionary'' {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تدريس]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:مکيه موضوع جا مضمون]] o5fnwpmftqj0dothfrmgu741uyxh9pv 0 83484 427322 423270 2026-11-03T02:24:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427322 wikitext text/x-wiki '''اوپن سائنس''' سائنسي تحقيق (اشاعت، ڊيٽا، جسماني نمونا ۽ سافٽ ويئر سميت) ۽ ان جي ورڇ کي سماج جي سڀني سطحن، شوقين يا پيشه ور ماڻهن تائين رسائي لائق بڻائڻ جي تحريڪ آهي. اوپن سائنس شفاف ۽ رسائي لائق علم آهي. جيڪو تعاون ڪندڙ نيٽ ورڪن ذريعي شيئر ۽ ترقي ڪئي ويندي آهي. ان ۾ کليل تحقيق شايع ڪرڻ جهڙا طريقا شامل آهن. کليل رسائي لاءِ مهم هلائڻ. سائنسدانن کي اوپن نوٽ بڪ سائنس جي مشق ڪرڻ جي حوصلا افزائي ڪرڻ (جهڙوڪ کليل طور تي ڊيٽا ۽ ڪوڊ شيئر ڪرڻ). سائنس ۾ وسيع تر نشر ۽ عوامي مصروفيت. ۽ عام طور تي ان کي شايع ڪرڻ آسان بڻائي ٿو. سائنسي علم تائين رسائي ۽ گفتگو ڪرڻ. ==اوپن سائنس== {{Short description|Generally available scientific research}} {{Use dmy dates|date=July 2020}} {{Infobox cultural movement | name = Open science | image = UNESCO-Open science-pillars-en.png | alt = | caption = Pillars of the Open Science according to [[UNESCO]]'s 2021 Open Science recommendation{{nnbsp}}<ref name="unesco-2022"> {{cite book | author = UNESCO | title = Understanding open science — Factsheet — SC-PBS-STIP/2022/OST/1 | date = 2022 | publisher = UNESCO | location = Paris, France | doi = 10.54677/UTCD9302 | url = https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000383323 | access-date = 2024-07-08 }} 6{{nbsp}}pages. Available in other languages. {{open access}} </ref> | yearsactive = | country = Worldwide | majorfigures = [[UNESCO]] | influences = [[Open access]], [[Open source movement]], [[Creative Commons licenses]], [[Sci-Hub]], [[Wikimedia movement]]. | influenced = Academia worldwide }} '''Open science''' is the movement to make scientific research (including publications, data, physical samples, and software) and its [[dissemination]] [[free access|accessible]] to all levels of society, amateur or professional.<ref>{{cite journal|last1=Woelfle|first1=M.|last2=Olliaro|first2=P.|last3=Todd|first3=M. H.|title=Open science is a research accelerator|journal=Nature Chemistry|year=2011|volume=3|issue=10|pages=745–748|doi=10.1038/nchem.1149 |pmid=21941234|bibcode=2011NatCh...3..745W|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Parsons |first1=Sam |last2=Azevedo |first2=Flávio |last3=Elsherif |first3=Mahmoud M. |last4=Guay |first4=Samuel |last5=Shahim |first5=Owen N. |last6=Govaart |first6=Gisela H. |last7=Norris |first7=Emma |last8=O’Mahony |first8=Aoife |last9=Parker |first9=Adam J. |last10=Todorovic |first10=Ana |last11=Pennington |first11=Charlotte R. |date=March 2022 |title=A community-sourced glossary of open scholarship terms |url=https://www.nature.com/articles/s41562-021-01269-4 |journal=Nature Human Behaviour |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=312–318 |doi=10.1038/s41562-021-01269-4 |pmid=35190714 |s2cid=247025114 |issn=2397-3374|hdl=2292/62865 |hdl-access=free }}</ref> Open science is transparent and accessible [[knowledge sharing|knowledge that is shared]] and developed through [[collaborative network]]s.<ref>{{Cite journal |doi = 10.1016/j.jbusres.2017.12.043|title = Open Science now: A systematic literature review for an integrated definition|journal = Journal of Business Research|volume = 88|pages = 428–436|year = 2018|last1 = Vicente-Saez|first1 = Ruben|last2 = Martinez-Fuentes|first2 = Clara|s2cid = 158229869}}</ref> It encompasses practices such as publishing [[open research]], campaigning for [[open access]], encouraging scientists to practice [[open-notebook science]] (such as openly sharing data and code<ref name="OpenData">{{cite journal |last1=Gomes |first1=Dylan G. E. |last2=Pottier |first2=Patrice |last3=Crystal-Ornelas |first3=Robert |last4=Hudgins |first4=Emma J. |last5=Foroughirad |first5=Vivienne |last6=Sánchez-Reyes |first6=Luna L. |last7=Turba |first7=Rachel |last8=Martinez |first8=Paula Andrea |last9=Moreau |first9=David |last10=Bertram |first10=Michael G. |last11=Smout |first11=Cooper A. |last12=Gaynor |first12=Kaitlyn M. |title=Why don't we share data and code? Perceived barriers and benefits to public archiving practices |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |date=30 November 2022 |volume=289 |issue=1987 |pages=1–11 |doi=10.1098/rspb.2022.1113|pmid=36416041 |pmc=9682438 |s2cid=253761876 }}</ref>), broader dissemination and [[Public awareness of science|public engagement]] in science<ref name="10.1016/j.joi.2021.101223"/> and generally making it easier to publish, access and communicate [[scientific knowledge]]. Usage of the term varies substantially across disciplines, with a notable prevalence in the [[STEM]] disciplines. '''Open research''' is often used quasi-synonymously to address the gap that the denotion of "science" might have regarding an inclusion of the Arts, Humanities and Social Sciences. The primary focus connecting all disciplines is the widespread uptake of new technologies and tools, and the underlying ecology of the production, dissemination and reception of knowledge from a research-based point-of-view.<ref>{{cite journal |last1=FOSTER Consortium |title=What is Open Science? |website=Zenodo |access-date=13 August 2020 |url=https://www.fosteropenscience.eu/node/2326 |doi=10.5281/zenodo.2629946 |date=26 November 2018 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927084155/https://www.fosteropenscience.eu/node/2326 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927084155/https://www.fosteropenscience.eu/node/2326 |date=27 September 2020 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tennant |first1=J |last2=Beamer |first2=J E |last3=Bosman |first3=J |last4=Brembs |first4=B |last5=Chung |first5=N C |last6=Clement |first6=G |last7=Crick |first7=T |last8=Dugan |first8=J |last9=Dunning |first9=A |last10=Eccles |first10=D |last11=Enkhbayar |first11=A |last12=Graziotin |first12=D |last13=Harding |first13=R |last14=Havemann |first14=J |last15=Katz |first15=D |last16=Khanal |first16=K |last17=Norgaard Kjaer |first17=J |last18=Koder |first18=T |last19=Macklin |first19=P |last20=Madan |first20=C |last21=Masuzzo |first21=P |last22=Matthias |first22=L |last23=Mayer |first23=K |last24=Nichols |first24=D |last25=Papadopoulou |first25=E |last26=Pasquier |first26=T |last27=Ross-Hellauer |first27=T |last28=Schulte-Mecklenbeck |first28=M |last29=Sholler |first29=D |last30=Steiner |first30=T |last31=Szczesny |first31=P |last32=Turner |first32=A |title=Foundations for Open Scholarship Strategy Development |url=https://osf.io/preprints/metaarxiv/b4v8p/ |website=MetaArXiv |access-date=13 August 2020 |doi=10.31222/osf.io/b4v8p|s2cid=159417649 }}</ref> As Tennant et al. (2020)<ref>{{cite journal |last1=Tennant |first1=Jon |last2=Argawal |first2=Ritwik |last3=Baždarić |first3=Ksenija |last4=Brassard |first4=David |last5=Crick |first5=Tom |last6=Dunleavy |first6=Daniel |last7=Evans |first7=Thomas |last8=Garnder |first8=Nicholas |last9=Gonzalez-Marquez |first9=Monica |last10=Graziotin |first10=Daniel |last11=Greshake Tzovaras |first11=Bastian |last12=Gunnarsson |first12=Daniel |last13=Havemann |first13=Johanna |last14=Hosseini |first14=Mohammad |last15=Katz |first15=Daniel |last16=Madan |first16=Christopher |last17=Manghi |first17=Paolo |last18=Marocchino |first18=Alberto |last19=Masuzzo |first19=Paolo |last20=Murray-Rust |first20=Peter |last21=Narayanaswamy |first21=Sanjay |last22=Nilsonne |first22=Gustav |last23=Pacheco-Mendoza |first23=Josmel |last24=Penders |first24=Bart |last25=Pourret |first25=Olivier |last26=Rera |first26=Michael |last27=Samuel |first27=John |last28=Steiner |first28=Tobias |last29=Stojanovski |first29=Jadranka |last30=Uribe-Tirado |first30=Alejandro |last31=Vos |first31=Rutger |last32=Worthington |first32=Simon |last33=Yarkoni |first33=Tal |title=A tale of two 'opens': intersections between Free and Open Source Software and Open Scholarship |journal=SocArXiv |date=2020-03-04 |doi=10.31235/osf.io/2kxq8 |url=https://doi.org/10.31235/osf.io/2kxq8 |access-date=15 February 2021 |publisher=OSF|s2cid=215878907 }}</ref> note, the term open science "implicitly seems only to regard ‘scientific’ disciplines, whereas '''open scholarship''' can be considered to include research from the Arts and Humanities,<ref>{{cite book |last1=Eve |first1=Martin |title=Open Access and the Humanities Contexts, Controversies and the Future |year= 2014 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781316161012 |isbn=978-1316161012 |url=https://doi.org/10.1017/CBO9781316161012}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Knöchelmann |first1=Marcel |title=Open Science in the Humanities, or: Open Humanities? |journal=Publications |date=19 November 2019 |volume=7 |issue=4 |page=65 |doi=10.3390/publications7040065 |doi-access=free}}</ref> as well as the different roles and practices that researchers perform as educators and communicators, and an underlying open philosophy of sharing knowledge beyond research communities." Open science can be seen as a continuation of, rather than a revolution in, practices begun in the 17th century with the advent of the [[academic journal]], when the societal demand for access to scientific knowledge reached a point at which it became necessary for groups of scientists to share resources<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/303963675|title=Machado, J. "Open data and open science". ''In'' Albagli, Maciel & Abdo. "Open Science, Open Questions", 2015}}</ref> with each other.<ref name="emergence" /> In modern times there is debate about the extent to which scientific information should be shared.{{sfn|Nielsen|2011|pp=198–202}}<ref name="OpenData"/> The conflict that led to the Open Science movement is between the desire of scientists to have access to shared resources versus the desire of individual entities to profit when other entities take part of their resources.<ref name="pauladavid" /> Additionally, the status of [[open access]] and resources that are available for its promotion are likely to differ from one field of academic inquiry to another.<ref>{{Cite web | url=http://openscience.com/ | title=Open Science &#124; A Guide to Open Access, Publishing Market and Recent Developments | access-date=9 April 2017 | archive-date=19 February 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190219191909/https://openscience.com/ | url-status=dead }}</ref> ==اصول== [[File:Osc2021-unesco-open-science-no-gray.svg|thumb|640px|Open science elements based on UNESCO presentation of 17{{nbsp}}February 2021. This depiction includes [[traditional knowledge|indigenous science]].]] The six principles of open science are:<ref>[http://openscienceasap.org/open-science/ Was ist Open Science?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127013513/http://openscienceasap.org/open-science/ |date=27 November 2022 }} online 23 June 2014 from OpenScience ASAP</ref> * Open methodology * [[Open source]] * [[Open data]] * [[Open access]] * [[Open peer review]] * [[Open educational resources]] {{clear}} ==پس منظر== Science is broadly understood as collecting, analyzing, publishing, reanalyzing, criticizing, and reusing data. Proponents of open science identify a number of barriers that impede or dissuade the broad dissemination of scientific data.<ref name="OpenData"/><ref name="molloy">{{Cite journal|last1=Molloy|first1=J. C.|title=The Open Knowledge Foundation: Open Data Means Better Science|journal=PLOS Biology|volume=9|issue=12|page=e1001195|year=2011|pmid=22162946|pmc=3232214|doi=10.1371/journal.pbio.1001195 |doi-access=free }}</ref> These include financial [[paywall]]s of for-profit research publishers, restrictions on usage applied by publishers of data, poor formatting of data or use of proprietary software that makes it difficult to re-purpose, and cultural reluctance to publish data for fears of losing control of how the information is used.<ref name="OpenData"/><ref name="molloy" /><ref>{{Cite web|url=https://im2punt0.wordpress.com/2017/03/27/defining-open-science-definitions/|title=Defining Open Science Definitions|last=Bosman|first=Jeroen|date=2 March 2017|website=I&M / I&O 2.0|access-date=27 March 2017}}</ref> According to the FOSTER taxonomy<ref name="pontika">{{cite conference|author1=Nancy Pontika|author2=Petr Knoth|author3=Matteo Cancellieri|author4=Samuel Pearce|title=Fostering Open Science to Research using a Taxonomy and an eLearning Portal|year=2015|doi=10.1145/2809563.2809571 <!-- requires url: |access-date=12 August 2015 --> | conference= i-KNOW '15: 15th International Conference on Knowledge Technologies and Data-Driven Business, Graz Austria, 21–22 October 2015 | isbn= 978-1-4503-3721-2 | publisher= Association for Computing Machinery | pages=1–8}}</ref> Open science can often include aspects of [[Open access]], [[Open data]] and the [[open source movement]] whereby modern science requires software to process data and information.<ref>{{cite web|url=http://www.h-online.com/open/features/Open-Source-Open-Science-Open-Source-Science-1365622.html?page=2|title=Open Source, Open Science, Open Source Science|author=Glyn Moody|date=26 October 2011|access-date=3 January 2012}}</ref><ref name="rocchini">{{Cite journal|last1=Rocchini|first1=D.|last2=Neteler|first2=M.|title=Let the four freedoms paradigm apply to ecology|doi=10.1016/j.tree.2012.03.009|pmid=22521137|journal=Trends in Ecology & Evolution|year=2012|volume=27|number=6|pages=310–311|bibcode=2012TEcoE..27..310R |citeseerx=10.1.1.296.8255 }}</ref> <ref name="marwick">{{Cite journal|last1=Marwick|first1=Ben|last2=d’Alpoim Guedes|first2=Jade|last3=Barton|first3=Michael|title=Open science in archaeology|url=http://faculty.washington.edu/bmarwick/PDFs/Marwick_et_al_2017_SAA_Record_Sept.pdf|journal=SAA Archaeological Record|year=2017|volume=17|number=4|pages=8–14}}</ref> [[Open research computation]] also addresses the problem of [[reproducibility]] of scientific results. ===قسمون=== The term "open science" does not have any one fixed definition or operationalization. On the one hand, it has been referred to as a "puzzling phenomenon".<ref>{{Cite journal|last=David|first=P.A.|year=2008|title=The historical origins of 'Open Science': An essay on patronage, reputation and common agency contracting in the scientific revolution|journal=Capitalism and Society |volume=3 |issue=2 |page=5|ssrn=2209188|doi=10.2202/1932-0213.1040|s2cid=41478207}}</ref> On the other hand, the term has been used to encapsulate a series of principles that aim to foster scientific growth and its complementary access to the public. Two influential sociologists, Benedikt Fecher and Sascha Friesike, have created multiple "schools of thought" that describe the different interpretations of the term.<ref>{{Cite book|last1=Fecher|first1=Benedikt|last2=Friesike|first2=Sascha|title=Opening Science |chapter=Open Science: One Term, Five Schools of Thought |year=2014|url=http://book.openingscience.org/basics_background/open_science_one_term_five_schools_of_thought.html|doi=10.1007/978-3-319-00026-8_2|pages=17–47|isbn=978-3319000251}}</ref> According to Fecher and Friesike ‘Open Science’ is an umbrella term for various assumptions about the development and dissemination of knowledge. To show the term's multitudinous perceptions, they differentiate between five Open Science schools of thought: ==== Infrastructure School ==== The infrastructure school is founded on the assumption that "efficient" research depends on the availability of tools and applications. Therefore, the "goal" of the school is to promote the creation of openly available platforms, tools, and services for scientists. Hence, the infrastructure school is concerned with the technical infrastructure that promotes the development of emerging and developing research practices through the use of the internet, including the use of software and applications, in addition to conventional computing networks. In that sense, the infrastructure school regards open science as a technological challenge. The infrastructure school is tied closely with the notion of "cyberscience", which describes the trend of applying information and communication technologies to scientific research, which has led to an amicable development of the infrastructure school. Specific elements of this prosperity include increasing collaboration and interaction between scientists, as well as the development of "open-source science" practices. The sociologists discuss two central trends in the infrastructure school: 1. [[Distributed computing]]: This trend encapsulates practices that outsource complex, process-heavy scientific computing to a network of volunteer computers around the world. The examples that the sociologists cite in their paper is that of the [[Open Science Grid]], which enables the development of large-scale projects that require high-volume data management and processing, which is accomplished through a distributed computer network. Moreover, the grid provides the necessary tools that the scientists can use to facilitate this process.<ref>{{cite journal|last1=Altunay|first1=M.|display-authors=etal |year=2010|title=A science-driven production Cyberinfrastructure—the Open Science grid|journal=Journal of Grid Computing|volume=9|issue=2|pages=201–218|doi=10.1007/s10723-010-9176-6 |osti=1975710 |s2cid=1636510}}</ref> 2. Social and Collaboration Networks of Scientists: This trend encapsulates the development of software that makes interaction with other researchers and scientific collaborations much easier than traditional, non-digital practices. Specifically, the trend is focused on implementing newer [[Web 2.0]] tools to facilitate research related activities on the internet. De Roure and colleagues (2008)<ref>{{cite book|doi=10.1109/eScience.2008.86|chapter=My ''Experiment'': Defining the Social Virtual Research Environment|title=2008 IEEE Fourth International Conference on e ''Science''|pages=182–189|year=2008|last1=Roure|first1=David De|last2=Goble|first2=Carole|last3=Bhagat|first3=Jiten|last4=Cruickshank|first4=Don|last5=Goderis|first5=Antoon|last6=Michaelides|first6=Danius|last7=Newman|first7=David|isbn=978-1424433803|s2cid=11104419|chapter-url=https://eprints.soton.ac.uk/266560/1/escimyexpv6.pdf}}</ref> list a series of four key capabilities which they believe define a Social Virtual Research Environment (SVRE): * The SVRE should primarily aid the management and sharing of research objects. The authors define these to be a variety of digital commodities that are used repeatedly by researchers. * Second, the SVRE should have inbuilt incentives for researchers to make their research objects available on the online platform. * Third, the SVRE should be "open" as well as "extensible", implying that different types of digital artifacts composing the SVRE can be easily integrated. * Fourth, the authors propose that the SVRE is more than a simple storage tool for research information. Instead, the researchers propose that the platform should be "actionable". That is, the platform should be built in such a way that research objects can be used in the conduct of research as opposed to simply being stored. ==== Measurement school ==== {{See also|Scientometrics}} The measurement school, in the view of the authors, deals with developing alternative methods to determine [[scientific impact]]. This school acknowledges that measurements of scientific impact are crucial to a researcher's reputation, [[science funding|funding]] opportunities, and career development. Hence, the authors argue, that any discourse about Open Science is pivoted around developing a robust measure of scientific impact in the digital age. The authors then discuss other research indicating support for the measurement school. The three key currents of previous literature discussed by the authors are: * The [[academic peer review|peer-review]] is described as being time-consuming. * The impact of an article, tied to the name of the authors of the article, is related more to the circulation of the journal rather than the overall quality of the article itself. * New publishing formats that are closely aligned with the philosophy of Open Science are rarely found in the format of a journal that allows for the assignment of the impact factor. Hence, this school argues that there are faster impact measurement technologies that can account for a range of publication types as well as social media web coverage of a scientific contribution to arrive at a complete evaluation of how impactful the science contribution was. The gist of the argument for this school is that hidden uses like reading, bookmarking, sharing, discussing and rating are traceable activities, and these traces can and should be used to develop a newer measure of scientific impact. The umbrella jargon for this new type of impact measurements is called altmetrics, coined in a 2011 article by Priem et al., (2011).<ref>{{Cite web | author=Priem, J. | year=2011 | title=Uncovering impacts: CitedIn and total-impact, two new tools for gathering altmetrics | pages=9–11| url=https://jasonpriem.org/self-archived/two-altmetrics-tools.pdf}}</ref> Markedly, the authors discuss evidence that [[altmetrics]] differ from traditional [[webometrics]] which are slow and unstructured. Altmetrics are proposed to rely upon a greater set of measures that account for tweets, blogs, discussions, and bookmarks. The authors claim that the existing literature has often proposed that altmetrics should also encapsulate the scientific process, and measure the process of research and collaboration to create an overall metric. However, the authors are explicit in their assessment that few papers offer methodological details as to how to accomplish this. The authors use this and the general dearth of evidence to conclude that research in the area of altmetrics is still in its infancy. ==== Public School ==== According to the authors, the central concern of the school is to make science accessible to a wider audience. The inherent assumption of this school, as described by the authors, is that the newer communication technologies such as [[Web 2.0]] allow scientists to open up the research process and also allow scientist to better prepare their "products of research" for interested non-experts. Hence, the school is characterized by two broad streams: one argues for the access of the research process to the masses, whereas the other argues for increased access to the scientific product to the public. * Accessibility to the Research Process: Communication technology allows not only for the constant documentation of research but also promotes the inclusion of many different external individuals in the process itself. The authors cite [[citizen science]] – the participation of non-scientists and amateurs in research. The authors discuss instances in which gaming tools allow scientists to harness the brain power of a volunteer workforce to run through several permutations of protein-folded structures. This allows for scientists to eliminate many more plausible protein structures while also "enriching" the citizens about science. The authors also discuss a common criticism of this approach: the amateur nature of the participants threatens to pervade the scientific rigor of experimentation. * Comprehensibility of the Research Result: This stream of research concerns itself with making research understandable for a wider audience. The authors describe a host of authors that promote the use of specific tools for scientific communication, such as microblogging services, to direct users to relevant literature. The authors claim that this school proposes that it is the obligation of every researcher to make their research accessible to the public. The authors then proceed to discuss if there is an emerging market for brokers and mediators of knowledge that is otherwise too complicated for the public to grasp. ==== Democratic school ==== The democratic school concerns itself with the concept of [[access to knowledge]]. As opposed to focusing on the accessibility of research and its understandability, advocates of this school focus on the access of products of research to the public. The central concern of the school is with the legal and other obstacles that hinder the access of research publications and scientific data to the public. Proponents assert that any research product should be freely available. and that everyone has the same, equal right of access to knowledge, especially in the instances of state-funded experiments and data. Two central currents characterize this school: Open Access and Open Data. * [[Open Data]]: Opposition to the notion that publishing journals should claim copyright over experimental data, which prevents the re-use of data and therefore lowers the overall efficiency of science in general. The claim is that journals have no use of the experimental data and that allowing other researchers to use this data will be fruitful. Only a quarter of researchers agree to share their data with other researchers because of the effort required for compliance. * [[Open Access]] to Research Publication: According to this school, there is a gap between the creation and sharing of knowledge. Proponents argue that even though scientific knowledge doubles every 5 years, access to this knowledge remains limited. These proponents consider access to knowledge as a necessity for human development, especially in the economic sense. ==== Pragmatic School ==== The pragmatic school considers Open Science as the possibility to make knowledge creation and dissemination more efficient by increasing the collaboration throughout the research process. Proponents argue that science could be optimized by modularizing the process and opening up the scientific value chain. 'Open' in this sense follows very much the concept of [[open innovation]].<ref>{{cite journal|last1=Friesike|first1=S.|display-authors=etal |year=2015|title=Opening science: towards an agenda of open science in academia and industry|journal=The Journal of Technology Transfer|volume=40|issue=4|pages=581–601|doi=10.1007/s10961-014-9375-6 |doi-access=free}}</ref> Take for instance transfers the outside-in (including external knowledge in the production process) and inside-out (spillovers from the formerly closed production process) principles to science.<ref>Tacke, O., 2010. Open Science 2.0: How Research and Education Can Benefit from Open Innovation and Web 2.0. In T. J. Bastiaens, U. Baumöl, & B. J. Krämer, eds. On Collective Intelligence. Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg, pp. 37–48.</ref> [[Web 2.0]] is considered a set of helpful tools that can foster collaboration (sometimes also referred to as [[Science 2.0]]). Further, [[citizen science]] is seen as a form of collaboration that includes knowledge and information from non-scientists. Fecher and Friesike describe [[data sharing]] as an example of the pragmatic school as it enables researchers to use other researchers' data to pursue new research questions or to conduct data-driven replications. ==تاريخ== The widespread adoption of the institution of the [[scientific journal]] marks the beginning of the modern concept of open science. Before this time societies pressured scientists into secretive behaviors. === Before journals === Before the advent of scientific journals, scientists had little to gain and much to lose by publicizing scientific discoveries.{{sfn|Nielsen|2011|pp=172–175}} Many scientists, including [[Galileo]], [[Kepler]], [[Isaac Newton]], [[Christiaan Huygens]], and [[Robert Hooke]], made claim to their discoveries by describing them in papers coded in anagrams or cyphers and then distributing the coded text.{{sfn|Nielsen|2011|pp=172–175}} Their intent was to develop their discovery into something off which they could profit, then reveal their discovery to prove ownership when they were prepared to make a claim on it.{{sfn|Nielsen|2011|pp=172–175}} The system of not publicizing discoveries caused problems because discoveries were not shared quickly and because it sometimes was difficult for the discoverer to prove priority. Newton and [[Gottfried Leibniz]] both claimed [[Leibniz–Newton calculus controversy|priority in discovering calculus]].{{sfn|Nielsen|2011|pp=172–175}} Newton said that he wrote about [[calculus]] in the 1660s and 1670s, but did not publish until 1693.{{sfn|Nielsen|2011|pp=172–175}} Leibniz published "[[Nova Methodus pro Maximis et Minimis]]", a treatise on calculus, in 1684. Debates over priority are inherent in systems where science is not published openly, and this was problematic for scientists who wanted to benefit from priority.{{Citation needed|date=March 2012}} These cases are representative of a system of aristocratic [[patronage]] in which scientists received funding to develop either immediately useful things or to entertain.<ref name="emergence">{{Cite journal|last1=David|first1=P. A.|title=Understanding the emergence of 'open science' institutions: Functionalist economics in historical context|doi=10.1093/icc/dth023|journal=Industrial and Corporate Change|volume=13|issue=4|pages=571–589|year=2004}}</ref> In this sense, funding of science gave prestige to the patron in the same way that funding of artists, writers, architects, and philosophers did.<ref name="emergence" /> Because of this, scientists were under pressure to satisfy the desires of their patrons, and discouraged from being open with research which would bring prestige to persons other than their patrons.<ref name="emergence" /> === Emergence of academies and journals === Eventually the individual patronage system ceased to provide the scientific output which society began to demand.<ref name="emergence" /> Single patrons could not sufficiently fund scientists, who had unstable careers and needed consistent funding.<ref name="emergence" /> The development which changed this was a trend to pool research by multiple scientists into an academy funded by multiple patrons.<ref name="emergence" /> In 1660 England established the [[Royal Society]] and in 1666 the French established the [[French Academy of Sciences]].<ref name="emergence" /> Between the 1660s and 1793, governments gave official recognition to 70 other scientific organizations modeled after those two academies.<ref name="emergence" /><ref>{{cite book|last=McClellan III|first=James E.|title=Science reorganized : scientific societies in the eighteenth century|year=1985|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0231059961}}</ref> In 1665, [[Henry Oldenburg]] became the editor of [[Philosophical Transactions of the Royal Society]], the first [[academic journal]] devoted to science, and the foundation for the growth of scientific publishing.{{sfn|Groen|2007|pp=215–216}} By 1699 there were 30 scientific journals; by 1790 there were 1052.{{sfn|Kronick|1976|p=78}} Since then publishing has expanded at even greater rates.{{sfn|Price|1986}} === Popular Science Writing === The first popular science periodical of its kind was published in 1872, under a suggestive name that is still a modern portal for the offering science journalism: Popular Science. The magazine claims to have documented the invention of the telephone, the phonograph, the electric light and the onset of automobile technology. The magazine goes so far as to claim that the "history of Popular Science is a true reflection of humankind's progress over the past 129+ years".<ref>{{cite web|url=https://www.popsci.com/scitech/article/2002-07/history-popular-science|title=The History of Popular Science|website=Popular Science|date=18 March 2019}}</ref> Discussions of popular science writing most often contend their arguments around some type of "Science Boom". A recent historiographic account of popular science traces mentions of the term "science boom" to Daniel Greenberg's Science and Government Reports in 1979 which posited that "Scientific magazines are bursting out all over. Similarly, this account discusses the publication Time, and its cover story of Carl Sagan in 1980 as propagating the claim that popular science has "turned into enthusiasm".<ref>Lewenstein, Bruce V. "Was there really a popular science "boom"?." ''Science, Technology, & Human Values'' 12.2 (1987): 29–41.</ref> Crucially, this secondary account asks the important question as to what was considered as popular "science" to begin with. The paper claims that any account of how popular science writing bridged the gap between the informed masses and the expert scientists must first consider who was considered a scientist to begin with. === Collaboration among academies === In modern times many academies have pressured researchers at publicly funded universities and research institutions to engage in a mix of sharing research and making some technological developments proprietary.<ref name="pauladavid">{{cite journal|last=David|first=Paul A.|title=Can "Open Science" be Protected from the Evolving Regime of IPR Protections?|journal=Journal of Institutional and Theoretical Economics|date=March 2004|volume=160|issue=1|pages=9–34|jstor=40752435|doi=10.1628/093245604773861069}}</ref> Some research products have the potential to generate commercial revenue, and in hope of capitalizing on these products, many research institutions withhold information and technology which otherwise would lead to overall scientific advancement if other research institutions had access to these resources.<ref name="pauladavid" /> It is difficult to predict the potential payouts of technology or to assess the costs of withholding it, but there is general agreement that the benefit to any single institution of holding technology is not as great as the cost of withholding it from all other research institutions.<ref name="pauladavid" /> === Coining of term "Open Science" === [[Steve Mann (inventor)|Steve Mann]] claimed to have coined the term "Open Science" in 1998.<ref>{{cite book |chapter= Surveillance (Oversight), Sousveillance (Undersight), and Metaveillance (Seeing Sight Itself)|chapter-url=https://openaccess.thecvf.com/content_cvpr_2016_workshops/w29/html/Mann_Surveillance_Oversight_Sousveillance_CVPR_2016_paper.html |doi=10.1109/CVPRW.2016.177 |title=2016 IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition Workshops (CVPRW) |date=2016 |last1=Mann |first1=Steve |pages=1408–1417 |isbn=978-1-5090-1437-8 }}</ref> He also registered the domain names openscience.com and openscience.org in 1998, which he sold to degruyter.com in 2011.{{cn|date=May 2024}} The term was previously used in a manner that refers to today's 'open science' norms by [https://www.aip.org/aip/assembly/daryl-chubin Daryl E. Chubin] in his 1985 essay "Open Science and Closed Science: Tradeoffs in a Democracy".<ref>{{Cite journal|last=Chubin|first=Daryl E.|date=1985-04-01|title=Open Science and Closed Science: Tradeoffs in a Democracy|url=https://doi.org/10.1177/016224398501000211|journal=Science, Technology, & Human Values|language=en|volume=10|issue=2|pages=73–80|doi=10.1177/016224398501000211|s2cid=145631585|issn=0162-2439|url-access=subscription}}</ref> Chubin's essay cited [[Robert K. Merton]]'s 1942 proposal of what we now refer to as [[Mertonian norms|Mertonian Norms]] for ideal science practices and scientific modes of communication.<ref>{{Cite journal|last=Merton|first=Robert K.|date=1942|title=Science and technology in a democratic order|journal=Journal of Legal and Political Sociology|volume=1|pages=115–126}}</ref> The term was used sporadically in the 1970s and 1980s in various scholarship to refer to different things. === Internet and the free access to scientific documents === The open science movement, as presented in activist and institutional discourses at the beginning of the 21st century, refers to different ways of opening up science, especially in the [[Internet]] age. Its first pillar is [[Open access|free access to scientific publications]]. The Budapest conference organised by the Open Society Foundations in 2001 was decisive in imposing this issue on the political landscape. The resulting declaration calls for the use of digital tools such as open archives and open access journals, free of charge for the reader.<ref>{{Cite web|title=Read | work=Budapest Open Access Initiative |url=https://www.budapestopenaccessinitiative.org/read|access-date=2021-06-07}}</ref> The idea of open access to scientific publications quickly became inseparable from the question of free licenses to guarantee the right to disseminate and possibly modify shared documents, such as the [[Creative Commons]] licenses, created in 2002. In 2011, a new text from the Budapest Open Initiative explicitly refers to the relevance of the CC-BY license to guarantee free dissemination and not only free access to a scientific document.<ref>{{Cite web|work=Budapest Open Access Initiative |title= Ten years on from the Budapest Open Access Initiative: setting the default to open|url=https://www.budapestopenaccessinitiative.org/boai-10-recommendations|access-date=2021-06-07}}</ref> The openness promise by the Internet is then extended to research data, which underpins scientific studies in different disciplines, as mentioned already in the [[Berlin Declaration on Open Access to Knowledge in the Sciences and Humanities|Berlin Declaration]] in 2003. In 2007, the [[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD) published a report on access to publicly funded research data, in which it defined it as the data that validates research results.<ref>{{Cite journal|date=2007|title=OECD Principles and Guidelines for Access to Research Data from Public Funding|url=https://www.oecd.org/sti/inno/38500813.pdf|journal=OECD Journal on Development|doi=10.1787/journal_dev-v8-2-en|isbn=978-9264019652}}</ref> Beyond its democratic virtues, open science aims to respond to the replication crisis of research results, notably through the generalization of the opening of data or [[source code]] used to produce them or through the dissemination of methodological articles.<ref name=POE_1>{{cite book| date=1 December 2020| title=Reproducibility of scientific results in the EU : scoping report| url=http://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/6bc538ad-344f-11eb-b27b-01aa75ed71a1| access-date=29 October 2023| via=op.europa.eu| publisher=Publications Office of the European Union| doi=10.2777/341654| isbn=978-9276198888| language=en| author1=European Commission. Directorate General for Research and Innovation.| archive-date=28 October 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20231028203628/https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/6bc538ad-344f-11eb-b27b-01aa75ed71a1| url-status=dead}}</ref> The open science movement inspired several regulatory and legislative measures. Thus, in 2007, the [[University of Liège]] made the deposit of its researchers’ publications in its institutional open repository (Orbi) compulsory. The next year, the [[NIH Public Access Policy]] adopted a similar mandate for every paper funded by the National Institutes of Health. In France, [[Loi pour une République numérique|the law for a digital Republic]] enacted in 2016 creates the right to deposit the validated manuscript of a scientific article in an open archive, with an embargo period following the date of publication in the journal. The law also creates the principle of reuse of public data by default.<ref>{{Cite web|url=https://www.legifrance.gouv.fr/dossierlegislatif/JORFDOLE000031589829/|access-date=2021-06-07|website=legifrance.gouv.fr|title=LOI n° 2016-1321 du 7 octobre 2016 pour une République numérique – Dossiers législatifs – Légifrance}}</ref> ==سياسي مسائل== In many countries, governments fund some science research. Scientists often publish the results of their research by writing articles and donating them to be published in scholarly journals, which frequently are commercial. Public entities such as universities and libraries subscribe to these journals. [[Michael Eisen]], a founder of the [[Public Library of Science]], has described this system by saying that "taxpayers who already paid for the research would have to pay again to read the results."<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/01/11/opinion/research-bought-then-paid-for.html|title=Research Bought, Then Paid For|first=Michael|last=Eisen|work=[[The New York Times]]|date=10 January 2012|location=New York City|issn=0362-4331|access-date=12 February 2012}}</ref> In December 2011, some United States legislators introduced a bill called the [[Research Works Act]], which would prohibit federal agencies from issuing grants with any provision requiring that articles reporting on taxpayer-funded research be published for free to the public online.<ref>{{cite journal|url=http://chronicle.com/article/Hot-Type-Who-Gets-to-See/130403/|title=Who Gets to See Published Research? |first=Jennifer|last=Howard|journal=[[The Chronicle of Higher Education]]|date=22 January 2012|access-date=12 February 2012}}</ref> [[Darrell Issa]], a co-sponsor of the bill, explained the bill by saying that "Publicly funded research is and must continue to be absolutely available to the public. We must also protect the value added to publicly funded research by the private sector and ensure that there is still an active commercial and non-profit research community."<ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/01/why-is-open-internet-champion-darrell-issa-supporting-an-attack-on-open-science/250929/|title=Why Is Open-Internet Champion Darrell Issa Supporting an Attack on Open Science? – Rebecca J. Rosen|first=Rebecca J.|last=Rosen|work=[[The Atlantic]]|date=5 January 2012|access-date=12 February 2012}}</ref> One response to this bill was protests from various researchers; among them was a boycott of commercial publisher [[Elsevier]] called [[The Cost of Knowledge]].<ref>{{cite news|url=https://www.wired.com/wiredscience/2012/01/testify-the-open-science-movement-catches-fire/|title=Testify: The Open-Science Movement Catches Fire|first=David|last=Dobbs|magazine=Wired|date=30 January 2012|access-date=12 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204231114/http://www.wired.com/wiredscience/2012/01/testify-the-open-science-movement-catches-fire/|archive-date=4 February 2012|url-status=dead}}</ref> The Dutch [[Presidency of the Council of the European Union]] called out for action in April 2016 to migrate European Commission funded research to Open Science. European Commissioner [[Carlos Moedas]] introduced the Open Science Cloud at the Open Science Conference in Amsterdam on 4–5 April.<ref>{{cite news|url=http://www.volkskrant.nl/media/eu-wil-dat-onderzoekers-gegevens-meer-gaan-delen-in-eigen-datacloud~a4276263/|title=EU wil dat onderzoekers gegevens meer gaan delen in eigen datacloud|first=Martijn|last=Van Calmthout|date=5 April 2016|access-date=8 April 2016|newspaper=De Volkskrant}}</ref> During this meeting also [[The Amsterdam Call for Action on Open Science]] was presented, a living document outlining concrete actions for the European Community to move to Open Science. The European Commission continues to be committed to an Open Science policy including developing a repository for research digital objects, [[European Open Science Cloud]] (EOSC) and metrics for evaluating quality and impact.<ref>{{Cite web|title=Open Science|url=https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/strategy/goals-research-and-innovation-policy/open-science_en|access-date=2021-04-18|website=European Commission - European Commission|language=en}}</ref> In October{{nbsp}}2021, the [[Minister of Higher Education, Research and Innovation (France)|French Ministry of Higher Education, Research and Innovation]] released an official translation of its second plan for open science spanning the years 2021–2024.<ref name="french-government-2021"> {{cite book | author = Ministry of Higher Education, Research and Innovation | display-authors = <!-- etal --> | title = Second French Plan for Open Science: Generalising open science in France 2021–2024 | date = July 2021 | publisher = Ministry of Higher Education, Research and Innovation | location = Paris, France | url = https://www.ouvrirlascience.fr/wp-content/uploads/2021/10/Second_French_Plan-for-Open-Science_web.pdf | access-date = 2021-10-12 }} Publication date refers to French language version. </ref> === Standard setting instruments === There is currently no global normative framework covering all aspects of Open Science. In November 2019, [[UNESCO]] was tasked by its 193 Member States, during their 40th General Conference, with leading a global dialogue on Open Science to identify globally-agreed norms and to create a standard-setting instrument.<ref>{{cite news|url=https://en.unesco.org/news/unesco-takes-lead-developing-new-global-standard-setting-instrument-open-science|title=Press release: UNESCO Takes the Lead in Developing a New Global Standard-setting Instrument on Open Science|publisher=[[UNESCO]]|date=28 November 2019|access-date=6 January 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://en.unesco.org/generalconference/40/results|title=Press release: Outcomes of the 40th General Conference|publisher=[[UNESCO]]|date=27 November 2019|access-date=6 January 2020}}</ref> The multistakeholder, consultative, inclusive and participatory process to define a new global normative instrument on Open Science is expected to take two years and to lead to the adoption of a UNESCO Recommendation on Open Science by Member States in 2021.<ref>{{cite web|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000370291.locale=en|title=Resolution 40 C/63 on the desirability of a recommendation on Open Science|publisher=[[UNESCO]]|access-date=6 January 2020}}</ref> Two UN frameworks set out some common global standards for application of Open Science and closely related concepts: the UNESCO Recommendation on Science and Scientific Researchers,<ref>{{cite web|url=https://en.unesco.org/themes/ethics-science-and-technology/recommendation_science|title=UNESCO Recommendation on Science and Scientific Researchers|date=21 May 2019|publisher=[[UNESCO]]|access-date=6 January 2020}}</ref> approved by the General Conference at its 39th session in 2017, and the UNESCO Strategy on Open Access to scientific information and research,<ref>{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/access-to-knowledge/open-access-to-scientific-information/|title=UNESCO Strategy on Open Access to scientific information and research|publisher=[[UNESCO]]|access-date=6 January 2020}}</ref> approved by the General Conference at its 36th session in 2011. ==اوپن سائنس ۽ تحقيقي جائزو== A central aspect of the Open Science movement is the reform of research assessment. Initiatives such as the [[Coalition for Advancing Research Assessment|Coalition for Advancing Research Assessment (CoARA)]] and the [[San Francisco Declaration on Research Assessment|San Francisco Declaration on Research Assessment (DORA)]] advocate moving away from traditional quantitative metrics like the [[Impact Factor|Journal Impact Factor (JIF)]] and the [[H-index|h-Index]], as these often exhibit biases and neglect qualitative aspects. Instead, alternative metrics and indicators, such as altmetrics and Open Science indicators, are to be given greater consideration. Open Science indicators include metrics such as the number of [[open access]] publications, [[Data management plan|data management plans]], [[Preprint|preprints]], [[FAIR principles|FAIR]]-licensed data, and [[open peer review]] reports. These approaches aim to promote the transparency and reusability of scientific outcomes, thereby enabling a fairer and more comprehensive evaluation of scientific achievements.While Open Science aims to enhance transparency, accessibility, and collaboration, the introduction of numerous new metrics to measure openness has led to unintended consequences. These metrics often rely on quantitative indicators, which conflict with the holistic and qualitative approaches advocated by initiatives such as CoARA and DORA. The core issue is that these metrics are designed not only to measure but also to influence researchers' behavior. This can result in "metric-driven" practices that undermine research quality. Additionally, Open Science metrics lack standardization and clarity regarding what they truly aim to measure. The risk is that while these metrics may incentivize openness, they could simultaneously distort the overall fairness and effectiveness of research assessment.<ref>{{Cite web |last=Herb |first=Ulrich |date=2025-01-23 |title=Open science has spawned a new wave of metric-driven evaluation |url=https://www.researchprofessionalnews.com/rr-news-europe-views-of-europe-2025-1-open-science-has-spawned-a-new-wave-of-metric-driven-evaluation/ |access-date=2025-01-24 |website=Research Professional News |language=en-GB}}</ref> ==فائدا ۽ نقصان== {{See also|Uses of open science}} Arguments in favor of open science generally focus on the value of increased transparency in research, and in the public ownership of science, particularly that which is publicly funded. In January 2014 J. Christopher Bare published a comprehensive "Guide to Open Science".<ref>{{Cite web | url=http://digitheadslabnotebook.blogspot.co.uk/2014/01/guide-to-open-science.html |title = Guide to Open Science|date = 9 January 2014}}</ref> Likewise, in 2017, a group of scholars known for advocating open science published a "manifesto" for open science in the journal ''Nature.''<ref>{{Cite journal|last1=Munafò|first1=Marcus R.|last2=Nosek|first2=Brian A.|last3=Bishop|first3=Dorothy V. M.|last4=Button|first4=Katherine S.|last5=Chambers|first5=Christopher D.|last6=Sert|first6=Nathalie Percie du|last7=Simonsohn|first7=Uri|last8=Wagenmakers|first8=Eric-Jan|last9=Ware|first9=Jennifer J.|date=1 January 2017|title=A manifesto for reproducible science|journal=Nature Human Behaviour|language=en|volume=1|issue=1|doi=10.1038/s41562-016-0021|issn=2397-3374|page=0021|pmid=33954258|pmc=7610724|hdl=11245.1/3534b98f-a374-496b-9ad1-e61539477d66|doi-access=free}}</ref> === Advantages === ;Open access publication of research reports and data allows for rigorous peer-review An article published by a team of NASA astrobiologists in 2010 in ''[[Science (journal)|Science]]'' reported a [[bactera|bacterium]] known as [[GFAJ-1]] that could purportedly metabolize arsenic (unlike any previously known species of lifeform).<ref>{{cite journal|last1=Wolfe-Simon|first1=Felisa|author-link=Felisa Wolfe-Simon|last2=Blum|first2=Jodi Switzer|last3=Kulp|first3=Thomas R.|last4=Gordon|first4=Gwyneth W.|last5=Hoeft|first5=Shelley E.|last6=Pett-Ridge|first6=Jennifer|last7=Stolz|first7=John F.|last8=Webb|first8=Samuel M.|last9=Weber|first9=Peter K.|last10=Davies|first10=P. C. W.|last11=Anbar|first11=A. D.|last12=Oremland|first12=R. S.|title=A bacterium that can grow by using arsenic instead of phosphorus|journal=[[Science (journal)|Science]]|date=2 December 2010|doi=10.1126/science.1197258|pmid=21127214|volume=332|issue=6034|pages=1163–1166|display-authors=8|bibcode=2011Sci...332.1163W |osti=1016932 |s2cid=51834091|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc832429/m2/1/high_res_d/1016932.pdf}}</ref> This finding, along with NASA's claim that the paper "will impact the search for evidence of extraterrestrial life", met with [[GFAJ-1#Criticism|criticism within the scientific community]]. Much of the scientific commentary and critique around this issue took place in public forums, most notably on Twitter, where hundreds of scientists and non-scientists created a [[hashtag]] community around the hashtag #arseniclife.<ref>{{cite web|url=http://www.slate.com/articles/health_and_science/science/2011/05/the_discovery_of_arsenicbased_twitter.html|title=The Discovery of Arsenic-Based Twitter|work=Slate|date=27 May 2011|access-date=19 April 2012|author=Zimmer, Carl}}</ref> University of British Columbia astrobiologist Rosie Redfield, one of the most vocal critics of the NASA team's research, also submitted a draft of a research report of a study that she and colleagues conducted which contradicted the NASA team's findings; the draft report appeared in [[arXiv]],<ref>{{cite journal|arxiv=1201.6643|title=Absence of arsenate in DNA from arsenate-grown GFAJ-1 cells|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-07-27_337_6093/page/470|date=31 January 2012|author1=M. L. Reaves|author2=S. Sinha|author3=J. D. Rabinowitz|author4=L. Kruglyak|author5=R. J. Redfield|doi=10.1126/science.1219861|pmid=22773140|volume=337|issue=6093|journal=Science|pages=470–473|pmc=3845625|bibcode=2012Sci...337..470R }}</ref> an open-research repository, and Redfield called in her lab's research blog for peer review both of their research and of the NASA team's original paper.<ref>{{cite web|url=http://rrresearch.fieldofscience.com/2012/02/open-peer-review-of-our-arseniclife.html|title=Open peer review of our arseniclife submission please|publisher=RRResearch – the Redfield Lab, University of British Columbia|date=1 February 2012|access-date=19 April 2012|author=Redfield, Rosie}}</ref> Researcher Jeff Rouder defined Open Science as "endeavoring to preserve the rights of others to reach independent conclusions about your data and work".<ref>[https://twitter.com/JeffRouder/status/938147822431502337 Jeff Rouder Twitter], 6 December 2017</ref> ;Publicly funded science will be publicly available Public funding of research has long been cited as one of the primary reasons for providing Open Access to research articles.<ref>{{Cite web|url=https://www.research.hsbc.com/midas/Res/RDV?ao=20&key=RxArFbnG1P&n=360010.PDF|title=Academic Publishing: Survey of funders supports the benign Open Access outcome priced into shares|access-date=22 October 2015|publisher=HSBC}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Open access: implications for scholarly publishing and medical libraries|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-medical-library-association_2006-07_94_3/page/253|journal=Journal of the Medical Library Association|date=1 July 2006|issn=1536-5050|pmc=1525322|pmid=16888657|pages=253–262|volume=94|issue=3|first=Karen M.|last=Albert}}</ref> Since there is significant value in other parts of the research such as code, data, protocols, and research proposals a similar argument is made that since these are publicly funded, they should be publicly available under a [[Creative Commons Licence]]. ;Open science will make science more reproducible and transparent Increasingly the reproducibility of science is being questioned and for many papers or multiple fields of research<ref>{{cite news |title=Dozens of major cancer studies can't be replicated |url=https://www.sciencenews.org/article/cancer-biology-studies-research-replication-reproducibility |access-date=19 January 2022 |work=Science News |date=7 December 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Reproducibility Project: Cancer Biology |url=https://www.cos.io/rpcb |website=cos.io |publisher=[[Center for Open Science]] |access-date=19 January 2022 |language=en}}</ref> was [[Reproducibility Project|shown to be lacking]]. This problem has been described as a "[[reproducibility crisis]]".<ref>{{Cite journal|title=Peer Review and Reproducibility. Crisis or Time for Course Correction?|journal=Journal of Histochemistry and Cytochemistry|date=1 January 2014|issn=0022-1554|pmc=3873808|pmid=24217925|pages=9–10|volume=62|issue=1|doi=10.1369/0022155413513462|first=John R.|last=Couchman}}</ref> For example, psychologist [[Stuart Vyse]] notes that "(r)ecent research aimed at previously published psychology studies has demonstrated – shockingly – that a large number of classic phenomena cannot be reproduced, and the popularity of [[Data dredging|p-hacking]] is thought to be one of the culprits."<ref>{{cite journal|last1=Vyse|first1=Stuart|author-link=Stuart Vyse|title=P-Hacker Confessions: Daryl Bem and Me|journal=[[Skeptical Inquirer]]|year=2017|volume=41|issue=5|pages=25–27|url=https://www.csicop.org/specialarticles/show/p-hacker_confessions_daryl_bem_and_me|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805142806/https://www.csicop.org/specialarticles/show/p-hacker_confessions_daryl_bem_and_me|access-date=5 August 2018|archive-date=5 August 2018}}</ref> Open Science approaches are proposed as one way to help increase the reproducibility of work<ref>{{Cite journal|title=An Open, Large-Scale, Collaborative Effort to Estimate the Reproducibility of Psychological Science|journal=Perspectives on Psychological Science|date=1 November 2012|issn=1745-6916|pmid=26168127|pages=657–660|volume=7|issue=6|doi=10.1177/1745691612462588|first=Open Science|last=Collaboration|doi-access=free|hdl=10211.3/195814|hdl-access=free}}</ref> as well as to help mitigate against manipulation of data. ;Open science has more impact There are several components to impact in research, many of which are hotly debated.<ref>{{Cite web|title=Specials : Nature|url=http://www.nature.com/news/specials/impact/index.html|website=Nature|access-date=22 October 2015}}</ref> However, under traditional scientific metrics parts Open science such as Open Access and Open Data have proved to outperform traditional versions.<ref>{{Cite journal|last1=Vuong|first1=Quan-Hoang|date=2018|title=The (ir)rational consideration of the cost of science in transition economies |journal=Nature Human Behaviour|volume=2|issue=1|page=5|doi=10.1038/s41562-017-0281-4| pmid=30980055 | s2cid=46878093 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Sharing Detailed Research Data Is Associated with Increased Citation Rate|journal=PLOS ONE|date=2 March 2007|pmc=1817752|pmid=17375194|page=e308|volume=2|issue=3|doi=10.1371/journal.pone.0000308|first1=Heather A.|last1=Piwowar|first2=Roger S.|last2=Day|first3=Douglas B.|last3=Fridsma|bibcode=2007PLoSO...2..308P|doi-access=free}}</ref><ref>Swan, Alma. "The Open Access citation advantage: Studies and results to date." (2010).</ref> ;Open Science can provide learning opportunities Open science needs to acknowledge and accommodate the heterogeneity of science. It provides opportunities for different communities to learn from other communities,<ref>{{Cite journal |last1=Steltenpohl |first1=Crystal N. |last2=Lustick |first2=Hilary |last3=Meyer |first3=Melanie S. |last4=Lee |first4=Lindsay Ellis |last5=Stegenga |first5=Sondra M. |last6=Reyes |first6=Laurel Standiford |last7=Renbarger |first7=Rachel L. |date=2023-05-17 |title=Rethinking Transparency and Rigor from a Qualitative Open Science Perspective |url=https://journal.trialanderror.org/pub/rethinking-transparency/release/1 |journal=Journal of Trial & Error |volume=4 |language=en |doi=10.36850/mr7}}</ref> as well as to inform learning and practice across fields.<ref>{{Cite journal |last=Goodier |first=Sarah |date=February 2025 |title=Open Science for Evaluation Use: How Applying Open Science Principles Can Further Open up Evaluation |journal=New Directions for Evaluation |language=en |volume=2024 |issue=184 |pages=41–45 |doi=10.1002/ev.20625 |issn=1097-6736|doi-access=free }}</ref> For example, [[Preregistration (science)|preregistration]] in quantitative sciences can benefit qualitative researchers to reduce [[researcher degrees of freedom]],<ref>{{Citation |last=Jacobs |first=Alan M. |title=Pre-registration and Results-Free Review in Observational and Qualitative Research |date=2020-03-31 |work=The Production of Knowledge |pages=221–264 |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108762519.009 |access-date=2024-05-16 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108762519.009 |isbn=978-1-108-76251-9|url-access=subscription }}</ref> whereas [[Positionality statement|positionality statements]] have been used to contextual researcher and research environment in qualitative can be used in order to combat [[Replication crisis|reproducibility crisis]] in quantitative research.<ref>{{Cite journal |last1=Jamieson |first1=Michelle K. |last2=Govaart |first2=Gisela H. |last3=Pownall |first3=Madeleine |date=2023-02-02 |title=Reflexivity in quantitative research: A rationale and beginner's guide |url=http://dx.doi.org/10.1111/spc3.12735 |journal=Social and Personality Psychology Compass |volume=17 |issue=4 |doi=10.1111/spc3.12735 |issn=1751-9004}}</ref> In addition, journals should be open to publishing these behaviours, using a guide to ease journal editors into open science.<ref>{{Cite journal |last1=Silverstein |first1=Priya |last2=Elman |first2=Colin |last3=Montoya |first3=Amanda |last4=McGillivray |first4=Barbara |last5=Pennington |first5=Charlotte R. |last6=Harrison |first6=Chase H. |last7=Steltenpohl |first7=Crystal N. |last8=Röer |first8=Jan Philipp |last9=Corker |first9=Katherine S. |last10=Charron |first10=Lisa M. |last11=Elsherif |first11=Mahmoud |last12=Malicki |first12=Mario |last13=Hayes-Harb |first13=Rachel |last14=Grinschgl |first14=Sandra |last15=Neal |first15=Tess |date=2024-02-16 |title=A guide for social science journal editors on easing into open science |journal=Research Integrity and Peer Review |volume=9 |issue=1 |pages=2 |doi=10.1186/s41073-023-00141-5 |doi-access=free |issn=2058-8615 |pmc=10870631 |pmid=38360805}}</ref> ;Open science will help answer uniquely complex questions Recent arguments in favor of Open Science have maintained that Open Science is a necessary tool to begin answering immensely complex questions, such as the neural basis of consciousness,<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OXFB-SDCSX8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211219/OXFB-SDCSX8 |archive-date=2021-12-19 |url-status=live|title=Big Science, Team Science & Open Science to Understand Neocortex|last=Center for Brains, Minds and Machines (CBMM)|date=19 August 2016|via=YouTube}}{{cbignore}}</ref> ecosystem services<ref name = "Bagstad2025">{{cite journal|last1=Bagstad|first1=Kenneth|title=Interoperability for ecosystem service assessments: Why, how, who, and for whom?|journal= Ecosystem Services|year=2025|volume=72|article-number=101705 |doi=10.1016/j.ecoser.2025.101705|doi-access=free |bibcode=2025EcoSv..7201705B }}</ref> or pandemics such as the COVID-19 pandemic.<ref name="BesançonPeiffer-Smadja2020">{{cite journal|last1=Besançon|first1=Lonni|last2=Peiffer-Smadja|first2=Nathan|last3=Segalas|first3=Corentin|last4=Jiang|first4=Haiting|last5=Masuzzo|first5=Paola|last6=Smout|first6=Cooper|last7=Billy|first7=Eric|last8=Deforet|first8=Maxime|last9=Leyrat|first9=Clémence|title=Open Science Saves Lives: Lessons from the COVID-19 Pandemic|journal=BMC Medical Research Methodology|year=2020|volume=21|issue=1|page=117|doi=10.1186/s12874-021-01304-y|pmid=34090351|pmc=8179078 |doi-access=free }}</ref> The typical argument propagates the fact that these types of investigations are too complex to be carried out by any one individual, and therefore, they must rely on a network of open scientists to be accomplished. By default, the nature of these investigations gives this "open science" the characteristics of "big science".<ref>{{cite web|url=https://www.braininitiative.nih.gov/|title=Brain Research through Advancing Innovative Neurotechnologies (BRAIN) – National Institutes of Health (NIH)|website=braininitiative.nih.gov|access-date=13 July 2025|archive-date=10 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510050047/https://www.braininitiative.nih.gov/|url-status=dead}}</ref> It is thought that open science could support innovation and societal benefits, supporting and reinforcing research activities [[Metascience#ICTs|by enabling digital resources]] that could, for example, use or provide structured open data.<ref name="10.1016/j.joi.2021.101223">{{cite journal |last1=Hou |first1=Jianhua |last2=Wang |first2=Yuanyuan |last3=Zhang |first3=Yang |last4=Wang |first4=Dongyi |title=How do scholars and non-scholars participate in dataset dissemination on Twitter |journal=Journal of Informetrics |date=1 February 2022 |volume=16 |issue=1 |page=101223 |doi=10.1016/j.joi.2021.101223 |s2cid=245114882 |language=en |issn=1751-1577|quote=many believe that broader dissemination and public engagement in science are vital elements of open science [...] In the context of open access and open science, it is envisaged that digital resources would be extensively used to support and reinforce research activities (Araujo, 2020). Remarkably, open data are considered as the basis of innovation (Duus & Cooray, 2016). The propagation of publicly available datasets can offer an opportunity for governments, businesses, and entrepreneurs to obtain economic, social, and scientific benefits ( Sadiq & Indulska, 2017; Tennant et al., 2016). To ensure the authenticity and repeatability of science, several fund projects and journals require}}</ref> === Disadvantages === [[File:To deposit or not to deposit, that is the question - journal.pbio.1001779.g001.png|thumb|The open sharing of research data is not widely practiced.]]Arguments against open science tend to focus on the advantages of data ownership and concerns about the misuse of data,<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/higher-education-network/blog/2013/jul/08/open-access-makes-no-sense|title=Why open access makes no sense|last=Osborne|first=Robin|date=8 July 2013|newspaper=The Guardian|access-date=11 January 2017|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/12/free-access-to-science-research-doesnt-benefit-everyone/383875/ |title=Free Access to Science Research Doesn't Benefit Everyone |last=Eveleth|first=Rose|author-link=Rose Eveleth |newspaper=The Atlantic|access-date=11 January 2017|language=en-US}}</ref> but see<ref name="OpenData" /> ;Potential misuse In 2011, Dutch researchers announced their intention to publish a research paper in the journal ''[[Science (journal)|Science]]'' describing the creation of a strain of [[Influenza A virus subtype H5N1|H5N1 influenza]] which can be easily passed between [[ferret]]s, the mammals which most closely mimic the human response to the flu.<ref>{{cite web|url=http://news.sciencemag.org/scienceinsider/2011/11/scientists-brace-for-media-storm.html|title=Scientists Brace for Media Storm Around Controversial Flu Studies|author=Enserink, Martin|date=23 November 2011|access-date=19 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130416081459/http://news.sciencemag.org/scienceinsider/2011/11/scientists-brace-for-media-storm.html|archive-date=16 April 2013|url-status=dead}}</ref> The announcement triggered a controversy in both political<ref>{{cite web|url=http://news.sciencemag.org/scienceinsider/2012/03/senior-us-lawmaker-leaps-into-h5.html|title=Senior U.S. Lawmaker Leaps Into H5N1 Flu Controversy|author=Malakoff, David|date=4 March 2012|publisher=Science Insider – AAAS.ORG|access-date=19 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501164056/http://news.sciencemag.org/scienceinsider/2012/03/senior-us-lawmaker-leaps-into-h5.html|archive-date=1 May 2013|url-status=dead}}</ref> and scientific<ref>{{cite web|url=http://news.sciencemag.org/scienceinsider/2012/01/a-central-researcher-in-the-h5n1.html|title=A Central Researcher in the H5N1 Flu Debate Breaks His Silence|author=Cohen, Jon|date=25 January 2012|publisher=Science Insider – AAAS.ORG|access-date=19 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511031403/http://news.sciencemag.org/scienceinsider/2012/01/a-central-researcher-in-the-h5n1.html|archive-date=11 May 2013|url-status=dead}}</ref> circles about the ethical implications of publishing scientific data which could be used to create [[biological weapons]]. These events are examples of how science data could potentially be misused.{{sfn|Nielsen|2011|p=200}} It has been argued that constraining the dissemination of dual-use knowledge can in certain cases be justified<ref>{{cite journal |last1=Musunuri |first1=Sriharshita |last2=Sandbrink |first2=Jonas B. |last3=Monrad |first3=Joshua Teperowski |last4=Palmer |first4=Megan J. |last5=Koblentz |first5=Gregory D. |title=Rapid Proliferation of Pandemic Research: Implications for Dual-Use Risks |journal=mBio |date=October 2021 |volume=12 |issue=5 |pages=e0186421 |doi=10.1128/mBio.01864-21|pmid=34663091 |pmc=8524337 }}</ref> because, for example, "scientists have a responsibility for potentially harmful consequences of their research; the public need not always know of all scientific discoveries [or all its details]; uncertainty about the risks of harm may warrant precaution; and expected benefits do not always outweigh potential harm".<ref>{{cite journal |last1=Kuhlau |first1=Frida |last2=Höglund |first2=Anna T |last3=Eriksson |first3=Stefan |last4=Evers |first4=Kathinka |title=The ethics of disseminating dual-use knowledge |journal=Research Ethics |date=March 2013 |volume=9 |issue=1 |pages=6–19 |doi=10.1177/1747016113478517 |s2cid=153462235 |issn=1747-0161}}</ref> Scientists have collaboratively agreed to limit their own fields of inquiry on occasions such as the [[Asilomar conference on recombinant DNA]] in 1975,<ref name="Crotty">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NjeJhUa8xJIC&pg=PA232|title=Ahead of the curve : David Baltimore's life in science|last1=Crotty|first1=Shane|date=2003|publisher=University of California Press|isbn=978-0520239043|location=Berkeley|access-date=23 May 2015}}</ref>{{rp|111}} and a proposed 2015 worldwide moratorium on a human-genome-editing technique.<ref name="NYTimes2015">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/03/20/science/biologists-call-for-halt-to-gene-editing-technique-in-humans.html|title=Scientists Seek Ban on Method of Editing the Human Genome|last1=Wade|first1=Nicholas|date=19 March 2015|work=The New York Times|access-date=25 May 2015}}</ref> [[Differential technological development]] aims to decrease risks by influencing the sequence in which technologies are developed. Relying only on the established form of legislation and incentives to ensure the right outcomes may not be adequate as these may often be too slow<!--or inappropriate-->.<ref>{{cite web |title=Technology is changing faster than regulators can keep up – here's how to close the gap |url=https://www.weforum.org/agenda/2018/06/law-too-slow-for-new-tech-how-keep-up/ |website=World Economic Forum |date=21 June 2018 |access-date=27 January 2022 |language=en}}</ref> ;The public may misunderstand science data In 2009 NASA launched the [[Kepler (spacecraft)|Kepler]] spacecraft and promised that they would release collected data in June 2010. Later they decided to postpone release so that their scientists could look at it first. Their rationale was that non-scientists might unintentionally misinterpret the data, and NASA scientists thought it would be preferable for them to be familiar with the data in advance so that they could report on it with their level of accuracy.{{sfn|Nielsen|2011|p=201}} ;Low-quality science Post-publication peer review, a staple of open science, has been criticized as promoting the production of lower quality papers that are extremely voluminous.<ref>{{cite web|url=http://ronininstitute.org/open-science-and-its-discontents/1383/|title=Open Science and its Discontents – Ronin Institute|website=ronininstitute.org|date=28 June 2016 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Specifically, critics assert that as quality is not guaranteed by preprint servers, the veracity of papers will be difficult to assess by individual readers. This will lead to rippling effects of false science, akin to the recent epidemic of false news, propagated with ease on social media websites.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/tags/502124007/fake-news|title=Fake news|website=[[NPR]]|date=30 April 2020 }}</ref> Common solutions to this problem have been cited as adaptations of a new format in which everything is allowed to be published but a subsequent filter-curator model is imposed to ensure some basic quality of standards are met by all publications.<ref>{{cite web|url=https://thewinnower.com/|title=The Winnower – Open Scholarly Publishing|website=thewinnower.com}}</ref> ; Entrapment by platform capitalism For [[Philip Mirowski]] open science runs the risk of continuing a trend of commodification of science<ref name='Science mart'>P. Mirowski, ''Science''-Mart, Privatizing American Science. Harvard University Press, 2011.</ref> which ultimately serves the interests of capital in the guise of [[platform capitalism]].<ref name='Platform'>P. Mirowski, "The future(s) of open science," ''Soc. Stud. Sci.'', vol. 48, no. 2, pp. 171–203, April 2018.</ref> ; WEIRD-focus Open Science is primarily driven by Western, Educated, Industrialized, Rich and Democratic (WEIRD)<ref>{{Cite journal |last1=Henrich |first1=Joseph |last2=Heine |first2=Steven J. |last3=Norenzayan |first3=Ara |date=June 2010 |title=The weirdest people in the world? |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0140525X0999152X/type/journal_article |journal=Behavioral and Brain Sciences |language=en |volume=33 |issue=2–3 |pages=61–83 |doi=10.1017/S0140525X0999152X |pmid=20550733 |s2cid=263512337 |issn=0140-525X}}</ref> society that it is challenging for people from the Global South to implement or follow these changes for Open Science.<ref>{{Cite journal |last1=Jin |first1=Haiyang |last2=Wang |first2=Qing |last3=Yang |first3=Yu-Fang |last4=Zhang |first4=Han |last5=Gao |first5=Mengyu (Miranda) |last6=Jin |first6=Shuxian |last7=Chen |first7=Yanxiu (Sharon) |last8=Xu |first8=Ting |last9=Zheng |first9=Yuan-Rui |last10=Chen |first10=Ji |last11=Xiao |first11=Qinyu |last12=Yang |first12=Jinbiao |last13=Wang |first13=Xindi |last14=Geng |first14=Haiyang |last15=Ge |first15=Jianqiao |date=January 2023 |title=The Chinese Open Science Network (COSN): Building an Open Science Community From Scratch |journal=Advances in Methods and Practices in Psychological Science |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=251524592211449 |doi=10.1177/25152459221144986 |issn=2515-2459|doi-access=free }}</ref> As a result, it perpetuates inequalities found across cultures. However, journal editors have taken note of guidelines for change (e.g.<ref>{{Cite journal |last1=Puthillam |first1=Arathy |last2=Montilla Doble |first2=Lysander James |last3=Delos Santos |first3=Junix Jerald I. |last4=Elsherif |first4=Mahmoud Medhat |last5=Steltenpohl |first5=Crystal N. |last6=Moreau |first6=David |last7=Pownall |first7=Madeleine |last8=Silverstein |first8=Priya |last9=Anand-Vembar |first9=Shaakya |last10=Kapoor |first10=Hansika |date=January 2024 |title=Guidelines to improve internationalization in the psychological sciences |journal=Social and Personality Psychology Compass |language=en |volume=18 |issue=1 |doi=10.1111/spc3.12847 |issn=1751-9004|doi-access=free }}</ref>) in order to make sure Open Science is more inclusive with a focus of multi-site studies and value of diversity within Open Science discussion. ==اقدام ۽ دلچسپي== ===اوپن سائنس منصوبا=== Different projects conduct, advocate, develop tools for, or fund open science. The [[Allen Institute for Brain Science]]<ref>{{cite news|last=Allen|first=Paul|title=Why We Chose 'Open Science'|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204630904577058162033028028|access-date=6 January 2012|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|date=30 November 2011}}</ref> conducts numerous open science projects while the [[Center for Open Science]] has projects to conduct, advocate, and create tools for open science. Other workgroups have been created in different fields, such as the Decision Analysis in R for Technologies in Health (DARTH) workgroup],<ref>{{Cite web|url=http://darthworkgroup.com/|title=DARTH – Decision Analysis in R for Technologies in Health}}</ref> which is a multi-institutional, multi-university collaborative effort by researchers who have a common goal to develop transparent and open-source solutions to decision analysis in health. Organizations have extremely diverse sizes and structures. The [[Open Knowledge Foundation]] (OKF) is a global organization sharing large data catalogs, running face to face conferences, and supporting open source software projects. In contrast, [[Blue Obelisk]] is an informal group of chemists and associated [[cheminformatics]] projects. The tableau of organizations is dynamic with some organizations becoming defunct, e.g., [[Science Commons]], and new organizations trying to grow, e.g., the Self-Journal of Science.<ref>{{Cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20150126143359/http://sjscience.org/ | title=Principles of the Self Journal of Science : bringing ethics and freedom to scientific publishing | url=http://sjscience.org/ | archive-date=2015-01-26}}</ref> Common organizing forces include the knowledge domain, type of service provided, and even geography, e.g., [[OCSDNet]]'s<ref>{{cite web|url=http://www.ocsdnet.org|title=OCSDNET|website=OCSDNET|access-date=13 July 2025|archive-date=14 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250714050716/https://ocsdnet.org/|url-status=dead}}</ref> concentration on the developing world. The [[Allen Brain Atlas]] maps gene expression in human and mouse brains; [[the Encyclopedia of Life]] documents all the terrestrial species; the [[Galaxy Zoo]] classifies galaxies; the [[International HapMap Project]] maps the [[haplotype]]s of the human genome; [[the Monarch Initiative]] makes available integrated public model organism and clinical data; and the [[Sloan Digital Sky Survey]] which regularizes and publishes data sets from many sources. All these projects accrete information provided by many different researchers with different standards of curation and contribution. Mathematician [[Timothy Gowers]] launched open science journal [[Discrete Analysis]] in 2016 to demonstrate that a high-quality mathematics journal could be produced outside the traditional [[academic publishing]] industry.<ref>{{Cite web|url=https://gowers.wordpress.com/2016/03/01/discrete-analysis-launched/|title=Discrete Analysis launched|date=1 March 2016|website=Gowers's Weblog|language=en|access-date=8 December 2019}}</ref> The launch followed a boycott of scientific journals that he initiated.<ref>{{Cite web|url=https://discreteanalysisjournal.com/|title=Discrete Analysis|website=discreteanalysisjournal.com|language=en|access-date=8 December 2019}}</ref> The journal is published by a nonprofit which is owned and published by a team of scholars. Other projects are organized around completion of projects that require extensive collaboration. For example, [[OpenWorm]] seeks to make a cellular level simulation of a roundworm, a multidisciplinary project. The [[Polymath Project]] seeks to solve difficult mathematical problems by enabling faster communications within the discipline of mathematics. The Collaborative Replications and Education project recruits undergraduate students as [[Citizen Science|citizen scientists]] by offering funding. Each project defines its needs for contributors and collaboration. Another practical example for open science project was the first "open" doctoral thesis started in 2012. It was made publicly available as a self-experiment right from the start to examine whether this dissemination is even possible during the productive stage of scientific studies.<ref>{{Cite web|url=https://www.helmholtz.de/en/science_and_society/a-discussion-about-transparency/|title=A discussion about transparency|website=helmholtz.de|date=30 November 2016 |publisher=[[Helmholtz Association]]|language=en|access-date=20 October 2018}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Heise|first1=Christian|last2=Pearce|first2=Joshua M.|date=10 May 2020|title=From Open Access to Open Science: The Path From Scientific Reality to Open Scientific Communication|journal=SAGE Open|language=en|volume=10|issue=2|doi=10.1177/2158244020915900|issn=2158-2440|doi-access=free}}</ref> The goal of the dissertation project: Publish everything related to the doctoral study and research process as soon as possible, as comprehensive as possible and under an open license, online available at all time for everyone.<ref>{{Cite web|url=https://offene-doktorarbeit.de/about-english/|title=About the first open PhD thesis|website=offene-doktorarbeit.de|language=en|access-date=20 October 2018|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221080222/https://offene-doktorarbeit.de/about-english/|url-status=dead}}</ref> End of 2017, the experiment was successfully completed and published in early 2018 as an open access book.<ref>{{cite book|last=Heise|first=Christian|year=2018|title=Von Open Access zu Open Science|url=https://meson.press/books/von-open-access-zu-open-science/|location=Lüneburg, Germany|publisher=meson press e.G.|language=de|isbn=978-3957961303|doi=10.14619/1303 }}</ref> An example promoting accessibility of open-source code for research papers is CatalyzeX,<ref>{{cite web|url=https://www.catalyzex.com|title=CatalyzeX|website=catalyzex.com}}</ref> which finds and links both official implementations by authors and source code independently replicated by other researchers. These code implementations are also surfaced on the preprint server [[arXiv]]<ref>{{cite tweet|number=1672076697779462148|user=gragtah|title=✅ CatalyzeX 🤝 ArXiv Now you can see open-source code implementations for AI research papers (and more!) via @catalyzeX directly on @arxiv…<!-- full text of tweet that Twitter returned to the bot (excluding links) added by TweetCiteBot. This may be better truncated or may need expanding (TW limits responses to 140 characters) or case changes. --> |access-date=9 July 2024|language=en|date=22 June 2023}}</ref> and open peer-review platform OpenReview.<ref>{{cite web|url=https://openreview.net/about|title=OpenReview|website=openreview.net}}</ref><ref>{{cite tweet|number=1653898023297253378|user=gragtah|title=🎉 CatalyzeX 🤝 OpenReview now you can see code implementations via @catalyzeX directly on @openreviewnet…<!-- full text of tweet that Twitter returned to the bot (excluding links) added by TweetCiteBot. This may be better truncated or may need expanding (TW limits responses to 140 characters) or case changes. --> |access-date=9 July 2024|language=en|date=3 May 2023}}</ref> The ideas of open science have also been applied to recruitment with jobRxiv, a free and international job board that aims to mitigate imbalances in what different labs can afford to spend on hiring.<ref>{{Cite web|title=Browse Jobs|url=https://jobrxiv.org/|access-date=26 June 2020|website=jobRxiv|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite tweet|number=1276247608072306693|user=jobRxiv|title=We want to change the way recruitment for #ScienceJobs is done, to open up a way for all labs to find the best cand…<!-- full text of tweet that Twitter returned to the bot (excluding links) added by TweetCiteBot. This may be better truncated or may need expanding (TW limits responses to 140 characters) or case changes. --> |access-date=26 June 2020|language=en|date=25 June 2020}}</ref>{{Primary source inline|date=July 2020}} === Advocacy === Numerous documents, organizations, and social movements advocate wider adoption of open science. Statements of principles include the [[Budapest Open Access Initiative]] from a December 2001 conference<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1818652.stm|title=Boost for research paper access|first=Ivan|last=Noble|work=[[BBC News]]|date=14 February 2002|location=London|access-date=12 February 2012}}</ref> and the [[Panton Principles]]. New statements are constantly developed, such as the [[Amsterdam Call for Action on Open Science]] to be presented to the Dutch [[Presidency of the Council of the European Union]] in late May 2016. These statements often try to regularize licenses and disclosure for data and scientific literature. Other advocates concentrate on educating scientists about appropriate open science software tools. Education is available as training seminars, e.g., the [[Software Carpentry]] project; as domain specific training materials, e.g., the [[Data Carpentry]] project; and as materials for teaching graduate classes, e.g., the Open Science Training Initiative. Many organizations also provide education in the general principles of open science. Within scholarly societies there are also sections and interest groups that promote open science practices. The [[Ecological Society of America]] has an Open Science Section. Similarly, the [[Society for American Archaeology]] has an Open Science Interest Group.<ref name="marwick" /> === Journal support === [[List of open access journals|Many individual journals]] are experimenting with [[open access journal|the open access model]]: the [[Public Library of Science]], or PLOS, is creating a library of open access journals and scientific literature. Other publishing experiments include [[delayed open access journal|delayed]] and [[hybrid open access journals|hybrid]] models. There are experiments in different fields: * [[Faculty of 1000#F1000Research|F1000Research]] provides open publishing and open peer review for the life sciences. * The [[Open Library of Humanities]] is a non-profit open access publisher for the humanities and social sciences. * The Journals Library of the [[National Institute for Health and Care Research]] (NIHR) publishes all relevant documents and data from the onset of research projects, updating them alongside the progress of the study.<ref>{{Cite journal|last1=Wright|first1=David|last2=Williams|first2=Elaine|last3=Bryce|first3=Colin|last4=le May|first4=Andrée|last5=Stein|first5=Ken|last6=Milne|first6=Ruairidh|last7=Walley|first7=Tom|date=31 July 2018|title=A novel approach to sharing all available information from funded health research: the NIHR Journals Library|journal=Health Research Policy and Systems|language=en|volume=16|issue=1|page=70|doi=10.1186/s12961-018-0339-4|issn=1478-4505|pmc=6069813|pmid=30064444 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|title=About|url=https://www.journalslibrary.nihr.ac.uk/about-us/|access-date=2022-01-14|website=NIHR Journals Library|archive-date=14 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114123756/https://www.journalslibrary.nihr.ac.uk/about-us/|url-status=dead}}</ref> Journal support for open-science does not conflict with [[preprint]] servers: [[figshare]] archives and shares images, readings, and other data; and Open Science Framework preprints, [[arXiv]], and [[Hyper Articles en Ligne|HAL Archives Ouvertes]] provide electronic preprints across many fields. ===سافٽ ويئر=== A variety of computer resources support open science. These include software like the [[Open Science Framework]] from the [[Center for Open Science]] to manage project information, data archiving and team coordination; distributed computing services like [[Ibercivis]] to use unused CPU time for computationally intensive tasks; and services like [[Experiment (website)|Experiment.com]] to provide crowdsourced funding for research projects. [[Blockchain]] platforms for open science have been proposed. The first such platform is the Open Science Organization, which aims to solve urgent problems with fragmentation of the scientific ecosystem and difficulties of producing validated, quality science. Among the initiatives of Open Science Organization include the Interplanetary Idea System (IPIS), Researcher Index (RR-index), Unique Researcher Identity (URI), and Research Network. The Interplanetary Idea System is a blockchain based system that tracks the evolution of scientific ideas over time. It serves to quantify ideas based on uniqueness and importance, thus allowing the scientific community to identify pain points with current scientific topics and preventing unnecessary re-invention of previously conducted science. The Researcher Index aims to establish a data-driven statistical metric for quantifying researcher impact. The Unique Researcher Identity is a blockchain technology based solution for creating a single unifying identity for each researcher, which is connected to the researcher's profile, research activities, and publications. The Research Network is a social networking platform for researchers. A scientific paper from November 2019 examined the suitability of blockchain technology to support open science.<ref name="leible2019">{{Cite journal|last1=Leible|first1=Stephan|last2=Schlager|first2=Steffen|last3=Schubotz|first3=Moritz|last4=Gipp|first4=Bela|year=2019|title=A Review on Blockchain Technology and Blockchain Projects Fostering Open Science|journal=Frontiers in Blockchain|language=en|volume=2|pages=1–28|doi=10.3389/fbloc.2019.00016|doi-access=free}}</ref> === Preprint servers === {{Main|Preprint}} Preprint Servers come in many varieties, but the standard traits across them are stable: they seek to create a quick, free mode of communicating scientific knowledge to the public. Preprint servers act as a venue to quickly disseminate research and vary on their policies concerning when articles may be submitted relative to journal acceptance.<ref>{{Cite web|url=https://www.biorxiv.org/about-biorxiv|title=Advancing the sharing of research results for the life sciences|website=biorxiv.org|language=en|access-date=17 February 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.marxivinfo.org/training|title=Copyright Training Resources {{!}} MarXiv|website=marxivinfo.org|language=en|access-date=17 February 2018|archive-date=18 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218091205/https://www.marxivinfo.org/training|url-status=dead}}</ref> Also typical of preprint servers is their lack of a peer-review process – typically, preprint servers have some type of quality check in place to ensure a minimum standard of publication, but this mechanism is not the same as a peer-review mechanism. Some preprint servers have explicitly partnered with the broader open science movement.<ref name="socopen.org">{{cite web|url=https://socopen.org/2016/07/09/announcing-the-development-of-socarxiv-an-open-social-science-archive/|title=Announcing the development of SocArXiv, an open social science archive|date=9 July 2016}}</ref> Preprint servers can offer service similar to those of journals,<ref>Tierney, H. L., Hammond, P., Nordlander, P., & Weiss, P. S. (2012). Prior Publication: Extended Abstracts, Proceedings Articles, Preprint Servers, and the Like.</ref> and Google Scholar indexes many preprint servers and collects information about citations to preprints.<ref>{{Cite news|url=https://caseybergman.wordpress.com/2012/11/29/accelerating-your-science-with-arxiv-and-google-scholar/|title=Accelerating Your Science with arXiv and Google Scholar|date=2 November 2012|work=An Assembly of Fragments|access-date=17 February 2018|language=en-US}}</ref> The case for preprint servers is often made based on the slow pace of conventional publication formats.<ref>{{cite journal|last1=Moed|first1=H. F.|year=2007|title=The effect of "open access" on citation impact: An analysis of ArXiv's Condensed matter section|journal=Journal of the American Society for Information Science and Technology|volume=58|issue=13|pages=2047–2054|doi=10.1002/asi.20663|arxiv=cs/0611060|bibcode=2007JASIS..58.2047M|s2cid=1060908}}</ref> The motivation to start SocArXiv, an open-access preprint server for social science research, is the claim that valuable research being published in traditional venues often takes several months to years to get published, which slows down the process of science significantly. Another argument made in favor of preprint servers like SocArXiv is the quality and quickness of feedback offered to scientists on their pre-published work.<ref>Binfield, P. (2014). Novel scholarly journal concepts. In Opening science (pp. 155–163). Springer International Publishing.</ref> The founders of SocArXiv claim that their platform allows researchers to gain easy feedback from their colleagues on the platform, thereby allowing scientists to develop their work into the highest possible quality before formal publication and circulation. The founders of SocArXiv further claim that their platform affords the authors the greatest level of flexibility in updating and editing their work to ensure that the latest version is available for rapid dissemination. The founders claim that this is not traditionally the case with formal journals, which instate formal procedures to make updates to published articles.{{Citation needed|date=February 2018}} Perhaps the strongest advantage of some preprint servers is their seamless compatibility with Open Science software such as the Open Science Framework. The founders of SocArXiv claim that their preprint server connects all aspects of the research life cycle in OSF with the article being published on the preprint server. According to the founders, this allows for greater transparency and minimal work on the authors' part.<ref name="socopen.org" /> One criticism of pre-print servers is their potential to foster a culture of plagiarism. For example, the popular physics preprint server ArXiv had to withdraw 22 papers when it came to light that they were plagiarized. In June 2002, a high-energy physicist in Japan was contacted by a man called Ramy Naboulsi, a non-institutionally affiliated mathematical physicist. Naboulsi requested Watanabe to upload his papers on ArXiv as he was not able to do so, because of his lack of an institutional affiliation. Later, the papers were realized to have been copied from the proceedings of a physics conference.<ref>{{Cite journal | doi=10.1038/426007a| pmid=14603280| title=Preprint server seeks way to halt plagiarists| url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-11-06_426_6962/page/n24| journal=Nature| volume=426| issue=6962| page=7| year=2003| last1=Giles| first1=Jim| bibcode=2003Natur.426Q...7G| doi-access=free}}</ref> Preprint servers are increasingly developing measures to circumvent this plagiarism problem. In developing nations like India and China, explicit measures are being taken to combat it.<ref>Chaddah, P. (2016). On the need for a National Preprint Repository. Proceedings of the Indian National Science Academy, 82(4), 1167–1170.</ref> These measures usually involve creating some type of central repository for all available pre-prints, allowing the use of traditional plagiarism detecting algorithms to detect the fraud.{{Citation needed|date=February 2018}} Nonetheless, this is a pressing issue in the discussion of pre-print servers, and consequently for open science. ==پڻ ڏسو== <!-- Please keep entries in alphabetical order and use "{{annotated link|}}" to force a short description to appear; see [[WP:SEEALSO]].--> {{div col|small=yes|colwidth=25em}} * {{annotated link|Biological patent}} * {{annotated link|Chemical patent}} * {{annotated link|Economics of open science}} * {{annotated link|GeneLab}} * {{annotated link|Journalology}} * {{annotated link|Metascience}} * {{annotated link|Open education}} * {{annotated link|Open government}} * {{annotated link|Open Energy Modelling Initiative}} * {{annotated link|Open-access_repository}} * {{annotated link|Open scientific data}} * {{annotated link|Open source}} * {{annotated link|Open synthetic biology}} * {{annotated link|Plan S}} * {{annotated link|Science journalism}} * {{annotated link|Sufficiency of disclosure}} * {{annotated link|Trial registration}} * {{annotated link|Open research}} {{div col end}} <!-- please keep entries in alphabetical order --> ==ذريعا== * {{cite arXiv|last=Belhajjame|first=Khalid|title=The Research Object Suite of Ontologies: Sharing and Exchanging Research Data and Methods on the Open Web|year=2014|class=cs.DL|eprint=1401.4307|display-authors=etal}} * {{cite book|last=Nielsen|first=Michael|author-link=Michael Nielsen|title=Reinventing Discovery: The New Era of Networked Science|year=2011|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, NJ|isbn=978-0691148908|title-link=Reinventing Discovery: The New Era of Networked Science }} * {{cite book|last=Groen|first=Frances K.|title=Access to medical knowledge : libraries, digitization, and the public good|url=https://archive.org/details/accesstomedicalk0000groe|year=2007|publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Mar.|isbn=978-0810852723}} * {{cite book|last=Kronick|first=David A.|title=A history of scientific & technical periodicals : the origins and development of the scientific and technical press, 1665–1790|url=https://archive.org/details/historyofscienti0000kron|year=1976|publisher=Scarecrow Press|location=Metuchen, NJ|isbn=978-0810808447|edition=2d}} * {{cite book|last=Price|first=Derek J. de Solla|title=Little science, big science – and beyond|url=https://archive.org/details/littlesciencebig00pric|year=1986|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=978-0231049566|edition=2nd}} * {{cite book|last=Suber|first=Peter|title=Open access|url=http://cyber.law.harvard.edu/hoap/Open_Access_%28the_book%29|access-date=28 July 2016|year=2012|publisher=[[MIT Press]]|location=Cambridge, MA|isbn=978-0262517638|edition=The MIT Press Essential Knowledge Series|author-link=Peter Suber}} <!-- The Suber Open Access book is CC-BY. The link given is to a page which directs users to various versions of the book and to further notes. --> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Scholia|topic}} * [https://www.youtube.com/watch?v=DnWocYKqvhw TED talk video] by Michael Nielsen on open science * [https://www.nytimes.com/2012/01/17/science/open-science-challenges-journal-tradition-with-web-collaboration.html?hpw Cracking Open the Scientific Process] [[زمرو:سائنس]] [[زمرو:اوپن سائنس]] [[زمرو:ميٽا سائنس]] [[زمرو:تعليمي اشاعت]] [[زمرو:ڊيٽا جي اشاعت]] [[زمرو:کليل رسائي]] [[زمرو:تعليمي خدمتون]] [[زمرو:تحقيقي خدمتون]] [[زمرو:کليل رسائي (سائنس)]] [[زمرو:کليل رسائي (اشاعت)]] ==حوالا== {{حوالا}} a4k7wwuxrk3tgqpx9y0z545z61zvkno 0 83523 427407 323136 2026-11-03T10:02:01Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427407 wikitext text/x-wiki {{تفصيلي مضمون|Discipline (academia)|History of academic disciplines}} [[File:Disciplines_mind_map.jpg|thumb|اعليٰ سطحي شعبن ۽ پيشن جو ذهن جو نقشو]] هڪ '''تدريسي يا تعليمي نظم''' (Academic Discipline) يا '''مطالعي جو ميدان''' [[علم]] جي هڪ شاخ طور سڃاتو وڃي ٿو. اهو اعليٰ تعليم جي هڪ منظور ٿيل حصي طور [[تعليم|سيکاريو ويندو]] آهي. هڪ اعلي تعليمي نظم کي عام طور تي يونيورسٽي جي فيڪلٽي طرفان بيان ۽ تسليم ڪيو ويندو آهي. اهو شخص انهن اعلي تعليم جي سوسائٽين طرفان تسليم ڪيو ويندو جن سان هو تعلق رکي ٿو ۽ انهن علمي رسالن سان گڏ جن ۾ هو شايع ڪندو. جيتوڻيڪ، ڪنهن به تعليمي نظم جي تعريف لاءِ ڪو به خاص معيار موجود ناهي. تعليمي نظم يونيورسٽين ۽ اڃا تائين ته پروگرامن جي وچ ۾ مختلف هوندا آهن. انهن ۾ ڪجهه يونيورسٽين ۽ اشاعتن جي مدد سان جرنلز ۽ ڪانفرنسن جي چڱي طرح بيان ڪيل فهرست ۾ بيان ڪيل آهن. گھڻا شعبا (ممڪن طور تي اوورليپنگ) شاخن، جيڪا ممڪن طور تي اوورليپنگ ڪندڙ شاخن جي ورهاست سان وجود ۾ اچڻ ٿا، جنهن کي ذيلي شعبا سڏيو ويندو آهي. ڪجهه تعليمي شعبن جي درجه بندي ڪرڻ اتفاق راءِ ناهوندو آهي، مثال طور، ڇا [[ائنٿراپالاجي|اينٿروپالاجي]] ۽ [[لسانيات]] براه راست [[سماجي سائنس]] جا شعبا آهن يا [[بشريات]]، جيڪو پاڻ سماجي سائنس جو هڪ شعبو آهي، جي اندر جا شعبا آهن؟ سادي الفاظن ۾، علم کي شعبن ۾ ترتيب ڏيڻ لاءِ مناسب معيار ڇو هون گهرجي، جو موضوع پڻ بحث لاءِ کليل آهي. ==بشريات ۽ سماجي سائنس== [[سماجي سائنس]] * [[بشريات]] ** [[نفسيات]] ** [[اخلاقيات]] ** [[لسانيات]] ** [[نفسيات]] ** [[روين جي سائنس|ايٿالوجي]] ** [[ائنٿراپالاجي]] ** [[ادراڪي اڀياس]] * [[جرميات]] * [[نفسيات]] * [[لسانيات]] * [[ائٿنالاجي|نسلن جو علم]] * [[مذهبي اڀياس]] * [[عيسائيت جو اڀياس]] * [[اسلاميات|اسلام جو اڀياس]] * [[هندومت جو اڀياس]] * [[يهوديت جو اڀياس]] * [[لسانيات]] * [[پوليٽيڪل سائنس|سياسي سائنس]] * [[سياسي سائنس]] ** [[علم العلم]] ** [[علم موجودات]] * [[فلسفو]] * [[مابعدالطبعيات]] ** [[الاھيات]] ** [[علم موجودات|اونٽالاجي]] ** [[علم ڪلام]] ** [[علم العلم]] * [[سماجيات]] * [[سماجي اڀياس]] * [[سياسي سائنس]] * [[لائبريري سائنس]] * [[سماجي سائنس]] ** [[قانون|قانون جو اڀياس]] ** [[لائبريري سائنس]] ** [[قديم آثار|آرڪائيولاجي]] ** [[تاريخ]] ** [[ابلاغ عامه]] ** [[فنون لطيفه|فائن آرٽس]] ** [[معاشيات]] ** [[جاگرافي]] ** [[ماليات]] ** [[ڪاروبار|ڪاروباري اڀياس]] ** [[تجارت|تجارت اڀياس]] * [[علم انتظام]] ** [[بزنس ايڊمنسٽريشن]] ** [[پبلڪ ايڊمنسٽريشن]] ** [[جماليات]] * [[ادب]] * [[انگريزي ادب]] * [[اردو ادب]] * [[سنڌي ادب]] * [[يورپ جي ادب جي تاريخ|يورپي ادب]] * [[معاشرتي علوم]] * [[سياسي سائنس]] * [[سياسي سائنس]] * [[گئرنٽولاجي]] * [[ثقافت|ثقافتي اڀياس]] * [[اقتصاديات]] * [[ثقافت|ثقافتي اڀياس]] * [[قانون جي تعليم]] * [[جاگرافي]] * [[آرڪيالاجي]] * [[اقتصاديات]] * [[انتظامي اڀياس]] * [[ربطيات]] * [[مواصلات|مواصلاتي اڀياس]] * [[تاريخ]] * [[پائيدار ترقي|ترقيات]] ==فطري سائنس== * [[طبعي سائنس]] ** [[فلڪيات]] ** [[طبيعيات]] ** [[علم ڪيميا]] *** [[غير نامياتي ڪيميا]] *** [[نامياتي ڪيميا]] ** [[ڌرتي سائنس]] *** [[موسميات]] *** [[ارضيات|جيولاجي]] *** [[سامونڊي سائنس|اوشينوگرافي]] *** [[آبي سائنس|هائيڊرولاجي]] * [[زندگي جي سائنسن جي فهرست|حياتياتي سائنس]] ** [[علم زراعت|زراعتي سائنس]] ** [[حياتيات]] ** [[سامونڊي حياتيات]] ** [[خورد حياتيات|مائڪرو بائيولاجي]] ** [[جينيات]] جينيات ** [[ٽيڪسانومي]] ** [[اناٽومي]] ** [[مارفالاجي]] ** [[عضون جي تشريح جو علم|اناٽومي]] ** [[فزيالوجي]] *** [[حيوانيات]] *** [[ايپيڊيميولوجي]] *** [[حيواني رويا]] *** [[طيوريات]] ** [[نيوروسائنس]] ** [[طب|ميڊيڪل سائنس]] ** [[عضون جي تشريح جو علم]] *** [[جراحي|سرجري]] *** [[نيورولوجي]] *** [[آنگڪولاجي (طب)|آنڪولاجي]] *** [[آپٿالمولاجي]] *** [[گائيناڪولوجي]] *** [[يورولاجي]] *** [[ايپيڊيميولوجي]] *** [[انساني رويا|سائيڪالاجي]] ** [[نباتاتيات|علم نباتات]] # [[سماجي سائنس]] * [[سماجيات]] * [[باغباني|فن باغباني]] # [[رسمي سائنس]] ==رسمي سائنس== * [[رياضيات]] ** [[ارٿميٽڪ|رياضي]] ** [[آلجبرا|الجبرا]] ** [[علم احصا|ڪيلڪيولس]] * [[شماريات]] * [[ڪمپيوٽر سائنس]] ** [[ڊيٽا سائنس]] ** [[ڪمپيوٽر سائنس]] ==اطلاقي سائنس== ==لاڳاپيل پيشا ۽ لاڳو سائنس== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://nces.ed.gov/pubs2002/cip2000/ Classification of Instructional Programs (CIP 2000)]: Developed by the U.S. Department of Education's National Center for Education Statistics to provide a taxonomic scheme that will support the accurate tracking, assessment, and reporting of fields of study and program completions activity. * [http://www.hesa.ac.uk/jacs/completeclassification.htm Complete JACS] ([[Joint Academic Classification of Subjects]]) from [[Higher Education Statistics Agency]] (HESA) in the [[United Kingdom]] * [[Australian and New Zealand Standard Research Classification]] [https://web.archive.org/web/20090913104221/http://www.arc.gov.au/pdf/ANZSRC_FOR_codes.pdf (ANZSRC 2008)] ([http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Latestproducts/1297.0Contents12008?opendocument&tabname=Summary&prodno=1297.0&issue=2008&num=&view= web-page]) Chapter 3 and Appendix 1: Fields of research classification. * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/fields_of_knowledge.php Fields of Knowledge], a zoomable map allowing the academic disciplines and sub-disciplines in this article be visualised. * [https://web.archive.org/web/20200612134402/https://atlas-disciplines.unige.ch/ ''Interactive Historical Atlas of the Disciplines'', University of Geneva] {{DEFAULTSORT:Academic Disciplines}} [[Category:Academic disciplines| ]] [[Category:Education-related lists]] [[Category:Science-related lists]] [[Category:Higher education-related lists]] [[زمرو:تعليم]] [[زمرو:تعليمي شعبا]] [[زمرو:تعليم سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:تدريسي شعبا]] [[زمرو:سائنس جا شعبا]] [[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:درسي علم]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تعليم بلحاظ موضوع]] alns22soothub8umiknzhsblhnesfj1 0 85012 427360 332418 2026-11-03T06:12:02Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427360 wikitext text/x-wiki '''ابو امينه بلال فلپس''' (پيدائش ڊينس بريڊلي فلپس؛ 17 جولاءِ 1947ع) هڪ [[جميڪا]] ۾ پيدا ٿيندڙ ڪينيڊين اسلامي عالم ۽ ليکڪ آهي، جيڪو انٽرنيشنل اوپن يونيورسٽي جو باني ۽ چانسلر آهي. هن کي هڪ سلفي عالم طور بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو اسلام جي روايتي، لفظي شڪل جي وڪالت ڪري ٿو. {{Short description|Canadian Islamic scholar (born 1947)}} {{Infobox biography | background = purple | religion = [[Islam]] | name = Bilal Philips | image = Bilal Philips.jpg | alt = | caption = Philips in August 2010 | title = | birth_name = Dennis Bradley Philips |birth_date = {{birth date and age|1947|7|17}}<ref name=OfficialBio/> |birth_place = [[Kingston, Jamaica]]<ref name="Hampshire">[http://sites.hampshire.edu/scienceandislamvideoportal/speaker/abu-ameenah-bilal-philips-dennis-bradley-philips/ Abu Ameenah Bilal Philips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113003321/http://sites.hampshire.edu/scienceandislamvideoportal/speaker/abu-ameenah-bilal-philips-dennis-bradley-philips/ |date=2017-11-13 }} Hampshire.edu. Retrieved October 29, 2022.</ref> | nationality = [[Canadians|Canadian]] | occupation = [[Islamic scholar]] | denomination = [[Sunni]] | creed = [[Athari]] | movement = [[Salafi]] | main_interests = | notable_ideas = Founder of [[International Open University]] | notable_works = | honors = [[The 500 Most Influential Muslims]] (2009–2022) | alma_mater = {{bulleted list|[[Islamic University of Medina]] ([[Bachelor of Arts|B.A.]])|[[King Saud University]] ([[Master of Arts|M.A.]])|[[University of Wales]] ([[Ph.D.]])}} | website = {{URL|bilalphilips.com}} |module2 = {{Infobox YouTube personality|embed=yes | channel_handle = aabphilips | channel_display_name = Bilal Philips | subscribers = 160 thousand | views = 5.34 million | years_active = 2012–present | associated_acts = {{URL|YouTube.com/c/khalifahklothing|Digital Mimbar}} | silver_button = yes | gold_button = | stats_update = 23 July 2025 }} }} '''ابو امينه بلال فلپس''' (پيدائش ڊينس بريڊلي فلپس؛ 17 جولاءِ 1947ع) هڪ [[جميڪا]] ۾ پيدا ٿيندڙ ڪينيڊين اسلامي عالم ۽ ليکڪ آهي، جيڪو انٽرنيشنل اوپن يونيورسٽي جو باني ۽ چانسلر آهي. هن کي هڪ سلفي عالم طور بيان ڪيو ويندو آهي، جيڪو اسلام جي روايتي، لفظي شڪل جي وڪالت ڪري ٿو. '''Abu Ameenah Bilal Philips''' (born '''Dennis Bradley Philips'''; July 17, 1947<ref name=OfficialBio>{{cite web |title=About – Dr. Abu Ameenah Bilal Philips |url=https://bilalphilips.com/about/ |website=BilalPhilips.com |access-date=6 October 2021}}</ref>) is a Jamaican-born Canadian Islamic scholar and author who is the founder and chancellor of the [[Islamic Online University|International Open University]], who lives in Qatar. He has been described as a [[Salafi]] who advocates a traditional, literal form of [[Islam]].<ref name=Duderija-2019-371>{{cite journal|title=Bilal Philips as a Proponent of Neo-Traditional Salafism and His Significance for Understanding Salafism in the West |journal=Religions |volume= 10|issue=6 |date=2019 |page=371 |doi=10.3390/rel10060371 |doi-access=free |last1=Duderija |first1=Adis |last2=Rasool |first2=Ghulam|hdl=10072/387003 |hdl-access=free }}</ref> He has written, translated and commented on over 50 Islamic books translated into multiple languages and available online, and has appeared or presented on numerous national and satellite television channels, including [[Saudi TV]], Sharjah TV, Ajman TV, [[Islam Channel]], [[Huda TV]], and [[Peace TV]].<ref name=OfficialBio/><ref name=jc-peaceTV>{{cite web|url=https://www.thejc.com/news/ofcom-investigation-into-peace-tv-te8e67nr |title=Ofcom investigation into Peace TV &#124; The Jewish Chronicle |website=Thejc.com |date=2011-02-17 |access-date=2016-06-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.peacetv.tv/en-gb/speakers/drbilal-philips |title=Dr.Bilal Philips |access-date=April 1, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402102804/http://www.peacetv.tv/en-gb/speakers/drbilal-philips |archive-date=April 2, 2015}}</ref> Throughout his career, Philips has become the subject of many controversies, resulting in him being banned from entering the United Kingdom, Australia, Denmark and Kenya, banned from re-entering Germany, ordered to leave Bangladesh, and deported from the Philippines. He was also named by the US government as an unindicted co-conspirator in the [[1993 World Trade Center bombing]]. Despite restrictions put on him by Western states, his "ideas and activism are important in understanding Salafism" in the West and among the African diaspora.<ref name=Duderija-2019-371/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اسڪالر]] [[زمرو:اسلامي ليکڪ]] [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] b8o25m29ha712ltdg5ftjk8v5izeczq 0 86729 427323 340786 2026-11-03T02:27:12Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427323 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital city of Oklahoma, United States}} {{Infobox settlement | name = اوڪلاهوما شهر | native_name = Oklahoma City | settlement_type = [[راڄڌاني|رياستي راڄڌاني شھر]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Downtown Oklahoma City skyline at twilight.jpg | caption1 = اوڪلاهوما شھر جو مرڪزي علائقو | image2 = Oklahoma City Municipal Hall.jpg | caption2 = سٽي هال | image8 = Skydance Bridge.jpg | caption8 = اسڪائي ڊانس برج | image4 = Field of Chairs OKC.jpg | caption4 = اوڪلاهوما سٽي نيشنل ميموريل | image5 = Snow at the Oklahoma State Capitol.jpg | caption5 = رياستي حڪومت جي عمارت | image6 = Paycom Center OKC.jpg | caption6 = پئڪوم سينٽر | image3 = Oklahoma City Convention Center.jpg | caption3 = ڪنوينشن سينٽر | image7 = Paycom Center OKC.jpg | caption7 = پئڪوم سينٽر }} | image_flag = Flag of Oklahoma City, Oklahoma.png | flag_size = 115px | image_seal = Seal of Oklahoma City, Oklahoma.png | seal_size = 90px | nicknames = "OKC", "The 405", "Oklas", "Boomtown", "The Big Friendly",<ref>{{cite news |last=Lackmeyer |first=Steve |date=December 24, 2019 |title=Why Oklahoma City as 'The Big Friendly' lacks a friendly embrace |url=https://www.oklahoman.com/story/business/columns/steve-lackmeyer/2019/12/24/why-oklahoma-city-as-the-big-friendly-lacks-a-friendly-embrace/60412328007/ |access-date=2023-08-29}}</ref> "The City",<ref name=Monikers>[http://www.taglineguru.com/monikerlist.html U.S. City Monikers], Tagline Guru website, accessed January 5, 2008</ref> | motto = | image_map = {{maplink | frame = yes | plain = yes | frame-align = center | frame-width = 280 | frame-height = 280 | frame-coord = {{coord|qid=Q34863}} | zoom = 9 | type = shape | marker = city | stroke-width = 2 | stroke-color = #0096FF | fill = #0096FF | fill-opacity = 0.2 | id2 = Q34863 | type2 = shape-inverse | stroke-width2 = 2 | stroke-color2 = #5F5F5F | stroke-opacity2 = 0 | fill2 = #000000 | fill-opacity2 = 0 }} | map_caption = اوڪلاهوما جو انٽرئڪٽيو نقشو | pushpin_map = | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Location within the state of Oklahoma##Location within the United States | pushpin_label = Oklahoma City | coordinates = {{coord|35|28|7|N|97|31|17|W|type:city_region:US-OK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|آمريڪا}} | subdivision_type1 = [[رياست]] | subdivision_type2 = ڪائونٽيون | subdivision_name1 = [[اوڪلاهوما]] | subdivision_name2 = {{hlist|اوڪلاهوما|ڪينيڊين|ڪليولينڊ|پوٽاوئٽومي}} | established_title = قيام | established_date = 22 اپريل، 1889ع<ref name=OKChistory>{{cite web |url=http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=OK025 |publisher=Oklahoma History Society |title=Oklahoma City |access-date=April 12, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402081348/http://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=OK025 |archive-date=April 2, 2016 |url-status=dead}}</ref> | established_title2 = ميونسپل ڪارپوريشن جو درجو | established_date2 = 15 جولائي، 1890ع<ref name=OKChistory /> | government_type = ڪونسل-مينيجر | governing_body = اوڪلاهوما سٽي ڪونسل | leader_title = عهديدار | leader_name = ڊيوڊ هولٽ (ميئر)<br>ڪريگ فريمئن (سٽي مينيجر) | leader_party = ريپبليڪن | leader_title1 = آبادي | leader_name1 = <small>آدمشماري (2020): 6,81,054<br>اندازو (2024): 7,12,919 {{increase}}</small> | total_type = شهر | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer|publisher=United States Census Bureau|accessdate=September 20, 2022}}</ref> | area_total_sq_mi = 620.79 | area_total_km2 = 1607.83 | area_land_sq_mi = 606.48 | area_land_km2 = 1570.77 | area_water_sq_mi = 14.31 | area_water_km2 = 37.06 | area_urban_sq_mi = 421.73 | area_urban_km2 = 1,092.3 | elevation_footnotes = <ref name="GR3"/> | elevation_ft = 1198 | population_total = 681054 (2020) 712919 {{increase}} (2024) ملڪ: آمريڪا رياست: اوڪلاهوما ڪائونٽيون: ڪينيڊين، ڪليولينڊ، پوٽاواٽومي بنياد: اپريل 22، 1889 ع شامل: جولاءِ 15، 1890 * ڪائونسل-مينيجر * اوڪلاهوما سٽي ڪائونسل • ميئر: ڊيوڊ هولٽ (ر) • شهر جو مئنيجر: ڪريگ فري مين. آبادي | population_as_of = [[2020 United States census|2020]] | population_footnotes = | population_rank = [[List of North American cities by population|62nd]] in North America<br />[[List of United States cities by population|20th]] in the United States<br>[[List of municipalities in Oklahoma|1st]] in Oklahoma | population_density_sq_mi = 1122.96 | population_density_km2 = 433.58 | population_urban = 982,276 ([[List of United States urban areas|US: 46th]]) | population_density_urban_km2 = 899.3 | population_density_urban_sq_mi = 2,329.2 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=United States Census Bureau |access-date=August 22, 2021}}</ref> | population_metro = 1497821 ([[List of metropolitan statistical areas|US: 42nd]]) | population_demonym = {{hlist|Oklahoma Cityan|Oklahoma Citian}} | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Oklahoma City, OK (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP36420|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Metro | demographics2_info1 = $100.054 billion (2023) | postal_code_type = [[ZIP Code]]s | postal_code = {{collapsible list | title = Zip codes<ref>{{cite web |url=http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |publisher=USPS |title=Zip Code Lookup |access-date=December 11, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104123722/http://zip4.usps.com/zip4/citytown.jsp |archive-date=November 4, 2010}}</ref> | frame_style = border:none; padding: 0; | list_style = text-align:center;display:none |73101–73132, 73134–73137, 73139-73157, 73159-73160, 73162–73165, 73167, 73169–73170, 73172–73173, 73178–73179, 73184, 73189–73190, 73194–73196}} | area_codes = [[Area codes 405 and 572|405/572]] | website = {{URL|http://www.okc.gov/|okc.gov}} | footnotes = | timezone = [[Central Time Zone (North America)|Central (CST)]] | utc_offset = −6 | timezone_DST = [[Central Time Zone (North America)|CDT]] | utc_offset_DST = −5 | blank_name = [[Federal Information Processing Standards|FIPS code]] | blank_info = 40-55000 | blank1_name = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID | blank1_info = 1102140<ref name="GR3">{{GNIS|1102140}}</ref> | unit_pref = Imperial | pop_est_as_of = 2024 | pop_est_footnotes = <ref name="k314">{{cite web | title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Oklahoma City city, Oklahoma | website=Census Bureau QuickFacts | date=2024-07-01 | url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/oklahomacitycityoklahoma/PST045224 | access-date=2025-05-17}}</ref> | population_est = 712919 {{increase}} }} '''اوڪلاهوما سٽي''' (<small>Oklahoma City</small>؛ اچار: {{IPAc-en|,|oʊ|k|l|ə|'|h|oʊ|m|ə|_|-|audio=En-us-Oklahoma.ogg}}؛ مختصر طور OKC) آمريڪي رياست [[اوڪلاهوما]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي. سال 2020ع جي مردم شماري ۾ 6,81,054 جي آبادي سان اهو 20هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو آمريڪي شهر آهي ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ 8هون وڏو شهر آهي.<ref name="QuickFacts2">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/oklahomacitycityoklahoma/POP010220|title=U.S. Census Bureau QuickFacts: Oklahoma City city, Oklahoma}}</ref> اوڪلاهوما سٽي ميٽروپوليٽن علائقو، اندازاً 15 لک رهواسين سان، رياست جو سڀ کان وڏو ۽ ملڪ ۾ 42هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي.<ref name="Metropolitan Area2">{{cite web|url=https://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2018/index.html|title=Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas|date=April 15, 2019|work=2018 Population Estimates|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419204959/https://www.census.gov/popest/data/metro/totals/2018/index.html|archive-date=April 19, 2019|access-date=April 18, 2019|url-status=dead}}</ref> اهو اوڪلاهوما ڪائونٽي جي ڪائونٽي سيٽ پڻ آهي. شهر جون حدون ڪينيڊين، ڪليولينڊ ۽ پوٽاواٽومي ڪائونٽيز تائين پکڙيل آهن.<ref name="GR62">{{cite web|url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx|title=Find a County|publisher=National Association of Counties|archive-url=https://web.archive.org/web/20110531210815/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx|archive-date=May 31, 2011|access-date=June 7, 2011|url-status=dead}}</ref> جڏهن ته اوڪلاهوما ڪائونٽي کان ٻاهر جا علائقا بنيادي طور تي مضافاتي ترقيات تي مشتمل آهن يا ڳوٺاڻن ۽ واٽر شيڊ زونز جي نامزد علائقن تي مشتمل آهن، اوڪلاهوما سٽي آمريڪا ۾ علائقي جي لحاظ کان ڏهين نمبر تي سڀ کان وڏو (جڏهن گڏيل شهر-ڪائونٽيز شامل آهن) ۽ ٻيو نمبر وڏو (جڏهن اهڙين استحڪامن کي خارج ڪيو وڃي ٿو) شهر آهي. اهو علائقي جي لحاظ کان جوناؤ، [[الاسڪا]] کان پوءِ، ٻيو نمبر وڏو رياستي گاديءَ جو هنڌ پڻ آهي. اوڪلاهوما سٽي دنيا جي سڀ کان وڏين جانورن جي منڊي مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.visitokc.com/about-okc/okc-districts/stockyards-city/|title=Stockyards City &#124; Oklahoma City Districts|website=Visitokc.com}}</ref> تيل، قدرتي گئس، پيٽروليم جون شيون ۽ لاڳاپيل صنعتون ان جي معيشت جو سڀ کان وڏو شعبو آهن. شهر هڪ فعال تيل جي ميدان جي وچ ۾ آهي. ۽ تيل جا ڊيرڪ ڪيپيٽل گرائونڊ تي ڊاٽ آهن. وفاقي حڪومت ٽينڪر ايئر فورس بيس تي وڏي تعداد ۾ مزدورن کي ملازمت ڏئي ٿي. ۽ آمريڪا جي ٽرانسپورٽ ڊپارٽمينٽ جو مائيڪ مونروني ايرووناٽيڪل سينٽر (جيڪو فيڊرل ايوي ايشن ايڊمنسٽريشن ۽ ٽرانسپورٽ ڊپارٽمينٽ جي انٽرپرائز سروس سينٽر جا آفيسون آهن، ترتيب وار). اوڪلاهوما شهر I-35 ۽ I-40 ڪوريڊور تي آهي. ٽيڪساس ۽ نيو ميڪسيڪو جي ڏکڻ ۾ مکيه سفري ڪوريڊور مان هڪ. اتر ۾ وچيتا ۽ ڪنساس شهر ڏانهن. اولهه ۾ البوڪرڪ ڏانهن. ۽ اوڀر ۾ لِٽل راڪ ۽ ميمفس ڏانهن. رياست جي فرنٽيئر ڪنٽري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جو اتر اوڀر حصو هڪ ماحولياتي علائقي ۾ واقع آهي. جيڪو ڪراس ٽمبرز جي نالي سان مشهور آهي. شهر 1889 جي لينڊ رن دوران قائم ڪيو ويو هو. ۽ ان جي قيام جي ڪلاڪن اندر 10,000 کان وڌيڪ آبادي تائين وڌي ويو. اهو 19 اپريل 1995 تي الفريڊ پي. مررا فيڊرل بلڊنگ تي بمباري جو هنڌ هو، جنهن ۾ 168 ماڻهو مارجي ويا هئا.<ref name=":042">{{Cite report|url=https://oklahoma.gov/content/dam/ok/en/health/health2/documents/okc-bombing.pdf|title=Oklahoma City Bombing Injuries|last1=Shariat|first1=Sheryll|last2=Mallonee|first2=Sue|date=December 1998|publisher=Injury Prevention Service, Oklahoma State Department of Health|pages=2–3|language=en|last3=Stidham|first3=Shelli Stephens|author-link=|access-date=21 October 2024|archive-date=26 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226105314/https://oklahoma.gov/content/dam/ok/en/health/health2/documents/okc-bombing.pdf|url-status=dead}}</ref> 1890 کان وٺي موسمي رڪارڊ رکيا ويا آهن. اوڪلاهوما شهر 13 پرتشدد طوفانن جو شڪار ٿيو آهي. جن مان 11 کي فوجيتا ۽ اينهانسڊ فوجيتا اسڪيل تي F4 يا EF4 جو درجو ڏنو ويو هو. ۽ ٻه جن کي F5 يا EF5 جو درجو ڏنو ويو هو.<ref name="OKC Tor22">{{cite web|url=http://www.weather.gov/oun/tornadodata-okc-table|title=Tornadoes Which Have Occurred in the Oklahoma City, Oklahoma Area Since 1890|publisher=National Weather Service Norman Oklahoma|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217145122/http://www.weather.gov/oun/tornadodata-okc-table|archive-date=February 17, 2017|access-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> == تاريخ == == جاگرافي == == حڪومت == <nowiki>:</nowiki> == معيشت == == تعليم == == ثقافت == == پڻ ڏسو == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوڪلاهوما شهر]] [[زمرو:اوڪلاهوما رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جا شھر]] [[زمرو:گڏيل رياستن ۾ رياستي راڄڌانيون]] 06bd39i39mdc4cbn0gzpl7cs44ghgev 0 90264 427199 356220 2026-11-02T19:19:24Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڦڦڙن جي رڪاوٽ جو پراڻو مرض]] کي [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 356220 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = COPD (سي او پي ڊي) | image = Chronic_obstructive_pulmonary_disease_diagram.png | caption = هڪ صحتمند ڦڦڙ ۽ سي او پي ڊي کان متاثر ڦڦڙ جو موازنو. | symptoms = ساهه جي تڪليف، کنگهه، بلغم، ٿڪاوٽ | complications = دل جا مرض، ڦڦڙن جو ڪينسر، ڊپريشن | causes = سگريٽ نوشي، فضائي گندگي، جينياتي عنصر | diagnostic_method = اسپائروميٽري (Spirometry)، سيني جو ايڪسري، CT اسڪين | prevention = سگريٽ نوشي کان پرهيز، گندگي کان بچاءُ، ويڪسينيشن | treatment = برونڪوڊائليٽرز، آڪسيجن ٿراپي، پلمونري ريبلٽيشن }} '''ڦڦڙن جي رڪاوٽ جو پراڻو مرض''' (Chronic Obstructive Pulmonary Disease - COPD) [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] جي هڪ وڌندڙ بيماري آهي جنهن ۾ ساهه جي نالين ۾ رڪاوٽ سبب ساهه کڻڻ ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي. هي هڪ گڏيل اصطلاح آهي جيڪو بنيادي طور تي ٻن حالتن، '''ايمفيزيما''' (Emphysema) ۽ '''ڪرونڪ برونڪائٽس''' (Chronic bronchitis) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. == علامتون ۽ اثرات == سي او پي ڊي جي مريضن ۾ عام طور تي هي علامتون نظر اينديون آهن: * ساهه جو چڙهڻ، خاص طور تي جسماني مشقت دوران. * لڳاتار کنگهه جيڪا بلغم پيدا ڪري سگهي ٿي. * سيني ۾ گهٽت يا سيٽيءَ جهڙو آواز (Wheezing). * وقت گذرڻ سان روزاني جا معمولي ڪم جهڙوڪ ڪپڙا پائڻ يا هلڻ به ڏکيو ٿي پوندو آهي. == بيماريءَ جا قسم (Phenotypes) == سي او پي ڊي اڪثر ڪري ٻن صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿي: # '''ايمفيزيما (Emphysema):''' هن ۾ ڦڦڙن جون هوا واريون ٿيلهيون (Alveoli) ڦاٽي پون ٿيون، جنهن ڪري آڪسيجن جو رت ۾ جذب ٿيڻ گهٽجي ويندو آهي. # '''ڪرونڪ برونڪائٽس:''' هن ۾ ساهه جي نالين ۾ لڳاتار ساڙ (Inflammation) ۽ بلغم جي ڪري رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي. == سبب ۽ خطري جا عنصر == * '''سگريٽ نوشي:''' سي او پي ڊي جو سڀ کان وڏو سبب سگريٽ نوشي آهي. * '''فضائي گندگي:''' گهرن ۾ ٻارڻ (ڪاٺيون، ڇيڻا) ٻارڻ ۽ ٻاهريون دونھون. * '''جينياتي کوٽ:''' الفا-1 اينٽي ٽرپسين جي کوٽ سبب به هي مرض ٿي سگهي ٿو. == تشخيص ۽ علاج == هن مرض جي تشخيص جو بهترين طريقو '''اسپائروميٽري''' (Spirometry) ٽيسٽ آهي، جنهن ۾ مريض جي ساهه ڪڍڻ جي طاقت کي ماپيو ويندو آهي. جيتوڻيڪ سي او پي ڊي جو مڪمل علاج ناهي، پر ان کي هيٺين طريقن سان ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو: * سگريٽ نوشي کي ترت ڇڏڻ. * '''برونڪوڊائليٽرز:''' اهڙيون دوائون جيڪي ساهه جي نالين کي کولي ڇڏين ٿيون. * آڪسيجن ٿراپي ۽ شديد حالت ۾ ڦڦڙن جي پيوندڪاري (Transplant). == عالمي صورتحال == 2021ع تائين دنيا ۾ تقريبن 21 ڪروڙ ماڻهو هن مرض ۾ مبتلا هئا. اها دنيا ۾ موت جو چوٿون وڏو سبب آهي، ۽ 90 سيڪڙو موت گهٽ آمدني وارن ملڪن ۾ ٿين ٿا جتي صفائي ۽ ٻارڻ جا مسئلا وڌيڪ آهن. == حوالا == {{reflist}} [[زمرو:بيماريون]] [[زمرو:ڦڦڙن جون بيماريون]] [[زمرو:طبي حالتون]] fch2n9buxa0n7x29mvi32p5ccm8r94p 427203 427199 2026-11-02T19:22:11Z Intisar Ali 8681 427203 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڦڦڙن جي دائمي بيماري، جنهن ۾ هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي}} {{Infobox medical condition | name = دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري | image = Copd versus healthy lung.jpg | caption = صحتمند ڦڦڙن ۽ دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ ۾ متاثر ڦڦڙن جي ڀيٽ | alt = صحتمند ۽ متاثر ڦڦڙن جي جوڙجڪ | field = [[ڦڦڙن جي طب]] | synonyms = سي او پي ڊي؛ دائمي رڪاوٽ واري هوائي نلين جي بيماري | symptoms = [[ساهه جي تڪليف]]، [[کنگهه]]، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز، ٿڪاوٽ | complications = ساهه جي شديد ناڪامي، ڦڦڙن جو وڌيل رت جو دٻاءُ، ڦڦڙن سبب دل جي بيماري، پريشاني، ڊپريشن | onset = گهڻو ڪري وچولي يا وڏي عمر ۾ | duration = دائمي | causes = تماڪ جو دونهون، هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ مٽي ۽ ڪيميائي دونهون، موروثي ۽ ترقياتي سبب | diagnosis = [[اسپائروميٽري]] | differential = [[دمو]]، [[دل جي ناڪامي]]، [[برونڪيڪٽاسس]]، [[سلهه]] | prevention = تماڪ ڇڪڻ بند ڪرڻ، صاف هوا، پيشاورانه تحفظ، مناسب ويڪسينيشن | treatment = هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، ڦڦڙن جي بحالي، مناسب ورزش، چونڊيل مريضن لاءِ آڪسيجن ۽ جراحي | medication = برونڪوڊائليٽر، چونڊيل مريضن لاءِ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ | frequency = لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو (2021ع) | deaths = لڳ ڀڳ 34 لک (2023ع) }} '''دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري''' (انگريزي: ''Chronic obstructive pulmonary disease''؛ مخفف: '''سي او پي ڊي'''، COPD) ڦڦڙن جي هڪ عام، دائمي ۽ گهڻو ڪري وڌندڙ بيماري آهي، جنهن ۾ ساهه جي نلين يا ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن کي نقصان پهچڻ سبب هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي. ان جون مکيه علامتون ساهه جي تڪليف، ڊگهي عرصي تائين کنگهه، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز ۽ جسماني سرگرمين دوران جلد ٿڪجڻ آهن. بيماريءَ جو مڪمل علاج اڃا موجود ناهي، پر خطري وارن سببن کان بچاءَ، دوائن، ڦڦڙن جي بحالي ۽ ٻين مناسب علاج سان علامتون گهٽائي، اوچتين شدتن کان بچائي ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪري سگهجي ٿو.<ref name="WHO2026">{{cite web |title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 |publisher=World Health Organization |date=10 June 2026 |language=en}}</ref><ref name="GOLD2026">{{cite web |title=2026 GOLD Report and Pocket Guide |url=https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |year=2026 |language=en}}</ref> هن بيماريءَ سان لاڳاپيل ٻه اهم ڦڦڙن جا مسئلا '''دائمي برونڪائٽس''' ۽ '''ايمفيسيما''' آهن. دائمي برونڪائٽس ۾ ساهه جي نلين ۾ سوزش ۽ بلغم جي وڌيل پيداوار ٿيندي آهي، جڏهن ته ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي ننڍڙن هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون خراب ٿينديون آهن. اهي ٻئي حالتون هڪ ئي مريض ۾ گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون، پر سي او پي ڊي جي تشخيص لاءِ ٻنهي جو گڏ هجڻ ضروري ناهي.<ref name="CDC2024">{{cite web |title=About COPD |url=https://www.cdc.gov/copd/about/ |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=15 May 2024 |language=en}}</ref> تمباڪو جو دونهون هن بيماريءَ جو اهم سبب آهي، پر سگريٽ نه ڇڪيندڙ ماڻهو به گهرن ۾ ٻارڻ جي دونهين، ٻاهرين هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ نقصانڪار ذرڙن، موروثي سببن يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي نامڪمل واڌ سبب متاثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> عالمي صحت واري اداري موجب 2023ع ۾ سي او پي ڊي سبب لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون ٿيون، جيڪي دنيا جي مجموعي فوتگين جو تقريباً 6 سيڪڙو هيون. 2021ع جي عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو هن بيماريءَ سان متاثر هئا.<ref name="WHO2026"/><ref name="GBD2021">{{cite journal |title=Global, regional, and national burden of chronic obstructive pulmonary disease and its attributable risk factors from 1990 to 2021: an analysis for the Global Burden of Disease Study 2021 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11697803/ |journal=The Lancet Respiratory Medicine |year=2025 |language=en}}</ref> == تعريف ۽ طبي خصوصيتون == سي او پي ڊي ۾ هوا جي وهڪري جي رڪاوٽ ساهه جي ننڍين نلين جي بيماري، ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جي تباهي يا ٻنهي جي گڏيل اثر سان پيدا ٿيندي آهي. ان سبب ڦڦڙن مان هوا مڪمل طور ٻاهر ڪڍڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، جنهن کي '''هوا ڦاسڻ''' (Air trapping) چيو وڃي ٿو. ڦڦڙن ۾ غيرضروري هوا گڏ ٿيڻ سان ڦڦڙن جو ڦهلاءُ وڌي سگهي ٿو ۽ ساهه کڻڻ لاءِ وڌيڪ محنت ڪرڻي پوي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> هي بيماري صرف ساهه جي نلين تائين محدود ناهي؛ ان سان عضلاتي ڪمزوري، جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي، غذائي مسئلا ۽ ٻين دائمي بيمارين جو خطرو به لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> == نشانيون ۽ علامتون == [[File:Symptoms of COPD.svg|thumb|سي او پي ڊي جون عام علامتون]] === ساهه جي تڪليف === ساهه جي تڪليف هن بيماريءَ جي اهم علامت آهي. شروعات ۾ اها تيز هلڻ، ڏاڪڻ چڙهڻ يا جسماني محنت دوران محسوس ٿي سگهي ٿي، پر بيماري وڌڻ سان روزمره جي معمولي ڪمن يا آرام جي حالت ۾ به ظاهر ٿي سگهي ٿي. ساهه جي تڪليف سبب مريض پنهنجي جسماني سرگرمي گهٽائي سگهي ٿو، جنهن سان عضلاتي ڪمزوري ۽ وڌيڪ ٿڪاوٽ پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="Dyspnea2020">{{cite journal |last1=O'Donnell |first1=DE |last2=Milne |first2=KM |last3=James |first3=MD |last4=de Torres |first4=JP |last5=Neder |first5=JA |title=Dyspnea in COPD: New Mechanistic Insights and Management Implications |journal=Advances in Therapy |year=2020 |volume=37 |issue=1 |pages=41–60 |doi=10.1007/s12325-019-01128-9 |pmc=6979461}}</ref> شديد ساهه جي تڪليف وقت ڪجهه مريض اڳتي جهڪي هٿ گوڏن يا ڪنهن سهاري تي رکي ويهندا آهن. هن حالت کي '''ٽرائيپاڊ پوزيشن''' چيو وڃي ٿو. ڪجهه مريض چپن کي ٿورو بند ڪري آهستي ساهه ٻاهر ڪڍندا آهن، جنهن سان عارضي طور ساهه جي تڪليف گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="Mayer2018">{{cite journal |last1=Mayer |first1=AF |last2=Karloh |first2=M |last3=Dos Santos |first3=K |last4=de Araujo |first4=CL |last5=Gulart |first5=AA |title=Effects of acute use of pursed-lips breathing during exercise in patients with COPD: a systematic review and meta-analysis |journal=Physiotherapy |year=2018 |volume=104 |issue=1 |pages=9–17 |doi=10.1016/j.physio.2017.08.007}}</ref> === دائمي کنگهه ۽ بلغم === ڊگهي عرصي تائين کنگهه سي او پي ڊي جي شروعاتي علامتن مان هڪ ٿي سگهي ٿي. کنگهه خشڪ به ٿي سگهي ٿي يا ان سان بلغم به نڪري سگهي ٿو. ڪجهه مريضن ۾ صبح جو بلغم وڌيڪ هوندو آهي. جڏهن بلغم واري کنگهه لڳاتار ٻن سالن تائين هر سال گهٽ ۾ گهٽ ٽن مهينن لاءِ موجود رهي ۽ ان جو ٻيو مناسب سبب نه هجي، تڏهن ان کي طبي طور دائمي برونڪائٽس چيو ويندو آهي.<ref name="Szalontai2021">{{cite journal |last1=Szalontai |first1=K |last2=Gémes |first2=N |last3=Furák |first3=J |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Epidemiology, Biomarkers, and Paving the Way to Lung Cancer |journal=Journal of Clinical Medicine |year=2021 |volume=10 |issue=13 |pages=2889 |doi=10.3390/jcm10132889 |pmc=8268950}}</ref> === ٻيون علامتون === * ساهه کڻڻ يا ڇڏڻ وقت سيٽي جهڙو آواز. * ڇاتيءَ ۾ جڪڙجڻ يا ڳراڻ. * جسماني سرگرمي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۾ گهٽتائي. * بار بار ساهه جي نلين جا انفيڪشن. * ٿڪاوٽ ۽ ڪمزوري. * شديد بيماريءَ ۾ وزن ۽ عضلات جو گهٽجڻ. انهن علامتن جي شدت هر مريض ۾ هڪجهڙي نه هوندي آهي. ڪجهه ماڻهن ۾ ڦڦڙن جي ڪارڪردگي واضح طور گهٽجڻ باوجود علامتون نسبتاً گهٽ هونديون آهن.<ref name="GOLD2026"/> == بيماريءَ جي اوچتي شدت == '''سي او پي ڊي جي اوچتي شدت''' (Acute exacerbation of COPD) اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ مريض جي معمول وارين علامتن ۾ ٿوري عرصي اندر واضح واڌ اچي ٿي. ان دوران ساهه جي تڪليف، کنگهه يا بلغم وڌي سگهي ٿو ۽ بلغم جو رنگ يا گاڙهاڻ تبديل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Carlin2023">{{cite journal |last=Carlin |first=BW |title=Exacerbations of COPD |journal=Respiratory Care |year=2023 |volume=68 |issue=7 |pages=961–972 |doi=10.4187/respcare.10782 |pmc=10289624}}</ref> === اوچتي شدت جا سبب === * وائرس سبب ساهه جي نلين جا انفيڪشن. * بيڪٽيريا سبب انفيڪشن. * هوا جي آلودگي ۽ دونهين سان واسطو. * ماحولياتي گرمي، سردي يا ٻين تحريڪ ڏيندڙ سببن جا اثر. * ڪجهه حالتن ۾ اڻڄاتل سبب. وائرس ۽ بيڪٽيريا جا گڏيل انفيڪشن به ٿي سگهن ٿا. هر اوچتي شدت لازمي طور بيڪٽيريا جي انفيڪشن سبب نه هوندي آهي، تنهنڪري هر مريض لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوا ضروري ناهي.<ref name="GuoParke2020">{{cite journal |last1=Guo-Parke |first1=H |last2=Linden |first2=D |last3=Weldon |first3=S |last4=Kidney |first4=JC |last5=Taggart |first5=CC |title=Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation |journal=Frontiers in Immunology |year=2020 |volume=11 |pages=1205 |doi=10.3389/fimmu.2020.01205 |pmc=7325903}}</ref> === خطري جون نشانيون === تمام گهڻي ساهه جي تڪليف، ڳالهائڻ ۾ ڏکيائي، نيري رنگ جا چپ، مونجهارو، غنودگي، آڪسيجن جي سخت گهٽتائي يا ساهه جي تيزيءَ سان خراب ٿيندڙ حالت ۾ فوري طبي مدد ضروري آهي. اهڙيون علامتون ساهه جي شديد ناڪامي يا ٻي سنگين بيماريءَ جي نشاندهي ڪري سگهن ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> == سبب ۽ خطري وارا عنصر == === تمباڪو جو استعمال === سگريٽ، ٻيڙي، سگار ۽ تمباڪو جي ٻين دونهين وارن شڪلن جو استعمال سي او پي ڊي جي اهم خطري وارن سببن مان آهي. ڊگهي عرصي تائين تمباڪو جي دونهين سان واسطو ڦڦڙن ۾ سوزش، ساهه جي ننڍين نلين جي تنگي ۽ هوائي ٿيلهيڙن جي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٻين ماڻهن جي سگريٽ جو دونهون به نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO2026"/><ref name="CDC2024"/> === گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي === ڪاٺ، ڪوئلي، ڇيڻن ۽ ٻين ٻارڻن مان پيدا ٿيندڙ دونهون، خاص طور تي ناقص هوا جي نيڪال وارن گهرن ۾، سي او پي ڊي جو اهم خطرو آهي. ٻاهرين هوا ۾ موجود بارڪ ذرڙا، گاڏين جو دونهون ۽ صنعتي آلودگي به ڦڦڙن کي نقصان پهچائي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> === پيشاورانه سبب === معدنيات، تعميراتي ڪم، زراعت، ڪارخانن ۽ ٻين صنعتن ۾ مٽي، ڪيميائي دونهين، گيسن ۽ بخارن سان ڊگهي عرصي تائين واسطو سي او پي ڊي جو خطرو وڌائي سگهي ٿو. مناسب هوا جي نيڪال، حفاظتي ضابطن ۽ ضرورت مطابق مناسب تنفسي حفاظتي سامان سان اهڙو خطرو گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === موروثي ۽ حياتياتي سبب === ڪجهه ماڻهن ۾ موروثي سبب سي او پي ڊي جي خطري کي وڌائين ٿا. انهن مان هڪ اهم سبب '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي کوٽ''' (Alpha-1 antitrypsin deficiency) آهي، جنهن ۾ ڦڦڙن کي نقصان کان بچائيندڙ پروٽين جي کوٽ سبب نسبتاً ننڍي عمر ۾ ايمفيسيما پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === زندگيءَ جي شروعاتي مرحلن جا سبب === حمل دوران يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي واڌ متاثر ٿيڻ، وقت کان اڳ ڄمڻ، ٻاروتڻ جا سنگين ساهه وارا انفيڪشن ۽ غذائي مسئلا زندگيءَ جي پوئين حصي ۾ ڦڦڙن جي گهٽ ڪارڪردگي ۽ سي او پي ڊي جي خطري سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> == بيماري پيدا ٿيڻ جو عمل == === ساهه جي نلين ۾ سوزش === نقصانڪار دونهين يا ٻين ذرڙن سان ڊگهي واسطي سبب ساهه جي نلين ۾ دائمي سوزش پيدا ٿي سگهي ٿي. ان سان نلين جون ڀتيون ٿلهيون ٿيڻ، بلغم وڌڻ ۽ ننڍين نلين جي تنگ ٿيڻ جا عمل شروع ٿين ٿا. نتيجي ۾ خاص طور ساهه ٻاهر ڪڍڻ وقت هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> === ايمفيسيما === [[File:Copd versus healthy lung.jpg|thumb|صحتمند ڦڦڙن ۽ ايمفيسيما سان لاڳاپيل تبديليءَ جي ڀيٽ]] ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون تباهه ٿينديون آهن. ان سان گيسن جي مٽاسٽا لاءِ موجود سطح گهٽجي ويندي آهي ۽ ڦڦڙن جي لچڪ متاثر ٿيندي آهي. نتيجي ۾ ساهه ٻاهر ڪڍڻ مشڪل ۽ ڦڦڙن اندر هوا ڦاسڻ وڌيڪ عام ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === هوا ڦاسڻ ۽ ڦڦڙن جو وڌيل ڦهلاءُ === هوا جي نلين ۾ رڪاوٽ ۽ ڦڦڙن جي لچڪ گهٽجڻ سبب ساهه ڇڏڻ کان پوءِ به وڌيڪ هوا اندر رهجي سگهي ٿي. ان کي '''هوا ڦاسڻ''' چيو وڃي ٿو. جڏهن ڦڦڙن جو حجم غيرمعمولي طور وڌي وڃي، تڏهن ان حالت کي '''هائپر انفليشن''' (Hyperinflation) چيو ويندو آهي. جسماني سرگرمي دوران اها حالت ساهه جي تڪليف کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Dyspnea2020"/> == تشخيص == سي او پي ڊي جي تشخيص مريض جي علامتن، تمباڪو يا ٻين نقصانڪار عنصرن سان واسطي جي تاريخ، جسماني معائني ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچ جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. تشخيص جي تصديق لاءِ '''اسپائروميٽري''' بنيادي جاچ آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025">{{cite journal |title=GOLD Science Committee recommendations for the use of pre- and post-bronchodilator spirometry for the diagnosis of COPD |journal=European Respiratory Journal |year=2025 |volume=65 |issue=2 |pages=2401603 |doi=10.1183/13993003.01603-2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/}}</ref> === اسپائروميٽري === اسپائروميٽري (Spirometry) اهڙي جاچ آهي، جنهن ۾ مريض کي مخصوص اوزار ذريعي زور سان ساهه ٻاهر ڪڍڻ لاءِ چيو ويندو آهي. هن جاچ جا ٻه اهم ماپا هي آهن: * '''ايف اي وي ون (FEV₁):''' زور سان ساهه ڇڏڻ جي پهرين سيڪنڊ ۾ ٻاهر نڪرندڙ هوا جو حجم. * '''ايف وي سي (FVC):''' زور سان مڪمل ساهه ڇڏڻ دوران ٻاهر نڪرندڙ هوا جو مجموعي حجم. جيڪڏهن ساهه جون نليون کوليندڙ دوا ڏيڻ کان پوءِ ايف اي وي ون ۽ ايف وي سي جو تناسب '''0.70 کان گهٽ''' هجي، ته مناسب علامتن ۽ خطري وارن سببن جي موجودگيءَ ۾ اها سي او پي ڊي جي تشخيص جي حمايت ڪري ٿي. عمر ۽ ٻين طبي حالتن جي لحاظ کان نتيجن جي تشريح به اهم آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025"/><ref name="GOLD2026"/> === ٻيون جاچون === * '''ڇاتيءَ جو ايڪس ري:''' ڦڦڙن جي ٻين بيمارين يا پيچيدگين جي جاچ لاءِ. * '''سي ٽي اسڪين:''' ايمفيسيما، برونڪيڪٽاسس يا ٻين ڦڦڙن جي تبديلين جي تفصيلي جاچ لاءِ. * '''آڪسيجن جي ماپ:''' رت ۾ آڪسيجن جي مقدار جو اندازو لڳائڻ لاءِ. * '''رت جي گيسن جي جاچ:''' خاص طور شديد بيماريءَ يا ساهه جي ناڪاميءَ ۾. * '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي جاچ:''' موروثي کوٽ جي سڃاڻپ لاءِ، جڏهن طبي طور مناسب هجي. * '''رت ۾ ايوسينوفل جي ڳڻپ:''' ڪجهه مريضن ۾ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ علاج بابت فيصلي ۾ مدد لاءِ. اهي جاچون هر مريض لاءِ لازمي نه آهن؛ انهن جي ضرورت طبي صورتحال مطابق طئي ڪئي ويندي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == بيماريءَ جي شدت جي درجابندي == سي او پي ڊي جي شدت جو اندازو صرف هڪ جاچ مان نه لڳايو ويندو آهي. ڦڦڙن جي ڪارڪردگي، علامتن جي شدت ۽ اڳين اوچتين شدتن جي تاريخ گڏجي مريض جي حالت سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> === ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ موجب درجا === هيٺ ڏنل درجابندي انهن مريضن لاءِ آهي جن ۾ ساهه جون نليون کوليندڙ دوا کان پوءِ هوا جي مستقل رڪاوٽ جي تصديق ٿي چڪي هجي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border-collapse:collapse" ! style="background:#164b70;color:white" | درجو ! style="background:#164b70;color:white" | نالو ! style="background:#164b70;color:white" | متوقع قدر جي ڀيٽ ۾ ايف اي وي ون |- | style="background:#e4f4e9" | 1 | هلڪي رڪاوٽ | 80 سيڪڙو يا وڌيڪ |- | style="background:#fff4d5" | 2 | وچولي رڪاوٽ | 50 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#ffe5d1" | 3 | شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو کان 50 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#f9dcdc" | 4 | تمام شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو کان گهٽ |} علامتن ۽ اڳين اوچتين شدتن جي بنياد تي مريض جي الڳ گروهه بندي به ڪئي ويندي آهي، جيڪا علاج جي چونڊ ۾ مددگار هوندي آهي. 2026ع جي گولڊ رهنمائي ۾ اوچتين شدتن جي خطري کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == ٻين بيمارين کان فرق == سي او پي ڊي جون ڪجهه علامتون ٻين بيمارين سان ملندڙ جلندڙ ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري صحيح تشخيص لاءِ انهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | بيماري ! style="background:#164b70;color:white" | فرق ڪرڻ ۾ مددگار خاصيت |- | [[دمو]] | علامتن ۾ گهڻو ڦيرڦار ۽ هوا جي رڪاوٽ جو ڪڏهن مڪمل يا نمايان طور واپس معمول تي اچڻ؛ بهرحال ٻنهي بيمارين ۾ ڪجهه خصوصيتون گڏ ٿي سگهن ٿيون. |- | [[دل جي ناڪامي]] | پيرن جي سوجن، ليٽڻ وقت ساهه جي تڪليف ۽ دل جي جاچن ۾ غيرمعمولي نتيجا. |- | [[برونڪيڪٽاسس]] | بار بار انفيڪشن، گهڻو بلغم ۽ سي ٽي اسڪين تي ساهه جي نلين جو غيرمعمولي ڦهلاءُ. |- | [[سلهه]] | ڊگهي کنگهه، بخار، وزن گهٽجڻ ۽ مناسب جراثيمي يا تصويري جاچن جا نتيجا. |- | ڦڦڙن جي وچ واري بافتن جون بيماريون | ڦڦڙن جي سختي، تصويري جاچن ۾ مخصوص تبديليون ۽ مختلف قسم جي ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جا نتيجا. |} == علاج ۽ سنڀال == سي او پي ڊي جي علاج جا مقصد علامتون گهٽائڻ، روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ، اوچتين شدتن جو خطرو گهٽائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار برقرار رکڻ آهن. علاج مريض جي علامتن، اڳين اوچتين شدتن، ٻين بيمارين ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ مطابق چونڊيو ويندو آهي.<ref name="GOLD2026"/> === تمباڪو ڇڪڻ بند ڪرڻ === تمباڪو استعمال ڪندڙ مريضن لاءِ سگريٽ يا ٻين دونهين وارن تمباڪو جي شين کي ڇڏڻ علاج جي سڀ کان اهم قدمن مان آهي. ان سان ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي گهٽجڻ جي رفتار کي سست ڪرڻ ۽ مستقبل جي خطري کي گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ضرورت پوڻ تي طبي مشوري، رويي واري مدد ۽ تمباڪو ڇڏائڻ واري علاج مان فائدو وٺي سگهجي ٿو.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> === برونڪوڊائليٽر دوائون === '''برونڪوڊائليٽر''' (Bronchodilators) اهڙيون دوائون آهن جيڪي ساهه جي نلين جي عضلات کي ڍرو ڪري هوا جي گذر کي آسان بڻائين ٿيون. انهن ۾ مختصر ۽ ڊگهي اثر واريون دوائون شامل آهن. * '''بيٽا-ٻه ايگونسٽ:''' جهڙوڪ سالبوٽامول ۽ فارموٽيرول. * '''مسڪارينڪ مخالف دوائون:''' جهڙوڪ آئپراٽروپيم ۽ ٽائوٽروپيم. * '''گڏيل علاج:''' ڪجهه مريضن ۾ ڊگهي اثر واري ٻن مختلف برونڪوڊائليٽر دوائن جو گڏيل استعمال. دوائن جي چونڊ مريض جي علامتن ۽ اوچتين شدتن جي خطري مطابق ڪئي ويندي آهي. ان هيلر جي صحيح استعمال جي تربيت علاج جو اهم حصو آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025">{{cite journal |last1=Singh |first1=D |last2=Higham |first2=A |last3=Mathioudakis |first3=AG |last4=Beech |first4=A |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD): Developments in Pharmacological Treatments |journal=Drugs |year=2025 |volume=85 |issue=7 |pages=911–930 |doi=10.1007/s40265-025-02188-8 |pmc=12185658}}</ref> === ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ === '''ان هيلڊ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ''' (Inhaled corticosteroids) هر سي او پي ڊي مريض لاءِ ضروري نه هوندا آهن. ڪجهه مريضن ۾ بار بار اوچتي شدت، رت ۾ ايوسينوفل جي مقدار يا گڏ موجود دمَي جهڙين خاصيتن جي بنياد تي انهن جو استعمال فائديمند ٿي سگهي ٿو. انهن سان ڪجهه مريضن ۾ نمونيا جو خطرو به وڌي سگهي ٿو؛ تنهنڪري فائدي ۽ خطري جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025"/> === ڦڦڙن جي بحالي === '''ڦڦڙن جي بحالي''' (Pulmonary rehabilitation) هڪ منظم پروگرام آهي، جنهن ۾ جسماني ورزش، ساهه کڻڻ جون مناسب مشقون، بيماريءَ بابت تعليم ۽ روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ جا طريقا شامل هوندا آهن. هي پروگرام ساهه جي تڪليف گهٽائڻ، ورزش جي صلاحيت وڌائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> === آڪسيجن جو علاج === ڪجهه مريضن ۾ آرام جي حالت ۾ رت جي آڪسيجن مسلسل ۽ شديد گهٽ هجي ته ڊگهي عرصي لاءِ آڪسيجن جو علاج فائديمند ٿي سگهي ٿو. پر صرف ساهه جي تڪليف هجڻ سبب هر مريض کي گهر ۾ آڪسيجن ڏيڻ مناسب ناهي. ان لاءِ آڪسيجن جي ماپ ۽ مقرر طبي معيار ضروري آهن.<ref name="GOLD2026"/> === جراحي ۽ خاص علاج === چونڊيل مريضن ۾ ڦڦڙن جي تمام گهڻي ڦهلاءَ يا مخصوص قسم جي ايمفيسيما سبب هي علاج استعمال ٿي سگهن ٿا: * ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ واري جراحي. * برونڪوسڪوپي ذريعي ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ جا مخصوص طريقا. * تمام شديد ۽ مناسب چونڊيل حالتن ۾ ڦڦڙن جي پيوندڪاري. انهن طريقن لاءِ ماهر مرڪز ۾ تفصيلي جاچ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/> == اوچتي شدت جو علاج == اوچتي شدت جي علاج ۾ بيماريءَ جي سنگيني، رت ۾ آڪسيجن جي سطح ۽ امڪاني سببن جو جائزو ورتو ويندو آهي. علاج ۾ ضرورت مطابق مختصر اثر واريون هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، محدود عرصي لاءِ جسماني اثر وارا ڪارٽيڪوسٽيرائڊ، چونڊيل مريضن لاءِ اينٽي بايوٽڪ، مناسب آڪسيجن ۽ شديد حالتن ۾ غيرجراحي وينٽيليشن شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Carlin2023"/><ref name="Khan2023">{{cite journal |last1=Khan |first1=KS |last2=Jawaid |first2=S |last3=Memon |first3=UA |title=Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) Exacerbations in Hospitalized Patients From Admission to Discharge: A Comprehensive Review of Therapeutic Interventions |journal=Cureus |year=2023 |volume=15 |issue=8 |pages=e43694 |doi=10.7759/cureus.43694 |pmc=10505355}}</ref> سي او پي ڊي ۾ آڪسيجن جو استعمال مريض جي حالت مطابق سنڀالي ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه مريضن ۾ ضرورت کان وڌيڪ آڪسيجن رت ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي واڌ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. شديد اوچتي شدت ۾ اسپتال جي نگراني اهم آهي.<ref name="GOLD2026"/> == بچاءُ == سي او پي ڊي کان بچاءَ لاءِ اهم قدم هي آهن: * تمباڪو جو استعمال شروع نه ڪرڻ يا موجوده استعمال بند ڪرڻ. * گهرن ۾ صاف ٻارڻ ۽ مناسب هوا جي نيڪال جو انتظام. * ٻاهرين هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ لاءِ ماحولياتي قدم. * ڪم واري هنڌ مٽي، دونهين ۽ ڪيميائي ذرڙن کان تحفظ. * تنفسي انفيڪشنن کان بچاءَ لاءِ مناسب ويڪسينيشن. * ڦڦڙن جي صحت بابت ڄاڻ ۽ علامتن جي وقت سر سڃاڻپ. سي او پي ڊي وارن مريضن لاءِ انفلوئنزا، نمونيا پيدا ڪندڙ نميوڪوڪل جراثيم ۽ ٻين لاڳاپيل انفيڪشنن خلاف مناسب ويڪسينيشن جي سفارش مريض جي عمر، صحت ۽ مقامي هدايتن مطابق ڪئي ويندي آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> == پيچيدگيون == سي او پي ڊي سان لاڳاپيل ممڪن پيچيدگين ۾ شامل آهن: * ساهه جي دائمي يا اوچتي ناڪامي. * ڦڦڙن جي شريانين ۾ وڌيل رت جو دٻاءُ. * ڦڦڙن جي بيماريءَ سبب دل جي ساڄي پاسي تي وڌيل بار. * ڦڦڙن ۾ هوا جي غيرمعمولي رسڻ سبب نمونٿوراڪس. * عضلاتي ڪمزوري ۽ جسماني سرگرميءَ ۾ گهٽتائي. * غذائي کوٽ يا وزن گهٽجڻ. * پريشاني ۽ ڊپريشن. * بار بار اسپتال ۾ داخل ٿيڻ. سي او پي ڊي وارن ماڻهن ۾ دل جون بيماريون، ڦڦڙن جو ڪينسر ۽ ٻيون دائمي حالتون به گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون؛ تنهنڪري مريض جي مجموعي صحت جو جائزو اهم آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="Szalontai2021"/> == وبائي صورتحال == عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب 2021ع ۾ سي او پي ڊي سان متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ 21 ڪروڙ 34 لک هو. هن بيماريءَ جو بار مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ تمباڪو جي استعمال، آلودگي، عمر جي جوڙجڪ، صحت جي سهولتن ۽ ٻين عنصرن سبب مختلف آهي.<ref name="GBD2021"/> عالمي صحت واري اد t1wkjk7xf3xfqaxy890yvs8ma3w988o 427204 427203 2026-11-02T19:24:19Z Intisar Ali 8681 427204 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڦڦڙن جي دائمي بيماري، جنهن ۾ هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي}} {{Infobox medical condition | name = دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري | image = Copd versus healthy lung.jpg | caption = صحتمند ڦڦڙن ۽ دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ ۾ متاثر ڦڦڙن جي ڀيٽ | alt = صحتمند ۽ متاثر ڦڦڙن جي جوڙجڪ | field = [[ڦڦڙن جي طب]] | synonyms = سي او پي ڊي؛ دائمي رڪاوٽ واري هوائي نلين جي بيماري | symptoms = [[ساهه جي تڪليف]]، [[کنگهه]]، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز، ٿڪاوٽ | complications = ساهه جي شديد ناڪامي، ڦڦڙن جو وڌيل رت جو دٻاءُ، ڦڦڙن سبب دل جي بيماري، پريشاني، ڊپريشن | onset = گهڻو ڪري وچولي يا وڏي عمر ۾ | duration = دائمي | causes = تماڪ جو دونهون، هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ مٽي ۽ ڪيميائي دونهون، موروثي ۽ ترقياتي سبب | diagnosis = [[اسپائروميٽري]] | differential = [[دمو]]، [[دل جي ناڪامي]]، [[برونڪيڪٽاسس]]، [[سلهه]] | prevention = تماڪ ڇڪڻ بند ڪرڻ، صاف هوا، پيشاورانه تحفظ، مناسب ويڪسينيشن | treatment = هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، ڦڦڙن جي بحالي، مناسب ورزش، چونڊيل مريضن لاءِ آڪسيجن ۽ جراحي | medication = برونڪوڊائليٽر، چونڊيل مريضن لاءِ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ | frequency = لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو (2021ع) | deaths = لڳ ڀڳ 34 لک (2023ع) }} '''دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري''' (انگريزي: ''Chronic obstructive pulmonary disease''؛ مخفف: '''سي او پي ڊي'''، COPD) ڦڦڙن جي هڪ عام، دائمي ۽ گهڻو ڪري وڌندڙ بيماري آهي، جنهن ۾ ساهه جي نلين يا ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن کي نقصان پهچڻ سبب هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي. ان جون مکيه علامتون ساهه جي تڪليف، ڊگهي عرصي تائين کنگهه، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز ۽ جسماني سرگرمين دوران جلد ٿڪجڻ آهن. بيماريءَ جو مڪمل علاج اڃا موجود ناهي، پر خطري وارن سببن کان بچاءَ، دوائن، ڦڦڙن جي بحالي ۽ ٻين مناسب علاج سان علامتون گهٽائي، اوچتين شدتن کان بچائي ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪري سگهجي ٿو.<ref name="WHO2026">{{cite web |title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 |publisher=World Health Organization |date=10 June 2026 |language=en}}</ref><ref name="GOLD2026">{{cite web |title=2026 GOLD Report and Pocket Guide |url=https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |year=2026 |language=en}}</ref> هن بيماريءَ سان لاڳاپيل ٻه اهم ڦڦڙن جا مسئلا '''دائمي برونڪائٽس''' ۽ '''ايمفيسيما''' آهن. دائمي برونڪائٽس ۾ ساهه جي نلين ۾ سوزش ۽ بلغم جي وڌيل پيداوار ٿيندي آهي، جڏهن ته ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي ننڍڙن هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون خراب ٿينديون آهن. اهي ٻئي حالتون هڪ ئي مريض ۾ گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون، پر سي او پي ڊي جي تشخيص لاءِ ٻنهي جو گڏ هجڻ ضروري ناهي.<ref name="CDC2024">{{cite web |title=About COPD |url=https://www.cdc.gov/copd/about/ |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=15 May 2024 |language=en}}</ref> تمباڪو جو دونهون هن بيماريءَ جو اهم سبب آهي، پر سگريٽ نه ڇڪيندڙ ماڻهو به گهرن ۾ ٻارڻ جي دونهين، ٻاهرين هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ نقصانڪار ذرڙن، موروثي سببن يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي نامڪمل واڌ سبب متاثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> عالمي صحت واري اداري موجب 2023ع ۾ سي او پي ڊي سبب لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون ٿيون، جيڪي دنيا جي مجموعي فوتگين جو تقريباً 6 سيڪڙو هيون. 2021ع جي عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو هن بيماريءَ سان متاثر هئا.<ref name="WHO2026"/><ref name="GBD2021">{{cite journal |title=Global, regional, and national burden of chronic obstructive pulmonary disease and its attributable risk factors from 1990 to 2021: an analysis for the Global Burden of Disease Study 2021 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11697803/ |journal=The Lancet Respiratory Medicine |year=2025 |language=en}}</ref> == تعريف ۽ طبي خصوصيتون == سي او پي ڊي ۾ هوا جي وهڪري جي رڪاوٽ ساهه جي ننڍين نلين جي بيماري، ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جي تباهي يا ٻنهي جي گڏيل اثر سان پيدا ٿيندي آهي. ان سبب ڦڦڙن مان هوا مڪمل طور ٻاهر ڪڍڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، جنهن کي '''هوا ڦاسڻ''' (Air trapping) چيو وڃي ٿو. ڦڦڙن ۾ غيرضروري هوا گڏ ٿيڻ سان ڦڦڙن جو ڦهلاءُ وڌي سگهي ٿو ۽ ساهه کڻڻ لاءِ وڌيڪ محنت ڪرڻي پوي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> هي بيماري صرف ساهه جي نلين تائين محدود ناهي؛ ان سان عضلاتي ڪمزوري، جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي، غذائي مسئلا ۽ ٻين دائمي بيمارين جو خطرو به لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> == نشانيون ۽ علامتون == [[File:Symptoms of COPD.svg|thumb|سي او پي ڊي جون عام علامتون]] === ساهه جي تڪليف === ساهه جي تڪليف هن بيماريءَ جي اهم علامت آهي. شروعات ۾ اها تيز هلڻ، ڏاڪڻ چڙهڻ يا جسماني محنت دوران محسوس ٿي سگهي ٿي، پر بيماري وڌڻ سان روزمره جي معمولي ڪمن يا آرام جي حالت ۾ به ظاهر ٿي سگهي ٿي. ساهه جي تڪليف سبب مريض پنهنجي جسماني سرگرمي گهٽائي سگهي ٿو، جنهن سان عضلاتي ڪمزوري ۽ وڌيڪ ٿڪاوٽ پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="Dyspnea2020">{{cite journal |last1=O'Donnell |first1=DE |last2=Milne |first2=KM |last3=James |first3=MD |last4=de Torres |first4=JP |last5=Neder |first5=JA |title=Dyspnea in COPD: New Mechanistic Insights and Management Implications |journal=Advances in Therapy |year=2020 |volume=37 |issue=1 |pages=41–60 |doi=10.1007/s12325-019-01128-9 |pmc=6979461}}</ref> شديد ساهه جي تڪليف وقت ڪجهه مريض اڳتي جهڪي هٿ گوڏن يا ڪنهن سهاري تي رکي ويهندا آهن. هن حالت کي '''ٽرائيپاڊ پوزيشن''' چيو وڃي ٿو. ڪجهه مريض چپن کي ٿورو بند ڪري آهستي ساهه ٻاهر ڪڍندا آهن، جنهن سان عارضي طور ساهه جي تڪليف گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="Mayer2018">{{cite journal |last1=Mayer |first1=AF |last2=Karloh |first2=M |last3=Dos Santos |first3=K |last4=de Araujo |first4=CL |last5=Gulart |first5=AA |title=Effects of acute use of pursed-lips breathing during exercise in patients with COPD: a systematic review and meta-analysis |journal=Physiotherapy |year=2018 |volume=104 |issue=1 |pages=9–17 |doi=10.1016/j.physio.2017.08.007}}</ref> === دائمي کنگهه ۽ بلغم === ڊگهي عرصي تائين کنگهه سي او پي ڊي جي شروعاتي علامتن مان هڪ ٿي سگهي ٿي. کنگهه خشڪ به ٿي سگهي ٿي يا ان سان بلغم به نڪري سگهي ٿو. ڪجهه مريضن ۾ صبح جو بلغم وڌيڪ هوندو آهي. جڏهن بلغم واري کنگهه لڳاتار ٻن سالن تائين هر سال گهٽ ۾ گهٽ ٽن مهينن لاءِ موجود رهي ۽ ان جو ٻيو مناسب سبب نه هجي، تڏهن ان کي طبي طور دائمي برونڪائٽس چيو ويندو آهي.<ref name="Szalontai2021">{{cite journal |last1=Szalontai |first1=K |last2=Gémes |first2=N |last3=Furák |first3=J |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Epidemiology, Biomarkers, and Paving the Way to Lung Cancer |journal=Journal of Clinical Medicine |year=2021 |volume=10 |issue=13 |pages=2889 |doi=10.3390/jcm10132889 |pmc=8268950}}</ref> === ٻيون علامتون === * ساهه کڻڻ يا ڇڏڻ وقت سيٽي جهڙو آواز. * ڇاتيءَ ۾ جڪڙجڻ يا ڳراڻ. * جسماني سرگرمي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۾ گهٽتائي. * بار بار ساهه جي نلين جا انفيڪشن. * ٿڪاوٽ ۽ ڪمزوري. * شديد بيماريءَ ۾ وزن ۽ عضلات جو گهٽجڻ. انهن علامتن جي شدت هر مريض ۾ هڪجهڙي نه هوندي آهي. ڪجهه ماڻهن ۾ ڦڦڙن جي ڪارڪردگي واضح طور گهٽجڻ باوجود علامتون نسبتاً گهٽ هونديون آهن.<ref name="GOLD2026"/> == بيماريءَ جي اوچتي شدت == '''سي او پي ڊي جي اوچتي شدت''' (Acute exacerbation of COPD) اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ مريض جي معمول وارين علامتن ۾ ٿوري عرصي اندر واضح واڌ اچي ٿي. ان دوران ساهه جي تڪليف، کنگهه يا بلغم وڌي سگهي ٿو ۽ بلغم جو رنگ يا گاڙهاڻ تبديل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Carlin2023">{{cite journal |last=Carlin |first=BW |title=Exacerbations of COPD |journal=Respiratory Care |year=2023 |volume=68 |issue=7 |pages=961–972 |doi=10.4187/respcare.10782 |pmc=10289624}}</ref> === اوچتي شدت جا سبب === * وائرس سبب ساهه جي نلين جا انفيڪشن. * بيڪٽيريا سبب انفيڪشن. * هوا جي آلودگي ۽ دونهين سان واسطو. * ماحولياتي گرمي، سردي يا ٻين تحريڪ ڏيندڙ سببن جا اثر. * ڪجهه حالتن ۾ اڻڄاتل سبب. وائرس ۽ بيڪٽيريا جا گڏيل انفيڪشن به ٿي سگهن ٿا. هر اوچتي شدت لازمي طور بيڪٽيريا جي انفيڪشن سبب نه هوندي آهي، تنهنڪري هر مريض لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوا ضروري ناهي.<ref name="GuoParke2020">{{cite journal |last1=Guo-Parke |first1=H |last2=Linden |first2=D |last3=Weldon |first3=S |last4=Kidney |first4=JC |last5=Taggart |first5=CC |title=Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation |journal=Frontiers in Immunology |year=2020 |volume=11 |pages=1205 |doi=10.3389/fimmu.2020.01205 |pmc=7325903}}</ref> === خطري جون نشانيون === تمام گهڻي ساهه جي تڪليف، ڳالهائڻ ۾ ڏکيائي، نيري رنگ جا چپ، مونجهارو، غنودگي، آڪسيجن جي سخت گهٽتائي يا ساهه جي تيزيءَ سان خراب ٿيندڙ حالت ۾ فوري طبي مدد ضروري آهي. اهڙيون علامتون ساهه جي شديد ناڪامي يا ٻي سنگين بيماريءَ جي نشاندهي ڪري سگهن ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> == سبب ۽ خطري وارا عنصر == === تمباڪو جو استعمال === سگريٽ، ٻيڙي، سگار ۽ تمباڪو جي ٻين دونهين وارن شڪلن جو استعمال سي او پي ڊي جي اهم خطري وارن سببن مان آهي. ڊگهي عرصي تائين تمباڪو جي دونهين سان واسطو ڦڦڙن ۾ سوزش، ساهه جي ننڍين نلين جي تنگي ۽ هوائي ٿيلهيڙن جي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٻين ماڻهن جي سگريٽ جو دونهون به نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO2026"/><ref name="CDC2024"/> === گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي === ڪاٺ، ڪوئلي، ڇيڻن ۽ ٻين ٻارڻن مان پيدا ٿيندڙ دونهون، خاص طور تي ناقص هوا جي نيڪال وارن گهرن ۾، سي او پي ڊي جو اهم خطرو آهي. ٻاهرين هوا ۾ موجود بارڪ ذرڙا، گاڏين جو دونهون ۽ صنعتي آلودگي به ڦڦڙن کي نقصان پهچائي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> === پيشاورانه سبب === معدنيات، تعميراتي ڪم، زراعت، ڪارخانن ۽ ٻين صنعتن ۾ مٽي، ڪيميائي دونهين، گيسن ۽ بخارن سان ڊگهي عرصي تائين واسطو سي او پي ڊي جو خطرو وڌائي سگهي ٿو. مناسب هوا جي نيڪال، حفاظتي ضابطن ۽ ضرورت مطابق مناسب تنفسي حفاظتي سامان سان اهڙو خطرو گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === موروثي ۽ حياتياتي سبب === ڪجهه ماڻهن ۾ موروثي سبب سي او پي ڊي جي خطري کي وڌائين ٿا. انهن مان هڪ اهم سبب '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي کوٽ''' (Alpha-1 antitrypsin deficiency) آهي، جنهن ۾ ڦڦڙن کي نقصان کان بچائيندڙ پروٽين جي کوٽ سبب نسبتاً ننڍي عمر ۾ ايمفيسيما پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === زندگيءَ جي شروعاتي مرحلن جا سبب === حمل دوران يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي واڌ متاثر ٿيڻ، وقت کان اڳ ڄمڻ، ٻاروتڻ جا سنگين ساهه وارا انفيڪشن ۽ غذائي مسئلا زندگيءَ جي پوئين حصي ۾ ڦڦڙن جي گهٽ ڪارڪردگي ۽ سي او پي ڊي جي خطري سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> == بيماري پيدا ٿيڻ جو عمل == === ساهه جي نلين ۾ سوزش === نقصانڪار دونهين يا ٻين ذرڙن سان ڊگهي واسطي سبب ساهه جي نلين ۾ دائمي سوزش پيدا ٿي سگهي ٿي. ان سان نلين جون ڀتيون ٿلهيون ٿيڻ، بلغم وڌڻ ۽ ننڍين نلين جي تنگ ٿيڻ جا عمل شروع ٿين ٿا. نتيجي ۾ خاص طور ساهه ٻاهر ڪڍڻ وقت هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> === ايمفيسيما === [[File:Copd versus healthy lung.jpg|thumb|صحتمند ڦڦڙن ۽ ايمفيسيما سان لاڳاپيل تبديليءَ جي ڀيٽ]] ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون تباهه ٿينديون آهن. ان سان گيسن جي مٽاسٽا لاءِ موجود سطح گهٽجي ويندي آهي ۽ ڦڦڙن جي لچڪ متاثر ٿيندي آهي. نتيجي ۾ ساهه ٻاهر ڪڍڻ مشڪل ۽ ڦڦڙن اندر هوا ڦاسڻ وڌيڪ عام ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === هوا ڦاسڻ ۽ ڦڦڙن جو وڌيل ڦهلاءُ === هوا جي نلين ۾ رڪاوٽ ۽ ڦڦڙن جي لچڪ گهٽجڻ سبب ساهه ڇڏڻ کان پوءِ به وڌيڪ هوا اندر رهجي سگهي ٿي. ان کي '''هوا ڦاسڻ''' چيو وڃي ٿو. جڏهن ڦڦڙن جو حجم غيرمعمولي طور وڌي وڃي، تڏهن ان حالت کي '''هائپر انفليشن''' (Hyperinflation) چيو ويندو آهي. جسماني سرگرمي دوران اها حالت ساهه جي تڪليف کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Dyspnea2020"/> == تشخيص == سي او پي ڊي جي تشخيص مريض جي علامتن، تمباڪو يا ٻين نقصانڪار عنصرن سان واسطي جي تاريخ، جسماني معائني ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچ جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. تشخيص جي تصديق لاءِ '''اسپائروميٽري''' بنيادي جاچ آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025">{{cite journal |title=GOLD Science Committee recommendations for the use of pre- and post-bronchodilator spirometry for the diagnosis of COPD |journal=European Respiratory Journal |year=2025 |volume=65 |issue=2 |pages=2401603 |doi=10.1183/13993003.01603-2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/}}</ref> === اسپائروميٽري === اسپائروميٽري (Spirometry) اهڙي جاچ آهي، جنهن ۾ مريض کي مخصوص اوزار ذريعي زور سان ساهه ٻاهر ڪڍڻ لاءِ چيو ويندو آهي. هن جاچ جا ٻه اهم ماپا هي آهن: * '''ايف اي وي ون (FEV₁):''' زور سان ساهه ڇڏڻ جي پهرين سيڪنڊ ۾ ٻاهر نڪرندڙ هوا جو حجم. * '''ايف وي سي (FVC):''' زور سان مڪمل ساهه ڇڏڻ دوران ٻاهر نڪرندڙ هوا جو مجموعي حجم. جيڪڏهن ساهه جون نليون کوليندڙ دوا ڏيڻ کان پوءِ ايف اي وي ون ۽ ايف وي سي جو تناسب '''0.70 کان گهٽ''' هجي، ته مناسب علامتن ۽ خطري وارن سببن جي موجودگيءَ ۾ اها سي او پي ڊي جي تشخيص جي حمايت ڪري ٿي. عمر ۽ ٻين طبي حالتن جي لحاظ کان نتيجن جي تشريح به اهم آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025"/><ref name="GOLD2026"/> === ٻيون جاچون === * '''ڇاتيءَ جو ايڪس ري:''' ڦڦڙن جي ٻين بيمارين يا پيچيدگين جي جاچ لاءِ. * '''سي ٽي اسڪين:''' ايمفيسيما، برونڪيڪٽاسس يا ٻين ڦڦڙن جي تبديلين جي تفصيلي جاچ لاءِ. * '''آڪسيجن جي ماپ:''' رت ۾ آڪسيجن جي مقدار جو اندازو لڳائڻ لاءِ. * '''رت جي گيسن جي جاچ:''' خاص طور شديد بيماريءَ يا ساهه جي ناڪاميءَ ۾. * '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي جاچ:''' موروثي کوٽ جي سڃاڻپ لاءِ، جڏهن طبي طور مناسب هجي. * '''رت ۾ ايوسينوفل جي ڳڻپ:''' ڪجهه مريضن ۾ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ علاج بابت فيصلي ۾ مدد لاءِ. اهي جاچون هر مريض لاءِ لازمي نه آهن؛ انهن جي ضرورت طبي صورتحال مطابق طئي ڪئي ويندي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == بيماريءَ جي شدت جي درجابندي == سي او پي ڊي جي شدت جو اندازو صرف هڪ جاچ مان نه لڳايو ويندو آهي. ڦڦڙن جي ڪارڪردگي، علامتن جي شدت ۽ اڳين اوچتين شدتن جي تاريخ گڏجي مريض جي حالت سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> === ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ موجب درجا === هيٺ ڏنل درجابندي انهن مريضن لاءِ آهي جن ۾ ساهه جون نليون کوليندڙ دوا کان پوءِ هوا جي مستقل رڪاوٽ جي تصديق ٿي چڪي هجي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border-collapse:collapse" ! style="background:#164b70;color:white" | درجو ! style="background:#164b70;color:white" | نالو ! style="background:#164b70;color:white" | متوقع قدر جي ڀيٽ ۾ ايف اي وي ون |- | style="background:#e4f4e9" | 1 | هلڪي رڪاوٽ | 80 سيڪڙو يا وڌيڪ |- | style="background:#fff4d5" | 2 | وچولي رڪاوٽ | 50 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#ffe5d1" | 3 | شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو کان 50 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#f9dcdc" | 4 | تمام شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو کان گهٽ |} علامتن ۽ اڳين اوچتين شدتن جي بنياد تي مريض جي الڳ گروهه بندي به ڪئي ويندي آهي، جيڪا علاج جي چونڊ ۾ مددگار هوندي آهي. 2026ع جي گولڊ رهنمائي ۾ اوچتين شدتن جي خطري کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == ٻين بيمارين کان فرق == سي او پي ڊي جون ڪجهه علامتون ٻين بيمارين سان ملندڙ جلندڙ ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري صحيح تشخيص لاءِ انهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | بيماري ! style="background:#164b70;color:white" | فرق ڪرڻ ۾ مددگار خاصيت |- | [[دمو]] | علامتن ۾ گهڻو ڦيرڦار ۽ هوا جي رڪاوٽ جو ڪڏهن مڪمل يا نمايان طور واپس معمول تي اچڻ؛ بهرحال ٻنهي بيمارين ۾ ڪجهه خصوصيتون گڏ ٿي سگهن ٿيون. |- | [[دل جي ناڪامي]] | پيرن جي سوجن، ليٽڻ وقت ساهه جي تڪليف ۽ دل جي جاچن ۾ غيرمعمولي نتيجا. |- | [[برونڪيڪٽاسس]] | بار بار انفيڪشن، گهڻو بلغم ۽ سي ٽي اسڪين تي ساهه جي نلين جو غيرمعمولي ڦهلاءُ. |- | [[سلهه]] | ڊگهي کنگهه، بخار، وزن گهٽجڻ ۽ مناسب جراثيمي يا تصويري جاچن جا نتيجا. |- | ڦڦڙن جي وچ واري بافتن جون بيماريون | ڦڦڙن جي سختي، تصويري جاچن ۾ مخصوص تبديليون ۽ مختلف قسم جي ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جا نتيجا. |} == علاج ۽ سنڀال == سي او پي ڊي جي علاج جا مقصد علامتون گهٽائڻ، روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ، اوچتين شدتن جو خطرو گهٽائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار برقرار رکڻ آهن. علاج مريض جي علامتن، اڳين اوچتين شدتن، ٻين بيمارين ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ مطابق چونڊيو ويندو آهي.<ref name="GOLD2026"/> === تمباڪو ڇڪڻ بند ڪرڻ === تمباڪو استعمال ڪندڙ مريضن لاءِ سگريٽ يا ٻين دونهين وارن تمباڪو جي شين کي ڇڏڻ علاج جي سڀ کان اهم قدمن مان آهي. ان سان ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي گهٽجڻ جي رفتار کي سست ڪرڻ ۽ مستقبل جي خطري کي گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ضرورت پوڻ تي طبي مشوري، رويي واري مدد ۽ تمباڪو ڇڏائڻ واري علاج مان فائدو وٺي سگهجي ٿو.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> === برونڪوڊائليٽر دوائون === '''برونڪوڊائليٽر''' (Bronchodilators) اهڙيون دوائون آهن جيڪي ساهه جي نلين جي عضلات کي ڍرو ڪري هوا جي گذر کي آسان بڻائين ٿيون. انهن ۾ مختصر ۽ ڊگهي اثر واريون دوائون شامل آهن. * '''بيٽا-ٻه ايگونسٽ:''' جهڙوڪ سالبوٽامول ۽ فارموٽيرول. * '''مسڪارينڪ مخالف دوائون:''' جهڙوڪ آئپراٽروپيم ۽ ٽائوٽروپيم. * '''گڏيل علاج:''' ڪجهه مريضن ۾ ڊگهي اثر واري ٻن مختلف برونڪوڊائليٽر دوائن جو گڏيل استعمال. دوائن جي چونڊ مريض جي علامتن ۽ اوچتين شدتن جي خطري مطابق ڪئي ويندي آهي. ان هيلر جي صحيح استعمال جي تربيت علاج جو اهم حصو آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025">{{cite journal |last1=Singh |first1=D |last2=Higham |first2=A |last3=Mathioudakis |first3=AG |last4=Beech |first4=A |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD): Developments in Pharmacological Treatments |journal=Drugs |year=2025 |volume=85 |issue=7 |pages=911–930 |doi=10.1007/s40265-025-02188-8 |pmc=12185658}}</ref> === ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ === '''ان هيلڊ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ''' (Inhaled corticosteroids) هر سي او پي ڊي مريض لاءِ ضروري نه هوندا آهن. ڪجهه مريضن ۾ بار بار اوچتي شدت، رت ۾ ايوسينوفل جي مقدار يا گڏ موجود دمَي جهڙين خاصيتن جي بنياد تي انهن جو استعمال فائديمند ٿي سگهي ٿو. انهن سان ڪجهه مريضن ۾ نمونيا جو خطرو به وڌي سگهي ٿو؛ تنهنڪري فائدي ۽ خطري جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025"/> === ڦڦڙن جي بحالي === '''ڦڦڙن جي بحالي''' (Pulmonary rehabilitation) هڪ منظم پروگرام آهي، جنهن ۾ جسماني ورزش، ساهه کڻڻ جون مناسب مشقون، بيماريءَ بابت تعليم ۽ روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ جا طريقا شامل هوندا آهن. هي پروگرام ساهه جي تڪليف گهٽائڻ، ورزش جي صلاحيت وڌائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> === آڪسيجن جو علاج === ڪجهه مريضن ۾ آرام جي حالت ۾ رت جي آڪسيجن مسلسل ۽ شديد گهٽ هجي ته ڊگهي عرصي لاءِ آڪسيجن جو علاج فائديمند ٿي سگهي ٿو. پر صرف ساهه جي تڪليف هجڻ سبب هر مريض کي گهر ۾ آڪسيجن ڏيڻ مناسب ناهي. ان لاءِ آڪسيجن جي ماپ ۽ مقرر طبي معيار ضروري آهن.<ref name="GOLD2026"/> === جراحي ۽ خاص علاج === چونڊيل مريضن ۾ ڦڦڙن جي تمام گهڻي ڦهلاءَ يا مخصوص قسم جي ايمفيسيما سبب هي علاج استعمال ٿي سگهن ٿا: * ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ واري جراحي. * برونڪوسڪوپي ذريعي ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ جا مخصوص طريقا. * تمام شديد ۽ مناسب چونڊيل حالتن ۾ ڦڦڙن جي پيوندڪاري. انهن طريقن لاءِ ماهر مرڪز ۾ تفصيلي جاچ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/> == اوچتي شدت جو علاج == اوچتي شدت جي علاج ۾ بيماريءَ جي سنگيني، رت ۾ آڪسيجن جي سطح ۽ امڪاني سببن جو جائزو ورتو ويندو آهي. علاج ۾ ضرورت مطابق مختصر اثر واريون هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، محدود عرصي لاءِ جسماني اثر وارا ڪارٽيڪوسٽيرائڊ، چونڊيل مريضن لاءِ اينٽي بايوٽڪ، مناسب آڪسيجن ۽ شديد حالتن ۾ غيرجراحي وينٽيليشن شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Carlin2023"/><ref name="Khan2023">{{cite journal |last1=Khan |first1=KS |last2=Jawaid |first2=S |last3=Memon |first3=UA |title=Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) Exacerbations in Hospitalized Patients From Admission to Discharge: A Comprehensive Review of Therapeutic Interventions |journal=Cureus |year=2023 |volume=15 |issue=8 |pages=e43694 |doi=10.7759/cureus.43694 |pmc=10505355}}</ref> سي او پي ڊي ۾ آڪسيجن جو استعمال مريض جي حالت مطابق سنڀالي ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه مريضن ۾ ضرورت کان وڌيڪ آڪسيجن رت ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي واڌ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. شديد اوچتي شدت ۾ اسپتال جي نگراني اهم آهي.<ref name="GOLD2026"/> == بچاءُ == سي او پي ڊي کان بچاءَ لاءِ اهم قدم هي آهن: * تمباڪو جو استعمال شروع نه ڪرڻ يا موجوده استعمال بند ڪرڻ. * گهرن ۾ صاف ٻارڻ ۽ مناسب هوا جي نيڪال جو انتظام. * ٻاهرين هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ لاءِ ماحولياتي قدم. * ڪم واري هنڌ مٽي، دونهين ۽ ڪيميائي ذرڙن کان تحفظ. * تنفسي انفيڪشنن کان بچاءَ لاءِ مناسب ويڪسينيشن. * ڦڦڙن جي صحت بابت ڄاڻ ۽ علامتن جي وقت سر سڃاڻپ. سي او پي ڊي وارن مريضن لاءِ انفلوئنزا، نمونيا پيدا ڪندڙ نميوڪوڪل جراثيم ۽ ٻين لاڳاپيل انفيڪشنن خلاف مناسب ويڪسينيشن جي سفارش مريض جي عمر، صحت ۽ مقامي هدايتن مطابق ڪئي ويندي آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> == پيچيدگيون == سي او پي ڊي سان لاڳاپيل ممڪن پيچيدگين ۾ شامل آهن: * ساهه جي دائمي يا اوچتي ناڪامي. * ڦڦڙن جي شريانين ۾ وڌيل رت جو دٻاءُ. * ڦڦڙن جي بيماريءَ سبب دل جي ساڄي پاسي تي وڌيل بار. * ڦڦڙن ۾ هوا جي غيرمعمولي رسڻ سبب نمونٿوراڪس. * عضلاتي ڪمزوري ۽ جسماني سرگرميءَ ۾ گهٽتائي. * غذائي کوٽ يا وزن گهٽجڻ. * پريشاني ۽ ڊپريشن. * بار بار اسپتال ۾ داخل ٿيڻ. سي او پي ڊي وارن ماڻهن ۾ دل جون بيماريون، ڦڦڙن جو ڪينسر ۽ ٻيون دائمي حالتون به گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون؛ تنهنڪري مريض جي مجموعي صحت جو جائزو اهم آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="Szalontai2021"/> == وبائي صورتحال == عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب 2021ع ۾ سي او پي ڊي سان متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ 21 ڪروڙ 34 لک هو. هن بيماريءَ جو بار مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ تمباڪو جي استعمال، آلودگي، عمر جي جوڙجڪ، صحت جي سهولتن ۽ ٻين عنصرن سبب مختلف آهي.<ref name="GBD2021"/> عالمي صحت واري اداري جي 2026ع ۾ جاري ڪيل معلومات موجب، 2023ع ۾ سي او پي ڊي دنيا ۾ فوتگين جو ٽيون وڏو سبب هئي ۽ ان سان لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون لاڳاپيل هيون. ستر سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن ۾ سي او پي ڊي سبب ٿيندڙ فوتگين جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ ٿئي ٿو.<ref name="WHO2026"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" ! style="background:#164b70;color:white" | اشارو ! style="background:#164b70;color:white" | عالمي انگ ! style="background:#164b70;color:white" | سال |- | متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ | لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک | 2021ع |- | سالياني فوتگيون | لڳ ڀڳ 34 لک | 2023ع |- | مجموعي عالمي فوتگين ۾ حصو | لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو | 2023ع |} مختلف سالن جا انگ هڪ ٻئي سان سڌي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪرڻ وقت مطالعي جي طريقن ۽ ڊيٽا جي فرق کي نظر ۾ رکڻ گهرجي. == تاريخ == سي او پي ڊي جي طبي سڃاڻپ ڪيترن صدين دوران ڦڦڙن جي بناوت، دائمي کنگهه، ايمفيسيما ۽ هوا جي وهڪري بابت علم وڌڻ سان ترقي ڪئي. جديد دور ۾ اسپائروميٽري ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچن بيماريءَ جي سڃاڻپ کي وڌيڪ معياري بڻايو. ويهين صديءَ ۾ تمباڪو ڇڪڻ ۽ دائمي ڦڦڙن جي بيمارين جي وچ ۾ تعلق بابت تحقيق سي او پي ڊي جي روڪٿام لاءِ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref name="GOLD2026"/> عالمي سطح تي بيماريءَ جي تشخيص، درجابندي ۽ علاج کي معياري بڻائڻ لاءِ '''گلوبل انيشيئيٽو فار ڪرونڪ آبسٽرڪٽو لنگ ڊزيز'''، يعني گولڊ (GOLD)، طبي تحقيق جي بنياد تي رهنمائي جاري ڪري ٿي. ان جي 2026ع واري رپورٽ ۾ تشخيص، خطري جي سڃاڻپ، علاج ۽ بيماريءَ جي اوچتين شدتن بابت جديد سفارشون شامل آهن.<ref name="GOLD2026"/> == عام غلط فهميون == {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | غلط فهمي ! style="background:#164b70;color:white" | طبي وضاحت |- | سي او پي ڊي صرف سگريٽ ڇڪيندڙن کي ٿيندي آهي. | سگريٽ اهم سبب آهي، پر گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي، پيشاورانه واسطا ۽ موروثي سبب به بيماري پيدا ڪري سگهن ٿا. |- | سي او پي ڊي ۽ دمو ساڳي بيماري آهن. | ٻنهي ۾ ساهه جي تڪليف ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي بيماري پيدا ٿيڻ جي عمل، تشخيص ۽ علاج ۾ اهم فرق آهن. |- | هر مريض کي اسٽيرائڊ ان هيلر گهرجي. | اسٽيرائڊ صرف مخصوص طبي حالتن ۾ مناسب هوندا آهن. |- | هر اوچتي شدت ۾ اينٽي بايوٽڪ ضروري آهي. | ڪيترين اوچتين شدتن جو سبب وائرس يا آلودگي هوندي آهي؛ اينٽي بايوٽڪ چونڊيل حالتن ۾ ڏني ويندي آهي. |- | هر ساهه جي تڪليف واري مريض کي آڪسيجن گهرجي. | آڪسيجن جو علاج رت ۾ آڪسيجن جي ماپ ۽ ٻين طبي معيارن مطابق طئي ڪيو ويندو آهي. |} == تحقيق ۽ مستقبل جا امڪان == سي او پي ڊي بابت جديد تحقيق ۾ بيماريءَ جي مختلف حياتياتي قسمن، سوزش سان لاڳاپيل نشانين، نون دوائن، اوچتين شدتن جي اڳڪٿي ۽ انفرادي مريض مطابق علاج کي اهميت ڏني پئي وڃي. تحقيق جو هڪ مقصد اهڙن مريضن جي سڃاڻپ آهي، جيڪي مخصوص دوائن يا علاج جي طريقن مان وڌيڪ فائدو حاصل ڪري سگهن.<ref name="Singh2025"/><ref name="GOLD2026"/> == پڻ ڏسو == * [[ڦڦڙا]] * [[ساهه جو نظام]] * [[دمو]] * [[برونڪائٽس]] * [[ايمفيسيما]] * [[ساهه جي تڪليف]] * [[اسپائروميٽري]] * [[تمباڪو نوشي]] * [[هوا جي آلودگي]] * [[سلهه]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * [https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ گولڊ: سي او پي ڊي بابت 2026ع جي عالمي رهنمائي] * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 عالمي صحت وارو ادارو: سي او پي ڊي بابت معلومات] * [https://www.cdc.gov/copd/about/ آمريڪي بيمارين جي روڪٿام وارو مرڪز: سي او پي ڊي] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/ اسپائروميٽري ذريعي تشخيص بابت گولڊ جي سائنسي ڪميٽيءَ جي رپورٽ] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chronic_obstructive_pulmonary_disease وڪيميڊيا ڪامنز تي سي او پي ڊي سان لاڳاپيل تصويرون] * [https://goldcopd.org/ گولڊ جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.who.int/ عالمي صحت واري اداري جي ويب سائيٽ] [[زمرو:ڦڦڙن جون بيماريون]] [[زمرو:ساهه جي نظام جون بيماريون]] [[زمرو:تمباڪو سان لاڳاپيل بيماريون]] [[زمرو:دائمي بيماريون]] sbr4vgr0a3sz8r1mxnz8zj1hjfg0qui 427206 427204 2026-11-02T19:29:14Z Intisar Ali 8681 /* نشانيون ۽ علامتون */ 427206 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڦڦڙن جي دائمي بيماري، جنهن ۾ هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي}} {{Infobox medical condition | name = دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري | image = Copd versus healthy lung.jpg | caption = صحتمند ڦڦڙن ۽ دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ ۾ متاثر ڦڦڙن جي ڀيٽ | alt = صحتمند ۽ متاثر ڦڦڙن جي جوڙجڪ | field = [[ڦڦڙن جي طب]] | synonyms = سي او پي ڊي؛ دائمي رڪاوٽ واري هوائي نلين جي بيماري | symptoms = [[ساهه جي تڪليف]]، [[کنگهه]]، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز، ٿڪاوٽ | complications = ساهه جي شديد ناڪامي، ڦڦڙن جو وڌيل رت جو دٻاءُ، ڦڦڙن سبب دل جي بيماري، پريشاني، ڊپريشن | onset = گهڻو ڪري وچولي يا وڏي عمر ۾ | duration = دائمي | causes = تماڪ جو دونهون، هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ مٽي ۽ ڪيميائي دونهون، موروثي ۽ ترقياتي سبب | diagnosis = [[اسپائروميٽري]] | differential = [[دمو]]، [[دل جي ناڪامي]]، [[برونڪيڪٽاسس]]، [[سلهه]] | prevention = تماڪ ڇڪڻ بند ڪرڻ، صاف هوا، پيشاورانه تحفظ، مناسب ويڪسينيشن | treatment = هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، ڦڦڙن جي بحالي، مناسب ورزش، چونڊيل مريضن لاءِ آڪسيجن ۽ جراحي | medication = برونڪوڊائليٽر، چونڊيل مريضن لاءِ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ | frequency = لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو (2021ع) | deaths = لڳ ڀڳ 34 لک (2023ع) }} '''دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري''' (انگريزي: ''Chronic obstructive pulmonary disease''؛ مخفف: '''سي او پي ڊي'''، COPD) ڦڦڙن جي هڪ عام، دائمي ۽ گهڻو ڪري وڌندڙ بيماري آهي، جنهن ۾ ساهه جي نلين يا ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن کي نقصان پهچڻ سبب هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي. ان جون مکيه علامتون ساهه جي تڪليف، ڊگهي عرصي تائين کنگهه، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز ۽ جسماني سرگرمين دوران جلد ٿڪجڻ آهن. بيماريءَ جو مڪمل علاج اڃا موجود ناهي، پر خطري وارن سببن کان بچاءَ، دوائن، ڦڦڙن جي بحالي ۽ ٻين مناسب علاج سان علامتون گهٽائي، اوچتين شدتن کان بچائي ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪري سگهجي ٿو.<ref name="WHO2026">{{cite web |title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 |publisher=World Health Organization |date=10 June 2026 |language=en}}</ref><ref name="GOLD2026">{{cite web |title=2026 GOLD Report and Pocket Guide |url=https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |year=2026 |language=en}}</ref> هن بيماريءَ سان لاڳاپيل ٻه اهم ڦڦڙن جا مسئلا '''دائمي برونڪائٽس''' ۽ '''ايمفيسيما''' آهن. دائمي برونڪائٽس ۾ ساهه جي نلين ۾ سوزش ۽ بلغم جي وڌيل پيداوار ٿيندي آهي، جڏهن ته ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي ننڍڙن هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون خراب ٿينديون آهن. اهي ٻئي حالتون هڪ ئي مريض ۾ گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون، پر سي او پي ڊي جي تشخيص لاءِ ٻنهي جو گڏ هجڻ ضروري ناهي.<ref name="CDC2024">{{cite web |title=About COPD |url=https://www.cdc.gov/copd/about/ |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=15 May 2024 |language=en}}</ref> تمباڪو جو دونهون هن بيماريءَ جو اهم سبب آهي، پر سگريٽ نه ڇڪيندڙ ماڻهو به گهرن ۾ ٻارڻ جي دونهين، ٻاهرين هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ نقصانڪار ذرڙن، موروثي سببن يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي نامڪمل واڌ سبب متاثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> عالمي صحت واري اداري موجب 2023ع ۾ سي او پي ڊي سبب لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون ٿيون، جيڪي دنيا جي مجموعي فوتگين جو تقريباً 6 سيڪڙو هيون. 2021ع جي عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو هن بيماريءَ سان متاثر هئا.<ref name="WHO2026"/><ref name="GBD2021">{{cite journal |title=Global, regional, and national burden of chronic obstructive pulmonary disease and its attributable risk factors from 1990 to 2021: an analysis for the Global Burden of Disease Study 2021 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11697803/ |journal=The Lancet Respiratory Medicine |year=2025 |language=en}}</ref> == تعريف ۽ طبي خصوصيتون == سي او پي ڊي ۾ هوا جي وهڪري جي رڪاوٽ ساهه جي ننڍين نلين جي بيماري، ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جي تباهي يا ٻنهي جي گڏيل اثر سان پيدا ٿيندي آهي. ان سبب ڦڦڙن مان هوا مڪمل طور ٻاهر ڪڍڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، جنهن کي '''هوا ڦاسڻ''' (Air trapping) چيو وڃي ٿو. ڦڦڙن ۾ غيرضروري هوا گڏ ٿيڻ سان ڦڦڙن جو ڦهلاءُ وڌي سگهي ٿو ۽ ساهه کڻڻ لاءِ وڌيڪ محنت ڪرڻي پوي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> هي بيماري صرف ساهه جي نلين تائين محدود ناهي؛ ان سان عضلاتي ڪمزوري، جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي، غذائي مسئلا ۽ ٻين دائمي بيمارين جو خطرو به لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> == نشانيون ۽ علامتون == [[File:Symptoms of COPD.svg|thumb|دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي مختلف مرحلن جون [[نشانيون ۽ علامتون]]]] {{listen | filename = Wheeze2O.ogg | title = ساهه کڻڻ وقت سيٽيءَ جهڙو آواز | description = اسٽيٿواسڪوپ ذريعي ٻڌڻ ۾ ايندڙ ساهه جي سيٽيءَ جهڙي آواز جو نمونو. | format = اوگ }} [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ بابت عالمي شروعاتي ادارو]] (گولڊ؛ GOLD) دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ (سي او پي ڊي) کي ڦڦڙن جي اهڙي بيماري قرار ڏئي ٿو، جنهن جا ڪيترائي بنيادي سبب ٿي سگهن ٿا ۽ جنهن جي خاصيت ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ تنفسي علامتون آهن، جهڙوڪ [[ساهه جي تڪليف]]، [[کنگهه]] ۽ [[بلغم]]، جيڪي وقت بوقت [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|اوچتو شدت اختيار ڪري سگهن ٿيون]]. اهي علامتون ساهه جي نلين ۾ پيدا ٿيندڙ خرابين، جهڙوڪ [[برونڪائٽس]] ۽ [[برونڪيولائٽس]]، يا ڦڦڙن جي [[ڦڦڙن جا هوائي ٿيلهيڙا|ننڍڙن هوائي ٿيلهيڙن]] ۾ ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ [[ايمفيسيما]]، جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿيون. انهن تبديلين سبب [[رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري|هوا جي وهڪري ۾ مستقل ۽ اڪثر وڌندڙ رڪاوٽ]] پيدا ٿئي ٿي.<ref name=GOLD2023>{{Cite web |title=2023 GOLD Report |url=https://goldcopd.org/2023-gold-report/ |date=2024-11-15 |website=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) |language=en-US}}</ref><ref name=GOLD2025>{{Cite web |title=2025 GOLD Report |url=https://goldcopd.org/2025-gold-report/ |date=2024-11-15 |website=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) |language=en-US}}</ref><ref name="Singh">{{cite journal |last1=Singh |first1=D |last2=Higham |first2=A |last3=Mathioudakis |first3=AG |last4=Beech |first4=A |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD): Developments in Pharmacological Treatments. |journal=Drugs |date=July 2025 |volume=85 |issue=7 |pages=911–930 |doi=10.1007/s40265-025-02188-8 |pmid=40392521 |pmc=12185658 }}</ref> === ساهه جي تڪليف === سي او پي ڊي جي هڪ [[نشانيون ۽ علامتون|بنيادي علامت]] دائمي ۽ آهستي آهستي وڌندڙ [[ساهه جي تڪليف]] آهي. ساهه کڻڻ ۾ ڏکيائي اڪثر مريض لاءِ سڀ کان وڌيڪ پريشان ڪندڙ علامت هوندي آهي، جيڪا [[پريشاني]] پيدا ڪرڻ سان گڏ جسماني معذوري يا روزمره جي سرگرمين ۾ محدوديت جي شدت تي به اثرانداز ٿيندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} ساهه جي تڪليف سان گڏ [[ساهه ۾ سيٽيءَ جو آواز]] ۽ ڇاتيءَ ۾ جڪڙجڻ جون علامتون ڏينهن جي مختلف وقتن يا هڪ ڏينهن کان ٻئي ڏينهن تائين گهٽ وڌ ٿي سگهن ٿيون، ۽ اهي هميشه موجود نه هونديون آهن. ڇاتيءَ ۾ جڪڙجڻ اڪثر جسماني محنت کان پوءِ محسوس ٿيندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} ساهه جي شديد تڪليف محسوس ڪندڙ ماڻهو فطري طور اهڙي ويهڪ اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ هو اڳتي جهڪي پنهنجا هٿ گوڏن تي رکن ٿا. هن حالت کي [[ٽرائيپاڊ پوزيشن]] (Tripod position) چيو ويندو آهي. اهڙي ويهڪ ۾ [[ڪلهن جي هڏن جو مجموعو|ڪلهن جي هڏن ۽ عضلاتي ڍانچي]] کي سهارو ۽ استحڪام ملڻ سان ساهه جي تڪليف گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.<ref name="Khan">{{cite journal |last1=Khan |first1=KS |last2=Jawaid |first2=S |last3=Memon |first3=UA |last4=Perera |first4=T |last5=Khan |first5=U |last6=Farwa |first6=UE |last7=Jindal |first7=U |last8=Afzal |first8=MS |last9=Razzaq |first9=W |last10=Abdin |first10=ZU |last11=Khawaja |first11=UA |title=Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) Exacerbations in Hospitalized Patients From Admission to Discharge: A Comprehensive Review of Therapeutic Interventions. |journal=Cureus |date=August 2023 |volume=15 |issue=8 |article-number=e43694 |doi=10.7759/cureus.43694 |doi-access=free |pmid=37724212 |pmc=10505355 }}</ref> سي او پي ڊي جي وڌيڪ ترقي يافته مرحلن ۾ مبتلا ماڻهو [[چپن کي سوڙهو ڪري ساهه کڻڻ|چپن کي سوڙهو ڪري ساهه ٻاهر ڪڍڻ]] جو طريقو پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن سان ساهه جي تڪليف ۾ بهتري اچي سگهي ٿي.<ref name="Mayer">{{cite journal |vauthors=Mayer AF, Karloh M, Dos Santos K, de Araujo CL, Gulart AA |title=Effects of acute use of pursed-lips breathing during exercise in patients with COPD: a systematic review and meta-analysis |journal=Physiotherapy |volume=104 |issue=1 |pages=9–17 |date=March 2018 |pmid=28969859 |doi=10.1016/j.physio.2017.08.007}}</ref> ساهه جي تڪليف اڪثر جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي جو سبب بڻجندي آهي، ۽ جسماني سرگرمين جي گهٽ سطح بيماريءَ جي وڌيڪ خراب نتيجن سان لاڳاپيل هوندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=90–96|loc=Chapter 4: Management of stable COPD}}<ref>{{cite journal |vauthors=O'Donnell DE, Milne KM, James MD, de Torres JP, Neder JA |title=Dyspnea in COPD: New Mechanistic Insights and Management Implications |journal=Advances in Therapy |volume=37 |issue=1 |pages=41–60 |date=January 2020 |pmid=31673990 |pmc=6979461 |doi=10.1007/s12325-019-01128-9 |doi-access=free}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن کي علاج لاءِ طبي مدد حاصل ڪرڻ کان اڳ اڪثر ساهه جي تڪليف ۾ واڌ ۽ بار بار [[عام زڪام|زڪام]] ٿيڻ جون شڪايتون هونديون آهن. بيماريءَ جي شديد ۽ تمام شديد مرحلن ۾ مسلسل [[ٿڪاوٽ]]، وزن ۾ گهٽتائي، عضلاتي مقدار جو گهٽجڻ ۽ [[بک جي گهٽتائي]] پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} === کنگهه === سي او پي ڊي جي سڀ کان پهرين ظاهر ٿيندڙ علامت عام طور تي دائمي کنگهه هوندي آهي، جنهن سان گاڙهو ۽ لِسڙو مادو نڪري به سگهي ٿو ۽ نه به. هن مادّي کي [[بلغم]]، [[ميوڪس]] (Mucus) يا [[کنگهه سان نڪرندڙ بلغم|ڦڦڙن مان نڪرندڙ بلغم]] چيو ويندو آهي. بلغم سان گڏ کنگهه وقت بوقت ٿي سگهي ٿي، جنهن سبب ان جي صحيح اندازي لڳائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي. بلغم خارج ڪندڙ [[بلغم واري کنگهه]] (Productive cough) سي او پي ڊي جي 30 سيڪڙو کان گهٽ ڪيسن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جي غيرموجودگيءَ ۾ به هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿي سگهي ٿي. علامتون عام طور تي صبح جي وقت وڌيڪ هونديون آهن.<ref name=Szalontai>{{cite journal |vauthors=Szalontai K, Gémes N, Furák J |display-authors=et al. |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Epidemiology, Biomarkers, and Paving the Way to Lung Cancer |journal=J Clin Med |volume=10 |issue=13 |date=June 2021 |page=2889 |pmid=34209651 |doi=10.3390/jcm10132889 |pmc=8268950 |doi-access=free}}</ref> سماجي يا ثقافتي عادتن جي لحاظ کان ماڻهو بلغم کي ڳهي سگهن ٿا يا ٿُڪي ٻاهر ڪڍي سگهن ٿا.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} دائمي بلغم واري کنگهه ساهه جي نلين ۾ [[بلغم جي حد کان وڌيڪ پيداوار]] سبب ٿي سگهي ٿي. جڏهن اهڙي کنگهه لڳاتار گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين، هر سال ٽن مهينن کان وڌيڪ عرصي لاءِ برقرار رهي، تڏهن ان کي [[دائمي برونڪائٽس]] چيو ويندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} دائمي برونڪائٽس سي او پي ڊي جي تشخيص لاءِ ضروري هوا جي وهڪري واري رڪاوٽ ظاهر ٿيڻ کان اڳ به موجود ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=4–8|loc=Chapter 1: Definition and overview}} ماڻهو اڪثر پنهنجين علامتن بابت مڪمل ڄاڻ نه ڏيندا آهن ۽ اهو سمجهي سگهن ٿا ته اهي علامتون ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ ۾ بنيادي تبديلين بدران ڪنهن عارضي تحريڪ يا جلن سبب پيدا ٿيون آهن.{{sfn|Gold Report 2021|pp=4–8|loc=Chapter 1: Definition and overview}} شديد سي او پي ڊي ۾ تمام زور واري کنگهه سبب [[پاسرين جو ڀڄڻ|پاسرين ۾ ڀڃڪڙي]] يا [[بيهوشي|ٿوري دير لاءِ هوش وڃائڻ]] پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} === بيماريءَ جي اوچتي شدت === [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|بيماريءَ جي اوچتي شدت]] (Acute exacerbation) اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ بيماريءَ جون [[نشانيون ۽ علامتون]] اوچتو وڌي وڃن يا خراب ٿي پون. اها حالت ڪيترن ڏينهن<ref name="Carlin">{{cite journal |last1=Carlin |first1=BW |title=Exacerbations of COPD. |journal=Respiratory Care |date=July 2023 |volume=68 |issue=7 |pages=961–972 |doi=10.4187/respcare.10782 |pmid=37353338 |pmc=10289624}}</ref> کان وٺي ٻن هفتن تائين برقرار رهي سگهي ٿي.<ref name="Voulgareli">{{cite journal |last1=Voulgareli |first1=I |last2=Antonogiannaki |first2=EM |last3=Bartziokas |first3=K |last4=Zaneli |first4=S |last5=Bakakos |first5=P |last6=Loukides |first6=S |last7=Papaioannou |first7=AI |title=Early Identification of Exacerbations in Patients with Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD). |journal=Journal of Clinical Medicine |date=10 January 2025 |volume=14 |issue=2 |page=397 |doi=10.3390/jcm14020397 |doi-access=free |pmid=39860403 |pmc=11765565}}</ref> علامتن جي شدت وڌڻ ۾ ساهه جي تڪليف جو وڌيڪ ٿيڻ، بلغم جي مقدار ۾ واڌ، بلغم جي نوعيت يا خاصيتن ۾ تبديلي، کنگهه ۾ تبديلي يا ساهه کڻڻ وقت سيٽيءَ جهڙي آواز ۾ واڌ شامل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Carlin"/><ref name="Voulgareli"/> هن حالت ۾ عام طور ڏسڻ ۾ ايندڙ هڪ نشاني [[ڦڦڙن ۾ هوا ڦاسڻ]] (Air trapping) آهي، جنهن ۾ مريض کي [[ساهه ٻاهر ڪڍڻ|مڪمل طور ساهه ٻاهر ڪڍڻ]] ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=104–109|loc=Chapter 5: Management of exacerbations}} بيماريءَ جي اوچتي شدت اڪثر وائرس يا بيڪٽيريا جي انفيڪشن يا ماحولياتي عنصرن سبب ساهه جي نلين ۾ پيدا ٿيندڙ سوزش سان لاڳاپيل هوندي آهي. [[وائرسي انفيڪشن]]، جهڙوڪ [[عام زڪام]]، اوچتي شدت جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو واقعن جو سبب بڻجن ٿا.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} زڪام سياري جي مهينن ۾ وڌيڪ ٿيندو آهي، پر سال جي ڪنهن به وقت ٿي سگهي ٿو.<ref name="CDC2">{{cite web |title=Common Colds |url=https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/ |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 August 2021 |language=en-us |date=7 October 2020 |archive-date=18 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618024517/https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/}}</ref> [[ساهه جي نلين جا بيڪٽيريائي انفيڪشن]] اوچتي شدت پيدا ڪندڙ سببن ۾ ٻئي نمبر تي آهن. انهن ۾ ''[[هيموفيلس انفلوئنزي]]'' (Haemophilus influenzae)،<ref name="Short">{{cite journal |vauthors=Short B, Carson S, Devlin AC |display-authors=etal |title=Non-typeable Haemophilus influenzae chronic colonization in chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |journal=Critical Reviews in Microbiology |volume=47 |issue=2 |pages=192–205 |date=March 2021 |pmid=33455514 |doi=10.1080/1040841X.2020.1863330 |s2cid=230608674 |doi-access=free}}</ref><ref name="Voulgareli"/> ''[[سيوڊوموناس ايروجينوسا]]'' (Pseudomonas aeruginosa)<ref name="Liu2025">{{cite journal |last1=Liu |first1=C |last2=Liu |first2=C |last3=Liu |first3=H |last4=Lin |first4=S |title=Characteristics of pathogenic microorganisms in COPD-related infections: prognostic correlations and implications. |journal=Frontiers in Cellular and Infection Microbiology |date=2025 |volume=15 |article-number=1739849 |doi=10.3389/fcimb.2025.1739849 |doi-access=free |pmid=41635718 |pmc=12862076}}</ref><ref name="Voulgareli"/> ۽ ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيائي]]'' (Streptococcus pneumoniae) شامل آهن.<ref name="Voulgareli"/> بيڪٽيريائي انفيڪشن وائرسي انفيڪشن سان گڏ به ٿي سگهن ٿا يا وائرسي انفيڪشن کان پوءِ ثانوي انفيڪشن طور پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guo-Parke">{{cite journal |vauthors=Guo-Parke H, Linden D, Weldon S, Kidney JC, Taggart CC |title=Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation |journal=Frontiers in Immunology |volume=11 |article-number=1205 |date=2020 |pmid=32655557 |pmc=7325903 |doi=10.3389/fimmu.2020.01205 |doi-access=free}}</ref> بيماريءَ جي اوچتي شدت پيدا ڪندڙ ماحولياتي نقصانڪار عنصرن ۾ [[تماڪ ڇڪڻ]]، [[ٺوس ٻارڻ]] جو استعمال ۽ گهرن اندر يا ٻاهر [[هوا جي آلودگي]] جا ٻيا ذريعا شامل آهن.<ref name="Voulgareli"/> [[تمباڪو جي دونهين]] سان واسطو سڌو سنئون تمباڪو ڇڪڻ سبب يا [[ٻين جي تمباڪو جي دونهين سان واسطو|ٻين ماڻهن جي تمباڪو جي دونهين]] ذريعي به ٿي سگهي ٿو.<ref name="EPA">{{cite web |last1=US EPA |first1=OAR |title=Particulate Matter (PM) Basics |url=https://www.epa.gov/pm-pollution/particulate-matter-pm-basics#effects |website=United States Environmental Protection Agency |access-date=21 July 2021 |language=en |date=19 April 2016}}</ref> [[موسمياتي تبديلي]] سبب دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[جهنگ جي باهه مان پيدا ٿيندڙ دونهون|جهنگن جي باهه مان پيدا ٿيندڙ دونهون]] وڌندڙ خطرو بڻجي رهيو آهي.<ref name="Sacks">{{cite journal |last1=Sacks |first1=JD |last2=Migliaccio |first2=CT |last3=Reid |first3=CE |last4=Montrose |first4=L |title=Shifting the Conversation on Wildland Fire Smoke Exposures: More Smoke Within and Across Years Requires a New Approach to Inform Public Health Action. |journal=ACS ES&T Air |date=14 February 2025 |volume=2 |issue=2 |pages=122–129 |doi=10.1021/acsestair.4c00236 |pmid=40182508 |pmc=11964113 |bibcode=2025AESTA...2..122S}}</ref> [[آمريڪا جي ماحولياتي تحفظ واري اداري]] جي سفارش موجب جهنگن جي باهه مان پيدا ٿيندڙ انتهائي بارڪ ذرڙن کان بچاءَ لاءِ چهري تي صحيح نموني لڳندڙ [[تنفسي حفاظتي ماسڪ]] استعمال ڪرڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي عام [[مٽيءَ کان بچاءَ وارا ماسڪ|مٽيءَ وارن ماسڪن]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرائتو تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name=USEPA>{{cite web |last1=US EPA |first1=OAR |title=Health Effects Attributed to Wildfire Smoke |url=https://www.epa.gov/wildfire-smoke-course/health-effects-attributed-wildfire-smoke |website=United States Environmental Protection Agency |access-date=21 July 2021 |language=en |date=13 August 2019}}</ref> جهنگن جي باهه جي حوالي سان ڪينيڊا ۽ آسٽريليا جي لاڳاپيل ادارن پاران پڻ اهڙي قسم جون صلاحون ڏنيون ويون آهن.<ref name=LACA>{{cite web |title=Forest Fires and Lung Health |url=https://www.lung.ca/lung-health/air-quality/outdoor-air-quality/forest-fires-and-lung-health |website=The Lung Association |access-date=21 July 2021 |language=en |date=25 August 2014}}</ref><ref name=farmer>{{cite web |title=Bushfire smoke |url=https://farmerhealth.org.au/2014/03/19/bushfire-smoke |website=National Centre for Farmer Health |access-date=21 July 2021 |language=en-AU |date=19 March 2014}}</ref> سي او پي ڊي جي اوچتي شدت پيدا ٿيڻ جو خطرو عورتن ۾؛ انهن ماڻهن ۾ جن کي گذريل سال دوران هڪ يا وڌيڪ ڀيرا بيماريءَ جي اوچتي شدت ٿي هجي؛ انهن مريضن ۾ جن جي سي او پي ڊي وڌيڪ شديد هجي، جيئن [[هڪ سيڪنڊ ۾ زور سان خارج ڪيل هوا جو حجم|ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ وارين جاچن]] مان ظاهر ٿئي؛ ۽ انهن ماڻهن ۾ وڌيڪ هوندو آهي جن کي دائمي برونڪائٽس يا ان سان لاڳاپيل حالتون، جهڙوڪ [[معدي جي تيزاب جو غذائي نلي ڏانهن موٽڻ]]، [[ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ]]<ref name="Voulgareli"/> يا [[ڦڦڙن جي شريان ۾ رت جو دڳ]] موجود هجي.<ref name="Yang">{{cite journal |last1=Yang |first1=R |last2=Liu |first2=G |last3=Deng |first3=C |title=Pulmonary embolism with chronic obstructive pulmonary disease. |journal=Chronic Diseases and Translational Medicine |date=September 2021 |volume=7 |issue=3 |pages=149–156 |doi=10.1016/j.cdtm.2021.04.001 |pmid=34505015 |pmc=8413125}}</ref> جن ماڻهن ۾ سال دوران ٻه يا وڌيڪ ڀيرا بيماريءَ جي اوچتي شدت پيدا ٿئي ٿي، انهن ۾ بيماريءَ جي وڌيڪ خراب اڳڀرائيءَ جو لاڳاپو ڏٺو ويو آهي ۽ کين '''بار بار اوچتي شدت ۾ مبتلا ٿيندڙ مريض''' (Frequent exacerbators) قرار ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=104–109|loc=Chapter 5: Management of exacerbations}} اوچتي شدت جي واقعن ۾ واڌ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽتائي، زندگيءَ جي معيار ۾ خرابي، وڌيڪ [[بيماريءَ جو بار]] ۽ وڌيل [[فوتگيءَ جي شرح]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Voulgareli"/> وڏي عمر ۾ [[جسماني ڪمزوريءَ جو سنڊروم]] (Frailty syndrome) پڻ بيماريءَ جي اوچتي شدت جي وڌيڪ واقعن ۽ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي وڌيل امڪان سان لاڳاپيل آهي.<ref name=Luo>{{cite journal |vauthors=Luo J, Zhang D, Tang W, Dou LY, Sun Y |title=Impact of Frailty on the Risk of Exacerbations and All-Cause Mortality in Elderly Patients with Stable Chronic Obstructive Pulmonary Disease |journal=Clinical Interventions in Aging |volume=16 |pages=593–601 |date=2021 |pmid=33880018 |pmc=8053481 |doi=10.2147/CIA.S303852 |doi-access=free}}</ref> == بيماريءَ جي اوچتي شدت == '''سي او پي ڊي جي اوچتي شدت''' (Acute exacerbation of COPD) اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ مريض جي معمول وارين علامتن ۾ ٿوري عرصي اندر واضح واڌ اچي ٿي. ان دوران ساهه جي تڪليف، کنگهه يا بلغم وڌي سگهي ٿو ۽ بلغم جو رنگ يا گاڙهاڻ تبديل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Carlin2023">{{cite journal |last=Carlin |first=BW |title=Exacerbations of COPD |journal=Respiratory Care |year=2023 |volume=68 |issue=7 |pages=961–972 |doi=10.4187/respcare.10782 |pmc=10289624}}</ref> === اوچتي شدت جا سبب === * وائرس سبب ساهه جي نلين جا انفيڪشن. * بيڪٽيريا سبب انفيڪشن. * هوا جي آلودگي ۽ دونهين سان واسطو. * ماحولياتي گرمي، سردي يا ٻين تحريڪ ڏيندڙ سببن جا اثر. * ڪجهه حالتن ۾ اڻڄاتل سبب. وائرس ۽ بيڪٽيريا جا گڏيل انفيڪشن به ٿي سگهن ٿا. هر اوچتي شدت لازمي طور بيڪٽيريا جي انفيڪشن سبب نه هوندي آهي، تنهنڪري هر مريض لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوا ضروري ناهي.<ref name="GuoParke2020">{{cite journal |last1=Guo-Parke |first1=H |last2=Linden |first2=D |last3=Weldon |first3=S |last4=Kidney |first4=JC |last5=Taggart |first5=CC |title=Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation |journal=Frontiers in Immunology |year=2020 |volume=11 |pages=1205 |doi=10.3389/fimmu.2020.01205 |pmc=7325903}}</ref> === خطري جون نشانيون === تمام گهڻي ساهه جي تڪليف، ڳالهائڻ ۾ ڏکيائي، نيري رنگ جا چپ، مونجهارو، غنودگي، آڪسيجن جي سخت گهٽتائي يا ساهه جي تيزيءَ سان خراب ٿيندڙ حالت ۾ فوري طبي مدد ضروري آهي. اهڙيون علامتون ساهه جي شديد ناڪامي يا ٻي سنگين بيماريءَ جي نشاندهي ڪري سگهن ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> == سبب ۽ خطري وارا عنصر == === تمباڪو جو استعمال === سگريٽ، ٻيڙي، سگار ۽ تمباڪو جي ٻين دونهين وارن شڪلن جو استعمال سي او پي ڊي جي اهم خطري وارن سببن مان آهي. ڊگهي عرصي تائين تمباڪو جي دونهين سان واسطو ڦڦڙن ۾ سوزش، ساهه جي ننڍين نلين جي تنگي ۽ هوائي ٿيلهيڙن جي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٻين ماڻهن جي سگريٽ جو دونهون به نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO2026"/><ref name="CDC2024"/> === گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي === ڪاٺ، ڪوئلي، ڇيڻن ۽ ٻين ٻارڻن مان پيدا ٿيندڙ دونهون، خاص طور تي ناقص هوا جي نيڪال وارن گهرن ۾، سي او پي ڊي جو اهم خطرو آهي. ٻاهرين هوا ۾ موجود بارڪ ذرڙا، گاڏين جو دونهون ۽ صنعتي آلودگي به ڦڦڙن کي نقصان پهچائي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> === پيشاورانه سبب === معدنيات، تعميراتي ڪم، زراعت، ڪارخانن ۽ ٻين صنعتن ۾ مٽي، ڪيميائي دونهين، گيسن ۽ بخارن سان ڊگهي عرصي تائين واسطو سي او پي ڊي جو خطرو وڌائي سگهي ٿو. مناسب هوا جي نيڪال، حفاظتي ضابطن ۽ ضرورت مطابق مناسب تنفسي حفاظتي سامان سان اهڙو خطرو گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === موروثي ۽ حياتياتي سبب === ڪجهه ماڻهن ۾ موروثي سبب سي او پي ڊي جي خطري کي وڌائين ٿا. انهن مان هڪ اهم سبب '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي کوٽ''' (Alpha-1 antitrypsin deficiency) آهي، جنهن ۾ ڦڦڙن کي نقصان کان بچائيندڙ پروٽين جي کوٽ سبب نسبتاً ننڍي عمر ۾ ايمفيسيما پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === زندگيءَ جي شروعاتي مرحلن جا سبب === حمل دوران يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي واڌ متاثر ٿيڻ، وقت کان اڳ ڄمڻ، ٻاروتڻ جا سنگين ساهه وارا انفيڪشن ۽ غذائي مسئلا زندگيءَ جي پوئين حصي ۾ ڦڦڙن جي گهٽ ڪارڪردگي ۽ سي او پي ڊي جي خطري سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> == بيماري پيدا ٿيڻ جو عمل == === ساهه جي نلين ۾ سوزش === نقصانڪار دونهين يا ٻين ذرڙن سان ڊگهي واسطي سبب ساهه جي نلين ۾ دائمي سوزش پيدا ٿي سگهي ٿي. ان سان نلين جون ڀتيون ٿلهيون ٿيڻ، بلغم وڌڻ ۽ ننڍين نلين جي تنگ ٿيڻ جا عمل شروع ٿين ٿا. نتيجي ۾ خاص طور ساهه ٻاهر ڪڍڻ وقت هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> === ايمفيسيما === [[File:Copd versus healthy lung.jpg|thumb|صحتمند ڦڦڙن ۽ ايمفيسيما سان لاڳاپيل تبديليءَ جي ڀيٽ]] ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون تباهه ٿينديون آهن. ان سان گيسن جي مٽاسٽا لاءِ موجود سطح گهٽجي ويندي آهي ۽ ڦڦڙن جي لچڪ متاثر ٿيندي آهي. نتيجي ۾ ساهه ٻاهر ڪڍڻ مشڪل ۽ ڦڦڙن اندر هوا ڦاسڻ وڌيڪ عام ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === هوا ڦاسڻ ۽ ڦڦڙن جو وڌيل ڦهلاءُ === هوا جي نلين ۾ رڪاوٽ ۽ ڦڦڙن جي لچڪ گهٽجڻ سبب ساهه ڇڏڻ کان پوءِ به وڌيڪ هوا اندر رهجي سگهي ٿي. ان کي '''هوا ڦاسڻ''' چيو وڃي ٿو. جڏهن ڦڦڙن جو حجم غيرمعمولي طور وڌي وڃي، تڏهن ان حالت کي '''هائپر انفليشن''' (Hyperinflation) چيو ويندو آهي. جسماني سرگرمي دوران اها حالت ساهه جي تڪليف کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Dyspnea2020"/> == تشخيص == سي او پي ڊي جي تشخيص مريض جي علامتن، تمباڪو يا ٻين نقصانڪار عنصرن سان واسطي جي تاريخ، جسماني معائني ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچ جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. تشخيص جي تصديق لاءِ '''اسپائروميٽري''' بنيادي جاچ آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025">{{cite journal |title=GOLD Science Committee recommendations for the use of pre- and post-bronchodilator spirometry for the diagnosis of COPD |journal=European Respiratory Journal |year=2025 |volume=65 |issue=2 |pages=2401603 |doi=10.1183/13993003.01603-2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/}}</ref> === اسپائروميٽري === اسپائروميٽري (Spirometry) اهڙي جاچ آهي، جنهن ۾ مريض کي مخصوص اوزار ذريعي زور سان ساهه ٻاهر ڪڍڻ لاءِ چيو ويندو آهي. هن جاچ جا ٻه اهم ماپا هي آهن: * '''ايف اي وي ون (FEV₁):''' زور سان ساهه ڇڏڻ جي پهرين سيڪنڊ ۾ ٻاهر نڪرندڙ هوا جو حجم. * '''ايف وي سي (FVC):''' زور سان مڪمل ساهه ڇڏڻ دوران ٻاهر نڪرندڙ هوا جو مجموعي حجم. جيڪڏهن ساهه جون نليون کوليندڙ دوا ڏيڻ کان پوءِ ايف اي وي ون ۽ ايف وي سي جو تناسب '''0.70 کان گهٽ''' هجي، ته مناسب علامتن ۽ خطري وارن سببن جي موجودگيءَ ۾ اها سي او پي ڊي جي تشخيص جي حمايت ڪري ٿي. عمر ۽ ٻين طبي حالتن جي لحاظ کان نتيجن جي تشريح به اهم آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025"/><ref name="GOLD2026"/> === ٻيون جاچون === * '''ڇاتيءَ جو ايڪس ري:''' ڦڦڙن جي ٻين بيمارين يا پيچيدگين جي جاچ لاءِ. * '''سي ٽي اسڪين:''' ايمفيسيما، برونڪيڪٽاسس يا ٻين ڦڦڙن جي تبديلين جي تفصيلي جاچ لاءِ. * '''آڪسيجن جي ماپ:''' رت ۾ آڪسيجن جي مقدار جو اندازو لڳائڻ لاءِ. * '''رت جي گيسن جي جاچ:''' خاص طور شديد بيماريءَ يا ساهه جي ناڪاميءَ ۾. * '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي جاچ:''' موروثي کوٽ جي سڃاڻپ لاءِ، جڏهن طبي طور مناسب هجي. * '''رت ۾ ايوسينوفل جي ڳڻپ:''' ڪجهه مريضن ۾ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ علاج بابت فيصلي ۾ مدد لاءِ. اهي جاچون هر مريض لاءِ لازمي نه آهن؛ انهن جي ضرورت طبي صورتحال مطابق طئي ڪئي ويندي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == بيماريءَ جي شدت جي درجابندي == سي او پي ڊي جي شدت جو اندازو صرف هڪ جاچ مان نه لڳايو ويندو آهي. ڦڦڙن جي ڪارڪردگي، علامتن جي شدت ۽ اڳين اوچتين شدتن جي تاريخ گڏجي مريض جي حالت سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> === ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ موجب درجا === هيٺ ڏنل درجابندي انهن مريضن لاءِ آهي جن ۾ ساهه جون نليون کوليندڙ دوا کان پوءِ هوا جي مستقل رڪاوٽ جي تصديق ٿي چڪي هجي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border-collapse:collapse" ! style="background:#164b70;color:white" | درجو ! style="background:#164b70;color:white" | نالو ! style="background:#164b70;color:white" | متوقع قدر جي ڀيٽ ۾ ايف اي وي ون |- | style="background:#e4f4e9" | 1 | هلڪي رڪاوٽ | 80 سيڪڙو يا وڌيڪ |- | style="background:#fff4d5" | 2 | وچولي رڪاوٽ | 50 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#ffe5d1" | 3 | شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو کان 50 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#f9dcdc" | 4 | تمام شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو کان گهٽ |} علامتن ۽ اڳين اوچتين شدتن جي بنياد تي مريض جي الڳ گروهه بندي به ڪئي ويندي آهي، جيڪا علاج جي چونڊ ۾ مددگار هوندي آهي. 2026ع جي گولڊ رهنمائي ۾ اوچتين شدتن جي خطري کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == ٻين بيمارين کان فرق == سي او پي ڊي جون ڪجهه علامتون ٻين بيمارين سان ملندڙ جلندڙ ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري صحيح تشخيص لاءِ انهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | بيماري ! style="background:#164b70;color:white" | فرق ڪرڻ ۾ مددگار خاصيت |- | [[دمو]] | علامتن ۾ گهڻو ڦيرڦار ۽ هوا جي رڪاوٽ جو ڪڏهن مڪمل يا نمايان طور واپس معمول تي اچڻ؛ بهرحال ٻنهي بيمارين ۾ ڪجهه خصوصيتون گڏ ٿي سگهن ٿيون. |- | [[دل جي ناڪامي]] | پيرن جي سوجن، ليٽڻ وقت ساهه جي تڪليف ۽ دل جي جاچن ۾ غيرمعمولي نتيجا. |- | [[برونڪيڪٽاسس]] | بار بار انفيڪشن، گهڻو بلغم ۽ سي ٽي اسڪين تي ساهه جي نلين جو غيرمعمولي ڦهلاءُ. |- | [[سلهه]] | ڊگهي کنگهه، بخار، وزن گهٽجڻ ۽ مناسب جراثيمي يا تصويري جاچن جا نتيجا. |- | ڦڦڙن جي وچ واري بافتن جون بيماريون | ڦڦڙن جي سختي، تصويري جاچن ۾ مخصوص تبديليون ۽ مختلف قسم جي ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جا نتيجا. |} == علاج ۽ سنڀال == سي او پي ڊي جي علاج جا مقصد علامتون گهٽائڻ، روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ، اوچتين شدتن جو خطرو گهٽائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار برقرار رکڻ آهن. علاج مريض جي علامتن، اڳين اوچتين شدتن، ٻين بيمارين ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ مطابق چونڊيو ويندو آهي.<ref name="GOLD2026"/> === تمباڪو ڇڪڻ بند ڪرڻ === تمباڪو استعمال ڪندڙ مريضن لاءِ سگريٽ يا ٻين دونهين وارن تمباڪو جي شين کي ڇڏڻ علاج جي سڀ کان اهم قدمن مان آهي. ان سان ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي گهٽجڻ جي رفتار کي سست ڪرڻ ۽ مستقبل جي خطري کي گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ضرورت پوڻ تي طبي مشوري، رويي واري مدد ۽ تمباڪو ڇڏائڻ واري علاج مان فائدو وٺي سگهجي ٿو.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> === برونڪوڊائليٽر دوائون === '''برونڪوڊائليٽر''' (Bronchodilators) اهڙيون دوائون آهن جيڪي ساهه جي نلين جي عضلات کي ڍرو ڪري هوا جي گذر کي آسان بڻائين ٿيون. انهن ۾ مختصر ۽ ڊگهي اثر واريون دوائون شامل آهن. * '''بيٽا-ٻه ايگونسٽ:''' جهڙوڪ سالبوٽامول ۽ فارموٽيرول. * '''مسڪارينڪ مخالف دوائون:''' جهڙوڪ آئپراٽروپيم ۽ ٽائوٽروپيم. * '''گڏيل علاج:''' ڪجهه مريضن ۾ ڊگهي اثر واري ٻن مختلف برونڪوڊائليٽر دوائن جو گڏيل استعمال. دوائن جي چونڊ مريض جي علامتن ۽ اوچتين شدتن جي خطري مطابق ڪئي ويندي آهي. ان هيلر جي صحيح استعمال جي تربيت علاج جو اهم حصو آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025">{{cite journal |last1=Singh |first1=D |last2=Higham |first2=A |last3=Mathioudakis |first3=AG |last4=Beech |first4=A |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD): Developments in Pharmacological Treatments |journal=Drugs |year=2025 |volume=85 |issue=7 |pages=911–930 |doi=10.1007/s40265-025-02188-8 |pmc=12185658}}</ref> === ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ === '''ان هيلڊ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ''' (Inhaled corticosteroids) هر سي او پي ڊي مريض لاءِ ضروري نه هوندا آهن. ڪجهه مريضن ۾ بار بار اوچتي شدت، رت ۾ ايوسينوفل جي مقدار يا گڏ موجود دمَي جهڙين خاصيتن جي بنياد تي انهن جو استعمال فائديمند ٿي سگهي ٿو. انهن سان ڪجهه مريضن ۾ نمونيا جو خطرو به وڌي سگهي ٿو؛ تنهنڪري فائدي ۽ خطري جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025"/> === ڦڦڙن جي بحالي === '''ڦڦڙن جي بحالي''' (Pulmonary rehabilitation) هڪ منظم پروگرام آهي، جنهن ۾ جسماني ورزش، ساهه کڻڻ جون مناسب مشقون، بيماريءَ بابت تعليم ۽ روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ جا طريقا شامل هوندا آهن. هي پروگرام ساهه جي تڪليف گهٽائڻ، ورزش جي صلاحيت وڌائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> === آڪسيجن جو علاج === ڪجهه مريضن ۾ آرام جي حالت ۾ رت جي آڪسيجن مسلسل ۽ شديد گهٽ هجي ته ڊگهي عرصي لاءِ آڪسيجن جو علاج فائديمند ٿي سگهي ٿو. پر صرف ساهه جي تڪليف هجڻ سبب هر مريض کي گهر ۾ آڪسيجن ڏيڻ مناسب ناهي. ان لاءِ آڪسيجن جي ماپ ۽ مقرر طبي معيار ضروري آهن.<ref name="GOLD2026"/> === جراحي ۽ خاص علاج === چونڊيل مريضن ۾ ڦڦڙن جي تمام گهڻي ڦهلاءَ يا مخصوص قسم جي ايمفيسيما سبب هي علاج استعمال ٿي سگهن ٿا: * ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ واري جراحي. * برونڪوسڪوپي ذريعي ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ جا مخصوص طريقا. * تمام شديد ۽ مناسب چونڊيل حالتن ۾ ڦڦڙن جي پيوندڪاري. انهن طريقن لاءِ ماهر مرڪز ۾ تفصيلي جاچ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/> == اوچتي شدت جو علاج == اوچتي شدت جي علاج ۾ بيماريءَ جي سنگيني، رت ۾ آڪسيجن جي سطح ۽ امڪاني سببن جو جائزو ورتو ويندو آهي. علاج ۾ ضرورت مطابق مختصر اثر واريون هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، محدود عرصي لاءِ جسماني اثر وارا ڪارٽيڪوسٽيرائڊ، چونڊيل مريضن لاءِ اينٽي بايوٽڪ، مناسب آڪسيجن ۽ شديد حالتن ۾ غيرجراحي وينٽيليشن شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Carlin2023"/><ref name="Khan2023">{{cite journal |last1=Khan |first1=KS |last2=Jawaid |first2=S |last3=Memon |first3=UA |title=Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) Exacerbations in Hospitalized Patients From Admission to Discharge: A Comprehensive Review of Therapeutic Interventions |journal=Cureus |year=2023 |volume=15 |issue=8 |pages=e43694 |doi=10.7759/cureus.43694 |pmc=10505355}}</ref> سي او پي ڊي ۾ آڪسيجن جو استعمال مريض جي حالت مطابق سنڀالي ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه مريضن ۾ ضرورت کان وڌيڪ آڪسيجن رت ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي واڌ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. شديد اوچتي شدت ۾ اسپتال جي نگراني اهم آهي.<ref name="GOLD2026"/> == بچاءُ == سي او پي ڊي کان بچاءَ لاءِ اهم قدم هي آهن: * تمباڪو جو استعمال شروع نه ڪرڻ يا موجوده استعمال بند ڪرڻ. * گهرن ۾ صاف ٻارڻ ۽ مناسب هوا جي نيڪال جو انتظام. * ٻاهرين هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ لاءِ ماحولياتي قدم. * ڪم واري هنڌ مٽي، دونهين ۽ ڪيميائي ذرڙن کان تحفظ. * تنفسي انفيڪشنن کان بچاءَ لاءِ مناسب ويڪسينيشن. * ڦڦڙن جي صحت بابت ڄاڻ ۽ علامتن جي وقت سر سڃاڻپ. سي او پي ڊي وارن مريضن لاءِ انفلوئنزا، نمونيا پيدا ڪندڙ نميوڪوڪل جراثيم ۽ ٻين لاڳاپيل انفيڪشنن خلاف مناسب ويڪسينيشن جي سفارش مريض جي عمر، صحت ۽ مقامي هدايتن مطابق ڪئي ويندي آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> == پيچيدگيون == سي او پي ڊي سان لاڳاپيل ممڪن پيچيدگين ۾ شامل آهن: * ساهه جي دائمي يا اوچتي ناڪامي. * ڦڦڙن جي شريانين ۾ وڌيل رت جو دٻاءُ. * ڦڦڙن جي بيماريءَ سبب دل جي ساڄي پاسي تي وڌيل بار. * ڦڦڙن ۾ هوا جي غيرمعمولي رسڻ سبب نمونٿوراڪس. * عضلاتي ڪمزوري ۽ جسماني سرگرميءَ ۾ گهٽتائي. * غذائي کوٽ يا وزن گهٽجڻ. * پريشاني ۽ ڊپريشن. * بار بار اسپتال ۾ داخل ٿيڻ. سي او پي ڊي وارن ماڻهن ۾ دل جون بيماريون، ڦڦڙن جو ڪينسر ۽ ٻيون دائمي حالتون به گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون؛ تنهنڪري مريض جي مجموعي صحت جو جائزو اهم آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="Szalontai2021"/> == وبائي صورتحال == عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب 2021ع ۾ سي او پي ڊي سان متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ 21 ڪروڙ 34 لک هو. هن بيماريءَ جو بار مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ تمباڪو جي استعمال، آلودگي، عمر جي جوڙجڪ، صحت جي سهولتن ۽ ٻين عنصرن سبب مختلف آهي.<ref name="GBD2021"/> عالمي صحت واري اداري جي 2026ع ۾ جاري ڪيل معلومات موجب، 2023ع ۾ سي او پي ڊي دنيا ۾ فوتگين جو ٽيون وڏو سبب هئي ۽ ان سان لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون لاڳاپيل هيون. ستر سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن ۾ سي او پي ڊي سبب ٿيندڙ فوتگين جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ ٿئي ٿو.<ref name="WHO2026"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" ! style="background:#164b70;color:white" | اشارو ! style="background:#164b70;color:white" | عالمي انگ ! style="background:#164b70;color:white" | سال |- | متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ | لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک | 2021ع |- | سالياني فوتگيون | لڳ ڀڳ 34 لک | 2023ع |- | مجموعي عالمي فوتگين ۾ حصو | لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو | 2023ع |} مختلف سالن جا انگ هڪ ٻئي سان سڌي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪرڻ وقت مطالعي جي طريقن ۽ ڊيٽا جي فرق کي نظر ۾ رکڻ گهرجي. == تاريخ == سي او پي ڊي جي طبي سڃاڻپ ڪيترن صدين دوران ڦڦڙن جي بناوت، دائمي کنگهه، ايمفيسيما ۽ هوا جي وهڪري بابت علم وڌڻ سان ترقي ڪئي. جديد دور ۾ اسپائروميٽري ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچن بيماريءَ جي سڃاڻپ کي وڌيڪ معياري بڻايو. ويهين صديءَ ۾ تمباڪو ڇڪڻ ۽ دائمي ڦڦڙن جي بيمارين جي وچ ۾ تعلق بابت تحقيق سي او پي ڊي جي روڪٿام لاءِ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref name="GOLD2026"/> عالمي سطح تي بيماريءَ جي تشخيص، درجابندي ۽ علاج کي معياري بڻائڻ لاءِ '''گلوبل انيشيئيٽو فار ڪرونڪ آبسٽرڪٽو لنگ ڊزيز'''، يعني گولڊ (GOLD)، طبي تحقيق جي بنياد تي رهنمائي جاري ڪري ٿي. ان جي 2026ع واري رپورٽ ۾ تشخيص، خطري جي سڃاڻپ، علاج ۽ بيماريءَ جي اوچتين شدتن بابت جديد سفارشون شامل آهن.<ref name="GOLD2026"/> == عام غلط فهميون == {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | غلط فهمي ! style="background:#164b70;color:white" | طبي وضاحت |- | سي او پي ڊي صرف سگريٽ ڇڪيندڙن کي ٿيندي آهي. | سگريٽ اهم سبب آهي، پر گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي، پيشاورانه واسطا ۽ موروثي سبب به بيماري پيدا ڪري سگهن ٿا. |- | سي او پي ڊي ۽ دمو ساڳي بيماري آهن. | ٻنهي ۾ ساهه جي تڪليف ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي بيماري پيدا ٿيڻ جي عمل، تشخيص ۽ علاج ۾ اهم فرق آهن. |- | هر مريض کي اسٽيرائڊ ان هيلر گهرجي. | اسٽيرائڊ صرف مخصوص طبي حالتن ۾ مناسب هوندا آهن. |- | هر اوچتي شدت ۾ اينٽي بايوٽڪ ضروري آهي. | ڪيترين اوچتين شدتن جو سبب وائرس يا آلودگي هوندي آهي؛ اينٽي بايوٽڪ چونڊيل حالتن ۾ ڏني ويندي آهي. |- | هر ساهه جي تڪليف واري مريض کي آڪسيجن گهرجي. | آڪسيجن جو علاج رت ۾ آڪسيجن جي ماپ ۽ ٻين طبي معيارن مطابق طئي ڪيو ويندو آهي. |} == تحقيق ۽ مستقبل جا امڪان == سي او پي ڊي بابت جديد تحقيق ۾ بيماريءَ جي مختلف حياتياتي قسمن، سوزش سان لاڳاپيل نشانين، نون دوائن، اوچتين شدتن جي اڳڪٿي ۽ انفرادي مريض مطابق علاج کي اهميت ڏني پئي وڃي. تحقيق جو هڪ مقصد اهڙن مريضن جي سڃاڻپ آهي، جيڪي مخصوص دوائن يا علاج جي طريقن مان وڌيڪ فائدو حاصل ڪري سگهن.<ref name="Singh2025"/><ref name="GOLD2026"/> == پڻ ڏسو == * [[ڦڦڙا]] * [[ساهه جو نظام]] * [[دمو]] * [[برونڪائٽس]] * [[ايمفيسيما]] * [[ساهه جي تڪليف]] * [[اسپائروميٽري]] * [[تمباڪو نوشي]] * [[هوا جي آلودگي]] * [[سلهه]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * [https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ گولڊ: سي او پي ڊي بابت 2026ع جي عالمي رهنمائي] * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 عالمي صحت وارو ادارو: سي او پي ڊي بابت معلومات] * [https://www.cdc.gov/copd/about/ آمريڪي بيمارين جي روڪٿام وارو مرڪز: سي او پي ڊي] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/ اسپائروميٽري ذريعي تشخيص بابت گولڊ جي سائنسي ڪميٽيءَ جي رپورٽ] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chronic_obstructive_pulmonary_disease وڪيميڊيا ڪامنز تي سي او پي ڊي سان لاڳاپيل تصويرون] * [https://goldcopd.org/ گولڊ جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.who.int/ عالمي صحت واري اداري جي ويب سائيٽ] [[زمرو:ڦڦڙن جون بيماريون]] [[زمرو:ساهه جي نظام جون بيماريون]] [[زمرو:تمباڪو سان لاڳاپيل بيماريون]] [[زمرو:دائمي بيماريون]] rc23wbuwwxq1tapqldh1asfv3xizi7f 427207 427206 2026-11-02T19:30:51Z Intisar Ali 8681 427207 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڦڦڙن جي دائمي بيماري، جنهن ۾ هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي}} {{Infobox medical condition | name = دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري | image = Copd versus healthy lung.jpg | caption = صحتمند ڦڦڙن ۽ دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ ۾ متاثر ڦڦڙن جي ڀيٽ | alt = صحتمند ۽ متاثر ڦڦڙن جي جوڙجڪ | field = [[ڦڦڙن جي طب]] | synonyms = سي او پي ڊي؛ دائمي رڪاوٽ واري هوائي نلين جي بيماري | symptoms = [[ساهه جي تڪليف]]، [[کنگهه]]، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز، ٿڪاوٽ | complications = ساهه جي شديد ناڪامي، ڦڦڙن جو وڌيل رت جو دٻاءُ، ڦڦڙن سبب دل جي بيماري، پريشاني، ڊپريشن | onset = گهڻو ڪري وچولي يا وڏي عمر ۾ | duration = دائمي | causes = تماڪ جو دونهون، هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ مٽي ۽ ڪيميائي دونهون، موروثي ۽ ترقياتي سبب | diagnosis = [[اسپائروميٽري]] | differential = [[دمو]]، [[دل جي ناڪامي]]، [[برونڪيڪٽاسس]]، [[سلهه]] | prevention = تماڪ ڇڪڻ بند ڪرڻ، صاف هوا، پيشاورانه تحفظ، مناسب ويڪسينيشن | treatment = هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، ڦڦڙن جي بحالي، مناسب ورزش، چونڊيل مريضن لاءِ آڪسيجن ۽ جراحي | medication = برونڪوڊائليٽر، چونڊيل مريضن لاءِ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ | frequency = لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو (2021ع) | deaths = لڳ ڀڳ 34 لک (2023ع) }} '''دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري''' (انگريزي: ''Chronic obstructive pulmonary disease''؛ مخفف: '''سي او پي ڊي'''، COPD) ڦڦڙن جي هڪ عام، دائمي ۽ گهڻو ڪري وڌندڙ بيماري آهي، جنهن ۾ ساهه جي نلين يا ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن کي نقصان پهچڻ سبب هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي. ان جون مکيه علامتون ساهه جي تڪليف، ڊگهي عرصي تائين کنگهه، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز ۽ جسماني سرگرمين دوران جلد ٿڪجڻ آهن. بيماريءَ جو مڪمل علاج اڃا موجود ناهي، پر خطري وارن سببن کان بچاءَ، دوائن، ڦڦڙن جي بحالي ۽ ٻين مناسب علاج سان علامتون گهٽائي، اوچتين شدتن کان بچائي ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪري سگهجي ٿو.<ref name="WHO2026">{{cite web |title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 |publisher=World Health Organization |date=10 June 2026 |language=en}}</ref><ref name="GOLD2026">{{cite web |title=2026 GOLD Report and Pocket Guide |url=https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |year=2026 |language=en}}</ref> هن بيماريءَ سان لاڳاپيل ٻه اهم ڦڦڙن جا مسئلا '''دائمي برونڪائٽس''' ۽ '''ايمفيسيما''' آهن. دائمي برونڪائٽس ۾ ساهه جي نلين ۾ سوزش ۽ بلغم جي وڌيل پيداوار ٿيندي آهي، جڏهن ته ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي ننڍڙن هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون خراب ٿينديون آهن. اهي ٻئي حالتون هڪ ئي مريض ۾ گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون، پر سي او پي ڊي جي تشخيص لاءِ ٻنهي جو گڏ هجڻ ضروري ناهي.<ref name="CDC2024">{{cite web |title=About COPD |url=https://www.cdc.gov/copd/about/ |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=15 May 2024 |language=en}}</ref> تمباڪو جو دونهون هن بيماريءَ جو اهم سبب آهي، پر سگريٽ نه ڇڪيندڙ ماڻهو به گهرن ۾ ٻارڻ جي دونهين، ٻاهرين هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ نقصانڪار ذرڙن، موروثي سببن يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي نامڪمل واڌ سبب متاثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> عالمي صحت واري اداري موجب 2023ع ۾ سي او پي ڊي سبب لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون ٿيون، جيڪي دنيا جي مجموعي فوتگين جو تقريباً 6 سيڪڙو هيون. 2021ع جي عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو هن بيماريءَ سان متاثر هئا.<ref name="WHO2026"/><ref name="GBD2021">{{cite journal |title=Global, regional, and national burden of chronic obstructive pulmonary disease and its attributable risk factors from 1990 to 2021: an analysis for the Global Burden of Disease Study 2021 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11697803/ |journal=The Lancet Respiratory Medicine |year=2025 |language=en}}</ref> == تعريف ۽ طبي خصوصيتون == سي او پي ڊي ۾ هوا جي وهڪري جي رڪاوٽ ساهه جي ننڍين نلين جي بيماري، ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جي تباهي يا ٻنهي جي گڏيل اثر سان پيدا ٿيندي آهي. ان سبب ڦڦڙن مان هوا مڪمل طور ٻاهر ڪڍڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، جنهن کي '''هوا ڦاسڻ''' (Air trapping) چيو وڃي ٿو. ڦڦڙن ۾ غيرضروري هوا گڏ ٿيڻ سان ڦڦڙن جو ڦهلاءُ وڌي سگهي ٿو ۽ ساهه کڻڻ لاءِ وڌيڪ محنت ڪرڻي پوي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> هي بيماري صرف ساهه جي نلين تائين محدود ناهي؛ ان سان عضلاتي ڪمزوري، جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي، غذائي مسئلا ۽ ٻين دائمي بيمارين جو خطرو به لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> == نشانيون ۽ علامتون == [[File:Symptoms of COPD.svg|thumb|دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي مختلف مرحلن جون [[نشانيون ۽ علامتون]]]] {{listen | filename = Wheeze2O.ogg | title = ساهه کڻڻ وقت سيٽيءَ جهڙو آواز | description = اسٽيٿواسڪوپ ذريعي ٻڌڻ ۾ ايندڙ ساهه جي سيٽيءَ جهڙي آواز جو نمونو. | format = اوگ }} [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ بابت عالمي شروعاتي ادارو]] (گولڊ؛ GOLD) دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ (سي او پي ڊي) کي ڦڦڙن جي اهڙي بيماري قرار ڏئي ٿو، جنهن جا ڪيترائي بنيادي سبب ٿي سگهن ٿا ۽ جنهن جي خاصيت ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ تنفسي علامتون آهن، جهڙوڪ [[ساهه جي تڪليف]]، [[کنگهه]] ۽ [[بلغم]]، جيڪي وقت بوقت [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|اوچتو شدت اختيار ڪري سگهن ٿيون]]. اهي علامتون ساهه جي نلين ۾ پيدا ٿيندڙ خرابين، جهڙوڪ [[برونڪائٽس]] ۽ [[برونڪيولائٽس]]، يا ڦڦڙن جي [[ڦڦڙن جا هوائي ٿيلهيڙا|ننڍڙن هوائي ٿيلهيڙن]] ۾ ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ [[ايمفيسيما]]، جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿيون. انهن تبديلين سبب [[رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري|هوا جي وهڪري ۾ مستقل ۽ اڪثر وڌندڙ رڪاوٽ]] پيدا ٿئي ٿي.<ref name=GOLD2023>{{Cite web |title=2023 GOLD Report |url=https://goldcopd.org/2023-gold-report/ |date=2024-11-15 |website=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) |language=en-US}}</ref><ref name=GOLD2025>{{Cite web |title=2025 GOLD Report |url=https://goldcopd.org/2025-gold-report/ |date=2024-11-15 |website=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) |language=en-US}}</ref><ref name="Singh">{{cite journal |last1=Singh |first1=D |last2=Higham |first2=A |last3=Mathioudakis |first3=AG |last4=Beech |first4=A |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD): Developments in Pharmacological Treatments. |journal=Drugs |date=July 2025 |volume=85 |issue=7 |pages=911–930 |doi=10.1007/s40265-025-02188-8 |pmid=40392521 |pmc=12185658 }}</ref> === ساهه جي تڪليف === سي او پي ڊي جي هڪ [[نشانيون ۽ علامتون|بنيادي علامت]] دائمي ۽ آهستي آهستي وڌندڙ [[ساهه جي تڪليف]] آهي. ساهه کڻڻ ۾ ڏکيائي اڪثر مريض لاءِ سڀ کان وڌيڪ پريشان ڪندڙ علامت هوندي آهي، جيڪا [[پريشاني]] پيدا ڪرڻ سان گڏ جسماني معذوري يا روزمره جي سرگرمين ۾ محدوديت جي شدت تي به اثرانداز ٿيندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} ساهه جي تڪليف سان گڏ [[ساهه ۾ سيٽيءَ جو آواز]] ۽ ڇاتيءَ ۾ جڪڙجڻ جون علامتون ڏينهن جي مختلف وقتن يا هڪ ڏينهن کان ٻئي ڏينهن تائين گهٽ وڌ ٿي سگهن ٿيون، ۽ اهي هميشه موجود نه هونديون آهن. ڇاتيءَ ۾ جڪڙجڻ اڪثر جسماني محنت کان پوءِ محسوس ٿيندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} ساهه جي شديد تڪليف محسوس ڪندڙ ماڻهو فطري طور اهڙي ويهڪ اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ هو اڳتي جهڪي پنهنجا هٿ گوڏن تي رکن ٿا. هن حالت کي [[ٽرائيپاڊ پوزيشن]] (Tripod position) چيو ويندو آهي. اهڙي ويهڪ ۾ [[ڪلهن جي هڏن جو مجموعو|ڪلهن جي هڏن ۽ عضلاتي ڍانچي]] کي سهارو ۽ استحڪام ملڻ سان ساهه جي تڪليف گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.<ref name="Khan">{{cite journal |last1=Khan |first1=KS |last2=Jawaid |first2=S |last3=Memon |first3=UA |last4=Perera |first4=T |last5=Khan |first5=U |last6=Farwa |first6=UE |last7=Jindal |first7=U |last8=Afzal |first8=MS |last9=Razzaq |first9=W |last10=Abdin |first10=ZU |last11=Khawaja |first11=UA |title=Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) Exacerbations in Hospitalized Patients From Admission to Discharge: A Comprehensive Review of Therapeutic Interventions. |journal=Cureus |date=August 2023 |volume=15 |issue=8 |article-number=e43694 |doi=10.7759/cureus.43694 |doi-access=free |pmid=37724212 |pmc=10505355 }}</ref> سي او پي ڊي جي وڌيڪ ترقي يافته مرحلن ۾ مبتلا ماڻهو [[چپن کي سوڙهو ڪري ساهه کڻڻ|چپن کي سوڙهو ڪري ساهه ٻاهر ڪڍڻ]] جو طريقو پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن سان ساهه جي تڪليف ۾ بهتري اچي سگهي ٿي.<ref name="Mayer">{{cite journal |vauthors=Mayer AF, Karloh M, Dos Santos K, de Araujo CL, Gulart AA |title=Effects of acute use of pursed-lips breathing during exercise in patients with COPD: a systematic review and meta-analysis |journal=Physiotherapy |volume=104 |issue=1 |pages=9–17 |date=March 2018 |pmid=28969859 |doi=10.1016/j.physio.2017.08.007}}</ref> ساهه جي تڪليف اڪثر جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي جو سبب بڻجندي آهي، ۽ جسماني سرگرمين جي گهٽ سطح بيماريءَ جي وڌيڪ خراب نتيجن سان لاڳاپيل هوندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=90–96|loc=Chapter 4: Management of stable COPD}}<ref>{{cite journal |vauthors=O'Donnell DE, Milne KM, James MD, de Torres JP, Neder JA |title=Dyspnea in COPD: New Mechanistic Insights and Management Implications |journal=Advances in Therapy |volume=37 |issue=1 |pages=41–60 |date=January 2020 |pmid=31673990 |pmc=6979461 |doi=10.1007/s12325-019-01128-9 |doi-access=free}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن کي علاج لاءِ طبي مدد حاصل ڪرڻ کان اڳ اڪثر ساهه جي تڪليف ۾ واڌ ۽ بار بار [[عام زڪام|زڪام]] ٿيڻ جون شڪايتون هونديون آهن. بيماريءَ جي شديد ۽ تمام شديد مرحلن ۾ مسلسل [[ٿڪاوٽ]]، وزن ۾ گهٽتائي، عضلاتي مقدار جو گهٽجڻ ۽ [[بک جي گهٽتائي]] پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} === کنگهه === سي او پي ڊي جي سڀ کان پهرين ظاهر ٿيندڙ علامت عام طور تي دائمي کنگهه هوندي آهي، جنهن سان گاڙهو ۽ لِسڙو مادو نڪري به سگهي ٿو ۽ نه به. هن مادّي کي [[بلغم]]، [[ميوڪس]] (Mucus) يا [[کنگهه سان نڪرندڙ بلغم|ڦڦڙن مان نڪرندڙ بلغم]] چيو ويندو آهي. بلغم سان گڏ کنگهه وقت بوقت ٿي سگهي ٿي، جنهن سبب ان جي صحيح اندازي لڳائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي. بلغم خارج ڪندڙ [[بلغم واري کنگهه]] (Productive cough) سي او پي ڊي جي 30 سيڪڙو کان گهٽ ڪيسن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جي غيرموجودگيءَ ۾ به هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿي سگهي ٿي. علامتون عام طور تي صبح جي وقت وڌيڪ هونديون آهن.<ref name=Szalontai>{{cite journal |vauthors=Szalontai K, Gémes N, Furák J |display-authors=et al. |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Epidemiology, Biomarkers, and Paving the Way to Lung Cancer |journal=J Clin Med |volume=10 |issue=13 |date=June 2021 |page=2889 |pmid=34209651 |doi=10.3390/jcm10132889 |pmc=8268950 |doi-access=free}}</ref> سماجي يا ثقافتي عادتن جي لحاظ کان ماڻهو بلغم کي ڳهي سگهن ٿا يا ٿُڪي ٻاهر ڪڍي سگهن ٿا.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} دائمي بلغم واري کنگهه ساهه جي نلين ۾ [[بلغم جي حد کان وڌيڪ پيداوار]] سبب ٿي سگهي ٿي. جڏهن اهڙي کنگهه لڳاتار گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين، هر سال ٽن مهينن کان وڌيڪ عرصي لاءِ برقرار رهي، تڏهن ان کي [[دائمي برونڪائٽس]] چيو ويندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} دائمي برونڪائٽس سي او پي ڊي جي تشخيص لاءِ ضروري هوا جي وهڪري واري رڪاوٽ ظاهر ٿيڻ کان اڳ به موجود ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=4–8|loc=Chapter 1: Definition and overview}} ماڻهو اڪثر پنهنجين علامتن بابت مڪمل ڄاڻ نه ڏيندا آهن ۽ اهو سمجهي سگهن ٿا ته اهي علامتون ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ ۾ بنيادي تبديلين بدران ڪنهن عارضي تحريڪ يا جلن سبب پيدا ٿيون آهن.{{sfn|Gold Report 2021|pp=4–8|loc=Chapter 1: Definition and overview}} شديد سي او پي ڊي ۾ تمام زور واري کنگهه سبب [[پاسرين جو ڀڄڻ|پاسرين ۾ ڀڃڪڙي]] يا [[بيهوشي|ٿوري دير لاءِ هوش وڃائڻ]] پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} === بيماريءَ جي اوچتي شدت === [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|بيماريءَ جي اوچتي شدت]] (Acute exacerbation) اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ بيماريءَ جون [[نشانيون ۽ علامتون]] اوچتو وڌي وڃن يا خراب ٿي پون. اها حالت ڪيترن ڏينهن<ref name="Carlin">{{cite journal |last1=Carlin |first1=BW |title=Exacerbations of COPD. |journal=Respiratory Care |date=July 2023 |volume=68 |issue=7 |pages=961–972 |doi=10.4187/respcare.10782 |pmid=37353338 |pmc=10289624}}</ref> کان وٺي ٻن هفتن تائين برقرار رهي سگهي ٿي.<ref name="Voulgareli">{{cite journal |last1=Voulgareli |first1=I |last2=Antonogiannaki |first2=EM |last3=Bartziokas |first3=K |last4=Zaneli |first4=S |last5=Bakakos |first5=P |last6=Loukides |first6=S |last7=Papaioannou |first7=AI |title=Early Identification of Exacerbations in Patients with Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD). |journal=Journal of Clinical Medicine |date=10 January 2025 |volume=14 |issue=2 |page=397 |doi=10.3390/jcm14020397 |doi-access=free |pmid=39860403 |pmc=11765565}}</ref> علامتن جي شدت وڌڻ ۾ ساهه جي تڪليف جو وڌيڪ ٿيڻ، بلغم جي مقدار ۾ واڌ، بلغم جي نوعيت يا خاصيتن ۾ تبديلي، کنگهه ۾ تبديلي يا ساهه کڻڻ وقت سيٽيءَ جهڙي آواز ۾ واڌ شامل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Carlin"/><ref name="Voulgareli"/> هن حالت ۾ عام طور ڏسڻ ۾ ايندڙ هڪ نشاني [[ڦڦڙن ۾ هوا ڦاسڻ]] (Air trapping) آهي، جنهن ۾ مريض کي [[ساهه ٻاهر ڪڍڻ|مڪمل طور ساهه ٻاهر ڪڍڻ]] ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=104–109|loc=Chapter 5: Management of exacerbations}} بيماريءَ جي اوچتي شدت اڪثر وائرس يا بيڪٽيريا جي انفيڪشن يا ماحولياتي عنصرن سبب ساهه جي نلين ۾ پيدا ٿيندڙ سوزش سان لاڳاپيل هوندي آهي. [[وائرسي انفيڪشن]]، جهڙوڪ [[عام زڪام]]، اوچتي شدت جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو واقعن جو سبب بڻجن ٿا.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} زڪام سياري جي مهينن ۾ وڌيڪ ٿيندو آهي، پر سال جي ڪنهن به وقت ٿي سگهي ٿو.<ref name="CDC2">{{cite web |title=Common Colds |url=https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/ |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 August 2021 |language=en-us |date=7 October 2020 |archive-date=18 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618024517/https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/}}</ref> [[ساهه جي نلين جا بيڪٽيريائي انفيڪشن]] اوچتي شدت پيدا ڪندڙ سببن ۾ ٻئي نمبر تي آهن. انهن ۾ ''[[هيموفيلس انفلوئنزي]]'' (Haemophilus influenzae)،<ref name="Short">{{cite journal |vauthors=Short B, Carson S, Devlin AC |display-authors=etal |title=Non-typeable Haemophilus influenzae chronic colonization in chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |journal=Critical Reviews in Microbiology |volume=47 |issue=2 |pages=192–205 |date=March 2021 |pmid=33455514 |doi=10.1080/1040841X.2020.1863330 |s2cid=230608674 |doi-access=free}}</ref><ref name="Voulgareli"/> ''[[سيوڊوموناس ايروجينوسا]]'' (Pseudomonas aeruginosa)<ref name="Liu2025">{{cite journal |last1=Liu |first1=C |last2=Liu |first2=C |last3=Liu |first3=H |last4=Lin |first4=S |title=Characteristics of pathogenic microorganisms in COPD-related infections: prognostic correlations and implications. |journal=Frontiers in Cellular and Infection Microbiology |date=2025 |volume=15 |article-number=1739849 |doi=10.3389/fcimb.2025.1739849 |doi-access=free |pmid=41635718 |pmc=12862076}}</ref><ref name="Voulgareli"/> ۽ ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيائي]]'' (Streptococcus pneumoniae) شامل آهن.<ref name="Voulgareli"/> بيڪٽيريائي انفيڪشن وائرسي انفيڪشن سان گڏ به ٿي سگهن ٿا يا وائرسي انفيڪشن کان پوءِ ثانوي انفيڪشن طور پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guo-Parke">{{cite journal |vauthors=Guo-Parke H, Linden D, Weldon S, Kidney JC, Taggart CC |title=Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation |journal=Frontiers in Immunology |volume=11 |article-number=1205 |date=2020 |pmid=32655557 |pmc=7325903 |doi=10.3389/fimmu.2020.01205 |doi-access=free}}</ref> بيماريءَ جي اوچتي شدت پيدا ڪندڙ ماحولياتي نقصانڪار عنصرن ۾ [[تماڪ ڇڪڻ]]، [[ٺوس ٻارڻ]] جو استعمال ۽ گهرن اندر يا ٻاهر [[هوا جي آلودگي]] جا ٻيا ذريعا شامل آهن.<ref name="Voulgareli"/> [[تمباڪو جي دونهين]] سان واسطو سڌو سنئون تمباڪو ڇڪڻ سبب يا [[ٻين جي تمباڪو جي دونهين سان واسطو|ٻين ماڻهن جي تمباڪو جي دونهين]] ذريعي به ٿي سگهي ٿو.<ref name="EPA">{{cite web |last1=US EPA |first1=OAR |title=Particulate Matter (PM) Basics |url=https://www.epa.gov/pm-pollution/particulate-matter-pm-basics#effects |website=United States Environmental Protection Agency |access-date=21 July 2021 |language=en |date=19 April 2016}}</ref> [[موسمياتي تبديلي]] سبب دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[جهنگ جي باهه مان پيدا ٿيندڙ دونهون|جهنگن جي باهه مان پيدا ٿيندڙ دونهون]] وڌندڙ خطرو بڻجي رهيو آهي.<ref name="Sacks">{{cite journal |last1=Sacks |first1=JD |last2=Migliaccio |first2=CT |last3=Reid |first3=CE |last4=Montrose |first4=L |title=Shifting the Conversation on Wildland Fire Smoke Exposures: More Smoke Within and Across Years Requires a New Approach to Inform Public Health Action. |journal=ACS ES&T Air |date=14 February 2025 |volume=2 |issue=2 |pages=122–129 |doi=10.1021/acsestair.4c00236 |pmid=40182508 |pmc=11964113 |bibcode=2025AESTA...2..122S}}</ref> [[آمريڪا جي ماحولياتي تحفظ واري اداري]] جي سفارش موجب جهنگن جي باهه مان پيدا ٿيندڙ انتهائي بارڪ ذرڙن کان بچاءَ لاءِ چهري تي صحيح نموني لڳندڙ [[تنفسي حفاظتي ماسڪ]] استعمال ڪرڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي عام [[مٽيءَ کان بچاءَ وارا ماسڪ|مٽيءَ وارن ماسڪن]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرائتو تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name=USEPA>{{cite web |last1=US EPA |first1=OAR |title=Health Effects Attributed to Wildfire Smoke |url=https://www.epa.gov/wildfire-smoke-course/health-effects-attributed-wildfire-smoke |website=United States Environmental Protection Agency |access-date=21 July 2021 |language=en |date=13 August 2019}}</ref> جهنگن جي باهه جي حوالي سان ڪينيڊا ۽ آسٽريليا جي لاڳاپيل ادارن پاران پڻ اهڙي قسم جون صلاحون ڏنيون ويون آهن.<ref name=LACA>{{cite web |title=Forest Fires and Lung Health |url=https://www.lung.ca/lung-health/air-quality/outdoor-air-quality/forest-fires-and-lung-health |website=The Lung Association |access-date=21 July 2021 |language=en |date=25 August 2014}}</ref><ref name=farmer>{{cite web |title=Bushfire smoke |url=https://farmerhealth.org.au/2014/03/19/bushfire-smoke |website=National Centre for Farmer Health |access-date=21 July 2021 |language=en-AU |date=19 March 2014}}</ref> سي او پي ڊي جي اوچتي شدت پيدا ٿيڻ جو خطرو عورتن ۾؛ انهن ماڻهن ۾ جن کي گذريل سال دوران هڪ يا وڌيڪ ڀيرا بيماريءَ جي اوچتي شدت ٿي هجي؛ انهن مريضن ۾ جن جي سي او پي ڊي وڌيڪ شديد هجي، جيئن [[هڪ سيڪنڊ ۾ زور سان خارج ڪيل هوا جو حجم|ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ وارين جاچن]] مان ظاهر ٿئي؛ ۽ انهن ماڻهن ۾ وڌيڪ هوندو آهي جن کي دائمي برونڪائٽس يا ان سان لاڳاپيل حالتون، جهڙوڪ [[معدي جي تيزاب جو غذائي نلي ڏانهن موٽڻ]]، [[ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ]]<ref name="Voulgareli"/> يا [[ڦڦڙن جي شريان ۾ رت جو دڳ]] موجود هجي.<ref name="Yang">{{cite journal |last1=Yang |first1=R |last2=Liu |first2=G |last3=Deng |first3=C |title=Pulmonary embolism with chronic obstructive pulmonary disease. |journal=Chronic Diseases and Translational Medicine |date=September 2021 |volume=7 |issue=3 |pages=149–156 |doi=10.1016/j.cdtm.2021.04.001 |pmid=34505015 |pmc=8413125}}</ref> جن ماڻهن ۾ سال دوران ٻه يا وڌيڪ ڀيرا بيماريءَ جي اوچتي شدت پيدا ٿئي ٿي، انهن ۾ بيماريءَ جي وڌيڪ خراب اڳڀرائيءَ جو لاڳاپو ڏٺو ويو آهي ۽ کين '''بار بار اوچتي شدت ۾ مبتلا ٿيندڙ مريض''' (Frequent exacerbators) قرار ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=104–109|loc=Chapter 5: Management of exacerbations}} اوچتي شدت جي واقعن ۾ واڌ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽتائي، زندگيءَ جي معيار ۾ خرابي، وڌيڪ [[بيماريءَ جو بار]] ۽ وڌيل [[فوتگيءَ جي شرح]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Voulgareli"/> وڏي عمر ۾ [[جسماني ڪمزوريءَ جو سنڊروم]] (Frailty syndrome) پڻ بيماريءَ جي اوچتي شدت جي وڌيڪ واقعن ۽ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي وڌيل امڪان سان لاڳاپيل آهي.<ref name=Luo>{{cite journal |vauthors=Luo J, Zhang D, Tang W, Dou LY, Sun Y |title=Impact of Frailty on the Risk of Exacerbations and All-Cause Mortality in Elderly Patients with Stable Chronic Obstructive Pulmonary Disease |journal=Clinical Interventions in Aging |volume=16 |pages=593–601 |date=2021 |pmid=33880018 |pmc=8053481 |doi=10.2147/CIA.S303852 |doi-access=free}}</ref> == بيماريءَ جي اوچتي شدت == '''سي او پي ڊي جي اوچتي شدت''' (Acute exacerbation of COPD) اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ مريض جي معمول وارين علامتن ۾ ٿوري عرصي اندر واضح واڌ اچي ٿي. ان دوران ساهه جي تڪليف، کنگهه يا بلغم وڌي سگهي ٿو ۽ بلغم جو رنگ يا گاڙهاڻ تبديل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Carlin2023">{{cite journal |last=Carlin |first=BW |title=Exacerbations of COPD |journal=Respiratory Care |year=2023 |volume=68 |issue=7 |pages=961–972 |doi=10.4187/respcare.10782 |pmc=10289624}}</ref> === اوچتي شدت جا سبب === * وائرس سبب ساهه جي نلين جا انفيڪشن. * بيڪٽيريا سبب انفيڪشن. * هوا جي آلودگي ۽ دونهين سان واسطو. * ماحولياتي گرمي، سردي يا ٻين تحريڪ ڏيندڙ سببن جا اثر. * ڪجهه حالتن ۾ اڻڄاتل سبب. وائرس ۽ بيڪٽيريا جا گڏيل انفيڪشن به ٿي سگهن ٿا. هر اوچتي شدت لازمي طور بيڪٽيريا جي انفيڪشن سبب نه هوندي آهي، تنهنڪري هر مريض لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوا ضروري ناهي.<ref name="GuoParke2020">{{cite journal |last1=Guo-Parke |first1=H |last2=Linden |first2=D |last3=Weldon |first3=S |last4=Kidney |first4=JC |last5=Taggart |first5=CC |title=Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation |journal=Frontiers in Immunology |year=2020 |volume=11 |pages=1205 |doi=10.3389/fimmu.2020.01205 |pmc=7325903}}</ref> === خطري جون نشانيون === تمام گهڻي ساهه جي تڪليف، ڳالهائڻ ۾ ڏکيائي، نيري رنگ جا چپ، مونجهارو، غنودگي، آڪسيجن جي سخت گهٽتائي يا ساهه جي تيزيءَ سان خراب ٿيندڙ حالت ۾ فوري طبي مدد ضروري آهي. اهڙيون علامتون ساهه جي شديد ناڪامي يا ٻي سنگين بيماريءَ جي نشاندهي ڪري سگهن ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> == سبب ۽ خطري وارا عنصر == === تماڪ جو استعمال === سگريٽ، ٻيڙي، سگار ۽ تماڪ جي ٻين دونهين وارن شڪلن جو استعمال سي او پي ڊي جي اهم خطري وارن سببن مان آهي. ڊگهي عرصي تائين تماڪ جي دونهين سان واسطو ڦڦڙن ۾ سوزش، ساهه جي ننڍين نلين جي تنگي ۽ هوائي ٿيلهيڙن جي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٻين ماڻهن جي سگريٽ جو دونهون به نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO2026"/><ref name="CDC2024"/> === گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي === ڪاٺ، ڪوئلي، ڇيڻن ۽ ٻين ٻارڻن مان پيدا ٿيندڙ دونهون، خاص طور تي ناقص هوا جي نيڪال وارن گهرن ۾، سي او پي ڊي جو اهم خطرو آهي. ٻاهرين هوا ۾ موجود بارڪ ذرڙا، گاڏين جو دونهون ۽ صنعتي آلودگي به ڦڦڙن کي نقصان پهچائي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> === پيشاورانه سبب === معدنيات، تعميراتي ڪم، زراعت، ڪارخانن ۽ ٻين صنعتن ۾ مٽي، ڪيميائي دونهين، گيسن ۽ بخارن سان ڊگهي عرصي تائين واسطو سي او پي ڊي جو خطرو وڌائي سگهي ٿو. مناسب هوا جي نيڪال، حفاظتي ضابطن ۽ ضرورت مطابق مناسب تنفسي حفاظتي سامان سان اهڙو خطرو گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === موروثي ۽ حياتياتي سبب === ڪجهه ماڻهن ۾ موروثي سبب سي او پي ڊي جي خطري کي وڌائين ٿا. انهن مان هڪ اهم سبب '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي کوٽ''' (Alpha-1 antitrypsin deficiency) آهي، جنهن ۾ ڦڦڙن کي نقصان کان بچائيندڙ پروٽين جي کوٽ سبب نسبتاً ننڍي عمر ۾ ايمفيسيما پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === زندگيءَ جي شروعاتي مرحلن جا سبب === حمل دوران يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي واڌ متاثر ٿيڻ، وقت کان اڳ ڄمڻ، ٻاروتڻ جا سنگين ساهه وارا انفيڪشن ۽ غذائي مسئلا زندگيءَ جي پوئين حصي ۾ ڦڦڙن جي گهٽ ڪارڪردگي ۽ سي او پي ڊي جي خطري سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> == بيماري پيدا ٿيڻ جو عمل == === ساهه جي نلين ۾ سوزش === نقصانڪار دونهين يا ٻين ذرڙن سان ڊگهي واسطي سبب ساهه جي نلين ۾ دائمي سوزش پيدا ٿي سگهي ٿي. ان سان نلين جون ڀتيون ٿلهيون ٿيڻ، بلغم وڌڻ ۽ ننڍين نلين جي تنگ ٿيڻ جا عمل شروع ٿين ٿا. نتيجي ۾ خاص طور ساهه ٻاهر ڪڍڻ وقت هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> === ايمفيسيما === [[File:Copd versus healthy lung.jpg|thumb|صحتمند ڦڦڙن ۽ ايمفيسيما سان لاڳاپيل تبديليءَ جي ڀيٽ]] ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون تباهه ٿينديون آهن. ان سان گيسن جي مٽاسٽا لاءِ موجود سطح گهٽجي ويندي آهي ۽ ڦڦڙن جي لچڪ متاثر ٿيندي آهي. نتيجي ۾ ساهه ٻاهر ڪڍڻ مشڪل ۽ ڦڦڙن اندر هوا ڦاسڻ وڌيڪ عام ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === هوا ڦاسڻ ۽ ڦڦڙن جو وڌيل ڦهلاءُ === هوا جي نلين ۾ رڪاوٽ ۽ ڦڦڙن جي لچڪ گهٽجڻ سبب ساهه ڇڏڻ کان پوءِ به وڌيڪ هوا اندر رهجي سگهي ٿي. ان کي '''هوا ڦاسڻ''' چيو وڃي ٿو. جڏهن ڦڦڙن جو حجم غيرمعمولي طور وڌي وڃي، تڏهن ان حالت کي '''هائپر انفليشن''' (Hyperinflation) چيو ويندو آهي. جسماني سرگرمي دوران اها حالت ساهه جي تڪليف کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Dyspnea2020"/> == تشخيص == سي او پي ڊي جي تشخيص مريض جي علامتن، تمباڪو يا ٻين نقصانڪار عنصرن سان واسطي جي تاريخ، جسماني معائني ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچ جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. تشخيص جي تصديق لاءِ '''اسپائروميٽري''' بنيادي جاچ آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025">{{cite journal |title=GOLD Science Committee recommendations for the use of pre- and post-bronchodilator spirometry for the diagnosis of COPD |journal=European Respiratory Journal |year=2025 |volume=65 |issue=2 |pages=2401603 |doi=10.1183/13993003.01603-2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/}}</ref> === اسپائروميٽري === اسپائروميٽري (Spirometry) اهڙي جاچ آهي، جنهن ۾ مريض کي مخصوص اوزار ذريعي زور سان ساهه ٻاهر ڪڍڻ لاءِ چيو ويندو آهي. هن جاچ جا ٻه اهم ماپا هي آهن: * '''ايف اي وي ون (FEV₁):''' زور سان ساهه ڇڏڻ جي پهرين سيڪنڊ ۾ ٻاهر نڪرندڙ هوا جو حجم. * '''ايف وي سي (FVC):''' زور سان مڪمل ساهه ڇڏڻ دوران ٻاهر نڪرندڙ هوا جو مجموعي حجم. جيڪڏهن ساهه جون نليون کوليندڙ دوا ڏيڻ کان پوءِ ايف اي وي ون ۽ ايف وي سي جو تناسب '''0.70 کان گهٽ''' هجي، ته مناسب علامتن ۽ خطري وارن سببن جي موجودگيءَ ۾ اها سي او پي ڊي جي تشخيص جي حمايت ڪري ٿي. عمر ۽ ٻين طبي حالتن جي لحاظ کان نتيجن جي تشريح به اهم آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025"/><ref name="GOLD2026"/> === ٻيون جاچون === * '''ڇاتيءَ جو ايڪس ري:''' ڦڦڙن جي ٻين بيمارين يا پيچيدگين جي جاچ لاءِ. * '''سي ٽي اسڪين:''' ايمفيسيما، برونڪيڪٽاسس يا ٻين ڦڦڙن جي تبديلين جي تفصيلي جاچ لاءِ. * '''آڪسيجن جي ماپ:''' رت ۾ آڪسيجن جي مقدار جو اندازو لڳائڻ لاءِ. * '''رت جي گيسن جي جاچ:''' خاص طور شديد بيماريءَ يا ساهه جي ناڪاميءَ ۾. * '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي جاچ:''' موروثي کوٽ جي سڃاڻپ لاءِ، جڏهن طبي طور مناسب هجي. * '''رت ۾ ايوسينوفل جي ڳڻپ:''' ڪجهه مريضن ۾ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ علاج بابت فيصلي ۾ مدد لاءِ. اهي جاچون هر مريض لاءِ لازمي نه آهن؛ انهن جي ضرورت طبي صورتحال مطابق طئي ڪئي ويندي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == بيماريءَ جي شدت جي درجابندي == سي او پي ڊي جي شدت جو اندازو صرف هڪ جاچ مان نه لڳايو ويندو آهي. ڦڦڙن جي ڪارڪردگي، علامتن جي شدت ۽ اڳين اوچتين شدتن جي تاريخ گڏجي مريض جي حالت سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> === ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ موجب درجا === هيٺ ڏنل درجابندي انهن مريضن لاءِ آهي جن ۾ ساهه جون نليون کوليندڙ دوا کان پوءِ هوا جي مستقل رڪاوٽ جي تصديق ٿي چڪي هجي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border-collapse:collapse" ! style="background:#164b70;color:white" | درجو ! style="background:#164b70;color:white" | نالو ! style="background:#164b70;color:white" | متوقع قدر جي ڀيٽ ۾ ايف اي وي ون |- | style="background:#e4f4e9" | 1 | هلڪي رڪاوٽ | 80 سيڪڙو يا وڌيڪ |- | style="background:#fff4d5" | 2 | وچولي رڪاوٽ | 50 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#ffe5d1" | 3 | شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو کان 50 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#f9dcdc" | 4 | تمام شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو کان گهٽ |} علامتن ۽ اڳين اوچتين شدتن جي بنياد تي مريض جي الڳ گروهه بندي به ڪئي ويندي آهي، جيڪا علاج جي چونڊ ۾ مددگار هوندي آهي. 2026ع جي گولڊ رهنمائي ۾ اوچتين شدتن جي خطري کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == ٻين بيمارين کان فرق == سي او پي ڊي جون ڪجهه علامتون ٻين بيمارين سان ملندڙ جلندڙ ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري صحيح تشخيص لاءِ انهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | بيماري ! style="background:#164b70;color:white" | فرق ڪرڻ ۾ مددگار خاصيت |- | [[دمو]] | علامتن ۾ گهڻو ڦيرڦار ۽ هوا جي رڪاوٽ جو ڪڏهن مڪمل يا نمايان طور واپس معمول تي اچڻ؛ بهرحال ٻنهي بيمارين ۾ ڪجهه خصوصيتون گڏ ٿي سگهن ٿيون. |- | [[دل جي ناڪامي]] | پيرن جي سوجن، ليٽڻ وقت ساهه جي تڪليف ۽ دل جي جاچن ۾ غيرمعمولي نتيجا. |- | [[برونڪيڪٽاسس]] | بار بار انفيڪشن، گهڻو بلغم ۽ سي ٽي اسڪين تي ساهه جي نلين جو غيرمعمولي ڦهلاءُ. |- | [[سلهه]] | ڊگهي کنگهه، بخار، وزن گهٽجڻ ۽ مناسب جراثيمي يا تصويري جاچن جا نتيجا. |- | ڦڦڙن جي وچ واري بافتن جون بيماريون | ڦڦڙن جي سختي، تصويري جاچن ۾ مخصوص تبديليون ۽ مختلف قسم جي ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جا نتيجا. |} == علاج ۽ سنڀال == سي او پي ڊي جي علاج جا مقصد علامتون گهٽائڻ، روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ، اوچتين شدتن جو خطرو گهٽائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار برقرار رکڻ آهن. علاج مريض جي علامتن، اڳين اوچتين شدتن، ٻين بيمارين ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ مطابق چونڊيو ويندو آهي.<ref name="GOLD2026"/> === تمباڪو ڇڪڻ بند ڪرڻ === تمباڪو استعمال ڪندڙ مريضن لاءِ سگريٽ يا ٻين دونهين وارن تمباڪو جي شين کي ڇڏڻ علاج جي سڀ کان اهم قدمن مان آهي. ان سان ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي گهٽجڻ جي رفتار کي سست ڪرڻ ۽ مستقبل جي خطري کي گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ضرورت پوڻ تي طبي مشوري، رويي واري مدد ۽ تمباڪو ڇڏائڻ واري علاج مان فائدو وٺي سگهجي ٿو.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> === برونڪوڊائليٽر دوائون === '''برونڪوڊائليٽر''' (Bronchodilators) اهڙيون دوائون آهن جيڪي ساهه جي نلين جي عضلات کي ڍرو ڪري هوا جي گذر کي آسان بڻائين ٿيون. انهن ۾ مختصر ۽ ڊگهي اثر واريون دوائون شامل آهن. * '''بيٽا-ٻه ايگونسٽ:''' جهڙوڪ سالبوٽامول ۽ فارموٽيرول. * '''مسڪارينڪ مخالف دوائون:''' جهڙوڪ آئپراٽروپيم ۽ ٽائوٽروپيم. * '''گڏيل علاج:''' ڪجهه مريضن ۾ ڊگهي اثر واري ٻن مختلف برونڪوڊائليٽر دوائن جو گڏيل استعمال. دوائن جي چونڊ مريض جي علامتن ۽ اوچتين شدتن جي خطري مطابق ڪئي ويندي آهي. ان هيلر جي صحيح استعمال جي تربيت علاج جو اهم حصو آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025">{{cite journal |last1=Singh |first1=D |last2=Higham |first2=A |last3=Mathioudakis |first3=AG |last4=Beech |first4=A |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD): Developments in Pharmacological Treatments |journal=Drugs |year=2025 |volume=85 |issue=7 |pages=911–930 |doi=10.1007/s40265-025-02188-8 |pmc=12185658}}</ref> === ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ === '''ان هيلڊ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ''' (Inhaled corticosteroids) هر سي او پي ڊي مريض لاءِ ضروري نه هوندا آهن. ڪجهه مريضن ۾ بار بار اوچتي شدت، رت ۾ ايوسينوفل جي مقدار يا گڏ موجود دمَي جهڙين خاصيتن جي بنياد تي انهن جو استعمال فائديمند ٿي سگهي ٿو. انهن سان ڪجهه مريضن ۾ نمونيا جو خطرو به وڌي سگهي ٿو؛ تنهنڪري فائدي ۽ خطري جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025"/> === ڦڦڙن جي بحالي === '''ڦڦڙن جي بحالي''' (Pulmonary rehabilitation) هڪ منظم پروگرام آهي، جنهن ۾ جسماني ورزش، ساهه کڻڻ جون مناسب مشقون، بيماريءَ بابت تعليم ۽ روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ جا طريقا شامل هوندا آهن. هي پروگرام ساهه جي تڪليف گهٽائڻ، ورزش جي صلاحيت وڌائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> === آڪسيجن جو علاج === ڪجهه مريضن ۾ آرام جي حالت ۾ رت جي آڪسيجن مسلسل ۽ شديد گهٽ هجي ته ڊگهي عرصي لاءِ آڪسيجن جو علاج فائديمند ٿي سگهي ٿو. پر صرف ساهه جي تڪليف هجڻ سبب هر مريض کي گهر ۾ آڪسيجن ڏيڻ مناسب ناهي. ان لاءِ آڪسيجن جي ماپ ۽ مقرر طبي معيار ضروري آهن.<ref name="GOLD2026"/> === جراحي ۽ خاص علاج === چونڊيل مريضن ۾ ڦڦڙن جي تمام گهڻي ڦهلاءَ يا مخصوص قسم جي ايمفيسيما سبب هي علاج استعمال ٿي سگهن ٿا: * ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ واري جراحي. * برونڪوسڪوپي ذريعي ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ جا مخصوص طريقا. * تمام شديد ۽ مناسب چونڊيل حالتن ۾ ڦڦڙن جي پيوندڪاري. انهن طريقن لاءِ ماهر مرڪز ۾ تفصيلي جاچ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/> == اوچتي شدت جو علاج == اوچتي شدت جي علاج ۾ بيماريءَ جي سنگيني، رت ۾ آڪسيجن جي سطح ۽ امڪاني سببن جو جائزو ورتو ويندو آهي. علاج ۾ ضرورت مطابق مختصر اثر واريون هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، محدود عرصي لاءِ جسماني اثر وارا ڪارٽيڪوسٽيرائڊ، چونڊيل مريضن لاءِ اينٽي بايوٽڪ، مناسب آڪسيجن ۽ شديد حالتن ۾ غيرجراحي وينٽيليشن شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Carlin2023"/><ref name="Khan2023">{{cite journal |last1=Khan |first1=KS |last2=Jawaid |first2=S |last3=Memon |first3=UA |title=Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) Exacerbations in Hospitalized Patients From Admission to Discharge: A Comprehensive Review of Therapeutic Interventions |journal=Cureus |year=2023 |volume=15 |issue=8 |pages=e43694 |doi=10.7759/cureus.43694 |pmc=10505355}}</ref> سي او پي ڊي ۾ آڪسيجن جو استعمال مريض جي حالت مطابق سنڀالي ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه مريضن ۾ ضرورت کان وڌيڪ آڪسيجن رت ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي واڌ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. شديد اوچتي شدت ۾ اسپتال جي نگراني اهم آهي.<ref name="GOLD2026"/> == بچاءُ == سي او پي ڊي کان بچاءَ لاءِ اهم قدم هي آهن: * تمباڪو جو استعمال شروع نه ڪرڻ يا موجوده استعمال بند ڪرڻ. * گهرن ۾ صاف ٻارڻ ۽ مناسب هوا جي نيڪال جو انتظام. * ٻاهرين هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ لاءِ ماحولياتي قدم. * ڪم واري هنڌ مٽي، دونهين ۽ ڪيميائي ذرڙن کان تحفظ. * تنفسي انفيڪشنن کان بچاءَ لاءِ مناسب ويڪسينيشن. * ڦڦڙن جي صحت بابت ڄاڻ ۽ علامتن جي وقت سر سڃاڻپ. سي او پي ڊي وارن مريضن لاءِ انفلوئنزا، نمونيا پيدا ڪندڙ نميوڪوڪل جراثيم ۽ ٻين لاڳاپيل انفيڪشنن خلاف مناسب ويڪسينيشن جي سفارش مريض جي عمر، صحت ۽ مقامي هدايتن مطابق ڪئي ويندي آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> == پيچيدگيون == سي او پي ڊي سان لاڳاپيل ممڪن پيچيدگين ۾ شامل آهن: * ساهه جي دائمي يا اوچتي ناڪامي. * ڦڦڙن جي شريانين ۾ وڌيل رت جو دٻاءُ. * ڦڦڙن جي بيماريءَ سبب دل جي ساڄي پاسي تي وڌيل بار. * ڦڦڙن ۾ هوا جي غيرمعمولي رسڻ سبب نمونٿوراڪس. * عضلاتي ڪمزوري ۽ جسماني سرگرميءَ ۾ گهٽتائي. * غذائي کوٽ يا وزن گهٽجڻ. * پريشاني ۽ ڊپريشن. * بار بار اسپتال ۾ داخل ٿيڻ. سي او پي ڊي وارن ماڻهن ۾ دل جون بيماريون، ڦڦڙن جو ڪينسر ۽ ٻيون دائمي حالتون به گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون؛ تنهنڪري مريض جي مجموعي صحت جو جائزو اهم آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="Szalontai2021"/> == وبائي صورتحال == عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب 2021ع ۾ سي او پي ڊي سان متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ 21 ڪروڙ 34 لک هو. هن بيماريءَ جو بار مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ تمباڪو جي استعمال، آلودگي، عمر جي جوڙجڪ، صحت جي سهولتن ۽ ٻين عنصرن سبب مختلف آهي.<ref name="GBD2021"/> عالمي صحت واري اداري جي 2026ع ۾ جاري ڪيل معلومات موجب، 2023ع ۾ سي او پي ڊي دنيا ۾ فوتگين جو ٽيون وڏو سبب هئي ۽ ان سان لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون لاڳاپيل هيون. ستر سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن ۾ سي او پي ڊي سبب ٿيندڙ فوتگين جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ ٿئي ٿو.<ref name="WHO2026"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" ! style="background:#164b70;color:white" | اشارو ! style="background:#164b70;color:white" | عالمي انگ ! style="background:#164b70;color:white" | سال |- | متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ | لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک | 2021ع |- | سالياني فوتگيون | لڳ ڀڳ 34 لک | 2023ع |- | مجموعي عالمي فوتگين ۾ حصو | لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو | 2023ع |} مختلف سالن جا انگ هڪ ٻئي سان سڌي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪرڻ وقت مطالعي جي طريقن ۽ ڊيٽا جي فرق کي نظر ۾ رکڻ گهرجي. == تاريخ == سي او پي ڊي جي طبي سڃاڻپ ڪيترن صدين دوران ڦڦڙن جي بناوت، دائمي کنگهه، ايمفيسيما ۽ هوا جي وهڪري بابت علم وڌڻ سان ترقي ڪئي. جديد دور ۾ اسپائروميٽري ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچن بيماريءَ جي سڃاڻپ کي وڌيڪ معياري بڻايو. ويهين صديءَ ۾ تمباڪو ڇڪڻ ۽ دائمي ڦڦڙن جي بيمارين جي وچ ۾ تعلق بابت تحقيق سي او پي ڊي جي روڪٿام لاءِ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref name="GOLD2026"/> عالمي سطح تي بيماريءَ جي تشخيص، درجابندي ۽ علاج کي معياري بڻائڻ لاءِ '''گلوبل انيشيئيٽو فار ڪرونڪ آبسٽرڪٽو لنگ ڊزيز'''، يعني گولڊ (GOLD)، طبي تحقيق جي بنياد تي رهنمائي جاري ڪري ٿي. ان جي 2026ع واري رپورٽ ۾ تشخيص، خطري جي سڃاڻپ، علاج ۽ بيماريءَ جي اوچتين شدتن بابت جديد سفارشون شامل آهن.<ref name="GOLD2026"/> == عام غلط فهميون == {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | غلط فهمي ! style="background:#164b70;color:white" | طبي وضاحت |- | سي او پي ڊي صرف سگريٽ ڇڪيندڙن کي ٿيندي آهي. | سگريٽ اهم سبب آهي، پر گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي، پيشاورانه واسطا ۽ موروثي سبب به بيماري پيدا ڪري سگهن ٿا. |- | سي او پي ڊي ۽ دمو ساڳي بيماري آهن. | ٻنهي ۾ ساهه جي تڪليف ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي بيماري پيدا ٿيڻ جي عمل، تشخيص ۽ علاج ۾ اهم فرق آهن. |- | هر مريض کي اسٽيرائڊ ان هيلر گهرجي. | اسٽيرائڊ صرف مخصوص طبي حالتن ۾ مناسب هوندا آهن. |- | هر اوچتي شدت ۾ اينٽي بايوٽڪ ضروري آهي. | ڪيترين اوچتين شدتن جو سبب وائرس يا آلودگي هوندي آهي؛ اينٽي بايوٽڪ چونڊيل حالتن ۾ ڏني ويندي آهي. |- | هر ساهه جي تڪليف واري مريض کي آڪسيجن گهرجي. | آڪسيجن جو علاج رت ۾ آڪسيجن جي ماپ ۽ ٻين طبي معيارن مطابق طئي ڪيو ويندو آهي. |} == تحقيق ۽ مستقبل جا امڪان == سي او پي ڊي بابت جديد تحقيق ۾ بيماريءَ جي مختلف حياتياتي قسمن، سوزش سان لاڳاپيل نشانين، نون دوائن، اوچتين شدتن جي اڳڪٿي ۽ انفرادي مريض مطابق علاج کي اهميت ڏني پئي وڃي. تحقيق جو هڪ مقصد اهڙن مريضن جي سڃاڻپ آهي، جيڪي مخصوص دوائن يا علاج جي طريقن مان وڌيڪ فائدو حاصل ڪري سگهن.<ref name="Singh2025"/><ref name="GOLD2026"/> == پڻ ڏسو == * [[ڦڦڙا]] * [[ساهه جو نظام]] * [[دمو]] * [[برونڪائٽس]] * [[ايمفيسيما]] * [[ساهه جي تڪليف]] * [[اسپائروميٽري]] * [[تمباڪو نوشي]] * [[هوا جي آلودگي]] * [[سلهه]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * [https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ گولڊ: سي او پي ڊي بابت 2026ع جي عالمي رهنمائي] * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 عالمي صحت وارو ادارو: سي او پي ڊي بابت معلومات] * [https://www.cdc.gov/copd/about/ آمريڪي بيمارين جي روڪٿام وارو مرڪز: سي او پي ڊي] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/ اسپائروميٽري ذريعي تشخيص بابت گولڊ جي سائنسي ڪميٽيءَ جي رپورٽ] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chronic_obstructive_pulmonary_disease وڪيميڊيا ڪامنز تي سي او پي ڊي سان لاڳاپيل تصويرون] * [https://goldcopd.org/ گولڊ جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.who.int/ عالمي صحت واري اداري جي ويب سائيٽ] [[زمرو:ڦڦڙن جون بيماريون]] [[زمرو:ساهه جي نظام جون بيماريون]] [[زمرو:تمباڪو سان لاڳاپيل بيماريون]] [[زمرو:دائمي بيماريون]] dq3fjvkpmjijazgvlfj8klqld4das3r 427209 427207 2026-11-02T19:35:02Z Intisar Ali 8681 427209 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڦڦڙن جي دائمي بيماري، جنهن ۾ هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي}} {{Infobox medical condition | name = دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري | image = Copd versus healthy lung.jpg | caption = صحتمند ڦڦڙن ۽ دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ ۾ متاثر ڦڦڙن جي ڀيٽ | alt = صحتمند ۽ متاثر ڦڦڙن جي جوڙجڪ | field = [[ڦڦڙن جي طب]] | synonyms = سي او پي ڊي؛ دائمي رڪاوٽ واري هوائي نلين جي بيماري | symptoms = [[ساهه جي تڪليف]]، [[کنگهه]]، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز، ٿڪاوٽ | complications = ساهه جي شديد ناڪامي، ڦڦڙن جو وڌيل رت جو دٻاءُ، ڦڦڙن سبب دل جي بيماري، پريشاني، ڊپريشن | onset = گهڻو ڪري وچولي يا وڏي عمر ۾ | duration = دائمي | causes = تماڪ جو دونهون، هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ مٽي ۽ ڪيميائي دونهون، موروثي ۽ ترقياتي سبب | diagnosis = [[اسپائروميٽري]] | differential = [[دمو]]، [[دل جي ناڪامي]]، [[برونڪيڪٽاسس]]، [[سلهه]] | prevention = تماڪ ڇڪڻ بند ڪرڻ، صاف هوا، پيشاورانه تحفظ، مناسب ويڪسينيشن | treatment = هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، ڦڦڙن جي بحالي، مناسب ورزش، چونڊيل مريضن لاءِ آڪسيجن ۽ جراحي | medication = برونڪوڊائليٽر، چونڊيل مريضن لاءِ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ | frequency = لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو (2021ع) | deaths = لڳ ڀڳ 34 لک (2023ع) }} '''دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري''' (انگريزي: ''Chronic obstructive pulmonary disease''؛ مخفف: '''سي او پي ڊي'''، COPD) ڦڦڙن جي هڪ عام، دائمي ۽ گهڻو ڪري وڌندڙ بيماري آهي، جنهن ۾ ساهه جي نلين يا ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن کي نقصان پهچڻ سبب هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي. ان جون مکيه علامتون ساهه جي تڪليف، ڊگهي عرصي تائين کنگهه، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز ۽ جسماني سرگرمين دوران جلد ٿڪجڻ آهن. بيماريءَ جو مڪمل علاج اڃا موجود ناهي، پر خطري وارن سببن کان بچاءَ، دوائن، ڦڦڙن جي بحالي ۽ ٻين مناسب علاج سان علامتون گهٽائي، اوچتين شدتن کان بچائي ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪري سگهجي ٿو.<ref name="WHO2026">{{cite web |title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 |publisher=World Health Organization |date=10 June 2026 |language=en}}</ref><ref name="GOLD2026">{{cite web |title=2026 GOLD Report and Pocket Guide |url=https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |year=2026 |language=en}}</ref> هن بيماريءَ سان لاڳاپيل ٻه اهم ڦڦڙن جا مسئلا '''دائمي برونڪائٽس''' ۽ '''ايمفيسيما''' آهن. دائمي برونڪائٽس ۾ ساهه جي نلين ۾ سوزش ۽ بلغم جي وڌيل پيداوار ٿيندي آهي، جڏهن ته ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي ننڍڙن هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون خراب ٿينديون آهن. اهي ٻئي حالتون هڪ ئي مريض ۾ گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون، پر سي او پي ڊي جي تشخيص لاءِ ٻنهي جو گڏ هجڻ ضروري ناهي.<ref name="CDC2024">{{cite web |title=About COPD |url=https://www.cdc.gov/copd/about/ |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=15 May 2024 |language=en}}</ref> تمباڪو جو دونهون هن بيماريءَ جو اهم سبب آهي، پر سگريٽ نه ڇڪيندڙ ماڻهو به گهرن ۾ ٻارڻ جي دونهين، ٻاهرين هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ نقصانڪار ذرڙن، موروثي سببن يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي نامڪمل واڌ سبب متاثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> عالمي صحت واري اداري موجب 2023ع ۾ سي او پي ڊي سبب لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون ٿيون، جيڪي دنيا جي مجموعي فوتگين جو تقريباً 6 سيڪڙو هيون. 2021ع جي عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو هن بيماريءَ سان متاثر هئا.<ref name="WHO2026"/><ref name="GBD2021">{{cite journal |title=Global, regional, and national burden of chronic obstructive pulmonary disease and its attributable risk factors from 1990 to 2021: an analysis for the Global Burden of Disease Study 2021 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11697803/ |journal=The Lancet Respiratory Medicine |year=2025 |language=en}}</ref> == تعريف ۽ طبي خصوصيتون == سي او پي ڊي ۾ هوا جي وهڪري جي رڪاوٽ ساهه جي ننڍين نلين جي بيماري، ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جي تباهي يا ٻنهي جي گڏيل اثر سان پيدا ٿيندي آهي. ان سبب ڦڦڙن مان هوا مڪمل طور ٻاهر ڪڍڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، جنهن کي '''هوا ڦاسڻ''' (Air trapping) چيو وڃي ٿو. ڦڦڙن ۾ غيرضروري هوا گڏ ٿيڻ سان ڦڦڙن جو ڦهلاءُ وڌي سگهي ٿو ۽ ساهه کڻڻ لاءِ وڌيڪ محنت ڪرڻي پوي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> هي بيماري صرف ساهه جي نلين تائين محدود ناهي؛ ان سان عضلاتي ڪمزوري، جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي، غذائي مسئلا ۽ ٻين دائمي بيمارين جو خطرو به لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> == نشانيون ۽ علامتون == [[File:Symptoms of COPD.svg|thumb|دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي مختلف مرحلن جون [[نشانيون ۽ علامتون]]]] {{listen | filename = Wheeze2O.ogg | title = ساهه کڻڻ وقت سيٽيءَ جهڙو آواز | description = اسٽيٿواسڪوپ ذريعي ٻڌڻ ۾ ايندڙ ساهه جي سيٽيءَ جهڙي آواز جو نمونو. | format = اوگ }} [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ بابت عالمي شروعاتي ادارو]] (گولڊ؛ GOLD) دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ (سي او پي ڊي) کي ڦڦڙن جي اهڙي بيماري قرار ڏئي ٿو، جنهن جا ڪيترائي بنيادي سبب ٿي سگهن ٿا ۽ جنهن جي خاصيت ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ تنفسي علامتون آهن، جهڙوڪ [[ساهه جي تڪليف]]، [[کنگهه]] ۽ [[بلغم]]، جيڪي وقت بوقت [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|اوچتو شدت اختيار ڪري سگهن ٿيون]]. اهي علامتون ساهه جي نلين ۾ پيدا ٿيندڙ خرابين، جهڙوڪ [[برونڪائٽس]] ۽ [[برونڪيولائٽس]]، يا ڦڦڙن جي [[ڦڦڙن جا هوائي ٿيلهيڙا|ننڍڙن هوائي ٿيلهيڙن]] ۾ ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ [[ايمفيسيما]]، جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿيون. انهن تبديلين سبب [[رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري|هوا جي وهڪري ۾ مستقل ۽ اڪثر وڌندڙ رڪاوٽ]] پيدا ٿئي ٿي.<ref name=GOLD2023>{{Cite web |title=2023 GOLD Report |url=https://goldcopd.org/2023-gold-report/ |date=2024-11-15 |website=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) |language=en-US}}</ref><ref name=GOLD2025>{{Cite web |title=2025 GOLD Report |url=https://goldcopd.org/2025-gold-report/ |date=2024-11-15 |website=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) |language=en-US}}</ref><ref name="Singh">{{cite journal |last1=Singh |first1=D |last2=Higham |first2=A |last3=Mathioudakis |first3=AG |last4=Beech |first4=A |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD): Developments in Pharmacological Treatments. |journal=Drugs |date=July 2025 |volume=85 |issue=7 |pages=911–930 |doi=10.1007/s40265-025-02188-8 |pmid=40392521 |pmc=12185658 }}</ref> === ساهه جي تڪليف === سي او پي ڊي جي هڪ [[نشانيون ۽ علامتون|بنيادي علامت]] دائمي ۽ آهستي آهستي وڌندڙ [[ساهه جي تڪليف]] آهي. ساهه کڻڻ ۾ ڏکيائي اڪثر مريض لاءِ سڀ کان وڌيڪ پريشان ڪندڙ علامت هوندي آهي، جيڪا [[پريشاني]] پيدا ڪرڻ سان گڏ جسماني معذوري يا روزمره جي سرگرمين ۾ محدوديت جي شدت تي به اثرانداز ٿيندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} ساهه جي تڪليف سان گڏ [[ساهه ۾ سيٽيءَ جو آواز]] ۽ ڇاتيءَ ۾ جڪڙجڻ جون علامتون ڏينهن جي مختلف وقتن يا هڪ ڏينهن کان ٻئي ڏينهن تائين گهٽ وڌ ٿي سگهن ٿيون، ۽ اهي هميشه موجود نه هونديون آهن. ڇاتيءَ ۾ جڪڙجڻ اڪثر جسماني محنت کان پوءِ محسوس ٿيندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} ساهه جي شديد تڪليف محسوس ڪندڙ ماڻهو فطري طور اهڙي ويهڪ اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ هو اڳتي جهڪي پنهنجا هٿ گوڏن تي رکن ٿا. هن حالت کي [[ٽرائيپاڊ پوزيشن]] (Tripod position) چيو ويندو آهي. اهڙي ويهڪ ۾ [[ڪلهن جي هڏن جو مجموعو|ڪلهن جي هڏن ۽ عضلاتي ڍانچي]] کي سهارو ۽ استحڪام ملڻ سان ساهه جي تڪليف گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.<ref name="Khan">{{cite journal |last1=Khan |first1=KS |last2=Jawaid |first2=S |last3=Memon |first3=UA |last4=Perera |first4=T |last5=Khan |first5=U |last6=Farwa |first6=UE |last7=Jindal |first7=U |last8=Afzal |first8=MS |last9=Razzaq |first9=W |last10=Abdin |first10=ZU |last11=Khawaja |first11=UA |title=Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) Exacerbations in Hospitalized Patients From Admission to Discharge: A Comprehensive Review of Therapeutic Interventions. |journal=Cureus |date=August 2023 |volume=15 |issue=8 |article-number=e43694 |doi=10.7759/cureus.43694 |doi-access=free |pmid=37724212 |pmc=10505355 }}</ref> سي او پي ڊي جي وڌيڪ ترقي يافته مرحلن ۾ مبتلا ماڻهو [[چپن کي سوڙهو ڪري ساهه کڻڻ|چپن کي سوڙهو ڪري ساهه ٻاهر ڪڍڻ]] جو طريقو پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن سان ساهه جي تڪليف ۾ بهتري اچي سگهي ٿي.<ref name="Mayer">{{cite journal |vauthors=Mayer AF, Karloh M, Dos Santos K, de Araujo CL, Gulart AA |title=Effects of acute use of pursed-lips breathing during exercise in patients with COPD: a systematic review and meta-analysis |journal=Physiotherapy |volume=104 |issue=1 |pages=9–17 |date=March 2018 |pmid=28969859 |doi=10.1016/j.physio.2017.08.007}}</ref> ساهه جي تڪليف اڪثر جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي جو سبب بڻجندي آهي، ۽ جسماني سرگرمين جي گهٽ سطح بيماريءَ جي وڌيڪ خراب نتيجن سان لاڳاپيل هوندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=90–96|loc=Chapter 4: Management of stable COPD}}<ref>{{cite journal |vauthors=O'Donnell DE, Milne KM, James MD, de Torres JP, Neder JA |title=Dyspnea in COPD: New Mechanistic Insights and Management Implications |journal=Advances in Therapy |volume=37 |issue=1 |pages=41–60 |date=January 2020 |pmid=31673990 |pmc=6979461 |doi=10.1007/s12325-019-01128-9 |doi-access=free}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن کي علاج لاءِ طبي مدد حاصل ڪرڻ کان اڳ اڪثر ساهه جي تڪليف ۾ واڌ ۽ بار بار [[عام زڪام|زڪام]] ٿيڻ جون شڪايتون هونديون آهن. بيماريءَ جي شديد ۽ تمام شديد مرحلن ۾ مسلسل [[ٿڪاوٽ]]، وزن ۾ گهٽتائي، عضلاتي مقدار جو گهٽجڻ ۽ [[بک جي گهٽتائي]] پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} === کنگهه === سي او پي ڊي جي سڀ کان پهرين ظاهر ٿيندڙ علامت عام طور تي دائمي کنگهه هوندي آهي، جنهن سان گاڙهو ۽ لِسڙو مادو نڪري به سگهي ٿو ۽ نه به. هن مادّي کي [[بلغم]]، [[ميوڪس]] (Mucus) يا [[کنگهه سان نڪرندڙ بلغم|ڦڦڙن مان نڪرندڙ بلغم]] چيو ويندو آهي. بلغم سان گڏ کنگهه وقت بوقت ٿي سگهي ٿي، جنهن سبب ان جي صحيح اندازي لڳائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي. بلغم خارج ڪندڙ [[بلغم واري کنگهه]] (Productive cough) سي او پي ڊي جي 30 سيڪڙو کان گهٽ ڪيسن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جي غيرموجودگيءَ ۾ به هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿي سگهي ٿي. علامتون عام طور تي صبح جي وقت وڌيڪ هونديون آهن.<ref name=Szalontai>{{cite journal |vauthors=Szalontai K, Gémes N, Furák J |display-authors=et al. |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Epidemiology, Biomarkers, and Paving the Way to Lung Cancer |journal=J Clin Med |volume=10 |issue=13 |date=June 2021 |page=2889 |pmid=34209651 |doi=10.3390/jcm10132889 |pmc=8268950 |doi-access=free}}</ref> سماجي يا ثقافتي عادتن جي لحاظ کان ماڻهو بلغم کي ڳهي سگهن ٿا يا ٿُڪي ٻاهر ڪڍي سگهن ٿا.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} دائمي بلغم واري کنگهه ساهه جي نلين ۾ [[بلغم جي حد کان وڌيڪ پيداوار]] سبب ٿي سگهي ٿي. جڏهن اهڙي کنگهه لڳاتار گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين، هر سال ٽن مهينن کان وڌيڪ عرصي لاءِ برقرار رهي، تڏهن ان کي [[دائمي برونڪائٽس]] چيو ويندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} دائمي برونڪائٽس سي او پي ڊي جي تشخيص لاءِ ضروري هوا جي وهڪري واري رڪاوٽ ظاهر ٿيڻ کان اڳ به موجود ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=4–8|loc=Chapter 1: Definition and overview}} ماڻهو اڪثر پنهنجين علامتن بابت مڪمل ڄاڻ نه ڏيندا آهن ۽ اهو سمجهي سگهن ٿا ته اهي علامتون ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ ۾ بنيادي تبديلين بدران ڪنهن عارضي تحريڪ يا جلن سبب پيدا ٿيون آهن.{{sfn|Gold Report 2021|pp=4–8|loc=Chapter 1: Definition and overview}} شديد سي او پي ڊي ۾ تمام زور واري کنگهه سبب [[پاسرين جو ڀڄڻ|پاسرين ۾ ڀڃڪڙي]] يا [[بيهوشي|ٿوري دير لاءِ هوش وڃائڻ]] پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} === بيماريءَ جي اوچتي شدت === [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|بيماريءَ جي اوچتي شدت]] (Acute exacerbation) اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ بيماريءَ جون [[نشانيون ۽ علامتون]] اوچتو وڌي وڃن يا خراب ٿي پون. اها حالت ڪيترن ڏينهن<ref name="Carlin">{{cite journal |last1=Carlin |first1=BW |title=Exacerbations of COPD. |journal=Respiratory Care |date=July 2023 |volume=68 |issue=7 |pages=961–972 |doi=10.4187/respcare.10782 |pmid=37353338 |pmc=10289624}}</ref> کان وٺي ٻن هفتن تائين برقرار رهي سگهي ٿي.<ref name="Voulgareli">{{cite journal |last1=Voulgareli |first1=I |last2=Antonogiannaki |first2=EM |last3=Bartziokas |first3=K |last4=Zaneli |first4=S |last5=Bakakos |first5=P |last6=Loukides |first6=S |last7=Papaioannou |first7=AI |title=Early Identification of Exacerbations in Patients with Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD). |journal=Journal of Clinical Medicine |date=10 January 2025 |volume=14 |issue=2 |page=397 |doi=10.3390/jcm14020397 |doi-access=free |pmid=39860403 |pmc=11765565}}</ref> علامتن جي شدت وڌڻ ۾ ساهه جي تڪليف جو وڌيڪ ٿيڻ، بلغم جي مقدار ۾ واڌ، بلغم جي نوعيت يا خاصيتن ۾ تبديلي، کنگهه ۾ تبديلي يا ساهه کڻڻ وقت سيٽيءَ جهڙي آواز ۾ واڌ شامل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Carlin"/><ref name="Voulgareli"/> هن حالت ۾ عام طور ڏسڻ ۾ ايندڙ هڪ نشاني [[ڦڦڙن ۾ هوا ڦاسڻ]] (Air trapping) آهي، جنهن ۾ مريض کي [[ساهه ٻاهر ڪڍڻ|مڪمل طور ساهه ٻاهر ڪڍڻ]] ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=104–109|loc=Chapter 5: Management of exacerbations}} بيماريءَ جي اوچتي شدت اڪثر وائرس يا بيڪٽيريا جي انفيڪشن يا ماحولياتي عنصرن سبب ساهه جي نلين ۾ پيدا ٿيندڙ سوزش سان لاڳاپيل هوندي آهي. [[وائرسي انفيڪشن]]، جهڙوڪ [[عام زڪام]]، اوچتي شدت جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو واقعن جو سبب بڻجن ٿا.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} زڪام سياري جي مهينن ۾ وڌيڪ ٿيندو آهي، پر سال جي ڪنهن به وقت ٿي سگهي ٿو.<ref name="CDC2">{{cite web |title=Common Colds |url=https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/ |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 August 2021 |language=en-us |date=7 October 2020 |archive-date=18 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618024517/https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/}}</ref> [[ساهه جي نلين جا بيڪٽيريائي انفيڪشن]] اوچتي شدت پيدا ڪندڙ سببن ۾ ٻئي نمبر تي آهن. انهن ۾ ''[[هيموفيلس انفلوئنزي]]'' (Haemophilus influenzae)،<ref name="Short">{{cite journal |vauthors=Short B, Carson S, Devlin AC |display-authors=etal |title=Non-typeable Haemophilus influenzae chronic colonization in chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |journal=Critical Reviews in Microbiology |volume=47 |issue=2 |pages=192–205 |date=March 2021 |pmid=33455514 |doi=10.1080/1040841X.2020.1863330 |s2cid=230608674 |doi-access=free}}</ref><ref name="Voulgareli"/> ''[[سيوڊوموناس ايروجينوسا]]'' (Pseudomonas aeruginosa)<ref name="Liu2025">{{cite journal |last1=Liu |first1=C |last2=Liu |first2=C |last3=Liu |first3=H |last4=Lin |first4=S |title=Characteristics of pathogenic microorganisms in COPD-related infections: prognostic correlations and implications. |journal=Frontiers in Cellular and Infection Microbiology |date=2025 |volume=15 |article-number=1739849 |doi=10.3389/fcimb.2025.1739849 |doi-access=free |pmid=41635718 |pmc=12862076}}</ref><ref name="Voulgareli"/> ۽ ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيائي]]'' (Streptococcus pneumoniae) شامل آهن.<ref name="Voulgareli"/> بيڪٽيريائي انفيڪشن وائرسي انفيڪشن سان گڏ به ٿي سگهن ٿا يا وائرسي انفيڪشن کان پوءِ ثانوي انفيڪشن طور پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guo-Parke">{{cite journal |vauthors=Guo-Parke H, Linden D, Weldon S, Kidney JC, Taggart CC |title=Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation |journal=Frontiers in Immunology |volume=11 |article-number=1205 |date=2020 |pmid=32655557 |pmc=7325903 |doi=10.3389/fimmu.2020.01205 |doi-access=free}}</ref> بيماريءَ جي اوچتي شدت پيدا ڪندڙ ماحولياتي نقصانڪار عنصرن ۾ [[تماڪ ڇڪڻ]]، [[ٺوس ٻارڻ]] جو استعمال ۽ گهرن اندر يا ٻاهر [[هوا جي آلودگي]] جا ٻيا ذريعا شامل آهن.<ref name="Voulgareli"/> [[تمباڪو جي دونهين]] سان واسطو سڌو سنئون تمباڪو ڇڪڻ سبب يا [[ٻين جي تمباڪو جي دونهين سان واسطو|ٻين ماڻهن جي تمباڪو جي دونهين]] ذريعي به ٿي سگهي ٿو.<ref name="EPA">{{cite web |last1=US EPA |first1=OAR |title=Particulate Matter (PM) Basics |url=https://www.epa.gov/pm-pollution/particulate-matter-pm-basics#effects |website=United States Environmental Protection Agency |access-date=21 July 2021 |language=en |date=19 April 2016}}</ref> [[موسمياتي تبديلي]] سبب دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[جهنگ جي باهه مان پيدا ٿيندڙ دونهون|جهنگن جي باهه مان پيدا ٿيندڙ دونهون]] وڌندڙ خطرو بڻجي رهيو آهي.<ref name="Sacks">{{cite journal |last1=Sacks |first1=JD |last2=Migliaccio |first2=CT |last3=Reid |first3=CE |last4=Montrose |first4=L |title=Shifting the Conversation on Wildland Fire Smoke Exposures: More Smoke Within and Across Years Requires a New Approach to Inform Public Health Action. |journal=ACS ES&T Air |date=14 February 2025 |volume=2 |issue=2 |pages=122–129 |doi=10.1021/acsestair.4c00236 |pmid=40182508 |pmc=11964113 |bibcode=2025AESTA...2..122S}}</ref> [[آمريڪا جي ماحولياتي تحفظ واري اداري]] جي سفارش موجب جهنگن جي باهه مان پيدا ٿيندڙ انتهائي بارڪ ذرڙن کان بچاءَ لاءِ چهري تي صحيح نموني لڳندڙ [[تنفسي حفاظتي ماسڪ]] استعمال ڪرڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي عام [[مٽيءَ کان بچاءَ وارا ماسڪ|مٽيءَ وارن ماسڪن]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرائتو تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name=USEPA>{{cite web |last1=US EPA |first1=OAR |title=Health Effects Attributed to Wildfire Smoke |url=https://www.epa.gov/wildfire-smoke-course/health-effects-attributed-wildfire-smoke |website=United States Environmental Protection Agency |access-date=21 July 2021 |language=en |date=13 August 2019}}</ref> جهنگن جي باهه جي حوالي سان ڪينيڊا ۽ آسٽريليا جي لاڳاپيل ادارن پاران پڻ اهڙي قسم جون صلاحون ڏنيون ويون آهن.<ref name=LACA>{{cite web |title=Forest Fires and Lung Health |url=https://www.lung.ca/lung-health/air-quality/outdoor-air-quality/forest-fires-and-lung-health |website=The Lung Association |access-date=21 July 2021 |language=en |date=25 August 2014}}</ref><ref name=farmer>{{cite web |title=Bushfire smoke |url=https://farmerhealth.org.au/2014/03/19/bushfire-smoke |website=National Centre for Farmer Health |access-date=21 July 2021 |language=en-AU |date=19 March 2014}}</ref> سي او پي ڊي جي اوچتي شدت پيدا ٿيڻ جو خطرو عورتن ۾؛ انهن ماڻهن ۾ جن کي گذريل سال دوران هڪ يا وڌيڪ ڀيرا بيماريءَ جي اوچتي شدت ٿي هجي؛ انهن مريضن ۾ جن جي سي او پي ڊي وڌيڪ شديد هجي، جيئن [[هڪ سيڪنڊ ۾ زور سان خارج ڪيل هوا جو حجم|ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ وارين جاچن]] مان ظاهر ٿئي؛ ۽ انهن ماڻهن ۾ وڌيڪ هوندو آهي جن کي دائمي برونڪائٽس يا ان سان لاڳاپيل حالتون، جهڙوڪ [[معدي جي تيزاب جو غذائي نلي ڏانهن موٽڻ]]، [[ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ]]<ref name="Voulgareli"/> يا [[ڦڦڙن جي شريان ۾ رت جو دڳ]] موجود هجي.<ref name="Yang">{{cite journal |last1=Yang |first1=R |last2=Liu |first2=G |last3=Deng |first3=C |title=Pulmonary embolism with chronic obstructive pulmonary disease. |journal=Chronic Diseases and Translational Medicine |date=September 2021 |volume=7 |issue=3 |pages=149–156 |doi=10.1016/j.cdtm.2021.04.001 |pmid=34505015 |pmc=8413125}}</ref> جن ماڻهن ۾ سال دوران ٻه يا وڌيڪ ڀيرا بيماريءَ جي اوچتي شدت پيدا ٿئي ٿي، انهن ۾ بيماريءَ جي وڌيڪ خراب اڳڀرائيءَ جو لاڳاپو ڏٺو ويو آهي ۽ کين '''بار بار اوچتي شدت ۾ مبتلا ٿيندڙ مريض''' (Frequent exacerbators) قرار ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=104–109|loc=Chapter 5: Management of exacerbations}} اوچتي شدت جي واقعن ۾ واڌ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽتائي، زندگيءَ جي معيار ۾ خرابي، وڌيڪ [[بيماريءَ جو بار]] ۽ وڌيل [[فوتگيءَ جي شرح]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Voulgareli"/> وڏي عمر ۾ [[جسماني ڪمزوريءَ جو سنڊروم]] (Frailty syndrome) پڻ بيماريءَ جي اوچتي شدت جي وڌيڪ واقعن ۽ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي وڌيل امڪان سان لاڳاپيل آهي.<ref name=Luo>{{cite journal |vauthors=Luo J, Zhang D, Tang W, Dou LY, Sun Y |title=Impact of Frailty on the Risk of Exacerbations and All-Cause Mortality in Elderly Patients with Stable Chronic Obstructive Pulmonary Disease |journal=Clinical Interventions in Aging |volume=16 |pages=593–601 |date=2021 |pmid=33880018 |pmc=8053481 |doi=10.2147/CIA.S303852 |doi-access=free}}</ref> == بيماريءَ جي اوچتي شدت == '''سي او پي ڊي جي اوچتي شدت''' (Acute exacerbation of COPD) اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ مريض جي معمول وارين علامتن ۾ ٿوري عرصي اندر واضح واڌ اچي ٿي. ان دوران ساهه جي تڪليف، کنگهه يا بلغم وڌي سگهي ٿو ۽ بلغم جو رنگ يا گاڙهاڻ تبديل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Carlin2023">{{cite journal |last=Carlin |first=BW |title=Exacerbations of COPD |journal=Respiratory Care |year=2023 |volume=68 |issue=7 |pages=961–972 |doi=10.4187/respcare.10782 |pmc=10289624}}</ref> === اوچتي شدت جا سبب === * وائرس سبب ساهه جي نلين جا انفيڪشن. * بيڪٽيريا سبب انفيڪشن. * هوا جي آلودگي ۽ دونهين سان واسطو. * ماحولياتي گرمي، سردي يا ٻين تحريڪ ڏيندڙ سببن جا اثر. * ڪجهه حالتن ۾ اڻڄاتل سبب. وائرس ۽ بيڪٽيريا جا گڏيل انفيڪشن به ٿي سگهن ٿا. هر اوچتي شدت لازمي طور بيڪٽيريا جي انفيڪشن سبب نه هوندي آهي، تنهنڪري هر مريض لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوا ضروري ناهي.<ref name="GuoParke2020">{{cite journal |last1=Guo-Parke |first1=H |last2=Linden |first2=D |last3=Weldon |first3=S |last4=Kidney |first4=JC |last5=Taggart |first5=CC |title=Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation |journal=Frontiers in Immunology |year=2020 |volume=11 |pages=1205 |doi=10.3389/fimmu.2020.01205 |pmc=7325903}}</ref> === خطري جون نشانيون === تمام گهڻي ساهه جي تڪليف، ڳالهائڻ ۾ ڏکيائي، نيري رنگ جا چپ، مونجهارو، غنودگي، آڪسيجن جي سخت گهٽتائي يا ساهه جي تيزيءَ سان خراب ٿيندڙ حالت ۾ فوري طبي مدد ضروري آهي. اهڙيون علامتون ساهه جي شديد ناڪامي يا ٻي سنگين بيماريءَ جي نشاندهي ڪري سگهن ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> == سبب ۽ خطري وارا عنصر == === تماڪ جو استعمال === سگريٽ، ٻيڙي، سگار ۽ تماڪ جي ٻين دونهين وارن شڪلن جو استعمال سي او پي ڊي جي اهم خطري وارن سببن مان آهي. ڊگهي عرصي تائين تماڪ جي دونهين سان واسطو ڦڦڙن ۾ سوزش، ساهه جي ننڍين نلين جي تنگي ۽ هوائي ٿيلهيڙن جي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٻين ماڻهن جي سگريٽ جو دونهون به نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO2026"/><ref name="CDC2024"/> === گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي === ڪاٺ، ڪوئلي، ڇيڻن ۽ ٻين ٻارڻن مان پيدا ٿيندڙ دونهون، خاص طور تي ناقص هوا جي نيڪال وارن گهرن ۾، سي او پي ڊي جو اهم خطرو آهي. ٻاهرين هوا ۾ موجود بارڪ ذرڙا، گاڏين جو دونهون ۽ صنعتي آلودگي به ڦڦڙن کي نقصان پهچائي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> === پيشاورانه سبب === معدنيات، تعميراتي ڪم، زراعت، ڪارخانن ۽ ٻين صنعتن ۾ مٽي، ڪيميائي دونهين، گيسن ۽ بخارن سان ڊگهي عرصي تائين واسطو سي او پي ڊي جو خطرو وڌائي سگهي ٿو. مناسب هوا جي نيڪال، حفاظتي ضابطن ۽ ضرورت مطابق مناسب تنفسي حفاظتي سامان سان اهڙو خطرو گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === موروثي ۽ حياتياتي سبب === ڪجهه ماڻهن ۾ موروثي سبب سي او پي ڊي جي خطري کي وڌائين ٿا. انهن مان هڪ اهم سبب '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي کوٽ''' (Alpha-1 antitrypsin deficiency) آهي، جنهن ۾ ڦڦڙن کي نقصان کان بچائيندڙ پروٽين جي کوٽ سبب نسبتاً ننڍي عمر ۾ ايمفيسيما پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === زندگيءَ جي شروعاتي مرحلن جا سبب === حمل دوران يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي واڌ متاثر ٿيڻ، وقت کان اڳ ڄمڻ، ٻاروتڻ جا سنگين ساهه وارا انفيڪشن ۽ غذائي مسئلا زندگيءَ جي پوئين حصي ۾ ڦڦڙن جي گهٽ ڪارڪردگي ۽ سي او پي ڊي جي خطري سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> == بيماري پيدا ٿيڻ جو عمل == === ساهه جي نلين ۾ سوزش === نقصانڪار دونهين يا ٻين ذرڙن سان ڊگهي واسطي سبب ساهه جي نلين ۾ دائمي سوزش پيدا ٿي سگهي ٿي. ان سان نلين جون ڀتيون ٿلهيون ٿيڻ، بلغم وڌڻ ۽ ننڍين نلين جي تنگ ٿيڻ جا عمل شروع ٿين ٿا. نتيجي ۾ خاص طور ساهه ٻاهر ڪڍڻ وقت هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> === ايمفيسيما === [[File:Copd versus healthy lung.jpg|thumb|صحتمند ڦڦڙن ۽ ايمفيسيما سان لاڳاپيل تبديليءَ جي ڀيٽ]] ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون تباهه ٿينديون آهن. ان سان گيسن جي مٽاسٽا لاءِ موجود سطح گهٽجي ويندي آهي ۽ ڦڦڙن جي لچڪ متاثر ٿيندي آهي. نتيجي ۾ ساهه ٻاهر ڪڍڻ مشڪل ۽ ڦڦڙن اندر هوا ڦاسڻ وڌيڪ عام ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === هوا ڦاسڻ ۽ ڦڦڙن جو وڌيل ڦهلاءُ === هوا جي نلين ۾ رڪاوٽ ۽ ڦڦڙن جي لچڪ گهٽجڻ سبب ساهه ڇڏڻ کان پوءِ به وڌيڪ هوا اندر رهجي سگهي ٿي. ان کي '''هوا ڦاسڻ''' چيو وڃي ٿو. جڏهن ڦڦڙن جو حجم غيرمعمولي طور وڌي وڃي، تڏهن ان حالت کي '''هائپر انفليشن''' (Hyperinflation) چيو ويندو آهي. جسماني سرگرمي دوران اها حالت ساهه جي تڪليف کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Dyspnea2020"/> == تشخيص == سي او پي ڊي جي تشخيص مريض جي علامتن، تمباڪو يا ٻين نقصانڪار عنصرن سان واسطي جي تاريخ، جسماني معائني ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچ جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. تشخيص جي تصديق لاءِ '''اسپائروميٽري''' بنيادي جاچ آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025">{{cite journal |title=GOLD Science Committee recommendations for the use of pre- and post-bronchodilator spirometry for the diagnosis of COPD |journal=European Respiratory Journal |year=2025 |volume=65 |issue=2 |pages=2401603 |doi=10.1183/13993003.01603-2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/}}</ref> === اسپائروميٽري === اسپائروميٽري (Spirometry) اهڙي جاچ آهي، جنهن ۾ مريض کي مخصوص اوزار ذريعي زور سان ساهه ٻاهر ڪڍڻ لاءِ چيو ويندو آهي. هن جاچ جا ٻه اهم ماپا هي آهن: * '''ايف اي وي ون (FEV₁):''' زور سان ساهه ڇڏڻ جي پهرين سيڪنڊ ۾ ٻاهر نڪرندڙ هوا جو حجم. * '''ايف وي سي (FVC):''' زور سان مڪمل ساهه ڇڏڻ دوران ٻاهر نڪرندڙ هوا جو مجموعي حجم. جيڪڏهن ساهه جون نليون کوليندڙ دوا ڏيڻ کان پوءِ ايف اي وي ون ۽ ايف وي سي جو تناسب '''0.70 کان گهٽ''' هجي، ته مناسب علامتن ۽ خطري وارن سببن جي موجودگيءَ ۾ اها سي او پي ڊي جي تشخيص جي حمايت ڪري ٿي. عمر ۽ ٻين طبي حالتن جي لحاظ کان نتيجن جي تشريح به اهم آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025"/><ref name="GOLD2026"/> === ٻيون جاچون === * '''ڇاتيءَ جو ايڪس ري:''' ڦڦڙن جي ٻين بيمارين يا پيچيدگين جي جاچ لاءِ. * '''سي ٽي اسڪين:''' ايمفيسيما، برونڪيڪٽاسس يا ٻين ڦڦڙن جي تبديلين جي تفصيلي جاچ لاءِ. * '''آڪسيجن جي ماپ:''' رت ۾ آڪسيجن جي مقدار جو اندازو لڳائڻ لاءِ. * '''رت جي گيسن جي جاچ:''' خاص طور شديد بيماريءَ يا ساهه جي ناڪاميءَ ۾. * '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي جاچ:''' موروثي کوٽ جي سڃاڻپ لاءِ، جڏهن طبي طور مناسب هجي. * '''رت ۾ ايوسينوفل جي ڳڻپ:''' ڪجهه مريضن ۾ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ علاج بابت فيصلي ۾ مدد لاءِ. اهي جاچون هر مريض لاءِ لازمي نه آهن؛ انهن جي ضرورت طبي صورتحال مطابق طئي ڪئي ويندي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == بيماريءَ جي شدت جي درجابندي == سي او پي ڊي جي شدت جو اندازو صرف هڪ جاچ مان نه لڳايو ويندو آهي. ڦڦڙن جي ڪارڪردگي، علامتن جي شدت ۽ اڳين اوچتين شدتن جي تاريخ گڏجي مريض جي حالت سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> === ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ موجب درجا === هيٺ ڏنل درجابندي انهن مريضن لاءِ آهي جن ۾ ساهه جون نليون کوليندڙ دوا کان پوءِ هوا جي مستقل رڪاوٽ جي تصديق ٿي چڪي هجي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border-collapse:collapse" ! style="background:#164b70;color:white" | درجو ! style="background:#164b70;color:white" | نالو ! style="background:#164b70;color:white" | متوقع قدر جي ڀيٽ ۾ ايف اي وي ون |- | style="background:#e4f4e9" | 1 | هلڪي رڪاوٽ | 80 سيڪڙو يا وڌيڪ |- | style="background:#fff4d5" | 2 | وچولي رڪاوٽ | 50 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#ffe5d1" | 3 | شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو کان 50 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#f9dcdc" | 4 | تمام شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو کان گهٽ |} علامتن ۽ اڳين اوچتين شدتن جي بنياد تي مريض جي الڳ گروهه بندي به ڪئي ويندي آهي، جيڪا علاج جي چونڊ ۾ مددگار هوندي آهي. 2026ع جي گولڊ رهنمائي ۾ اوچتين شدتن جي خطري کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == ٻيون لاڳاپيل بيماريون ۽ طبي حالتون == [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري]] (سي او پي ڊي؛ COPD) اڪثر ٻين ڪيترين بيمارين ۽ طبي حالتن سان گڏ موجود هوندي آهي، جن کي [[گڏيل بيماريون]] (Comorbidities) چيو ويندو آهي. اهي بيماريون [[انساني جسم جا نظام|انساني جسم جي مختلف نظامن]] تي اثرانداز ٿينديون آهن. اهڙي گڏيل موجودگيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن بيمارين جا ڪجهه خطري وارا عنصر هڪجهڙا آهن ۽ بيمارين جي پيدا ٿيڻ ۾ [[سوزش]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Cronin"/> ساڳئي عمر جي انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾، جن کي سي او پي ڊي نه هجي، هن بيماريءَ ۾ مبتلا ماڻهن ۾ [[دل ۽ رت جي نلين جون بيماريون]]، تنفسي بيماريون، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر]]، [[نمونيا]] ۽ [[دمو]]، هڏن ۽ عضلات سان لاڳاپيل بيماريون، جهڙوڪ [[هڏن جي ڀُرڀُرائپ]] (Osteoporosis)، دماغي ۽ نفسياتي بيماريون، جهڙوڪ [[ڊپريشن]]، [[ڊيمينشيا]] (Dementia)<ref name="Vogelmeier"/> ۽ [[ذهني پريشانيءَ جي بيماري|ذهني پريشاني]] (Anxiety)،<ref name="Zeng"/><ref name="BMJbp">{{cite web |title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) — Complications |work=BMJ Best Practice |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/7/complications |access-date=11 July 2021}}</ref><ref name="CKSNice"/> ۽ [[استحالائي بيماريون]] (Metabolic disorders)، جهڙوڪ [[ذيابيطس]]،<ref name="Zeng"/> [[ميٽابولڪ سنڊروم]] (Metabolic syndrome)، [[دائمي بُڪين جي بيماري]]<ref name="Wang">{{cite journal |last1=Wang |first1=Z |last2=Sun |first2=Y |title=Unraveling the causality between chronic obstructive pulmonary disease and its common comorbidities using bidirectional Mendelian randomization. |journal=European Journal of Medical Research |date=26 February 2024 |volume=29 |issue=1 |page=143 |doi=10.1186/s40001-024-01686-x |doi-access=free |pmid=38403592 |pmc=10895842}}</ref> ۽ [[ڍانچي وارن عضلات]] (Skeletal muscles) جي ڪارڪردگيءَ ۾ خرابي وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref name="Cronin"/>{{sfn|Gold Report 2021|pp=26–33|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن ۾ [[ادراڪي صلاحيتن ۾ گهٽتائي]] (Cognitive impairment) پڻ عام آهي، جيئن هوا جي وهڪري تي اثرانداز ٿيندڙ ڦڦڙن جي ٻين بيمارين ۾ به ڏٺو ويندو آهي. ادراڪي صلاحيتن ۾ گهٽتائيءَ جو تعلق [[روزمره جي زندگيءَ جون سرگرميون|روزمره جي زندگيءَ جون بنيادي سرگرميون]] پاڻ سنڀالڻ جي صلاحيت ۾ گهٽتائيءَ سان هوندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=121–126|loc=Chapter 6: COPD and comorbidities}} سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن ۾ [[نمونيا]]، [[ايٽريل فبريليشن]] (Atrial fibrillation) ۽ [[دل جي ناڪامي]] (Heart failure) جو خطرو 83 سيڪڙو تائين وڌيڪ، جڏهن ته [[ڊپريشن]] جو خطرو 78 سيڪڙو وڌيڪ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Vogelmeier">{{cite journal |last1=Vogelmeier |first1=CF |last2=Friedrich |first2=FW |last3=Timpel |first3=P |last4=Kossack |first4=N |last5=Diesing |first5=J |last6=Pignot |first6=M |last7=Abram |first7=M |last8=Gediga |first8=M |last9=Halbach |first9=M |title=Comorbidities and Cause of Death in COPD Patients Compared to Non-COPD Controls: An 8-year Observational Retrospective Healthcare Claims Database Cohort Study. |journal=International Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |date=2025 |volume=20 |pages=2117–2130 |doi=10.2147/COPD.S488701 |doi-access=free |pmid=40606812 |pmc=12214430}}</ref> [[ميٽابولڪ سنڊروم]] سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن مان 50 سيڪڙو تائين ماڻهن ۾ ڏٺو ويو آهي ۽ اهو بيماريءَ جي نتيجن تي نمايان اثر وجهي ٿو.<ref name="Clementi">{{cite journal |vauthors=Clementi EA, Talusan A, Vaidyanathan S, Veerappan A, Mikhail M, Ostrofsky D, etal |title=Metabolic Syndrome and Air Pollution: A Narrative Review of Their Cardiopulmonary Effects |journal=Toxics |volume=7 |issue=1 |date=January 2019 |page=6 |pmid=30704059 |pmc=6468691 |doi=10.3390/toxics7010006 |doi-access=free |bibcode=2019Toxic...7....6C}}</ref> جڏهن ميٽابولڪ سنڊروم، سي او پي ڊي سان گڏ موجود هوندو آهي، تڏهن سڄي جسم ۾ ٿيندڙ [[نظامي سوزش]] (Systemic inflammation) وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="Clementi"/> ميٽابولڪ سنڊروم پاڻ به بيماريءَ ۽ فوتگيءَ جي وڌيل شرحن سان لاڳاپيل آهي، ۽ سي او پي ڊي سان گڏ موجود هجڻ جي صورت ۾ اهي شرحون وڌيڪ وڌي وينديون آهن.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} سي او پي ڊي سان گڏ [[ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ]] (Pulmonary hypertension) پيدا ٿيڻ جو خطرو پڻ موجود هوندو آهي، جنهن سان بيماريءَ جا نتيجا وڌيڪ خراب ٿي سگهن ٿا ۽ فوتگيءَ جو خطرو به وڌي سگهي ٿو.<ref name="olsson"/> هڪ مطالعي موجب سي او پي ڊي سان گڏ ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ پيدا ٿيڻ جو امڪان 39 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="olsson">{{cite journal |vauthors=Olsson KM, Corte TJ, Kamp JC, Montani D, Nathan SD, Neubert L, Price LC, Kiely DG |title=Pulmonary hypertension associated with lung disease: new insights into pathomechanisms, diagnosis, and management |journal=The Lancet. Respiratory Medicine |volume=11 |issue=9 |pages=820–835 |date=September 2023 |pmid=37591300 |doi=10.1016/S2213-2600(23)00259-X}}</ref> [[ڦڦڙن جي پيوندڪاري]] لاءِ انتظار جي فهرست ۾ شامل سي او پي ڊي جي مريضن مان 82 سيڪڙو ۾ ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ موجود هجڻ جو اندراج ڪيو ويو هو.<ref name="olsson"/> سي او پي ڊي جي ٻين پيچيدگين ۾ [[زندگيءَ جي معيار]] ۾ گهٽتائي ۽ معذوريءَ ۾ واڌ، [[ڪور پلمونالي]] (Cor pulmonale)، يعني ڦڦڙن جي بيماريءَ سبب دل جي ساڄي پاسي پيدا ٿيندڙ خرابي، ڇاتيءَ جا انفيڪشن، [[ثانوي پولي سائيٿيميا]] (Secondary polycythemia)، يعني رت جي ڳاڙهن جزن ۾ ثانوي واڌ، [[ٻئي قسم جي تنفسي ناڪامي]] (Type 2 respiratory failure)، [[ثانوي خودبخود نمونيوٿوراڪس]] (Secondary spontaneous pneumothorax)، يعني ڦڦڙن جي چوڌاري موجود خال ۾ خودبخود هوا گڏ ٿيڻ، ۽ [[ڪيڪيڪسيا]] (Cachexia)، يعني عضلاتي مقدار ۽ جسماني وزن جو شديد گهٽجڻ، شامل آهن.<ref name="CKSNice"/><ref name="BMJbp"/><ref name="Forfia">{{cite journal |vauthors=Forfia PR, Vaidya A, Wiegers SE |title=Pulmonary heart disease: The heart-lung interaction and its impact on patient phenotypes |journal=Pulmonary Circulation |volume=3 |issue=1 |pages=5–19 |date=January 2013 |pmid=23662171 |pmc=3641739 |doi=10.4103/2045-8932.109910 |doi-access=free}}</ref> [[تپ دق]] (Tuberculosis) سي او پي ڊي پيدا ٿيڻ جو هڪ خطري وارو عنصر پڻ آهي ۽ ساڳئي وقت ان سان گڏ موجود رهندڙ بيماري به ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}}<ref name="Mălăescu"/> [[ڪوويڊ-19]] جي ڪيسن ۾ سي او پي ڊي ۾ مبتلا مريضن کي شديد پيچيدگين جو وڌيڪ خطرو هوندو هو، جن ۾ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ، [[انتھائي نگهداشت واري شعبي]] ۾ داخل ٿيڻ ۽ فوتگي شامل هئا. اهڙن مريضن ۾ [[ڊگهي عرصي واري ڪوويڊ]] (Long COVID) جون علامتون ظاهر ٿيڻ جو امڪان پڻ وڌيڪ هو، جن ۾ مسلسل تنفسي علامتون، ٿڪاوٽ ۽ ادراڪي صلاحيتن ۾ خرابي شامل آهن.<ref name="Abtahi">{{cite journal |last1=Dalfardi |first1=B |last2=Abtahi |first2=H |last3=Edalatifard |first3=M |last4=Mozaffari |first4=S |last5=Rahimi |first5=B |last6=Roostaei |first6=G |last7=Khoshnam Rad |first7=N |title=The Impact of COVID-19 on Obstructive Pulmonary Diseases: A Narrative Review of Long-Term Consequences and Vaccination Strategies. |journal=Health Science Reports |date=February 2026 |volume=9 |issue=2 |article-number=e71882 |doi=10.1002/hsr2.71882 |doi-access=free |pmid=41737426 |pmc=12927929}}</ref> ڪوويڊ-19 جي علامتن ۽ سي او پي ڊي جي [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|اوچتي شدت]] جي علامتن ۾ فرق ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو. جڏهن علامتن ۾ ذائقي يا سنگهڻ جي حس ختم ٿيڻ شامل هجي، تڏهن ڪوويڊ-19 جو شڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name="Halpin">{{cite journal |vauthors=Halpin DM, Criner GJ, Papi A, Singh D, Anzueto A, Martinez FJ, Agusti AA, Vogelmeier CF |title=Global Initiative for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Lung Disease. The 2020 GOLD Science Committee Report on COVID-19 and Chronic Obstructive Pulmonary Disease |journal=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine |volume=203 |issue=1 |pages=24–36 |date=January 2021 |pmid=33146552 |pmc=7781116 |doi=10.1164/rccm.202009-3533SO}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن کي انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحت جا مسئلا پيش ايندا آهن، جن کي اها بيماري نه هوندي آهي.<ref name="Vogelmeier"/> هڪ ئي ماڻهوءَ ۾ ڪيترين بيمارين جي گڏيل موجودگي، جنهن کي [[گهڻين بيمارين جي گڏيل موجودگي]] (Multimorbidity) چيو ويندو آهي، سي او پي ڊي جي وڌيڪ خراب [[بيماريءَ جي اڳڪٿي|اڳڪٿي]] (Prognosis) سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Cronin">{{cite journal |last1=Cronin |first1=E |last2=Cushen |first2=B |title=Diagnosis and management of comorbid disease in COPD. |journal=Breathe (Sheffield, England) |date=January 2025 |volume=21 |issue=1 |page=240099 |doi=10.1183/20734735.0099-2024 |pmid=40007528 |pmc=11851148}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن ۾، هن بيماريءَ کان سواءِ ماڻهن جي ڀيٽ ۾، تنفسي يا دل سان لاڳاپيل سببن جي ڪري فوت ٿيڻ ۽ نسبتاً گهٽ عمر ۾ فوت ٿيڻ جو امڪان وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="Vogelmeier"/> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهو اڪثر سڌيءَ طرح تنفسي مسئلن بدران ساڻن گڏ موجود ٻين بيمارين جي نتيجي ۾ فوت ٿيندا آهن.<ref name="Chan">{{cite journal |vauthors=Chan SH, Selemidis S, Bozinovski S, Vlahos R |title=Pathobiological mechanisms underlying metabolic syndrome (MetS) in chronic obstructive pulmonary disease (COPD): clinical significance and therapeutic strategies |journal=Pharmacology & Therapeutics |volume=198 |pages=160–188 |date=June 2019 |pmid=30822464 |pmc=7112632 |doi=10.1016/j.pharmthera.2019.02.013}}</ref> === ٻين بيمارين کان فرق === سي او پي ڊي جون ڪجهه علامتون ٻين بيمارين سان ملندڙ جلندڙ ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري صحيح تشخيص لاءِ انهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | بيماري ! style="background:#164b70;color:white" | فرق ڪرڻ ۾ مددگار خاصيت |- | [[دمو]] | علامتن ۾ گهڻو ڦيرڦار ۽ هوا جي رڪاوٽ جو ڪڏهن مڪمل يا نمايان طور واپس معمول تي اچڻ؛ بهرحال ٻنهي بيمارين ۾ ڪجهه خصوصيتون گڏ ٿي سگهن ٿيون. |- | [[دل جي ناڪامي]] | پيرن جي سوجن، ليٽڻ وقت ساهه جي تڪليف ۽ دل جي جاچن ۾ غيرمعمولي نتيجا. |- | [[برونڪيڪٽاسس]] | بار بار انفيڪشن، گهڻو بلغم ۽ سي ٽي اسڪين تي ساهه جي نلين جو غيرمعمولي ڦهلاءُ. |- | [[سلهه]] | ڊگهي کنگهه، بخار، وزن گهٽجڻ ۽ مناسب جراثيمي يا تصويري جاچن جا نتيجا. |- | ڦڦڙن جي وچ واري بافتن جون بيماريون | ڦڦڙن جي سختي، تصويري جاچن ۾ مخصوص تبديليون ۽ مختلف قسم جي ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جا نتيجا. |} == علاج ۽ سنڀال == سي او پي ڊي جي علاج جا مقصد علامتون گهٽائڻ، روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ، اوچتين شدتن جو خطرو گهٽائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار برقرار رکڻ آهن. علاج مريض جي علامتن، اڳين اوچتين شدتن، ٻين بيمارين ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ مطابق چونڊيو ويندو آهي.<ref name="GOLD2026"/> === تمباڪو ڇڪڻ بند ڪرڻ === تمباڪو استعمال ڪندڙ مريضن لاءِ سگريٽ يا ٻين دونهين وارن تمباڪو جي شين کي ڇڏڻ علاج جي سڀ کان اهم قدمن مان آهي. ان سان ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي گهٽجڻ جي رفتار کي سست ڪرڻ ۽ مستقبل جي خطري کي گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ضرورت پوڻ تي طبي مشوري، رويي واري مدد ۽ تمباڪو ڇڏائڻ واري علاج مان فائدو وٺي سگهجي ٿو.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> === برونڪوڊائليٽر دوائون === '''برونڪوڊائليٽر''' (Bronchodilators) اهڙيون دوائون آهن جيڪي ساهه جي نلين جي عضلات کي ڍرو ڪري هوا جي گذر کي آسان بڻائين ٿيون. انهن ۾ مختصر ۽ ڊگهي اثر واريون دوائون شامل آهن. * '''بيٽا-ٻه ايگونسٽ:''' جهڙوڪ سالبوٽامول ۽ فارموٽيرول. * '''مسڪارينڪ مخالف دوائون:''' جهڙوڪ آئپراٽروپيم ۽ ٽائوٽروپيم. * '''گڏيل علاج:''' ڪجهه مريضن ۾ ڊگهي اثر واري ٻن مختلف برونڪوڊائليٽر دوائن جو گڏيل استعمال. دوائن جي چونڊ مريض جي علامتن ۽ اوچتين شدتن جي خطري مطابق ڪئي ويندي آهي. ان هيلر جي صحيح استعمال جي تربيت علاج جو اهم حصو آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025">{{cite journal |last1=Singh |first1=D |last2=Higham |first2=A |last3=Mathioudakis |first3=AG |last4=Beech |first4=A |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD): Developments in Pharmacological Treatments |journal=Drugs |year=2025 |volume=85 |issue=7 |pages=911–930 |doi=10.1007/s40265-025-02188-8 |pmc=12185658}}</ref> === ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ === '''ان هيلڊ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ''' (Inhaled corticosteroids) هر سي او پي ڊي مريض لاءِ ضروري نه هوندا آهن. ڪجهه مريضن ۾ بار بار اوچتي شدت، رت ۾ ايوسينوفل جي مقدار يا گڏ موجود دمَي جهڙين خاصيتن جي بنياد تي انهن جو استعمال فائديمند ٿي سگهي ٿو. انهن سان ڪجهه مريضن ۾ نمونيا جو خطرو به وڌي سگهي ٿو؛ تنهنڪري فائدي ۽ خطري جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025"/> === ڦڦڙن جي بحالي === '''ڦڦڙن جي بحالي''' (Pulmonary rehabilitation) هڪ منظم پروگرام آهي، جنهن ۾ جسماني ورزش، ساهه کڻڻ جون مناسب مشقون، بيماريءَ بابت تعليم ۽ روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ جا طريقا شامل هوندا آهن. هي پروگرام ساهه جي تڪليف گهٽائڻ، ورزش جي صلاحيت وڌائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> === آڪسيجن جو علاج === ڪجهه مريضن ۾ آرام جي حالت ۾ رت جي آڪسيجن مسلسل ۽ شديد گهٽ هجي ته ڊگهي عرصي لاءِ آڪسيجن جو علاج فائديمند ٿي سگهي ٿو. پر صرف ساهه جي تڪليف هجڻ سبب هر مريض کي گهر ۾ آڪسيجن ڏيڻ مناسب ناهي. ان لاءِ آڪسيجن جي ماپ ۽ مقرر طبي معيار ضروري آهن.<ref name="GOLD2026"/> === جراحي ۽ خاص علاج === چونڊيل مريضن ۾ ڦڦڙن جي تمام گهڻي ڦهلاءَ يا مخصوص قسم جي ايمفيسيما سبب هي علاج استعمال ٿي سگهن ٿا: * ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ واري جراحي. * برونڪوسڪوپي ذريعي ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ جا مخصوص طريقا. * تمام شديد ۽ مناسب چونڊيل حالتن ۾ ڦڦڙن جي پيوندڪاري. انهن طريقن لاءِ ماهر مرڪز ۾ تفصيلي جاچ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/> == اوچتي شدت جو علاج == اوچتي شدت جي علاج ۾ بيماريءَ جي سنگيني، رت ۾ آڪسيجن جي سطح ۽ امڪاني سببن جو جائزو ورتو ويندو آهي. علاج ۾ ضرورت مطابق مختصر اثر واريون هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، محدود عرصي لاءِ جسماني اثر وارا ڪارٽيڪوسٽيرائڊ، چونڊيل مريضن لاءِ اينٽي بايوٽڪ، مناسب آڪسيجن ۽ شديد حالتن ۾ غيرجراحي وينٽيليشن شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Carlin2023"/><ref name="Khan2023">{{cite journal |last1=Khan |first1=KS |last2=Jawaid |first2=S |last3=Memon |first3=UA |title=Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) Exacerbations in Hospitalized Patients From Admission to Discharge: A Comprehensive Review of Therapeutic Interventions |journal=Cureus |year=2023 |volume=15 |issue=8 |pages=e43694 |doi=10.7759/cureus.43694 |pmc=10505355}}</ref> سي او پي ڊي ۾ آڪسيجن جو استعمال مريض جي حالت مطابق سنڀالي ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه مريضن ۾ ضرورت کان وڌيڪ آڪسيجن رت ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي واڌ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. شديد اوچتي شدت ۾ اسپتال جي نگراني اهم آهي.<ref name="GOLD2026"/> == بچاءُ == سي او پي ڊي کان بچاءَ لاءِ اهم قدم هي آهن: * تمباڪو جو استعمال شروع نه ڪرڻ يا موجوده استعمال بند ڪرڻ. * گهرن ۾ صاف ٻارڻ ۽ مناسب هوا جي نيڪال جو انتظام. * ٻاهرين هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ لاءِ ماحولياتي قدم. * ڪم واري هنڌ مٽي، دونهين ۽ ڪيميائي ذرڙن کان تحفظ. * تنفسي انفيڪشنن کان بچاءَ لاءِ مناسب ويڪسينيشن. * ڦڦڙن جي صحت بابت ڄاڻ ۽ علامتن جي وقت سر سڃاڻپ. سي او پي ڊي وارن مريضن لاءِ انفلوئنزا، نمونيا پيدا ڪندڙ نميوڪوڪل جراثيم ۽ ٻين لاڳاپيل انفيڪشنن خلاف مناسب ويڪسينيشن جي سفارش مريض جي عمر، صحت ۽ مقامي هدايتن مطابق ڪئي ويندي آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> == پيچيدگيون == سي او پي ڊي سان لاڳاپيل ممڪن پيچيدگين ۾ شامل آهن: * ساهه جي دائمي يا اوچتي ناڪامي. * ڦڦڙن جي شريانين ۾ وڌيل رت جو دٻاءُ. * ڦڦڙن جي بيماريءَ سبب دل جي ساڄي پاسي تي وڌيل بار. * ڦڦڙن ۾ هوا جي غيرمعمولي رسڻ سبب نمونٿوراڪس. * عضلاتي ڪمزوري ۽ جسماني سرگرميءَ ۾ گهٽتائي. * غذائي کوٽ يا وزن گهٽجڻ. * پريشاني ۽ ڊپريشن. * بار بار اسپتال ۾ داخل ٿيڻ. سي او پي ڊي وارن ماڻهن ۾ دل جون بيماريون، ڦڦڙن جو ڪينسر ۽ ٻيون دائمي حالتون به گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون؛ تنهنڪري مريض جي مجموعي صحت جو جائزو اهم آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="Szalontai2021"/> == وبائي صورتحال == عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب 2021ع ۾ سي او پي ڊي سان متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ 21 ڪروڙ 34 لک هو. هن بيماريءَ جو بار مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ تمباڪو جي استعمال، آلودگي، عمر جي جوڙجڪ، صحت جي سهولتن ۽ ٻين عنصرن سبب مختلف آهي.<ref name="GBD2021"/> عالمي صحت واري اداري جي 2026ع ۾ جاري ڪيل معلومات موجب، 2023ع ۾ سي او پي ڊي دنيا ۾ فوتگين جو ٽيون وڏو سبب هئي ۽ ان سان لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون لاڳاپيل هيون. ستر سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن ۾ سي او پي ڊي سبب ٿيندڙ فوتگين جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ ٿئي ٿو.<ref name="WHO2026"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" ! style="background:#164b70;color:white" | اشارو ! style="background:#164b70;color:white" | عالمي انگ ! style="background:#164b70;color:white" | سال |- | متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ | لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک | 2021ع |- | سالياني فوتگيون | لڳ ڀڳ 34 لک | 2023ع |- | مجموعي عالمي فوتگين ۾ حصو | لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو | 2023ع |} مختلف سالن جا انگ هڪ ٻئي سان سڌي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪرڻ وقت مطالعي جي طريقن ۽ ڊيٽا جي فرق کي نظر ۾ رکڻ گهرجي. == تاريخ == سي او پي ڊي جي طبي سڃاڻپ ڪيترن صدين دوران ڦڦڙن جي بناوت، دائمي کنگهه، ايمفيسيما ۽ هوا جي وهڪري بابت علم وڌڻ سان ترقي ڪئي. جديد دور ۾ اسپائروميٽري ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچن بيماريءَ جي سڃاڻپ کي وڌيڪ معياري بڻايو. ويهين صديءَ ۾ تمباڪو ڇڪڻ ۽ دائمي ڦڦڙن جي بيمارين جي وچ ۾ تعلق بابت تحقيق سي او پي ڊي جي روڪٿام لاءِ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref name="GOLD2026"/> عالمي سطح تي بيماريءَ جي تشخيص، درجابندي ۽ علاج کي معياري بڻائڻ لاءِ '''گلوبل انيشيئيٽو فار ڪرونڪ آبسٽرڪٽو لنگ ڊزيز'''، يعني گولڊ (GOLD)، طبي تحقيق جي بنياد تي رهنمائي جاري ڪري ٿي. ان جي 2026ع واري رپورٽ ۾ تشخيص، خطري جي سڃاڻپ، علاج ۽ بيماريءَ جي اوچتين شدتن بابت جديد سفارشون شامل آهن.<ref name="GOLD2026"/> == عام غلط فهميون == {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | غلط فهمي ! style="background:#164b70;color:white" | طبي وضاحت |- | سي او پي ڊي صرف سگريٽ ڇڪيندڙن کي ٿيندي آهي. | سگريٽ اهم سبب آهي، پر گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي، پيشاورانه واسطا ۽ موروثي سبب به بيماري پيدا ڪري سگهن ٿا. |- | سي او پي ڊي ۽ دمو ساڳي بيماري آهن. | ٻنهي ۾ ساهه جي تڪليف ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي بيماري پيدا ٿيڻ جي عمل، تشخيص ۽ علاج ۾ اهم فرق آهن. |- | هر مريض کي اسٽيرائڊ ان هيلر گهرجي. | اسٽيرائڊ صرف مخصوص طبي حالتن ۾ مناسب هوندا آهن. |- | هر اوچتي شدت ۾ اينٽي بايوٽڪ ضروري آهي. | ڪيترين اوچتين شدتن جو سبب وائرس يا آلودگي هوندي آهي؛ اينٽي بايوٽڪ چونڊيل حالتن ۾ ڏني ويندي آهي. |- | هر ساهه جي تڪليف واري مريض کي آڪسيجن گهرجي. | آڪسيجن جو علاج رت ۾ آڪسيجن جي ماپ ۽ ٻين طبي معيارن مطابق طئي ڪيو ويندو آهي. |} == تحقيق ۽ مستقبل جا امڪان == سي او پي ڊي بابت جديد تحقيق ۾ بيماريءَ جي مختلف حياتياتي قسمن، سوزش سان لاڳاپيل نشانين، نون دوائن، اوچتين شدتن جي اڳڪٿي ۽ انفرادي مريض مطابق علاج کي اهميت ڏني پئي وڃي. تحقيق جو هڪ مقصد اهڙن مريضن جي سڃاڻپ آهي، جيڪي مخصوص دوائن يا علاج جي طريقن مان وڌيڪ فائدو حاصل ڪري سگهن.<ref name="Singh2025"/><ref name="GOLD2026"/> == پڻ ڏسو == * [[ڦڦڙا]] * [[ساهه جو نظام]] * [[دمو]] * [[برونڪائٽس]] * [[ايمفيسيما]] * [[ساهه جي تڪليف]] * [[اسپائروميٽري]] * [[تمباڪو نوشي]] * [[هوا جي آلودگي]] * [[سلهه]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * [https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ گولڊ: سي او پي ڊي بابت 2026ع جي عالمي رهنمائي] * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 عالمي صحت وارو ادارو: سي او پي ڊي بابت معلومات] * [https://www.cdc.gov/copd/about/ آمريڪي بيمارين جي روڪٿام وارو مرڪز: سي او پي ڊي] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/ اسپائروميٽري ذريعي تشخيص بابت گولڊ جي سائنسي ڪميٽيءَ جي رپورٽ] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chronic_obstructive_pulmonary_disease وڪيميڊيا ڪامنز تي سي او پي ڊي سان لاڳاپيل تصويرون] * [https://goldcopd.org/ گولڊ جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.who.int/ عالمي صحت واري اداري جي ويب سائيٽ] [[زمرو:ڦڦڙن جون بيماريون]] [[زمرو:ساهه جي نظام جون بيماريون]] [[زمرو:تمباڪو سان لاڳاپيل بيماريون]] [[زمرو:دائمي بيماريون]] qo2pov6cyw8zxbv9a4c6s4aoshers0u 427212 427209 2026-11-02T19:45:30Z Intisar Ali 8681 427212 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڦڦڙن جي دائمي بيماري، جنهن ۾ هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي}} {{Infobox medical condition | name = دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري | image = Copd versus healthy lung.jpg | caption = صحتمند ڦڦڙن ۽ دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ ۾ متاثر ڦڦڙن جي ڀيٽ | alt = صحتمند ۽ متاثر ڦڦڙن جي جوڙجڪ | field = [[ڦڦڙن جي طب]] | synonyms = سي او پي ڊي؛ دائمي رڪاوٽ واري هوائي نلين جي بيماري | symptoms = [[ساهه جي تڪليف]]، [[کنگهه]]، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز، ٿڪاوٽ | complications = ساهه جي شديد ناڪامي، ڦڦڙن جو وڌيل رت جو دٻاءُ، ڦڦڙن سبب دل جي بيماري، پريشاني، ڊپريشن | onset = گهڻو ڪري وچولي يا وڏي عمر ۾ | duration = دائمي | causes = تماڪ جو دونهون، هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ مٽي ۽ ڪيميائي دونهون، موروثي ۽ ترقياتي سبب | diagnosis = [[اسپائروميٽري]] | differential = [[دمو]]، [[دل جي ناڪامي]]، [[برونڪيڪٽاسس]]، [[سلهه]] | prevention = تماڪ ڇڪڻ بند ڪرڻ، صاف هوا، پيشاورانه تحفظ، مناسب ويڪسينيشن | treatment = هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، ڦڦڙن جي بحالي، مناسب ورزش، چونڊيل مريضن لاءِ آڪسيجن ۽ جراحي | medication = برونڪوڊائليٽر، چونڊيل مريضن لاءِ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ | frequency = لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو (2021ع) | deaths = لڳ ڀڳ 34 لک (2023ع) }} '''دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري''' (انگريزي: ''Chronic obstructive pulmonary disease''؛ مخفف: '''سي او پي ڊي'''، COPD) ڦڦڙن جي هڪ عام، دائمي ۽ گهڻو ڪري وڌندڙ بيماري آهي، جنهن ۾ ساهه جي نلين يا ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن کي نقصان پهچڻ سبب هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي. ان جون مکيه علامتون ساهه جي تڪليف، ڊگهي عرصي تائين کنگهه، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز ۽ جسماني سرگرمين دوران جلد ٿڪجڻ آهن. بيماريءَ جو مڪمل علاج اڃا موجود ناهي، پر خطري وارن سببن کان بچاءَ، دوائن، ڦڦڙن جي بحالي ۽ ٻين مناسب علاج سان علامتون گهٽائي، اوچتين شدتن کان بچائي ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪري سگهجي ٿو.<ref name="WHO2026">{{cite web |title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 |publisher=World Health Organization |date=10 June 2026 |language=en}}</ref><ref name="GOLD2026">{{cite web |title=2026 GOLD Report and Pocket Guide |url=https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |year=2026 |language=en}}</ref> هن بيماريءَ سان لاڳاپيل ٻه اهم ڦڦڙن جا مسئلا '''دائمي برونڪائٽس''' ۽ '''ايمفيسيما''' آهن. دائمي برونڪائٽس ۾ ساهه جي نلين ۾ سوزش ۽ بلغم جي وڌيل پيداوار ٿيندي آهي، جڏهن ته ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي ننڍڙن هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون خراب ٿينديون آهن. اهي ٻئي حالتون هڪ ئي مريض ۾ گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون، پر سي او پي ڊي جي تشخيص لاءِ ٻنهي جو گڏ هجڻ ضروري ناهي.<ref name="CDC2024">{{cite web |title=About COPD |url=https://www.cdc.gov/copd/about/ |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=15 May 2024 |language=en}}</ref> تمباڪو جو دونهون هن بيماريءَ جو اهم سبب آهي، پر سگريٽ نه ڇڪيندڙ ماڻهو به گهرن ۾ ٻارڻ جي دونهين، ٻاهرين هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ نقصانڪار ذرڙن، موروثي سببن يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي نامڪمل واڌ سبب متاثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> عالمي صحت واري اداري موجب 2023ع ۾ سي او پي ڊي سبب لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون ٿيون، جيڪي دنيا جي مجموعي فوتگين جو تقريباً 6 سيڪڙو هيون. 2021ع جي عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو هن بيماريءَ سان متاثر هئا.<ref name="WHO2026"/><ref name="GBD2021">{{cite journal |title=Global, regional, and national burden of chronic obstructive pulmonary disease and its attributable risk factors from 1990 to 2021: an analysis for the Global Burden of Disease Study 2021 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11697803/ |journal=The Lancet Respiratory Medicine |year=2025 |language=en}}</ref> == تعريف ۽ طبي خصوصيتون == سي او پي ڊي ۾ هوا جي وهڪري جي رڪاوٽ ساهه جي ننڍين نلين جي بيماري، ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جي تباهي يا ٻنهي جي گڏيل اثر سان پيدا ٿيندي آهي. ان سبب ڦڦڙن مان هوا مڪمل طور ٻاهر ڪڍڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، جنهن کي '''هوا ڦاسڻ''' (Air trapping) چيو وڃي ٿو. ڦڦڙن ۾ غيرضروري هوا گڏ ٿيڻ سان ڦڦڙن جو ڦهلاءُ وڌي سگهي ٿو ۽ ساهه کڻڻ لاءِ وڌيڪ محنت ڪرڻي پوي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> هي بيماري صرف ساهه جي نلين تائين محدود ناهي؛ ان سان عضلاتي ڪمزوري، جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي، غذائي مسئلا ۽ ٻين دائمي بيمارين جو خطرو به لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> == نشانيون ۽ علامتون == [[File:Symptoms of COPD.svg|thumb|دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي مختلف مرحلن جون [[نشانيون ۽ علامتون]]]] {{listen | filename = Wheeze2O.ogg | title = ساهه کڻڻ وقت سيٽيءَ جهڙو آواز | description = اسٽيٿواسڪوپ ذريعي ٻڌڻ ۾ ايندڙ ساهه جي سيٽيءَ جهڙي آواز جو نمونو. | format = اوگ }} [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ بابت عالمي شروعاتي ادارو]] (گولڊ؛ GOLD) دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ (سي او پي ڊي) کي ڦڦڙن جي اهڙي بيماري قرار ڏئي ٿو، جنهن جا ڪيترائي بنيادي سبب ٿي سگهن ٿا ۽ جنهن جي خاصيت ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ تنفسي علامتون آهن، جهڙوڪ [[ساهه جي تڪليف]]، [[کنگهه]] ۽ [[بلغم]]، جيڪي وقت بوقت [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|اوچتو شدت اختيار ڪري سگهن ٿيون]]. اهي علامتون ساهه جي نلين ۾ پيدا ٿيندڙ خرابين، جهڙوڪ [[برونڪائٽس]] ۽ [[برونڪيولائٽس]]، يا ڦڦڙن جي [[ڦڦڙن جا هوائي ٿيلهيڙا|ننڍڙن هوائي ٿيلهيڙن]] ۾ ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ [[ايمفيسيما]]، جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿيون. انهن تبديلين سبب [[رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري|هوا جي وهڪري ۾ مستقل ۽ اڪثر وڌندڙ رڪاوٽ]] پيدا ٿئي ٿي.<ref name=GOLD2023>{{Cite web |title=2023 GOLD Report |url=https://goldcopd.org/2023-gold-report/ |date=2024-11-15 |website=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) |language=en-US}}</ref><ref name=GOLD2025>{{Cite web |title=2025 GOLD Report |url=https://goldcopd.org/2025-gold-report/ |date=2024-11-15 |website=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) |language=en-US}}</ref><ref name="Singh">{{cite journal |last1=Singh |first1=D |last2=Higham |first2=A |last3=Mathioudakis |first3=AG |last4=Beech |first4=A |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD): Developments in Pharmacological Treatments. |journal=Drugs |date=July 2025 |volume=85 |issue=7 |pages=911–930 |doi=10.1007/s40265-025-02188-8 |pmid=40392521 |pmc=12185658 }}</ref> === ساهه جي تڪليف === سي او پي ڊي جي هڪ [[نشانيون ۽ علامتون|بنيادي علامت]] دائمي ۽ آهستي آهستي وڌندڙ [[ساهه جي تڪليف]] آهي. ساهه کڻڻ ۾ ڏکيائي اڪثر مريض لاءِ سڀ کان وڌيڪ پريشان ڪندڙ علامت هوندي آهي، جيڪا [[پريشاني]] پيدا ڪرڻ سان گڏ جسماني معذوري يا روزمره جي سرگرمين ۾ محدوديت جي شدت تي به اثرانداز ٿيندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} ساهه جي تڪليف سان گڏ [[ساهه ۾ سيٽيءَ جو آواز]] ۽ ڇاتيءَ ۾ جڪڙجڻ جون علامتون ڏينهن جي مختلف وقتن يا هڪ ڏينهن کان ٻئي ڏينهن تائين گهٽ وڌ ٿي سگهن ٿيون، ۽ اهي هميشه موجود نه هونديون آهن. ڇاتيءَ ۾ جڪڙجڻ اڪثر جسماني محنت کان پوءِ محسوس ٿيندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} ساهه جي شديد تڪليف محسوس ڪندڙ ماڻهو فطري طور اهڙي ويهڪ اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ هو اڳتي جهڪي پنهنجا هٿ گوڏن تي رکن ٿا. هن حالت کي [[ٽرائيپاڊ پوزيشن]] (Tripod position) چيو ويندو آهي. اهڙي ويهڪ ۾ [[ڪلهن جي هڏن جو مجموعو|ڪلهن جي هڏن ۽ عضلاتي ڍانچي]] کي سهارو ۽ استحڪام ملڻ سان ساهه جي تڪليف گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.<ref name="Khan">{{cite journal |last1=Khan |first1=KS |last2=Jawaid |first2=S |last3=Memon |first3=UA |last4=Perera |first4=T |last5=Khan |first5=U |last6=Farwa |first6=UE |last7=Jindal |first7=U |last8=Afzal |first8=MS |last9=Razzaq |first9=W |last10=Abdin |first10=ZU |last11=Khawaja |first11=UA |title=Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) Exacerbations in Hospitalized Patients From Admission to Discharge: A Comprehensive Review of Therapeutic Interventions. |journal=Cureus |date=August 2023 |volume=15 |issue=8 |article-number=e43694 |doi=10.7759/cureus.43694 |doi-access=free |pmid=37724212 |pmc=10505355 }}</ref> سي او پي ڊي جي وڌيڪ ترقي يافته مرحلن ۾ مبتلا ماڻهو [[چپن کي سوڙهو ڪري ساهه کڻڻ|چپن کي سوڙهو ڪري ساهه ٻاهر ڪڍڻ]] جو طريقو پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن سان ساهه جي تڪليف ۾ بهتري اچي سگهي ٿي.<ref name="Mayer">{{cite journal |vauthors=Mayer AF, Karloh M, Dos Santos K, de Araujo CL, Gulart AA |title=Effects of acute use of pursed-lips breathing during exercise in patients with COPD: a systematic review and meta-analysis |journal=Physiotherapy |volume=104 |issue=1 |pages=9–17 |date=March 2018 |pmid=28969859 |doi=10.1016/j.physio.2017.08.007}}</ref> ساهه جي تڪليف اڪثر جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي جو سبب بڻجندي آهي، ۽ جسماني سرگرمين جي گهٽ سطح بيماريءَ جي وڌيڪ خراب نتيجن سان لاڳاپيل هوندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=90–96|loc=Chapter 4: Management of stable COPD}}<ref>{{cite journal |vauthors=O'Donnell DE, Milne KM, James MD, de Torres JP, Neder JA |title=Dyspnea in COPD: New Mechanistic Insights and Management Implications |journal=Advances in Therapy |volume=37 |issue=1 |pages=41–60 |date=January 2020 |pmid=31673990 |pmc=6979461 |doi=10.1007/s12325-019-01128-9 |doi-access=free}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن کي علاج لاءِ طبي مدد حاصل ڪرڻ کان اڳ اڪثر ساهه جي تڪليف ۾ واڌ ۽ بار بار [[عام زڪام|زڪام]] ٿيڻ جون شڪايتون هونديون آهن. بيماريءَ جي شديد ۽ تمام شديد مرحلن ۾ مسلسل [[ٿڪاوٽ]]، وزن ۾ گهٽتائي، عضلاتي مقدار جو گهٽجڻ ۽ [[بک جي گهٽتائي]] پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} === کنگهه === سي او پي ڊي جي سڀ کان پهرين ظاهر ٿيندڙ علامت عام طور تي دائمي کنگهه هوندي آهي، جنهن سان گاڙهو ۽ لِسڙو مادو نڪري به سگهي ٿو ۽ نه به. هن مادّي کي [[بلغم]]، [[ميوڪس]] (Mucus) يا [[کنگهه سان نڪرندڙ بلغم|ڦڦڙن مان نڪرندڙ بلغم]] چيو ويندو آهي. بلغم سان گڏ کنگهه وقت بوقت ٿي سگهي ٿي، جنهن سبب ان جي صحيح اندازي لڳائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي. بلغم خارج ڪندڙ [[بلغم واري کنگهه]] (Productive cough) سي او پي ڊي جي 30 سيڪڙو کان گهٽ ڪيسن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جي غيرموجودگيءَ ۾ به هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿي سگهي ٿي. علامتون عام طور تي صبح جي وقت وڌيڪ هونديون آهن.<ref name=Szalontai>{{cite journal |vauthors=Szalontai K, Gémes N, Furák J |display-authors=et al. |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Epidemiology, Biomarkers, and Paving the Way to Lung Cancer |journal=J Clin Med |volume=10 |issue=13 |date=June 2021 |page=2889 |pmid=34209651 |doi=10.3390/jcm10132889 |pmc=8268950 |doi-access=free}}</ref> سماجي يا ثقافتي عادتن جي لحاظ کان ماڻهو بلغم کي ڳهي سگهن ٿا يا ٿُڪي ٻاهر ڪڍي سگهن ٿا.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} دائمي بلغم واري کنگهه ساهه جي نلين ۾ [[بلغم جي حد کان وڌيڪ پيداوار]] سبب ٿي سگهي ٿي. جڏهن اهڙي کنگهه لڳاتار گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين، هر سال ٽن مهينن کان وڌيڪ عرصي لاءِ برقرار رهي، تڏهن ان کي [[دائمي برونڪائٽس]] چيو ويندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} دائمي برونڪائٽس سي او پي ڊي جي تشخيص لاءِ ضروري هوا جي وهڪري واري رڪاوٽ ظاهر ٿيڻ کان اڳ به موجود ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=4–8|loc=Chapter 1: Definition and overview}} ماڻهو اڪثر پنهنجين علامتن بابت مڪمل ڄاڻ نه ڏيندا آهن ۽ اهو سمجهي سگهن ٿا ته اهي علامتون ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ ۾ بنيادي تبديلين بدران ڪنهن عارضي تحريڪ يا جلن سبب پيدا ٿيون آهن.{{sfn|Gold Report 2021|pp=4–8|loc=Chapter 1: Definition and overview}} شديد سي او پي ڊي ۾ تمام زور واري کنگهه سبب [[پاسرين جو ڀڄڻ|پاسرين ۾ ڀڃڪڙي]] يا [[بيهوشي|ٿوري دير لاءِ هوش وڃائڻ]] پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} === بيماريءَ جي اوچتي شدت === [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|بيماريءَ جي اوچتي شدت]] (Acute exacerbation) اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ بيماريءَ جون [[نشانيون ۽ علامتون]] اوچتو وڌي وڃن يا خراب ٿي پون. اها حالت ڪيترن ڏينهن<ref name="Carlin">{{cite journal |last1=Carlin |first1=BW |title=Exacerbations of COPD. |journal=Respiratory Care |date=July 2023 |volume=68 |issue=7 |pages=961–972 |doi=10.4187/respcare.10782 |pmid=37353338 |pmc=10289624}}</ref> کان وٺي ٻن هفتن تائين برقرار رهي سگهي ٿي.<ref name="Voulgareli">{{cite journal |last1=Voulgareli |first1=I |last2=Antonogiannaki |first2=EM |last3=Bartziokas |first3=K |last4=Zaneli |first4=S |last5=Bakakos |first5=P |last6=Loukides |first6=S |last7=Papaioannou |first7=AI |title=Early Identification of Exacerbations in Patients with Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD). |journal=Journal of Clinical Medicine |date=10 January 2025 |volume=14 |issue=2 |page=397 |doi=10.3390/jcm14020397 |doi-access=free |pmid=39860403 |pmc=11765565}}</ref> علامتن جي شدت وڌڻ ۾ ساهه جي تڪليف جو وڌيڪ ٿيڻ، بلغم جي مقدار ۾ واڌ، بلغم جي نوعيت يا خاصيتن ۾ تبديلي، کنگهه ۾ تبديلي يا ساهه کڻڻ وقت سيٽيءَ جهڙي آواز ۾ واڌ شامل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Carlin"/><ref name="Voulgareli"/> هن حالت ۾ عام طور ڏسڻ ۾ ايندڙ هڪ نشاني [[ڦڦڙن ۾ هوا ڦاسڻ]] (Air trapping) آهي، جنهن ۾ مريض کي [[ساهه ٻاهر ڪڍڻ|مڪمل طور ساهه ٻاهر ڪڍڻ]] ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=104–109|loc=Chapter 5: Management of exacerbations}} بيماريءَ جي اوچتي شدت اڪثر وائرس يا بيڪٽيريا جي انفيڪشن يا ماحولياتي عنصرن سبب ساهه جي نلين ۾ پيدا ٿيندڙ سوزش سان لاڳاپيل هوندي آهي. [[وائرسي انفيڪشن]]، جهڙوڪ [[عام زڪام]]، اوچتي شدت جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو واقعن جو سبب بڻجن ٿا.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} زڪام سياري جي مهينن ۾ وڌيڪ ٿيندو آهي، پر سال جي ڪنهن به وقت ٿي سگهي ٿو.<ref name="CDC2">{{cite web |title=Common Colds |url=https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/ |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 August 2021 |language=en-us |date=7 October 2020 |archive-date=18 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618024517/https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/}}</ref> [[ساهه جي نلين جا بيڪٽيريائي انفيڪشن]] اوچتي شدت پيدا ڪندڙ سببن ۾ ٻئي نمبر تي آهن. انهن ۾ ''[[هيموفيلس انفلوئنزي]]'' (Haemophilus influenzae)،<ref name="Short">{{cite journal |vauthors=Short B, Carson S, Devlin AC |display-authors=etal |title=Non-typeable Haemophilus influenzae chronic colonization in chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |journal=Critical Reviews in Microbiology |volume=47 |issue=2 |pages=192–205 |date=March 2021 |pmid=33455514 |doi=10.1080/1040841X.2020.1863330 |s2cid=230608674 |doi-access=free}}</ref><ref name="Voulgareli"/> ''[[سيوڊوموناس ايروجينوسا]]'' (Pseudomonas aeruginosa)<ref name="Liu2025">{{cite journal |last1=Liu |first1=C |last2=Liu |first2=C |last3=Liu |first3=H |last4=Lin |first4=S |title=Characteristics of pathogenic microorganisms in COPD-related infections: prognostic correlations and implications. |journal=Frontiers in Cellular and Infection Microbiology |date=2025 |volume=15 |article-number=1739849 |doi=10.3389/fcimb.2025.1739849 |doi-access=free |pmid=41635718 |pmc=12862076}}</ref><ref name="Voulgareli"/> ۽ ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيائي]]'' (Streptococcus pneumoniae) شامل آهن.<ref name="Voulgareli"/> بيڪٽيريائي انفيڪشن وائرسي انفيڪشن سان گڏ به ٿي سگهن ٿا يا وائرسي انفيڪشن کان پوءِ ثانوي انفيڪشن طور پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guo-Parke">{{cite journal |vauthors=Guo-Parke H, Linden D, Weldon S, Kidney JC, Taggart CC |title=Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation |journal=Frontiers in Immunology |volume=11 |article-number=1205 |date=2020 |pmid=32655557 |pmc=7325903 |doi=10.3389/fimmu.2020.01205 |doi-access=free}}</ref> بيماريءَ جي اوچتي شدت پيدا ڪندڙ ماحولياتي نقصانڪار عنصرن ۾ [[تماڪ ڇڪڻ]]، [[ٺوس ٻارڻ]] جو استعمال ۽ گهرن اندر يا ٻاهر [[هوا جي آلودگي]] جا ٻيا ذريعا شامل آهن.<ref name="Voulgareli"/> [[تمباڪو جي دونهين]] سان واسطو سڌو سنئون تمباڪو ڇڪڻ سبب يا [[ٻين جي تمباڪو جي دونهين سان واسطو|ٻين ماڻهن جي تمباڪو جي دونهين]] ذريعي به ٿي سگهي ٿو.<ref name="EPA">{{cite web |last1=US EPA |first1=OAR |title=Particulate Matter (PM) Basics |url=https://www.epa.gov/pm-pollution/particulate-matter-pm-basics#effects |website=United States Environmental Protection Agency |access-date=21 July 2021 |language=en |date=19 April 2016}}</ref> [[موسمياتي تبديلي]] سبب دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[جهنگ جي باهه مان پيدا ٿيندڙ دونهون|جهنگن جي باهه مان پيدا ٿيندڙ دونهون]] وڌندڙ خطرو بڻجي رهيو آهي.<ref name="Sacks">{{cite journal |last1=Sacks |first1=JD |last2=Migliaccio |first2=CT |last3=Reid |first3=CE |last4=Montrose |first4=L |title=Shifting the Conversation on Wildland Fire Smoke Exposures: More Smoke Within and Across Years Requires a New Approach to Inform Public Health Action. |journal=ACS ES&T Air |date=14 February 2025 |volume=2 |issue=2 |pages=122–129 |doi=10.1021/acsestair.4c00236 |pmid=40182508 |pmc=11964113 |bibcode=2025AESTA...2..122S}}</ref> [[آمريڪا جي ماحولياتي تحفظ واري اداري]] جي سفارش موجب جهنگن جي باهه مان پيدا ٿيندڙ انتهائي بارڪ ذرڙن کان بچاءَ لاءِ چهري تي صحيح نموني لڳندڙ [[تنفسي حفاظتي ماسڪ]] استعمال ڪرڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي عام [[مٽيءَ کان بچاءَ وارا ماسڪ|مٽيءَ وارن ماسڪن]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرائتو تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name=USEPA>{{cite web |last1=US EPA |first1=OAR |title=Health Effects Attributed to Wildfire Smoke |url=https://www.epa.gov/wildfire-smoke-course/health-effects-attributed-wildfire-smoke |website=United States Environmental Protection Agency |access-date=21 July 2021 |language=en |date=13 August 2019}}</ref> جهنگن جي باهه جي حوالي سان ڪينيڊا ۽ آسٽريليا جي لاڳاپيل ادارن پاران پڻ اهڙي قسم جون صلاحون ڏنيون ويون آهن.<ref name=LACA>{{cite web |title=Forest Fires and Lung Health |url=https://www.lung.ca/lung-health/air-quality/outdoor-air-quality/forest-fires-and-lung-health |website=The Lung Association |access-date=21 July 2021 |language=en |date=25 August 2014}}</ref><ref name=farmer>{{cite web |title=Bushfire smoke |url=https://farmerhealth.org.au/2014/03/19/bushfire-smoke |website=National Centre for Farmer Health |access-date=21 July 2021 |language=en-AU |date=19 March 2014}}</ref> سي او پي ڊي جي اوچتي شدت پيدا ٿيڻ جو خطرو عورتن ۾؛ انهن ماڻهن ۾ جن کي گذريل سال دوران هڪ يا وڌيڪ ڀيرا بيماريءَ جي اوچتي شدت ٿي هجي؛ انهن مريضن ۾ جن جي سي او پي ڊي وڌيڪ شديد هجي، جيئن [[هڪ سيڪنڊ ۾ زور سان خارج ڪيل هوا جو حجم|ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ وارين جاچن]] مان ظاهر ٿئي؛ ۽ انهن ماڻهن ۾ وڌيڪ هوندو آهي جن کي دائمي برونڪائٽس يا ان سان لاڳاپيل حالتون، جهڙوڪ [[معدي جي تيزاب جو غذائي نلي ڏانهن موٽڻ]]، [[ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ]]<ref name="Voulgareli"/> يا [[ڦڦڙن جي شريان ۾ رت جو دڳ]] موجود هجي.<ref name="Yang">{{cite journal |last1=Yang |first1=R |last2=Liu |first2=G |last3=Deng |first3=C |title=Pulmonary embolism with chronic obstructive pulmonary disease. |journal=Chronic Diseases and Translational Medicine |date=September 2021 |volume=7 |issue=3 |pages=149–156 |doi=10.1016/j.cdtm.2021.04.001 |pmid=34505015 |pmc=8413125}}</ref> جن ماڻهن ۾ سال دوران ٻه يا وڌيڪ ڀيرا بيماريءَ جي اوچتي شدت پيدا ٿئي ٿي، انهن ۾ بيماريءَ جي وڌيڪ خراب اڳڀرائيءَ جو لاڳاپو ڏٺو ويو آهي ۽ کين '''بار بار اوچتي شدت ۾ مبتلا ٿيندڙ مريض''' (Frequent exacerbators) قرار ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=104–109|loc=Chapter 5: Management of exacerbations}} اوچتي شدت جي واقعن ۾ واڌ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽتائي، زندگيءَ جي معيار ۾ خرابي، وڌيڪ [[بيماريءَ جو بار]] ۽ وڌيل [[فوتگيءَ جي شرح]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Voulgareli"/> وڏي عمر ۾ [[جسماني ڪمزوريءَ جو سنڊروم]] (Frailty syndrome) پڻ بيماريءَ جي اوچتي شدت جي وڌيڪ واقعن ۽ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي وڌيل امڪان سان لاڳاپيل آهي.<ref name=Luo>{{cite journal |vauthors=Luo J, Zhang D, Tang W, Dou LY, Sun Y |title=Impact of Frailty on the Risk of Exacerbations and All-Cause Mortality in Elderly Patients with Stable Chronic Obstructive Pulmonary Disease |journal=Clinical Interventions in Aging |volume=16 |pages=593–601 |date=2021 |pmid=33880018 |pmc=8053481 |doi=10.2147/CIA.S303852 |doi-access=free}}</ref> == بيماريءَ جي اوچتي شدت == '''سي او پي ڊي جي اوچتي شدت''' (Acute exacerbation of COPD) اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ مريض جي معمول وارين علامتن ۾ ٿوري عرصي اندر واضح واڌ اچي ٿي. ان دوران ساهه جي تڪليف، کنگهه يا بلغم وڌي سگهي ٿو ۽ بلغم جو رنگ يا گاڙهاڻ تبديل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Carlin2023">{{cite journal |last=Carlin |first=BW |title=Exacerbations of COPD |journal=Respiratory Care |year=2023 |volume=68 |issue=7 |pages=961–972 |doi=10.4187/respcare.10782 |pmc=10289624}}</ref> === اوچتي شدت جا سبب === * وائرس سبب ساهه جي نلين جا انفيڪشن. * بيڪٽيريا سبب انفيڪشن. * هوا جي آلودگي ۽ دونهين سان واسطو. * ماحولياتي گرمي، سردي يا ٻين تحريڪ ڏيندڙ سببن جا اثر. * ڪجهه حالتن ۾ اڻڄاتل سبب. وائرس ۽ بيڪٽيريا جا گڏيل انفيڪشن به ٿي سگهن ٿا. هر اوچتي شدت لازمي طور بيڪٽيريا جي انفيڪشن سبب نه هوندي آهي، تنهنڪري هر مريض لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوا ضروري ناهي.<ref name="GuoParke2020">{{cite journal |last1=Guo-Parke |first1=H |last2=Linden |first2=D |last3=Weldon |first3=S |last4=Kidney |first4=JC |last5=Taggart |first5=CC |title=Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation |journal=Frontiers in Immunology |year=2020 |volume=11 |pages=1205 |doi=10.3389/fimmu.2020.01205 |pmc=7325903}}</ref> === خطري جون نشانيون === تمام گهڻي ساهه جي تڪليف، ڳالهائڻ ۾ ڏکيائي، نيري رنگ جا چپ، مونجهارو، غنودگي، آڪسيجن جي سخت گهٽتائي يا ساهه جي تيزيءَ سان خراب ٿيندڙ حالت ۾ فوري طبي مدد ضروري آهي. اهڙيون علامتون ساهه جي شديد ناڪامي يا ٻي سنگين بيماريءَ جي نشاندهي ڪري سگهن ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> == سبب ۽ خطري وارا عنصر == === تماڪ جو استعمال === سگريٽ، ٻيڙي، سگار ۽ تماڪ جي ٻين دونهين وارن شڪلن جو استعمال سي او پي ڊي جي اهم خطري وارن سببن مان آهي. ڊگهي عرصي تائين تماڪ جي دونهين سان واسطو ڦڦڙن ۾ سوزش، ساهه جي ننڍين نلين جي تنگي ۽ هوائي ٿيلهيڙن جي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٻين ماڻهن جي سگريٽ جو دونهون به نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO2026"/><ref name="CDC2024"/> === گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي === ڪاٺ، ڪوئلي، ڇيڻن ۽ ٻين ٻارڻن مان پيدا ٿيندڙ دونهون، خاص طور تي ناقص هوا جي نيڪال وارن گهرن ۾، سي او پي ڊي جو اهم خطرو آهي. ٻاهرين هوا ۾ موجود بارڪ ذرڙا، گاڏين جو دونهون ۽ صنعتي آلودگي به ڦڦڙن کي نقصان پهچائي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> === پيشاورانه سبب === معدنيات، تعميراتي ڪم، زراعت، ڪارخانن ۽ ٻين صنعتن ۾ مٽي، ڪيميائي دونهين، گيسن ۽ بخارن سان ڊگهي عرصي تائين واسطو سي او پي ڊي جو خطرو وڌائي سگهي ٿو. مناسب هوا جي نيڪال، حفاظتي ضابطن ۽ ضرورت مطابق مناسب تنفسي حفاظتي سامان سان اهڙو خطرو گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === موروثي ۽ حياتياتي سبب === ڪجهه ماڻهن ۾ موروثي سبب سي او پي ڊي جي خطري کي وڌائين ٿا. انهن مان هڪ اهم سبب '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي کوٽ''' (Alpha-1 antitrypsin deficiency) آهي، جنهن ۾ ڦڦڙن کي نقصان کان بچائيندڙ پروٽين جي کوٽ سبب نسبتاً ننڍي عمر ۾ ايمفيسيما پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === زندگيءَ جي شروعاتي مرحلن جا سبب === حمل دوران يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي واڌ متاثر ٿيڻ، وقت کان اڳ ڄمڻ، ٻاروتڻ جا سنگين ساهه وارا انفيڪشن ۽ غذائي مسئلا زندگيءَ جي پوئين حصي ۾ ڦڦڙن جي گهٽ ڪارڪردگي ۽ سي او پي ڊي جي خطري سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> == بيماري پيدا ٿيڻ جو عمل == === ساهه جي نلين ۾ سوزش === نقصانڪار دونهين يا ٻين ذرڙن سان ڊگهي واسطي سبب ساهه جي نلين ۾ دائمي سوزش پيدا ٿي سگهي ٿي. ان سان نلين جون ڀتيون ٿلهيون ٿيڻ، بلغم وڌڻ ۽ ننڍين نلين جي تنگ ٿيڻ جا عمل شروع ٿين ٿا. نتيجي ۾ خاص طور ساهه ٻاهر ڪڍڻ وقت هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> === ايمفيسيما === [[File:Copd versus healthy lung.jpg|thumb|صحتمند ڦڦڙن ۽ ايمفيسيما سان لاڳاپيل تبديليءَ جي ڀيٽ]] ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون تباهه ٿينديون آهن. ان سان گيسن جي مٽاسٽا لاءِ موجود سطح گهٽجي ويندي آهي ۽ ڦڦڙن جي لچڪ متاثر ٿيندي آهي. نتيجي ۾ ساهه ٻاهر ڪڍڻ مشڪل ۽ ڦڦڙن اندر هوا ڦاسڻ وڌيڪ عام ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === هوا ڦاسڻ ۽ ڦڦڙن جو وڌيل ڦهلاءُ === هوا جي نلين ۾ رڪاوٽ ۽ ڦڦڙن جي لچڪ گهٽجڻ سبب ساهه ڇڏڻ کان پوءِ به وڌيڪ هوا اندر رهجي سگهي ٿي. ان کي '''هوا ڦاسڻ''' چيو وڃي ٿو. جڏهن ڦڦڙن جو حجم غيرمعمولي طور وڌي وڃي، تڏهن ان حالت کي '''هائپر انفليشن''' (Hyperinflation) چيو ويندو آهي. جسماني سرگرمي دوران اها حالت ساهه جي تڪليف کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Dyspnea2020"/> == تشخيص == سي او پي ڊي جي تشخيص مريض جي علامتن، تمباڪو يا ٻين نقصانڪار عنصرن سان واسطي جي تاريخ، جسماني معائني ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچ جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. تشخيص جي تصديق لاءِ '''اسپائروميٽري''' بنيادي جاچ آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025">{{cite journal |title=GOLD Science Committee recommendations for the use of pre- and post-bronchodilator spirometry for the diagnosis of COPD |journal=European Respiratory Journal |year=2025 |volume=65 |issue=2 |pages=2401603 |doi=10.1183/13993003.01603-2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/}}</ref> === اسپائروميٽري === اسپائروميٽري (Spirometry) اهڙي جاچ آهي، جنهن ۾ مريض کي مخصوص اوزار ذريعي زور سان ساهه ٻاهر ڪڍڻ لاءِ چيو ويندو آهي. هن جاچ جا ٻه اهم ماپا هي آهن: * '''ايف اي وي ون (FEV₁):''' زور سان ساهه ڇڏڻ جي پهرين سيڪنڊ ۾ ٻاهر نڪرندڙ هوا جو حجم. * '''ايف وي سي (FVC):''' زور سان مڪمل ساهه ڇڏڻ دوران ٻاهر نڪرندڙ هوا جو مجموعي حجم. جيڪڏهن ساهه جون نليون کوليندڙ دوا ڏيڻ کان پوءِ ايف اي وي ون ۽ ايف وي سي جو تناسب '''0.70 کان گهٽ''' هجي، ته مناسب علامتن ۽ خطري وارن سببن جي موجودگيءَ ۾ اها سي او پي ڊي جي تشخيص جي حمايت ڪري ٿي. عمر ۽ ٻين طبي حالتن جي لحاظ کان نتيجن جي تشريح به اهم آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025"/><ref name="GOLD2026"/> === ٻيون جاچون === * '''ڇاتيءَ جو ايڪس ري:''' ڦڦڙن جي ٻين بيمارين يا پيچيدگين جي جاچ لاءِ. * '''سي ٽي اسڪين:''' ايمفيسيما، برونڪيڪٽاسس يا ٻين ڦڦڙن جي تبديلين جي تفصيلي جاچ لاءِ. * '''آڪسيجن جي ماپ:''' رت ۾ آڪسيجن جي مقدار جو اندازو لڳائڻ لاءِ. * '''رت جي گيسن جي جاچ:''' خاص طور شديد بيماريءَ يا ساهه جي ناڪاميءَ ۾. * '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي جاچ:''' موروثي کوٽ جي سڃاڻپ لاءِ، جڏهن طبي طور مناسب هجي. * '''رت ۾ ايوسينوفل جي ڳڻپ:''' ڪجهه مريضن ۾ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ علاج بابت فيصلي ۾ مدد لاءِ. اهي جاچون هر مريض لاءِ لازمي نه آهن؛ انهن جي ضرورت طبي صورتحال مطابق طئي ڪئي ويندي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == درجابندي == [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري]] (سي او پي ڊي؛ COPD) کي مختلف ذيلي قسمن ۾ ورهائڻ سان مريضن لاءِ وڌيڪ مخصوص ۽ مناسب علاج جا طريقا اختيار ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.<ref name="Li">{{cite journal |last1=Li |first1=CL |last2=Liu |first2=SF |title=Exploring Molecular Mechanisms and Biomarkers in COPD: An Overview of Current Advancements and Perspectives. |journal=International Journal of Molecular Sciences |date=4 July 2024 |volume=25 |issue=13 |page=7347 |doi=10.3390/ijms25137347 |doi-access=free |pmid=39000454 |pmc=11242201}}</ref><ref name="Xie">{{cite journal |last1=Xie |first1=C |last2=Wang |first2=K |last3=Yang |first3=K |last4=Zhong |first4=Y |last5=Gul |first5=A |last6=Luo |first6=W |last7=Yalikun |first7=M |last8=He |first8=J |last9=Chen |first9=W |last10=Xu |first10=W |last11=Dong |first11=J |title=Toward precision medicine in COPD: phenotypes, endotypes, biomarkers, and treatable traits. |journal=Respiratory Research |date=29 September 2025 |volume=26 |issue=1 |page=274 |doi=10.1186/s12931-025-03356-w |doi-access=free |pmid=41024111 |pmc=12482825}}</ref> [[فينوٽائپ]] (Phenotype) مان مراد ڪنهن بيماريءَ جون مشاهدي هيٺ اچي سگهندڙ خاصيتون آهن، جن ۾ علامتون، بيماريءَ جي اوچتي شدت اختيار ڪرڻ جي واقعن جو تعداد ۽ مريض جي طبي تاريخ جا ٻيا تفصيل شامل آهن، جيڪي طبي عمل ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اينڊوٽائپ]] (Endotype) اهڙين مشاهدي هيٺ ايندڙ خاصيتن کي انهن جي پويان ڪم ڪندڙ حياتياتي يا ماليڪيولي عملن سان ڳنڍي ٿو. هڪ فينوٽائپ جو تعلق هڪ کان وڌيڪ اينڊوٽائپن سان ٿي سگهي ٿو.<ref name="Xie"/> [[جينوٽائپ]] (Genotype) جي درجابندي ڪنهن جينياتي عنصر جي موجودگي يا غير موجودگي ۽ ان جي بنيادي حياتياتي عملن تي پوندڙ اثرن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Silverman"/> [[ايٽيوٽائپ]] (Etiotype) اهڙي درجابندي آهي، جيڪا بيماري پيدا ٿيڻ ۾ حصو وٺندڙ سببن جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. هڪ ئي ماڻهوءَ ۾ بيماري پيدا ٿيڻ جا ڪيترائي سبب گڏ موجود ٿي سگهن ٿا. مخصوص سببن جو تعلق مخصوص فينوٽائپن سان پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Xie"/> === ايمفيسيما ۽ دائمي برونڪائٽس جا فينوٽائپ === تاريخي طور تي، سي او پي ڊي جي [[فينوٽائپ|فينوٽائپي]] درجابنديءَ ۾ گهڻو ڪري [[ايمفيسيما]] (Emphysema) ۽ [[دائمي برونڪائٽس]] (Chronic bronchitis) جي علامتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="Xie"/> ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جون ننڍيون هوائي ٿيلهيون، يعني [[ڦڦڙن جا هوائي ٿيلهڙا|الويولائي]] (Alveoli)، ڦهلجي وينديون آهن ۽ انهن جون ڀتيون تباهه ٿيڻ لڳنديون آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڦڦڙن جو بنيادي بافتو|ڦڦڙن جي بافتن]] (Lung parenchyma) کي مستقل نقصان پهچندو آهي. ايمفيسيما هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ کان سواءِ به موجود ٿي سگهي ٿو، پر عام طور تي ان سان هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پڻ پيدا ٿيندي آهي. ڦڦڙن جي بناوت ۾ ٻيون غيرمعمولي تبديليون به هوا جي وهڪري کي محدود ڪري سگهن ٿيون.<ref name="ICD11">{{cite web |title=ICD-11 – ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics |url=https://icd.who.int/browse11/l-m/en#/http%3a%2f%2fid.who.int%2ficd%2fentity%2f1948124976 |website=icd.who.int |access-date=30 June 2021}}</ref> دائمي برونڪائٽس جي تعريف اهڙي [[بلغم واري کنگهه]] (Productive cough) طور ڪئي ويندي آهي، جيڪا لڳاتار ٻن سالن تائين هر سال گهٽ ۾ گهٽ ٽن مهينن لاءِ موجود هجي. دائمي برونڪائٽس هميشه هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا نٿو ڪري، پر ان ۾ مبتلا ماڻهن کي سي او پي ڊي پيدا ٿيڻ جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} شروعاتي درجابندين ۾ جسماني علامتن جي بنياد تي مريضن کي قسم اي (Type A) ۽ قسم بي (Type B) ۾ ورهايو ويندو هو. قسم اي، يعني ايمفيسيما وارا مريض، پنهنجي گلابي رنگت، تيز ساهه کڻڻ ۽ چپن کي سُڪائي ساهه کڻڻ سبب ''پنڪ پفرز'' (Pink puffers) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا. قسم بي، يعني دائمي برونڪائٽس وارا مريض، رت ۾ آڪسيجن جي گهٽ سطح سبب [[سائنوسس]] (Cyanosis)، يعني چمڙي ۽ چپن جو نيراڻ مائل ٿيڻ، ۽ ٽنگن جي هيٺئين حصي يا مُرن جي سُڄڻ سبب ''بلو بلوٽرز'' (Blue bloaters) سڏبا هئا.<ref name="Weinberger">{{cite book |vauthors=Weinberger SE |title=Principles of pulmonary medicine |chapter=Chronic Obstructive Pulmonary Disease |date=2019 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-52371-4 |pages=93–112 [104] |edition=7th |doi=10.1016/B978-0-323-52371-4.00009-X}}</ref><ref name="Manian">{{cite journal |last1=Manian |first1=P |title=Chronic obstructive pulmonary disease classification, phenotypes and risk assessment. |journal=Journal of Thoracic Disease |date=September 2019 |volume=11 |issue=Suppl 14 |pages=S1761–S1766 |doi=10.21037/jtd.2019.05.10 |doi-access=free |pmid=31632753 |pmc=6783724}}</ref> تازو اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهي شروعاتي فينوٽائپ مختلف بنيادي حياتياتي عملن جي عڪاسي ڪري سگهن ٿا: هڪ ''ايمفيسيما وارو فينوٽائپ''، جنهن ۾ هوائي ٿيلهيون تباهه ٿين ٿيون، ۽ ٻيو ''دائمي برونڪائٽس وارو فينوٽائپ''، جنهن جو تعلق ساهه جي نالين جي سوزش سان آهي.<ref name="Xie"/><ref name="Bai">{{cite journal |vauthors=Bai S, Zhao L |title=Imbalance Between Injury and Defense in the COPD Emphysematous Phenotype |journal=Frontiers in Medicine |volume=8 |article-number=653332 |date=2021 |pmid=34026786 |pmc=8131650 |doi=10.3389/fmed.2021.653332 |doi-access=free}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا گهڻن ماڻهن ۾ ايمفيسيما ۽ ساهه جي نالين جي بيماري، ٻنهي سان لاڳاپيل علامتن جو ميلاپ موجود هوندو آهي.<ref name="Weinberger"/> === ٻيا فينوٽائپ === سي او پي ڊي هڪ پيچيده بيماري آهي، جنهن کي هاڻي وڌندڙ حد تائين مختلف خطري وارن عنصرن ۽ بيماريءَ جي مختلف طبي رخن تي مشتمل بيمارين جي هڪ متنوع گروهه طور تسليم ڪيو پيو وڃي. ان ڪري سي او پي ڊي جا ٻيا ذيلي قسم يا فينوٽائپ پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.<ref name="RIC">{{cite journal |vauthors=Ramírez-Venegas A, Torres-Duque CA, Guzmán-Bouilloud NE, González-García M, Sansores RH |title=SMALLa AIRWAY DISEASE IN COPD ASSOCIATED TO BIOMASS EXPOSURE |journal=Rev Invest Clin |volume=71 |issue=1 |pages=70–78 |date=2019 |pmid=30810542 |doi=10.24875/RIC.18002652 |doi-access=free}}</ref><ref name="Corlateanu">{{cite journal |vauthors=Corlateanu A, Mendez Y, Wang Y, Garnica RJ, Botnaru V, Siafakas N |title=Chronic obstructive pulmonary disease and phenotypes: a state-of-the-art |journal=Pulmonology |volume=26 |issue=2 |pages=95–100 |date=2020 |pmid=31740261 |doi=10.1016/j.pulmoe.2019.10.006 |doi-access=free}}</ref> هڪ عام فينوٽائپ ''بار بار اوچتي شدت اختيار ڪندڙ مريض'' (Frequent exacerbator) آهي، يعني اهڙو مريض، جنهن کي هڪ سال اندر بيماريءَ جي اوچتي شدت جا ٻه يا وڌيڪ واقعا پيش آيا هجن. اهڙن مريضن ۾ بيماريءَ جي اڳڪٿي (Prognosis) نسبتاً خراب هوندي آهي؛ تنهنڪري انهن جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ وڌيڪ اوچتن حملن کي روڪڻ علاج جو اهم مقصد آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=104–109|loc=Chapter 5: Management of exacerbations}}<ref name="Bai"/> [[دمو ۽ دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جو گڏيل روپ]] (Asthma–COPD overlap؛ ACO) هڪ ٻيو تجويز ڪيل فينوٽائپ آهي، جنهن ۾ [[دمو]] ۽ سي او پي ڊي، ٻنهي جون طبي خاصيتون موجود هونديون آهن. ڪجهه ماهر ان کي هڪ الڳ طبي حالت سمجهن ٿا.<ref name="Mekov2021">{{cite journal |last1=Mekov |first1=Evgeni |last2=Nuñez |first2=Alexa |last3=Sin |first3=Don D |last4=Ichinose |first4=Masakazu |last5=Rhee |first5=Chin Kook |last6=Maselli |first6=Diego Jose |last7=Coté |first7=Andréanne |last8=Suppli Ulrik |first8=Charlotte |last9=Maltais |first9=François |last10=Anzueto |first10=Antonio |last11=Miravitlles |first11=Marc |title=Update on Asthma–COPD Overlap (ACO): A Narrative Review |journal=International Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |date=June 2021 |volume=16 |pages=1783–1799 |doi=10.2147/COPD.S312560 |pmid=34168440 |pmc=8216660 |doi-access=free}}</ref><ref name="Xie"/> سي او پي ڊي جو هڪ ''ڦڦڙن جي رت وارين نلين سان لاڳاپيل فينوٽائپ'' (Pulmonary vascular phenotype) پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دل ۽ رت جي نلين جي ڪارڪردگيءَ ۾ خرابي شامل هوندي آهي.<ref name="Kumar">{{cite journal |vauthors=Kumar A, Mahajan A, Salazar EA |display-authors=etal |title=Impact of human immunodeficiency virus on pulmonary vascular disease |journal=Global Cardiology Science and Practice |volume=2021 |issue=2 |pages=e202112 |date=June 2021 |pmid=34285903 |pmc=8272407 |doi=10.21542/gcsp.2021.12}}</ref> [[سِسٽڪ فائبروسس]] (Cystic fibrosis) ۽ سي او پي ڊي ۾ [[سي ايف ٽي آر پروٽين]] (CFTR) جي ڪارڪردگيءَ ۾ خرابيءَ سان لاڳاپيل هڪ ماليڪيولي فينوٽائپ پڻ گڏيل طور ڏٺو ويو آهي.<ref name="DeRose">{{cite journal |vauthors=De Rose V, Molloy K, Gohy S, Pilette C, Greene CM |title=Airway Epithelium Dysfunction in Cystic Fibrosis and COPD |journal=Mediators of Inflammation |volume=2018 |article-number=1309746 |date=2018 |pmid=29849481 |pmc=5911336 |doi=10.1155/2018/1309746 |doi-access=free}}</ref> دائمي برونڪائٽس ۽ [[برونڪيڪٽيسس]] (Bronchiectasis)، يعني ساهه جي نالين جي مستقل ڦهلاءَ، جي گڏيل فينوٽائپ جو پڻ بيان ڪيو ويو آهي، پر ان لاءِ سڀ کان مناسب علاج طئي ڪرڻ ۾ ڏکيائي ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Osadnik">{{cite journal |vauthors=Osadnik CR, McDonald CF, Holland AE |title=Clinical issues of mucus accumulation in COPD |journal=International Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |volume=9 |pages=301–302 |date=2014 |pmid=24741301 |pmc=3970915 |doi=10.2147/COPD.S61797 |doi-access=free}}</ref> مختلف فينوٽائپن جي سڃاڻپ ۽ انهن کي تسليم ڪرڻ سان مناسب علاج جي چونڊ ۾ رهنمائي ملي سگهي ٿي.<ref name="Halpin2"/> === جينوٽائپ === [[الفا-1 اينٽي ٽرپسِن جي کوٽ]] (Alpha-1 antitrypsin deficiency؛ AATD) سان لاڳاپيل جينياتي ذيلي قسم ۾ ''SERPINA1'' جين ۾ هڪ ناياب تبديلي (Mutation) شامل هوندي آهي، جنهن جو تعلق پروٽينيز ۽ اينٽي پروٽينيز (Proteinase–antiprotease) جي وچ ۾ عدم توازن سان هوندو آهي. هن جينوٽائپ ۾ [[رت جا اڇا جزا|رت جي اڇن جزن]] جي هڪ قسم، يعني [[نيوٽروفل]] (Neutrophil)، ۾ موجود ايلسٽيز (Elastase) نالي اينزائم جي بي ضابطه سرگرميءَ سبب گهٽ عمر ۾ ئي ايمفيسيما پيدا ٿي سگهي ٿو. سي او پي ڊي جي هن قسم لاءِ هڪ علاج تجويز ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ صاف ڪيل الفا-1 اينٽي ٽرپسِن پروٽين رڳ ذريعي (Intravenously) ڏني ويندي آهي.<ref name="Xie"/><ref name="Silverman"/><ref name="GOLD2025"/> === اينڊوٽائپ === اينڊوٽائپ (Endotype) جي تعريف اهڙي حياتياتي يا ماليڪيولي عمل جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي، جيڪو وضاحت ڪري ته ڪنهن مخصوص مريض ۾ بيماريءَ جون مشاهدي هيٺ ايندڙ خاصيتون ڇو پيدا ٿيون آهن.<ref name="Xie"/><ref name="Zeng">{{cite journal |last1=Zeng |first1=S |last2=Zhang |first2=Y |last3=Li |first3=S |last4=Li |first4=Z |last5=Li |first5=P |last6=Xie |first6=J |last7=Zhang |first7=J |last8=Xie |first8=L |last9=Yang |first9=Y |title=From metabolic alterations to chronic inflammation: mechanisms and immunoregulation of metabolic reprogramming in COPD. |journal=Frontiers in Immunology |date=2025 |volume=16 |article-number=1698832 |doi=10.3389/fimmu.2025.1698832 |doi-access=free |pmid=41409289 |pmc=12705367}}</ref> سي او پي ڊي جا ٻه چڱيءَ طرح بيان ڪيل اينڊوٽائپ [[مدافعتي نظام]] ۾ موجود رت جي اڇن جزن جي سوزشي عملن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ شامل اڇن جزن جا قسم [[نيوٽروفل]] (Neutrophils) ۽ [[ايوسينوفل]] (Eosinophils) آهن.<ref name="Xie"/> [[نيوٽروفل]] رت جي اڇن جزن جو هڪ قسم آهن، جيڪي جسم ۾ زخم ۽ انفيڪشن جي مقابلي ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ماحولياتي نقصانڪار عنصر، جهڙوڪ سگريٽ جو دونهون ۽ هوا جي آلودگي، ساهه جي نالين ۾ نيوٽروفل سان لاڳاپيل سوزش پيدا ڪن ٿا. ان جي نتيجي ۾ انٽرليوڪن-1 (IL-1)، انٽرليوڪن-8 (IL-8)، ٽي هيلپر-17 (Th17) ۽ ٻيا ڪيميائي پيغام رسائيندڙ مادا خارج ٿين ٿا. هن عمل کي ''نيوٽروفل مرڪوز انفلاماسووم رستو'' (Neutrophil-centric inflammasome pathway) يا ''ٽي-2 لو'' (T2-low) سي او پي ڊي چيو ويندو آهي. اهڙن مريضن ۾ انٽرليوڪن-17 (IL-17) ۽ نيوٽروفل سان لاڳاپيل ٻين پروٽينن جي سطح وڌيل هوندي آهي. انهن جون علامتون سگريٽ نوشيءَ سان لاڳاپيل روايتي دائمي برونڪائٽس واري فينوٽائپ سان ملندڙ هونديون آهن. هن اينڊوٽائپ جو تعلق ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ ۾ تيزيءَ سان گهٽتائي ۽ انفيڪشن سبب بيماريءَ جي بار بار اوچتي شدت اختيار ڪرڻ سان آهي.<ref name="Xie"/><ref name="Zeng"/> [[ايوسينوفل]] رت جي اڇن جزن جو هڪ قسم آهن، جيڪي [[الرجي]] ۽ [[دمو|دمي]] سان لاڳاپيل عملن ۾ حصو وٺن ٿا. انهن سان لاڳاپيل حياتياتي عمل الرجي پيدا ڪندڙ مادن جي ردعمل ۽ دمي ۾ ٿيندڙ عملن سان ملندڙ جلندڙ آهن. هڪ حياتياتي رستي ۾، جنهن کي ''آءِ جي اِي کان آزاد ماسٽ سيل جي سرگرمي'' (IgE-independent mast cell activation) چيو ويندو آهي، [[ماسٽ سيل]] (Mast cells) سوزش پيدا ڪندڙ ڪيميائي پيغام رسائيندڙ مادا، جهڙوڪ هسٽامين (Histamine) ۽ ٽرپٽيز (Tryptase)، خارج ڪندا آهن. اهي مادا ٽائپ-2 هيلپر سيلن کي سائٽوڪائنز (Cytokines)، جهڙوڪ انٽرليوڪن-4 (IL-4)، انٽرليوڪن-5 (IL-5) ۽ انٽرليوڪن-13 (IL-13)، پيدا ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪندا آهن. ان جي نتيجي ۾ ايوسينوفل جي ڪري سوزش ۽ بلغم جي پيداوار وڌي ويندي آهي. هن عمل کي ''ايوسينوفل تي دارومدار رکندڙ ٻئي قسم جي مدافعت'' (Eosinophil-dependent type 2 immunity) يا ''ٽي-2 هاءِ'' (T2-high) سي او پي ڊي چيو ويندو آهي. سي او پي ڊي ۾ مبتلا لڳ ڀڳ 20 کان 40 سيڪڙو مريضن ۾ ٻئي قسم جي مدافعتي رستن جي سرگرمي ڏسڻ ۾ ايندي آهي، جنهن سان رت يا بلغم ۾ ايوسينوفل جو تعداد وڌيل هوندو آهي. اهڙن مريضن ۾ دمي جهڙيون علامتون هونديون آهن ۽ بيماريءَ جي اوچتي شدت اختيار ڪرڻ ۽ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي. ''ٽي-2 هاءِ'' اينڊوٽائپ، دمي ۽ سي او پي ڊي جي گڏيل فينوٽائپ سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="Xie"/><ref name="Beech">{{cite journal |last1=Beech |first1=A |last2=Higham |first2=A |last3=Booth |first3=S |last4=Tejwani |first4=V |last5=Trinkmann |first5=F |last6=Singh |first6=D |title=Type 2 inflammation in COPD: is it just asthma? |journal=Breathe (Sheffield, England) |date=October 2024 |volume=20 |issue=3 |page=230229 |doi=10.1183/20734735.0229-2023 |pmid=39534492 |pmc=11555586}}</ref><ref name="Zeng"/> === ايٽيوٽائپ === سال 2023ع ۾ [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ بابت عالمي شروعات]] (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease؛ GOLD) سي او پي ڊي پيدا ٿيڻ ۾ حصو وٺندڙ مختلف سببن کي تسليم ڪندي هڪ نئون درجابنديءَ وارو نظام متعارف ڪرايو. هن نظام تحت سي او پي ڊي کي ان جي بنيادي سببن ۽ خطري وارن عنصرن جي بنياد تي مختلف ايٽيوٽائپن (Etiotypes) ۾ ورهايو ويو. سال 2023ع جي گولڊ رپورٽ ۾ ست الڳ ايٽيوٽائپ ڄاڻايا ويا آهن:<ref name="Xie"/><ref name="GOLD2023"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #a9c5d3; border-collapse:collapse;" ! style="background:#176b87; color:white; width:25%;" | ايٽيوٽائپ ! style="background:#176b87; color:white; width:18%;" | سڃاڻپ ! style="background:#176b87; color:white;" | بنيادي سبب يا لاڳاپيل عنصر |- | '''سگريٽ نوشيءَ سان لاڳاپيل سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-سي (COPD-C) | سگريٽ نوشيءَ ۽ تمباڪي جي دونهين سان لاڳاپيل بيماري. |- style="background:#f0f7fa;" | '''بايوماس ۽ آلودگيءَ سان لاڳاپيل سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-پي (COPD-P) | بايوماس (Biomass) جي ٻارڻ ۽ هوا جي آلودگيءَ سان لاڳاپيل بيماري. |- | '''جينياتي سببن واري سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-جي (COPD-G) | جينياتي عنصرن جي ڪري پيدا ٿيندڙ بيماري. |- style="background:#f0f7fa;" | '''ڦڦڙن جي غيرمعمولي واڌ ويجهه سبب سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-ڊي (COPD-D) | ڦڦڙن جي نشونما يا واڌ ويجهه ۾ غيرمعمولي تبديلين سان لاڳاپيل بيماري. |- | '''دمي سان گڏ سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-اي (COPD-A) | دمي سان گڏ موجود يا ان سان لاڳاپيل سي او پي ڊي. |- style="background:#f0f7fa;" | '''انفيڪشن سبب سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-آءِ (COPD-I) | تنفسي انفيڪشنن سان لاڳاپيل بيماري. |- | '''اڻڄاتل سبب واري سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-يو (COPD-U) | اهڙي بيماري، جنهن جو بنيادي سبب معلوم نه هجي. |} هي درجابنديءَ وارو نظام دنيا جي مختلف آباديءَ وارن گروهن ۾ سي او پي ڊي جي سببن ۽ بيماريءَ جي وڌڻ جي رفتار ۾ موجود فرق کي وڌيڪ مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو. [[گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ|گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن]] ۾ [[کاڌو پچائڻ لاءِ حياتياتي ٻارڻ|نامياتي مواد کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ]] سان لاڳاپيل سي او پي ڊي (COPD-P) ۽ ننڍپڻ ۾ بار بار ٿيندڙ تنفسي انفيڪشنن سان لاڳاپيل سي او پي ڊي (COPD-I) نسبتاً وڌيڪ عام آهن.<ref name="Xie"/> بيماريءَ جي سببن جي سڃاڻپ ان جي علاج ۽ انتظام لاءِ اهم آهي. ڪجهه ايٽيوٽائپن جو تعلق مخصوص طبي فينوٽائپن سان ٿي سگهي ٿو. مثال طور، بايوماس ۽ آلودگيءَ سان لاڳاپيل سي او پي ڊي (COPD-P) ۾ ڦڦڙن جي ننڍين ساهه وارين نالين جي بافتن کي نسبتاً وڌيڪ نقصان پهچندو آهي ۽ هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، تمباڪي سان لاڳاپيل سي او پي ڊي (COPD-C) ۾ ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهن کي وڌيڪ نقصان پهچندو آهي، جنهن سان رت ۾ آڪسيجن منتقل ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي.<ref name="Xie"/> اهڙن فرقن جي سڃاڻپ مان ظاهر ٿئي ٿو ته بيماريءَ جي بنيادي سببن کي منهن ڏيڻ ضروري آهي. زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ ڦڦڙن جي مناسب واڌ ويجهه کي بهتر بڻائڻ وارا صحت جا پروگرام سي او پي ڊي جي روڪٿام ۽ انتظام جو حصو ٿي سگهن ٿا. کاڌو پچائڻ لاءِ صاف توانائيءَ وارا ٻارڻ مهيا ڪرڻ سان بايوماس جي دونهين سان واسطو گهٽجي سگهي ٿو. [[ويڪسينيشن]] ذريعي [[انفلوئنزا]]، [[نيموڪوڪل انفيڪشن]] ۽ [[ريسپايريٽري سنسيشيئل وائرس]] (Respiratory syncytial virus؛ RSV) جهڙن تنفسي انفيڪشنن کان بچاءَ ۾ مدد ملي سگهي ٿي ۽ سي او پي ڊي جي خطرناڪ اوچتن حملن جو خطرو گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Xie"/> === بيماريءَ جي شدت جي درجابندي === سي او پي ڊي جي شدت جو اندازو صرف هڪ جاچ مان نه لڳايو ويندو آهي. ڦڦڙن جي ڪارڪردگي، علامتن جي شدت ۽ اڳين اوچتين شدتن جي تاريخ گڏجي مريض جي حالت سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> ==== ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ موجب درجا ==== هيٺ ڏنل درجابندي انهن مريضن لاءِ آهي جن ۾ ساهه جون نليون کوليندڙ دوا کان پوءِ هوا جي مستقل رڪاوٽ جي تصديق ٿي چڪي هجي. ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچ، يعني [[اسپائروميٽري]] (Spirometry)، ۾ هڪ سيڪنڊ اندر زور سان ٻاهر ڪڍيل هوا جي مقدار کي ''ايف اي وي ون'' (FEV1) چيو ويندو آهي. ان مقدار کي مريض لاءِ متوقع قدر سان ڀيٽي رڪاوٽ جي شدت جا چار درجا مقرر ڪيا ويندا آهن.<ref name="GOLD2026"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border-collapse:collapse;" ! style="background:#164b70;color:white;" | درجو ! style="background:#164b70;color:white;" | نالو ! style="background:#164b70;color:white;" | متوقع قدر جي ڀيٽ ۾ ايف اي وي ون |- | style="background:#e4f4e9;" | 1 | هلڪي رڪاوٽ | 80 سيڪڙو يا وڌيڪ |- | style="background:#fff4d5;" | 2 | وچولي رڪاوٽ | 50 سيڪڙو يا وڌيڪ، پر 80 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#ffe5d1;" | 3 | شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو يا وڌيڪ، پر 50 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#f9dcdc;" | 4 | تمام شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو کان گهٽ |} علامتن ۽ اڳين اوچتين شدتن جي بنياد تي مريض جي الڳ گروهه بندي به ڪئي ويندي آهي، جيڪا علاج جي چونڊ ۾ مددگار هوندي آهي. 2026ع جي گولڊ رهنمائي ۾ اوچتين شدتن جي خطري کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == ٻيون لاڳاپيل بيماريون ۽ طبي حالتون == [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري]] (سي او پي ڊي؛ COPD) اڪثر ٻين ڪيترين بيمارين ۽ طبي حالتن سان گڏ موجود هوندي آهي، جن کي [[گڏيل بيماريون]] (Comorbidities) چيو ويندو آهي. اهي بيماريون [[انساني جسم جا نظام|انساني جسم جي مختلف نظامن]] تي اثرانداز ٿينديون آهن. اهڙي گڏيل موجودگيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن بيمارين جا ڪجهه خطري وارا عنصر هڪجهڙا آهن ۽ بيمارين جي پيدا ٿيڻ ۾ [[سوزش]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Cronin"/> ساڳئي عمر جي انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾، جن کي سي او پي ڊي نه هجي، هن بيماريءَ ۾ مبتلا ماڻهن ۾ [[دل ۽ رت جي نلين جون بيماريون]]، تنفسي بيماريون، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر]]، [[نمونيا]] ۽ [[دمو]]، هڏن ۽ عضلات سان لاڳاپيل بيماريون، جهڙوڪ [[هڏن جي ڀُرڀُرائپ]] (Osteoporosis)، دماغي ۽ نفسياتي بيماريون، جهڙوڪ [[ڊپريشن]]، [[ڊيمينشيا]] (Dementia)<ref name="Vogelmeier"/> ۽ [[ذهني پريشانيءَ جي بيماري|ذهني پريشاني]] (Anxiety)،<ref name="Zeng"/><ref name="BMJbp">{{cite web |title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) — Complications |work=BMJ Best Practice |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/7/complications |access-date=11 July 2021}}</ref><ref name="CKSNice"/> ۽ [[استحالائي بيماريون]] (Metabolic disorders)، جهڙوڪ [[ذيابيطس]]،<ref name="Zeng"/> [[ميٽابولڪ سنڊروم]] (Metabolic syndrome)، [[دائمي بُڪين جي بيماري]]<ref name="Wang">{{cite journal |last1=Wang |first1=Z |last2=Sun |first2=Y |title=Unraveling the causality between chronic obstructive pulmonary disease and its common comorbidities using bidirectional Mendelian randomization. |journal=European Journal of Medical Research |date=26 February 2024 |volume=29 |issue=1 |page=143 |doi=10.1186/s40001-024-01686-x |doi-access=free |pmid=38403592 |pmc=10895842}}</ref> ۽ [[ڍانچي وارن عضلات]] (Skeletal muscles) جي ڪارڪردگيءَ ۾ خرابي وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref name="Cronin"/>{{sfn|Gold Report 2021|pp=26–33|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن ۾ [[ادراڪي صلاحيتن ۾ گهٽتائي]] (Cognitive impairment) پڻ عام آهي، جيئن هوا جي وهڪري تي اثرانداز ٿيندڙ ڦڦڙن جي ٻين بيمارين ۾ به ڏٺو ويندو آهي. ادراڪي صلاحيتن ۾ گهٽتائيءَ جو تعلق [[روزمره جي زندگيءَ جون سرگرميون|روزمره جي زندگيءَ جون بنيادي سرگرميون]] پاڻ سنڀالڻ جي صلاحيت ۾ گهٽتائيءَ سان هوندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=121–126|loc=Chapter 6: COPD and comorbidities}} سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن ۾ [[نمونيا]]، [[ايٽريل فبريليشن]] (Atrial fibrillation) ۽ [[دل جي ناڪامي]] (Heart failure) جو خطرو 83 سيڪڙو تائين وڌيڪ، جڏهن ته [[ڊپريشن]] جو خطرو 78 سيڪڙو وڌيڪ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Vogelmeier">{{cite journal |last1=Vogelmeier |first1=CF |last2=Friedrich |first2=FW |last3=Timpel |first3=P |last4=Kossack |first4=N |last5=Diesing |first5=J |last6=Pignot |first6=M |last7=Abram |first7=M |last8=Gediga |first8=M |last9=Halbach |first9=M |title=Comorbidities and Cause of Death in COPD Patients Compared to Non-COPD Controls: An 8-year Observational Retrospective Healthcare Claims Database Cohort Study. |journal=International Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |date=2025 |volume=20 |pages=2117–2130 |doi=10.2147/COPD.S488701 |doi-access=free |pmid=40606812 |pmc=12214430}}</ref> [[ميٽابولڪ سنڊروم]] سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن مان 50 سيڪڙو تائين ماڻهن ۾ ڏٺو ويو آهي ۽ اهو بيماريءَ جي نتيجن تي نمايان اثر وجهي ٿو.<ref name="Clementi">{{cite journal |vauthors=Clementi EA, Talusan A, Vaidyanathan S, Veerappan A, Mikhail M, Ostrofsky D, etal |title=Metabolic Syndrome and Air Pollution: A Narrative Review of Their Cardiopulmonary Effects |journal=Toxics |volume=7 |issue=1 |date=January 2019 |page=6 |pmid=30704059 |pmc=6468691 |doi=10.3390/toxics7010006 |doi-access=free |bibcode=2019Toxic...7....6C}}</ref> جڏهن ميٽابولڪ سنڊروم، سي او پي ڊي سان گڏ موجود هوندو آهي، تڏهن سڄي جسم ۾ ٿيندڙ [[نظامي سوزش]] (Systemic inflammation) وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="Clementi"/> ميٽابولڪ سنڊروم پاڻ به بيماريءَ ۽ فوتگيءَ جي وڌيل شرحن سان لاڳاپيل آهي، ۽ سي او پي ڊي سان گڏ موجود هجڻ جي صورت ۾ اهي شرحون وڌيڪ وڌي وينديون آهن.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} سي او پي ڊي سان گڏ [[ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ]] (Pulmonary hypertension) پيدا ٿيڻ جو خطرو پڻ موجود هوندو آهي، جنهن سان بيماريءَ جا نتيجا وڌيڪ خراب ٿي سگهن ٿا ۽ فوتگيءَ جو خطرو به وڌي سگهي ٿو.<ref name="olsson"/> هڪ مطالعي موجب سي او پي ڊي سان گڏ ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ پيدا ٿيڻ جو امڪان 39 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="olsson">{{cite journal |vauthors=Olsson KM, Corte TJ, Kamp JC, Montani D, Nathan SD, Neubert L, Price LC, Kiely DG |title=Pulmonary hypertension associated with lung disease: new insights into pathomechanisms, diagnosis, and management |journal=The Lancet. Respiratory Medicine |volume=11 |issue=9 |pages=820–835 |date=September 2023 |pmid=37591300 |doi=10.1016/S2213-2600(23)00259-X}}</ref> [[ڦڦڙن جي پيوندڪاري]] لاءِ انتظار جي فهرست ۾ شامل سي او پي ڊي جي مريضن مان 82 سيڪڙو ۾ ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ موجود هجڻ جو اندراج ڪيو ويو هو.<ref name="olsson"/> سي او پي ڊي جي ٻين پيچيدگين ۾ [[زندگيءَ جي معيار]] ۾ گهٽتائي ۽ معذوريءَ ۾ واڌ، [[ڪور پلمونالي]] (Cor pulmonale)، يعني ڦڦڙن جي بيماريءَ سبب دل جي ساڄي پاسي پيدا ٿيندڙ خرابي، ڇاتيءَ جا انفيڪشن، [[ثانوي پولي سائيٿيميا]] (Secondary polycythemia)، يعني رت جي ڳاڙهن جزن ۾ ثانوي واڌ، [[ٻئي قسم جي تنفسي ناڪامي]] (Type 2 respiratory failure)، [[ثانوي خودبخود نمونيوٿوراڪس]] (Secondary spontaneous pneumothorax)، يعني ڦڦڙن جي چوڌاري موجود خال ۾ خودبخود هوا گڏ ٿيڻ، ۽ [[ڪيڪيڪسيا]] (Cachexia)، يعني عضلاتي مقدار ۽ جسماني وزن جو شديد گهٽجڻ، شامل آهن.<ref name="CKSNice"/><ref name="BMJbp"/><ref name="Forfia">{{cite journal |vauthors=Forfia PR, Vaidya A, Wiegers SE |title=Pulmonary heart disease: The heart-lung interaction and its impact on patient phenotypes |journal=Pulmonary Circulation |volume=3 |issue=1 |pages=5–19 |date=January 2013 |pmid=23662171 |pmc=3641739 |doi=10.4103/2045-8932.109910 |doi-access=free}}</ref> [[تپ دق]] (Tuberculosis) سي او پي ڊي پيدا ٿيڻ جو هڪ خطري وارو عنصر پڻ آهي ۽ ساڳئي وقت ان سان گڏ موجود رهندڙ بيماري به ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}}<ref name="Mălăescu"/> [[ڪوويڊ-19]] جي ڪيسن ۾ سي او پي ڊي ۾ مبتلا مريضن کي شديد پيچيدگين جو وڌيڪ خطرو هوندو هو، جن ۾ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ، [[انتھائي نگهداشت واري شعبي]] ۾ داخل ٿيڻ ۽ فوتگي شامل هئا. اهڙن مريضن ۾ [[ڊگهي عرصي واري ڪوويڊ]] (Long COVID) جون علامتون ظاهر ٿيڻ جو امڪان پڻ وڌيڪ هو، جن ۾ مسلسل تنفسي علامتون، ٿڪاوٽ ۽ ادراڪي صلاحيتن ۾ خرابي شامل آهن.<ref name="Abtahi">{{cite journal |last1=Dalfardi |first1=B |last2=Abtahi |first2=H |last3=Edalatifard |first3=M |last4=Mozaffari |first4=S |last5=Rahimi |first5=B |last6=Roostaei |first6=G |last7=Khoshnam Rad |first7=N |title=The Impact of COVID-19 on Obstructive Pulmonary Diseases: A Narrative Review of Long-Term Consequences and Vaccination Strategies. |journal=Health Science Reports |date=February 2026 |volume=9 |issue=2 |article-number=e71882 |doi=10.1002/hsr2.71882 |doi-access=free |pmid=41737426 |pmc=12927929}}</ref> ڪوويڊ-19 جي علامتن ۽ سي او پي ڊي جي [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|اوچتي شدت]] جي علامتن ۾ فرق ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو. جڏهن علامتن ۾ ذائقي يا سنگهڻ جي حس ختم ٿيڻ شامل هجي، تڏهن ڪوويڊ-19 جو شڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name="Halpin">{{cite journal |vauthors=Halpin DM, Criner GJ, Papi A, Singh D, Anzueto A, Martinez FJ, Agusti AA, Vogelmeier CF |title=Global Initiative for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Lung Disease. The 2020 GOLD Science Committee Report on COVID-19 and Chronic Obstructive Pulmonary Disease |journal=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine |volume=203 |issue=1 |pages=24–36 |date=January 2021 |pmid=33146552 |pmc=7781116 |doi=10.1164/rccm.202009-3533SO}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن کي انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحت جا مسئلا پيش ايندا آهن، جن کي اها بيماري نه هوندي آهي.<ref name="Vogelmeier"/> هڪ ئي ماڻهوءَ ۾ ڪيترين بيمارين جي گڏيل موجودگي، جنهن کي [[گهڻين بيمارين جي گڏيل موجودگي]] (Multimorbidity) چيو ويندو آهي، سي او پي ڊي جي وڌيڪ خراب [[بيماريءَ جي اڳڪٿي|اڳڪٿي]] (Prognosis) سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Cronin">{{cite journal |last1=Cronin |first1=E |last2=Cushen |first2=B |title=Diagnosis and management of comorbid disease in COPD. |journal=Breathe (Sheffield, England) |date=January 2025 |volume=21 |issue=1 |page=240099 |doi=10.1183/20734735.0099-2024 |pmid=40007528 |pmc=11851148}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن ۾، هن بيماريءَ کان سواءِ ماڻهن جي ڀيٽ ۾، تنفسي يا دل سان لاڳاپيل سببن جي ڪري فوت ٿيڻ ۽ نسبتاً گهٽ عمر ۾ فوت ٿيڻ جو امڪان وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="Vogelmeier"/> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهو اڪثر سڌيءَ طرح تنفسي مسئلن بدران ساڻن گڏ موجود ٻين بيمارين جي نتيجي ۾ فوت ٿيندا آهن.<ref name="Chan">{{cite journal |vauthors=Chan SH, Selemidis S, Bozinovski S, Vlahos R |title=Pathobiological mechanisms underlying metabolic syndrome (MetS) in chronic obstructive pulmonary disease (COPD): clinical significance and therapeutic strategies |journal=Pharmacology & Therapeutics |volume=198 |pages=160–188 |date=June 2019 |pmid=30822464 |pmc=7112632 |doi=10.1016/j.pharmthera.2019.02.013}}</ref> === ٻين بيمارين کان فرق === سي او پي ڊي جون ڪجهه علامتون ٻين بيمارين سان ملندڙ جلندڙ ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري صحيح تشخيص لاءِ انهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | بيماري ! style="background:#164b70;color:white" | فرق ڪرڻ ۾ مددگار خاصيت |- | [[دمو]] | علامتن ۾ گهڻو ڦيرڦار ۽ هوا جي رڪاوٽ جو ڪڏهن مڪمل يا نمايان طور واپس معمول تي اچڻ؛ بهرحال ٻنهي بيمارين ۾ ڪجهه خصوصيتون گڏ ٿي سگهن ٿيون. |- | [[دل جي ناڪامي]] | پيرن جي سوجن، ليٽڻ وقت ساهه جي تڪليف ۽ دل جي جاچن ۾ غيرمعمولي نتيجا. |- | [[برونڪيڪٽاسس]] | بار بار انفيڪشن، گهڻو بلغم ۽ سي ٽي اسڪين تي ساهه جي نلين جو غيرمعمولي ڦهلاءُ. |- | [[سلهه]] | ڊگهي کنگهه، بخار، وزن گهٽجڻ ۽ مناسب جراثيمي يا تصويري جاچن جا نتيجا. |- | ڦڦڙن جي وچ واري بافتن جون بيماريون | ڦڦڙن جي سختي، تصويري جاچن ۾ مخصوص تبديليون ۽ مختلف قسم جي ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جا نتيجا. |} == علاج ۽ سنڀال == سي او پي ڊي جي علاج جا مقصد علامتون گهٽائڻ، روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ، اوچتين شدتن جو خطرو گهٽائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار برقرار رکڻ آهن. علاج مريض جي علامتن، اڳين اوچتين شدتن، ٻين بيمارين ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ مطابق چونڊيو ويندو آهي.<ref name="GOLD2026"/> === تمباڪو ڇڪڻ بند ڪرڻ === تمباڪو استعمال ڪندڙ مريضن لاءِ سگريٽ يا ٻين دونهين وارن تمباڪو جي شين کي ڇڏڻ علاج جي سڀ کان اهم قدمن مان آهي. ان سان ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي گهٽجڻ جي رفتار کي سست ڪرڻ ۽ مستقبل جي خطري کي گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ضرورت پوڻ تي طبي مشوري، رويي واري مدد ۽ تمباڪو ڇڏائڻ واري علاج مان فائدو وٺي سگهجي ٿو.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> === برونڪوڊائليٽر دوائون === '''برونڪوڊائليٽر''' (Bronchodilators) اهڙيون دوائون آهن جيڪي ساهه جي نلين جي عضلات کي ڍرو ڪري هوا جي گذر کي آسان بڻائين ٿيون. انهن ۾ مختصر ۽ ڊگهي اثر واريون دوائون شامل آهن. * '''بيٽا-ٻه ايگونسٽ:''' جهڙوڪ سالبوٽامول ۽ فارموٽيرول. * '''مسڪارينڪ مخالف دوائون:''' جهڙوڪ آئپراٽروپيم ۽ ٽائوٽروپيم. * '''گڏيل علاج:''' ڪجهه مريضن ۾ ڊگهي اثر واري ٻن مختلف برونڪوڊائليٽر دوائن جو گڏيل استعمال. دوائن جي چونڊ مريض جي علامتن ۽ اوچتين شدتن جي خطري مطابق ڪئي ويندي آهي. ان هيلر جي صحيح استعمال جي تربيت علاج جو اهم حصو آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025">{{cite journal |last1=Singh |first1=D |last2=Higham |first2=A |last3=Mathioudakis |first3=AG |last4=Beech |first4=A |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD): Developments in Pharmacological Treatments |journal=Drugs |year=2025 |volume=85 |issue=7 |pages=911–930 |doi=10.1007/s40265-025-02188-8 |pmc=12185658}}</ref> === ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ === '''ان هيلڊ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ''' (Inhaled corticosteroids) هر سي او پي ڊي مريض لاءِ ضروري نه هوندا آهن. ڪجهه مريضن ۾ بار بار اوچتي شدت، رت ۾ ايوسينوفل جي مقدار يا گڏ موجود دمَي جهڙين خاصيتن جي بنياد تي انهن جو استعمال فائديمند ٿي سگهي ٿو. انهن سان ڪجهه مريضن ۾ نمونيا جو خطرو به وڌي سگهي ٿو؛ تنهنڪري فائدي ۽ خطري جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025"/> === ڦڦڙن جي بحالي === '''ڦڦڙن جي بحالي''' (Pulmonary rehabilitation) هڪ منظم پروگرام آهي، جنهن ۾ جسماني ورزش، ساهه کڻڻ جون مناسب مشقون، بيماريءَ بابت تعليم ۽ روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ جا طريقا شامل هوندا آهن. هي پروگرام ساهه جي تڪليف گهٽائڻ، ورزش جي صلاحيت وڌائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> === آڪسيجن جو علاج === ڪجهه مريضن ۾ آرام جي حالت ۾ رت جي آڪسيجن مسلسل ۽ شديد گهٽ هجي ته ڊگهي عرصي لاءِ آڪسيجن جو علاج فائديمند ٿي سگهي ٿو. پر صرف ساهه جي تڪليف هجڻ سبب هر مريض کي گهر ۾ آڪسيجن ڏيڻ مناسب ناهي. ان لاءِ آڪسيجن جي ماپ ۽ مقرر طبي معيار ضروري آهن.<ref name="GOLD2026"/> === جراحي ۽ خاص علاج === چونڊيل مريضن ۾ ڦڦڙن جي تمام گهڻي ڦهلاءَ يا مخصوص قسم جي ايمفيسيما سبب هي علاج استعمال ٿي سگهن ٿا: * ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ واري جراحي. * برونڪوسڪوپي ذريعي ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ جا مخصوص طريقا. * تمام شديد ۽ مناسب چونڊيل حالتن ۾ ڦڦڙن جي پيوندڪاري. انهن طريقن لاءِ ماهر مرڪز ۾ تفصيلي جاچ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/> == اوچتي شدت جو علاج == اوچتي شدت جي علاج ۾ بيماريءَ جي سنگيني، رت ۾ آڪسيجن جي سطح ۽ امڪاني سببن جو جائزو ورتو ويندو آهي. علاج ۾ ضرورت مطابق مختصر اثر واريون هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، محدود عرصي لاءِ جسماني اثر وارا ڪارٽيڪوسٽيرائڊ، چونڊيل مريضن لاءِ اينٽي بايوٽڪ، مناسب آڪسيجن ۽ شديد حالتن ۾ غيرجراحي وينٽيليشن شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Carlin2023"/><ref name="Khan2023">{{cite journal |last1=Khan |first1=KS |last2=Jawaid |first2=S |last3=Memon |first3=UA |title=Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) Exacerbations in Hospitalized Patients From Admission to Discharge: A Comprehensive Review of Therapeutic Interventions |journal=Cureus |year=2023 |volume=15 |issue=8 |pages=e43694 |doi=10.7759/cureus.43694 |pmc=10505355}}</ref> سي او پي ڊي ۾ آڪسيجن جو استعمال مريض جي حالت مطابق سنڀالي ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه مريضن ۾ ضرورت کان وڌيڪ آڪسيجن رت ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي واڌ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. شديد اوچتي شدت ۾ اسپتال جي نگراني اهم آهي.<ref name="GOLD2026"/> == بچاءُ == سي او پي ڊي کان بچاءَ لاءِ اهم قدم هي آهن: * تمباڪو جو استعمال شروع نه ڪرڻ يا موجوده استعمال بند ڪرڻ. * گهرن ۾ صاف ٻارڻ ۽ مناسب هوا جي نيڪال جو انتظام. * ٻاهرين هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ لاءِ ماحولياتي قدم. * ڪم واري هنڌ مٽي، دونهين ۽ ڪيميائي ذرڙن کان تحفظ. * تنفسي انفيڪشنن کان بچاءَ لاءِ مناسب ويڪسينيشن. * ڦڦڙن جي صحت بابت ڄاڻ ۽ علامتن جي وقت سر سڃاڻپ. سي او پي ڊي وارن مريضن لاءِ انفلوئنزا، نمونيا پيدا ڪندڙ نميوڪوڪل جراثيم ۽ ٻين لاڳاپيل انفيڪشنن خلاف مناسب ويڪسينيشن جي سفارش مريض جي عمر، صحت ۽ مقامي هدايتن مطابق ڪئي ويندي آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> == پيچيدگيون == سي او پي ڊي سان لاڳاپيل ممڪن پيچيدگين ۾ شامل آهن: * ساهه جي دائمي يا اوچتي ناڪامي. * ڦڦڙن جي شريانين ۾ وڌيل رت جو دٻاءُ. * ڦڦڙن جي بيماريءَ سبب دل جي ساڄي پاسي تي وڌيل بار. * ڦڦڙن ۾ هوا جي غيرمعمولي رسڻ سبب نمونٿوراڪس. * عضلاتي ڪمزوري ۽ جسماني سرگرميءَ ۾ گهٽتائي. * غذائي کوٽ يا وزن گهٽجڻ. * پريشاني ۽ ڊپريشن. * بار بار اسپتال ۾ داخل ٿيڻ. سي او پي ڊي وارن ماڻهن ۾ دل جون بيماريون، ڦڦڙن جو ڪينسر ۽ ٻيون دائمي حالتون به گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون؛ تنهنڪري مريض جي مجموعي صحت جو جائزو اهم آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="Szalontai2021"/> == وبائي صورتحال == عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب 2021ع ۾ سي او پي ڊي سان متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ 21 ڪروڙ 34 لک هو. هن بيماريءَ جو بار مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ تمباڪو جي استعمال، آلودگي، عمر جي جوڙجڪ، صحت جي سهولتن ۽ ٻين عنصرن سبب مختلف آهي.<ref name="GBD2021"/> عالمي صحت واري اداري جي 2026ع ۾ جاري ڪيل معلومات موجب، 2023ع ۾ سي او پي ڊي دنيا ۾ فوتگين جو ٽيون وڏو سبب هئي ۽ ان سان لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون لاڳاپيل هيون. ستر سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن ۾ سي او پي ڊي سبب ٿيندڙ فوتگين جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ ٿئي ٿو.<ref name="WHO2026"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" ! style="background:#164b70;color:white" | اشارو ! style="background:#164b70;color:white" | عالمي انگ ! style="background:#164b70;color:white" | سال |- | متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ | لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک | 2021ع |- | سالياني فوتگيون | لڳ ڀڳ 34 لک | 2023ع |- | مجموعي عالمي فوتگين ۾ حصو | لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو | 2023ع |} مختلف سالن جا انگ هڪ ٻئي سان سڌي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪرڻ وقت مطالعي جي طريقن ۽ ڊيٽا جي فرق کي نظر ۾ رکڻ گهرجي. == تاريخ == سي او پي ڊي جي طبي سڃاڻپ ڪيترن صدين دوران ڦڦڙن جي بناوت، دائمي کنگهه، ايمفيسيما ۽ هوا جي وهڪري بابت علم وڌڻ سان ترقي ڪئي. جديد دور ۾ اسپائروميٽري ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچن بيماريءَ جي سڃاڻپ کي وڌيڪ معياري بڻايو. ويهين صديءَ ۾ تمباڪو ڇڪڻ ۽ دائمي ڦڦڙن جي بيمارين جي وچ ۾ تعلق بابت تحقيق سي او پي ڊي جي روڪٿام لاءِ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref name="GOLD2026"/> عالمي سطح تي بيماريءَ جي تشخيص، درجابندي ۽ علاج کي معياري بڻائڻ لاءِ '''گلوبل انيشيئيٽو فار ڪرونڪ آبسٽرڪٽو لنگ ڊزيز'''، يعني گولڊ (GOLD)، طبي تحقيق جي بنياد تي رهنمائي جاري ڪري ٿي. ان جي 2026ع واري رپورٽ ۾ تشخيص، خطري جي سڃاڻپ، علاج ۽ بيماريءَ جي اوچتين شدتن بابت جديد سفارشون شامل آهن.<ref name="GOLD2026"/> == عام غلط فهميون == {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | غلط فهمي ! style="background:#164b70;color:white" | طبي وضاحت |- | سي او پي ڊي صرف سگريٽ ڇڪيندڙن کي ٿيندي آهي. | سگريٽ اهم سبب آهي، پر گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي، پيشاورانه واسطا ۽ موروثي سبب به بيماري پيدا ڪري سگهن ٿا. |- | سي او پي ڊي ۽ دمو ساڳي بيماري آهن. | ٻنهي ۾ ساهه جي تڪليف ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي بيماري پيدا ٿيڻ جي عمل، تشخيص ۽ علاج ۾ اهم فرق آهن. |- | هر مريض کي اسٽيرائڊ ان هيلر گهرجي. | اسٽيرائڊ صرف مخصوص طبي حالتن ۾ مناسب هوندا آهن. |- | هر اوچتي شدت ۾ اينٽي بايوٽڪ ضروري آهي. | ڪيترين اوچتين شدتن جو سبب وائرس يا آلودگي هوندي آهي؛ اينٽي بايوٽڪ چونڊيل حالتن ۾ ڏني ويندي آهي. |- | هر ساهه جي تڪليف واري مريض کي آڪسيجن گهرجي. | آڪسيجن جو علاج رت ۾ آڪسيجن جي ماپ ۽ ٻين طبي معيارن مطابق طئي ڪيو ويندو آهي. |} == تحقيق ۽ مستقبل جا امڪان == سي او پي ڊي بابت جديد تحقيق ۾ بيماريءَ جي مختلف حياتياتي قسمن، سوزش سان لاڳاپيل نشانين، نون دوائن، اوچتين شدتن جي اڳڪٿي ۽ انفرادي مريض مطابق علاج کي اهميت ڏني پئي وڃي. تحقيق جو هڪ مقصد اهڙن مريضن جي سڃاڻپ آهي، جيڪي مخصوص دوائن يا علاج جي طريقن مان وڌيڪ فائدو حاصل ڪري سگهن.<ref name="Singh2025"/><ref name="GOLD2026"/> == پڻ ڏسو == * [[ڦڦڙا]] * [[ساهه جو نظام]] * [[دمو]] * [[برونڪائٽس]] * [[ايمفيسيما]] * [[ساهه جي تڪليف]] * [[اسپائروميٽري]] * [[تمباڪو نوشي]] * [[هوا جي آلودگي]] * [[سلهه]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * [https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ گولڊ: سي او پي ڊي بابت 2026ع جي عالمي رهنمائي] * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 عالمي صحت وارو ادارو: سي او پي ڊي بابت معلومات] * [https://www.cdc.gov/copd/about/ آمريڪي بيمارين جي روڪٿام وارو مرڪز: سي او پي ڊي] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/ اسپائروميٽري ذريعي تشخيص بابت گولڊ جي سائنسي ڪميٽيءَ جي رپورٽ] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chronic_obstructive_pulmonary_disease وڪيميڊيا ڪامنز تي سي او پي ڊي سان لاڳاپيل تصويرون] * [https://goldcopd.org/ گولڊ جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.who.int/ عالمي صحت واري اداري جي ويب سائيٽ] [[زمرو:ڦڦڙن جون بيماريون]] [[زمرو:ساهه جي نظام جون بيماريون]] [[زمرو:تمباڪو سان لاڳاپيل بيماريون]] [[زمرو:دائمي بيماريون]] e322ua9jcrx2d8ycgbx23zqkk8gbugl 427218 427212 2026-11-02T21:09:16Z Intisar Ali 8681 427218 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڦڦڙن جي دائمي بيماري، جنهن ۾ هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي}} {{Infobox medical condition | name = دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري | image = Copd versus healthy lung.jpg | caption = صحتمند ڦڦڙن ۽ دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ ۾ متاثر ڦڦڙن جي ڀيٽ | alt = صحتمند ۽ متاثر ڦڦڙن جي جوڙجڪ | field = [[ڦڦڙن جي طب]] | synonyms = سي او پي ڊي؛ دائمي رڪاوٽ واري هوائي نلين جي بيماري | symptoms = [[ساهه جي تڪليف]]، [[کنگهه]]، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز، ٿڪاوٽ | complications = ساهه جي شديد ناڪامي، ڦڦڙن جو وڌيل رت جو دٻاءُ، ڦڦڙن سبب دل جي بيماري، پريشاني، ڊپريشن | onset = گهڻو ڪري وچولي يا وڏي عمر ۾ | duration = دائمي | causes = تماڪ جو دونهون، هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ مٽي ۽ ڪيميائي دونهون، موروثي ۽ ترقياتي سبب | diagnosis = [[اسپائروميٽري]] | differential = [[دمو]]، [[دل جي ناڪامي]]، [[برونڪيڪٽاسس]]، [[سلهه]] | prevention = تماڪ ڇڪڻ بند ڪرڻ، صاف هوا، پيشاورانه تحفظ، مناسب ويڪسينيشن | treatment = هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، ڦڦڙن جي بحالي، مناسب ورزش، چونڊيل مريضن لاءِ آڪسيجن ۽ جراحي | medication = برونڪوڊائليٽر، چونڊيل مريضن لاءِ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ | frequency = لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو (2021ع) | deaths = لڳ ڀڳ 34 لک (2023ع) }} '''دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري''' (انگريزي: ''Chronic obstructive pulmonary disease''؛ مخفف: '''سي او پي ڊي'''، COPD) ڦڦڙن جي هڪ عام، دائمي ۽ گهڻو ڪري وڌندڙ بيماري آهي، جنهن ۾ ساهه جي نلين يا ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن کي نقصان پهچڻ سبب هوا جي وهڪري ۾ مستقل رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي. ان جون مکيه علامتون ساهه جي تڪليف، ڊگهي عرصي تائين کنگهه، بلغم، ساهه کڻڻ وقت سيٽي جهڙو آواز ۽ جسماني سرگرمين دوران جلد ٿڪجڻ آهن. بيماريءَ جو مڪمل علاج اڃا موجود ناهي، پر خطري وارن سببن کان بچاءَ، دوائن، ڦڦڙن جي بحالي ۽ ٻين مناسب علاج سان علامتون گهٽائي، اوچتين شدتن کان بچائي ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪري سگهجي ٿو.<ref name="WHO2026">{{cite web |title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 |publisher=World Health Organization |date=10 June 2026 |language=en}}</ref><ref name="GOLD2026">{{cite web |title=2026 GOLD Report and Pocket Guide |url=https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ |publisher=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease |year=2026 |language=en}}</ref> هن بيماريءَ سان لاڳاپيل ٻه اهم ڦڦڙن جا مسئلا '''دائمي برونڪائٽس''' ۽ '''ايمفيسيما''' آهن. دائمي برونڪائٽس ۾ ساهه جي نلين ۾ سوزش ۽ بلغم جي وڌيل پيداوار ٿيندي آهي، جڏهن ته ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي ننڍڙن هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون خراب ٿينديون آهن. اهي ٻئي حالتون هڪ ئي مريض ۾ گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون، پر سي او پي ڊي جي تشخيص لاءِ ٻنهي جو گڏ هجڻ ضروري ناهي.<ref name="CDC2024">{{cite web |title=About COPD |url=https://www.cdc.gov/copd/about/ |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=15 May 2024 |language=en}}</ref> تمباڪو جو دونهون هن بيماريءَ جو اهم سبب آهي، پر سگريٽ نه ڇڪيندڙ ماڻهو به گهرن ۾ ٻارڻ جي دونهين، ٻاهرين هوا جي آلودگي، ڪم واري هنڌ نقصانڪار ذرڙن، موروثي سببن يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي نامڪمل واڌ سبب متاثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> عالمي صحت واري اداري موجب 2023ع ۾ سي او پي ڊي سبب لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون ٿيون، جيڪي دنيا جي مجموعي فوتگين جو تقريباً 6 سيڪڙو هيون. 2021ع جي عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک ماڻهو هن بيماريءَ سان متاثر هئا.<ref name="WHO2026"/><ref name="GBD2021">{{cite journal |title=Global, regional, and national burden of chronic obstructive pulmonary disease and its attributable risk factors from 1990 to 2021: an analysis for the Global Burden of Disease Study 2021 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11697803/ |journal=The Lancet Respiratory Medicine |year=2025 |language=en}}</ref> == تعريف ۽ طبي خصوصيتون == سي او پي ڊي ۾ هوا جي وهڪري جي رڪاوٽ ساهه جي ننڍين نلين جي بيماري، ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جي تباهي يا ٻنهي جي گڏيل اثر سان پيدا ٿيندي آهي. ان سبب ڦڦڙن مان هوا مڪمل طور ٻاهر ڪڍڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو، جنهن کي '''هوا ڦاسڻ''' (Air trapping) چيو وڃي ٿو. ڦڦڙن ۾ غيرضروري هوا گڏ ٿيڻ سان ڦڦڙن جو ڦهلاءُ وڌي سگهي ٿو ۽ ساهه کڻڻ لاءِ وڌيڪ محنت ڪرڻي پوي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> هي بيماري صرف ساهه جي نلين تائين محدود ناهي؛ ان سان عضلاتي ڪمزوري، جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي، غذائي مسئلا ۽ ٻين دائمي بيمارين جو خطرو به لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> == نشانيون ۽ علامتون == [[File:Symptoms of COPD.svg|thumb|دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي مختلف مرحلن جون [[نشانيون ۽ علامتون]]]] {{listen | filename = Wheeze2O.ogg | title = ساهه کڻڻ وقت سيٽيءَ جهڙو آواز | description = اسٽيٿواسڪوپ ذريعي ٻڌڻ ۾ ايندڙ ساهه جي سيٽيءَ جهڙي آواز جو نمونو. | format = اوگ }} [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ بابت عالمي شروعاتي ادارو]] (گولڊ؛ GOLD) دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ (سي او پي ڊي) کي ڦڦڙن جي اهڙي بيماري قرار ڏئي ٿو، جنهن جا ڪيترائي بنيادي سبب ٿي سگهن ٿا ۽ جنهن جي خاصيت ڊگهي عرصي تائين برقرار رهندڙ تنفسي علامتون آهن، جهڙوڪ [[ساهه جي تڪليف]]، [[کنگهه]] ۽ [[بلغم]]، جيڪي وقت بوقت [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|اوچتو شدت اختيار ڪري سگهن ٿيون]]. اهي علامتون ساهه جي نلين ۾ پيدا ٿيندڙ خرابين، جهڙوڪ [[برونڪائٽس]] ۽ [[برونڪيولائٽس]]، يا ڦڦڙن جي [[ڦڦڙن جا هوائي ٿيلهيڙا|ننڍڙن هوائي ٿيلهيڙن]] ۾ ٿيندڙ نقصان، جهڙوڪ [[ايمفيسيما]]، جي نتيجي ۾ پيدا ٿين ٿيون. انهن تبديلين سبب [[رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري|هوا جي وهڪري ۾ مستقل ۽ اڪثر وڌندڙ رڪاوٽ]] پيدا ٿئي ٿي.<ref name=GOLD2023>{{Cite web |title=2023 GOLD Report |url=https://goldcopd.org/2023-gold-report/ |date=2024-11-15 |website=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) |language=en-US}}</ref><ref name=GOLD2025>{{Cite web |title=2025 GOLD Report |url=https://goldcopd.org/2025-gold-report/ |date=2024-11-15 |website=Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) |language=en-US}}</ref><ref name="Singh">{{cite journal |last1=Singh |first1=D |last2=Higham |first2=A |last3=Mathioudakis |first3=AG |last4=Beech |first4=A |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD): Developments in Pharmacological Treatments. |journal=Drugs |date=July 2025 |volume=85 |issue=7 |pages=911–930 |doi=10.1007/s40265-025-02188-8 |pmid=40392521 |pmc=12185658 }}</ref> === ساهه جي تڪليف === سي او پي ڊي جي هڪ [[نشانيون ۽ علامتون|بنيادي علامت]] دائمي ۽ آهستي آهستي وڌندڙ [[ساهه جي تڪليف]] آهي. ساهه کڻڻ ۾ ڏکيائي اڪثر مريض لاءِ سڀ کان وڌيڪ پريشان ڪندڙ علامت هوندي آهي، جيڪا [[پريشاني]] پيدا ڪرڻ سان گڏ جسماني معذوري يا روزمره جي سرگرمين ۾ محدوديت جي شدت تي به اثرانداز ٿيندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} ساهه جي تڪليف سان گڏ [[ساهه ۾ سيٽيءَ جو آواز]] ۽ ڇاتيءَ ۾ جڪڙجڻ جون علامتون ڏينهن جي مختلف وقتن يا هڪ ڏينهن کان ٻئي ڏينهن تائين گهٽ وڌ ٿي سگهن ٿيون، ۽ اهي هميشه موجود نه هونديون آهن. ڇاتيءَ ۾ جڪڙجڻ اڪثر جسماني محنت کان پوءِ محسوس ٿيندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} ساهه جي شديد تڪليف محسوس ڪندڙ ماڻهو فطري طور اهڙي ويهڪ اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن ۾ هو اڳتي جهڪي پنهنجا هٿ گوڏن تي رکن ٿا. هن حالت کي [[ٽرائيپاڊ پوزيشن]] (Tripod position) چيو ويندو آهي. اهڙي ويهڪ ۾ [[ڪلهن جي هڏن جو مجموعو|ڪلهن جي هڏن ۽ عضلاتي ڍانچي]] کي سهارو ۽ استحڪام ملڻ سان ساهه جي تڪليف گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.<ref name="Khan">{{cite journal |last1=Khan |first1=KS |last2=Jawaid |first2=S |last3=Memon |first3=UA |last4=Perera |first4=T |last5=Khan |first5=U |last6=Farwa |first6=UE |last7=Jindal |first7=U |last8=Afzal |first8=MS |last9=Razzaq |first9=W |last10=Abdin |first10=ZU |last11=Khawaja |first11=UA |title=Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) Exacerbations in Hospitalized Patients From Admission to Discharge: A Comprehensive Review of Therapeutic Interventions. |journal=Cureus |date=August 2023 |volume=15 |issue=8 |article-number=e43694 |doi=10.7759/cureus.43694 |doi-access=free |pmid=37724212 |pmc=10505355 }}</ref> سي او پي ڊي جي وڌيڪ ترقي يافته مرحلن ۾ مبتلا ماڻهو [[چپن کي سوڙهو ڪري ساهه کڻڻ|چپن کي سوڙهو ڪري ساهه ٻاهر ڪڍڻ]] جو طريقو پڻ اختيار ڪري سگهن ٿا، جنهن سان ساهه جي تڪليف ۾ بهتري اچي سگهي ٿي.<ref name="Mayer">{{cite journal |vauthors=Mayer AF, Karloh M, Dos Santos K, de Araujo CL, Gulart AA |title=Effects of acute use of pursed-lips breathing during exercise in patients with COPD: a systematic review and meta-analysis |journal=Physiotherapy |volume=104 |issue=1 |pages=9–17 |date=March 2018 |pmid=28969859 |doi=10.1016/j.physio.2017.08.007}}</ref> ساهه جي تڪليف اڪثر جسماني سرگرمين ۾ گهٽتائي جو سبب بڻجندي آهي، ۽ جسماني سرگرمين جي گهٽ سطح بيماريءَ جي وڌيڪ خراب نتيجن سان لاڳاپيل هوندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=90–96|loc=Chapter 4: Management of stable COPD}}<ref>{{cite journal |vauthors=O'Donnell DE, Milne KM, James MD, de Torres JP, Neder JA |title=Dyspnea in COPD: New Mechanistic Insights and Management Implications |journal=Advances in Therapy |volume=37 |issue=1 |pages=41–60 |date=January 2020 |pmid=31673990 |pmc=6979461 |doi=10.1007/s12325-019-01128-9 |doi-access=free}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن کي علاج لاءِ طبي مدد حاصل ڪرڻ کان اڳ اڪثر ساهه جي تڪليف ۾ واڌ ۽ بار بار [[عام زڪام|زڪام]] ٿيڻ جون شڪايتون هونديون آهن. بيماريءَ جي شديد ۽ تمام شديد مرحلن ۾ مسلسل [[ٿڪاوٽ]]، وزن ۾ گهٽتائي، عضلاتي مقدار جو گهٽجڻ ۽ [[بک جي گهٽتائي]] پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} === کنگهه === سي او پي ڊي جي سڀ کان پهرين ظاهر ٿيندڙ علامت عام طور تي دائمي کنگهه هوندي آهي، جنهن سان گاڙهو ۽ لِسڙو مادو نڪري به سگهي ٿو ۽ نه به. هن مادّي کي [[بلغم]]، [[ميوڪس]] (Mucus) يا [[کنگهه سان نڪرندڙ بلغم|ڦڦڙن مان نڪرندڙ بلغم]] چيو ويندو آهي. بلغم سان گڏ کنگهه وقت بوقت ٿي سگهي ٿي، جنهن سبب ان جي صحيح اندازي لڳائڻ ۾ ڏکيائي پيش اچي سگهي ٿي. بلغم خارج ڪندڙ [[بلغم واري کنگهه]] (Productive cough) سي او پي ڊي جي 30 سيڪڙو کان گهٽ ڪيسن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪڏهن ڪڏهن کنگهه جي غيرموجودگيءَ ۾ به هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿي سگهي ٿي. علامتون عام طور تي صبح جي وقت وڌيڪ هونديون آهن.<ref name=Szalontai>{{cite journal |vauthors=Szalontai K, Gémes N, Furák J |display-authors=et al. |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease: Epidemiology, Biomarkers, and Paving the Way to Lung Cancer |journal=J Clin Med |volume=10 |issue=13 |date=June 2021 |page=2889 |pmid=34209651 |doi=10.3390/jcm10132889 |pmc=8268950 |doi-access=free}}</ref> سماجي يا ثقافتي عادتن جي لحاظ کان ماڻهو بلغم کي ڳهي سگهن ٿا يا ٿُڪي ٻاهر ڪڍي سگهن ٿا.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} دائمي بلغم واري کنگهه ساهه جي نلين ۾ [[بلغم جي حد کان وڌيڪ پيداوار]] سبب ٿي سگهي ٿي. جڏهن اهڙي کنگهه لڳاتار گهٽ ۾ گهٽ ٻن سالن تائين، هر سال ٽن مهينن کان وڌيڪ عرصي لاءِ برقرار رهي، تڏهن ان کي [[دائمي برونڪائٽس]] چيو ويندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} دائمي برونڪائٽس سي او پي ڊي جي تشخيص لاءِ ضروري هوا جي وهڪري واري رڪاوٽ ظاهر ٿيڻ کان اڳ به موجود ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=4–8|loc=Chapter 1: Definition and overview}} ماڻهو اڪثر پنهنجين علامتن بابت مڪمل ڄاڻ نه ڏيندا آهن ۽ اهو سمجهي سگهن ٿا ته اهي علامتون ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ ۾ بنيادي تبديلين بدران ڪنهن عارضي تحريڪ يا جلن سبب پيدا ٿيون آهن.{{sfn|Gold Report 2021|pp=4–8|loc=Chapter 1: Definition and overview}} شديد سي او پي ڊي ۾ تمام زور واري کنگهه سبب [[پاسرين جو ڀڄڻ|پاسرين ۾ ڀڃڪڙي]] يا [[بيهوشي|ٿوري دير لاءِ هوش وڃائڻ]] پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Gold Report 2021|pp=20–27|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} === بيماريءَ جي اوچتي شدت === [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|بيماريءَ جي اوچتي شدت]] (Acute exacerbation) اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ بيماريءَ جون [[نشانيون ۽ علامتون]] اوچتو وڌي وڃن يا خراب ٿي پون. اها حالت ڪيترن ڏينهن<ref name="Carlin">{{cite journal |last1=Carlin |first1=BW |title=Exacerbations of COPD. |journal=Respiratory Care |date=July 2023 |volume=68 |issue=7 |pages=961–972 |doi=10.4187/respcare.10782 |pmid=37353338 |pmc=10289624}}</ref> کان وٺي ٻن هفتن تائين برقرار رهي سگهي ٿي.<ref name="Voulgareli">{{cite journal |last1=Voulgareli |first1=I |last2=Antonogiannaki |first2=EM |last3=Bartziokas |first3=K |last4=Zaneli |first4=S |last5=Bakakos |first5=P |last6=Loukides |first6=S |last7=Papaioannou |first7=AI |title=Early Identification of Exacerbations in Patients with Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD). |journal=Journal of Clinical Medicine |date=10 January 2025 |volume=14 |issue=2 |page=397 |doi=10.3390/jcm14020397 |doi-access=free |pmid=39860403 |pmc=11765565}}</ref> علامتن جي شدت وڌڻ ۾ ساهه جي تڪليف جو وڌيڪ ٿيڻ، بلغم جي مقدار ۾ واڌ، بلغم جي نوعيت يا خاصيتن ۾ تبديلي، کنگهه ۾ تبديلي يا ساهه کڻڻ وقت سيٽيءَ جهڙي آواز ۾ واڌ شامل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Carlin"/><ref name="Voulgareli"/> هن حالت ۾ عام طور ڏسڻ ۾ ايندڙ هڪ نشاني [[ڦڦڙن ۾ هوا ڦاسڻ]] (Air trapping) آهي، جنهن ۾ مريض کي [[ساهه ٻاهر ڪڍڻ|مڪمل طور ساهه ٻاهر ڪڍڻ]] ۾ ڏکيائي ٿيندي آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=104–109|loc=Chapter 5: Management of exacerbations}} بيماريءَ جي اوچتي شدت اڪثر وائرس يا بيڪٽيريا جي انفيڪشن يا ماحولياتي عنصرن سبب ساهه جي نلين ۾ پيدا ٿيندڙ سوزش سان لاڳاپيل هوندي آهي. [[وائرسي انفيڪشن]]، جهڙوڪ [[عام زڪام]]، اوچتي شدت جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو واقعن جو سبب بڻجن ٿا.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} زڪام سياري جي مهينن ۾ وڌيڪ ٿيندو آهي، پر سال جي ڪنهن به وقت ٿي سگهي ٿو.<ref name="CDC2">{{cite web |title=Common Colds |url=https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/ |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=20 August 2021 |language=en-us |date=7 October 2020 |archive-date=18 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618024517/https://www.cdc.gov/features/rhinoviruses/}}</ref> [[ساهه جي نلين جا بيڪٽيريائي انفيڪشن]] اوچتي شدت پيدا ڪندڙ سببن ۾ ٻئي نمبر تي آهن. انهن ۾ ''[[هيموفيلس انفلوئنزي]]'' (Haemophilus influenzae)،<ref name="Short">{{cite journal |vauthors=Short B, Carson S, Devlin AC |display-authors=etal |title=Non-typeable Haemophilus influenzae chronic colonization in chronic obstructive pulmonary disease (COPD) |journal=Critical Reviews in Microbiology |volume=47 |issue=2 |pages=192–205 |date=March 2021 |pmid=33455514 |doi=10.1080/1040841X.2020.1863330 |s2cid=230608674 |doi-access=free}}</ref><ref name="Voulgareli"/> ''[[سيوڊوموناس ايروجينوسا]]'' (Pseudomonas aeruginosa)<ref name="Liu2025">{{cite journal |last1=Liu |first1=C |last2=Liu |first2=C |last3=Liu |first3=H |last4=Lin |first4=S |title=Characteristics of pathogenic microorganisms in COPD-related infections: prognostic correlations and implications. |journal=Frontiers in Cellular and Infection Microbiology |date=2025 |volume=15 |article-number=1739849 |doi=10.3389/fcimb.2025.1739849 |doi-access=free |pmid=41635718 |pmc=12862076}}</ref><ref name="Voulgareli"/> ۽ ''[[اسٽريپٽوڪوڪس نمونيائي]]'' (Streptococcus pneumoniae) شامل آهن.<ref name="Voulgareli"/> بيڪٽيريائي انفيڪشن وائرسي انفيڪشن سان گڏ به ٿي سگهن ٿا يا وائرسي انفيڪشن کان پوءِ ثانوي انفيڪشن طور پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guo-Parke">{{cite journal |vauthors=Guo-Parke H, Linden D, Weldon S, Kidney JC, Taggart CC |title=Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation |journal=Frontiers in Immunology |volume=11 |article-number=1205 |date=2020 |pmid=32655557 |pmc=7325903 |doi=10.3389/fimmu.2020.01205 |doi-access=free}}</ref> بيماريءَ جي اوچتي شدت پيدا ڪندڙ ماحولياتي نقصانڪار عنصرن ۾ [[تماڪ ڇڪڻ]]، [[ٺوس ٻارڻ]] جو استعمال ۽ گهرن اندر يا ٻاهر [[هوا جي آلودگي]] جا ٻيا ذريعا شامل آهن.<ref name="Voulgareli"/> [[تمباڪو جي دونهين]] سان واسطو سڌو سنئون تمباڪو ڇڪڻ سبب يا [[ٻين جي تمباڪو جي دونهين سان واسطو|ٻين ماڻهن جي تمباڪو جي دونهين]] ذريعي به ٿي سگهي ٿو.<ref name="EPA">{{cite web |last1=US EPA |first1=OAR |title=Particulate Matter (PM) Basics |url=https://www.epa.gov/pm-pollution/particulate-matter-pm-basics#effects |website=United States Environmental Protection Agency |access-date=21 July 2021 |language=en |date=19 April 2016}}</ref> [[موسمياتي تبديلي]] سبب دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ [[جهنگ جي باهه مان پيدا ٿيندڙ دونهون|جهنگن جي باهه مان پيدا ٿيندڙ دونهون]] وڌندڙ خطرو بڻجي رهيو آهي.<ref name="Sacks">{{cite journal |last1=Sacks |first1=JD |last2=Migliaccio |first2=CT |last3=Reid |first3=CE |last4=Montrose |first4=L |title=Shifting the Conversation on Wildland Fire Smoke Exposures: More Smoke Within and Across Years Requires a New Approach to Inform Public Health Action. |journal=ACS ES&T Air |date=14 February 2025 |volume=2 |issue=2 |pages=122–129 |doi=10.1021/acsestair.4c00236 |pmid=40182508 |pmc=11964113 |bibcode=2025AESTA...2..122S}}</ref> [[آمريڪا جي ماحولياتي تحفظ واري اداري]] جي سفارش موجب جهنگن جي باهه مان پيدا ٿيندڙ انتهائي بارڪ ذرڙن کان بچاءَ لاءِ چهري تي صحيح نموني لڳندڙ [[تنفسي حفاظتي ماسڪ]] استعمال ڪرڻ گهرجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي عام [[مٽيءَ کان بچاءَ وارا ماسڪ|مٽيءَ وارن ماسڪن]] جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اثرائتو تحفظ فراهم ڪن ٿا.<ref name=USEPA>{{cite web |last1=US EPA |first1=OAR |title=Health Effects Attributed to Wildfire Smoke |url=https://www.epa.gov/wildfire-smoke-course/health-effects-attributed-wildfire-smoke |website=United States Environmental Protection Agency |access-date=21 July 2021 |language=en |date=13 August 2019}}</ref> جهنگن جي باهه جي حوالي سان ڪينيڊا ۽ آسٽريليا جي لاڳاپيل ادارن پاران پڻ اهڙي قسم جون صلاحون ڏنيون ويون آهن.<ref name=LACA>{{cite web |title=Forest Fires and Lung Health |url=https://www.lung.ca/lung-health/air-quality/outdoor-air-quality/forest-fires-and-lung-health |website=The Lung Association |access-date=21 July 2021 |language=en |date=25 August 2014}}</ref><ref name=farmer>{{cite web |title=Bushfire smoke |url=https://farmerhealth.org.au/2014/03/19/bushfire-smoke |website=National Centre for Farmer Health |access-date=21 July 2021 |language=en-AU |date=19 March 2014}}</ref> سي او پي ڊي جي اوچتي شدت پيدا ٿيڻ جو خطرو عورتن ۾؛ انهن ماڻهن ۾ جن کي گذريل سال دوران هڪ يا وڌيڪ ڀيرا بيماريءَ جي اوچتي شدت ٿي هجي؛ انهن مريضن ۾ جن جي سي او پي ڊي وڌيڪ شديد هجي، جيئن [[هڪ سيڪنڊ ۾ زور سان خارج ڪيل هوا جو حجم|ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ وارين جاچن]] مان ظاهر ٿئي؛ ۽ انهن ماڻهن ۾ وڌيڪ هوندو آهي جن کي دائمي برونڪائٽس يا ان سان لاڳاپيل حالتون، جهڙوڪ [[معدي جي تيزاب جو غذائي نلي ڏانهن موٽڻ]]، [[ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ]]<ref name="Voulgareli"/> يا [[ڦڦڙن جي شريان ۾ رت جو دڳ]] موجود هجي.<ref name="Yang">{{cite journal |last1=Yang |first1=R |last2=Liu |first2=G |last3=Deng |first3=C |title=Pulmonary embolism with chronic obstructive pulmonary disease. |journal=Chronic Diseases and Translational Medicine |date=September 2021 |volume=7 |issue=3 |pages=149–156 |doi=10.1016/j.cdtm.2021.04.001 |pmid=34505015 |pmc=8413125}}</ref> جن ماڻهن ۾ سال دوران ٻه يا وڌيڪ ڀيرا بيماريءَ جي اوچتي شدت پيدا ٿئي ٿي، انهن ۾ بيماريءَ جي وڌيڪ خراب اڳڀرائيءَ جو لاڳاپو ڏٺو ويو آهي ۽ کين '''بار بار اوچتي شدت ۾ مبتلا ٿيندڙ مريض''' (Frequent exacerbators) قرار ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=104–109|loc=Chapter 5: Management of exacerbations}} اوچتي شدت جي واقعن ۾ واڌ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽتائي، زندگيءَ جي معيار ۾ خرابي، وڌيڪ [[بيماريءَ جو بار]] ۽ وڌيل [[فوتگيءَ جي شرح]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Voulgareli"/> وڏي عمر ۾ [[جسماني ڪمزوريءَ جو سنڊروم]] (Frailty syndrome) پڻ بيماريءَ جي اوچتي شدت جي وڌيڪ واقعن ۽ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي وڌيل امڪان سان لاڳاپيل آهي.<ref name=Luo>{{cite journal |vauthors=Luo J, Zhang D, Tang W, Dou LY, Sun Y |title=Impact of Frailty on the Risk of Exacerbations and All-Cause Mortality in Elderly Patients with Stable Chronic Obstructive Pulmonary Disease |journal=Clinical Interventions in Aging |volume=16 |pages=593–601 |date=2021 |pmid=33880018 |pmc=8053481 |doi=10.2147/CIA.S303852 |doi-access=free}}</ref> == بيماريءَ جي اوچتي شدت == '''سي او پي ڊي جي اوچتي شدت''' (Acute exacerbation of COPD) اهڙي حالت آهي، جنهن ۾ مريض جي معمول وارين علامتن ۾ ٿوري عرصي اندر واضح واڌ اچي ٿي. ان دوران ساهه جي تڪليف، کنگهه يا بلغم وڌي سگهي ٿو ۽ بلغم جو رنگ يا گاڙهاڻ تبديل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Carlin2023">{{cite journal |last=Carlin |first=BW |title=Exacerbations of COPD |journal=Respiratory Care |year=2023 |volume=68 |issue=7 |pages=961–972 |doi=10.4187/respcare.10782 |pmc=10289624}}</ref> === اوچتي شدت جا سبب === * وائرس سبب ساهه جي نلين جا انفيڪشن. * بيڪٽيريا سبب انفيڪشن. * هوا جي آلودگي ۽ دونهين سان واسطو. * ماحولياتي گرمي، سردي يا ٻين تحريڪ ڏيندڙ سببن جا اثر. * ڪجهه حالتن ۾ اڻڄاتل سبب. وائرس ۽ بيڪٽيريا جا گڏيل انفيڪشن به ٿي سگهن ٿا. هر اوچتي شدت لازمي طور بيڪٽيريا جي انفيڪشن سبب نه هوندي آهي، تنهنڪري هر مريض لاءِ اينٽي بايوٽڪ دوا ضروري ناهي.<ref name="GuoParke2020">{{cite journal |last1=Guo-Parke |first1=H |last2=Linden |first2=D |last3=Weldon |first3=S |last4=Kidney |first4=JC |last5=Taggart |first5=CC |title=Mechanisms of Virus-Induced Airway Immunity Dysfunction in the Pathogenesis of COPD Disease, Progression, and Exacerbation |journal=Frontiers in Immunology |year=2020 |volume=11 |pages=1205 |doi=10.3389/fimmu.2020.01205 |pmc=7325903}}</ref> === خطري جون نشانيون === تمام گهڻي ساهه جي تڪليف، ڳالهائڻ ۾ ڏکيائي، نيري رنگ جا چپ، مونجهارو، غنودگي، آڪسيجن جي سخت گهٽتائي يا ساهه جي تيزيءَ سان خراب ٿيندڙ حالت ۾ فوري طبي مدد ضروري آهي. اهڙيون علامتون ساهه جي شديد ناڪامي يا ٻي سنگين بيماريءَ جي نشاندهي ڪري سگهن ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> == سبب ۽ خطري وارا عنصر == === تماڪ جو استعمال === سگريٽ، ٻيڙي، سگار ۽ تماڪ جي ٻين دونهين وارن شڪلن جو استعمال سي او پي ڊي جي اهم خطري وارن سببن مان آهي. ڊگهي عرصي تائين تماڪ جي دونهين سان واسطو ڦڦڙن ۾ سوزش، ساهه جي ننڍين نلين جي تنگي ۽ هوائي ٿيلهيڙن جي نقصان جو سبب بڻجي سگهي ٿو. ٻين ماڻهن جي سگريٽ جو دونهون به نقصانڪار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WHO2026"/><ref name="CDC2024"/> === گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي === ڪاٺ، ڪوئلي، ڇيڻن ۽ ٻين ٻارڻن مان پيدا ٿيندڙ دونهون، خاص طور تي ناقص هوا جي نيڪال وارن گهرن ۾، سي او پي ڊي جو اهم خطرو آهي. ٻاهرين هوا ۾ موجود بارڪ ذرڙا، گاڏين جو دونهون ۽ صنعتي آلودگي به ڦڦڙن کي نقصان پهچائي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> === پيشاورانه سبب === معدنيات، تعميراتي ڪم، زراعت، ڪارخانن ۽ ٻين صنعتن ۾ مٽي، ڪيميائي دونهين، گيسن ۽ بخارن سان ڊگهي عرصي تائين واسطو سي او پي ڊي جو خطرو وڌائي سگهي ٿو. مناسب هوا جي نيڪال، حفاظتي ضابطن ۽ ضرورت مطابق مناسب تنفسي حفاظتي سامان سان اهڙو خطرو گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === موروثي ۽ حياتياتي سبب === ڪجهه ماڻهن ۾ موروثي سبب سي او پي ڊي جي خطري کي وڌائين ٿا. انهن مان هڪ اهم سبب '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي کوٽ''' (Alpha-1 antitrypsin deficiency) آهي، جنهن ۾ ڦڦڙن کي نقصان کان بچائيندڙ پروٽين جي کوٽ سبب نسبتاً ننڍي عمر ۾ ايمفيسيما پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === زندگيءَ جي شروعاتي مرحلن جا سبب === حمل دوران يا ننڍپڻ ۾ ڦڦڙن جي واڌ متاثر ٿيڻ، وقت کان اڳ ڄمڻ، ٻاروتڻ جا سنگين ساهه وارا انفيڪشن ۽ غذائي مسئلا زندگيءَ جي پوئين حصي ۾ ڦڦڙن جي گهٽ ڪارڪردگي ۽ سي او پي ڊي جي خطري سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="WHO2026"/> == بيماري پيدا ٿيڻ جو عمل == === ساهه جي نلين ۾ سوزش === نقصانڪار دونهين يا ٻين ذرڙن سان ڊگهي واسطي سبب ساهه جي نلين ۾ دائمي سوزش پيدا ٿي سگهي ٿي. ان سان نلين جون ڀتيون ٿلهيون ٿيڻ، بلغم وڌڻ ۽ ننڍين نلين جي تنگ ٿيڻ جا عمل شروع ٿين ٿا. نتيجي ۾ خاص طور ساهه ٻاهر ڪڍڻ وقت هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GOLD2026"/> === ايمفيسيما === [[File:Copd versus healthy lung.jpg|thumb|صحتمند ڦڦڙن ۽ ايمفيسيما سان لاڳاپيل تبديليءَ جي ڀيٽ]] ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهيڙن جون ڀتيون تباهه ٿينديون آهن. ان سان گيسن جي مٽاسٽا لاءِ موجود سطح گهٽجي ويندي آهي ۽ ڦڦڙن جي لچڪ متاثر ٿيندي آهي. نتيجي ۾ ساهه ٻاهر ڪڍڻ مشڪل ۽ ڦڦڙن اندر هوا ڦاسڻ وڌيڪ عام ٿي سگهي ٿو.<ref name="GOLD2026"/> === هوا ڦاسڻ ۽ ڦڦڙن جو وڌيل ڦهلاءُ === هوا جي نلين ۾ رڪاوٽ ۽ ڦڦڙن جي لچڪ گهٽجڻ سبب ساهه ڇڏڻ کان پوءِ به وڌيڪ هوا اندر رهجي سگهي ٿي. ان کي '''هوا ڦاسڻ''' چيو وڃي ٿو. جڏهن ڦڦڙن جو حجم غيرمعمولي طور وڌي وڃي، تڏهن ان حالت کي '''هائپر انفليشن''' (Hyperinflation) چيو ويندو آهي. جسماني سرگرمي دوران اها حالت ساهه جي تڪليف کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي.<ref name="Dyspnea2020"/> == تشخيص == سي او پي ڊي جي تشخيص مريض جي علامتن، تمباڪو يا ٻين نقصانڪار عنصرن سان واسطي جي تاريخ، جسماني معائني ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچ جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. تشخيص جي تصديق لاءِ '''اسپائروميٽري''' بنيادي جاچ آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025">{{cite journal |title=GOLD Science Committee recommendations for the use of pre- and post-bronchodilator spirometry for the diagnosis of COPD |journal=European Respiratory Journal |year=2025 |volume=65 |issue=2 |pages=2401603 |doi=10.1183/13993003.01603-2024 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/}}</ref> === اسپائروميٽري === اسپائروميٽري (Spirometry) اهڙي جاچ آهي، جنهن ۾ مريض کي مخصوص اوزار ذريعي زور سان ساهه ٻاهر ڪڍڻ لاءِ چيو ويندو آهي. هن جاچ جا ٻه اهم ماپا هي آهن: * '''ايف اي وي ون (FEV₁):''' زور سان ساهه ڇڏڻ جي پهرين سيڪنڊ ۾ ٻاهر نڪرندڙ هوا جو حجم. * '''ايف وي سي (FVC):''' زور سان مڪمل ساهه ڇڏڻ دوران ٻاهر نڪرندڙ هوا جو مجموعي حجم. جيڪڏهن ساهه جون نليون کوليندڙ دوا ڏيڻ کان پوءِ ايف اي وي ون ۽ ايف وي سي جو تناسب '''0.70 کان گهٽ''' هجي، ته مناسب علامتن ۽ خطري وارن سببن جي موجودگيءَ ۾ اها سي او پي ڊي جي تشخيص جي حمايت ڪري ٿي. عمر ۽ ٻين طبي حالتن جي لحاظ کان نتيجن جي تشريح به اهم آهي.<ref name="GOLDSpirometry2025"/><ref name="GOLD2026"/> === ٻيون جاچون === * '''ڇاتيءَ جو ايڪس ري:''' ڦڦڙن جي ٻين بيمارين يا پيچيدگين جي جاچ لاءِ. * '''سي ٽي اسڪين:''' ايمفيسيما، برونڪيڪٽاسس يا ٻين ڦڦڙن جي تبديلين جي تفصيلي جاچ لاءِ. * '''آڪسيجن جي ماپ:''' رت ۾ آڪسيجن جي مقدار جو اندازو لڳائڻ لاءِ. * '''رت جي گيسن جي جاچ:''' خاص طور شديد بيماريءَ يا ساهه جي ناڪاميءَ ۾. * '''الفا-ون اينٽي ٽرپسِن جي جاچ:''' موروثي کوٽ جي سڃاڻپ لاءِ، جڏهن طبي طور مناسب هجي. * '''رت ۾ ايوسينوفل جي ڳڻپ:''' ڪجهه مريضن ۾ ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ علاج بابت فيصلي ۾ مدد لاءِ. اهي جاچون هر مريض لاءِ لازمي نه آهن؛ انهن جي ضرورت طبي صورتحال مطابق طئي ڪئي ويندي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == درجابندي == [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري]] (سي او پي ڊي؛ COPD) کي مختلف ذيلي قسمن ۾ ورهائڻ سان مريضن لاءِ وڌيڪ مخصوص ۽ مناسب علاج جا طريقا اختيار ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.<ref name="Li">{{cite journal |last1=Li |first1=CL |last2=Liu |first2=SF |title=Exploring Molecular Mechanisms and Biomarkers in COPD: An Overview of Current Advancements and Perspectives. |journal=International Journal of Molecular Sciences |date=4 July 2024 |volume=25 |issue=13 |page=7347 |doi=10.3390/ijms25137347 |doi-access=free |pmid=39000454 |pmc=11242201}}</ref><ref name="Xie">{{cite journal |last1=Xie |first1=C |last2=Wang |first2=K |last3=Yang |first3=K |last4=Zhong |first4=Y |last5=Gul |first5=A |last6=Luo |first6=W |last7=Yalikun |first7=M |last8=He |first8=J |last9=Chen |first9=W |last10=Xu |first10=W |last11=Dong |first11=J |title=Toward precision medicine in COPD: phenotypes, endotypes, biomarkers, and treatable traits. |journal=Respiratory Research |date=29 September 2025 |volume=26 |issue=1 |page=274 |doi=10.1186/s12931-025-03356-w |doi-access=free |pmid=41024111 |pmc=12482825}}</ref> [[فينوٽائپ]] (Phenotype) مان مراد ڪنهن بيماريءَ جون مشاهدي هيٺ اچي سگهندڙ خاصيتون آهن، جن ۾ علامتون، بيماريءَ جي اوچتي شدت اختيار ڪرڻ جي واقعن جو تعداد ۽ مريض جي طبي تاريخ جا ٻيا تفصيل شامل آهن، جيڪي طبي عمل ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اينڊوٽائپ]] (Endotype) اهڙين مشاهدي هيٺ ايندڙ خاصيتن کي انهن جي پويان ڪم ڪندڙ حياتياتي يا ماليڪيولي عملن سان ڳنڍي ٿو. هڪ فينوٽائپ جو تعلق هڪ کان وڌيڪ اينڊوٽائپن سان ٿي سگهي ٿو.<ref name="Xie"/> [[جينوٽائپ]] (Genotype) جي درجابندي ڪنهن جينياتي عنصر جي موجودگي يا غير موجودگي ۽ ان جي بنيادي حياتياتي عملن تي پوندڙ اثرن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Silverman"/> [[ايٽيوٽائپ]] (Etiotype) اهڙي درجابندي آهي، جيڪا بيماري پيدا ٿيڻ ۾ حصو وٺندڙ سببن جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. هڪ ئي ماڻهوءَ ۾ بيماري پيدا ٿيڻ جا ڪيترائي سبب گڏ موجود ٿي سگهن ٿا. مخصوص سببن جو تعلق مخصوص فينوٽائپن سان پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Xie"/> === ايمفيسيما ۽ دائمي برونڪائٽس جا فينوٽائپ === تاريخي طور تي، سي او پي ڊي جي [[فينوٽائپ|فينوٽائپي]] درجابنديءَ ۾ گهڻو ڪري [[ايمفيسيما]] (Emphysema) ۽ [[دائمي برونڪائٽس]] (Chronic bronchitis) جي علامتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="Xie"/> ايمفيسيما ۾ ڦڦڙن جون ننڍيون هوائي ٿيلهيون، يعني [[ڦڦڙن جا هوائي ٿيلهڙا|الويولائي]] (Alveoli)، ڦهلجي وينديون آهن ۽ انهن جون ڀتيون تباهه ٿيڻ لڳنديون آهن، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڦڦڙن جو بنيادي بافتو|ڦڦڙن جي بافتن]] (Lung parenchyma) کي مستقل نقصان پهچندو آهي. ايمفيسيما هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ کان سواءِ به موجود ٿي سگهي ٿو، پر عام طور تي ان سان هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پڻ پيدا ٿيندي آهي. ڦڦڙن جي بناوت ۾ ٻيون غيرمعمولي تبديليون به هوا جي وهڪري کي محدود ڪري سگهن ٿيون.<ref name="ICD11">{{cite web |title=ICD-11 – ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics |url=https://icd.who.int/browse11/l-m/en#/http%3a%2f%2fid.who.int%2ficd%2fentity%2f1948124976 |website=icd.who.int |access-date=30 June 2021}}</ref> دائمي برونڪائٽس جي تعريف اهڙي [[بلغم واري کنگهه]] (Productive cough) طور ڪئي ويندي آهي، جيڪا لڳاتار ٻن سالن تائين هر سال گهٽ ۾ گهٽ ٽن مهينن لاءِ موجود هجي. دائمي برونڪائٽس هميشه هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا نٿو ڪري، پر ان ۾ مبتلا ماڻهن کي سي او پي ڊي پيدا ٿيڻ جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} شروعاتي درجابندين ۾ جسماني علامتن جي بنياد تي مريضن کي قسم اي (Type A) ۽ قسم بي (Type B) ۾ ورهايو ويندو هو. قسم اي، يعني ايمفيسيما وارا مريض، پنهنجي گلابي رنگت، تيز ساهه کڻڻ ۽ چپن کي سُڪائي ساهه کڻڻ سبب ''پنڪ پفرز'' (Pink puffers) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا. قسم بي، يعني دائمي برونڪائٽس وارا مريض، رت ۾ آڪسيجن جي گهٽ سطح سبب [[سائنوسس]] (Cyanosis)، يعني چمڙي ۽ چپن جو نيراڻ مائل ٿيڻ، ۽ ٽنگن جي هيٺئين حصي يا مُرن جي سُڄڻ سبب ''بلو بلوٽرز'' (Blue bloaters) سڏبا هئا.<ref name="Weinberger">{{cite book |vauthors=Weinberger SE |title=Principles of pulmonary medicine |chapter=Chronic Obstructive Pulmonary Disease |date=2019 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-52371-4 |pages=93–112 [104] |edition=7th |doi=10.1016/B978-0-323-52371-4.00009-X}}</ref><ref name="Manian">{{cite journal |last1=Manian |first1=P |title=Chronic obstructive pulmonary disease classification, phenotypes and risk assessment. |journal=Journal of Thoracic Disease |date=September 2019 |volume=11 |issue=Suppl 14 |pages=S1761–S1766 |doi=10.21037/jtd.2019.05.10 |doi-access=free |pmid=31632753 |pmc=6783724}}</ref> تازو اهو تجويز ڪيو ويو آهي ته اهي شروعاتي فينوٽائپ مختلف بنيادي حياتياتي عملن جي عڪاسي ڪري سگهن ٿا: هڪ ''ايمفيسيما وارو فينوٽائپ''، جنهن ۾ هوائي ٿيلهيون تباهه ٿين ٿيون، ۽ ٻيو ''دائمي برونڪائٽس وارو فينوٽائپ''، جنهن جو تعلق ساهه جي نالين جي سوزش سان آهي.<ref name="Xie"/><ref name="Bai">{{cite journal |vauthors=Bai S, Zhao L |title=Imbalance Between Injury and Defense in the COPD Emphysematous Phenotype |journal=Frontiers in Medicine |volume=8 |article-number=653332 |date=2021 |pmid=34026786 |pmc=8131650 |doi=10.3389/fmed.2021.653332 |doi-access=free}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا گهڻن ماڻهن ۾ ايمفيسيما ۽ ساهه جي نالين جي بيماري، ٻنهي سان لاڳاپيل علامتن جو ميلاپ موجود هوندو آهي.<ref name="Weinberger"/> === ٻيا فينوٽائپ === سي او پي ڊي هڪ پيچيده بيماري آهي، جنهن کي هاڻي وڌندڙ حد تائين مختلف خطري وارن عنصرن ۽ بيماريءَ جي مختلف طبي رخن تي مشتمل بيمارين جي هڪ متنوع گروهه طور تسليم ڪيو پيو وڃي. ان ڪري سي او پي ڊي جا ٻيا ذيلي قسم يا فينوٽائپ پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.<ref name="RIC">{{cite journal |vauthors=Ramírez-Venegas A, Torres-Duque CA, Guzmán-Bouilloud NE, González-García M, Sansores RH |title=SMALLa AIRWAY DISEASE IN COPD ASSOCIATED TO BIOMASS EXPOSURE |journal=Rev Invest Clin |volume=71 |issue=1 |pages=70–78 |date=2019 |pmid=30810542 |doi=10.24875/RIC.18002652 |doi-access=free}}</ref><ref name="Corlateanu">{{cite journal |vauthors=Corlateanu A, Mendez Y, Wang Y, Garnica RJ, Botnaru V, Siafakas N |title=Chronic obstructive pulmonary disease and phenotypes: a state-of-the-art |journal=Pulmonology |volume=26 |issue=2 |pages=95–100 |date=2020 |pmid=31740261 |doi=10.1016/j.pulmoe.2019.10.006 |doi-access=free}}</ref> هڪ عام فينوٽائپ ''بار بار اوچتي شدت اختيار ڪندڙ مريض'' (Frequent exacerbator) آهي، يعني اهڙو مريض، جنهن کي هڪ سال اندر بيماريءَ جي اوچتي شدت جا ٻه يا وڌيڪ واقعا پيش آيا هجن. اهڙن مريضن ۾ بيماريءَ جي اڳڪٿي (Prognosis) نسبتاً خراب هوندي آهي؛ تنهنڪري انهن جي سڃاڻپ ڪرڻ ۽ وڌيڪ اوچتن حملن کي روڪڻ علاج جو اهم مقصد آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=104–109|loc=Chapter 5: Management of exacerbations}}<ref name="Bai"/> [[دمو ۽ دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جو گڏيل روپ]] (Asthma–COPD overlap؛ ACO) هڪ ٻيو تجويز ڪيل فينوٽائپ آهي، جنهن ۾ [[دمو]] ۽ سي او پي ڊي، ٻنهي جون طبي خاصيتون موجود هونديون آهن. ڪجهه ماهر ان کي هڪ الڳ طبي حالت سمجهن ٿا.<ref name="Mekov2021">{{cite journal |last1=Mekov |first1=Evgeni |last2=Nuñez |first2=Alexa |last3=Sin |first3=Don D |last4=Ichinose |first4=Masakazu |last5=Rhee |first5=Chin Kook |last6=Maselli |first6=Diego Jose |last7=Coté |first7=Andréanne |last8=Suppli Ulrik |first8=Charlotte |last9=Maltais |first9=François |last10=Anzueto |first10=Antonio |last11=Miravitlles |first11=Marc |title=Update on Asthma–COPD Overlap (ACO): A Narrative Review |journal=International Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |date=June 2021 |volume=16 |pages=1783–1799 |doi=10.2147/COPD.S312560 |pmid=34168440 |pmc=8216660 |doi-access=free}}</ref><ref name="Xie"/> سي او پي ڊي جو هڪ ''ڦڦڙن جي رت وارين نلين سان لاڳاپيل فينوٽائپ'' (Pulmonary vascular phenotype) پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ دل ۽ رت جي نلين جي ڪارڪردگيءَ ۾ خرابي شامل هوندي آهي.<ref name="Kumar">{{cite journal |vauthors=Kumar A, Mahajan A, Salazar EA |display-authors=etal |title=Impact of human immunodeficiency virus on pulmonary vascular disease |journal=Global Cardiology Science and Practice |volume=2021 |issue=2 |pages=e202112 |date=June 2021 |pmid=34285903 |pmc=8272407 |doi=10.21542/gcsp.2021.12}}</ref> [[سِسٽڪ فائبروسس]] (Cystic fibrosis) ۽ سي او پي ڊي ۾ [[سي ايف ٽي آر پروٽين]] (CFTR) جي ڪارڪردگيءَ ۾ خرابيءَ سان لاڳاپيل هڪ ماليڪيولي فينوٽائپ پڻ گڏيل طور ڏٺو ويو آهي.<ref name="DeRose">{{cite journal |vauthors=De Rose V, Molloy K, Gohy S, Pilette C, Greene CM |title=Airway Epithelium Dysfunction in Cystic Fibrosis and COPD |journal=Mediators of Inflammation |volume=2018 |article-number=1309746 |date=2018 |pmid=29849481 |pmc=5911336 |doi=10.1155/2018/1309746 |doi-access=free}}</ref> دائمي برونڪائٽس ۽ [[برونڪيڪٽيسس]] (Bronchiectasis)، يعني ساهه جي نالين جي مستقل ڦهلاءَ، جي گڏيل فينوٽائپ جو پڻ بيان ڪيو ويو آهي، پر ان لاءِ سڀ کان مناسب علاج طئي ڪرڻ ۾ ڏکيائي ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Osadnik">{{cite journal |vauthors=Osadnik CR, McDonald CF, Holland AE |title=Clinical issues of mucus accumulation in COPD |journal=International Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |volume=9 |pages=301–302 |date=2014 |pmid=24741301 |pmc=3970915 |doi=10.2147/COPD.S61797 |doi-access=free}}</ref> مختلف فينوٽائپن جي سڃاڻپ ۽ انهن کي تسليم ڪرڻ سان مناسب علاج جي چونڊ ۾ رهنمائي ملي سگهي ٿي.<ref name="Halpin2"/> === جينوٽائپ === [[الفا-1 اينٽي ٽرپسِن جي کوٽ]] (Alpha-1 antitrypsin deficiency؛ AATD) سان لاڳاپيل جينياتي ذيلي قسم ۾ ''SERPINA1'' جين ۾ هڪ ناياب تبديلي (Mutation) شامل هوندي آهي، جنهن جو تعلق پروٽينيز ۽ اينٽي پروٽينيز (Proteinase–antiprotease) جي وچ ۾ عدم توازن سان هوندو آهي. هن جينوٽائپ ۾ [[رت جا اڇا جزا|رت جي اڇن جزن]] جي هڪ قسم، يعني [[نيوٽروفل]] (Neutrophil)، ۾ موجود ايلسٽيز (Elastase) نالي اينزائم جي بي ضابطه سرگرميءَ سبب گهٽ عمر ۾ ئي ايمفيسيما پيدا ٿي سگهي ٿو. سي او پي ڊي جي هن قسم لاءِ هڪ علاج تجويز ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ صاف ڪيل الفا-1 اينٽي ٽرپسِن پروٽين رڳ ذريعي (Intravenously) ڏني ويندي آهي.<ref name="Xie"/><ref name="Silverman"/><ref name="GOLD2025"/> === اينڊوٽائپ === اينڊوٽائپ (Endotype) جي تعريف اهڙي حياتياتي يا ماليڪيولي عمل جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي، جيڪو وضاحت ڪري ته ڪنهن مخصوص مريض ۾ بيماريءَ جون مشاهدي هيٺ ايندڙ خاصيتون ڇو پيدا ٿيون آهن.<ref name="Xie"/><ref name="Zeng">{{cite journal |last1=Zeng |first1=S |last2=Zhang |first2=Y |last3=Li |first3=S |last4=Li |first4=Z |last5=Li |first5=P |last6=Xie |first6=J |last7=Zhang |first7=J |last8=Xie |first8=L |last9=Yang |first9=Y |title=From metabolic alterations to chronic inflammation: mechanisms and immunoregulation of metabolic reprogramming in COPD. |journal=Frontiers in Immunology |date=2025 |volume=16 |article-number=1698832 |doi=10.3389/fimmu.2025.1698832 |doi-access=free |pmid=41409289 |pmc=12705367}}</ref> سي او پي ڊي جا ٻه چڱيءَ طرح بيان ڪيل اينڊوٽائپ [[مدافعتي نظام]] ۾ موجود رت جي اڇن جزن جي سوزشي عملن سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ شامل اڇن جزن جا قسم [[نيوٽروفل]] (Neutrophils) ۽ [[ايوسينوفل]] (Eosinophils) آهن.<ref name="Xie"/> [[نيوٽروفل]] رت جي اڇن جزن جو هڪ قسم آهن، جيڪي جسم ۾ زخم ۽ انفيڪشن جي مقابلي ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. ماحولياتي نقصانڪار عنصر، جهڙوڪ سگريٽ جو دونهون ۽ هوا جي آلودگي، ساهه جي نالين ۾ نيوٽروفل سان لاڳاپيل سوزش پيدا ڪن ٿا. ان جي نتيجي ۾ انٽرليوڪن-1 (IL-1)، انٽرليوڪن-8 (IL-8)، ٽي هيلپر-17 (Th17) ۽ ٻيا ڪيميائي پيغام رسائيندڙ مادا خارج ٿين ٿا. هن عمل کي ''نيوٽروفل مرڪوز انفلاماسووم رستو'' (Neutrophil-centric inflammasome pathway) يا ''ٽي-2 لو'' (T2-low) سي او پي ڊي چيو ويندو آهي. اهڙن مريضن ۾ انٽرليوڪن-17 (IL-17) ۽ نيوٽروفل سان لاڳاپيل ٻين پروٽينن جي سطح وڌيل هوندي آهي. انهن جون علامتون سگريٽ نوشيءَ سان لاڳاپيل روايتي دائمي برونڪائٽس واري فينوٽائپ سان ملندڙ هونديون آهن. هن اينڊوٽائپ جو تعلق ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ ۾ تيزيءَ سان گهٽتائي ۽ انفيڪشن سبب بيماريءَ جي بار بار اوچتي شدت اختيار ڪرڻ سان آهي.<ref name="Xie"/><ref name="Zeng"/> [[ايوسينوفل]] رت جي اڇن جزن جو هڪ قسم آهن، جيڪي [[الرجي]] ۽ [[دمو|دمي]] سان لاڳاپيل عملن ۾ حصو وٺن ٿا. انهن سان لاڳاپيل حياتياتي عمل الرجي پيدا ڪندڙ مادن جي ردعمل ۽ دمي ۾ ٿيندڙ عملن سان ملندڙ جلندڙ آهن. هڪ حياتياتي رستي ۾، جنهن کي ''آءِ جي اِي کان آزاد ماسٽ سيل جي سرگرمي'' (IgE-independent mast cell activation) چيو ويندو آهي، [[ماسٽ سيل]] (Mast cells) سوزش پيدا ڪندڙ ڪيميائي پيغام رسائيندڙ مادا، جهڙوڪ هسٽامين (Histamine) ۽ ٽرپٽيز (Tryptase)، خارج ڪندا آهن. اهي مادا ٽائپ-2 هيلپر سيلن کي سائٽوڪائنز (Cytokines)، جهڙوڪ انٽرليوڪن-4 (IL-4)، انٽرليوڪن-5 (IL-5) ۽ انٽرليوڪن-13 (IL-13)، پيدا ڪرڻ لاءِ متحرڪ ڪندا آهن. ان جي نتيجي ۾ ايوسينوفل جي ڪري سوزش ۽ بلغم جي پيداوار وڌي ويندي آهي. هن عمل کي ''ايوسينوفل تي دارومدار رکندڙ ٻئي قسم جي مدافعت'' (Eosinophil-dependent type 2 immunity) يا ''ٽي-2 هاءِ'' (T2-high) سي او پي ڊي چيو ويندو آهي. سي او پي ڊي ۾ مبتلا لڳ ڀڳ 20 کان 40 سيڪڙو مريضن ۾ ٻئي قسم جي مدافعتي رستن جي سرگرمي ڏسڻ ۾ ايندي آهي، جنهن سان رت يا بلغم ۾ ايوسينوفل جو تعداد وڌيل هوندو آهي. اهڙن مريضن ۾ دمي جهڙيون علامتون هونديون آهن ۽ بيماريءَ جي اوچتي شدت اختيار ڪرڻ ۽ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي. ''ٽي-2 هاءِ'' اينڊوٽائپ، دمي ۽ سي او پي ڊي جي گڏيل فينوٽائپ سان به ملي سگهي ٿو.<ref name="Xie"/><ref name="Beech">{{cite journal |last1=Beech |first1=A |last2=Higham |first2=A |last3=Booth |first3=S |last4=Tejwani |first4=V |last5=Trinkmann |first5=F |last6=Singh |first6=D |title=Type 2 inflammation in COPD: is it just asthma? |journal=Breathe (Sheffield, England) |date=October 2024 |volume=20 |issue=3 |page=230229 |doi=10.1183/20734735.0229-2023 |pmid=39534492 |pmc=11555586}}</ref><ref name="Zeng"/> === ايٽيوٽائپ === سال 2023ع ۾ [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ بابت عالمي شروعات]] (Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease؛ GOLD) سي او پي ڊي پيدا ٿيڻ ۾ حصو وٺندڙ مختلف سببن کي تسليم ڪندي هڪ نئون درجابنديءَ وارو نظام متعارف ڪرايو. هن نظام تحت سي او پي ڊي کي ان جي بنيادي سببن ۽ خطري وارن عنصرن جي بنياد تي مختلف ايٽيوٽائپن (Etiotypes) ۾ ورهايو ويو. سال 2023ع جي گولڊ رپورٽ ۾ ست الڳ ايٽيوٽائپ ڄاڻايا ويا آهن:<ref name="Xie"/><ref name="GOLD2023"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #a9c5d3; border-collapse:collapse;" ! style="background:#176b87; color:white; width:25%;" | ايٽيوٽائپ ! style="background:#176b87; color:white; width:18%;" | سڃاڻپ ! style="background:#176b87; color:white;" | بنيادي سبب يا لاڳاپيل عنصر |- | '''سگريٽ نوشيءَ سان لاڳاپيل سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-سي (COPD-C) | سگريٽ نوشيءَ ۽ تمباڪي جي دونهين سان لاڳاپيل بيماري. |- style="background:#f0f7fa;" | '''بايوماس ۽ آلودگيءَ سان لاڳاپيل سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-پي (COPD-P) | بايوماس (Biomass) جي ٻارڻ ۽ هوا جي آلودگيءَ سان لاڳاپيل بيماري. |- | '''جينياتي سببن واري سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-جي (COPD-G) | جينياتي عنصرن جي ڪري پيدا ٿيندڙ بيماري. |- style="background:#f0f7fa;" | '''ڦڦڙن جي غيرمعمولي واڌ ويجهه سبب سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-ڊي (COPD-D) | ڦڦڙن جي نشونما يا واڌ ويجهه ۾ غيرمعمولي تبديلين سان لاڳاپيل بيماري. |- | '''دمي سان گڏ سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-اي (COPD-A) | دمي سان گڏ موجود يا ان سان لاڳاپيل سي او پي ڊي. |- style="background:#f0f7fa;" | '''انفيڪشن سبب سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-آءِ (COPD-I) | تنفسي انفيڪشنن سان لاڳاپيل بيماري. |- | '''اڻڄاتل سبب واري سي او پي ڊي''' | سي او پي ڊي-يو (COPD-U) | اهڙي بيماري، جنهن جو بنيادي سبب معلوم نه هجي. |} هي درجابنديءَ وارو نظام دنيا جي مختلف آباديءَ وارن گروهن ۾ سي او پي ڊي جي سببن ۽ بيماريءَ جي وڌڻ جي رفتار ۾ موجود فرق کي وڌيڪ مناسب نموني ظاهر ڪري ٿو. [[گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ|گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن]] ۾ [[کاڌو پچائڻ لاءِ حياتياتي ٻارڻ|نامياتي مواد کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ]] سان لاڳاپيل سي او پي ڊي (COPD-P) ۽ ننڍپڻ ۾ بار بار ٿيندڙ تنفسي انفيڪشنن سان لاڳاپيل سي او پي ڊي (COPD-I) نسبتاً وڌيڪ عام آهن.<ref name="Xie"/> بيماريءَ جي سببن جي سڃاڻپ ان جي علاج ۽ انتظام لاءِ اهم آهي. ڪجهه ايٽيوٽائپن جو تعلق مخصوص طبي فينوٽائپن سان ٿي سگهي ٿو. مثال طور، بايوماس ۽ آلودگيءَ سان لاڳاپيل سي او پي ڊي (COPD-P) ۾ ڦڦڙن جي ننڍين ساهه وارين نالين جي بافتن کي نسبتاً وڌيڪ نقصان پهچندو آهي ۽ هوا جي وهڪري ۾ رڪاوٽ پيدا ٿيندي آهي. ان جي ابتڙ، تمباڪي سان لاڳاپيل سي او پي ڊي (COPD-C) ۾ ڦڦڙن جي هوائي ٿيلهن کي وڌيڪ نقصان پهچندو آهي، جنهن سان رت ۾ آڪسيجن منتقل ڪرڻ جي صلاحيت گهٽجي ويندي آهي.<ref name="Xie"/> اهڙن فرقن جي سڃاڻپ مان ظاهر ٿئي ٿو ته بيماريءَ جي بنيادي سببن کي منهن ڏيڻ ضروري آهي. زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ ڦڦڙن جي مناسب واڌ ويجهه کي بهتر بڻائڻ وارا صحت جا پروگرام سي او پي ڊي جي روڪٿام ۽ انتظام جو حصو ٿي سگهن ٿا. کاڌو پچائڻ لاءِ صاف توانائيءَ وارا ٻارڻ مهيا ڪرڻ سان بايوماس جي دونهين سان واسطو گهٽجي سگهي ٿو. [[ويڪسينيشن]] ذريعي [[انفلوئنزا]]، [[نيموڪوڪل انفيڪشن]] ۽ [[ريسپايريٽري سنسيشيئل وائرس]] (Respiratory syncytial virus؛ RSV) جهڙن تنفسي انفيڪشنن کان بچاءَ ۾ مدد ملي سگهي ٿي ۽ سي او پي ڊي جي خطرناڪ اوچتن حملن جو خطرو گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Xie"/> === بيماريءَ جي شدت جي درجابندي === سي او پي ڊي جي شدت جو اندازو صرف هڪ جاچ مان نه لڳايو ويندو آهي. ڦڦڙن جي ڪارڪردگي، علامتن جي شدت ۽ اڳين اوچتين شدتن جي تاريخ گڏجي مريض جي حالت سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.<ref name="GOLD2026"/> ==== ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ موجب درجا ==== هيٺ ڏنل درجابندي انهن مريضن لاءِ آهي جن ۾ ساهه جون نليون کوليندڙ دوا کان پوءِ هوا جي مستقل رڪاوٽ جي تصديق ٿي چڪي هجي. ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچ، يعني [[اسپائروميٽري]] (Spirometry)، ۾ هڪ سيڪنڊ اندر زور سان ٻاهر ڪڍيل هوا جي مقدار کي ''ايف اي وي ون'' (FEV1) چيو ويندو آهي. ان مقدار کي مريض لاءِ متوقع قدر سان ڀيٽي رڪاوٽ جي شدت جا چار درجا مقرر ڪيا ويندا آهن.<ref name="GOLD2026"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border-collapse:collapse;" ! style="background:#164b70;color:white;" | درجو ! style="background:#164b70;color:white;" | نالو ! style="background:#164b70;color:white;" | متوقع قدر جي ڀيٽ ۾ ايف اي وي ون |- | style="background:#e4f4e9;" | 1 | هلڪي رڪاوٽ | 80 سيڪڙو يا وڌيڪ |- | style="background:#fff4d5;" | 2 | وچولي رڪاوٽ | 50 سيڪڙو يا وڌيڪ، پر 80 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#ffe5d1;" | 3 | شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو يا وڌيڪ، پر 50 سيڪڙو کان گهٽ |- | style="background:#f9dcdc;" | 4 | تمام شديد رڪاوٽ | 30 سيڪڙو کان گهٽ |} علامتن ۽ اڳين اوچتين شدتن جي بنياد تي مريض جي الڳ گروهه بندي به ڪئي ويندي آهي، جيڪا علاج جي چونڊ ۾ مددگار هوندي آهي. 2026ع جي گولڊ رهنمائي ۾ اوچتين شدتن جي خطري کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="GOLD2026"/> == ٻيون لاڳاپيل بيماريون ۽ طبي حالتون == [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري]] (سي او پي ڊي؛ COPD) اڪثر ٻين ڪيترين بيمارين ۽ طبي حالتن سان گڏ موجود هوندي آهي، جن کي [[گڏيل بيماريون]] (Comorbidities) چيو ويندو آهي. اهي بيماريون [[انساني جسم جا نظام|انساني جسم جي مختلف نظامن]] تي اثرانداز ٿينديون آهن. اهڙي گڏيل موجودگيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن بيمارين جا ڪجهه خطري وارا عنصر هڪجهڙا آهن ۽ بيمارين جي پيدا ٿيڻ ۾ [[سوزش]] پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Cronin"/> ساڳئي عمر جي انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾، جن کي سي او پي ڊي نه هجي، هن بيماريءَ ۾ مبتلا ماڻهن ۾ [[دل ۽ رت جي نلين جون بيماريون]]، تنفسي بيماريون، جهڙوڪ [[ڦڦڙن جو ڪينسر]]، [[نمونيا]] ۽ [[دمو]]، هڏن ۽ عضلات سان لاڳاپيل بيماريون، جهڙوڪ [[هڏن جي ڀُرڀُرائپ]] (Osteoporosis)، دماغي ۽ نفسياتي بيماريون، جهڙوڪ [[ڊپريشن]]، [[ڊيمينشيا]] (Dementia)<ref name="Vogelmeier"/> ۽ [[ذهني پريشانيءَ جي بيماري|ذهني پريشاني]] (Anxiety)،<ref name="Zeng"/><ref name="BMJbp">{{cite web |title=Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) — Complications |work=BMJ Best Practice |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/7/complications |access-date=11 July 2021}}</ref><ref name="CKSNice"/> ۽ [[استحالائي بيماريون]] (Metabolic disorders)، جهڙوڪ [[ذيابيطس]]،<ref name="Zeng"/> [[ميٽابولڪ سنڊروم]] (Metabolic syndrome)، [[دائمي بُڪين جي بيماري]]<ref name="Wang">{{cite journal |last1=Wang |first1=Z |last2=Sun |first2=Y |title=Unraveling the causality between chronic obstructive pulmonary disease and its common comorbidities using bidirectional Mendelian randomization. |journal=European Journal of Medical Research |date=26 February 2024 |volume=29 |issue=1 |page=143 |doi=10.1186/s40001-024-01686-x |doi-access=free |pmid=38403592 |pmc=10895842}}</ref> ۽ [[ڍانچي وارن عضلات]] (Skeletal muscles) جي ڪارڪردگيءَ ۾ خرابي وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref name="Cronin"/>{{sfn|Gold Report 2021|pp=26–33|loc=Chapter 2: Diagnosis and initial assessment}} سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن ۾ [[ادراڪي صلاحيتن ۾ گهٽتائي]] (Cognitive impairment) پڻ عام آهي، جيئن هوا جي وهڪري تي اثرانداز ٿيندڙ ڦڦڙن جي ٻين بيمارين ۾ به ڏٺو ويندو آهي. ادراڪي صلاحيتن ۾ گهٽتائيءَ جو تعلق [[روزمره جي زندگيءَ جون سرگرميون|روزمره جي زندگيءَ جون بنيادي سرگرميون]] پاڻ سنڀالڻ جي صلاحيت ۾ گهٽتائيءَ سان هوندو آهي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=121–126|loc=Chapter 6: COPD and comorbidities}} سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن ۾ [[نمونيا]]، [[ايٽريل فبريليشن]] (Atrial fibrillation) ۽ [[دل جي ناڪامي]] (Heart failure) جو خطرو 83 سيڪڙو تائين وڌيڪ، جڏهن ته [[ڊپريشن]] جو خطرو 78 سيڪڙو وڌيڪ ڏٺو ويو آهي.<ref name="Vogelmeier">{{cite journal |last1=Vogelmeier |first1=CF |last2=Friedrich |first2=FW |last3=Timpel |first3=P |last4=Kossack |first4=N |last5=Diesing |first5=J |last6=Pignot |first6=M |last7=Abram |first7=M |last8=Gediga |first8=M |last9=Halbach |first9=M |title=Comorbidities and Cause of Death in COPD Patients Compared to Non-COPD Controls: An 8-year Observational Retrospective Healthcare Claims Database Cohort Study. |journal=International Journal of Chronic Obstructive Pulmonary Disease |date=2025 |volume=20 |pages=2117–2130 |doi=10.2147/COPD.S488701 |doi-access=free |pmid=40606812 |pmc=12214430}}</ref> [[ميٽابولڪ سنڊروم]] سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن مان 50 سيڪڙو تائين ماڻهن ۾ ڏٺو ويو آهي ۽ اهو بيماريءَ جي نتيجن تي نمايان اثر وجهي ٿو.<ref name="Clementi">{{cite journal |vauthors=Clementi EA, Talusan A, Vaidyanathan S, Veerappan A, Mikhail M, Ostrofsky D, etal |title=Metabolic Syndrome and Air Pollution: A Narrative Review of Their Cardiopulmonary Effects |journal=Toxics |volume=7 |issue=1 |date=January 2019 |page=6 |pmid=30704059 |pmc=6468691 |doi=10.3390/toxics7010006 |doi-access=free |bibcode=2019Toxic...7....6C}}</ref> جڏهن ميٽابولڪ سنڊروم، سي او پي ڊي سان گڏ موجود هوندو آهي، تڏهن سڄي جسم ۾ ٿيندڙ [[نظامي سوزش]] (Systemic inflammation) وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="Clementi"/> ميٽابولڪ سنڊروم پاڻ به بيماريءَ ۽ فوتگيءَ جي وڌيل شرحن سان لاڳاپيل آهي، ۽ سي او پي ڊي سان گڏ موجود هجڻ جي صورت ۾ اهي شرحون وڌيڪ وڌي وينديون آهن.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}} سي او پي ڊي سان گڏ [[ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ]] (Pulmonary hypertension) پيدا ٿيڻ جو خطرو پڻ موجود هوندو آهي، جنهن سان بيماريءَ جا نتيجا وڌيڪ خراب ٿي سگهن ٿا ۽ فوتگيءَ جو خطرو به وڌي سگهي ٿو.<ref name="olsson"/> هڪ مطالعي موجب سي او پي ڊي سان گڏ ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ پيدا ٿيڻ جو امڪان 39 سيڪڙو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="olsson">{{cite journal |vauthors=Olsson KM, Corte TJ, Kamp JC, Montani D, Nathan SD, Neubert L, Price LC, Kiely DG |title=Pulmonary hypertension associated with lung disease: new insights into pathomechanisms, diagnosis, and management |journal=The Lancet. Respiratory Medicine |volume=11 |issue=9 |pages=820–835 |date=September 2023 |pmid=37591300 |doi=10.1016/S2213-2600(23)00259-X}}</ref> [[ڦڦڙن جي پيوندڪاري]] لاءِ انتظار جي فهرست ۾ شامل سي او پي ڊي جي مريضن مان 82 سيڪڙو ۾ ڦڦڙن جي شريانين ۾ رت جو وڌيل دٻاءُ موجود هجڻ جو اندراج ڪيو ويو هو.<ref name="olsson"/> سي او پي ڊي جي ٻين پيچيدگين ۾ [[زندگيءَ جي معيار]] ۾ گهٽتائي ۽ معذوريءَ ۾ واڌ، [[ڪور پلمونالي]] (Cor pulmonale)، يعني ڦڦڙن جي بيماريءَ سبب دل جي ساڄي پاسي پيدا ٿيندڙ خرابي، ڇاتيءَ جا انفيڪشن، [[ثانوي پولي سائيٿيميا]] (Secondary polycythemia)، يعني رت جي ڳاڙهن جزن ۾ ثانوي واڌ، [[ٻئي قسم جي تنفسي ناڪامي]] (Type 2 respiratory failure)، [[ثانوي خودبخود نمونيوٿوراڪس]] (Secondary spontaneous pneumothorax)، يعني ڦڦڙن جي چوڌاري موجود خال ۾ خودبخود هوا گڏ ٿيڻ، ۽ [[ڪيڪيڪسيا]] (Cachexia)، يعني عضلاتي مقدار ۽ جسماني وزن جو شديد گهٽجڻ، شامل آهن.<ref name="CKSNice"/><ref name="BMJbp"/><ref name="Forfia">{{cite journal |vauthors=Forfia PR, Vaidya A, Wiegers SE |title=Pulmonary heart disease: The heart-lung interaction and its impact on patient phenotypes |journal=Pulmonary Circulation |volume=3 |issue=1 |pages=5–19 |date=January 2013 |pmid=23662171 |pmc=3641739 |doi=10.4103/2045-8932.109910 |doi-access=free}}</ref> [[تپ دق]] (Tuberculosis) سي او پي ڊي پيدا ٿيڻ جو هڪ خطري وارو عنصر پڻ آهي ۽ ساڳئي وقت ان سان گڏ موجود رهندڙ بيماري به ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Gold Report 2021|pp=8–14|loc=Chapter 1: Definition and overview}}<ref name="Mălăescu"/> [[ڪوويڊ-19]] جي ڪيسن ۾ سي او پي ڊي ۾ مبتلا مريضن کي شديد پيچيدگين جو وڌيڪ خطرو هوندو هو، جن ۾ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ، [[انتھائي نگهداشت واري شعبي]] ۾ داخل ٿيڻ ۽ فوتگي شامل هئا. اهڙن مريضن ۾ [[ڊگهي عرصي واري ڪوويڊ]] (Long COVID) جون علامتون ظاهر ٿيڻ جو امڪان پڻ وڌيڪ هو، جن ۾ مسلسل تنفسي علامتون، ٿڪاوٽ ۽ ادراڪي صلاحيتن ۾ خرابي شامل آهن.<ref name="Abtahi">{{cite journal |last1=Dalfardi |first1=B |last2=Abtahi |first2=H |last3=Edalatifard |first3=M |last4=Mozaffari |first4=S |last5=Rahimi |first5=B |last6=Roostaei |first6=G |last7=Khoshnam Rad |first7=N |title=The Impact of COVID-19 on Obstructive Pulmonary Diseases: A Narrative Review of Long-Term Consequences and Vaccination Strategies. |journal=Health Science Reports |date=February 2026 |volume=9 |issue=2 |article-number=e71882 |doi=10.1002/hsr2.71882 |doi-access=free |pmid=41737426 |pmc=12927929}}</ref> ڪوويڊ-19 جي علامتن ۽ سي او پي ڊي جي [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماريءَ جي اوچتي شدت|اوچتي شدت]] جي علامتن ۾ فرق ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو. جڏهن علامتن ۾ ذائقي يا سنگهڻ جي حس ختم ٿيڻ شامل هجي، تڏهن ڪوويڊ-19 جو شڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name="Halpin">{{cite journal |vauthors=Halpin DM, Criner GJ, Papi A, Singh D, Anzueto A, Martinez FJ, Agusti AA, Vogelmeier CF |title=Global Initiative for the Diagnosis, Management, and Prevention of Chronic Obstructive Lung Disease. The 2020 GOLD Science Committee Report on COVID-19 and Chronic Obstructive Pulmonary Disease |journal=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine |volume=203 |issue=1 |pages=24–36 |date=January 2021 |pmid=33146552 |pmc=7781116 |doi=10.1164/rccm.202009-3533SO}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن کي انهن ماڻهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحت جا مسئلا پيش ايندا آهن، جن کي اها بيماري نه هوندي آهي.<ref name="Vogelmeier"/> هڪ ئي ماڻهوءَ ۾ ڪيترين بيمارين جي گڏيل موجودگي، جنهن کي [[گهڻين بيمارين جي گڏيل موجودگي]] (Multimorbidity) چيو ويندو آهي، سي او پي ڊي جي وڌيڪ خراب [[بيماريءَ جي اڳڪٿي|اڳڪٿي]] (Prognosis) سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Cronin">{{cite journal |last1=Cronin |first1=E |last2=Cushen |first2=B |title=Diagnosis and management of comorbid disease in COPD. |journal=Breathe (Sheffield, England) |date=January 2025 |volume=21 |issue=1 |page=240099 |doi=10.1183/20734735.0099-2024 |pmid=40007528 |pmc=11851148}}</ref> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهن ۾، هن بيماريءَ کان سواءِ ماڻهن جي ڀيٽ ۾، تنفسي يا دل سان لاڳاپيل سببن جي ڪري فوت ٿيڻ ۽ نسبتاً گهٽ عمر ۾ فوت ٿيڻ جو امڪان وڌيڪ هوندو آهي.<ref name="Vogelmeier"/> سي او پي ڊي ۾ مبتلا ماڻهو اڪثر سڌيءَ طرح تنفسي مسئلن بدران ساڻن گڏ موجود ٻين بيمارين جي نتيجي ۾ فوت ٿيندا آهن.<ref name="Chan">{{cite journal |vauthors=Chan SH, Selemidis S, Bozinovski S, Vlahos R |title=Pathobiological mechanisms underlying metabolic syndrome (MetS) in chronic obstructive pulmonary disease (COPD): clinical significance and therapeutic strategies |journal=Pharmacology & Therapeutics |volume=198 |pages=160–188 |date=June 2019 |pmid=30822464 |pmc=7112632 |doi=10.1016/j.pharmthera.2019.02.013}}</ref> === ٻين بيمارين کان فرق === سي او پي ڊي جون ڪجهه علامتون ٻين بيمارين سان ملندڙ جلندڙ ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري صحيح تشخيص لاءِ انهن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | بيماري ! style="background:#164b70;color:white" | فرق ڪرڻ ۾ مددگار خاصيت |- | [[دمو]] | علامتن ۾ گهڻو ڦيرڦار ۽ هوا جي رڪاوٽ جو ڪڏهن مڪمل يا نمايان طور واپس معمول تي اچڻ؛ بهرحال ٻنهي بيمارين ۾ ڪجهه خصوصيتون گڏ ٿي سگهن ٿيون. |- | [[دل جي ناڪامي]] | پيرن جي سوجن، ليٽڻ وقت ساهه جي تڪليف ۽ دل جي جاچن ۾ غيرمعمولي نتيجا. |- | [[برونڪيڪٽاسس]] | بار بار انفيڪشن، گهڻو بلغم ۽ سي ٽي اسڪين تي ساهه جي نلين جو غيرمعمولي ڦهلاءُ. |- | [[سلهه]] | ڊگهي کنگهه، بخار، وزن گهٽجڻ ۽ مناسب جراثيمي يا تصويري جاچن جا نتيجا. |- | ڦڦڙن جي وچ واري بافتن جون بيماريون | ڦڦڙن جي سختي، تصويري جاچن ۾ مخصوص تبديليون ۽ مختلف قسم جي ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جا نتيجا. |} == علاج ۽ سنڀال == سي او پي ڊي جي علاج جا مقصد علامتون گهٽائڻ، روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ، اوچتين شدتن جو خطرو گهٽائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار برقرار رکڻ آهن. علاج مريض جي علامتن، اڳين اوچتين شدتن، ٻين بيمارين ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ مطابق چونڊيو ويندو آهي.<ref name="GOLD2026"/> === تمباڪو ڇڪڻ بند ڪرڻ === تمباڪو استعمال ڪندڙ مريضن لاءِ سگريٽ يا ٻين دونهين وارن تمباڪو جي شين کي ڇڏڻ علاج جي سڀ کان اهم قدمن مان آهي. ان سان ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي گهٽجڻ جي رفتار کي سست ڪرڻ ۽ مستقبل جي خطري کي گهٽائڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي. ضرورت پوڻ تي طبي مشوري، رويي واري مدد ۽ تمباڪو ڇڏائڻ واري علاج مان فائدو وٺي سگهجي ٿو.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> === برونڪوڊائليٽر دوائون === '''برونڪوڊائليٽر''' (Bronchodilators) اهڙيون دوائون آهن جيڪي ساهه جي نلين جي عضلات کي ڍرو ڪري هوا جي گذر کي آسان بڻائين ٿيون. انهن ۾ مختصر ۽ ڊگهي اثر واريون دوائون شامل آهن. * '''بيٽا-ٻه ايگونسٽ:''' جهڙوڪ سالبوٽامول ۽ فارموٽيرول. * '''مسڪارينڪ مخالف دوائون:''' جهڙوڪ آئپراٽروپيم ۽ ٽائوٽروپيم. * '''گڏيل علاج:''' ڪجهه مريضن ۾ ڊگهي اثر واري ٻن مختلف برونڪوڊائليٽر دوائن جو گڏيل استعمال. دوائن جي چونڊ مريض جي علامتن ۽ اوچتين شدتن جي خطري مطابق ڪئي ويندي آهي. ان هيلر جي صحيح استعمال جي تربيت علاج جو اهم حصو آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025">{{cite journal |last1=Singh |first1=D |last2=Higham |first2=A |last3=Mathioudakis |first3=AG |last4=Beech |first4=A |title=Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD): Developments in Pharmacological Treatments |journal=Drugs |year=2025 |volume=85 |issue=7 |pages=911–930 |doi=10.1007/s40265-025-02188-8 |pmc=12185658}}</ref> === ساهه ذريعي استعمال ٿيندڙ اسٽيرائڊ === '''ان هيلڊ ڪارٽيڪوسٽيرائڊ''' (Inhaled corticosteroids) هر سي او پي ڊي مريض لاءِ ضروري نه هوندا آهن. ڪجهه مريضن ۾ بار بار اوچتي شدت، رت ۾ ايوسينوفل جي مقدار يا گڏ موجود دمَي جهڙين خاصيتن جي بنياد تي انهن جو استعمال فائديمند ٿي سگهي ٿو. انهن سان ڪجهه مريضن ۾ نمونيا جو خطرو به وڌي سگهي ٿو؛ تنهنڪري فائدي ۽ خطري جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/><ref name="Singh2025"/> === ڦڦڙن جي بحالي === '''ڦڦڙن جي بحالي''' (Pulmonary rehabilitation) هڪ منظم پروگرام آهي، جنهن ۾ جسماني ورزش، ساهه کڻڻ جون مناسب مشقون، بيماريءَ بابت تعليم ۽ روزمره جي سرگرمين کي بهتر ڪرڻ جا طريقا شامل هوندا آهن. هي پروگرام ساهه جي تڪليف گهٽائڻ، ورزش جي صلاحيت وڌائڻ ۽ زندگيءَ جو معيار بهتر ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.<ref name="CDC2024"/> === آڪسيجن جو علاج === ڪجهه مريضن ۾ آرام جي حالت ۾ رت جي آڪسيجن مسلسل ۽ شديد گهٽ هجي ته ڊگهي عرصي لاءِ آڪسيجن جو علاج فائديمند ٿي سگهي ٿو. پر صرف ساهه جي تڪليف هجڻ سبب هر مريض کي گهر ۾ آڪسيجن ڏيڻ مناسب ناهي. ان لاءِ آڪسيجن جي ماپ ۽ مقرر طبي معيار ضروري آهن.<ref name="GOLD2026"/> === جراحي ۽ خاص علاج === چونڊيل مريضن ۾ ڦڦڙن جي تمام گهڻي ڦهلاءَ يا مخصوص قسم جي ايمفيسيما سبب هي علاج استعمال ٿي سگهن ٿا: * ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ واري جراحي. * برونڪوسڪوپي ذريعي ڦڦڙن جو حجم گهٽائڻ جا مخصوص طريقا. * تمام شديد ۽ مناسب چونڊيل حالتن ۾ ڦڦڙن جي پيوندڪاري. انهن طريقن لاءِ ماهر مرڪز ۾ تفصيلي جاچ ضروري آهي.<ref name="GOLD2026"/> == اوچتي شدت جو علاج == اوچتي شدت جي علاج ۾ بيماريءَ جي سنگيني، رت ۾ آڪسيجن جي سطح ۽ امڪاني سببن جو جائزو ورتو ويندو آهي. علاج ۾ ضرورت مطابق مختصر اثر واريون هوا جون نليون کوليندڙ دوائون، محدود عرصي لاءِ جسماني اثر وارا ڪارٽيڪوسٽيرائڊ، چونڊيل مريضن لاءِ اينٽي بايوٽڪ، مناسب آڪسيجن ۽ شديد حالتن ۾ غيرجراحي وينٽيليشن شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Carlin2023"/><ref name="Khan2023">{{cite journal |last1=Khan |first1=KS |last2=Jawaid |first2=S |last3=Memon |first3=UA |title=Management of Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) Exacerbations in Hospitalized Patients From Admission to Discharge: A Comprehensive Review of Therapeutic Interventions |journal=Cureus |year=2023 |volume=15 |issue=8 |pages=e43694 |doi=10.7759/cureus.43694 |pmc=10505355}}</ref> سي او پي ڊي ۾ آڪسيجن جو استعمال مريض جي حالت مطابق سنڀالي ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه مريضن ۾ ضرورت کان وڌيڪ آڪسيجن رت ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي واڌ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. شديد اوچتي شدت ۾ اسپتال جي نگراني اهم آهي.<ref name="GOLD2026"/> == بچاءُ == سي او پي ڊي کان بچاءَ لاءِ اهم قدم هي آهن: * تمباڪو جو استعمال شروع نه ڪرڻ يا موجوده استعمال بند ڪرڻ. * گهرن ۾ صاف ٻارڻ ۽ مناسب هوا جي نيڪال جو انتظام. * ٻاهرين هوا جي آلودگيءَ کي گهٽائڻ لاءِ ماحولياتي قدم. * ڪم واري هنڌ مٽي، دونهين ۽ ڪيميائي ذرڙن کان تحفظ. * تنفسي انفيڪشنن کان بچاءَ لاءِ مناسب ويڪسينيشن. * ڦڦڙن جي صحت بابت ڄاڻ ۽ علامتن جي وقت سر سڃاڻپ. سي او پي ڊي وارن مريضن لاءِ انفلوئنزا، نمونيا پيدا ڪندڙ نميوڪوڪل جراثيم ۽ ٻين لاڳاپيل انفيڪشنن خلاف مناسب ويڪسينيشن جي سفارش مريض جي عمر، صحت ۽ مقامي هدايتن مطابق ڪئي ويندي آهي.<ref name="CDC2024"/><ref name="WHO2026"/> == پيچيدگيون == سي او پي ڊي سان لاڳاپيل ممڪن پيچيدگين ۾ شامل آهن: * ساهه جي دائمي يا اوچتي ناڪامي. * ڦڦڙن جي شريانين ۾ وڌيل رت جو دٻاءُ. * ڦڦڙن جي بيماريءَ سبب دل جي ساڄي پاسي تي وڌيل بار. * ڦڦڙن ۾ هوا جي غيرمعمولي رسڻ سبب نمونٿوراڪس. * عضلاتي ڪمزوري ۽ جسماني سرگرميءَ ۾ گهٽتائي. * غذائي کوٽ يا وزن گهٽجڻ. * پريشاني ۽ ڊپريشن. * بار بار اسپتال ۾ داخل ٿيڻ. سي او پي ڊي وارن ماڻهن ۾ دل جون بيماريون، ڦڦڙن جو ڪينسر ۽ ٻيون دائمي حالتون به گڏ موجود ٿي سگهن ٿيون؛ تنهنڪري مريض جي مجموعي صحت جو جائزو اهم آهي.<ref name="CDC2024"/> == وبائي صورتحال == عالمي بيمارين جي بار واري مطالعي موجب 2021ع ۾ سي او پي ڊي سان متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ 21 ڪروڙ 34 لک هو. هن بيماريءَ جو بار مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ تمباڪو جي استعمال، آلودگي، عمر جي جوڙجڪ، صحت جي سهولتن ۽ ٻين عنصرن سبب مختلف آهي.<ref name="GBD2021"/> عالمي صحت واري اداري جي 2026ع ۾ جاري ڪيل معلومات موجب، 2023ع ۾ سي او پي ڊي دنيا ۾ فوتگين جو ٽيون وڏو سبب هئي ۽ ان سان لڳ ڀڳ 34 لک فوتگيون لاڳاپيل هيون. ستر سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن ۾ سي او پي ڊي سبب ٿيندڙ فوتگين جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ ٿئي ٿو.<ref name="WHO2026"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center" ! style="background:#164b70;color:white" | اشارو ! style="background:#164b70;color:white" | عالمي انگ ! style="background:#164b70;color:white" | سال |- | متاثر ماڻهن جو اندازي مطابق انگ | لڳ ڀڳ 21 ڪروڙ 34 لک | 2021ع |- | سالياني فوتگيون | لڳ ڀڳ 34 لک | 2023ع |- | مجموعي عالمي فوتگين ۾ حصو | لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو | 2023ع |} مختلف سالن جا انگ هڪ ٻئي سان سڌي ڀيٽ لاءِ استعمال ڪرڻ وقت مطالعي جي طريقن ۽ ڊيٽا جي فرق کي نظر ۾ رکڻ گهرجي. == تاريخ == سي او پي ڊي جي طبي سڃاڻپ ڪيترن صدين دوران ڦڦڙن جي بناوت، دائمي کنگهه، ايمفيسيما ۽ هوا جي وهڪري بابت علم وڌڻ سان ترقي ڪئي. جديد دور ۾ اسپائروميٽري ۽ ڦڦڙن جي ڪارڪردگيءَ جي جاچن بيماريءَ جي سڃاڻپ کي وڌيڪ معياري بڻايو. ويهين صديءَ ۾ تمباڪو ڇڪڻ ۽ دائمي ڦڦڙن جي بيمارين جي وچ ۾ تعلق بابت تحقيق سي او پي ڊي جي روڪٿام لاءِ بنيادي اهميت اختيار ڪئي.<ref name="GOLD2026"/> عالمي سطح تي بيماريءَ جي تشخيص، درجابندي ۽ علاج کي معياري بڻائڻ لاءِ '''گلوبل انيشيئيٽو فار ڪرونڪ آبسٽرڪٽو لنگ ڊزيز'''، يعني گولڊ (GOLD)، طبي تحقيق جي بنياد تي رهنمائي جاري ڪري ٿي. ان جي 2026ع واري رپورٽ ۾ تشخيص، خطري جي سڃاڻپ، علاج ۽ بيماريءَ جي اوچتين شدتن بابت جديد سفارشون شامل آهن.<ref name="GOLD2026"/> == عام غلط فهميون == {| class="wikitable" style="width:100%" ! style="background:#164b70;color:white" | غلط فهمي ! style="background:#164b70;color:white" | طبي وضاحت |- | سي او پي ڊي صرف سگريٽ ڇڪيندڙن کي ٿيندي آهي. | سگريٽ اهم سبب آهي، پر گهرن ۽ ٻاهرين هوا جي آلودگي، پيشاورانه واسطا ۽ موروثي سبب به بيماري پيدا ڪري سگهن ٿا. |- | سي او پي ڊي ۽ دمو ساڳي بيماري آهن. | ٻنهي ۾ ساهه جي تڪليف ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي بيماري پيدا ٿيڻ جي عمل، تشخيص ۽ علاج ۾ اهم فرق آهن. |- | هر مريض کي اسٽيرائڊ ان هيلر گهرجي. | اسٽيرائڊ صرف مخصوص طبي حالتن ۾ مناسب هوندا آهن. |- | هر اوچتي شدت ۾ اينٽي بايوٽڪ ضروري آهي. | ڪيترين اوچتين شدتن جو سبب وائرس يا آلودگي هوندي آهي؛ اينٽي بايوٽڪ چونڊيل حالتن ۾ ڏني ويندي آهي. |- | هر ساهه جي تڪليف واري مريض کي آڪسيجن گهرجي. | آڪسيجن جو علاج رت ۾ آڪسيجن جي ماپ ۽ ٻين طبي معيارن مطابق طئي ڪيو ويندو آهي. |} == تحقيق ۽ مستقبل جا امڪان == سي او پي ڊي بابت جديد تحقيق ۾ بيماريءَ جي مختلف حياتياتي قسمن، سوزش سان لاڳاپيل نشانين، نون دوائن، اوچتين شدتن جي اڳڪٿي ۽ انفرادي مريض مطابق علاج کي اهميت ڏني پئي وڃي. تحقيق جو هڪ مقصد اهڙن مريضن جي سڃاڻپ آهي، جيڪي مخصوص دوائن يا علاج جي طريقن مان وڌيڪ فائدو حاصل ڪري سگهن.<ref name="Singh2025"/><ref name="GOLD2026"/> == پڻ ڏسو == * [[ڦڦڙا]] * [[ساهه جو نظام]] * [[دمو]] * [[برونڪائٽس]] * [[ايمفيسيما]] * [[ساهه جي تڪليف]] * [[اسپائروميٽري]] * [[تمباڪو نوشي]] * [[هوا جي آلودگي]] * [[سلهه]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * [https://goldcopd.org/2026-gold-report-and-pocket-guide/ گولڊ: سي او پي ڊي بابت 2026ع جي عالمي رهنمائي] * [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-%28copd%29 عالمي صحت وارو ادارو: سي او پي ڊي بابت معلومات] * [https://www.cdc.gov/copd/about/ آمريڪي بيمارين جي روڪٿام وارو مرڪز: سي او پي ڊي] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11799884/ اسپائروميٽري ذريعي تشخيص بابت گولڊ جي سائنسي ڪميٽيءَ جي رپورٽ] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chronic_obstructive_pulmonary_disease وڪيميڊيا ڪامنز تي سي او پي ڊي سان لاڳاپيل تصويرون] * [https://goldcopd.org/ گولڊ جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.who.int/ عالمي صحت واري اداري جي ويب سائيٽ] [[زمرو:ڦڦڙن جون بيماريون]] [[زمرو:ساهه جي نظام جون بيماريون]] [[زمرو:تمباڪو سان لاڳاپيل بيماريون]] [[زمرو:دائمي بيماريون]] 8vz7w4o2hgoy5ftq76btog6haw1nrva 0 91289 427452 407693 2026-11-03T11:26:20Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427452 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = جان ايڊمز | image = John Adams Portrait.jpg | caption = پورٽريٽ، {{circa|1800–1815}} | alt = ٿلهو پوڙهو ايڊمز، 60 واري ڏهاڪي ۾، ڊگهن اڇن وارن سان، چهرو ٿورو کاٻي پاسي رخ ڪيل | order = ٻيون | office = آمريڪي صدر | vicepresident = [[ٿامس جيفرسن]] | term_start = مارچ 4, 1797 | term_end = مارچ 4, 1801 | predecessor = [[جارج واشنگٽن]] | successor = [[ٿامس جيفرسن]] | order1 = آمريڪا جو پهريون | office1 = نائب صدر | president1 = [[جارج واشنگٽن]] | term_start1 = اپريل 21, 1789 | term_end1 = مارچ 4, 1797 | predecessor1 = عهدو قائم ڪيو ويو | successor1 = [[ٿامس جيفرسن]] | order2 = پهريون | office2 = آمريڪا ۾ برطانيه جو وزيرِ مختار | appointer2 = [[ڪانفيڊريشن جي ڪانگريس]] | term_start2 = اپريل 1, 1785 | term_end2 = فيبروري 20, 1788<ref name="Office of the Historian">{{cite web |url=https://history.state.gov/departmenthistory/people/adams-john |title=John Adams (1735–1826) |publisher=United States Department of State: Office of the Historian |access-date=September 30, 2018}}</ref> | successor2 = [[ٿامس پنڪني]] | order3 = پهريون | office3 = نيدرلينڊز ۾ آمريڪا جو وزيرِ مختار | appointer3 = ڪانفيڊريشن جي ڪانگريس | term_start3 = اپريل 19, 1782 | term_end3 = مارچ 30, 1788<ref name="Office of the Historian"/> | successor3 = [[چارلس ڊبليو. ايف. ڊوماس]] (قائم مقام) | office6 = [[ميرين ڪميٽي جو چيئرمين]] | term_start6 = آڪٽوبر 13, 1775 | term_end6 = آڪٽوبر 28, 1779 | predecessor6 = عهدو قائم ڪيو ويو | successor6 = [[فرانسس ليوس]] (ڪنٽينينٽل بورڊ آف ايڊمرالٽي) | order7 = ٻارهون | office7 = ميساچوسٽس سپيريئر ڪورٽ آف جڊي ڪيچر جو چيف جسٽس | term_start7 = آڪٽوبر 1775 | term_end7 = فيبروري 1777 | appointer7 = [[ميساچوسٽس صوبائي ڪانگريس|صوبائي ڪانگريس]] | predecessor7 = [[پيٽر اوليور (لويلسٽ)|پيٽر اوليور]] | successor7 = [[وليم ڪشنگ]] | office8 = [[ڪنٽينينٽل ڪانگريس ڏانهن نمائندن جي فهرست|نمائندو]] [[ميساچوسٽس]] {{awrap|کان [[ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] ڏانهن}} | term_start8 = سيپٽمبر 5, 1774 | term_end8 = نومبر 28, 1777 | predecessor8 = عهدو قائم ڪيو ويو | successor8 = [[ساموئل هولٽن]] | office9 = [[ميساچوسٽس جنرل ڪورٽ#نيو انگلينڊ ۾ ميساچوسٽس بي جو صوبو|ميساچوسٽس هائوس آف ريپريزينٽيٽوز]] جو ميمبر [[بوسٽن، ميساچوسٽس]] مان | term_start9 = جون 7, 1770 | term_end9 = اپريل 16, 1771 | predecessor9 = [[جيمس بوڊوئن]] (چونڊيل، عهدو سنڀاليو نه) | successor9 = [[جيمس اوٽِس جونيئر]] | birth_date = {{OldStyleDateDY|آڪٽوبر 30,|1735|آڪٽوبر 19, 1735}} | birth_place = [[برينٽري، ميساچوسٽس|برينٽري]]، [[ميساچوسٽس بي جو صوبو]]، [[برطانوي آمريڪا]] (هاڻي [[ڪوئنسي، ميساچوسٽس|ڪوئنسي]]) | death_date = {{death date and age|1826|7|4|1735|10|30}} | death_place = [[ڪوئنسي، ميساچوسٽس]]، [[آمريڪا]] | relatives = [[ايڊمز سياسي خاندان]] | resting_place = [[يونائيٽيڊ فرسٽ پيرش چرچ]] | party = {{plainlist| * [[پرو-ايڊمنسٽريشن]] (1795 کان اڳ) * [[فيڊرلِسٽ پارٽي|فيڊرلِسٽ]] (1795–{{circa|lk=no|1808}}) * [[ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي|ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن]] ({{circa|lk=no|1808}} کان پوءِ){{sfn|McCullough|2001|p=599}} }} | parents = {{plainlist| * [[جان ايڊمز سينيئر]] * [[سوزانا بوئلسٽن]] }} | spouse = {{marriage|[[ابيگيل ايڊمز|ابيگيل اسمٿ]]|October 25, 1764|آڪٽوبر 28, 1818|end=died}} | children = 6، جن ۾ [[ابيگيل ايڊمز اسمٿ|ابيگيل]]، [[جان ڪوئنسي ايڊمز|جان ڪوئنسي]]، [[چارلس ايڊمز (1770–1800)|چارلس]]، ۽ [[ٿامس بوئلسٽن ايڊمز (جج)|ٿامس]] شامل آهن | occupation = {{hlist|سياستدان|وڪيل}} | education = [[هارورڊ ڪاليج]] ([[بيچلر آف آرٽس|بي اي]]، [[ماسٽر آف آرٽس|ايم اي]]) | signature = John Adams Sig 2.svg | signature_alt = مس ۾ لکيل، ڳوڙهي/جڙيل لکت وارو دستخط }} '''جان ايڊمز''' (October 30, 1735 – July 4, 1826) [[آمريڪا جا باني والد|آمريڪا جو باني اڳواڻ]] ۽ 1797 کان 1801 تائين [[آمريڪا جو صدر]] هو. [[جان ايڊمز جي صدارت|سندس صدارت]] کان اڳ، هو [[آمريڪي انقلاب]] جو اڳواڻ رهيو، جنهن [[برطانيا عظميٰ|برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪئي. [[آمريڪي انقلابي جنگ|انقلابي جنگ]] جي پڇاڙيءَ واري دور ۽ نئين قوم جي شروعاتي سالن ۾، هن [[ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] ۾ ۽ يورپ ۾ سينيئر سفارتڪار طور [[آمريڪا]] جي خدمت ڪئي. ايڊمز [[آمريڪا جو نائب صدر]] وارو عهدو سنڀاليندڙ پهريون شخص هو، ۽ 1789 کان 1797 تائين ان عهدي تي رهيو. هو ڊائري لکڻ جو پابند هو، ۽ پنهنجي دور جي اهم شخصيتن سان باقاعدي خط و ڪتابت ڪندو رهيو، جن ۾ سندس زال ۽ صلاحڪار [[ابيگيل ايڊمز]] ۽ سندس دوست ۽ سياسي حريف [[ٿامس جيفرسن]] شامل هئا. انقلاب کان اڳ هڪ وڪيل ۽ سياسي ڪارڪن طور، ايڊمز [[وڪيل رکڻ جو حق]] ۽ [[بيگناهيءَ جو قياس]] جهڙن اصولن سان وابسته رهيو. هن برطانيا مخالف جذبات جي باوجود، [[بوسٽن قتلِ عام]] مان پيدا ٿيل قتل جي الزامن ۾ برطانوي سپاهين جو ڪاميابيءَ سان دفاع ڪيو. ايڊمز [[ميساچوسٽس بي جو صوبو|ميساچوسٽس]] پاران [[ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] جو نمائندو هو ۽ انقلاب جي اهم اڳواڻن مان بڻيو. هن 1776 ۾ [[آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان|اعلانِ آزادي]] جي مسودي تيار ڪرڻ ۾ [[ٿامس جيفرسن]] جي مدد ڪئي ۽ ڪانگريس ۾ ان جو وڏي ۾ وڏو حامي رهيو. سفارتڪار طور هن جنگ دوران [[فرانس]] ۽ [[نيدرلينڊز]] ۾ [[آمريڪا]] جي نمائندگي ڪئي. هن [[پيرس جو معاهدو (1783)|برطانيا سان امن جو معاهدو]] طئي ڪرائڻ ۾ مدد ڪئي، آمريڪي حڪومت لاءِ ڊچ قرضا حاصل ڪيا، ۽ هو [[برطانيا عظميٰ]] ۾ آمريڪا جو پهريون سفير هو. ايڊمز 1780 ۾ [[ميساچوسٽس جو آئين]] جو بنيادي ليکڪ هو، ۽ سندس ٻين سياسي لکڻين گڏجي [[آمريڪا جو آئين]] تي به اثر وڌو. ايڊمز [[جارج واشنگٽن]] جي صدارت ۾ ٻه مدتون [[آمريڪا جو نائب صدر]] رهيو، ۽ پوءِ [[فيڊرلِسٽ پارٽي]] جي بينر هيٺ [[1796 آمريڪي صدارتي چونڊ|1796]] ۾ آمريڪا جو ٻيون صدر چونڊيو ويو. سندس دور ۾ [[فرانسيسي انقلابي جنگون]] وڏي مسئلي طور سامهون هيون، ۽ آمريڪي غير جانبداريءَ تي سندس اصرار سبب کيس [[ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي|جيفرسني ريپبلڪنن]] ۽ پنهنجي پارٽي اندر به—خاص طور [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي اڳواڻي ۾—سخت تنقيد جو منهن ڏسڻو پيو. ايڊمز تڪراري [[پرڏيهي ۽ بغاوتي قانون|ايلين ۽ سيڊيشن ايڪٽس]] تي صحيح ڪئي، [[آمريڪا جي فوج|فوج]] ۽ [[آمريڪا جي بحريه|بحريه]] کي مضبوط ڪيو، ۽ [[ڪوازي جنگ|فرانس سان اعلان کان سواءِ سامونڊي جنگ]] ۾ قدم کنيا. هو پهريون صدر هو جيڪو [[وائيٽ هائوس]] ۾ رهائش پذير ٿيو. 1800 ۾ [[1800 آمريڪي صدارتي چونڊ|ٻيهر چونڊ]] جي ڪوشش ۾، فيڊرلِسٽن جي مخالفت ۽ جيفرسني ڌر پاران استبداد جا الزام لڳڻ سبب ايڊمز پنهنجي نائب صدر ۽ اڳوڻي دوست [[ٿامس جيفرسن]] کان شڪست کاڌي. شڪست کان پوءِ هو [[ميساچوسٽس]] واپس رٽائر ٿيو. پوءِ هن جيفرسن سان ٻيهر دوستي قائم ڪئي ۽ باقاعده خط و ڪتابت شروع ڪئي. جان ۽ ابيگيل [[ايڊمز سياسي خاندان]] جي شروعات ڪئي، جنهن ۾ سندن پٽ [[جان ڪوئنسي ايڊمز]] (آمريڪا جو ڇهون صدر) به شامل آهي. جان ايڊمز 4 جولاءِ 1826 تي—[[اعلانِ آزادي]] جي منظوريءَ جي پنجاهين سالگرهه تي—فوت ٿيو. ايڊمز ۽ سندس پٽ انهن [[آمريڪا جا صدر جيڪي غلام رکندا هئا|پهرين ٻارنهن صدرن مان]] واحد آهن جن ڪڏهن به [[آمريڪا ۾ غلامي|غلام]] نه رکيا. تاريخدانن ۽ ماهرن عام طور سندس انتظاميه کي [[آمريڪا جي صدرن جي تاريخي درجابندي|سٺي درجابندي]] ڏني آهي. [[زمرو:1826ع جون فوتگيون]] ==اوائلي زندگي ۽ تعليم== {{Further|ايڊمز سياسي خاندان}} [[File:John Adams birthplace, Quincy, Massachusetts.JPG|thumb|[[جان ايڊمز جنم ڀومي|ايڊمز جو جنم هنڌ]] موجوده [[ڪوئنسي، ميساچوسٽس]] ۾|alt=وچ ۾ ڳاڙهي سرن واري چمني سان ننڍڙو ڪاٺ جو گهر|left]] جان ايڊمز 30 آڪٽوبر 1735ع تي ڄائو،{{efn|همعصر رڪارڊن ۾ [[پراڻي ۽ نئين طرز جون تاريخون|پراڻي طرز]] جولين ڪئلينڊر ۽ سالن جي ڳڻپ لاءِ [[نئين سال#يورپ ۾ تاريخي نئين سال جون تاريخون|ايننشيئيشن طرز]] استعمال ٿيندي هئي، جنهن مطابق سندس ڄمڻ جي تاريخ 19 آڪٽوبر 1735ع درج ڪئي وئي۔ برطانوي [[ڪئلينڊر (نئين طرز) قانون 1750ع]]، جيڪو 1752ع ۾ لاڳو ٿيو، سرڪاري تاريخي نظام کي گريگورين ڪئلينڊر ڏانهن منتقل ڪيو، جتي سال جي شروعات 1 جنوري کان ٿي (ان کان اڳ 25 مارچ هوندي هئي)۔ انهن تبديلين سبب تاريخون 11 ڏينهن اڳتي وڌيون ويون ۽ جنوري 1 ۽ مارچ 25 جي وچ واري عرصي لاءِ سال هڪ اڳتي وڌايو ويو۔ وڌيڪ وضاحت لاءِ ڏسو [[پراڻي ۽ نئين طرز جون تاريخون]]۔<ref>{{cite magazine |title=The history of the calendar |url=https://www.historyextra.com/period/georgian/history-calendar-julian-gregorian-when-why/ |magazine=[[بي بي سي هسٽري]] |issue=January 2014}}</ref>}} [[جان ايڊمز سينيئر]] ۽ [[سوزانا بوئلسٽن]] جي گهر ۾۔ هن جا ٻه ننڍا ڀائر، پيٽر ۽ اليهو هئا۔{{sfn|Ferling|1992|p=11}} ايڊمز [[جان ايڊمز جنم ڀومي|خانداني فارم]] تي [[برينٽري، ميساچوسٽس|برينٽري]]، ميساچوسٽس ۾ ڄائو۔{{sfn|Ferling|1992|p=317}}{{efn|ايڊمز جي گهر واري هنڌ هاڻي [[ڪوئنسي، ميساچوسٽس]] ۾ آهي، جيڪو 1792ع ۾ برينٽري کان الڳ ڪري نئون شهر بڻايو ويو۔}} سندس ماءُ موجوده [[بروڪلائن، ميساچوسٽس]] جي هڪ ممتاز طبي خاندان مان هئي۔ سندس پيءُ [[ڊيڪن]] هو، [[آمريڪا ۾ ڪانگريگيشنل چرچ]] سان وابسته، هڪ زميندار، هڪ جوتا ٺاهيندڙ (ڪارڊوينر)، ۽ [[ميساچوسٽس نيشنل گارڊ|ملٽيا]] ۾ ليفٽيننٽ هو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=29–30}} ايڊمز اڪثر پنهنجي پيءُ جي ساراهه ڪندو هو ۽ سندن ويجهڙائي ياد ڪندو هو۔{{sfn|Ferling|1992|pp=11–14}} ايڊمز جو وڏو وڏو ڏاڏو [[هينري ايڊمز (زميندار)|هينري ايڊمز]] لڳ ڀڳ 1638ع ڌاري [[برينٽري، ايسڪس]]، انگلينڊ مان ميساچوسٽس لڏي آيو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=29–30}} ايڊمز جي رسمي تعليم ڇهن ورهين جي عمر ۾ هڪ [[ڊيم اسڪول]] ۾ شروع ٿي، جيڪا استادن جي گهر ۾ هلندي هئي ۽ بنيادي ڪتاب ''[[نيو انگلينڊ پرائمر]]'' هو۔ پوءِ هن جوزف ڪليورلي جي نگرانيءَ ۾ برينٽري لاطيني اسڪول ۾ پڙهيو، جتي لاطيني، خطابت، منطق ۽ حساب شامل هئا۔ سندس ابتدائي تعليم ۾ ڪڏهن ڪڏهن اسڪول کان غيرحاضري، استاد سان ناپسنديدگي، ۽ زميندار ٿيڻ جي خواهش شامل هئي، پر سندس پيءُ کيس اسڪول ۾ رهڻ جو حڪم ڏنو۔ ڊيكن ايڊمز هڪ نئون استاد، جوزف مارش، مقرر ڪيو، جنهن سان سندس پٽ سٺو رويو اختيار ڪيو۔{{sfn|Ferling|1992|pp=12–14}} ايڊمز بعد ۾ لکيو: "ٻالڪپڻ ۾ مون کي شايد اها سڀ کان وڏي نعمت ملي، جيڪا انسانن کي ملي سگهي ٿي—هڪ اهڙي ماءُ جيڪا پنهنجي ٻارن جي شخصيت ٺاهڻ لاءِ فڪرمند ۽ قابل هئي."{{sfn|Kirtley|1910|p=366}} ===ڪاليجي تعليم ۽ جواني=== سولهن ورهين جي عمر ۾، ايڊمز 1751ع ۾ [[هارورڊ ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو ۽ [[جوزف ميهيو]] وٽ تعليم حاصل ڪئي۔{{sfn|McCullough|2001|p=35}} بالغ ٿيڻ کان پوءِ، ايڊمز قديم ليکڪن جهڙوڪ [[ٿيوسڊيڊيز]]، [[افلاطون]]، [[سسرو]] ۽ [[ٽيسيٽس]] جي اصل ٻولين ۾ مطالعي جو شوقين هو۔{{sfn|McCullough|2001|p=13}} سندس پيءُ چاهيو ٿي ته هو مبلغ بڻجي،{{sfn|Ferling|1992|p=16}} پر 1755ع ۾ [[بيچلر آف آرٽس]] جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ، هن عارضي طور [[وورسٽر، ميساچوسٽس]] ۾ استاد طور ڪم ڪيو، جڏهن ته پنهنجي مستقل پيشو بابت سوچيندو رهيو۔ ايندڙ چئن سالن ۾، هن شهرت حاصل ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي ۽ لکيو ته هو "عزت يا شهرت" ۽ پنهنجن ساٿين کان وڌيڪ "احترام" چاهي ٿو، ۽ "عظيم انسان" ٿيڻ جو ارادو رکي ٿو۔ هن وڪالت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ۽ پنهنجي پيءُ کي لکيو ته وڪيلن ۾ "شاندار ۽ بهادر ڪاميابيون" آهن، جڏهن ته مذهبي اڳواڻن ۾ "ڪجهه بيڪار ماڻهن جي ڏيکاءُ واري پاڪيزگي" آهي۔ هن پنهنجي اندروني ڪمزورين ۽ ٻين ماڻهن جي خوشي ۾ حصو نه وٺڻ بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا۔{{sfn|Ferling|1992|pp=17–18}} جڏهن 1754ع ۾ [[فرينچ ۽ انڊين جنگ]] شروع ٿي، تڏهن انيس ورهين جو ايڊمز پاڻ کي قصوروار سمجهندو هو ته سندس خاندان ۾ هو پهريون شخص هو جيڪو ملٽيا آفيسر نه بڻيو؛ هن لکيو: "مون کي سپاهي ٿيڻ جي خواهش وڪيل ٿيڻ کان وڌيڪ هئي."{{sfn|Ferling|1992|p=21}} ===وڪالت ۽ شادي=== 1756ع ۾، ايڊمز جيمس پٽنم، جيڪو وورسٽر جو هڪ معروف وڪيل هو، وٽ [[قانون پڙهڻ]] شروع ڪيو۔{{sfn|Ferling|1992|p=19}} 1758ع ۾، هن هارورڊ مان [[ماسٽر آف آرٽس]] جي ڊگري حاصل ڪئي،<ref>{{cite web|url=http://news.harvard.edu/gazette/story/2008/11/obama-joins-list-of-seven-presidents-with-harvard-degrees/|title=Obama joins list of seven presidents with Harvard degrees|publisher=The Harvard Gazette|date=November 6, 2008|access-date=December 5, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801190338/http://news.harvard.edu/gazette/story/2008/11/obama-joins-list-of-seven-presidents-with-harvard-degrees/|archive-date=August 1, 2016}}</ref> ۽ 1759ع ۾ بار ۾ داخلا حاصل ڪئي۔{{sfn|McCullough|2001|p=44}} هن ڊائري لکڻ جي عادت اختيار ڪئي؛ هن ۾ [[جيمس اوٽس جونيئر]] جي 1761ع واري تقرير بابت تاثرات شامل هئا، جنهن ۾ برطانوي [[رِٽس آف اسسٽنس]] جي قانونيت کي چيلينج ڪيو ويو، جيڪي برطانوي عملدارن کي بنا اطلاع يا سبب گهرن جي تلاشي وٺڻ جي اجازت ڏيندا هئا۔ اوٽس جي دليلن ايڊمز کي [[تيرهن ڪالونين|آمريڪي ڪالونين]] جي حمايت ڏانهن مائل ڪيو۔{{sfn|Ferling|1992|p=46}} 1763ع ۾، ايڊمز بوسٽن جي اخبارن لاءِ ست مقالا لکي سياسي نظريي جا پهلو ڳوليا۔ هن [[تخلص]] "همفري پلائوجاگر" استعمال ڪيو ۽ ميساچوسٽس جي نوآبادي اشرافيه ۾ طاقت جي خودغرض خواهش جو مذاق اڏايو۔{{sfn|Ferling|1992|pp=36–39}} شروعات ۾ هو پنهنجي وڏيري سئوٽ [[سيميوئل ايڊمز]] جي ڀيٽ ۾ گهٽ مشهور هو، پر هڪ آئيني وڪيل طور سندس ڪم، تاريخي تجزيو، ۽ [[ريپبلڪنزم]] سان وابستگيءَ سبب سندس اثر وڌيو۔ هن اڪثر پنهنجي تڪڙي مزاج کي سياسي ڪيريئر ۾ رڪاوٽ سمجهيو۔{{sfn|Ferling|1992|p=16}} {{multiple image | direction = horizontal | align = right | footer = جان ۽ [[ابيگيل ايڊمز]] جا پورٽريٽ، بينجمن بليٿ، {{circa|1766}} | width1 = 150 | image1 = Abigail Adams.jpg | alt1 = ڳاڙهي ۽ نيري لباس ۾ ڪاري وارن واري عورت | width2 = 150 | image2 = John Adams (1766).jpg | alt2 = ڳاڙهن وارن ۽ ڳاڙهي لباس ۾ مرد }} 1750ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، ايڊمز هينا ڪوئنسي سان محبت ۾ مبتلا ٿيو، پر دوستن جي مداخلت سبب شاديءَ جي ڳالهه نه ٿي سگهي۔ 1759ع ۾، هن پنهنجي ٽئين سئوٽ [[ابيگيل ايڊمز|ابيگيل اسمٿ]] سان ملاقات ڪئي،<ref>{{cite web|url=https://www.vintag.es/2017/05/they-did-what-15-famous-people-who.html|title=They Did What? 15 Famous People Who Actually Married Their Cousins|language=en-US|access-date=August 24, 2019}}</ref> جيڪا پندرهن ورهين جي هئي۔ شروعات ۾ ايڊمز متاثر نه ٿيو، پر وقت سان ويجهڙائي وڌي ۽ 25 آڪٽوبر 1764ع تي شادي ڪئي، جيتوڻيڪ ابيگيل جي ماءُ مخالفت ڪئي۔ ٻنهي ڪتابن سان محبت شيئر ڪئي ۽ هڪ ٻئي جي تنقيد ۽ ساراهه ۾ ايماندار هئا۔ 1761ع ۾ پيءُ جي وفات کان پوءِ، ايڊمز کي 9+1/2 ايڪڙ زمين ۽ هڪ گهر ورثي ۾ مليو، جتي هو 1783ع تائين رهيا۔{{sfn|McCullough|2001|pp=55–56}} جان ۽ ابيگيل جا ڇهه ٻار هئا: [[ابيگيل ايڊمز اسمٿ|ابيگيل]] (1765ع)، [[جان ڪوئنسي ايڊمز|جان ڪوئنسي]] (1767ع)، سوزانا (1768ع)، [[چارلس ايڊمز (1770–1800)|چارلس]] (1770ع)، [[ٿامس بوئلسٽن ايڊمز (جج)|ٿامس]] (1772ع)، ۽ ايلزبيٿ (1777ع)۔{{sfn|McCullough|2001|pp=171–172}} سوزانا هڪ سال جي عمر ۾ وفات ڪئي، جڏهن ته ايلزبيٿ ڄمندي ئي فوت ٿي وئي۔ سندس ٽنهي پٽن مان جان ڪوئنسي ڪامياب ٿيو ۽ بعد ۾ پاڻ صدر بڻيو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=634–635}} ==انقلاب کان اڳ وارو ڪيريئر== ===اسٽيمپ ايڪٽ جي مخالفت=== {{Further|اسٽيمپ ايڪٽ}} ايڊمز وڏي شهرت تڏهن حاصل ڪئي جڏهن هن [[اسٽيمپ ايڪٽ 1765ع|اسٽيمپ ايڪٽ]] خلاف ملڪ گير مخالفت جي اڳواڻي ڪئي۔ اهو قانون [[برطانيا جي پارليامينٽ|برطانوي پارليامينٽ]] نوآبادياتي آمريڪي اسيمبلين سان صلاح مشوري کان سواءِ منظور ڪيو، ۽ نوآبادين تي مهر لڳل دستاويزن لاءِ سڌي ٽيڪس جي ادائيگي لازم قرار ڏني،<ref name="Declaration of Independence">{{cite web|url=https://www.archives.gov/founding-docs/declaration-transcript|title=آزاديءَ جي اعلان نامي: نقل|publisher=يونائيٽيڊ اسٽيٽس نيشنل آرڪائيوز|access-date=October 1, 2018|date=November 2015}}</ref><ref name="Stamp Act">{{cite web|url=http://www.john-adams-heritage.com/political-activism/|title=اسٽيمپ ايڪٽ ۽ سياسي سرگرميءَ جي شروعات|date=April 3, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614042234/http://www.john-adams-heritage.com/political-activism/|publisher=جان ايڊمز هسٽاريڪل سوسائٽي|archive-date=June 14, 2016|url-status=live|access-date=July 5, 2016}}</ref> ۽ اهو قانون [[ست سالن جي جنگ|ست سالن واري جنگ]] جي خرچن کي پورو ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو۔ نفاذ جو اختيار برطانوي [[وائس ايڊمرالٽي عدالت]]ن کي ڏنو ويو، نه ته [[ڪامن لا]] عدالتن کي۔{{sfn|Smith|1962a|pp=72–76}}<ref name="Stamp Act"/> اهي ايڊمرالٽي عدالتون بغير جوريءَ جي ڪم ڪنديون هيون ۽ سخت ناپسند ڪيون وينديون هيون۔<ref name="Declaration of Independence"/> اهو قانون پنهنجي مالي بار ۽ نوآبادين جي رضامندي کان سواءِ لاڳو ٿيڻ سبب نفرت جو نشانو بڻيو، ۽ ان کي پرتشدد مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن ڪري ان جو نفاذ عملي طور ناممڪن بڻجي ويو۔{{sfn|Smith|1962a|pp=72–76}} ايڊمز 1765ع ۾ ”[[برينٽري جون هدايتون]]“ لکيو، جيڪو ميساچوسٽس اسيمبلي ۾ برينٽري جي نمائندن ڏانهن موڪليل خط ۾ شامل هو۔ ان ۾ ٻڌايو ويو ته هن قانون جي مخالفت ڪرڻ گهرجي، ڇو ته اهو ٻن بنيادي حقن جي انڪار تي ٻڌل آهي—اهي حق، جن کي هر انگريز (۽ هر آزاد انسان) لاءِ ضمانت سمجهيو ويندو هو: ٽيڪس رڳو رضامنديءَ سان لڳڻ، ۽ پنهنجي هم درجي ماڻهن جي جوريءَ آڏو مقدمو هلڻ۔ اهي هدايتون نوآبادياتي حقن ۽ آزادين جي سڌي ۽ مضبوط دفاع طور لکيون ويون ۽ ٻين شهرن لاءِ به نموني جو ڪم بڻيون۔{{sfn|Ferling|1992|pp=55–56}} ايڊمز ساڳئي سال آگسٽ ۾ اسٽيمپ ايڪٽ خلاف ٻيهر پنهنجو تخلص ”همفري پلوه جاگر“ استعمال ڪيو۔ ان تحت چار مضمون [[بوسٽن گزٽ]] ۾ ڇپيا۔ اهي مضمون 1768ع ۾ [[لنڊن ڪرانيڪل|”دي لنڊن ڪرانيڪل“]] ۾ ٻيهر ڇپيا ۽ سندن نالو رکيو ويو: ''ٽرو سينٽيمينٽس آف امريڪا''، يا ''اي ڊسَرٽيشن آن دي ڪينن اينڊ فيوڊل لا''۔ هن ڊسمبر ۾ گورنر ۽ ڪائونسل آڏو به خطاب ڪيو ۽ چيو ته ميساچوسٽس جي پارليامينٽ ۾ نمائندگي کان سواءِ اسٽيمپ ايڪٽ بي اثر آهي۔{{sfn|Ferling|1992|p=39}}{{sfn|McCullough|2001|pp=59–61}} هن نوٽ ڪيو ته ڪيترائي احتجاج بوسٽن جي پادري [[جوناٿن ميهيو]] جي هڪ مشهور واعظ کان پوءِ ڀڙڪيا، جنهن ۾ [[رسول پولس جو روميَن ڏانهن خط|روميَن 13]] جو حوالو ڏئي بغاوت جي جواز بابت دليل ڏنو ويو۔<ref>{{cite web|url=http://www.teachingamericanhistory.org/library/index.asp?document=905|title=ڊسڪورس ڪنسرننگ اَن لِمٽڊ سبمشن اينڊ نان-رزسٽنس ٽو دي هائر پاورز|first=ريورينڊ جوناٿن|last=ميهيو|publisher=ايش بروڪ سينٽر|year=1750 |website=ٽيچنگ امريڪن هسٽري ڊاٽ اورگ|access-date=August 22, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130415082838/http://teachingamericanhistory.org/library/index.asp?document=905|archive-date=April 15, 2013}}</ref> جيتوڻيڪ ايڊمز لکڻ ۾ هن قانون جي سخت مخالفت ڪئي، پر [[سيميوئل ايڊمز]]—جيڪو عوامي احتجاجي تحريڪن جو اڳواڻ هو—جي ڪوششن کي هن رد ڪري ڇڏيو ته کيس هجوم واري ڪارروائين ۽ عام مظاهرن ۾ شامل ڪيو وڃي۔{{sfn|Ferling|1992|pp=47–49}} 1766ع ۾ برينٽري جي ٽائون ميٽنگ ايڊمز کي سليڪٽ مين چونڊيو۔{{sfn|McCullough|2001|p=63}} 1766ع جي شروعات ۾ اسٽيمپ ايڪٽ ختم ٿيڻ سان برطانيا سان تڪرار عارضي طور گهٽجي ويو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=62–63}} سياست کي پاسيرو رکي، ايڊمز اپريل 1768ع ۾ پنهنجي ڪٽنب کي [[بوسٽن]] منتقل ڪيو ته جيئن وڪالت تي ڌيان ڏئي سگهي۔ ڪٽنب [[براٽل اسٽريٽ (بوسٽن)|براٽل اسٽريٽ]] تي هڪ گهر ڪرائي تي ورتو، جيڪو مقامي طور ”وائيٽ هائوس“ جي نالي سان مشهور هو۔ هو، ابيگيل ۽ ٻار اتي هڪ سال رهيا، پوءِ ”ڪولڊ لين“ منتقل ٿيا؛ ان کان پوءِ ٻيهر شهر جي مرڪز ۾ براٽل اسڪوائر تي هڪ وڏي گهر ۾ ويا۔{{sfn|Ferling|1992|p=57}} 1768ع ۾ ايڊمز واپاري [[جان هينڪاڪ]] جي ڪامياب دفاع ڪئي، جنهن تي [[لبرٽي افيئر]] ۾ برطانوي واپاري قانونن جي ڀڃڪڙي جو الزام هو۔{{sfn|Ferling|1992|p=59}} [[جيرمياه گريڊلي]] جي وفات ۽ [[جيمس اوٽس جونيئر]] جي ذهني بگاڙ کان پوءِ، ايڊمز بوسٽن جو سڀ کان نمايان وڪيل بڻجي ويو۔{{sfn|McCullough|2001|p=63}} 7 جون 1770ع تي، ايڊمز [[جيمس بوڊوئن]] جي جاءِ تي—جنهن پنهنجي سيٽ خالي ڪئي هئي—[[ميساچوسٽس جنرل ڪورٽ#نيو انگلينڊ ۾ ميساچوسٽس بي جو صوبو|ميساچوسٽس هائوس آف ريپريزينٽيٽوز]] جو ميمبر بڻيو۔ هو 16 اپريل 1771ع تائين ان حيثيت ۾ رهيو۔<ref>{{Cite web |title=جان ايڊمز جي ميساچوسٽس هائوس آف ريپريزينٽيٽوز ۾ خدمتن جو ڪئلينڊر: 7 جون 1770ع–16 اپريل 1771ع |url=https://rotunda.upress.virginia.edu/founders/default.xqy?keys=ADMS-print-06-01-02-0082&mode=TOC |access-date=2025-07-21 |website=rotunda.upress.virginia.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=ايڊمز پيپرز ڊجيٽل ايڊيشن — ميساچوسٽس هسٽاريڪل سوسائٽي |url=https://www.masshist.org/publications/adams-papers/index.php/view/ADMS-06-01-02-0082-0001 |access-date=2025-07-21 |website=www.masshist.org}}</ref> ===برطانوي ڌر جو وڪيل: بوسٽن قتلِ عام=== {{Further|بوسٽن قتلِ عام}} [[File:BostonMassacre byAlonzoChappel1878.png|thumb|''1770ع جو بوسٽن قتلِ عام''، 1878ع جو پورٽريٽ، [[الونزو چيپل]] پاران، جنهن ۾ [[بوسٽن قتلِ عام]] ڏيکاريل آهي|alt=برطانوي سپاهين ۽ بوسٽن وارن جي وچ ۾ افراتفري واري جهڙپ جي تصوير]] 1767ع ۾ [[ٽائونشينڊ ايڪٽس]] جي منظوريءَ سان تڪرار ٻيهر وڌي ويو، ۽ هجوم واري تشدد ۾ اضافي سبب برطانيا نوآبادين ڏانهن وڌيڪ فوج موڪلي۔{{sfn|Ferling|1992|pp=57–59}} 5 مارچ 1770ع تي، جڏهن هڪ هجوم هڪ اڪيلو برطانوي سنتريءَ کي گهيري ورتو، تڏهن سندس ساٿي اٺ [[29هون (وورسٽرشائر) رجيمينٽ آف فوٽ|سپاهي]] کيس مدد لاءِ اچي گڏ ٿيا، ۽ سندن چوڌاري ماڻهن جو ميڙ ڪيترن سؤن تائين وڌي ويو۔ سپاهين تي برف جا ڳولا، برف جا ٽڪرا ۽ پٿر اڇلايا ويا، ۽ افراتفريءَ ۾ سپاهين گوليون هلائي ڇڏيون، جنهن نتيجي ۾ پنج شهري مارجي ويا—اهو ئي بدنام [[بوسٽن قتلِ عام]] آهي۔ الزام هيٺ آيل سپاهين کي قتل جي الزام ۾ گرفتار ڪيو ويو۔ جڏهن ٻيا وڪيل دفاع لاءِ تيار نه ٿيا، ته ايڊمز پنهنجي شهرت کي خطري ۾ وجهندي به سندن وڪالت جو فيصلو ڪيو۔ هن سمجهيو ته ڪنهن کي به قانوني مدد ۽ انصاف ڀريو مقدمو هلائڻ جي حق کان محروم نٿو ڪري سگهجي۔ مقدما ان لاءِ دير سان رکيا ويا ته جيئن جذبا ٿڌا ٿي وڃن۔{{sfn|McCullough|2001|pp=65–66}} ڪمانڊر، ڪئپٽن [[ٿامس پريسٽن (برطانوي فوجي آفيسر)|ٿامس پريسٽن]] جو هفتو ڊگهو مقدمو 24 آڪٽوبر تي شروع ٿيو ۽ کيس بري ڪيو ويو، ڇو ته اهو ثابت ڪرڻ ناممڪن هو ته هن پنهنجي سپاهين کي فائر ڪرڻ جو حڪم ڏنو هو۔{{sfn|Morse|1884|p=39}} باقي سپاهين جو مقدمو ڊسمبر ۾ هليو، جتي ايڊمز جوريءَ بابت پنهنجي مشهور دليل ۾ چيو: "حقيقتون ضدّي شيون آهن؛ ۽ ڀلي اسان جون خواهشون، لاڙا يا جذبات جا مطالبا جيڪي به هجن، اهي حقيقتن ۽ شاهدين جي حالت کي بدلائي نٿا سگهن." <ref>{{cite book|last=Adams|first=John|title=ايڊمز جو دفاع لاءِ دليل: 3–4 ڊسمبر 1770ع |via=نيشنل آرڪائيوز |url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/05-03-02-0001-0004-0016|publisher=ايڊمز پيپرز، ميساچوسٽس هسٽاريڪل سوسائٽي|date=December 1770|access-date=July 29, 2018}}</ref> ايڊمز ڇهن سپاهين لاءِ بريت حاصل ڪئي۔ ٻه سپاهي، جن سڌو ميڙ ۾ فائر ڪيو هو، انهن کي قتلِ خطا (مين سلٽر) ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو۔ ايڊمز کي سندس گراهڪن طرفان ٿوري في ڏني وئي۔<ref name=Life1961>{{cite magazine|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=June 30, 1961|title=هڪ بانيءَ جا نجي خيال|url=https://books.google.com/books?id=V1QEAAAAMBAJ&pg=PA82|magazine=[[لائيف (ميگزين)|لائيف]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150407141509/http://books.google.com/books?id=V1QEAAAAMBAJ&pg=PA82|archive-date=April 7, 2015|access-date=June 7, 2015|page=82}}</ref> حيات نويس [[جان اي. فرلنگ]] جي مطابق، [[وائر ڊائر|جوري چونڊ]] دوران ايڊمز "پنهنجي حق کي ماهرانه نموني استعمال ڪيو ته فرد فرد جُرر کي چئلينج ڪري، ۽ اهڙو بندوبست ڪيو جو نتيجي ۾ جوري ڄڻ ته اڳواٽ ترتيب ڏنل بڻجي وئي. نه رڳو ڪجه جُرر برطانوي فوج سان ڪاروباري واسطن سبب ويجها هئا، پر پنج آخرڪار وفادار ڌر جا جلاوطن بڻيا." ايڊمز جي دفاع کي ڪمزور استغاثه (پروسڪيوشن) مدد ڏني، پر هن "شاندار ڪارڪردگي ڏيکاري."{{sfn|Ferling|1992|p=69}} فرلنگ جو خيال آهي ته ايڊمز کي سياسي عهدو ملڻ جي بدلي ۾ ڪيس وٺڻ لاءِ همٿايو ويو؛ ٽن مهينن پوءِ [[ميساچوسٽس جنرل ڪورٽ|ميساچوسٽس اسيمبلي]] ۾ بوسٽن جي هڪ سيٽ خالي ٿي، ۽ ايڊمز کي ئي شهر جي چونڊ قرار ڏنو ويو ته اها جاءِ ڀري۔{{sfn|Ferling|1992|pp=67–68}} هن واقعي کان پوءِ سندس وڪالت جي آمدني وڌي وئي، ۽ وقت تي مطالبا به وڌيا۔ 1771ع ۾، ايڊمز پنهنجو ڪٽنب [[برينٽري، ميساچوسٽس]] منتقل ڪيو، پر پنهنجو آفيس [[بوسٽن]] ۾ رکيو؛ هن لکيو: "هاڻي منهنجو ڪٽنب پري آهي، مون کي ڪا به خواهش ناهي، ڪا به لالچ ناهي، ته آفيس کان سواءِ ڪٿي ٻئي هجان."{{sfn|Ferling|1992|p=74}} ڪجهه عرصي کان پوءِ، هن گادي واري شهر ۾ رهڻ کان پوءِ ڳوٺاڻو ۽ "عاميانه" برينٽري پنهنجي ڪٽنب لاءِ گهر طور ناپسند سمجهيو—آگسٽ 1772ع ۾ هن کين ٻيهر بوسٽن واپس آندو۔ هن [[ڪورٽ اسٽريٽ (بوسٽن)|ڪوين اسٽريٽ]] تي هڪ وڏو سرن جو گهر خريد ڪيو، جيڪو سندس آفيس کان گهڻو پري نه هو۔{{sfn|Ferling|1992|p=74}} 1774ع ۾، بوسٽن ۾ حالت وڌيڪ غير مستحڪم ٿيڻ سبب ايڊمز ۽ ابيگيل ڪٽنب کي واپس فارم ڏانهن وٺي ويا، ۽ برينٽري سندن مستقل ميساچوسٽس گهر بڻيو۔<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/adams/peopleevents/p_callender.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906091054/http://www.pbs.org/wgbh/amex/adams/peopleevents/p_callender.html|archive-date=September 6, 2015|title=امريڪن ايڪسپيرينس — جان ۽ ابيگيل ايڊمز — ٽائيم لائن — جيمس ڪيلينڊر |publisher=پي بي ايس|access-date=September 7, 2015}}</ref> ===آمريڪي انقلاب=== ايڊمز، جيڪو [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جا باني والدين|باني والدين]] ۾ نسبتاً وڌيڪ محتاط سمجهيو ويندو هو، لڳاتار اهو موقف رکيو ته نوآبادين خلاف برطانوي ڪارروايون غلط آهن، پر کليل بغاوت مناسب ناهي، ۽ برطانيا جو حصو رهندي پرامن عرضداشت وڌيڪ بهتر آهي۔{{sfn|Ferling|1992|pp=72–73}} سندس خيال لڳ ڀڳ 1772ع ڌاري بدلجڻ لڳا، جڏهن برطانوي تاج ميساچوسٽس اسيمبلي بدران گورنر [[ٿامس هچنسن (گورنر)|ٿامس هچنسن]] ۽ سندس ججن جي پگهارن جي ادائيگي پاڻ ڪرڻ لڳو۔ ايڊمز ”گزٽ“ ۾ لکيو ته اهي قدم عدليه جي آزادي تباهه ڪندا ۽ نوآبادي حڪومت کي تاج جي وڌيڪ تابعداري ۾ آڻيندا۔ جڏهن اسيمبليءَ جي ميمبرن ۾ بي چيني وڌي، تڏهن هچنسن تقرير ڪئي ۽ خبردار ڪيو ته نوآبادين تي پارليامينٽ جا اختيار مطلق آهن ۽ هر مزاحمت غيرقانوني آهي۔ جان ايڊمز، سيميوئل ايڊمز، ۽ [[جوزف هالي (ميساچوسٽس جو سياستدان)|جوزف هالي]] هڪ قرارداد جو مسودو تيار ڪيو، جيڪو [[ميساچوسٽس جنرل ڪورٽ|هائوس آف ريپريزينٽيٽوز]] منظور ڪيو؛ ان ۾ ظلم جي متبادل طور آزاديءَ جي ڌمڪي ڏني وئي۔ قرارداد دليل ڏنو ته نوآبادين ڪڏهن به [[برطانيا جي عظيم پارليامينٽ|پارليامينٽ]] جي حاڪميت هيٺ نه رهيون: سندن چارٽر ۽ سندن وفاداري رڳو بادشاهه سان مخصوص هئي۔{{sfn|Ferling|1992|pp=78–80}} [[بوسٽن ٽي پارٽي]]، جيڪا [[ٽي ايڪٽ]] ۽ برطانوي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي آمريڪي واپارين تي چانهه جي اجاره داري خلاف مظاهرو هو، 16 ڊسمبر 1773ع تي ٿي۔ احتجاج ڪندڙن برطانوي اسڪوونر ''ڊارٽمٿ'' تي موجود چانهه جا 342 صندوق تباهه ڪيا، جن جي قيمت لڳ ڀڳ ڏهه هزار پائونڊ هئي، ۽ ٻيڙو بوسٽن جي بندرگاهه ۾ لنگرانداز هو۔ ''ڊارٽمٿ'' جي مالڪن ٿوري عرصي لاءِ تباهه ٿيل سامان بابت ذميواريءَ جي قانوني سوال تي ايڊمز کي وڪيل طور رکيو۔ ايڊمز چانهه جي تباهيءَ کي ساراهيو ۽ ان کي نوآبادي احتجاجي تحريڪ جي تاريخ جو "سڀ کان وڏو واقعو" قرار ڏنو،{{sfn|Ferling|1992|pp=92–94}} ۽ پنهنجي ڊائري ۾ لکيو ته اهو قدم "بلڪل ۽ لازمي طور" ضروري هو۔<ref>{{cite web|url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/01-02-02-0003-0008-0001 |via=نيشنل آرڪائيوز |last1=Adams |first1=J |date=December 17, 1773 |title=1773ع، 17 ڊسمبر۔ [جان ايڊمز جي ڊائري مان]|publisher=ايڊمز پيپرز، ميساچوسٽس هسٽاريڪل سوسائٽي|access-date=November 15, 2017}}</ref> ==ڪنٽينينٽل ڪانگريس== ===ڪنٽينينٽل ڪانگريس جو ميمبر=== [[File:Declaration independence.jpg|thumb|[[جان ٽرمبل]] جي ''[[آزاديءَ جو اعلان نامو (ٽرمبل)|آزاديءَ جو اعلان نامو]]'' ۾ [[پنجن جي ڪميٽي]] کي ڏيکاريو ويو آهي، جيڪا [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جو آزاديءَ جو اعلان نامو|اعلان نامي]] جو پنهنجو مسودو [[ٻي ڪنٽينينٽل ڪانگريس|ڪانگريس]] آڏو [[فلاڊيلفيا]] ۾ پيش ڪري رهي آهي؛ ايڊمز وچ ۾ نظر اچي ٿو ۽ سندس هڪ هٿ ڪمر تي آهي۔|alt=56 شخص هڪ ڪمري ۾ بيٺل يا ويٺل آهن۔ پنج ماڻهو ٽيبل تي ڪاغذ رکي رهيا آهن۔<!-- alt=Depiction of the five-man committee presenting the draft of the Declaration of Independence to Congress -->]] 1774ع ۾، سيميوئل ايڊمز جي ترغيب تي، [[پهريئن ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] کي [[ناقابلِ برداشت ايڪٽس]] جي جواب ۾ سڏايو ويو—اهي انتهائي غير مقبول قدم هئا، جن جو مقصد ميساچوسٽس کي سزا ڏيڻ، برطانيا ۾ اختيارن کي مرڪوز ڪرڻ، ۽ ٻين نوآبادين ۾ بغاوت کي روڪڻ هو۔ ميساچوسٽس جي اسيمبلي چار وفد چونڊيا، جن ۾ جان ايڊمز به شامل هو، ۽ هن شرڪت لاءِ راضپو ڏنو،{{sfn|Ferling|1992|pp=95–97}} جيتوڻيڪ سندس دوست، اٽارني جنرل [[جوناٿن سوئل]]، جذباتي اپيل ڪري کيس وڃڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|McCullough|2001|p=71}} [[فلاڊيلفيا]] پهچڻ کان ٿوري دير پوءِ، ايڊمز کي 23 ميمبرن واري ”گرانڊ ڪميٽي“ ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن کي [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم جو جارج ٽيون|بادشاهه جارج ٽيون]] ڏانهن شڪايتن جو خط تيار ڪرڻ جي ذميواري ڏنل هئي۔ ڪميٽي جلد ئي محتاط (ڪنزر ويٽو) ۽ سخت (ريڊيڪل) ڌڙن ۾ ورهائجي وئي۔{{sfn|Ferling|1992|pp=107–108}} جيتوڻيڪ ميساچوسٽس جو وفد گهڻو ڪري غير سرگرم رهيو، ايڊمز اهڙن محتاط اڳواڻن تي تنقيد ڪئي جهڙوڪ [[جوزف گيلووي]]، [[جيمس ڊيوئن]]، ۽ [[پيٽر اوليور (لويلسٽ)|پيٽر اوليور]]، جيڪي برطانيا ڏانهن مصالحت واري پاليسيءَ جا حامي هئا يا سمجهندا هئا ته نوآبادين تي برطانيا سان وفادار رهڻ جو فرض آهي؛ البت اُن وقت ايڊمز جا خيال به ڪيترن معاملن ۾ محتاط [[جان ڊڪنسن (پينسلوينيا ۽ ڊيلويئر)|جان ڊڪنسن]] سان مليا ٿي۔ ايڊمز ناپسنديده پاليسين جي خاتمي جو مطالبو ڪيو، پر هن مرحلي تي هو اڃا به برطانيا سان لاڳاپا برقرار رکڻ ۾ فائدا ڏسندو رهيو۔{{sfn|Ferling|1992|pp=128–130}} هن جوريءَ جي آڏو مقدمي جو حق ٻيهر زور سان اٿاريو۔<ref>{{cite journal |last=Elrod |first=Jennifer |journal=68 Wash. & Lee L. Rev. |volume=3 |page=8 |year=2011 |url=http://law2.wlu.edu/deptimages/Law%20Review/68-1ElrodPowellLecture.pdf |title=جوري ڪٿي وڃي پئي؟ اسان جي قانوني نظام ۾ جوري ٽرائل جي گهٽجندڙ ڪردار بابت |via=اسڪول آف لا، واشنگٽن اينڊ لي يونيورسٽي |access-date=July 5, 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806171225/http://law2.wlu.edu/deptimages/Law%20Review/68-1ElrodPowellLecture.pdf |archive-date=August 6, 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806171225/http://law2.wlu.edu/deptimages/Law%20Review/68-1ElrodPowellLecture.pdf |date=August 6, 2016 }} (Quoting Thomas J. Methvin (2001) "Alabama – The Arbitration State", ''62 Ala. Law.'' '''48''': 49).</ref> هن ٻين وفدن جي ”نمائش پسندي“ بابت شڪايت ڪئي ۽ ابيگيل کي لکيو: "مون کي لڳي ٿو ته جيڪڏهن اهو پيش ٿئي ۽ تائيد ڪئي وڃي ته اسان اها قرارداد منظور ڪريون ته ٽي ۽ ٻه پنج ٿين ٿا، ته پوءِ اسان کي ٻه پورا ڏينهن انهيءَ موضوع تي منطق ۽ خطابت، قانون، تاريخ، سياست ۽ رياضي ٻڌائي ويندي، ۽ پوءِ اسان گڏيل طور ها ۾ قرارداد منظور ڪنداسين." <ref>{{cite web|url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/04-01-02-0111|title=جان ايڊمز کان ابيگيل ايڊمز ڏانهن، 9 آڪٽوبر 1774ع|publisher=ايڊمز پيپرز، ميساچوسٽس هسٽاريڪل سوسائٽي |via=نيشنل آرڪائيوز |last1=Adams |first1=J |date=October 9, 1774 |access-date=October 8, 2017}}</ref> آخرڪار ايڊمز محتاطن ۽ سختن جي وچ ۾ هڪ ٺاهه ڪرائڻ ۾ مددگار ٿيو۔{{sfn|Ferling|1992|p=112}} ڪانگريس آڪٽوبر ۾ بادشاهه ڏانهن عرضداشت موڪلڻ کان پوءِ ختم ٿي وئي، ۽ ”ناقابلِ برداشت ايڪٽس“ تي ناراضگي ظاهر ڪرڻ لاءِ [[سفڪ ريزولوز]] جي تائيد ڪئي، جنهن ۾ برطانوي مال جي بائيڪاٽ جو سڏ هو۔<ref>{{cite web|url=http://www.john-adams-heritage.com/first-continental-congress/|title=پهريون ڪنٽينينٽل ڪانگريس |website= جان ايڊمز هسٽاريڪل سوسائٽي|date=April 23, 2012 |access-date=July 5, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624164458/http://www.john-adams-heritage.com/first-continental-congress/|archive-date=June 24, 2016}}</ref> ايڊمز جي غير موجودگي ابيگيل لاءِ ڏکيو وقت هو، ڇو ته هوءَ اڪيلي ڪٽنب جي سار سنڀال ڪري رهي هئي۔ تڏهن به هن پنهنجي مڙس کي همٿايو ۽ لکيو: "تون غير سرگرم تماشائي ٿي نه سگهندين، ۽ نه ئي مان اهو ڏسڻ چاهيان ٿي؛ پر جيڪڏهن تلوار ڪڍي وڃي، ته مان گهريلو خوشين کي الوداع چوان ٿي، ۽ اُن ملڪ ڏانهن نگاهه ڪريان ٿي جتي نه جنگون آهن نه جنگ جون خبرون—اهڙي پڪي يقين سان ته ان جي بادشاهه جي رحمت سان اسان ٻئي اتي گڏجي خوش ٿينداسين." <ref>{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/04-01-02-0116 |first1=Abigail |last1=Adams |date=October 16, 1774 |via=نيشنل آرڪائيوز |title=ابيگيل ايڊمز کان جان ايڊمز ڏانهن، 16 آڪٽوبر 1774ع |publisher=ايڊمز پيپرز، ميساچوسٽس هسٽاريڪل سوسائٽي |access-date=September 22, 2017}}</ref> [[ليڪسنگٽن ۽ ڪنڪورڊ جون جنگيون]] ۾ برطانيا سان کليل ڇڪتاڻ جي خبرن ايڊمز ۾ اها اميد پيدا ڪئي ته آزادي جلد حقيقت بڻجي ويندي۔ جنگ کان ٽي ڏينهن پوءِ هن هڪ مليشيا ڪئمپ ڏانهن سفر ڪيو، ۽ جڏهن هن مردن جي بلند حوصلن بابت سٺو سوچيو ته ساڳي وقت سندن خراب حالت ۽ نظم و ضبط جي کوٽ تي پريشان به ٿيو۔{{sfn|Smith|1962a|p=196}} هڪ مهيني کان پوءِ، ايڊمز ٻيهر [[فلاڊيلفيا]] موٽيو ته [[ٻي ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] ۾ ميساچوسٽس وفد جي اڳواڻ طور شامل ٿئي۔{{sfn|McCullough|2001|pp=87–88}} شروعات ۾ هن احتياط سان قدم وڌايا، ۽ نوٽ ڪيو ته ڪانگريس ۾ [[لويلسٽ (آمريڪي انقلاب)|لويلسٽ]]، آزاديءَ جا حامي، ۽ اهڙا ماڻهو به هئا جيڪي ڪنهن به موقف اختيار ڪرڻ ۾ هٻڪ محسوس ڪندا هئا۔{{sfn|McCullough|2001|p=90}} پوءِ هو يقين ڪرڻ لڳو ته ڪانگريس صحيح رخ اختيار ڪري رهي آهي—يعني برطانيا کان پري ٿيندي پئي وڃي۔ عوامي طور ايڊمز "ممڪن هجي ته مصالحت" جي حمايت ڪندو رهيو، پر نجي طور هن [[بينجامن فرينڪلِن]] جي ڳجهي راءِ سان اتفاق ڪيو ته آزادي ناگزير آهي۔{{sfn|Ferling|1992|p=136}} جون 1775ع ۾، نوآبادين ۾ اتحاد مضبوط ڪرڻ جي خيال سان، هن ورجينيا جي [[جارج واشنگٽن]] کي اُن [[ڪنٽينينٽل آرمي|فوج]] جو ڪمانڊر اِن چيف نامزد ڪيو، جيڪا اُن وقت بوسٽن جي چوڌاري گڏ ٿيل هئي۔<ref name="Time Line">{{cite web|url=http://masshist.org/adams/timeline.cfm |title=ايڊمز ٽائيم لائن |publisher=ميساچوسٽس هسٽاريڪل سوسائٽي |access-date=August 22, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324015852/http://masshist.org/adams/timeline.cfm |archive-date=March 24, 2009 }}</ref> هن واشنگٽن جي "مهارت ۽ تجربي" سان گڏ سندس "تمام سٺي عالمي شهرت" جي ساراهه ڪئي۔{{sfn|Ferling|1992|p=124}} ايڊمز امن لاءِ ڪيل ڪيترين ڪوششن جي مخالفت ڪئي، جن ۾ [[اوليو برانچ پيٽيشن]] به شامل هئي۔{{sfn|McCullough|2001|pp=94–95}} نوآبادين خلاف برطانوي قدمن جي ڊگهي فهرست جو حوالو ڏيندي هن لکيو: "منهنجي راءِ ۾ بارود ۽ توپخانو سڀ کان وڌيڪ اثرائتا، يقيني، ۽ بنا شڪ مصالحت ڪرائيندڙ قدم آهن، جيڪي اسان اختيار ڪري سگهون ٿا." <ref>{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/06-03-02-0014 |title=جان ايڊمز کان موسس گِل ڏانهن، 10 جون 1775ع |publisher=ايڊمز پيپرز، ميساچوسٽس هسٽاريڪل سوسائٽي |access-date=October 11, 2017}}</ref> جڏهن هو عرضداشت کي منظور ٿيڻ کان روڪي نه سگهيو، تڏهن هن هڪ نجي خط ۾ ڊڪنسن کي ٺٺوليءَ سان "پِڊلنگ جينئس" سڏيو۔ اهو خط هٿ لڳي ويو ۽ لويلسٽ اخبارن ۾ ڇپجي ويو۔ عزت وارو ڊڪنسن ايڊمز کي سلام ڪرڻ کان به انڪار ڪيو ۽ ڪجهه وقت لاءِ ايڊمز گهڻو ڪري سماجي طور ڌار ڪيو ويو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=95–96}} فرلنگ لکي ٿو ته "1775ع جي سرءُ تائين ڪانگريس ۾ ڪو به ماڻهو ايڊمز کان وڌيڪ جوش سان اُن ڏينهن کي ويجهو آڻڻ لاءِ محنتي نه هو، جڏهن امريڪا برطانيا کان الڳ ٿيندي."{{sfn|Ferling|1992|p=136}} آڪٽوبر 1775ع ۾ ايڊمز کي [[ميساچوسٽس سپيريئر ڪورٽ]] جو چيف جج مقرر ڪيو ويو، پر هن ڪڏهن به ڪم نه سنڀاليو ۽ فيبروري 1777ع ۾ استعيفا ڏني۔<ref name="Time Line"/> ٻين وفدن جي سوالن جي جواب ۾، ايڊمز 1776ع جو پمفليٽ ''[[گورنمينٽ بابت خيال]]'' لکيو، جنهن ۾ جمهوري آئينن لاءِ هڪ اثرائتو خاڪو پيش ڪيو ويو۔{{sfn|Ferling|1992|pp=155–157}} ===آزادي=== [[File:Independence Hall Assembly Room.jpg|thumb|[[انڊيپينڊنس هال]] جو اسيمبلي روم [[فلاڊيلفيا]] ۾، جتي [[ٻي ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جو آزاديءَ جو اعلان نامو|آزاديءَ جو اعلان نامو]] منظور ڪيو۔]] 1776ع جي پهرئين اڌ ۾، ايڊمز آزاديءَ جي اعلان کي هن جي نظر ۾ سستي سان اڳتي وڌڻ سبب وڌيڪ بي چين ٿيندو ويو۔{{sfn|Smith|1962a|p=263}} فلاڊيلفيا ۾ [[ٻي ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] دوران، هن هڪ رٿ اڳتي وڌائڻ ۾ مدد ڪئي ته هٿياربند ٻيڙيون تيار ڪيون وڃن، جيئن دشمن جي جهازن تي ڇاپا هنيا وڃن۔ ساڳئي سال جي پڇاڙيءَ ۾ هن عبوري نيوي لاءِ ضابطن جو پهريون سيٽ به تيار ڪيو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=99–100}} ايڊمز پنهنجي ساٿي [[رچرڊ هينري لي]] جي [[لي ريزوليوشن]] لاءِ اڳ-گفتار (پري ايمبل) لکيو۔{{sfn|Maier|1998|p=37}} هن ورجينيا جي وفد [[ٿامس جيفرسن]] سان ويجهڙائپ پيدا ڪئي، جيڪو آزاديءَ جي حمايت ۾ شروع ۾ سست هو، پر 1776ع جي شروعات تائين اهو مڃي ويو ته آزادي ضروري آهي۔{{sfn|McCullough|2001|pp=113–117}} 7 جون 1776ع تي ايڊمز [[سيڪنڊ (پارلياماني طريقيڪار)|تائيد]] ڪندي [[لي ريزوليوشن]] کي اڳتي وڌايو، جنهن ۾ چيو ويو ته نوآباديون "آزاد ۽ خودمختيار رياستون" آهن۔{{sfn|Ferling|1992|p=146}} آزاديءَ جي اعلان کان اڳ، ايڊمز هڪ [[پنجن جي ڪميٽي]] منظم ڪئي، جنهن کي [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جو آزاديءَ جو اعلان نامو|آزاديءَ جو اعلان نامو]] تيار ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي۔ هن پاڻ کي، جيفرسن کي، [[بينجامن فرينڪلِن]] کي، [[رابرٽ آر. لِونگسٽن (چانسلر)|رابرٽ آر. لِونگسٽن]] کي، ۽ [[راجر شرمن]] کي چونڊيو۔{{sfn|Boyd|Gawalt|1999|p=21}} جيفرسن سمجهيو ته دستاويز ايڊمز کي لکڻ گهرجي، پر ايڊمز ڪميٽيءَ کي قائل ڪيو ته لکڻ لاءِ جيفرسن کي چونڊيو وڃي۔ ڪيترن سالن بعد، ايڊمز جيفرسن کي پنهنجي دليل لکي ٻڌايو: "پهريون سبب، تون ورجينين آهين، ۽ ورجينين کي هن ڪم جي اڳواڻيءَ ۾ ظاهر ٿيڻ گهرجي۔ ٻيو سبب، مان ناپسنديده، شڪي، ۽ غير مقبول آهيان؛ تون بلڪل ان جي ابتڙ آهين۔ ٽيون سبب، تون مون کان ڏهه ڀيرا بهتر لکي سگهين ٿو."{{sfn|McCullough|2001|p=119}} ڪميٽي ڪا به ڪارروائي (منٽس) نه ڇڏي، ۽ تياريءَ جو عمل پاڻ اڃا تائين غير يقيني آهي۔ جيفرسن ۽ ايڊمز جا ڪيترن سالن بعد لکيل بيان—جيتوڻيڪ گهڻو حوالو ڏنا وڃن ٿا—پر اڪثر هڪ ٻئي سان ٽڪرائين ٿا۔{{sfn|Maier|1998|pp=97–105}} جيتوڻيڪ پهريون مسودو بنيادي طور جيفرسن لکيو، پر ايڊمز جو ڪردار به نمايان رهيو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=130–135}} 1 جولاءِ تي ڪانگريس ۾ قرارداد تي بحث ٿيو۔ اميد هئي ته اها پاس ٿي ويندي، پر ڊڪنسن جهڙن مخالفن زور ڀري مخالفت ڪئي۔ جيفرسن، جيڪو بحث ۾ ڪمزور هو، خاموش رهيو، جڏهن ته ايڊمز ان جي منظوري لاءِ دليل ڏنا۔{{sfn|Morse|1884|pp=127–128}} ڪيترن سالن بعد، جيفرسن ايڊمز کي "ڪانگريس جي ايوان ۾ [اعلان نامي] جي حمايت جو ستون، [ان] جو سڀ کان سگهارو وڪيل ۽ دفاع ڪندڙ" قرار ڏنو، انهن گهڻ رُخي حملن جي مقابلي ۾، جيڪي ان کي منهن ڏيڻا پيا۔<ref>Jefferson, Thomas. To William P. Gardner. ''The Works of Thomas Jefferson''. Federal Edition (New York and London, G.P. Putnam's Sons, 1904–05). Vol. 11.</ref> 2 جولاءِ تي ڪانگريس سرڪاري طور آزاديءَ لاءِ ووٽ ڏنو۔ ٻارهن نوآبادين ها ۾ ووٽ ڏنو، جڏهن ته نيو يارڪ پاسيرو رهيو۔ ڊڪنسن غير حاضر هو۔{{sfn|McCullough|2001|p=136}}{{sfn|Smith|1962a|pp=270–272}} 3 جولاءِ تي ايڊمز ابيگيل کي لکيو ته "ڪالهه امريڪا ۾ سڀ کان وڏو سوال طئي ڪيو ويو، جيڪو ڪڏهن بحث هيٺ آيو، ۽ شايد انسانن ۾ ڪڏهن به ان کان وڏو سوال طئي نه ٿيو ۽ نه ٿيندو." هن اڳڪٿي ڪئي ته "[t]جولاءِ 1776ع جو ٻيون ڏينهن امريڪا جي تاريخ جو سڀ کان يادگار دؤر هوندو" ۽ هر سال ملهايو ويندو۔{{sfn|Morse|1884|p=128}} ڪانگريس 4 جولاءِ تي آزاديءَ جو اعلان نامو منظور ڪيو۔{{sfn|Smith|1962a|pp=272–273}} ڪانگريس دوران، ايڊمز نويَ ڪميٽين ۾ شامل رهيو ۽ پچيس جي صدارت ڪئي—اهڙو ڪم جو بار ٻين ڪانگريس ميمبرن ۾ بي مثال هو۔ جيئن [[بينجامن رش]] ٻڌايو، کيس "ايوان جو پهريون ماڻهو" مڃيو ويندو هو۔{{sfn|McCullough|2001|p=163}} جون 1776ع ۾ ايڊمز [[بورڊ آف وار اينڊ آرڊننِس]] جو سربراهه بڻيو، جنهن جو ڪم فوج ۾ آفيسرن جا نالا ۽ عهدا، نوآبادين ۾ فوج جي ورڇ، ۽ گولا بارود جي تفصيل لکڻ هو۔{{sfn|Smith|1962a|pp=266–267}} کيس "هڪ ماڻهوءَ جو جنگي کاتو" چيو ويندو هو، جيڪو اٺارهه ڪلاڪ تائين ڪم ڪندو هو، ۽ شهري ڪنٽرول هيٺ فوج کي ڀرتي ڪرڻ، تيار ڪرڻ ۽ ميدان ۾ آڻڻ جا بارڪ تفصيل سکي ورتائين۔{{sfn|Ellis|1993|pp=41–42}} ايڊمز عملي طور ''ڊي فيڪٽو'' جنگ جو سيڪريٽري بڻجي ويو۔ هن [[ڪنٽينينٽل آرمي]] جي آفيسرن سان سامان، هٿيار، ۽ حڪمتِ عملين بابت وسيع خط و ڪتابت ڪئي۔ ايڊمز کين زور ڏنو ته فوج کي منظم رکڻ ۾ ڊسپلن جو ڪردار بنيادي آهي۔{{sfn|Smith|1962a|pp=298–305}} هن "پلان آف ٽريٽيز" (معاهدن جو منصوبو) لکيو، جنهن ۾ فرانس سان معاهدي بابت ڪانگريس جون گهرجون بيان ڪيون۔{{sfn|Ellis|1993|pp=41–42}} هو پنهنجن فرضن جي سختيءَ سبب ٿڪجي پيو ۽ گهر موٽڻ جي خواهش رکندو هو۔ سندس مالي حالت غير مستحڪم هئي، ۽ وفد طور ملندڙ رقم خرچ پورو نه ڪندي هئي۔ پر آمريڪي سپاهين جي شڪست مان پيدا ٿيل بحران کيس پنهنجي جاءِ تي قائم رکيو۔{{sfn|Smith|1962a|p=298}} [[لانگ آئلينڊ جي جنگ]] ۾ 27 آگسٽ 1776ع تي ڪنٽينينٽل آرمي کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، برطانوي ايڊمرل [[رچرڊ هائو، پهريون ارل هائو|رچرڊ هائو]] سمجهيو ته هاڻي حڪمتِ عمليءَ جو فائدو حاصل ٿي ويو آهي، ۽ هن درخواست ڪئي ته ڪانگريس امن ڳالهين لاءِ نمائندا موڪلي۔ ايڊمز، فرينڪلِن، ۽ [[ايڊورڊ رَٽلِج]] تي مشتمل وفد 11 سيپٽمبر تي [[اسٽيٽن آئلينڊ امن ڪانفرنس]] ۾ هائو سان مليو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=153–157}}{{sfn|Smith|1962a|p=301}} هائو جو اختيار رياستن جي تابعداريءَ جي بنياد تي هو، تنهن ڪري ڌريون گڏيل بنياد تي نه پهچي سگهيون۔ جڏهن لارڊ هائو چيو ته هو آمريڪي نمائندن کي رڳو برطانوي رعايا طور ڏسي سگهي ٿو، تڏهن ايڊمز وراڻيو: "اوهان جو لارڊشپ مون کي جنهن روشنيءَ ۾ چاهي ڏسي سگهي ٿو، ... سواءِ اُن روشنيءَ جي، جو مان برطانوي رعايا آهيان."{{sfn|McCullough|2001|p=157}} ايڊمز ڪيترن سالن بعد ڄاتو ته سندس نالو انهن ماڻهن جي فهرست ۾ هو، جن کي هائو جي معافي ڏيڻ واري اختيار مان خاص طور خارج ڪيو ويو هو۔{{sfn|McCullough|2001|p=158}} ايڊمز هائو کان متاثر نه ٿيو ۽ آمريڪي ڪاميابيءَ جي اڳڪٿي ڪئي۔{{sfn|Ferling|1992|pp=164–165}} هو آڪٽوبر ۾ برينٽري موٽي آيو، ۽ جنوري 1777ع ۾ ٻيهر ڪانگريس جي ذميوارين لاءِ روانو ٿيو۔{{sfn|Smith|1962a|pp=308–312}} ==سفارتي خدمتون== {{main|جان ايڊمز جي سفارتڪاري}} ===فرانس ڏانهن ڪميشنر=== ايڊمز [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڪانگريس|ڪانگريس]] ۾ زور ڏنو ته واپار قائم ڪرڻ لاءِ آزادي ضروري آهي، ۽ ان جي ابتڙ، آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ واپار به بنيادي اهميت رکي ٿو؛ خاص طور هن فرانس سان واپاري معاهدي بابت ڳالهين تي زور ڏنو۔ کيس [[بينجامن فرينڪلِن]]، [[جان ڊڪنسن]]، [[بينجامن هيريسن پنجون|بينجامن هيريسن]] (ورجينيا مان)، ۽ [[رابرٽ مورِس (مالياتي ماهر)|رابرٽ مورِس]] (پينسلوينيا مان) سان گڏ مقرر ڪيو ويو ته "پرڏيهي طاقتن کي پيش ڪرڻ لاءِ معاهدن جو منصوبو تيار ڪن." جڏهن [[ٿامس جيفرسن]] آزاديءَ جو اعلان نامو لکي رهيو هو، ايڊمز [[ماڊل ٽريٽي]] تي ڪم ڪري رهيو هو، جنهن فرانس سان واپاري معاهدي جي اجازت ڏني، پر ان ۾ نه ته رسمي سڃاڻپ بابت ڪا شق هئي ۽ نه ئي فوجي مدد بابت۔ اهو معاهدو اُن اصول سان جڙيل هو ته "[[آزاد جهاز آزاد سامان ٺاهين ٿا]]"، يعني غير جانبدار قومون هڪ ٻئي سان واپار ڪري سگهن، جڏهن ته ممنوع سامان (ڪنٽرابئنڊ) جي هڪ متفقه فهرست کي استثنا ڏنو وڃي۔ 1777ع جي پڇاڙيءَ تائين امريڪا جي مالي حالت انتهائي خراب ٿي چڪي هئي، ۽ اُن سيپٽمبر ۾ هڪ برطانوي فوج [[برانڊي وائن جي جنگ|برانڊي وائن]] ۾ جنرل واشنگٽن کي شڪست ڏئي [[فلاڊيلفيا]] تي قبضو ڪري ورتو۔ وڌيڪ آمريڪن اهو سمجهڻ لڳا ته رڳو امريڪا ۽ فرانس جي وچ ۾ واپاري لاڳاپا ڪافي نه هوندا، پر فوجي مدد به گهربل هوندي۔ برطانيا جي شڪست [[ساراٽوگا جون جنگيون|ساراٽوگا]] وٽ فرانس کي اتحاد تي راضي ڪرڻ لاءِ مددگار سمجهي پئي وئي۔{{sfn|Ferling|1992|pp=189–190}} نومبر 1777ع ۾ ايڊمز کي خبر پئي ته کيس فرانس ڏانهن ڪميشنر بڻايو پيو وڃي، [[سائلس ڊين]] جي جاءِ تي، ۽ هو [[پيرس]] ۾ فرينڪلِن ۽ [[آرٿر لي (سفارتڪار)|آرٿر لي]] سان گڏ فرانسيسي اتحاد بابت ڳالهين لاءِ شامل ٿيندو۔ [[جيمس لَوِل (سياستدان)|جيمس لَوِل]] ايڊمز جي "اٽل ايمانداري" جو حوالو ڏنو ۽ اهو به چيو ته هڪ نوجوان شخص هجڻ گهرجي جيڪو فرينڪلِن جي وڏي عمر جو توازن بڻجي سگهي۔ 27 نومبر تي ايڊمز اها ذميواري قبول ڪئي۔ ابيگيل کي ميساچوسٽس ۾ گهر سنڀالڻ لاءِ ڇڏيو ويو، پر اهو طئي ٿيو ته ڏهن ورهين جو [[جان ڪوئنسي ايڊمز]] ايڊمز سان گڏ ويندو، ڇو ته اهو تجربو سندس پختگيءَ لاءِ "بي انداز قيمتي" هو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=174–176}} 17 فيبروري 1778ع تي ايڊمز فريگيٽ ''[[يو ايس ايس بوسٽن (1777)|بوسٽن]]'' تي روانو ٿيو، جنهن جو ڪمانڊ ڪئپٽن [[سيميوئل ٽڪر (بحري آفيسر)|سيميوئل ٽڪر]] وٽ هو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=177–179}} سفر طوفاني ۽ خطري ڀريو هو۔ برطانوي جهاز هن ٻيڙيءَ جو پيڇو ڪندا رهيا، ۽ ايڊمز پاڻ هٿيار کڻي هڪ جهاز کي جهلي وٺڻ ۾ مدد ڪئي۔ هڪ توپ جي خرابيءَ سبب ڪيترائي ملاح زخمي ٿيا ۽ هڪ ملاح مارجي ويو۔ 1 اپريل تي ''بوسٽن'' فرانس پهتي، جتي ايڊمز ڄاتو ته فرانس 6 فيبروري تي [[اتحاد جو معاهدو (1778)|اتحاد]] تي آمريڪا سان راضي ٿي چڪو آهي۔{{sfn|McCullough|2001|pp=186–187}} ايڊمز ٻين ٻن ڪميشنرن کان ناراض هو: لي، جنهن کي هو شڪي ۽ طنزيه مزاج سمجهندو هو، ۽ مشهور ۽ بااثر فرينڪلِن، جنهن کي هو سست ۽ فرانسيسين آڏو حد کان وڌيڪ جهڪندڙ سمجهندو هو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=198, 209}} ايڊمز ظاهري طور گهٽ نمايان ڪردار ۾ رهيو، پر وفد جي مالي معاملن ۽ رڪارڊ رکڻ ۾ مدد ڪئي۔{{sfn|Ferling|1992|p=199}} فرانسيسين جي گهٽ وابستگيءَ کان تنگ ٿي، ايڊمز ڊسمبر ۾ فرانس جي پرڏيهي وزير [[چارلس گريويي، ڪومٽ ڊي ورجینس|ورجینس]] ڏانهن خط لکيو ۽ اتر امريڪا ۾ فرانسيسي بحري مدد لاءِ دليل ڏنا۔ فرينڪلِن خط نرم ڪيو، پر ورجینس ان کي نظرانداز ڪري ڇڏيو۔{{sfn|McCullough|2001|p=210}} سيپٽمبر 1778ع ۾ ڪانگريس فرينڪلِن کي فرانس لاءِ [[مڪمل اختيارن وارو وزير]] مقرر ڪري سندس اختيار وڌايا، جڏهن ته لي کي اسپين موڪليو ويو۔ ايڊمز کي ڪو خاص هدايت نامو نه مليو۔ هن ان کي بي رُخي سمجهيو ۽ 8 مارچ 1779ع تي جان ڪوئنسي سان گڏ فرانس ڇڏي ڏنو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=210–213}} 2 آگسٽ تي هو برينٽري پهتا۔{{sfn|McCullough|2001|p=218}} [[File:Joseph Siffrein Duplessis - Benjamin Franklin - Google Art Project.jpg|thumb|left|upright=.9|ايڊمز اڪثر [[بينجامن فرينڪلِن]] سان [[فرانس جي شروعاتي جديد دؤر وارو فرانس|فرانس]] سان لاڳاپا هلائڻ جي طريقي بابت ٽڪرائيندو رهيو۔]] 1779ع جي پڇاڙيءَ ۾ ايڊمز کي واحد وزير طور مقرر ڪيو ويو ته برطانيا سان واپاري معاهدو قائم ڪري جنگ ختم ڪرڻ بابت ڳالهين جي اڳواڻي ڪري۔{{sfn|Ferling|1992|p=221}} ميساچوسٽس جي آئيني ڪنوينشن کان پوءِ، هو نومبر ۾ فرانس روانو ٿيو،{{sfn|Smith|1962a|p=451}} ۽ ساڻس سندس پٽ جان ڪوئنسي ۽ نَو ورهين جو چارلس به گڏ هئا۔{{sfn|Ferling|1992|p=218}} جهاز ۾ ليڪ ٿيڻ سبب ٻيڙيءَ کي [[فيرول، اسپين|فيرول]] ۾ لهڻو پيو، ۽ ايڊمز ۽ سندس ساٿين ڇهه هفتا زميني سفر ڪري پيرس پهتا۔{{sfn|Smith|1962a|pp=452–459}} لي ۽ فرينڪلِن جي لڳاتار اختلافن سبب، اڪثر ووٽن ۾ ايڊمز کي فيصلائتي راءِ (ٽائي بريڪر) جو ڪردار ادا ڪرڻو پيو۔ هن فرانسيسي ٻوليءَ تي عبور حاصل ڪري پنهنجي ڪارآمدي وڌائي۔ نيٺ لي کي واپس گهرايو ويو۔ ايڊمز پنهنجي پٽن جي تعليم تي سخت نگراني ڪندو رهيو، ۽ ابيگيل کي تقريباً هر ڏهن ڏينهن ۾ خط لکندو هو۔{{sfn|Ferling|1992|pp=219–222}} فرينڪلِن جي ابتڙ، ايڊمز فرانس-آمريڪا اتحاد کي بدگمانيءَ سان ڏسندو هو۔ سندس خيال ۾ فرانس پنهنجي مفاد لاءِ شامل ٿيو هو، ۽ ايڊمز فرانس جي سستيءَ کان مايوس ٿيندو رهيو، جنهن کي هو معقول مدد ڏيڻ ۾ ٽال مٽول سمجهندو هو۔ ايڊمز لکيو ته فرانس جو ارادو "اسان جي ٺوڙهي مٿان هٿ رکي اسان کي ٻڏڻ کان بچائڻ آهي، پر اسان جا مٿا پاڻيءَ کان ٻاهر ڪڍڻ نه."{{sfn|McCullough|2001|p=233}} مارچ 1780ع ۾، ڪانگريس مهانگائي روڪڻ لاءِ ڊالر جي قيمت گهٽائڻ جو فيصلو ڪيو۔ ورجینس ايڊمز کي ملاقات لاءِ گهرايو۔ جون ۾ موڪليل هڪ خط ۾ ورجینس اصرار ڪيو ته فرانسيسي واپارين لاءِ بغير استثنا جي ڊالر جي قيمت ۾ اهڙو ڦير ڦار ناقابل قبول آهي، ۽ هن ايڊمز کان گهريو ته ڪانگريس کي لکيو وڃي ته اهو فيصلو "واپس وٺي." ايڊمز کلي طرح فيصلي جو دفاع ڪيو—نه رڳو اهو چئي ته فرانسيسي واپاري ورجینس جي دعويٰ کان بهتر حالت ۾ آهن، پر فرانس بابت ٻين شڪايتن جو اظهار پڻ ڪيو۔ اتحاد کي ٻه سال کان وڌيڪ ٿي چڪا هئا۔ هن عرصي ۾ [[جين-بپتيسٽ ڊوناٽيئن ڊي ويمور، ڪومٽ ڊي روشامبو|ڪومٽ ڊي روشامبو]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج واشنگٽن جي مدد لاءِ موڪلي وئي هئي، پر اڃا تائين ڪا خاص ڪارروائي نظر نه آئي، ۽ آمريڪا فرانسيسي جنگي جهازن جو انتظار ڪري رهيو هو۔ ايڊمز لکيو ته اهي جهاز بندرگاهن وارن شهرن ۾ برطانوي فوجن کي قابو ۾ رکڻ ۽ طاقتور برطانوي بحريه سان مقابلو ڪرڻ لاءِ ضروري آهن۔ پر فرانسيسي بحريه کي يونائيٽيڊ اسٽيٽس بدران ويسٽ انڊيز ڏانهن موڪليو ويو ته فرانس جا اتي وارا مفاد محفوظ رهن۔ ايڊمز سمجهيو ته فرانس کي اتحاد سان وڌيڪ گهرو عزم ڏيکارڻ گهرجي۔ ورجینس جواب ڏنو ته هو رڳو فرينڪلِن سان معاملو ڪندو، ۽ فرينڪلِن ڪانگريس ڏانهن ايڊمز تي تنقيدي خط موڪليو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=239–241}} پوءِ ايڊمز پنهنجي مرضي سان فرانس ڇڏي ڏنو۔{{sfn|McCullough|2001|p=242}} ===ڊچ ريپبلڪ ڏانهن سفير=== 1780ع جي وچ ڌاري ايڊمز [[ڊچ ريپبلڪ]] ڏانهن ويو۔ اُن وقت جي ٿورين جمهوري رياستن مان هڪ هجڻ ڪري، ايڊمز سمجهيو ته شايد اها آمريڪي مقصد سان همدردي ڪندي۔ ڊچ قرض حاصل ٿيڻ سان امريڪا فرانس تي ڀاڙڻ گهٽائي سگهي ها ۽ برطانيا تي امن لاءِ دٻاءُ وڌي سگهي ها۔ شروعات ۾ ايڊمز وٽ ڪا سرڪاري حيثيت نه هئي، پر جولاءِ ۾ کيس رسمي اجازت ملي ته قرض بابت ڳالهين لاءِ ڪوشش ڪري، ۽ آگسٽ ۾ هو [[ايمسٽرڊيم]] ۾ رهائش پذير ٿيو۔ شروعاتي طور ايڊمز اميدوار هو ۽ شهر مان گهڻو لطف اندوز ٿيو، پر جلد مايوس ٿيو۔ ڊچ، برطانيا جي انتقامي ڪارروائيءَ کان ڊڄي، ايڊمز سان ملڻ کان ڪيٻائيندا رهيا۔ ايڊمز جي اچڻ کان اڳ ئي برطانيا کي خبر پئجي وئي هئي ته ڊچ ڳجهي نموني آمريڪن کي مدد موڪلي رهيا هئا، ۽ برطانيا سندن جهازن خلاف ڪارروائيءَ جي اجازت ڏئي ڇڏي، جنهن سبب ڊچ وڌيڪ گهٻرائجي ويا۔ يورپ ۾ آمريڪا جي ميدانِ جنگ واريون شڪستون به پهچي چڪيون هيون۔ پنج مهينا ڪنهن به ڊچ عملدار سان ملاقات کانسواءِ گذرڻ بعد، ايڊمز 1781ع جي شروعات ۾ ايمسٽرڊيم کي "[[مامون]] جي راڄڌاني" سڏيو۔{{sfn|Ferling|1992|pp=228–230}} نيٺ 19 اپريل 1781ع تي کيس [[دي هيگ]] ۾ ڊچ حڪومت آڏو سفير طور پنهنجا اسناد پيش ڪرڻ لاءِ سڏايو ويو، پر انهن ڪا مدد ڏيڻ جو وعدو نه ڪيو۔ ان دوران، ايڊمز يورپ جي غير جانبدار طاقتن جي اُن ڪوشش کي ناڪام ڪيو، جنهن ۾ اهي يونائيٽيڊ اسٽيٽس کانسواءِ جنگ ۾ وچٿراڻ ڪرڻ چاهينديون هيون۔{{sfn|McCullough|2001|pp=254–255}} جولاءِ ۾ ايڊمز ٻنهي پٽن جي روانگيءَ تي راضي ٿيو: جان ڪوئنسي، ايڊمز جي سيڪريٽري [[فرانسس ڊينا]] سان گڏ [[سينٽ پيٽرسبرگ]] ويو ته فرانسيسي ترجمان طور [[روسي سلطنت|روس]] کان سڃاڻپ وٺڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ ۽ وطن جي ياد ۾ بي چين چارلس، ايڊمز جي دوست [[بينجامن واٽرهاوس]] سان گڏ گهر واپس آيو۔{{sfn|McCullough|2001|p=262}} آگسٽ ۾، امن معاهدي بابت ڳالهين جي واحد سربراهه واري حيثيت تان هٽجڻ کان ٿوري دير پوءِ، ايڊمز کي "وڏي اعصابي ڀڃ ڊاهه" ٿي۔{{sfn|Ferling|1992|p=236}} اُن نومبر ۾ کيس خبر پئي ته آمريڪي ۽ فرانسيسي فوجن [[يورڪٽائون جو گهيرو|يورڪٽائون]] وٽ برطانيا کي فيصلائتي شڪست ڏني آهي۔ اها ڪاميابي وڏي حد تائين فرانسيسي بحريه جي مدد سبب هئي، جنهن سان ايڊمز جي وڌايل بحري مدد واري موقف کي تائيد ملي۔{{sfn|Ferling|1992|pp=239–240}} يورڪٽائون جي فتح جي خبر يورپ ۾ زلزلو آڻي ڇڏيو۔ جنوري 1782ع ۾ صحتياب ٿيڻ کان پوءِ، ايڊمز [[دي هيگ]] پهتو ۽ مطالبو ڪيو ته [[نيڌرلئنڊز جا اسٽَيٽس جنرل|اسٽيٽس جنرل]] سندس درخواستن جو جواب ڏئي۔ ڪوششون رڪجي ويون، تنهن ڪري هن پنهنجو ڪيس عوام وٽ کڻي ويو ۽ آمريڪا جي حق ۾ موجود مقبول جذبي کي ڪاميابيءَ سان ڪم آندو۔ ڪيترن صوبن آمريڪي آزاديءَ کي تسليم ڪرڻ شروع ڪيو۔ 19 اپريل تي اسٽيٽس جنرل رسمي طور آمريڪي آزادي تسليم ڪئي ۽ ايڊمز کي سفير طور مڃيو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=268–270}} 11 جون تي، ڊچ [[Patriottentijd|''Patriotten'']] تحريڪ جي اڳواڻ [[جوآن فان ڊر ڪاپيلن توت دين پول|جوآن فان ڊر ڪاپيلن توت دين پول]] جي مدد سان، ايڊمز پنج ملين گلڊرن جو قرض طئي ڪيو۔ آڪٽوبر ۾ هن دوستي ۽ واپار جو معاهدو به طئي ڪيو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=171–173}} هن رهائش دوران [[نيڌرلئنڊز]] ۾ جيڪو گهر ايڊمز خريد ڪيو، اهو پرڏيهي زمين تي پهريون آمريڪي سفارتخانو بڻيو۔<ref>{{cite web|url=http://thehague.usembassy.gov/friendship_days2.html |title=ڊچ آمريڪي دوستي ڏينهن / ورثو ڏينهن – آمريڪي سفارتخانو دي هيگ، نيڌرلئنڊز |publisher=U.S. Embassy |date=November 16, 1991 |access-date=March 2, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527103140/http://thehague.usembassy.gov/friendship_days2.html |archive-date=May 27, 2010 }}</ref> ===پيرس جو معاهدو=== [[File:Treaty of Paris by Benjamin West 1783.jpg|thumb|upright=1.1|''[[پيرس جو معاهدو (تصوير)|پيرس جو معاهدو]]''، 1783ع جي اڻپوري پورٽريٽ، [[بينجامن ويسٽ]] جي هٿان، جنهن ۾ ايڊمز اڳيان ويٺل آهي۔]] ڊچ قرض طئي ٿيڻ کان پوءِ، ايڊمز کي ٻيهر آمريڪي ڪميشنر مقرر ڪيو ويو ته جنگ ختم ڪندڙ معاهدي بابت ڳالهين ڪري—يعني [[پيرس جو معاهدو (1783)|پيرس جو معاهدو]]۔ ورجینس ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ فرانس جي وزير [[اين-سيزار ڊي لا لوزيرن]] ايڊمز کي پسند نه ڪيو، تنهن ڪري فرينڪلِن، ٿامس جيفرسن، [[جان جي]]، ۽ [[هينري لارنز]] کي ايڊمز سان گڏ ڪم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو؛ البت جيفرسن شروعات ۾ يورپ نه ويو، ۽ لارنز کي لنڊن جي ٽاور ۾ قيد رهڻ کان پوءِ ڊچ ريپبلڪ ڏانهن موڪليو ويو۔{{sfn|Ferling|1992|pp=185–242}} آخري ڳالهين ۾ [[نيوفاونڊلينڊ]] ۽ [[ڪيپ بريٽن ٻيٽ]] ڀرسان مڇيگيري حق حاصل ڪرڻ انتهائي اهم به هئا ۽ انتهائي ڏکيا به۔ جڏهن برطانيا تمام سخت پابنديون تجويز ڪيون، ايڊمز زور ڏنو ته آمريڪي مڇيرا نه رڳو ڪناري جيترو ويجهو چاهين وڃن، پر کين نيوفاونڊلينڊ جي ڪنارن تي پنهنجي مڇي سڪائڻ/تيار ڪرڻ جي به اجازت هجڻ گهرجي۔{{sfn|Smith|1962a|pp=545–546}} هن قسم جي ڳالهين سبب ورجینس ڳجهي نموني برطانيا کي ٻڌايو ته فرانس کي "[اهي] دعويدارانه خواهشون" سنڀالڻ جي پابندي محسوس نٿي ٿئي۔ فرينڪلِن کي اووررول ڪندي ۽ ورجینس تي بي اعتماديءَ سبب، جي ۽ ايڊمز فيصلو ڪيو ته فرانس سان صلاح نه ڪئي وڃي، ۽ سڌي طرح برطانيا سان ڳالهين ڪئي وڃي۔{{sfn|McCullough|2001|pp=281–284}} انهن ڳالهين ۾ ايڊمز برطانيا کي چيو ته سندس پيش ڪيل مڇيگيري شرط 1778ع ۾ فرانس طرفان آڇيل شرطن کان وڌيڪ فراخدلانه آهن، ۽ انهن کي قبول ڪرڻ سان برطانيا ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ سٺو تعلق پيدا ٿيندو ۽ ساڳئي وقت فرانس تي به دٻاءُ پوندو۔ برطانيا راضي ٿي ويو، ۽ پوءِ ٻيون شقون به طئي ٿي ويون۔ ورجینس کي جڏهن فرينڪلِن کان آمريڪي ”سڌي ڳالهين“ جي خبر پئي ته هو ناراض ٿيو، پر هن ٻيهر ڳالهين جو مطالبو نه ڪيو۔ کيس حيرت ٿي ته آمريڪن ڪيترو ڪجهه حاصل ڪري ورتو۔ انهن آزاد ڳالهين سبب فرانس کي پنهنجي اسپيني ساٿين آڏو ”بي قصور“ رهڻ جو به جواز ملي ويو، ڇو ته اسپين جا [[جبرالٽر]] بابت مطالبا وڏيون مشڪلاتون پيدا ڪري سگهن ها۔{{sfn|Smith|1962a|pp=546–547}} 3 سيپٽمبر 1783ع تي معاهدو صحي ٿيو ۽ آمريڪي آزادي تسليم ڪئي وئي۔{{sfn|McCullough|2001|p=285}} ===برطانيا ڏانهن سفير=== ايڊمز کي 1785ع ۾ [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم ڏانهن يونائيٽيڊ اسٽيٽس جا سفير|برطانيا ڏانهن پهريون آمريڪي سفير]] مقرر ڪيو ويو۔{{sfn|Adams|Adams|1851|p=392}} پيرس مان لنڊن پهچڻ کان پوءِ، 1 جون تي ايڊمز کي [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم جو جارج ٽيون|بادشاهه جارج ٽيون]] وٽ پهرين شرفِ باريابي ملي، جنهن جو هن ٻئي ڏينهن پرڏيهي وزير جي ڏانهن خط ۾ انتهائي بارڪ بينيءَ سان احوال لکيو۔ ٻنهي جي ڳالهه ٻولهه باادب هئي؛ ايڊمز واعدو ڪيو ته هو ”اهڙن ماڻهن“ جي وچ ۾ دوستي ۽ خلوص بحال ڪرڻ لاءِ هر ممڪن ڪوشش ڪندو، "جيڪي، جيتوڻيڪ {{sic|Sep|erated}} سمنڊ سان ڌار ۽ مختلف حڪومتن هيٺ آهن، پر ساڳي ٻولي، ملندڙ مذهب، ۽ هڪ جهڙو رت رکن ٿا،" ۽ بادشاهه به راضي ٿيو ته هو "يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي دوستاڻن جذبن جي خاطري خوشيءَ سان قبول ڪندو." بادشاهه وڌيڪ چيو ته، جيتوڻيڪ "هو آمريڪي آزاديءَ تي راضي ٿيڻ ۾ سڀ کان آخر ۾ هو،" پر هن هميشه اهو ڪيو جيڪو هو صحيح سمجهندو هو۔ هن ايڊمز کي اُن ڳالهه سان حيران ڪيو ته "ڪجهه ماڻهن ۾ اها راءِ آهي ته تون پنهنجن سڀني هم وطنن مان فرانس جي طور طريقن سان سڀ کان گهٽ وابسته آهين." ايڊمز جواب ڏنو: "سائين، اها راءِ غلط نه آهي... مون کي پنهنجي ملڪ کانسواءِ ڪنهن سان وابستگي ناهي." بادشاهه چيو: "سچو ماڻهو ڪڏهن به ٻي ڪا وابستگي نه رکندو." <ref>{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/06-17-02-0078#ADMS-06-17-02-0078-fn-0013 |title=جان ايڊمز کان جان جي ڏانهن، 2 جون 1785ع |publisher=Adams Papers, Massachusetts Historical Society |access-date=September 18, 2017}}</ref> [[File:JohnAdams.png|thumb|left|upright=.8|''ايڊمز – 1785ع''، [[ميٿر برائون]] جو پورٽريٽ۔]] لنڊن ۾ ابيگيل به ايڊمز سان اچي شامل ٿي۔ بادشاهه جي درٻاري ماڻهن جي دشمنيءَ سبب، اهي جڏهن به موقعو ملندو ته [[رچرڊ پرائس]] سان ملڻ لڳا—هو [[نيوننگٽن گرين يونٽيرين چرچ]] جو پادري ۽ برطانيا اندر [[انقلاب بابت تڪرار|انقلاب بابت بحث]] جو هڪ محرڪ هو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=343–344}} ايڊمز پنهنجن پٽن جان ڪوئنسي ۽ چارلس سان خط و ڪتابت ڪندو رهيو، جيڪي ٻئي هارورڊ ۾ هئا؛ پهرئين کي "رات جي ڏيئي جي بوءِ" (گهڻو دير تائين پڙهڻ) کان بچڻ جي نصيحت ڪندو، ۽ ٻئي کي پڙهائيءَ لاءِ مناسب وقت ڏيڻ جي تنبيه ڪندو هو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=364–365}} 1786ع ۾ جيفرسن، فرانس لاءِ وزير طور خدمت دوران، ايڊمز سان ملاقات لاءِ آيو؛ ٻئي ٻهراڙيءَ جو سير ڪرڻ لڳا ۽ ڪيترن تاريخي هنڌن کي ڏٺو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=354–357}} لنڊن ۾ ايڊمز پنهنجي پراڻي دوست [[جوناٿن سوئل]] سان به مليو، پر ٻنهي کي احساس ٿيو ته هو ايترا پري ٿي چڪا آهن جو پراڻي دوستي ٻيهر بحال نه ٿي سگهي۔ ايڊمز سوئل کي جنگ جي "قربانين" مان هڪ سمجهيو، ۽ سوئل ايڊمز تي سفير طور تنقيد ڪئي: {{blockquote|سندس صلاحيتون بي شڪ سفير طور ڪاروباري/فني پاسن لاءِ ڪافي آهن، پر رڳو ايترو ڪافي ناهي۔ هو نه ناچ ڪري سگهي ٿو، نه پي سگهي ٿو، نه راند ڪري سگهي ٿو، نه چاپلوسي، نه واعدا، نه ٺٺوليون، نه ڪپڙا ڏيکاري، نه گاريون ڏئي، نه ئي جنٽلمين سان ڪچهري ۽ عورتن سان هلڪو ڦلڪو چاهت وارو انداز رکي سگهي ٿو؛ مختصر اهو ته هن وٽ اهي ضروري هنر ۽ سجاوٽون ئي ناهن جيڪي درٻاري ماڻهوءَ کي ٺاهين ٿيون۔ هزارين اهڙا ماڻهو آهن جيڪي سندس سمجهه جي ڏهين حصي سان ۽ سندس ايمانداري جي چڻنگ کانسواءِ، يورپ جي ڪنهن به درٻار ۾ هن کي تمام پري ڇڏيندا۔{{sfn|McCullough|2001|pp=348–350}}}} لنڊن ۾ رهندي ايڊمز ٽي جلدن تي مشتمل پنهنجو ڪتاب ''[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس آف امريڪا جي حڪومتن جي آئينن جو دفاع]]'' لکيو، جيڪو يورپ ۾ ملندڙ انهن ماڻهن جي تنقيد جو جواب هو، جيڪي آمريڪي رياستن جي حڪومتي نظامن تي اعتراض ڪندا هئا۔{{sfn|Chinard|1933|p=203}} برطانيا ۾ ايڊمز جو دور ٻنهي ملڪن جي معاهدي وارين ذميوارين تي صحيح عمل نه ٿيڻ سبب پيچيده رهيو۔ آمريڪي رياستون برطانوي واپارين جا واجب الادا قرض ادا ڪرڻ ۾ پوئتي پيون، ۽ جواب ۾ برطانيا اتر اولهه وارن قلعن کي خالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ وعدو ٿيل هو۔ ايڊمز جون ڪوششون تڪرار حل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون، ۽ کيس گهڻو ڪري گهران ترقيءَ بابت خبرن جي کوٽ کان مايوسي ٿيندي هئي۔{{sfn|Smith|1962b|p=655}} گهر ۾ افراتفريءَ جي خبرن—جهڙوڪ [[شيئز جي بغاوت]]—هن جي پريشاني وڌائي۔ هن جان جي کان درخواست ڪئي ته کيس آزاد ڪيو وڃي؛{{sfn|Smith|1962b|p=702}} 1788ع ۾ هن بادشاهه جارج ٽيون کان موڪل ورتي، جنهن واعدو ڪيو ته امريڪا جڏهن پنهنجا واجبات پورا ڪندي ته هو به معاهدي جي پنهنجي پاسي تي عمل ڪندو۔{{sfn|Smith|1962b|p=729}} پوءِ ايڊمز [[دي هيگ]] ويو ته اتي پنهنجي سفارتڪاريءَ تان رسمي موڪل وٺي ۽ ڊچ کان ٻيهر قرض/ري فنانسنگ طئي ڪري، جيئن يونائيٽيڊ اسٽيٽس اڳوڻن قرضن بابت ذميواريون پوريون ڪري سگهي۔{{sfn|McCullough|2001|p=382}} ==نائب صدارت (1789–1797)== {{main|جان ايڊمز جي نائب صدارت}} ===چونڊ=== {{Main|1788–1789 يونائيٽيڊ اسٽيٽس صدارتي چونڊ}} 17 جون 1788ع تي ايڊمز ميساچوسٽس ۾ فتحمندانه آجيان سان واپس آيو۔ ان کان پوءِ ڪجهه مهينا هن وري پوک ۽ زمينداري واري زندگي اختيار ڪئي۔ ملڪ جي پهرين [[1788–89 يونائيٽيڊ اسٽيٽس صدارتي چونڊ|صدارتي چونڊ]] جلد ٿيڻ واري هئي۔ ڇاڪاڻ⁠تہ [[جارج واشنگٽن]] جي صدر چونڊجڻ جي وڏي اميد هئي، ڪيترن جو خيال هو ته نائب صدارت اتر جي ڪنهن شخص کي ملڻ گهرجي۔ ايڊمز هن معاملي تي عوامي طور ڪا ڳالهه نه ڪئي، پر هو بنيادي اميدوار (پرائمري ڪنٽينڊر) هو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=389–392}} هر رياست جا [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس اليڪٽورل ڪاليج|صدارتي اليڪٽر]] 4 فيبروري 1789ع تي گڏ ٿيا ته هو [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جو آئين، آرٽيڪل ٻيو#شق 3: اليڪٽر|صدر لاءِ ٻه ووٽ]] وجهن۔ جنهن کي سڀ کان وڌيڪ ووٽ ملن، اهو صدر؛ ۽ ٻئي نمبر تي ايندڙ نائب صدر ٿيندو۔{{sfn|Ferling|2009|pp=270–274}} ايڊمز کي چونڊ ۾ [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس اليڪٽورل ڪاليج|اليڪٽورل ڪاليج]] جا 34 ووٽ مليا، جڏهن⁠تہ واشنگٽن کي 69 ووٽ مليا ۽ هو متفقه چونڊ هو۔ نتيجي طور واشنگٽن ملڪ جو [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جا صدرن جي فهرست|پهريون صدر]] ٿيو، ۽ ايڊمز ان جو [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جا نائب صدرن جي فهرست|پهريون نائب صدر]] بڻيو۔ ايڊمز سڀني ٻين اميدوارن کان تمام اڳتي رهيو (واشنگٽن کانسواءِ)، پر تڏهن به واشنگٽن کي ٻيڻن کان به وڌيڪ ووٽ ملڻ تي کيس ڏک ٿيو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=393–394}} انهيءَ لاءِ ته ايڊمز ڪنهن غلطي سبب صدر نه بڻجي پوي ۽ واشنگٽن جي فتح تمام وڏي نظر اچي، [[اليگزينڊر هيملٽن]] گهٽ ۾ گهٽ 69 مان 7 اليڪٽرن کي قائل ڪيو ته اهي ايڊمز کي ووٽ نه ڏين۔ جڏهن ايڊمز کي اهڙي هٿ چراند جي خبر پئي (پر هيملٽن جي ڪردار جي نه)، ته هن [[بينجامن رش]] کي لکيو ته سندس چونڊ "برڪت بدران لعنت" آهي۔{{sfn|McCullough|2001|pp=393–394}}{{sfn|Chernow|2004|pp=272–273}} جيئن⁠تہ مدو 4 مارچ 1789ع تي شروع ٿيو، پر ايڊمز 21 اپريل تي نائب صدر طور خدمت شروع ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو وقت تي [[نيو يارڪ]] نه پهچي سگهيو۔{{sfn|Smith|1962b|pp=742–745}}{{sfn|McCullough|2001|pp=398–401}} ===مدتِ خدمت=== [[File:Official Presidential portrait of John Adams (by John Trumbull, circa 1792).jpg|thumb|upright=.7|''[[جان ايڊمز جو پورٽريٽ (ٽرمبل)|جان ايڊمز جو پورٽريٽ]]''، [[جان ٽرمبل]] جي هٿان، 1793ع]] آئين موجب [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جو نائب صدر|نائب صدر]] جي واحد ذميواري هي آهي ته هو [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس سينيٽ|يونائيٽيڊ اسٽيٽس سينيٽ]] جي صدارت ڪري، جتي کيس برابر ووٽن جي صورت ۾ فيصلائتو ووٽ ڏيڻ جو اختيار آهي۔<ref name="USSadamsdoc">{{Include-USGov| agency= United States Senate| article= Vice President of the United States (President of the Senate)| url= https://www.senate.gov/artandhistory/history/common/briefing/Vice_President.htm#2| access-date= July 23, 2017}}</ref> پنهنجي مدت جي شروعات ۾ ايڊمز سينيٽ جي هڪ ڊگهي تڪرار ۾ گهڻو مصروف ٿي ويو، جنهن جو موضوع نئين حڪومت ۾ صدر ۽ انتظامي عملدارن لاءِ سرڪاري لقب هئا۔ جيتوڻيڪ ايوانِ نمائندگان مڃيو ته صدر کي رڳو "جارج واشنگٽن، يونائيٽيڊ اسٽيٽس جو صدر" چيو وڃي، پر سينيٽ ۾ هن بابت ڊگهو بحث هليو۔ ايڊمز صدر لاءِ ''هائينَس'' (۽ لقب ''يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي آزاديين جو محافظ'') واري انداز جي حمايت ڪئي۔{{sfn|Hutson|1968|pp=30–39}} ڪجهه سينيٽر ''هائينَس'' جو ٻيو روپ يا گهٽ درجي وارو ''ايڪسيلينسي'' پسند ڪندا هئا۔{{sfn|McCullough|2001|pp=404–405}} سينيٽ ۾ [[اينٽي-فيڊرلزم|اينٽي-فيڊرلِسٽ]] انهن سڀني ۾ بادشاهاڻي لهجي تي اعتراض ڪيو؛ [[ٿامس جيفرسن]] انهن کي "انتها درجے تائين مضحڪ" قرار ڏنو۔{{sfn|McCullough|2001|p=410}} انهن دليل ڏنو ته اهي "امتياز"، جيئن ايڊمز چئي رهيو هو، آئين جي [[اعزازي لقبن واري شق|اشرافي لقبن تي پابندي]] جي خلاف آهن۔ ايڊمز چيو ته اهي امتياز ضروري آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي اعليٰ ترين عهدي کي "وقار ۽ شان" سان نمايان ڪيو وڃي۔ هن جي جهيڙالو طبيعت ۽ ضد سبب هن تي گهڻي ٺٺوليون ٿيون—خاص طور جڏهن هو سرگرميءَ سان سينيٽرن سان بحث ڪندو ۽ ليڪچر ڏيندو رهيو۔ "چاليهه منٽ هن ڪرسيءَ تان اسان کي تقريرون ڪري ڌڪايو،" پينسلوينيا جي سينيٽر [[وليم ميڪلي (پينسلوينيا جو سينيٽر)|وليم ميڪلي]] لکيو۔ ميڪلي ايڊمز جو سخت ترين مخالف بڻجي ويو ۽ عوامي ۽ نجي طور هن بابت ذاتي حقارت جو اظهار ڪندو رهيو۔ هن ايڊمز کي "هڪ بندر، جنهن کي تازو پتلون پارائي وئي هجي" سان تشبيہ ڏني۔{{sfn|McCullough|2001|pp=406–408}} [[رالف اِزارڊ]] تجويز ڏني ته ايڊمز کي "هز روٽنڊيٽي" چيو وڃي—اهو مذاق جلد مشهور ٿي ويو۔{{sfn|McCullough|2001|p=408}} 14 مئي 1789ع تي سينيٽ فيصلو ڪيو ته لقب "[[مسٽر پريزيڊنٽ (لقب)|مسٽر پريزيڊنٽ]]" استعمال ڪيو ويندو۔{{sfn|Wood|2006|p=54}} نجي طور ايڊمز تسليم ڪيو ته سندس نائب صدارت جي شروعات خراب ٿي ۽ شايد هو ملڪ کان ٻاهر گهڻو وقت رهيو هو، تنهنڪري عوامي جذبي کي صحيح نه سمجهي سگهيو۔ واشنگٽن خاموشيءَ سان هن سڄي هُل هَنگامِي تي ناراضگي ظاهر ڪئي۔{{sfn|McCullough|2001|pp=408–409}} [[File:George Washington 1795.jpg|thumb|left|upright=0.7|''جارج واشنگٽن جو پورٽريٽ''، [[گلبرٽ اسٽوارٽ]] جي هٿان، 1795ع۔ واشنگٽن گهٽ ئي نائب صدر ايڊمز سان صلاح ڪندو هو، ۽ ايڊمز اڪثر پاڻ کي واشنگٽن جي وقار هيٺ دٻيل ۽ پاسيرو محسوس ڪندو هو۔]] نائب صدر طور ايڊمز گهڻو ڪري واشنگٽن انتظاميه ۽ اُڀرندڙ [[فيڊرلِسٽ پارٽي]] سان گڏ بيٺو۔ هن واشنگٽن جي پاليسين کي [[ڊيموڪريٽڪ-ريپبلڪن پارٽي|اينٽي-فيڊرلِسٽ ريپبلڪنن]] جي مخالفت آڏو سهارو ڏنو۔{{sfn|McCullough|2001|p=460}} هن 29 ڀيرا [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي نائب صدرن پاران برابر ووٽن ۾ فيصلائتا ووٽ|برابري ٽوڙيندڙ ووٽ]] وڌا، ۽ هو انهن ٽن نائب صدرن مان هڪ آهي، جن پنهنجي مدت ۾ ويهه کان وڌيڪ اهڙا ووٽ وڌا آهن۔<ref>{{cite web |url=https://ballotpedia.org/Tie-breaking_votes_cast_by_vice_presidents_in_the_Senate| title=سينيٽ ۾ نائب صدرن پاران برابر ووٽن ۾ فيصلائتا ووٽ |website=ballotpedia.org |access-date=April 25, 2023}}</ref> هن ميڪلي جي هڪ بل خلاف فيصلائتو ووٽ ڏنو، جنهن تحت انهن انتظامي عملدارن کي هٽائڻ لاءِ سينيٽ جي رضامندي لازم ٿئي ها، جيڪي سينيٽ جي تصديق سان مقرر ٿيا هئا۔{{sfn|McCullough|2001|pp=413–414}} 1790ع ۾ جيفرسن، [[جيمس ميڊيسن]]، ۽ هيملٽن [[1790ع جو سمجھوتو|سمجھوتو]] ڪيو: ريپبلڪن هيملٽن جي [[1790ع جو فنڊنگ ايڪٽ|قرض سنڀالڻ واري منصوبي]] جي حمايت ڪندا، ۽ بدلي ۾ گاديءَ جو هنڌ عارضي طور نيو يارڪ کان [[فلاڊيلفيا]] ۽ پوءِ مستقل طور [[پوٽوميڪ درياهه]] وٽ منتقل ڪيو ويندو ته ڏاکڻين کي مطمئن ڪيو وڃي۔ سينيٽ ۾ ايڊمز آخري لمحي واري هڪ تجويز—گادي نيو يارڪ ۾ رکڻ—خلاف فيصلائتو ووٽ ڏنو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=425–426}} نائب صدر طور سياست ۾ ايڊمز جو ڪردار محدود رهيو۔ هو [[جارج واشنگٽن جي صدارت#ڪابينا|ڪابينا]] جي ٿورين گڏجاڻين ۾ ويو، ۽ صدر هن کان گهٽ ئي صلاح وٺندو هو۔<ref name=USSadamsdoc/> جيتوڻيڪ ايڊمز آفيس ۾ توانائي ۽ وابستگي آندي،{{sfn|Smith|1962b|p=769}} پر 1789ع جي وچ تائين ئي هن سمجهيو ته اهو عهدو "منهنجي ڪردار لاءِ گهڻو مناسب ناهي... تمام غير فعال ۽ مشيني" آهي۔<ref>{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/04-08-02-0209 |title=جان ايڊمز کان جان ڪوئنسي ايڊمز ڏانهن، 9 جولاءِ 1789ع |publisher=Adams Papers, Massachusetts Historical Society |access-date=December 24, 2019}}</ref> هن لکيو: "منهنجي ملڪ پنهنجي دانائيءَ سان مون لاءِ اهو سڀ کان غير اهم عهدو تيار ڪيو آهي، جيڪو انسان جي ايجاد يا سندس تصور ڪڏهن ٺاهيو هجي." <ref>{{cite web |url=https://www.masshist.org/digitaladams/archive/doc?id=L17931219ja |title=جان ايڊمز کان ابيگيل ايڊمز ڏانهن، 19 ڊسمبر 1793ع |publisher=Adams Papers, Massachusetts Historical Society |access-date=September 1, 2020}}</ref> سينيٽ ۾ ايڊمز جي شروعاتي روين واشنگٽن انتظاميه جي ناقدن کي کيس نشانو بڻائڻ جو موقعو ڏنو۔ پنهنجي پهرين مدت جي آخر ڏانهن هو پاسيري ڪردار سان هليو ويو ۽ بحثن ۾ گهٽ ئي دخل ڏيندو رهيو۔{{sfn|McCullough|2001|p=434}} ايڊمز ڪڏهن به واشنگٽن جي بهادري يا حب الوطنيءَ تي سوال نه کنيو، پر فرينڪلِن ۽ ٻين سان گڏ واشنگٽن به ڪڏهن ڪڏهن ايڊمز جي ناراضگي يا حسد جو موضوع بڻيو۔ "اسان جي انقلاب جي تاريخ هڪ مسلسل ڪوڙ هوندي،" ايڊمز چيو۔ "سڄي ڳالهه جو مغز اهو ٺهندو ته ڊاڪٽر فرينڪلِن جي [[لائيٽننگ راڊ#امريڪا|برقي لٺ]] زمين تي لڳي ۽ جنرل واشنگٽن ٽپي نڪتو. فرينڪلِن هن کي پنهنجي لٺ سان برقي ڪيو—۽ پوءِ اهي ٻئي سڀ پاليسي، ڳالهه ٻولهه، قانون سازي ۽ جنگ هلائيندا رهيا."{{sfn|Ferling|1992|p=310}} ايڊمز 1792ع ۾ [[1792 يونائيٽيڊ اسٽيٽس صدارتي چونڊ|1792ع]] ۾ آسانيءَ سان ٻيهر چونڊجي ويو، کيس 77 ووٽ مليا۔ سندس مضبوط ترين مقابلي ۾ [[جارج ڪلنٽن (نائب صدر)|جارج ڪلنٽن]] کي 50 ووٽ مليا۔{{sfn|McCullough|2001|p=439}} 14 جولاءِ 1789ع تي [[فرانسيسي انقلاب]] شروع ٿيو۔ ريپبلڪن خوش ٿي ويا۔ ايڊمز شروعات ۾ محتاط اميدواري ظاهر ڪئي، پر جلد ئي انقلابين کي وحشي ۽ ظالم سڏڻ لڳو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=416–417}} واشنگٽن آخر ۾ ايڊمز سان وڌيڪ صلاح ڪرڻ لڳو، پر اهو انتظاميه جي آخري حصي ۾ ٿيو، جڏهن ممتاز ڪابينا ميمبر هيملٽن ۽ جيفرسن استعيفائون ڏئي چڪا هئا۔{{sfn|Smith|1962b|p=878}} برطانوي آمريڪي واپاري جهازن تي حملا ڪري رهيا هئا، ۽ [[جان جي]] کي لنڊن موڪليو ويو ته دشمني ختم ڪرڻ بابت ڳالهه ٻولهه ڪري۔ جڏهن هو 1795ع ۾ اهڙن شرطن سان واپس آيو، جيڪي يونائيٽيڊ اسٽيٽس لاءِ نا موافق هئا، ته ايڊمز واشنگٽن کي زور ڏنو ته جنگ کان بچڻ لاءِ اهو [[جي جو معاهدو|معاهدو]] صحيح ڪري۔ واشنگٽن ائين ڪيو، جنهن سبب احتجاج ۽ فساد ٿيا۔ واشنگٽن تي الزام لڳايو ويو ته هن آمريڪي وقار کي هڪ ظالم بادشاهيءَ آڏو جهڪائي ڇڏيو ۽ فرانسيسي جمهوريه کان منهن موڙي ڇڏيو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=456–457}} جان ايڊمز ابيگيل ڏانهن خط ۾ اڳڪٿي ڪئي ته توثيق قوم کي گهڻو ورهائي ڇڏيندي۔<ref>{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/04-11-02-0132 |title=جان ايڊمز کان ابيگيل ايڊمز ڏانهن، 16 اپريل 1796ع |publisher=Adams Papers, Massachusetts Historical Society |access-date=July 5, 2018}}</ref> ===1796ع جي چونڊ=== {{Main|1796 يونائيٽيڊ اسٽيٽس صدارتي چونڊ}} [[File:ElectoralCollege1796.svg|thumb|upright=1.1|[[1796 يونائيٽيڊ اسٽيٽس صدارتي چونڊ|1796ع جي صدارتي چونڊ]] جا نتيجا، جن ۾ ايڊمز ٿوري فرق سان [[ٿامس جيفرسن]] کي شڪست ڏني۔]] [[1796 يونائيٽيڊ اسٽيٽس صدارتي چونڊ|1796ع جي چونڊ]] پهرين مقابلي واري آمريڪي صدارتي چونڊ هئي۔<ref>{{cite web |last=Bomboy |first=Scott |title=1796ع جي طرز تي: آمريڪا جي پهرين “گندي” صدارتي مهم اندر |work=Constitution Daily |date=October 22, 2012 |url=https://constitutioncenter.org/blog/inside-americas-first-dirty-presidential-campaign-1796-style/ |publisher=National Constitution Center |location=Philadelphia, PA |access-date=August 18, 2017 |archive-date=August 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821004345/https://constitutioncenter.org/blog/inside-americas-first-dirty-presidential-campaign-1796-style/ |url-status=dead }}</ref> ٻن دفعا واشنگٽن متفقه طور چونڊيو ويو هو، پر [[جارج واشنگٽن جي صدارت|سندس صدارت]] دوران انتظاميه جي ٻن اهم شخصيتن—هيملٽن ۽ جيفرسن—جي وچ ۾ گهرا فڪري اختلاف پيدا ٿيا، جنهن سبب فيڊرلِسٽ ۽ ريپبلڪن پارٽيون وجود ۾ آيون۔<ref name=FerlingTime>{{cite magazine |url=https://time.com/4210440/jefferson-hamilton-excerpt/ |title=ٿامس جيفرسن ۽ اليگزينڊر هيملٽن جي دشمني تاريخ ڪيئن بدلائي |first=John |last=Ferling |magazine=Time Magazine |date=February 15, 2016 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=July 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728050856/http://time.com/4210440/jefferson-hamilton-excerpt/ |dead-url=yes }}</ref> جڏهن واشنگٽن اعلان ڪيو ته هو ٽئين مدت لاءِ نه بيهندو، ته ڪانگريس ۽ صدارت جي ڪنٽرول لاءِ سخت [[پارٽي بازي|پارٽي بازي واري]] جدوجهد شروع ٿي۔{{sfn|Flexner|1974|pp=360–361}} گذريل ٻن چونڊن وانگر، 1796ع ۾ به ووٽرن لاءِ سڌي طرح اميدوار اڳيان نه آندا ويا۔ آئين موجب اليڪٽر چونڊيا وڃن ها، ۽ اهي پوءِ صدر چونڊيندا۔{{sfn|Smith|1962b|pp=898–899}} ستن رياستن ۾ ووٽرن صدارتي اليڪٽر چونڊيا۔ باقي نون رياستن ۾ اهي رياستي اسيمبلي چونڊيندي۔<ref name=JAelections>{{cite web |url=https://millercenter.org/president/adams/campaigns-and-elections |title=جان ايڊمز: مهمون ۽ چونڊون |last=Taylor |first=C. James |publisher=Miller Center of Public Affairs, University of Virginia |location=Charlottesville, VA |access-date=August 3, 2017|date=October 4, 2016 }}</ref> ريپبلڪنن جو صاف پسنديده اميدوار جيفرسن هو۔{{sfn|McDonald|1974|pp=178–181}} ايڊمز فيڊرلِسٽن جو اڳواڻ اميدوار هو۔{{sfn|Smith|1962b|pp=898–899}} ريپبلڪنن [[ڪانگريس جو نامزدگي ڪاڪَس|نامزدگي ڪاڪَس]] ڪيو ۽ جيفرسن ۽ [[ايرن بر]] کي صدارتي چونڊن لاءِ چونڊيو۔{{sfn|Diggins|2003|pp=83–88}} جيفرسن شروعات ۾ نامزدگي رد ڪئي، پر ڪجهه هفتن بعد راضي ٿي ويو۔ فيڊرلِسٽ ڪانگريس ميمبرن غير رسمي نامزدگي ڪاڪَس ڪيو ۽ ايڊمز ۽ [[ٿامس پنڪني]] کي پنهنجا اميدوار مقرر ڪيو۔{{sfn|McDonald|1974|pp=178–181}}{{sfn|Hoadley|1986|p=54}} مهم گهڻو ڪري اخبارن جي حملي، پمفليٽن ۽ سياسي گڏجاڻين تائين محدود رهي؛{{sfn|Smith|1962b|pp=898–899}} چار اميدوارن مان رڳو بر سرگرميءَ سان مهم هلائي۔ عهدن لاءِ مهم نه هلائڻ جو رواج ڪيترن ڏهاڪن تائين جاري رهيو۔<ref name=JAelections/> ايڊمز چيو ته هو چونڊ مهم جي "بيوقوفانه ۽ بدڪار راند" کان پري رهڻ چاهي ٿو۔<ref>{{cite web|url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/04-11-02-0086 |title=جان ايڊمز کان ابيگيل ايڊمز ڏانهن، 10 فيبروري 1796ع|publisher=Adams Papers, Massachusetts Historical Society|access-date=November 13, 2017}}</ref> مهم وڌڻ سان، هيملٽن ۽ سندس ساٿين ۾ اهو خوف وڌيو ته ايڊمز حد کان وڌيڪ خود پسند، راءِ باز، غير متوقع ۽ ضدّي آهي، ۽ سندن هدايتن موجب نه هلندو۔{{sfn|Elkins|McKitrick|1993|pp=513–537}} حقيقت ۾ ايڊمز پاڻ کي فيڊرلِسٽ پارٽي جو مضبوط رڪن نه سمجهندو هو۔ هن هيملٽن جي اقتصادي پروگرام—جيڪو بينڪن تي ٻڌل هو—بابت چيو هو ته اهو غريبن کي "ڌوڪو" ڏيندو ۽ "لالچ جي گينگرين" کي وڌائيندو۔{{sfn|Chernow|2004|p=521}} ايڊمز کان "وڌيڪ لچڪدار صدر" چاهيندي، هيملٽن چونڊ کي پنڪني ڏانهن موڙڻ لاءِ چالاڪيون ڪيون۔ هن ڏکڻ ڪيرولائنا جي فيڊرلِسٽ اليڪٽرن تي زور وڌو، جيڪي پنهنجي "[[پسنديده پٽ|پسنديده پٽ]]" پنڪني کي ووٽ ڏيڻ جا پابند هئا، ته اهي پنهنجا ٻيا ووٽ ايڊمز کانسواءِ ٻين اميدوارن ۾ ورهائن۔ هيملٽن جي رٿا تڏهن ناڪام ٿي جڏهن [[نيو انگلينڊ]] جي ڪجهه اليڪٽرن کي اها ڳالهه پئجي وئي ۽ انهن پنڪني کي ووٽ نه ڏيڻ تي اتفاق ڪيو۔{{sfn|Smith|1962b|p=902}} چونڊ کان ٿوري دير پوءِ ايڊمز لکيو ته هيملٽن "مغرور، خود پسند، بلند خواهش وارو ماڻهو آهي، هميشه اخلاق جو ڏيک ڏيندو آهي، پر سندس اخلاق پراڻي فرينڪلِن جيان بگڙيل آهن، جيڪو مون ڄاڻان ٿو ته هن لاءِ هر ڪنهن کان وڌيڪ نمونو آهي." <ref>{{cite web|url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/04-11-02-0251|title=جان ايڊمز کان ابيگيل ايڊمز ڏانهن، 9 جنوري 1797ع|publisher=Adams Papers, Massachusetts Historical Society|access-date=September 26, 2017}}</ref> سڄي زندگي ايڊمز هيملٽن بابت سخت تنقيدي ڳالهيون ڪندو رهيو۔ هن عورت بازيءَ بابت به طعن ڪيا (حقيقي يا مبينه)، ۽ هن کي "[[ڪريئول ماڻهو|ڪريئول]] حرامزادو" سڏي به گهٽايو۔{{sfn|Chernow|2004|p=522}} ايڊمز ٿوري فرق سان صدر ٿيو: کيس 71 اليڪٽورل ووٽ مليا ۽ جيفرسن کي 68، جنهن ڪري جيفرسن نائب صدر بڻيو؛ پنڪني 59 ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهيو، ۽ بر 30 ووٽن سان چوٿين نمبر تي آيو۔ باقي ووٽ نون ٻين اميدوارن ۾ ورهائجي ويا۔<ref name=ECscore>{{cite web|url=https://www.archives.gov/federal-register/electoral-college/scores.html#1789|title=اليڪٽورل ڪاليج باڪس اسڪورز 1789–1996|publisher=[[Office of the Federal Register]], [[National Archives and Records Administration]]|location=College Park, MD|access-date=August 20, 2017|archive-date=July 22, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722013143/https://www.archives.gov/federal-register/electoral-college/scores.html#1789|url-status=dead}}</ref> اڄ تائين هي واحد چونڊ آهي جنهن ۾ صدر ۽ نائب صدر مخالف ٽڪرن مان چونڊيا ويا۔<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/opinion/la-oe-amar22-2008oct22-story.html|title=نائب صدر: ورهايل ٽڪيٽ وارو ووٽ؟|last=Amar|first=Vikram David|date=October 22, 2008|work=The New York Times|access-date=October 17, 2017}}</ref> ==صدارت (1797–1801)== {{Main|جان ايڊمز جي صدارت|جان ايڊمز جي سفارتڪاري}} ===حلف برداري=== [[File:PhiladelphiaPresidentsHouse.jpg|thumb|upright=1.1|[[پريزيڊنٽ هائوس (فلاڊيلفيا)|فلاڊيلفيا ۾ پريزيڊنٽ هائوس]]، جيڪو اُن وقت قومي گاديءَ جو هنڌ هو؛ ايڊمز مارچ 1797ع کان مئي 1800ع تائين هن فلاڊيلفيا واري حويلي ۾ رهيو۔]] ايڊمز [[جان ايڊمز جي حلف برداري|4 مارچ 1797ع تي]] ملڪ جي ٻئي صدر طور حلف کنيو۔ هن صدارت کي جمهوري قدرن ۽ [[شهري فضيلت]] جي نموني طور پيش ڪرڻ ۾ واشنگٽن جي طريقي تي هليو، ۽ سندس خدمت داغدار واقعي کان پاڪ رهي۔<ref>{{cite web|title=3هين صدارتي حلف برداري، جان ايڊمز، 04 مارچ 1797ع|url=https://www.inaugural.senate.gov/about/past-inaugural-ceremonies/3rd-inaugural-ceremonies/|publisher=U.S. Senate|location=Washington, DC|access-date=August 23, 2017}}</ref> ايڊمز پنهنجي مدت جو وڏو حصو ميساچوسٽس ۾ پنهنجي گهر [[پيسفيلڊ]] ۾ گذاريو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو گاديءَ واري شهر جي ڪم ڪار جي ڀيٽ ۾ گهريلو زندگيءَ جي سڪون کي ترجيح ڏيندو هو۔ هن سياسي سرپرستي ۽ عهدن جي ڳولا واري ان روش کي نظرانداز ڪيو، جنهن کي ٻيا عهديدار استعمال ڪندا هئا۔{{sfn|Herring|2008|p=91}} مؤرخ هن ڳالهه تي بحث ڪندا آهن ته واشنگٽن جي ڪابينا کي برقرار رکڻ (جيڪو هيملٽن سان وفادار هو) ڪيترو حڪمت وارو فيصلو هو۔ "جيڪي هيملٽني ماڻهو هن جي چوڌاري آهن،" جيفرسن چيو، "اهي مون کان گهٽ پر هن کان ٿورو ئي گهٽ دشمن آهن."{{sfn|Ferling|1992|p=333}} هيملٽن جي اثر کان واقف هئڻ باوجود، ايڊمز کي يقين هو ته انهن کي رکڻ سان اقتدار جي منتقلي وڌيڪ هموار رهندي۔{{sfn|McCullough|2001|p=471}} ايڊمز هيملٽن جا معاشي پروگرام برقرار رکيا، ۽ هيملٽن باقاعدگي سان اهم ڪابينا ميمبرن، خاص طور طاقتور خزاني واري سيڪريٽري [[اوليور وولڪاٽ جونيئر]] سان صلاح ڪندو رهندو هو۔{{sfn|Kurtz|1957|p=272}} ٻين معاملن ۾ ايڊمز پنهنجي ڪابينا کان ڪافي آزاد هو، ۽ اڪثر ان جي مخالفت هوندي به فيصلا ڪندو رهيو۔{{sfn|Chernow|2004|pp=593–594}} هيملٽن کي واشنگٽن وٽان مسلسل صلاح مشوري جي عادت ٿي وئي هئي۔ ايڊمز جي حلف برداري کان ٿورو پوءِ، هيملٽن هن کي پاليسي تجويزن سان ڀريل هڪ تفصيلي خط موڪليو؛ ايڊمز بي پروائيءَ سان ان کي نظرانداز ڪري ڇڏيو۔{{sfn|Chernow|2004|p=524}} ===ناکام امن ڪميشن ۽ ايڪس واءِ زي مامرو=== {{Main|ايڪس واءِ زي مامرو}} {{external media| float = left| video1 = [https://www.c-span.org/video/?49975-1/passionate-sage-john-adams ''Booknotes'' ۾ [[جوزف ايلس]] جو انٽرويو سندس ڪتاب ''Passionate Sage: The Character and Legacy of John Adams'' تي، 5 سيپٽمبر 1993ع], [[سي-اسپين]]}} [[File:Property protected à la françoise.jpg|thumb|upright=1.1|1798ع جو سياسي ڪارٽون، جنهن ۾ [[ايڪس واءِ زي مامرو]] ڏيکاريل آهي ۽ آمريڪا کي هڪ عورت طور ڏيکاري فرانسيسي ماڻهو لُٽ ڪري رهيا آهن۔]] مؤرخ [[جوزف ايلس]] لکي ٿو ته "ايڊمز جي صدارت تي آمريڪي پاليسي جو هڪ ئي سوال اهڙي حد تائين حاوي ٿيڻ وارو هو، جيڪا شايد پوءِ ڪڏهن به ڪنهن ٻئي صدر کي نه ملي." اهو سوال هي هو ته فرانس سان جنگ ڪجي يا امن ڳولجي۔{{sfn|Ellis|1993|p=28}} [[فرانسيسي انقلابي جنگون|فرانسيسي انقلاب جي نتيجي ۾ برطانيا ۽ فرانس جنگ ۾ هئا]]۔ هيملٽن ۽ فيڊرلِسٽ، فرانسيسي انقلاب جي سياسي انتهاپسندي ۽ مذهب مخالف جنون خلاف، برطانوي بادشاهت جي سخت حمايت ڪندا هئا۔ جيفرسن ۽ ريپبلڪن، بادشاهت جي مضبوط مخالفت سبب، فرانس ۾ بادشاهه جي تختاونڌي کي پوري قوت سان سهارو ڏيندا هئا۔{{sfn|Wood|2009|pp=174–177, 240}} فرانس 1796ع ۾ جيفرسن کي صدر بڻجڻ لاءِ سهارو ڏنو هو ۽ سندس هار تي وڌيڪ جارح ٿي ويو۔{{sfn|Herring|2008|p=82}} ايڊمز واشنگٽن جي جنگ کان پري رهڻ واري پاليسي جاري رکي۔ [[جي جو معاهدو]] سبب فرانس آمريڪا کي برطانيا جو ننڍو ساٿي سمجهڻ لڳو ۽ برطانيا سان واپار ڪندڙ آمريڪي واپاري جهاز ضبط ڪرڻ شروع ڪيا۔ گهڻا آمريڪي اڃا به فرانس جا حامي هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ انقلاب دوران فرانس جي مدد، جي جي معاهدي جي سمجهيل بي عزتي، ۽ برطانوي بادشاهت جي مقابلي ۾ جمهوريه جي حمايت ڪرڻ جي خواهش موجود هئي—۽ اهي فرانس سان جنگ برداشت نه ڪري سگهندا هئا۔{{sfn|Ferling|1992|pp=342–345}} 16 مئي 1797ع تي ايڊمز ايوانِ نمائندگان ۽ سينيٽ کي تقرير ڪئي، جنهن ۾ هن فرانس سان جنگ جي امڪان جي صورت ۾ دفاعي صلاحيت وڌائڻ جو چيو۔<ref>{{cite web|url=http://avalon.law.yale.edu/18th_century/ja97-03.asp|title=جان ايڊمز — سينيٽ ۽ ايوانِ نمائندگان ڏانهن خاص پيغام؛ 16 مئي 1797ع|publisher=Avalon Project, Yale Law School|access-date=September 22, 2017}}</ref> هن اعلان ڪيو ته هو فرانس ڏانهن امن ڪميشن موڪليندو، پر ساڳئي وقت ممڪن فرانسيسي خطري جي مقابلي لاءِ فوجي تياري وڌائڻ جو به سڏ ڏنائين۔ فيڊرلِسٽن تقرير کي ساراهيو۔ ايڊمز کي هڪ چيل طور ڏيکاريو ويو، جنهن جي هڪ چنگل ۾ زيتون جي ٽاري ۽ ٻئي ۾ "دفاع جون نشانيون" هيون۔ ريپبلڪن ڪاوڙجي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ ايڊمز فرانسيسي جمهوريه جي مقصد لاءِ حمايت ظاهر نه ڪئي ۽ لڳو ڄڻ هو ان خلاف جنگ جو سڏ ڏئي رهيو هجي۔{{sfn|McCullough|2001|pp=484–485}} اِهي جذبا [[ايڪس واءِ زي مامرو]] کان پوءِ بدلجي ويا۔ ايڊمز جنهن امن ڪميشن کي مقرر ڪيو، ان ۾ [[جان مارشل]]، [[چارلس ڪوٽس وِرٿ پنڪني]] ۽ [[ايلبرج گيري]] شامل هئا۔{{sfn|McCullough|2001|p=495}} جيفرسن فلاڊيلفيا ۾ فرانس جي قونصل جوزف ليٽومب سان چار ڀيرا مليو۔ ليٽومب پيرس ڏانهن لکي موڪليو ته جيفرسن کيس چيو هو ته فرانس لاءِ بهتر اهو آهي ته آمريڪي وزيرن سان ادب سان پيش اچي، پر پوءِ "ڳالهين کي ڊگهو ڇڪائي" سڀ کان فائديمند نتيجو ڪڍي۔ ليٽومب جي مطابق، جيفرسن ايڊمز کي "خود پسند، شڪي، ۽ ضدّي" سڏيو۔{{sfn|Chernow|2004|p=547}} جڏهن سفير آڪٽوبر ۾ پهتا، ته کين ڪيترن ڏينهن تائين انتظار ۾ رکيو ويو، ۽ پوءِ صرف 15 منٽن لاءِ فرانسيسي پرڏيهي وزير [[شارل موريس دي ٽاليران-پيريگور|ٽاليران]] سان ملاقات ڏني وئي۔ پوءِ انهن سفيرن کي ٽاليران جي ٽن ايجنٽن سان ملهايو ويو (پوءِ ڪوڊ نالا ايڪس، واءِ ۽ زي ڏنا ويا)، جن ڳالهه ٻولهه لاءِ شرط رکيو ته يونائيٽيڊ اسٽيٽس فرانس ۽ ٽاليران کي ذاتي طور وڏي رشوت ادا ڪري۔{{sfn|McCullough|2001|p=495}} چيو ويو ته اهو ايڊمز جي تقرير سبب فرانس کي ڏنل "بي ادبي" جو ازالو هو۔<ref>{{cite web|url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/99-02-02-2180 |title=اِيپيٽمي، ۽ پيرس ۾ وزيرن جي ڪاررواين بابت تبصرا، 22 آڪٽوبر 1797ع |publisher=Adams Papers, Massachusetts Historical Society |access-date=December 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224233331/https://founders.archives.gov/documents/Adams/99-02-02-2180 |archive-date=December 24, 2019 |url-status=live}} [هي ايڊمز پيپرز جو “ارلي ايڪسيز” دستاويز آهي؛ حتمي مستند نسخو نه آهي.]</ref> آمريڪن اهڙن شرطن تي ڳالهه ٻولهه کان انڪار ڪيو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=495–496}} مارشل ۽ پنڪني وطن موٽي آيا، جڏهن⁠تہ گيري اتي رهيو۔{{sfn|McCullough|2001|p=502}} ناکام امن مشن جي خبر 4 مارچ 1798ع تي مارشل جي يادداشت ذريعي آئي۔ ايڊمز عوامي تشدد کي نه ڀڙڪائڻ لاءِ تفصيل ڏيڻ کانسواءِ اعلان ڪيو ته مشن ناڪام رهيو۔{{sfn|Chernow|2004|p=550}} هن ڪانگريس کي پڻ پيغام ڏنو ته ملڪ جي دفاعن کي ٻيهر مضبوط ڪيو وڃي۔ ريپبلڪنن صدر جي دفاعي قدمن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي۔ شڪ ڪرڻ لڳا ته هو فرانس لاءِ سازگار مواد لڪائي رهيو آهي؛ ايوانِ نمائندگان ۾ ريپبلڪنن (۽ ڪجهه فيڊرلِسٽن جي سهاري سان جن کي خبرون مليون هيون) وڏي اڪثريت سان مطالبو ڪيو ته ايڊمز ڪاغذ ظاهر ڪري۔ جڏهن ڪاغذ ظاهر ٿيا، ته ابيگيل جي چوڻ موجب ريپبلڪن "گونگا ٿي ويا."{{sfn|Smith|1962b|pp=957–960}} ''[[فلاڊيلفيا اورورا]]'' جي ايڊيٽر [[بينجامن فرينڪلِن بيچ (صحافي)|بينجامن فرينڪلِن بيچ]] هن آفت جو الزام ايڊمز جي جارحيت تي لڳايو۔ پر عام ماڻهن ۾، هن مامري فرانس لاءِ عوامي همدردي گهڻي گهٽائي ڇڏي۔ ايڊمز جي مقبوليت پنهنجي اوج تي پهتي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ۾ ڪيترن مڪمل پيماني واري جنگ جو سڏ ڏنو۔{{sfn|McCullough|2001|p=498}} ===غيرملڪي ۽ بغاوتي لکڻين وارا ايڪٽ=== {{Main|غيرملڪي ۽ بغاوتي لکڻين وارا ايڪٽ}} [[File:T Jefferson by Charles Willson Peale 1791 2.jpg|thumb|upright=.9|[[ٿامس جيفرسن]]، ايڊمز جو نائب صدر، صدر طور ايڊمز جي ڪيترن قدمن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو ۽ آخرڪار [[1800 يونائيٽيڊ اسٽيٽس صدارتي چونڊ|1800ع جي صدارتي چونڊ]] ۾ ٻيهر چونڊ ۾ ايڊمز کي شڪست ڏنائين۔]] ايڪس واءِ زي مامري جي باوجود ريپبلڪن مخالفت جاري رهي۔ فيڊرلِسٽن فرانس ۽ ان جي مهاجرن تي شهري انتشار پيدا ڪرڻ جا الزام هنيا۔ احتجاج کي دٻائڻ لاءِ فيڊرلِسٽن قانونن جو هڪ سلسلو آندو ۽ ڪانگريس پاس ڪيو، جن کي گڏيل طور [[غيرملڪي ۽ بغاوتي لکڻين وارا ايڪٽ]] چيو وڃي ٿو۔{{sfn|Ferling|1992|pp=365–368}} [[1798ع جو شهريت وارو ايڪٽ|شهريت وارو ايڪٽ]]، غيرملڪي دوست ايڪٽ، غيرملڪي دشمن ايڪٽ ۽ بغاوتي لکڻين وارو ايڪٽ—اهي سڀ ٻه هفتن اندر پاس ٿيا، جنهن کي جيفرسن "بي پرواهه جذبو" سڏيو۔ پهريان ٽي قانون خاص ڪري مهاجرن، خاص طور فرانسيسين کي نشانو بڻائين ٿا: صدر کي ملڪ بدريءَ جا وڌيڪ اختيار مليا ۽ شهريت حاصل ڪرڻ جون گهرجون سخت ڪيون ويون۔ بغاوتي لکڻين وارو ايڪٽ حڪومت يا ان جي عملدارن خلاف "ڪوڙو، بدنام ڪندڙ، ۽ بدنيتيءَ وارو لکڻ" شايع ڪرڻ کي ڏوهه بڻايو۔{{sfn|Ferling|1992|p=365}} ايڊمز انهن مان ڪنهن ايڪٽ لاءِ اڳواڻي نه ڪئي، پر جون 1798ع ۾ پنهنجي زال ۽ ڪابينا جي زور تي انهن تي صحيحون ڪيون۔{{sfn|Ferling|1992|p=366}} انتظاميه بغاوتي لکڻين واري ايڪٽ تحت چوڏهن يا وڌيڪ فردن تي فردِ جرمون لڳايون، ۽ ڇهن مان پنج اهم ريپبلڪن اخبارن خلاف ڪيس داخل ڪيا۔ گهڻا قانوني قدم 1798ع ۽ 1799ع ۾ شروع ٿيا ۽ 1800ع جي صدارتي چونڊ کان عين اڳ عدالتن ۾ پهتا۔{{sfn|Ferling|1992|p=367}} فيڊرلِسٽن جا تيز آواز مخالف، حڪومت تي تنقيد ڪرڻ سبب بغاوتي لکڻين واري ايڪٽ تحت قيد يا ڏنڊ جا شڪار ٿيا۔{{sfn|Chernow|2004|pp=574–575}} انهن مان هڪ ورمونٽ جو ڪانگريس ميمبر [[ميٿيو لائين]] هو، جنهن کي صدر تي تنقيد ڪرڻ تي چار مهينا جيل ٿي۔{{sfn|Chernow|2004|p=575}} غيرملڪي ايڪٽ سختي سان لاڳو نه ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ايڊمز سيڪريٽري آف اسٽيٽ [[ٽموٿي پڪرنگ]] جي غيرملڪين کي نيڪالي ڏيڻ واري ڪوششن جي مزاحمت ڪئي؛ البت ڪيترائي پاڻ ئي دشمنانه ماحول سبب هليا ويا۔{{sfn|Ferling|1992|p=367}} ريپبلڪن سخت غضبناڪ ٿيا۔ جيفرسن انهن ايڪٽن کان نفرت ڪري کلي عام ڪجهه نه لکيو، پر ميڊيسن سان گڏ ڳجهي طرح [[ڪنٽڪي ۽ ورجينيا قراردادون]] تيار ڪيون۔ جيفرسن ڪنٽڪي لاءِ لکيو ته رياستن وٽ اهو "فطري حق" آهي ته هو [[عدم نفاذ (يو ايس آئين)|غيرآئيني سمجهيل]] ايڪٽن کي رد ڪن۔ ميڊيسن ڏانهن لکندي هن خيال ظاهر ڪيو ته آخري رستو شايد اهو ٿي سگهي ته رياستون "ان يونين کان پاڻ کي ڌار ڪن، جنهن کي اسين ايترو قدر ڏيون ٿا."{{sfn|McCullough|2001|pp=520–521}} فيڊرلِسٽن انهن قراردادَن تي تلخ ردعمل ڏنو، ۽ اهي ايڪٽ ريپبلڪن پارٽي کي وڌيڪ متحرڪ ۽ متحد ڪري ويا—جڏهن⁠تہ فيڊرلِسٽن کي متحد ڪرڻ ۾ گهڻو مددگار نه ٿيا۔{{sfn|Chernow|2004|pp=573–575}} ===نيم جنگ=== مئي 1798ع ۾ فرانسيسي [[پرائيويٽير]] [[نيو يارڪ هاربر]] وٽ هڪ واپاري جهاز پڪڙي ورتو۔ سمنڊ ۾ حملن جي وڌڻ سان اڻ اعلانيل بحري جنگ شروع ٿي، جنهن کي [[نيم جنگ]] چيو وڃي ٿو۔{{sfn|Chernow|2004|p=553}} ايڊمز ڄاڻندو هو ته آمريڪا وڏي جنگ کٽي نه سگهندو، ڇاڪاڻ⁠تہ اندروني ورهاست موجود هئي ۽ ان وقت فرانس يورپ جي گهڻي حصي ۾ جنگ تي غالب هو۔ هن اهڙي حڪمت عملي اختيار ڪئي ته آمريڪا فرانسيسي جهازن کي تنگ ڪري، ايتري حد تائين جو آمريڪي مفادن تي فرانسيسي حملا گهٽجن۔{{sfn|Ferling|1992|pp=356–357}} مئي ۾، نيو يارڪ واري حملي کان ٿوري دير پوءِ، ڪانگريس هڪ الڳ بحري کاتو قائم ڪيو۔ فرانسيسي حملي جي ڊپ سبب فوج وڌائڻ جا سڏ وڌيا۔ هيملٽن ۽ ٻيا "هاءِ فيڊرلِسٽ" وڏي فوج تي تمام زور ڏيندا رهيا—جيتوڻيڪ خاص طور ريپبلڪنن ۾ اهو عام خوف هو ته وڏي مستقل فوج آزادي لاءِ خطرناڪ آهي۔ مئي ۾ ڪانگريس 10,000 سپاهين جي عارضي فوج جي اجازت ڏني۔ جولاءِ ۾ ڪانگريس ٻارهن پيادگي رجمنٽون ۽ ڇهه سوار فوج ڪمپنين جو بندوبست ڪيو؛ اهي ايڊمز جي گهرجن کان وڌيڪ، پر هيملٽن جي خواهشن کان گهٽ هئا۔{{sfn|Chernow|2004|pp=552–553}} فيڊرلِسٽن ايڊمز تي زور وڌو ته هو هيملٽن کي—جيڪو انقلاب دوران واشنگٽن جو اِيڊ-ڊي-ڪيمپ رهيو هو—فوج جو ڪمانڊر مقرر ڪري۔{{sfn|Flexner|1974|p=376}} هيملٽن تي بي اعتمادي ۽ پنهنجي انتظاميه کي ڪمزور ڪرڻ واري سازش جي ڊپ سبب، ايڊمز واشنگٽن کي چونڊيو (بغير صلاح مشوري جي)۔ واشنگٽن قبوليت جي شرط طور چيو ته کيس پنهنجا ماتحت پاڻ مقرر ڪرڻ جي اجازت هجي۔ هن [[هينري ناڪس]] کي ٻيو ڪمانڊر، ان کان پوءِ هيملٽن، ۽ پوءِ چارلس پنڪني رکڻ جو چيو۔{{sfn|Flexner|1974|pp=376–377}} 2 جون تي هيملٽن واشنگٽن کي لکيو ته جيڪڏهن کيس انسپيڪٽر جنرل ۽ ٻيو ڪمانڊر نه بڻايو ويو ته هو خدمت نه ڪندو۔{{sfn|Chernow|2004|p=555}} واشنگٽن مڃي ورتو ته هيملٽن کي—ناڪس ۽ پنڪني کان هيٺ رتبي هوندي به—پنهنجي عملي ۾ رهڻ سبب سڄي فوجي تصوير سمجهڻ جا وڌيڪ موقعا مليا هئا، تنهنڪري ان کي مٿن فوقيت ملڻ گهرجي۔ ايڊمز جنگ واري سيڪريٽري [[جيمس مڪهينري]] کي [[مائونٽ ورنن]] موڪليو ته واشنگٽن کي قبوليت تي راضي ڪري۔ مڪهينري چيو ته واشنگٽن تڏهن ئي خدمت ڪندو، جڏهن کيس پنهنجا آفيسر چونڊڻ جو اختيار ملندو۔{{sfn|Flexner|1974|p=378}} ايڊمز فوج کي ٻه ڌڙن وارو ڏيکارڻ لاءِ ريپبلڪن بر ۽ [[فريڊرڪ مُهلنبرگ]] کي مقرر ڪرڻ چاهيو، پر واشنگٽن جي فهرست ۾ رڳو فيڊرلِسٽ هئا۔{{sfn|Smith|1962b|p=978}} ايڊمز نرم ٿي ويو ۽ سينيٽ ڏانهن هيملٽن، پنڪني ۽ ناڪس جا نالا ان ترتيب سان موڪليا، جيتوڻيڪ رينڪ بابت آخري فيصلو ايڊمز وٽ رهڻو هو۔{{sfn|Flexner|1974|p=378}} ناڪس انهن شرطَن هيٺ خدمت کان انڪار ڪيو۔ ايڊمز هيملٽن کي گهٽ ۾ گهٽ ممڪن رتبو ڏيڻ چاهيو، جڏهن⁠تہ واشنگٽن ۽ ڪيترن فيڊرلِسٽن جو زور هو ته سينيٽ ڏانهن موڪليل نالن جي ترتيب ئي سينيئرٽي مقرر ڪري۔ 21 سيپٽمبر تي ايڊمز کي مڪهينري جو خط مليو، جنهن ۾ واشنگٽن جو بيان هو ته جيڪڏهن هيملٽن کي ٻيو ڪمانڊر نه بڻايو ويو ته هو استعيفا ڏيندو۔{{sfn|Flexner|1974|pp=380–381}} فيڊرلِسٽ ردعمل جي ڊپ سبب ايڊمز دل ۾ ڪڙواهه هوندي به مڃي ويو۔{{sfn|Smith|1962b|pp=982–983}} ابيگيل جي بيماري (جنهن کي ايڊمز قريب الموت سمجهندو هو) هن جي تڪليف کي وڌايو۔{{sfn|Flexner|1974|pp=380–381}} [[File:Alexander Hamilton portrait by John Trumbull 1806.jpg|thumb|upright=0.7|[[اليگزينڊر هيملٽن]] جو اعليٰ فوجي رتبي لاءِ زور ۽ فرانس سان جنگ لاءِ دٻاءُ، ايڊمز سان سندس ٽڪراءَ جو سبب بڻيا۔]] جلد واضح ٿي ويو ته واشنگٽن جي وڏي عمر سبب فوج جو ''دي فيڪٽو'' ڪمانڊر هيملٽن هو۔ هن جنگ واري کاتي تي اثرائتو ڪنٽرول قائم ڪيو ۽ فوج لاءِ سامان سنڀالڻ تائين پاڻ هٿ وڌايو۔{{sfn|Kurtz|1957|p=331}} ساڳئي وقت ايڊمز بحريه مضبوط ڪئي، ۽ [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جون ڇهه اصل فريگيٽون|ڇهه تيز ۽ طاقتور فريگيٽون]] شامل ڪيون، خاص طور [[يو ايس ايس ڪانسٽيٽيوشن|يو ايس ايس ''ڪانسٽيٽيوشن'']]۔{{sfn|McCullough|2001|p=507}} نيم جنگ جاري رهي، پر خزاني ۾ جنگي جوش خزاں کان پوءِ گهٽجڻ لڳو، جڏهن فرانس جي [[نائيل جي جنگ]] ۾ شڪست جي خبر پهتي—۽ ڪيترن آمريڪن کي اميد ٿي ته هاڻي فرانس ڳالهه ٻولهه لاءِ وڌيڪ تيار ٿيندو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=516–517}} آڪٽوبر ۾ ايڊمز کي پيرس مان گيري جي خبر ملي ته فرانس امن چاهي ٿو ۽ آمريڪي وفد کي مناسب نموني قبول ڪندو۔ انهيءَ سال ڊسمبر ۾ ڪانگريس کي خطاب ڪندي، ايڊمز اهي ڳالهيون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت مناسب دفاع برقرار رکڻ جي ضرورت تي زور ڏنو۔ ان تقرير تي فيڊرلِسٽ به ناراض ٿيا (هيملٽن سميت) جن جنگ جو اعلان گهرڻ چاهيو ٿي، ۽ ريپبلڪن به ناراض ٿيا۔{{sfn|Chernow|2004|pp=592–593}} هيملٽن ڳجهي طرح هڪ رٿ اڳتي وڌائي (جيڪا ايڊمز اڳ ئي رد ڪري چڪو هو) ته آمريڪي ۽ برطانوي فوجون گڏجي [[اسپيني فلوريڊا]] ۽ [[لوئيزيانا (نيو اسپين)|لوئيزيانا]] تي قبضو ڪن—ظاهر ۾ فرانسيسي حملي کي روڪڻ لاءِ۔ هيملٽن جي ناقدن، ابيگيل سميت، هن جي فوجي واڌارن ۾ هڪ امڪاني فوجي آمريت جا آثار ڏٺا۔{{sfn|McCullough|2001|p=518}} 18 فيبروري 1799ع تي ايڊمز پنهنجي ڪابينا يا ابيگيل سان صلاح کانسواءِ سفارتڪار [[وليم وينز مري]] کي فرانس ڏانهن امن مشن لاءِ نامزد ڪيو؛ ابيگيل جڏهن ٻڌو ته هن ان کي "ماسٽر اسٽروڪ" چيو۔ ريپبلڪنن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ هن [[پيٽرڪ هينري]] ۽ ايلزورتھ کي مري سان گڏ نامزد ڪيو، ۽ سينيٽ 3 مارچ تي فوراً منظوري ڏئي ڇڏي۔ هينري نامزدگي رد ڪئي ۽ ايڊمز هن جي جاءِ تي [[وليم رچرڊسن ڊيڦي]] کي مقرر ڪيو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=523–525}} هيملٽن فيصلي تي سخت تنقيد ڪئي، ۽ ايڊمز جي ڪابينا ميمبرن به—جيڪي هن سان بار بار سڌي رابطي ۾ هئا—به تنقيد ڪئي۔ ايڊمز ٻيهر سندن وفاداريءَ تي سوال اٿاريو، پر کين هٽايو نه۔{{sfn|Chernow|2004|pp=593–594}} ڪيترن کي ناراض ڪندي، ايڊمز مارچ کان سيپٽمبر 1799ع تائين پيسفيلڊ ۾ رهيو۔ پوءِ هو ٽرينٽن واپس آيو، جتي حڪومت [[زرد بخار]] جي وبا سبب عارضي ٺڪاڻا قائم ڪيا هئا، ۽ اتي ٽاليران طرفان خط پهتو ته آمريڪي وزيرن کي قبول ڪيو ويندو۔ پوءِ ايڊمز فيصلو ڪيو ته ڪميشنرن کي فرانس موڪليو وڃي۔{{sfn|McCullough|2001|pp=526–529}} ايڊمز 10 آڪٽوبر تي ٽرينٽن پهتو۔{{sfn|Morse|1884|p=304}} ان کان ٿوري دير پوءِ هيملٽن فوجي ضابطي جي ڀڃڪڙي ڪندي بنا دعوت شهر ۾ اچي صدر سان ڳالهائڻ لڳو ۽ امن ڪميشنرن کي موڪلڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ ان جي بدران برطانيا سان اتحاد ڪري [[بوربون گهراڻو|بوربونن]] کي بحال ڪرڻ جو زور ڏنو۔ "مون هن کي پوري خوش دليءَ سان ٻڌو، پر پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ مون ڪنهن کي ايترو بيوقوف ڳالهائيندي نه ٻڌو،" ايڊمز چيو۔ 15 نومبر تي ڪميشنر پيرس ڏانهن روانا ٿيا۔{{sfn|McCullough|2001|pp=530–531}} ===فرايز جي بغاوت=== {{main|فرايز جي بغاوت}} نيم جنگ لاءِ فوجي تيارين جو خرچ پورو ڪرڻ لاءِ، ايڊمز ۽ سندس فيڊرلِسٽ ساٿين 1798ع ۾ [[سڌو ٽيڪس|سڌو ٽيڪس]] لاڳو ڪيو۔ وفاقي حڪومت جي سڌي ٽيڪسيشن وڏي غير مقبول هئي، ۽ واشنگٽن جي دور ۾ آمدني گهڻو ڪري [[ايڪسائيز ٽيڪس]]ن ۽ [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي تاريخ ۾ ٽيرف|ٽيرف]] مان ايندي هئي۔ واشنگٽن وڌندڙ معيشت جي مدد سان متوازن بجيٽ برقرار رکي هئي، پر وڌندڙ فوجي خرچ وڏن بجيٽ خسارن جو خطرو پيدا ڪري رهيا هئا، تنهنڪري فيڊرلِسٽن وڌيڪ آمدني لاءِ ٽيڪسيشن پلان تيار ڪيو۔ 1798ع جي سڌي ٽيڪس تحت ملڪيت جي قيمت جو 1٪ تائين [[ترقي پسند ٽيڪس|ترقي پسند]] [[زمين جي قيمت تي ٽيڪس|زميني ٽيڪس]] لڳايو ويو۔ اوڀر پينسلوينيا ۾ ٽيڪس ڏيندڙن وفاقي وصولدارن جي مزاحمت ڪئي، ۽ مارچ 1799ع ۾ بنا خونريزي واري فرايز جي بغاوت شروع ٿي۔ ان جي اڳواڻي انقلاب جي جنگ جو اڳوڻو سپاهي [[جان فرايز]] ڪري رهيو هو؛ ڳوٺاڻن جرمن ٻولي ڳالهائيندڙ هارين احتجاج ڪيو ته هي سندن آزاديءَ لاءِ خطرو آهي۔ انهن وصولدارن کي ڌمڪايو، جيڪي اڪثر پنهنجو ڪم ئي نه ڪري سگهندا هئا۔{{sfn|Elkins|McKitrick|1993|pp=696–700}} هي افراتفري جلد ختم ڪئي وئي، ۽ هيملٽن فوج کي اڳواڻي ڪري امن بحال ڪرڻ آيو۔{{sfn|Diggins|2003|pp=129–130}} فرايز ۽ ٻه ٻيا اڳواڻ گرفتار ٿيا، غداري جا ڏوهاري قرار ڏنا ويا ۽ ڦاسي جي سزا ڏني وئي۔ انهن ايڊمز کان معافي جي اپيل ڪئي۔ ڪابينا متفقه طور ايڊمز کي معافي نه ڏيڻ جو مشورو ڏنو، پر ايڊمز ان جي ابتڙ معافي ڏئي ڇڏي، چوندي ته انهن رڳو هڪ فساد (رائٽ) ڀڙڪايو هو، بغاوت نه۔{{sfn|McCullough|2001|pp=540–541}} چونڊ کان اڳ ايڊمز تي حملي واري پنهنجي پمفليٽ ۾، هيملٽن لکيو ته "ان کان وڏو غلطو ڪرڻ ممڪن نه هو." <ref name="Adams Pamphlet">{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Hamilton/01-25-02-0110-0002#ARHN-01-25-02-0110-0002-fn-0166-ptr |title=اليگزينڊر هيملٽن جو خط: يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي صدر جان ايڊمز جي عوامي ڪردار ۽ اخلاق بابت، [24 آڪٽوبر 1800ع] |last=Hamilton |first=Alexander |publisher=National Archives |access-date=June 5, 2018}}</ref> ===فيڊرلِسٽ ورهاستون ۽ امن=== {{CSS image crop|Image = ADAMS,John-President (BEP engraved portrait).jpg|bSize = 325|cWidth = 220|cHeight = 270|oTop = 67|oLeft = 52|Location = right|Description = بيورو آف اينگريوِنگ اينڊ پرنٽنگ پاران صدر جي حيثيت ۾ [[جان ايڊمز جي صدارت|ايڊمز]] جو کُڏيل (اينگريوڊ) پورٽريٽ}} 5 مئي 1800ع تي، ايڊمز جون پارٽيءَ جي هيملٽن واري ڌُر بابت مايوسيون، مَڪهينري سان هڪ گڏجاڻي دوران ڦاٽي پيون؛ مَڪهينري هيملٽن جو وفادار هو ۽ عام طور، هيملٽن پاڻ به، کيس نااهل جنگي سيڪريٽري سمجهندو هو۔ ايڊمز مَڪهينري تي الزام هنيو ته هو هيملٽن جو تابعدار آهي، ۽ اعلان ڪيو ته هو هيملٽن جي مرهونِ منت صدر ٿيڻ کان بهتر سمجهي ٿو ته جيفرسن جو نائب صدر يا هيگ ۾ وزير (سفير) ٿي ڪم ڪري۔ مَڪهينري فوراً استعيفا پيش ڪئي ۽ ايڊمز اها قبول ڪئي۔ 10 مئي تي هن پڪرنگ کان استعيفا گهري۔ پڪرنگ انڪار ڪيو، تنهنڪري کيس ترت برطرف ڪيو ويو۔ ايڊمز [[جان مارشل]] کي سيڪريٽري آف اسٽيٽ، ۽ [[ساموئل ڊيڪسٽر]] کي سيڪريٽري آف وار مقرر ڪيو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=538–539}}{{sfn|Smith|1962b|pp=1028–1029}} 1799ع ۾ [[نيپولين]] فرانسيسي حڪومت جو سربراهه بڻيو، [[18 برومير جي تختا اونڌائي|18 برومير جي تختا اونڌائي]] ۾، ۽ فرانسيسي انقلاب کي ختم ٿيل قرار ڏنو۔{{sfn|McCullough|2001|p=534}} هن واقعي جي خبر ايڊمز جي اُن خواهش کي وڌايو ته عارضي فوج کي ٽوڙي ڇڏيو وڃي؛ هاڻي واشنگٽن فوت ٿي چڪو هو ۽ فوج عملي طور رڳو هيملٽن جي هٿ هيٺ هئي۔{{sfn|McCullough|2001|pp=539–540}} مَڪهينري ۽ پڪرنگ جي وڃڻ کان پوءِ فوج ختم ڪرڻ بابت ايڊمز جي قدمن کي گهڻي مخالفت نه ملي۔{{sfn|Ferling|1992|p=395}} 1800ع جي وچ ڌاري فيڊرلِسٽ ريپبلڪنن سان گڏجي فوج ٽوڙڻ لاءِ ووٽ ڏنو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=539–540}} نيپولين اهو سمجهي ته وڌيڪ تڪرار بي مقصد آهي، دوستاڻن لاڳاپن لاءِ پنهنجي تياري ظاهر ڪئي۔ [[1800ع جو ڪنوينشن|1800ع جي ڪنوينشن]] تحت ٻنهي ڌرين اتفاق ڪيو ته پڪڙيل جهاز واپس ڪيا ويندا، ۽ ڪنهن ملڪ جي دشمن ڏانهن غير فوجي سامان جي پرامن منتقلي جي اجازت هوندي۔ 23 جنوري 1801ع تي سينيٽ 16–14 جي ووٽن سان معاهدي جي حق ۾ فيصلو ڪيو، پر گهربل ٻه-ٽيهائي اڪثريت کان چار ووٽ گهٽ هئا۔ ڪجهه فيڊرلِسٽن، جن ۾ هيملٽن به شامل هو، زور ڏنو ته سينيٽ شرطَن (رزرويشنز) سان معاهدي جي حق ۾ ووٽ ڪري۔ پوءِ هڪ نئون مسودو تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ تقاضا ڪئي وئي ته [[1778ع جي اتحاد جو معاهدو|1778ع جي اتحاد جو معاهدو]] ختم/موقوف ڪيو وڃي (سُپرسيڊ ڪيو وڃي) ۽ فرانس آمريڪي ملڪيت کي ٿيل نقصان جو معاوضو ادا ڪري۔ 3 فيبروري تي شرطَن سان گڏ اهو معاهدو 22–9 سان پاس ٿيو ۽ ايڊمز ان تي صحيح ڪئي۔{{sfn|McCullough|2001|p=150}}{{efn|جيفرسن، آفيس ۾ اچڻ کان پوءِ، 1778ع واري اتحاد کي ڳالهين وسيلي ختم ڪرڻ جي منظوري ڏني، جنهن سان گڏيل رياستن کي پرڏيهي اُلجهڻين کان آزادي ملي، ۽ ساڳئي وقت فرانس کي تاوان ادا ڪرڻ کان آجو رکيو ويو۔{{sfn|Ferling|1992|p=423}}}} امن واري معاهدي جي خبر چونڊ کان پوءِ گڏيل رياستن ۾ پهتي—نتيجن تي اثر وجهڻ لاءِ تمام دير سان۔{{sfn|Chernow|2004|p=631}} صدر جي حيثيت ۾ ايڊمز کي فخر هو ته هن جنگ کان پاسو ڪيو، پر ان عمل ۾ هن پنهنجي پارٽي کي گهڻو ورهائي ڇڏيو۔ مؤرخ [[رون چرنو]] لکي ٿو ته "[[جيڪوبن]]يت" جو خطرو اهو واحد عنصر هو جيڪو فيڊرلِسٽ پارٽي کي گڏ رکندو هو، ۽ ايڊمز جڏهن اهو خطرو ختم ڪيو ته اڻڄاڻائيءَ ۾ پارٽي جي زوال ۾ حصو وڌائيندڙ بڻيو۔{{sfn|Chernow|2004|p=594}} ===1800ع جي چونڊ=== {{Main|1800 يونائيٽيڊ اسٽيٽس صدارتي چونڊ}} [[File:ElectoralCollege1800.svg|thumb|upright=1.1|[[1800 يونائيٽيڊ اسٽيٽس صدارتي چونڊ]] جا نتيجا، جن ۾ ايڊمز کي [[ٿامس جيفرسن]] شڪست ڏني۔]] فرانس سان سندس ڳالهين بابت فيڊرلِسٽ پارٽي اندر گهري ڦُٽ، ۽ غيرملڪي ۽ بغاوتي لکڻين وارن ايڪٽن ۽ فوجي واڌاري تي مخالف ريپبلڪن پارٽي جو سخت غصو—انهن حالتن ۾ ايڊمز 1800ع جي [[1800 يونائيٽيڊ اسٽيٽس صدارتي چونڊ|چونڊ]] ۾ ٻيهر چونڊ لاءِ تمام ڏکي مهم کي منهن ڏنو۔<ref name=JAelections/> 1800ع جي بهار ۾ فيڊرلِسٽ ڪانگريس ميمبرن ڪاڪَس ڪئي ۽ ايڊمز ۽ [[چارلس ڪوٽس وِرٿ پنڪني|پنڪني]] کي نامزد ڪيو۔ ريپبلڪنن جيفرسن ۽ بر کي نامزد ڪيو، جيڪي اڳئين چونڊ ۾ به سندن اميدوار هئا۔{{sfn|Ferling|1992|pp=396–397}} مهم تلخ هئي ۽ ٻنهي ڌرين جي پارٽي پرست پريس ۾ بدنيتيءَ وارا طعنا ۽ توهينون عام هيون۔ فيڊرلِسٽن دعويٰ ڪئي ته ريپبلڪن "هر اُن شخص جا دشمن آهن، جيڪو نظم، امن، فضيلت ۽ دين سان محبت ڪري." کين عياش ۽ خطري وارا انتهاپسند قرار ڏنو ويو، جيڪي يونين تي رياستن جي حقن کي ترجيح ڏيندا ۽ افراتفري ۽ گهرو ويڙهه ڀڙڪائيندا۔ جيفرسن بابت افواهي [[سيلي هيمنگز|غلامن سان لاڳاپن]] کي به سندس خلاف استعمال ڪيو ويو۔ ريپبلڪنن فيڊرلِسٽن تي الزام هنيو ته اهي سخت وفاقي قانونن وسيلي جمهوري اصولن کي لتاڙي رهيا آهن، ۽ فرانس سان جنگ ۾ برطانيا ۽ ٻيا اتحادي ملڪ پسند ڪري اشرافيه پرست، جمهوريه مخالف قدرن کي وڌائڻ چاهين ٿا۔ جيفرسن کي آزاديءَ جو مبلغ ۽ عوام جو ماڻهو ڏيکاريو ويو، جڏهن⁠تہ ايڊمز کي بادشاهت پسند سڏيو ويو۔ هن تي جنون ۽ شادي شده بي وفائي جا به الزام لڳايا ويا۔{{sfn|McCullough|2001|pp=543–545}} [[جيمس ٽي. ڪيلينڊر]]—هڪ ريپبلڪن پروپيگنڊسٽ جنهن کي ڳجهي طرح جيفرسن مالي مدد ڏيندو هو—ايڊمز جي ڪردار کي لٿي ڪيو ۽ الزام لڳايو ته هو فرانس سان جنگ ڪرائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي۔ ڪيلينڊر کي بغاوتي لکڻين واري ايڪٽ تحت گرفتار ڪري جيل موڪليو ويو، جنهن ريپبلڪن جذبات کي وڌيڪ ڀڙڪايو۔{{sfn|McCullough|2001|pp=536–537}} فيڊرلِسٽ پارٽي اندر مخالفت ڪڏهن ڪڏهن ساڳي ئي شدت واري هئي۔ ڪجهه، جن ۾ پڪرنگ به شامل هو، ايڊمز تي الزام لڳايو ته هو جيفرسن سان ملي ڀڳت ڪري رهيو آهي ته نتيجي ۾ هو يا ته صدر بڻجي وڃي يا نائب صدر۔{{sfn|McCullough|2001|p=544}} هيملٽن صدر جي ٻيهر چونڊ کي سبوتاژ ڪرڻ لاءِ پوري سرگرمي سان لڳو پيو هو۔ ايڊمز جي ڪردار بابت فردِ جرم جهڙو حملو تيار ڪندي، هن برطرف ٿيل ڪابينا سيڪريٽرين ۽ وولڪاٽ ٻنهي کان خانگي دستاويز گهريا ۽ حاصل ڪيا۔{{sfn|Chernow|2004|pp=619–620}} اهو خط (پمفليٽ) رڳو ٿورن فيڊرلِسٽ اليڪٽرن لاءِ هو۔ ڊرافٽ ڏسي ڪيترن فيڊرلِسٽن هيملٽن کي چيو ته ان کي نه موڪلي۔ وولڪاٽ لکيو ته "اهو غريب پوڙهو ماڻهو" هيملٽن جي مدد کانسواءِ به پاڻ کي نقصان پهچائي سگهي ٿو۔ هيملٽن سندن صلاح نه مڃي۔{{sfn|McCullough|2001|p=549}} 24 آڪٽوبر تي هن هڪ پمفليٽ موڪليو، جنهن ۾ ايڊمز جي پاليسين ۽ ڪردار تي سخت حملو ڪيو۔ هيملٽن مري جي "جلدباز نامزدگي"، فرايز کي معافي ڏيڻ، ۽ پڪرنگ کي برطرف ڪرڻ تي نندا ڪئي۔ هن صدر جي "گهنائتي خود پسندي" ۽ "ضابطو نه ٿيندڙ مزاج" کي لتاڙيو۔ ايڊمز بابت هن جو نتيجو اهو هو ته هو "جذباتي طور غير مستحڪم، اوچتن ۽ غيرعقلي فيصلا ڪندڙ، پنهنجي ويجهن صلاحڪارن سان گڏ رهڻ کان قاصر، ۽ عام طور صدر ٿيڻ لاءِ نااهل" آهي۔<ref name="Adams Pamphlet"/> عجيب ڳالهه اها ته پمفليٽ جي پڇاڙيءَ ۾ چيو ويو ته اليڪٽرن کي ايڊمز ۽ پنڪني ٻنهي کي برابر سهارو ڏيڻ گهرجي۔{{sfn|McCullough|2001|p=550}} بر جي ڪري—جنهن ڳجهي طرح هڪ ڪاپي هٿ ڪئي هئي—پمفليٽ عوامي ڄاڻ ۾ اچي ويو ۽ ريپبلڪنن ان کي سڄي ملڪ ۾ ورهايو۔{{sfn|Morse|1884|pp=320–321}} هن پمفليٽ هيملٽن جي سياسي زندگيءَ جو خاتمو ڪيو ۽ ايڊمز جي اڳ ۾ ئي امڪاني شڪست کي تقريبن پڪ ڪيو۔{{sfn|McCullough|2001|p=550}} جڏهن اليڪٽورل ووٽ ڳڻيا ويا، ايڊمز 65 ووٽن سان ٽيون نمبر تي آيو، ۽ پنڪني 64 ووٽن سان چوٿون نمبر تي رهيو۔ جيفرسن ۽ بر 73-73 ووٽن سان پهرين نمبر تي برابر رهيا۔ برابر نتيجي سبب چونڊ ايوانِ نمائندگان ڏانهن وئي، جتي هر رياست وٽ هڪ ووٽ هو ۽ ڪاميابي لاءِ اڪثريت ضروري هئي۔ 17 فيبروري 1801ع تي—36هين بيلٽ تي—جيفرسن 10-4 جي ووٽن سان چونڊيو ويو (ٻه رياستون غيرجانبدار رهيون)۔<ref name=JAelections/><ref name=ECscore/> هيملٽن جي اسڪيم، جيتوڻيڪ فيڊرلِسٽن کي ورهايل ڏيکاريو ۽ اهڙي طرح جيفرسن جي فتح ۾ مددگار ٿي، پر پنهنجي مجموعي مقصد ۾ ناڪام رهي: يعني فيڊرلِسٽ اليڪٽرن کي ايڊمز کان هٽائي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ۔{{sfn|Chernow|2004|p=626}}{{efn|فرلنگ ايڊمز جي شڪست کي پنج سببن سان منسوب ڪري ٿو: ريپبلڪنن جي وڌيڪ مضبوط تنظيم؛ فيڊرلِسٽن جي بي اتفاقي؛ غيرملڪي ۽ بغاوتي لکڻين وارن ايڪٽن تي تڪرار؛ ڏکڻ ۾ جيفرسن جي مقبوليت؛ ۽ [[نيو يارڪ (رياست)|نيو يارڪ]] ۾ بر جي اثرائتي سياست۔{{sfn|Ferling|1992|pp=404–405}} ايڊمز لکيو: "جيڪو به پارٽو ڪڏهن وجود ۾ آيو، اهو پاڻ کي اسان جيترو گهٽ نه سڃاتو، يا پنهنجي اثر ۽ مقبوليت کي اسان جيترو بيڪار نموني وڌايو. ڪنهن به پارٽي پنهنجي طاقت جا سبب ايترا گهٽ سمجهيا نه، يا انهن کي ايتري بي پرواهيءَ سان تباهه نه ڪيو."{{sfn|Smith|1962b|p=1053}} اسٽيڦن جي. ڪرٽز دليل ڏئي ٿو ته فيڊرلِسٽ پارٽي جي تباهيءَ جا بنيادي ذميوار هيملٽن ۽ سندس ساٿي هئا۔ اهي پارٽيءَ کي ذاتي اوزار سمجهندا هئا ۽ جيفرسني ڌُر جي هٿ مضبوط ڪيا: وڏي مستقل فوج ٺاهڻ ۽ ايڊمز سان ويڙهه پيدا ڪرڻ وسيلي۔{{sfn|Kurtz|1957|p=331}} چرنو لکي ٿو ته هيملٽن سمجهندو هو ته ايڊمز کي هٽائي هو پوءِ برباد ٿيل فيڊرلِسٽ پارٽي جا ٽڪرا گڏ ڪري ٻيهر بالادستي ڏانهن وٺي ويندو: "بهتر آهي ايڊمز کي صاف ڪيو وڃي ۽ ڪجهه وقت لاءِ جيفرسن کي حڪومت ڪرڻ ڏجي، بنسبت ان جي ته سمجهوتن سان پارٽيءَ جي نظرياتي پاڪيزگي کي پتوڙيو وڃي."{{sfn|Chernow|2004|p=626}}}} شڪست جي اذيت ۾ وڌيڪ واڌ ڪندي، ايڊمز جو پُٽ چارلس—جيڪو ڊگهي عرصي کان شراب نوش هو—30 نومبر تي وفات ڪري ويو۔ ابيگيل سان ملي وڃڻ جي بيچيني ۾ (جيڪا اڳ ئي ميساچوسٽس رواني ٿي چڪي هئي)، ايڊمز 4 مارچ 1801ع جي اڀاڳڙي (ڀور) وقت وائيٽ هائوس ڇڏي ويو ۽ [[ٿامس جيفرسن جي پهرين حلف برداري|جيفرسن جي حلف برداري]] ۾ شرڪت نه ڪئي۔<ref>{{Cite web |last=Balcerski |first=Thomas |date=November 11, 2020 |title=Opinion: صدرن جي تاريخ بابت سبق: جيڪي پنهنجي جانشينن جي حلف بردارين ۾ نه ويا |url=https://www.cnn.com/2020/11/11/opinions/presidents-history-skipping-inauguration-day-balcerski/index.html |access-date=November 12, 2020 |website=CNN}}</ref><ref>{{cite web|title=ٿامس جيفرسن جي انقلابي حلف برداري|url=https://www.whitehousehistory.org/the-revolutionary-inauguration-of-thomas-jefferson|access-date=November 12, 2020|website=WHHA (en-US)|language=en}}</ref> ايڊمز سميت، مڪمل مدّت پوري ڪندڙ رڳو پنج اڳوڻا صدر اهڙا آهن جن پنهنجي جانشينن جي حلف بردارين ۾ شرڪت نه ڪئي۔<ref>{{Cite web |last=D'Angelo |first=Bob |date=January 9, 2021 |title=هي آهي اُنهن صدرن جي تاريخ جن جانشين جي حلف برداري ۾ وڃڻ کان انڪار ڪيو |url=https://www.boston25news.com/news/trending/here-is-history-presidents-who-refused-attend-successors-inauguration/IKKS3Y5C5JALJFZKPCQCRZJXM4/ |access-date=March 1, 2022 |website=[[Boston 25 News]] |publisher=Cox Media Group National Content Desk |language=en}}</ref> 1796ع ۽ 1800ع جي چونڊن جي پيچيدگين سبب اليڪٽورل ڪاليج ۾ تبديلي لاءِ [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس آئين جي ٻارهين ترميم|12هين ترميم]] آندي وئي۔<ref>{{cite web |url=https://constitutioncenter.org/interactive-constitution/amendments/amendment-xii |title=صدر ۽ نائب صدر جي چونڊ |last=Levinson |first=Sanford V. |publisher=Constitution Center |access-date=September 26, 2017}}</ref> ===ڪابينا=== {{Infobox U.S. Cabinet |align=none |Name=ايڊمز |President=جان ايڊمز |President start=1797 |President end=1801 |Vice President=[[ٿامس جيفرسن]] |Vice President start=1797 |Vice President end=1801 |State=[[ٽيموٿي پڪرنگ]] |State start=1797 |State end=1800 |State 2=[[جان مارشل]] |State start 2=1800 |State end 2=1801 |Treasury=[[اولِور وولڪاٽ جونيئر]] |Treasury start=1797 |Treasury end=1800 |Treasury 2=[[ساموئل ڊيڪسٽر]] |Treasury date 2=1801 |War=[[جيمس مَڪهينري]] |War start=1797 |War end=1800 |War 2=[[ساموئل ڊيڪسٽر]] |War start 2=1800 |War end 2=1801 |Justice=[[چارلس لي (اٽارني جنرل)]] |Justice start=1797 |Justice end=1801 |Navy=[[بينجمن اسٽوڊرٽ]] |Navy start=1798 |Navy end=1801 }} ===عدالتي مقرريون=== {{main|جان ايڊمز پاران مقرر ڪيل وفاقي ججن جي فهرست}} [[File:John Marshall by Henry Inman, 1832.jpg|thumb|upright=.9|[[جان مارشل]]، گڏيل رياستن جي سپريم ڪورٽ جو چوٿون [[چيف جسٽس آف دي يونائيٽيڊ اسٽيٽس]]، ايڊمز جي چند قابلِ اعتماد ساٿين مان هڪ هو.]] {{Infobox SCOTUS Appointments |align=left |President=ايڊمز |Chief Justice = [[جان مارشل]] |Chief Justice start =1801 |Chief Justice end =1835 |Associate = [[بشروڊ واشنگٽن]] |Associate start = 1799 |Associate end = 1829 |Associate 2 = [[الفريڊ مور]] |Associate 2 start = 1800 |Associate 2 end = 1804 |Footnotes = }} ايڊمز پنهنجي صدارت دوران گڏيل رياستن جي سپريم ڪورٽ جا ٻه ايسوسيئيٽ جسٽس مقرر ڪيا: [[بشروڊ واشنگٽن]]، جيڪو جارج واشنگٽن جو ڀائيٽو هو، ۽ [[الفريڊ مور]].{{sfn|Perry|1986|pp=371–410}} جڏهن 1800ع ۾ ايلزورتھ خراب صحت سبب رٽائر ٿيو، تڏهن عدالت جي چوٿين چيف جسٽس جي مقرري ايڊمز جي ذميواري بڻجي. ان وقت اڃا پڪ نه هئي ته چونڊ ۾ جيفرسن کٽيندو يا بر. ان جي باوجود، ايڊمز جو خيال هو ته چونڊ اهڙي شخص جي ٿيڻ گهرجي جيڪو “وچين عمر جي پوري قوت” ۾ هجي ۽ ممڪن طور ڊگهي عرصي تائين ايندڙ ريپبلڪن صدورن جي سلسلي جو توازن قائم رکي سگهي. ايڊمز پنهنجي سيڪريٽري آف اسٽيٽ [[جان مارشل]] کي چونڊيو.{{sfn|Smith|1962b|pp=1063–1064}} هو، اسٽوڊرٽ سان گڏ، ايڊمز جي چند قابلِ اعتماد ڪابينا ميمبرن مان هو، ۽ جڏهن ايڊمز وائيٽ هائوس پهتو ته انهن مان پهرين ماڻهن مان هو جنهن سندس آجيان ڪئي.{{sfn|McCullough|2001|p=550}} ايڊمز 31 جنوري 1801ع تي سندس مقرري تي صحيح ڪئي ۽ سينيٽ فوراً ان جي توثيق ڪئي.{{sfn|McCullough|2001|p=560}} مارشل جي ڊگهي مدت عدالت تي گهرو اثر ڇڏيو. هن آئين جي محتاط ۽ دليل تي ٻڌل قومي تشريح کي برقرار رکيو ۽ عدالتي شعبي کي ايگزيڪيوٽو ۽ قانونساز شعبي جي برابر حيثيت ڏني.{{sfn|Ferling|1992|p=411}} 1800ع جي چونڊن ۾ فيڊرلسٽن ڪانگريس جي ٻنهي ايوانن سان گڏ وائيٽ هائوس تي به ڪنٽرول وڃائي ڇڏيو، جنهن کان پوءِ ڇهين ڪانگريس جي فيبروري 1801ع واري “ليم ڊڪ” اجلاس ۾ هڪ عدالتي قانون منظور ڪيو ويو، جيڪو عام طور تي [[مڊنائٽ ججز ايڪٽ]] طور سڃاتو وڃي ٿو. هن قانون ضلعي عدالتن ۽ سپريم ڪورٽ جي وچ ۾ وفاقي اپيل عدالتن جو هڪ نئون نظام قائم ڪيو. ايڊمز پنهنجي مدو ختم ٿيڻ کان صرف ڪجهه ڏينهن اڳ هن قانون تحت پيدا ٿيل خالي جڳهن تي ڪيترن ئي ججن کي مقرر ڪيو، جن کي سندس مخالفن “مڊنائٽ ججز” سڏيو. جڏهن ستين ڪانگريس، جنهن ۾ ريپبلڪنن جي مضبوط اڪثريت هئي، [[جوڊيشري ايڪٽ آف 1802]] منظور ڪيو ۽ نون قائم ڪيل عدالتن کي ختم ڪيو، ته انهن مان گهڻن ججن پنهنجا عهدا وڃائي ڇڏيا.{{sfn|Ferling|1992|pp=408–410}} ==صدارت کان پوءِ وارو دور (1801–1826)== ===شروعاتي ريٽائرمينٽ جا سال=== ايڊمز ٻيهر پنهنجي زمينداري زندگي ڏانهن موٽيو ۽ [[پيس فيلڊ]]، [[ڪوئنسي، ميساچوسيٽس]] ۾ زراعت شروع ڪئي، ساڳي وقت هن پنهنجي سوانح عمري لکڻ جو ڪم به شروع ڪيو. بهرحال، اهو ڪم ڪيترين خالن سبب اڌورو رهيو ۽ بغير ترميم جي ڇڏي ڏنو ويو.<ref>{{harvnb|Ferling|1992|pp=421–423}}</ref> سندس گهڻو ڌيان فارم جي ڪم تي رهيو،<ref>{{harvnb|Ferling|1992|p=435}}</ref> جيتوڻيڪ جسماني مشقت گهڻو ڪري ڪرائي تي رکيل مزدورن حوالي ڪندو هو.<ref>{{harvnb|Smith|1962b|p=1075}}</ref> سندس سادگي پسند طرزِ زندگي ۽ صدارتي پگهار سبب 1801ع تائين هن وٽ چڱي خاصي دولت گڏ ٿي وئي. 1803ع ۾ [[برڊ، سيواج اينڊ برڊ]] نالي بئنڪ، جنهن وٽ سندس لڳ ڀڳ 13,000 ڊالر جمع هئا، ڏيوالي ٿي وئي.<ref>{{harvnb|Holton|2010|p=340}}</ref> بحران کي سندس پٽ [[جان ڪوئنسي ايڊمز]] حل ڪيو، جنهن وي موٿ ۽ ڪوئنسي ۾ سندس ملڪيتون، جن ۾ پيس فيلڊ به شامل هو، 12,800 ڊالر ۾ خريد ڪيون.<ref>{{harvnb|Ferling|1992|p=435}}</ref> ريٽائرمينٽ جي پهرين چئن سالن دوران ايڊمز ٻين سان گهڻو رابطو نه رکيو، پر پوءِ آهستي آهستي پراڻن ساٿين جهڙوڪ [[بنجمن واٽرهاوس]] ۽ [[بنجامن رش]] سان خط و ڪتابت ٻيهر شروع ڪئي.<ref>{{harvnb|Ferling|1992|p=426}}</ref> ايڊمز عام طور تي عوامي معاملن تي خاموش رهيو. هن صدر طور [[ٿامس جيفرسن]] جي پاليسين تي کليل تنقيد نه ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال هو ته “ڪنهن به انتظاميه جي هر قدم جي مخالفت ڪرڻ بدران، اسان کي انصاف جي حد تائين هر حڪومت جي حمايت ڪرڻ گهرجي.”<ref>{{harvnb|McCullough|2001|p=595}}</ref><ref name="Adams 1808">{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/99-02-02-5238 |title=From John Adams to Benjamin Rush, 18 April 1808 |publisher=Adams Papers, Massachusetts Historical Society |access-date=October 7, 2017}}</ref> جڏهن ناراض جيمز ڪيلينڊر، جنهن کي سرڪاري عهدو نه ملڻ تي ڪاوڙ هئي، صدر خلاف [[سيلي هيمنگز]] واري معاملي کي ظاهر ڪيو، تڏهن به ايڊمز خاموش رهيو.<ref>{{harvnb|McCullough|2001|pp=579–585}}</ref> 1803ع ۾ جان ڪوئنسي سينيٽ لاءِ چونڊيو ويو. جلد ئي هو ۽ سندس پيءُ، ٻنهي، پارٽي وابستگي کان مٿي ٿي [[لوئزيانا خريداري]] جي حمايت ڪئي.<ref>{{harvnb|McCullough|2001|p=586}}</ref> جيفرسن جي دور ۾ ايڊمز سان لاڳاپيل واحد وڏو سياسي تڪرار 1806ع ۾ [[مرسي اوٽس وارن]] سان ٿيو، جنهن پنهنجي آمريڪي انقلاب بابت ڪتاب ۾ ايڊمز تي “بادشاهت پسندي” ۽ “حد کان وڌيڪ خواهش” جا الزام لڳايا. ٻنهي جي وچ ۾ تيز خط و ڪتابت ٿي، پر آخرڪار دوستي بحال ٿي وئي.<ref>{{harvnb|McCullough|2001|pp=594–596}}</ref> ايڊمز ذاتي طور تي صدر جي [[ايمبارگو ايڪٽ آف 1807]] تي تنقيد ڪئي،<ref name="Adams 1808"/> جڏهن ته جان ڪوئنسي ان جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{harvnb|McCullough|2001|pp=598–599}}</ref> 1808ع ۾ جان ڪوئنسي سينيٽ تان استعيفيٰ ڏني، جڏهن وفاقي پارٽي جي ڪنٽرول هيٺ [[ميساچوسيٽس سينيٽ]] کيس ٻيهر نامزد ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جڏهن وفاقين کيس پنهنجي پارٽي کان ڌار قرار ڏنو، تڏهن ايڊمز کيس لکيو ته هن پاڻ به “ڪافي وقت اڳ ان جماعت جي نالي ۽ صفتن کان لاتعلقي اختيار ڪئي هئي.”<ref>{{harvnb|McCullough|2001|p=599}}</ref> 1809ع ۾ جيفرسن جي ريٽائرمينٽ کان پوءِ ايڊمز وڌيڪ سرگرم ٿيو. هن ٽي سال تائين [[بوسٽن پيٽريئٽ]] اخبار ۾ خطن جو سلسلو شايع ڪيو، جنهن ۾ هن 1800ع ۾ [[اليگزينڊر هيملٽن]] جي لکيل تنقيدي پمفليٽ جو جواب ڏنو. جيتوڻيڪ هيملٽن 1804ع ۾ [[بر–هيملٽن مقابلو]] ۾ [[ايرن بر]] هٿان مارجي چڪو هو، ايڊمز پنهنجي ساک جي بحالي ضروري سمجهي. هن [[وار آف 1812]] جي حمايت ڪئي ۽ قومي اتحاد جي وڌندڙ رجحان کي ساراهيو.<ref>{{harvnb|Ferling|1992|pp=425–426}}</ref> هن [[جيمس ميڊيسن]] جي ٻيهر چونڊ جي به حمايت ڪئي.<ref>{{harvnb|Smith|1962b|pp=1107–1108}}</ref> سندس ڌيءَ [[ايبيگيل ايڊمز سمٿ]] (“نبي”) جي شادي [[وليم اسٽيڦنز سمٿ]] سان ٿي، پر ناڪام شادي بعد هوءَ واپس والدين وٽ اچي رهي ۽ 1813ع ۾ ڇاتيءَ جي ڪينسر سبب وفات ڪري وئي.<ref>{{harvnb|Ferling|1992|p=430}}</ref> ===جيفرسن سان خط و ڪتابت=== 1801ع جي شروعات ۾ ايڊمز، جيفرسن کي مبارڪباد جو مختصر خط موڪليو، پر جيفرسن جواب نه ڏنو ۽ ٻئي لڳ ڀڳ 12 سال ڳالهائيندا نه رهيا. 1804ع ۾ ايبيگيل، پنهنجي مڙس کان بغير ٻڌائڻ جي، جيفرسن کي سندس ڌيءَ [[ميري جيفرسن ايپس]] (“پولي”) جي وفات تي تعزيت جو خط لکيو. ان سان مختصر خط و ڪتابت شروع ٿي، جيڪا جلد سياسي تلخيءَ ۾ تبديل ٿي وئي ۽ ختم ٿي وئي.<ref>{{harvnb|Ferling|1992|p=431}}</ref> 1812ع ۾ ٻنهي جي وچ ۾ ٻيهر ميل جول ٿيو. سندن گڏيل دوست [[بنجامن رش]] ٻنهي کي رابطو ڪرڻ لاءِ همٿايو. نئين سال تي ايڊمز، جان ڪوئنسي ايڊمز جي بيان بازيءَ تي لکيل ڪتابن جو مجموعو جيفرسن ڏانهن موڪليو، جنهن جو جيفرسن فوري ۽ دوستانه جواب ڏنو. هنن جي خط و ڪتابت زندگيءَ جي آخر تائين جاري رهي ۽ آمريڪي ادب جي اهم ورثي طور سڃاتي وڃي ٿي. مجموعي طور 158 خط هئا — 109 ايڊمز جا ۽ 49 جيفرسن جا.<ref>{{harvnb|Ferling|1992|pp=431–432}}</ref> شروع ۾ ايڊمز سياسي معاملن تي وضاحت چاهيندو رهيو، پر جيفرسن ان بحث کان پاسو ڪيو.<ref>{{harvnb|McCullough|2001|p=607}}</ref> بعد ۾ خط فلسفي ۽ ذاتي زندگيءَ ڏانهن مڙيا.<ref>{{harvnb|McCullough|2001|p=608}}</ref> ===آخري سال ۽ وفات=== [[File:John Adams' Peacefield.jpg|thumb|upright=1.1|[[پيس فيلڊ]]، جان ايڊمز جو گهر، [[ڪوئنسي، ميساچوسيٽس]]]] [[File:John Adams Resting Place.jpg|thumb|upright=1.1|جان ايڊمز جو مقبرو، [[يوناٽيڊ فرسٽ پيرش چرچ]]]] ايبيگيل 28 آڪٽوبر 1818ع تي پيس فيلڊ ۾ ٽائيفائيڊ سبب وفات ڪئي.<ref>{{harvnb|Ferling|1992|p=437}}</ref> 1824ع ۾ آمريڪا ۾ چار اميدوارن وچ ۾ صدارتي چونڊ ٿي، جنهن ۾ جان ڪوئنسي به شامل هو. [[مارڪيز ڊي لافايٽ]] ملڪ جو دورو ڪيو ۽ پيس فيلڊ ۾ ايڊمز سان مليو.<ref>{{harvnb|McCullough|2001|p=637}}</ref> 1825ع ۾ جان ڪوئنسي جي چونڊ جي تصديق ٿيڻ تي ايڊمز چيو ته “ڪو به اڳوڻو صدر ڪنهن دوست کي هن عهدي تي پهچڻ تي مبارڪ نه ڏيندو.”<ref>{{harvnb|McCullough|2001|p=639}}</ref> 4 جولاءِ 1826ع تي، آزاديءَ جي اعلان جي 50هين سالگرهه تي، ايڊمز شام تقريباً 6:20 وڳي پيس فيلڊ ۾ دل جي دوري سبب وفات ڪئي.<ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/nation/la-na-july-fourth-presidents-20170704-story.html |title=When three presidents died on the Fourth of July, Americans saw the work of God |last=Etehad |first=Melissa |date=July 4, 2017 |newspaper=Los Angeles Times |access-date=May 1, 2023}}</ref><ref>{{harvnb|McCullough|2001|pp=646–647}}</ref> سندس آخري لفظ هئا: “ٿامس جيفرسن اڃا زنده آهي.” هن کي خبر نه هئي ته جيفرسن ڪجهه ڪلاڪ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو.<ref>{{harvnb|McCullough|2001|p=646}}</ref><ref>{{harvnb|Ellis|2003|p=248}}</ref> 90 ورهين جي عمر ۾، هو سڀ کان وڌيڪ عمر تائين زنده رهندڙ آمريڪي صدر رهيو، جيستائين [[رونالڊ ريگن]] 2001ع ۾ اهو رڪارڊ ٽوڙيو.<ref>{{cite news |url=https://www.cbsnews.com/news/reagan-celebrates-90th/ |title=Reagan Celebrates 90th |work=CBS News |date=February 5, 2001 |access-date=January 29, 2018}}</ref> جان ۽ ايبيگيل ايڊمز جي قبر [[يوناٽيڊ فرسٽ پيرش چرچ]]، ڪوئنسي ۾ آهي، جتي جان ڪوئنسي ۽ لويزا ايڊمز به دفن آهن.<ref>{{cite web|title=History|url=http://www.ufpc.org/historyvisitorprogram/history.html|publisher=United First Parish Church|access-date=September 25, 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911165517/http://www.ufpc.org/historyvisitorprogram/history.html|archive-date=September 11, 2015}}</ref> ==سياسي لکڻيون== ===''حڪومت بابت خيال''=== [[File:Thoughts on Government.jpg|thumb|upright=1.1|''[[حڪومت بابت خيال]]''، ايڊمز جو 1776ع ۾ لکيل پمفليٽ|alt=ايڊمز جي پمفليٽ جي عنواني صفحو]] پهريئن براعظمي ڪانگريس دوران، ايڊمز کان ڪڏهن ڪڏهن حڪومت بابت سندس راءِ گهري ويندي هئي. ان جي اهميت کي مڃيندي به، ايڊمز نجي طور [[ٿامس پين]] جي 1776ع واري پمفليٽ ''[[عام عقل (پمفليٽ)|عام عقل]]'' تي تنقيد ڪئي هئي، جنهن بادشاهت جي هر صورت تي حملو ڪيو—حتيٰ آئينِي بادشاهت تي به—اهڙي آئينِي بادشاهت، جنهن جي حمايت [[جان لاڪ]] ڪندو هو. ان ۾ هڪ اڪيلي ايوان واري قانون ساز اداري جي حمايت ڪئي وئي هئي ۽ اهڙي ڪمزور انتظاميه جي، جيڪا قانون ساز اداري طرفان چونڊيل هجي. ايڊمز موجب، ليکڪ وٽ “ڊاهڻ ۾ هٿ وڌيڪ سٺو هو، ٺاهڻ ۾ گهٽ.”{{sfn|McCullough|2001|p=97}} ايڊمز جو خيال هو ته پمفليٽ ۾ ظاهر ڪيل خيال “ايترا ته انتهائي جمهوري آهن—بغير ڪنهن پابنديءَ جي يا توازن/جوابدار وزن پيدا ڪرڻ جي ڪوشش کان به سواءِ—جو اهو لازماً انتشار ۽ هر بُرو ڪم پيدا ڪندو.”{{sfn|Foot|Kramnick|1987|p=11}} پين جيڪا ڳالهه پئي ڪئي، سا هڪ انتهاپسند جمهوريت هئي، جيڪا “چيڪس اينڊ بيلنسز” جي اُن نظام سان ٺهڪندڙ نه هئي، جيڪو قدامت پسندن جهڙوڪ ايڊمز لاڳو ڪرڻ چاهيندا هئا.{{sfn|Gimbel|1956|p=21}} ڪجهه نمائندن جي اصرار تي ايڊمز پنهنجا خيال جدا جدا خطن جي صورت ۾ لکيا. [[رچرڊ هينري لي]] ان کان ايترو متاثر ٿيو جو ايڊمز جي رضامندي سان هن سڀ کان وڌيڪ جامع خط ڇاپرائي ڇڏيو. اهو اپريل 1776ع ۾ بغير نالي جي شايع ٿيو، ۽ ان جو عنوان ''[[حڪومت بابت خيال]]'' رکيو ويو، ۽ ان کي “هڪ شريف ماڻهوءَ جو پنهنجي دوست ڏانهن خط” جي انداز ۾ پيش ڪيو ويو. ڪيترن تاريخدانن جو اتفاق آهي ته ايڊمز جي ٻي ڪنهن لکڻي جو اثر هن پمفليٽ جيترو ڊگهو ۽ قائم رهندڙ نه رهيو.{{sfn|Ferling|1992|pp=155–157}} ايڊمز صلاح ڏني ته حڪومت جو ڍانچو اهڙي مقصد لاءِ چونڊيو وڃي، جنهن مان گهڻن ماڻهن جي خوشي ۽ نيڪي حاصل ٿئي. هن لکيو: “ڪو به سٺو حڪومتي نظام ناهي، سواءِ اُن جي جيڪو [[آمريڪا ۾ ريپبلڪن ازم|ريپبلڪن]] هجي. [[برطانيا جي آئين|برطانوي آئين]] جو واحد قيمتي حصو به ان ڪري آهي، جو ريپبلڪ جي تعريف ئي قانونن جي سلطنت آهي، ماڻهن جي نه.” هن رسالي ۾ [[ٻه ايوانيت]] جي دفاع ۾ دليل ڏنا، ڇو ته “هڪڙو اڪيلو اسيمبلي هر اُن عيب، بيوقوفي ۽ ڪمزوريءَ جي تابع ٿيندو آهي، جيڪي هڪ فرد ۾ ٿي سگهن ٿيون.”<ref>Papers of Adams, Vol. IV, p. 195, "Thoughts on Government"</ref> ايڊمز تجويز ڏني ته [[اختيارن جي ورهاست]] ذريعي [[انتظامي شاخ (حڪومت)|انتظامي]]، [[عدالتي شاخ]] ۽ [[قانون ساز شاخ]] جي وچ ۾ جدا جدا اختيار مقرر ٿين. هن وڌيڪ سفارش ڪئي ته جيڪڏهن براعظمي حڪومت ٺهي، ته اها “مقدس نموني محدود” رکجي ڪجهه مقرر ڪيل [[مقرر ڪيل اختيارن]] تائين. ''حڪومت بابت خيال'' کي رياستي آئين لکڻ واري هر هال ۾ حوالو طور استعمال ڪيو ويو. ايڊمز هن خط کي آزاديءَ جي مخالفن تي تنقيد لاءِ به استعمال ڪيو. هن دعويٰ ڪئي ته [[جان ڊڪن سن]] جو ريپبلڪن ازم کان ڊپ ئي اهو سبب هو جو هو آزاديءَ جي حمايت نه ڪندو هو، ۽ ڏاکڻي زميندارن جي مخالفت جي جڙ اُن ڊپ ۾ هئي ته سندن غلام رکندڙ اشرافي حيثيت خطري ۾ پئجي ويندي.{{sfn|Ferling|1992|pp=155–157}} ===ميساچوسيٽس جو آئين=== 1779ع ۾ فرانس واري پنهنجي پهرين سفارتي ذميواريءَ مان واپس اچڻ بعد، ايڊمز کي [[ميساچوسيٽس آئيني ڪنوينشن (1779–1780)|ميساچوسيٽس آئيني ڪنوينشن]] لاءِ چونڊيو ويو، جنهن جو مقصد ميساچوسيٽس لاءِ نئون آئين جوڙڻ هو. هو ٽي رڪني ڪميٽي ۾ شامل هو، جنهن ۾ [[سيموئل ايڊمز]] ۽ [[جيمس بوڊوئن]] به شامل هئا، ۽ آئين جو مسودو تيار ڪرڻ جو ڪم هو. لکڻ جو وڏو حصو بنيادي طور جان ايڊمز پاڻ ڪيو. نتيجي ۾ ٺهيل [[ميساچوسيٽس جو آئين]] 1780ع ۾ منظور ٿيو. اهو پهريون آئين هو جيڪو خاص ڪميٽيءَ لکيو، پوءِ ماڻهن ان جي توثيق ڪئي، ۽ اهو پهريون آئين هو جنهن ۾ ٻه ايوانن تي ٻڌل قانون ساز ادارو رکيو ويو. ان ۾ واضح انتظامي شاخ شامل هئي—جيتوڻيڪ هڪ ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ذريعي ان کي محدود رکيو ويو—۽ ٻن ٽهائي اڪثريت وارو ويٽو، گڏوگڏ آزاد عدالتي شاخ. ججن کي عمر ڀر جي مقرري ملي، يعني “سٺي رويي دوران پنهنجا عهدا سنڀالين.”{{sfn|Ferling|1992|pp=214–216}} آئين فرد جي “فرض” کي تسليم ڪيو ته هو “اعليٰ هستي” جي عبادت ڪري، ۽ اهو حق به ڏنو ته هو پنهنجي ضمير جي هدايت موجب “سڀ کان وڌيڪ پسنديده طريقي” سان بنا ڪنهن تڪليف جي عبادت ڪري سگهي.{{sfn|McCullough|2001|p=222}} هن ۾ سڀني شهرين جي ٻارن لاءِ ٽي سال مفت سرڪاري تعليم جو بندوبست به رکيو ويو.{{sfn|Ferling|1992|p=272}} ايڊمز تعليم کي [[روشن خيالي جو دور|روشن خيالي]] جي بنيادي ستون طور ڏسندو هو. هن جو خيال هو ته جيڪي ماڻهو “جهالت جي حالت” ۾ هوندا آهن، تن کي غلام بڻائڻ آسان هوندو آهي، جڏهن ته جيڪي “علم سان روشن” ٿيندا آهن، سي پنهنجي آزاديون وڌيڪ چڱيءَ طرح بچائي سگهن ٿا.{{sfn|Burns|2013|p=76}} ===''آئين جو دفاع''=== ايڊمز جي سياسي ۽ حڪومتي معاملن سان بيحد لڳاءُ—جنهن سبب کيس زال ۽ ٻارن کان گهڻي جدائي به برداشت ڪرڻي پئي—هڪ گهريلو پسمنظر به رکندو هو، جنهن کي هن 1780ع ۾ هن ريت بيان ڪيو: “مون کي سياست ۽ جنگ پڙهڻ گهرجي ته جيئن منهنجا پٽ رياضي ۽ فلسفو پڙهڻ جي آزادي حاصل ڪن. منهنجن پٽن کي جاگرافي، قدرتي تاريخ، بحري معمارِي، ناويگيشن، واپار ۽ زراعت پڙهڻ گهرجي ته جيئن سندن ٻارن کي تصويرڪاري، شاعري، موسيقي، تعمير، مجسما سازي، ٽاپيسٽري ۽ چيني مٽيءَ جي هنر (پورسلين) پڙهڻ جو حق ملي.”{{sfn|Ferling|1992|pp=174–175}} لنڊن ۾ رهندي، ايڊمز کي خبر پئي ته [[آئيني ڪنوينشن (آمريڪا)|آئيني ڪنوينشن]] رٿيو پيو وڃي ته جيئن [[اتحاد جا مقالا|اتحاد جا مقالا]] ۾ ترميم ڪئي وڃي. جنوري 1787ع ۾ هن ''A Defence of the Constitutions of Government of the United States'' نالي ڪتاب/رسالو شايع ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.constitution.org/jadams/ja1_00.htm |title=John Adams: Defence of the Constitutions, 1787 |publisher=Constitution.org |access-date=March 2, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125085353/http://www.constitution.org/jadams/ja1_00.htm |archive-date=January 25, 2010 }}</ref> هن پمفليٽ ۾ ايڊمز [[اين رابرٽ جيڪس ترگو]] (ترگو) ۽ ٻين يورپي ليکڪن جي اُن راءِ کي رد ڪيو، جنهن موجب رياستي حڪومتن جا ڍانچا بُرا ۽ عيب دار هئا. هن تجويز ڏني ته “امير، سٺي خاندان وارا، ۽ قابل” ماڻهن کي سينيٽ ۾ ٻين کان جدا رکڻ گهرجي—اهو بندوبست کين هيٺئين ايوان تي غلبو حاصل ڪرڻ کان روڪيندو. ايڊمز جي ''آئينن جو دفاع'' کي [[مخلوط حڪومت]] جي نظريي جي وضاحت طور بيان ڪيو ويو آهي. ايڊمز جو دليل هو ته هر سياسي سماج ۾ سماجي طبقا موجود هوندا آهن، ۽ سٺو حڪومتي نظام اُن حقيقت کي قبول ڪري ٿو. هن چيو ته صدين تائين نظم ۽ آزادي برقرار رکڻ لاءِ اهڙو مخلوط نظام ضروري رهيو آهي، جيڪو بادشاهت، اشرافيت ۽ جمهوريت جي وچ ۾ توازن قائم ڪري.{{sfn|Adams|1954|p=xvii}} تاريخدان [[گورڊن ايس وُڊ]] جو خيال هو ته جڏهن وفاقي آئين جي توثيق ٿي، تڏهن تائين ايڊمز جي سياسي فلسفي جي اهميت ختم ٿي چڪي هئي. ان وقت تائين آمريڪي سياسي سوچ هڪ ڏهاڪي کان وڌيڪ بحث ۽ تجربي جي دٻاءَ سان بدلجي چڪي هئي، ۽ سياست کي سماجي طبقن جي آئينگي سمجهڻ واري ڪلاسيڪي نظرئي کان پري ٿي وئي هئي. آمريڪن جي نئين سمجهه موجب [[عوامي حاڪميت]] جو مطلب اهو هو ته قوم ۾ طاقت جو واحد مالڪ شهري عوام آهي. حڪومت ۾ نمائندن وٽ عوام جي طاقت جو رڳو ڪجهه حصو، ۽ اهو به رڳو محدود وقت لاءِ هوندو آهي. ايڊمز بابت سمجهيو ويو ته هن هن ارتقا کي نظرانداز ڪيو ۽ پراڻي سياستي تصور سان وابستگي ظاهر ڪئي.{{sfn|Wood|2006|pp=173–202}} پر وُڊ تي اهو اعتراض به ٿيو ته هن “ريپبلڪ” جي اصطلاح بابت ايڊمز جي مخصوص تعريف ۽ ماڻهن پاران توثيق ڪيل آئين جي حمايت کي نظرانداز ڪيو آهي.{{sfn|Thompson|1998|p=317}} [[اختيارن جي ورهاست]] بابت ايڊمز لکيو ته: “طاقت کي طاقت سان، ۽ مفاد کي مفاد سان مقابلي ۾ آڻڻ لازمي آهي.”<ref name="Works of John Adams, IV:557">Works of John Adams, IV:557</ref> هي خيال پوءِ [[جيمس ميڊيسن]] جي جملي سان به ظاهر ٿيو ته “خواهش کي خواهش سان روڪڻو پوندو”، جيڪو [[فيدرلسٽ نمبر 51]] ۾ نئين آئين هيٺ اختيارن جي ورهاست جي وضاحت لاءِ آيو.<ref name="Works of John Adams, IV:557"/><ref>{{cite web |last=Madison |first=James|title=The Federalist No. 51 |url=http://en.wikisource.org/w/index.php?title=The_Federalist_Papers/No._51&oldid=504230}}</ref> ايڊمز جو خيال هو ته انسان فطري طور پنهنجي خواهشن کي وڌائڻ چاهيندو آهي، ۽ جيڪڏهن رڳو هڪ جمهوريت ذريعي چونڊيل ايوان کي بنا روڪ ٽوڪ جي ڇڏيو وڃي ته اهو انهيءَ خطا جو شڪار ٿيندو؛ تنهن ڪري ان کي مٿئين ايوان ۽ انتظاميه ذريعي چيڪ ڪرڻ ضروري آهي. هن لکيو ته مضبوط انتظاميه عوام جي آزاديءَ کي اُنهن “اشرافن” کان بچائيندي، جيڪي اها آزادي کسي وٺڻ جي ڪوشش ڪندا.<ref name="Ralston">{{cite encyclopedia |url=https://www.iep.utm.edu/amer-enl/#SH3d |title=American Enlightenment Thought |last=Ralston |first=Shane J. |encyclopedia=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=July 6, 2018}}</ref> ايڊمز 1787ع جي پڇاڙيءَ ۾ پهريون ڀيرو نئون [[آمريڪا جو آئين]] ڏٺو. هن جيفرسن کي لکيو ته هن ان کي “وڏي اطمينان سان” پڙهيو. ايڊمز افسوس ظاهر ڪيو ته صدر کي [[آمريڪا جي سينيٽ|سينيٽ]] جي منظوري کان سواءِ مقرريون ڪرڻ جي طاقت نه هوندي، ۽ [[آمريڪا جي حقن جو بل|حقن جو بل]] نه هئڻ تي به کيس اعتراض هو.{{sfn|McCullough|2001|p=379}} ==سياسي فلسفو ۽ خيال== {{republicanism sidebar}} {{Conservatism US|politicians}} ===غلامي=== ايڊمز ڪڏهن به [[آمريڪا ۾ غلامي|غلام]] نه رکيو، ۽ اصولي طور غلام مزدوري استعمال ڪرڻ کان انڪار ڪيو، چئي: <blockquote>مون سڄي حياتيءَ ۾ غلاميءَ جي عمل کي ايتري نفرت سان ڏٺو آهي، جو مون ڪڏهن به نه ڪو ڪارو ماڻهو، نه ڪو ٻيو ڪنهن قسم جو غلام رکيو؛ جيتوڻيڪ مون ڪيترائي سال اهڙن وقتن ۾ گذاريا آهن، جڏهن اهو عمل بدنام نه سمجهيو ويندو هو، جڏهن منهنجي چوڌاري بهترين ماڻهو به ان کي پنهنجي ڪردار سان ناسازگار نه سمجهندا هئا؛ ۽ جڏهن آزاد ماڻهن جي محنت ۽ گذر سفر تي مون کي هزارين ڊالر خرچ ڪرڻا پيا، جيڪي مان اُن وقت ڪارن ماڻهن کي خريد ڪري بچائي سگهيس ها، جڏهن اهي تمام سستا هوندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/99-02-02-7148 |title=جان ايڊمز کان رابرٽ جے. ايوانس ڏانهن، 8 جون 1819ع |publisher=ايڊمز پيپرز، ميساچوسيٽس هسٽاريڪل سوسائٽي |access-date=May 17, 2022}}</ref></blockquote> جنگ کان اڳ، هو ڪڏهن ڪڏهن غلامن کي سندن آزاديءَ لاءِ داخل ڪيل دعوائن ۾ نمائندگي به ڏيندو هو.{{sfn|Ferling|1992|p=77}} ايڊمز عام طرح ڪوشش ڪندو هو ته غلاميءَ جو سوال قومي سياست کان پري رهي، ڇو ته آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ اتحاد ضروري هو ۽ ڏکڻ طرفان متوقع ردِعمل کي هو اڳ ئي ڏسندو هو. هن 1777ع ۾ ميساچوسيٽس ۾ غلام آزاد ڪرڻ واري هڪ بل جي مخالفت ۾ چيو ته هن وقت اهو مسئلو حد کان وڌيڪ ورهائيندڙ آهي، تنهن ڪري قانون سازي کي “ڪجهه وقت لاءِ سُتل” رهڻ گهرجي. هن ڏکڻ وارن جي مخالفت سبب انقلاب ۾ ڪارن سپاهين جي استعمال جي به مخالفت ڪئي.{{sfn|Wiencek|2004|p=215}} ميساچوسيٽس ۾ غلامي تقريباً 1780ع ۾ ختم ٿي وئي، جڏهن جان ايڊمز پاران ميساچوسيٽس جي آئين ۾ شامل ڪيل “حقن جي اعلان” ۾ اشارتي طور ان کي ممنوع قرار ڏنو ويو.{{sfn|Moore|1866|pp=200–203}} [[ابيگيل ايڊمز]] کليءَ طرح غلاميءَ جي مخالف هئي.{{sfn|McCullough|2001|p=26}} ===بادشاهت پسندي=== [[File:Gilbert Stuart John Adams.jpg|thumb|left|200px|''جان ايڊمز''، 1823ع جو هڪ پورٽريٽ جيڪو [[گلبرٽ اسٽوئرٽ]] ٺاهيو؛ اهو سندس پٽ [[جان ڪوئنسي ايڊمز|جان ڪوئنسي]] جي خواهش تي مڪمل ٿيو ۽ ايڊمز جو آخري پورٽريٽ هو.{{sfn|McCullough|2001|p=638}}|alt=هڪ پوڙهو ماڻهو ڳاڙهي ڪرسيءَ تي هٿ ٻڌي ويٺل آهي، ٿورو کاٻي پاسي ڏسي رهيو آهي.]] ايڊمز بادشاهت ۽ موروثي سياسي ادارن جي فائدن بابت تڪراري ۽ بدلجندڙ خيال ظاهر ڪيا.<ref name="Mark O. Hatfield, Vice Pres">{{cite web|first=مارڪ او.|last=هيٽفيلڊ|year=1997|url=https://www.senate.gov/artandhistory/history/resources/pdf/john_adams.pdf|title=آمريڪا جا نائب صدر|publisher=آمريڪي سرڪاري ڇپائي کاتو|pages=3–11|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121219094306/https://www.senate.gov/artandhistory/history/resources/pdf/john_adams.pdf|archive-date=December 19, 2012}}</ref> ڪڏهن ڪڏهن هو انهن طريقن جي وڏي حمايت به ڪندو هو، مثال طور اهو چئي ته “موروثي بادشاهت يا اشرافيت” اهي “واحد ادارا آهن، جيڪي ماڻهن جي قانونن ۽ آزادين کي ممڪن حد تائين بچائي سگهن ٿا.”{{sfn|Adams|1892|p=38}} ٻين وقتن ۾ هو اهڙن خيالن کان پاڻ کي پري به ڪندو هو، ۽ پاڻ کي “بادشاهت جو فاني ۽ نه ٺهندڙ دشمن” سڏيندو هو.{{sfn|McCullough|2001|p=410}}{{sfn|Adams|2004|p=466}} اهڙيون ترديدون به سندس نقادن کي مطمئن نه ڪري سگهيون، ۽ ايڊمز تي اڪثر بادشاهت پسند هجڻ جو الزام لڳايو ويندو هو.<ref name="John & Abigail Adams">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/adams/peopleevents/p_callender.html|title=جان ۽ ابيگيل ايڊمز|publisher=پي بي ايس آن لائين|access-date=July 17, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730143702/http://www.pbs.org/wgbh/amex/adams/peopleevents/p_callender.html|archive-date=July 30, 2013}}</ref> 8تاريخدان [[ڪلنٽن روسيٽر]] ايڊمز کي هڪ انقلابي قدامت پسند طور پيش ڪري ٿو، جيڪو ريپبلڪن ازم کي بادشاهت جي استحڪام سان توازن ۾ رکي “[[منظم آزادي]]” پيدا ڪرڻ چاهيندو هو.{{sfn|Rossiter|1955|p=114}} هن جو 1790ع وارو ''ڊاويلا بابت تقريرون''، جيڪو [[آمريڪا جي گزيٽ]] ۾ ڇپيو، وري به بي قابو جمهوريت جي خطرن بابت خبردار ڪندو آهي.{{sfn|McCullough|2001|p=421}} ايڊمز تي ڪيترائي حملا نهايت بي حياءَ هئا، جن ۾ اهو به چيو ويو ته هو “پاڻ کي بادشاهه تاج پهرائڻ” جو منصوبو ٺاهي رهيو آهي ۽ “جان ڪوئنسي کي تخت جو وارث بڻائڻ” لاءِ تياري ڪري رهيو آهي.<ref name="John & Abigail Adams"/> ايڊمز کي لڳندو هو ته وڏو خطرو اهو آهي ته اميرن جي [[اولِيگارڪي]] برابريءَ کي نقصان پهچائيندي طاقت تي قابض ٿي ويندي. انهي خطري کي روڪڻ لاءِ، اميرن جي طاقت کي ادارن وسيلي هڪ رُخ ڏيڻو پوندو ۽ مضبوط انتظاميه وسيلي ان تي چيڪ رکڻو پوندو.{{sfn|Mayville|2016|pp=11–14}}<ref name="Ralston"/> ===مذهبي خيال=== سوانح نگار [[ڊيئويڊ ميڪ ڪَلَف]] موجب، “ايڊمز هڪ پڪو عيسائي به هو ۽ هڪ آزاد سوچيندڙ به، ۽ هن کي انهن ٻنهي ۾ ڪو ٽڪراءُ نظر نه آيو.”{{sfn|McCullough|2001|p=18}} هن جو خيال هو ته باقاعده گرجا گهر وڃڻ انسان جي اخلاقي حس لاءِ فائديمند آهي.{{sfn|Everett|1966|pp=49–57}} ايڊمز جي پرورش [[ڪانگريگيشنل چرچ]] ۾ ٿي. ڪوئنسي ۾ [[يونٽيرين ازم|يونٽيرين]] ڌڙو غالب هو، جنهن ۾ ايڊمز ۽ سندس والد به شامل هئا. اهو ڪالونين ۾ هڪ نئين قوت هئي ۽ [[ثالوث]] ۽ [[عيسيٰ مسيح جي الوهيت]] کي رد ڪندو هو. ان جي مخالفت [[ڪيلون ازم|ڪيلونسٽ]] ڌڙي طرفان ٿيندي هئي. 1825ع ۾ يونٽيرين هڪ الڳ فرقي طور ڌار ٿي ويا، جنهن ۾ جان ايڊمز به شامل هو.<ref>ڊيئويڊ والڊسٽرايچر، ايڊيٽر. ''جان ايڊمز ۽ جان ڪوئنسي ايڊمز بابت ساٿي ڪتاب'' (2013ع) ص 23، 39.</ref><ref>ڊيئويڊ ايل. هومز، ''باني ابنائن جا عقيدا'' (آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس، 2006ع) باب 7، “جان ايڊمز جا مذهبي خيال”، ص 73–108؛ ۽ ابيگيل ايڊمز بابت ص 117–121.</ref> ايڊمز جو خاندان [[پيورٽنز]] مان هو. سخت پيورٽن ازم نيو انگلينڊ جي ثقافت، قانونن ۽ روايتن تي گهرو اثر وڌو، ۽ ايڊمز تاريخي پيورٽنن کي “آزاديءَ جا علمبردار، اهڙو سبب جيڪو اڃا تائين مقدس تڪڙ رکي ٿو” سڏيندو هو.{{sfn|Brookhiser|2002|p=13}} ڪيترن محققن کي جان ايڊمز جي ايمان کي سمجهڻ ڏکيو لڳي ٿو، ڇو ته هن جا خيال پيچيده هئا، ۽ هو [[دي ازم]] ۽ ڪيلون ازم جي وچ ۾ وچولو رستو اختيار ڪري [[يونٽيرين ازم|يونٽيرينيت]] ڏانهن لاڙو رکي ويٺو هو.<ref name ="Smith-2015">{{Cite book |last=اسمٿ |first=گيري اسڪاٽ |url=http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199391394.001.0001/acprof-9780199391394 |title=اوول آفيس ۾ مذهب: آمريڪي صدرن جون مذهبي زندگيون |date=2015-03-31 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |isbn=978-0-19-939139-4 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199391394.003.0002| quote="ايڊمز دي ازم ۽ شڪ پرستيءَ جي هڪ پاسي، ۽ ڪيلون ازم جي ٻي پاسي جي وچ ۾ وچولو رستو اختيار ڪرڻ گهريو، جيڪو هن کي آرمينيائي لاڙي ڏانهن وٺي ويو ۽ آخرڪار هن يونٽيرينيت قبول ڪئي."}}</ref> ڪجهه محقق ايڊمز کي [[عيسائي دي ازم|عيسائي دي ازم وارو]] به بيان ڪن ٿا.<ref name ="Oxford-Adams">{{Citation |last=هومز |first=ڊيئويڊ ايل |title=جان ايڊمز جا مذهبي خيال |date=2006-05-01 |work=باني ابنائن جا عقيدا |pages=73–78 |url=https://academic.oup.com/book/49983/chapter/422704966 |access-date=2026-02-16 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en |doi=10.1093/oso/9780195300925.003.0007 |isbn=978-0-19-530092-5|quote="ايڊمز پهريون صدر هو، جيڪو يونٽيرين هو؛ ۽ ايڊمز جي صورت ۾ هن عقيدي کي ڪجهه درستگي سان “عيسائي دي ازم” چئي سگهجي ٿو."}}</ref> فيلڊنگ دليل ڏئي ٿو ته ايڊمز جا عقيدا پيورٽن، دي ازمي ۽ [[هيومينزم|هيومينسٽ]] تصورن جو ميل هئا.{{sfn|Fielding|1940|pp=33–46}} فريزر لکي ٿو ته جيتوڻيڪ هو ڪيترين ڳالهين ۾ دي ازمين سان گڏ هو ۽ اڪثر دي ازمي اصطلاح استعمال ڪندو هو، “ايڊمز صاف طور دي ازمي نه هو… ايڊمز معجزن، تقدير/عنايت، ۽ ڪنهن حد تائين بائبل کي وحي طور مڃيندو هو.”<ref>فريزر، گريگ ايل. (2004ع). ''آمريڪي بنيادن جي سياسي الٰهيات''. پي ايڇ ڊي مقالو. ڪليئرمانٽ گريجوئيٽ يونيورسٽي. ص 46.</ref> 1796ع ۾ ايڊمز، [[ٿامس پين]] جي عيسائيت تي دي ازمي تنقيد کي ''[[عقل جو دور]]'' ۾ رد ڪيو، ۽ لکيو ته عيسائيت “سڀني مذهبن کان مٿانهون” ۽ “دانائي، نيڪي، انصاف ۽ انسانيت جو مذهب” آهي.<ref>{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Adams/01-03-02-0013-0002-0015 |title=26 جولاءِ 1796ع، اڱارو (جان ايڊمز جي ڊائري مان) |publisher=ايڊمز پيپرز، ميساچوسيٽس هسٽاريڪل سوسائٽي |access-date=September 29, 2018}}</ref> [[گورڊن ايس وُڊ]] لکي ٿو: “جيتوڻيڪ جيفرسن ۽ ايڊمز ٻنهي بائبل جي [[معجزو|معجزن]] ۽ مسيح جي الوهيت کي رد ڪيو، ايڊمز هميشه ماڻهن جي دينداريءَ لاءِ اهڙو احترام رکيو، جيڪو جيفرسن ڪڏهن نه رکيو.”{{sfn|Wood|2017|p=16}} رٽائرمينٽ وارن سالن ۾، ايڊمز وڌيڪ عام روشن خيالي واري مذهبي مثاليّت ڏانهن ويجهو ٿيو. هن برطانيا ۽ فرانس ۾ ادارياتي عيسائيت ۽ قائم گرجائن کي وڏي تڪليفن جو ذميوار قرار ڏنو، پر ساڳي وقت اهو به اصرار ڪيو ته سماج لاءِ مذهب ضروري آهي.{{sfn|Ferling|1992|pp=433–434}} ==ورثو== ===تاريخي ساک=== {{see also|Bibliography of John Adams}} [[File:The Story of America - John Adams.webm|thumb|thumbtime=4:35|ايڊمز بابت دستاويزي فلم، جيڪا [[وائيٽ هائوس]] طرفان جاري ڪئي وئي؛ 2025]] [[بينجمن فرينڪلِن]] اُن ڳالهه جو خلاصو ڏنو جيڪو ڪيترائي ماڻهو ايڊمز بابت سوچيندا هئا، چيائين: "هو پنهنجي ملڪ لاءِ سٺو چاهي ٿو، سدائين سچو ماڻهو آهي، اڪثر داناءُ به آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن، ۽ ڪي معاملن ۾، بلڪل هوش کان ٻاهر هوندو آهي."{{sfn|Chernow|2004|p=518}} ايڊمز کي پڪو احساس هو ته تاريخ کيس وساري ڇڏيندي ۽ سندس قدر نه ڪندي. اهي احساس گهڻو ڪري حسد ۽ ٻين باني اڳواڻن تي زباني حملا ڪرڻ جي صورت ۾ ظاهر ٿيندا رهيا.{{sfn|Ferling|1992|p=310}}{{sfn|Chernow|2004|p=520}} [[ايڊمنڊ مورگن (مورخ)|ايڊمنڊ مورگن]] دليل ڏئي ٿو: "ايڊمز مضحکہ خيز حد تائين خودپسند هو، بيحد حسد ڪندڙ، ۽ شرمائيندڙ حد تائين ساراهه جو بکيو. پر ڪوبه ماڻهو پنهنجي ملڪ جي خدمت ان کان وڌيڪ بي لوثي سان نه ڪري سگهيو." <ref>Edmund S. Morgan, "John Adams and the Puritan Tradition." ''New England Quarterly'' 34#4 (1961) p. 522.</ref> مورخ [[جارج سي. هيرنگ]] جو خيال هو ته ايڊمز باني اڳواڻن مان سڀ کان وڌيڪ خودمختيار ذهن رکندڙ هو.{{sfn|Herring|2008|p=89}} جيتوڻيڪ هو رسمي طور فيڊرلِسٽن سان لاڳاپيل رهيو، پر گهڻن معاملن ۾ هو پاڻ پنهنجي ئي ڌُر هو؛ ڪڏهن فيڊرلِسٽن سان به ايترو ئي اختلاف ڪندو هو جيترو ريپبلڪنن سان.{{sfn|Chernow|2004|p=647}} کيس اڪثر ڪنڊائتو مزاج (prickly) چيو ويندو هو، پر سندس ثابت قدمي اُنهن فيصلن مان جنم وٺندي هئي جيڪي هن عام مخالفت جي باوجود ڪيا.{{sfn|Herring|2008|p=89}} ايڊمز گهڻو تڪراري به رهيو، جيئن هن پاڻ مڃيو: "[صدر جي حيثيت ۾] مون خاموشيءَ ۾ تڪليف سَهڻ کان انڪار ڪيو. مان آهه ڀري، سُڏڪا ڀري، ڪُرڪندو رهيس، ۽ ڪڏهن ڪڏهن چيخيو ۽ ڏاڍو روئي پڪاريو. ۽ مان پنهنجي شرم ۽ افسوس سان اقرار ڪريان ٿو ته ڪڏهن ڪڏهن گاريون به ڏنيم."{{sfn|Ellis|1993|p=57}} ضد کي سندس اهم خاصيتن مان سمجهيو ويندو هو، جنهن بابت ايڊمز ڪابه معافي نه گهري. "الله جو شڪر آهي جو هن مون کي ضد ڏنو، جڏهن مان ڄاڻان ٿو ته مان صحيح آهيان"، هن لکيو.{{sfn|McCullough|2001|p=272}} فرانس سان امن اڳتي وڌائڻ ۽ گڏوگڏ دفاعي رويي کي برقرار رکڻ واري سندس عزم سبب سندس مقبوليت گهٽ ٿي ۽ ٻيهر چونڊ ۾ شڪست ۾ به حصو پيو.{{sfn|Herring|2008|pp=90–91}} گهڻا مورخ سندس صدارت دوران فرانس سان مڪمل جنگ کان بچڻ تي کيس ساراهين ٿا. پر سندس پاران Alien and Sedition Acts تي صحي ڪرڻ کي تقريباً هميشه مذمت جوڳو قرار ڏنو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://millercenter.org/president/adams/impact-and-legacy |title=John Adams: Impact and Legacy |last=Taylor |first=C. James |location=Charlottesville, VA |publisher=Miller Center of Public Affairs, University of Virginia |access-date=October 30, 2016|date=October 4, 2016 }}</ref> فرلِنگ موجب، ايڊمز جي سياسي فلسفي قومي رجحانن سان "قدم کان ٻاهر" ٿي ويو هو. ملڪ ايڊمز جي نظم ۽ قانون جي حڪمراني تي زور کان وڌيڪ، جيفرسني آزادي ۽ ڪمزور مرڪزي حڪومت واري ويزن ڏانهن وڌندو ويو. رٽائرمينٽ کان پوءِ وارن سالن ۾، جڏهن پهرين [[جيفرسني جمہوريت|جيفرسنيزم]] ۽ پوءِ [[جيڪسونِي جمہوريت|جيڪسونِي جمہوريت]] آمريڪي سياست تي غالب آيا، ته ايڊمز وڏي حد تائين وسري ويو.{{sfn|Ferling|1992|p=4}} [[1840 آمريڪا صدارتي چونڊ|1840 جي آمريڪي صدارتي چونڊ]] ۾ [[وِگ پارٽي (آمريڪا)|وِگ]] اميدوار [[وليم هينري هيريسن]] تي [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (آمريڪا)|ڊيموڪريٽن]] پاران غلط الزام لڳايو ويو ته هو جان ايڊمز جو حامي رهيو آهي.{{sfn|Shafer|2016|pp=128–129}} پوءِ ايڊمز تي [[رياستن جا حق]] وارن حامين طرفان به تنقيد ٿي. [[ايڊورڊ اي. پولارڊ]]، جيڪو [[آمريڪي گهرو جنگ]] دوران [[ڪنفيڊريٽ رياستون (آمريڪا)|ڪنفيڊريسي]] جو مضبوط حامي هو، ايڊمز کي نشانو بڻائيندي لکي ٿو: {{blockquote|اتر کان پهريون صدر، جان ايڊمز، رياستن ۽ انهن جي شهرين تي "قومي" طاقت جي بالادستي کي عملي صورت ڏيڻ جو دعووَ ڪيو ۽ ڪوشش پڻ ڪئي. هن جي اهڙن مبينه غصبن ۾ سڀئي نيو انگلينڊ رياستون ۽ وچين رياستن مان هر هڪ ۾ طاقتور عوامي جذبو سندس پٺڀرائي بڻيو. آئين جا "[[strict constructionism|سخت تعبير وارا]]" اُن تباهه ڪندڙ غلطيءَ خلاف مخالفت جو جهنڊو کڻڻ ۾ دير نه ڪئي.{{sfn|Pollard|1862|p=12}}}} 2001 ۾، ميڪَلا مطابق ايڊمز بابت مسئلو اهو آهي ته "گهڻا آمريڪي هن بابت ڪجھ به نٿا ڄاڻن"، جڏهن ته [[سي اين اين]] جي ٽوڊ ليئوپولڊ لکيو ته ايڊمز کي "اهو ماڻهو" سمجهي ياد ڪيو ويندو آهي جيڪو واشنگٽن ۽ جيفرسن جي وچ ۾ هڪ ئي مدو صدر رهيو.<ref name="CNN">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2001/SHOWBIZ/books/06/07/david.mccullough/ |title=David McCullough brings 'John Adams' to life |last=Leopold |first=Todd |publisher=CNN|date=June 7, 2001 |access-date=October 30, 2016}}</ref> فرلِنگ موجب، ايڊمز کي هميشه "سچو ۽ وقف" سمجهيو ويو، پر سرڪاري خدمت ۾ ڊگهي ڪيريئر جي باوجود هو اڃا به ٻين جي ڇانوري ۾ رهيو.{{sfn|Ferling|1992|pp=2–3}} [[گِلبرٽ چِنارڊ]] پنهنجي 1933 واري ايڊمز جي سوانح ۾ کيس "مضبوط، سچو، ضدّي ۽ ڪجھ حد تائين تنگ نظر" قرار ڏنو.{{sfn|Chinard|1933|p=vi}} 1962 واري سوانح ۾ [[پيج اسميٿ]] ايڊمز جي اُن جدوجهد جي تعريف ڪري ٿو جيڪا هن ريڊيڪلن خلاف ڪئي، جن جون واعده ڪيل سڌارا بقولِ اسميٿ انتشار ۽ مصيبت جو پيش خيمو ٿي سگهن ٿيون. فرلِنگ پنهنجي 1992 واري سوانح ۾ لکي ٿو ته "ايڊمز پنهنجو ئي سڀ کان وڏو دشمن هو."{{sfn|Ferling|1992|p=3}} هو سندس "ڇوٽائپ ... حسد، ۽ خودپسندي" تي تنقيد ڪري ٿو ۽ خاندان کان بار بار پري رهڻ کي به عيب سمجهي ٿو. ساڳي وقت، هو ايڊمز جي اُن قابليت جي ساراهه ڪري ٿو ته هن پنهنجي خامين کي مڃيو ۽ انهن تي ضابطو آڻڻ لاءِ ڪوشش ڪئي.{{sfn|Ferling|1992|pp=3–4}} [[File:Bilbao John Adams statue.jpg|thumb|[[بِلبائو]] ۾ جان ايڊمز جو مجسمو]] 2001 ۾، ميڪَلا پنهنجي سوانح ''[[جان ايڊمز (ڪتاب)|جان ايڊمز]]'' ڇاپي، جنهن ۾ هو ايڊمز جي مستقل مزاجي ۽ سچائيءَ جي تعريف ڪري ٿو، سندس وڌيڪ تڪراري ڪمن کي "گهٽ ڪري ڏيکاري ٿو يا سمجهاڻي ڏئي ختم ڪري ٿو"، ۽ جيفرسن تي تنقيد ڪري ٿو. ڪتاب تمام گهڻو وڪرو ٿيو ۽ وڏي حد تائين سٺي پذيرائي ملي؛ ۽ فرلِنگ جي سوانح سان گڏ، ايڊمز جي ساک ۾ تيزيءَ سان ٻيهر واڌ آندي.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/books/01/05/27/reviews/010527.27maiert.html |title=Plain Speaking: In David McCullough's telling, the second president is reminiscent of the 33rd (Harry Truman) |last=Maier |first=Pauline |date=May 27, 2001 |newspaper=The New York Times |access-date=November 7, 2017}}</ref> 2008 ۾، ميڪَلا جي سوانح تي ٻڌل [[جان ايڊمز (مِني سيريز)|مِني سيريز]] جاري ٿي، جنهن ۾ [[پال جِيئامَٽي]] ايڊمز جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.latimes.com/entertainment/la-ca-giamatti13apr13-story.html |title=Paul Giamatti is so imperfect for the role |last=Lieberman |first=Paul |date=April 13, 2008 |work=Los Angeles Times |access-date=January 10, 2018}}</ref> ===يادگيريءَ ۾=== {{main|List of memorials to John Adams}} ايڊمز جي نالي تي ڪيترن ئي ڪائونٽين، عمارتن ۽ ٻين شين جا نالا رکيا ويا آهن.<ref name="OLC">{{cite web |url=https://www.loc.gov/loc/walls/adams.html |title=The John Adams Building |publisher=Library of Congress |access-date=June 29, 2018}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.adamscounty.us/Pages/County-Facts.aspx |title=County Facts |publisher=Adams County, PA |access-date=June 29, 2018 |archive-date=June 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629235938/http://www.adamscounty.us/Pages/County-Facts.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://volcanoes.usgs.gov/observatories/cvo/Historical/naming_mount_adams.shtml |title=Naming the Cascade Range Volcanoes Mount Adams, Washington |publisher=U.S. Geological Survey |access-date=June 29, 2018}}</ref> هڪ مثال [[جان ايڊمز بلڊنگ]] آهي، جيڪا [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي عمارت آهي؛ هن اداري جي وجود کي قانوني صورت ڏيڻ لاءِ ايڊمز قانون تي صحي ڪئي هئي.<ref name="OLC"/> ايڊمز کي واشنگٽن ڊي. سي. ۾ [[اعلانِ آزاديءَ جي 56 دستخط ڪندڙن جي يادگار]] تي عزت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.nps.gov/places/000/56-signers-of-the-declaration-of-independence-memorial.htm |title=56 Signers of the Declaration of Independence Memorial |publisher=National Park Service |access-date=March 3, 2022}}</ref> شهر ۾ سندس لاءِ الڳ مخصوص يادگار موجود ناهي،<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/why-doesnt-john-adams-have-a-memorial-in-washington/2011/06/30/AGTvmrtH_story.html |title=Why doesn't John Adams have a memorial in Washington? |last=Heffner |first=Alexander |date=July 1, 2011 |newspaper=The Washington Post |access-date=November 7, 2017}}</ref> البت 2001 ۾ هڪ خانداني [[ايڊمز ميموريل]] جي اجازت ڏني وئي. ميڪَلا موجب: "عوامي علامتن ۾ ايڊمز سان گهڻي سخاوت نه ٿي. اسان جي قوم جي گاديءَ واري شهر ۾ سندس نالي ڪا يادگار، ڪو مجسمو ... ناهي، ۽ منهنجي نظر ۾ اها ڳالهه بلڪل ناقابلِ معافي آهي. هاڻي گهڻو وقت ٿي چڪو آهي جو اسان کي هن جيڪو ڪيو ۽ هو جيڪو هو، اُن کي تسليم ڪرڻ گهرجي." <ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/news/on-leadership/wp/2016/01/17/the-case-of-the-missing-john-adams-monument/ |title=The case of the missing John Adams monument |last=Cunningham |first=Lillian |date=January 17, 2016 |newspaper=The Washington Post |access-date=November 7, 2017}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[جان ايڊمز جي چونڊ تاريخ]] * [[فائونڊرز آن لائن]] * [[خاتموپسنديءَ جي اڳواڻن جي فهرست]] * [[آمريڪا جي صدرن جي فهرست]] ==ڪتابيات== {{Refbegin|30em}} ===سوانحون=== * {{cite book |last=Chinard |first=Gilbert |date=1933 |title=Honest John Adams |url=https://books.google.com/books?id=lsUKAQAAIAAJ |location=Boston |publisher=Little, Brown, and Co. |oclc=988108386 }} * {{cite book |last=Diggins |first=John P. |year=2003 |title=John Adams |series=The American Presidents |editor-last=Schlesinger |editor-first=Arthur M. Jr. |publisher=Time Books |location=New York |isbn=978-0805069372 |author-link=John Patrick Diggins |editor-link=Arthur M. Schlesinger, Jr. |url=https://archive.org/details/johnadams00digg }} * {{cite book |last=Ellis |first=Joseph J. |date=1993 |title=Passionate Sage: The Character and Legacy of John Adams |url=https://books.google.com/books?id=dFrb8fGNnUEC&pg=PA1 |location=New York |publisher=W.W. Norton & Co. |isbn=978-0393311334 |author-link=Joseph Ellis }} * {{cite book |last=Ferling |first=John E. |date=1992 |title=John Adams: A Life |url=https://books.google.com/books?id=yQ6NDVYZ7U0C&pg=PR3 |location=Knoxville |publisher=University of Tennessee Press |isbn=978-0870497308 |author-link=John E. Ferling }} * {{cite book |last=McCullough |first=David |year=2001 |title=John Adams |url=https://books.google.com/books?id=E9TOxypjZY4C&pg=PA144-IA8 |location=New York |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-1416575887 |author-link=David McCullough }} * {{cite book |last=Morse |first=John Torey |date=1884 |title=John Adams |url=https://books.google.com/books?id=q2ASAAAAYAAJ |location=Boston |publisher=Houghton, Mifflin, and Company |oclc=926779205 |author-link=John Torrey Morse }} * {{cite book |last=Smith |first=Page |date=1962a |title=John Adams |volume=I, 1735–1784 |url=https://books.google.com/books?id=qcUKAQAAIAAJ |location=New York |publisher=Doubleday & Co. |isbn=978-0837123486 |author-link=Page Smith |oclc=852986601 }} * {{cite book |last=Smith |first=Page |date=1962b |title=John Adams |volume=II, 1784–1826 |url=https://books.google.com/books?id=lVwqAAAAYAAJ |location=New York |publisher=Doubleday & Co. |isbn=978-0837123486 |oclc=852986620 }} ===خصوصي مطالعو=== * {{cite book |last1=Boyd |first1=Julian Parks |last2=Gawalt |first2=Gerard W. |title=The Declaration of Independence: the evolution of the text |url=https://books.google.com/books?id=fAkaAQAAIAAJ |year=1999 |publisher=Library of Congress in association with the Thomas Jefferson Memorial Foundation |isbn=978-0844409801 }} * {{cite book |last=Brookhiser |first=Richard |year=2002 |title=America's First Dynasty: The Adamses, 1735–1918 |url=https://books.google.com/books?id=nD4DjnAJ96cC |isbn=978-0743242097 |location=New York |publisher=Simon & Schuster |author-link=Richard Brookhiser }} * {{cite book |last=Burns |first=James MacGregor |year=2013 |title=Fire and Light: How the Enlightenment Transformed Our World |url=https://books.google.com/books?id=oagaz4yvHOEC |isbn=978-1250024909 |location=New York |publisher=St. Martin's Press |author-link=James MacGregor Burns }} * {{cite book |last=Chernow |first=Ron |year=2004 |title=Alexander Hamilton |url=https://books.google.com/books?id=4PeiDwAAQBAJ |isbn=978-1101200858 |location=London |publisher=Penguin Books |author-link=Ron Chernow }} * {{cite book |last1=Elkins |first1=Stanley M. |last2=McKitrick |first2=Eric |year=1993 |title=The Age of Federalism |url=https://books.google.com/books?id=9RyG29bER3QC&pg=PP5 |location=Oxford, NY |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195068900 }} * {{cite book |last=Ellis |first=Joseph J. |year=2003 |title=Founding Brothers: The Revolutionary Generation |url=https://books.google.com/books?id=lsPztgGkYYgC |location=New York |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-1400077687 }} * {{cite journal |last=Everett |first=Robert B. |title=The Mature Religious Thought of John Adams |journal=Proceedings of the South Carolina Historical Association |date=1966 |url=http://dc.statelibrary.sc.gov/bitstream/handle/10827/23289/SCHA_Proceedings_1966.pdf |issn=0361-6207 |access-date=2026-02-27 |archive-date=2020-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423221502/https://dc.statelibrary.sc.gov/bitstream/handle/10827/23289/SCHA_Proceedings_1966.pdf |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200423221502/https://dc.statelibrary.sc.gov/bitstream/handle/10827/23289/SCHA_Proceedings_1966.pdf |date=2020-04-23 }} * Fea, John. "John Adams and religion." in ''A Companion to John Adams and John Quincy Adams'' (2013) pp.&nbsp;184–198 [https://books.google.com/books?id=TikDDQAAQBAJ&dq=GOFF++%22JOHN+ADAMS%22&pg=PA184 online]. * {{cite book |last=Ferling |first=John |year=2009 |title=The Ascent of George Washington: The Hidden Political Genius of an American Icon |url=https://books.google.com/books?id=1_8MAQAAMAAJ |location=New York |publisher=Bloomsbury Press |isbn=978-1596914650 }} * {{cite journal |last=Fielding |first=Howard |title=John Adams: Puritan, Deist, Humanist |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion_1940-01_20_1/page/33 |journal=Journal of Religion |volume=20 |issue=1 |pages=33–46 |year=1940 |jstor=1198647 |doi=10.1086/482479 |s2cid=170183234 | issn=0022-4189}} * {{cite book |last=Flexner |first=James Thomas |date=1974 |title=Washington: The Indispensable Man |url=https://books.google.com/books?id=kTfWDQAAQBAJ |location=Boston |publisher=Little, Brown |isbn=978-0316286053 |author-link=James Thomas Flexner }} * Georgini, Sara. ''Household Gods: The Religious Lives of the Adams Family'' (Oxford University Press, 2019) [https://www.amazon.com/Household-Gods-Religious-Lives-Family/dp/0190882581/ excerpt] * {{cite book |last=Gimbel |first=Richard |date=1956 |title=A Bibliographical Check List of Common Sense, With an Account of Its Publication |url=https://books.google.com/books?id=Lg4aAAAAMAAJ |location=New Haven, CT |publisher=Yale University Press }} * {{cite book |last=Herring |first=George C. |year=2008 |title=From colony to superpower: U.S. foreign relations since 1776 |url=https://books.google.com/books?id=fODT-qOVoiIC&pg=PA150 |location=Oxford, NY |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199743773 }} * {{cite book |last=Hoadley |first=John F. |year=1986 |title=Origins of American Political Parties: 1789–1803 |url=https://archive.org/details/originsofamerica0000hoad |publisher=University Press of Kentucky |location=Lexington |isbn=978-0813153209 }} * Holdzkom, Marianne. ''Remembering John Adams: The Second President in History, Memory and Popular Culture'' (McFarland, 2023) [https://books.google.com/books?id=gZS1EAAAQBAJ&dq=diplomacy+%22john+adams%22+&pg=PP1 online]. * Holmes, David L. ''The Faiths of the Founding Fathers'' (Oxford University Press, 2006) ch 7, "The Religious Views of John Adams," pp 73–108; also pp 117–121 on Abigail Adams. * {{cite book |last=Holton |first=Woody |title=Abigail Adams: A Life |url=https://books.google.com/books?id=-4fk5FIvGKoC&dq=%22bird%2C%20Savage%20%26%20Bird%22%20%3B%20%22John%20Adams%22&pg=PA340 |year=2010 |location=New York |publisher=Atria |isbn=978-1451607369 }} * {{cite journal |last=Hutson |first=James H. |title=John Adams' Title Campaign |url=https://archive.org/details/sim_new-england-quarterly_1968-03_41_1/page/30 |journal=The New England Quarterly |date=March 1968 |volume=41 |issue=1 |pages=30–39 |doi=10.2307/363331 |jstor=363331 }} * {{cite book |last=Kirtley |first=James Samuel |date=1910 |title=Half Hour Talks on Character Building: By Self-made Men and Women |url=https://books.google.com/books?id=d2wx0GfFMaoC&pg=PP76 |publisher=A. Hamming |oclc=13927429 }} * {{cite book |last=Kurtz |first=Stephen G. |date=1957 |title=The Presidency of John Adams: The Collapse of Federalism, 1795–1800 |url=https://books.google.com/books?id=2xZ3AAAAMAAJ |location=Philadelphia |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0812271010 |oclc=979781538 }} * {{cite book |last=Maier |first=Pauline |date=1998 |title=American Scripture: Making the Declaration of Independence |url=https://books.google.com/books?id=nm4rAQAAIAAJ |location=New York |publisher=Vintage Books |isbn=978-0679779087 |author-link=Pauline Maier }} * {{cite book |last=Mayville |first=Luke |title=John Adams and the Fear of American Oligarchy |url=https://books.google.com/books?id=tIn8CwAAQBAJ&pg=PA11 |year=2016 |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1400883691 }} * {{cite book |last=McDonald |first=Forrest |date=1974 |title=The Presidency of George Washington |series=American Presidency |url=https://books.google.com/books?id=EFB2AAAAMAAJ |url-access=registration |location=Lawrence |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0700603596 |author-link=Forrest McDonald }} * {{cite book |last=Miller |first=Nathan |title=The U.S. Navy: A History |edition=3rd |url=https://books.google.com/books?id=PZZWBgAAQBAJ&pg=PA9 |date=1997 |location=Annapolis, MD |publisher=Naval Institute Press |isbn=978-1612518923 }} * {{cite book |last=Moore |first=George |date=1866 |title=Notes on the history of slavery in Massachusetts |url=https://books.google.com/books?id=ohsEAAAAYAAJ&pg=PA201 |location=New York |publisher=D. Appleton & Co. |isbn=978-0608410180 |oclc=419266287 }} * {{cite journal |last=Perry |first=James R. |title=Supreme Court Appointments, 1789–1801: Criteria, Presidential Style, and the Press of Events |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-early-republic_winter-1986_6_4/page/371 |journal=Journal of the Early Republic |date=1986 |volume=6 |issue=4 |pages=371–410|doi=10.2307/3122645 |jstor=3122645 }} * {{cite book |last=Pollard |first=Edward A. |date=1862 |title=The First Year of the War |url=https://books.google.com/books?id=ZGZGktMxyFYC |location=Richmond, VA |publisher=West & Johnson |author-link=Edward A. Pollard |oclc=79953002 }} * {{cite book |last=Rossiter |first=Clinton |date=1955 |title=Conservatism in America |url=https://books.google.com/books?id=4Vs0AAAAIAAJ |location=New York |publisher=Knopf |author-link=Clinton Rossiter |oclc=440025153 }} * Scherr, Arthur (2018). ''John Adams, Slavery, and Race: Ideas, Politics, and Diplomacy in an Age of Crisis.'' Santa Barbara, CA: Praeger. * {{cite book |last=Shafer |first=Ronald G. |year=2016 |title=Carnival Campaign: How the Rollicking 1840 Campaign of "Tippecanoe and Tyler Too" Changed Presidential Politics Forever |url=https://books.google.com/books?id=SAxmDAAAQBAJ |location=Chicago |publisher=Review Press |isbn=978-1613735435 }} * {{cite book |last=Thompson |first=C. Bradley |date=1998 |title=John Adams and the Spirit of Liberty |url=https://books.google.com/books?id=DayGAAAAMAAJ |url-access=registration |location=Lawrence |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0700609154 }} * {{cite book |last=Wiencek |first=Henry |year=2004 |title=An Imperfect God: George Washington, His Slaves, and the Creation of America |url=https://books.google.com/books?id=Nwe82sFg96UC&pg=PA215 |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/imperfectgodgeor00wien_0/page/215 215] |location=Waterville, ME |publisher=Thorndike Press |isbn=978-0786261291 |author-link=Henry Wiencek }} * {{cite book |last=Wood |first=Gordon S. |year=2006 |title=Revolutionary Characters: What Made the Founders Different |url=https://books.google.com/books?id=uOovRxek5AIC&pg=PA54 |location=London |publisher=Penguin Books |isbn=978-1594200939 |author-link=Gordon S. Wood }} * {{cite book |first=Gordon S. |last=Wood |year=2009 |title=Empire of Liberty: A history of the Early Republic, 1789–1815 |url=https://books.google.com/books?id=AWI8fmyhN5IC |url-access=registration |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199741090 }} * {{cite book |last=Wood |first=Gordon S. |year=2017 |title=Friends Divided: John Adams and Thomas Jefferson |url=https://books.google.com/books?id=5d8hAAAAMAAJ&pg=PA38 |location=New York |publisher=Penguin |isbn=978-0735224735 |author-link=Gordon S. Wood }} ===بنيادي ماخذ=== * {{cite book |last1=Adams |first1=John |last2=Adams |first2=Charles Francis |date=1851 |title=The Works of John Adams, Second President of the United States: Autobiography, continued. Diary. Essays and controversial papers of the Revolution |volume=3 |publisher=Little, Brown |url=https://books.google.com/books?id=lWcsAAAAIAAJ&pg=PA392 |author-link2=Charles Francis Adams Sr. }} * {{cite book |last=Adams |first=John |editor-last=Biddle |editor-first=Alexander |title=Old Family Letters |url=https://archive.org/details/oldfamilyletter00rushgoog |page=[https://archive.org/details/oldfamilyletter00rushgoog/page/n44 38] |date=1892 |location=Philadelphia, PA |publisher=Press of J.B. Lippincott Co. }} * {{cite book |last=Adams |first=John |editor-last=Carey |editor-first=George Wescott |title=The Political Writings of John Adams |year=2001 |location=Washington, D.C. |publisher=Gateway Editions}} * {{cite book |last=Adams |first=John |editor-last=Diggins |editor-first=John Patrick |year=2004 |title=The Portable John Adams |url=https://books.google.com/books?id=BWdGUN6KPCcC&pg=PA466 |location=London |publisher=Penguin Books |isbn=978-0142437780 }} * {{cite book |last=Adams |first=John |editor-first=George A. Jr. |editor-last=Peek |date=1954 |title=The Political Writings of John Adams: Representative Selections |url=https://books.google.com/books?id=5jrvsRgk5vwC&pg=PR17 |location=New York |publisher=Liberal Arts Press |oclc=52727656 |isbn=978-0872206991 }} * {{cite book |last1=Adams |first1=John |last2=Rush |first2=Benjamin |editor-last1=Schutz |editor-first1=John A. |editor-last2=Adair |editor-first2=Douglass |date=1966 |title=Spur of Fame, The Dialogues of John Adams and Benjamin Rush, 1805–1813 |url=https://archive.org/details/spuroffamedialog0000adam |url-access=registration |location=Santa Marino, CA |publisher=Huntington Library |isbn=978-0865972872 }} * {{cite book |last1=Adams |first1=John |last2=Tudor |first2=William |date=1819 |title=Novanglus, and Massachusettensis: Or, Political Essays, Published in the Years 1774 and 1775, on the Principal Points of Controversy, Between Great Britain and Her Colonies |location=Princeton, NJ |publisher=Hews & Gloss |url=https://books.google.com/books?id=slw9AAAAYAAJ |author-link2=William Tudor |oclc=33610833 }} * {{cite book |last=Adams |first=John |editor-last1=Wroth |editor-first1=L. Kinvin |editor-last2=Zobel |editor-first2=Hiller B. |title=The Legal Papers of John Adams |url=http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=978-0674522503 |date=1965 |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674522503 }} * Butterfield, L.H., et al., eds., ''The Adams Papers'' (1961– ). Multivolume letterpress edition of all letters to and from major members of the Adams family, plus their diaries; still incomplete. {{cite web|url=http://www.masshist.org/adams_editorial |title=The Adams Family Papers Editorial Project |publisher=Masshist.org |access-date=March 2, 2010}} * Butterfield, L.H., ed. [http://www.hup.harvard.edu/results-list.php?collection=1165 ''Adams Family Correspondence.''] Cambridge: Harvard University Press * {{cite book |editor=Cappon, Lester J. |title=The Adams–Jefferson Letters: The Complete Correspondence Between Thomas Jefferson and Abigail and John Adams |url=https://archive.org/details/adamsjeffersonle0002lest_j3v9 |year=1959 |isbn=978-0807842300 |location=Chapel Hill |publisher=The University of North Carolina Press}} * {{cite book |editor-link=Michael Foot |editor-last=Foot |editor-first=Michael |editor2-link=Isaac Kramnick |editor2-last=Kramnick |editor2-first=Isaac |date=1987 |title=The Thomas Paine Reader |url=https://books.google.com/books?id=GDRt70vGw9YC |publisher=Penguin Classics |isbn=978-0140444964 }} * Hogan, Margaret; Taylor, C. James, eds. (2007). [http://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674057050 ''My Dearest Friend: Letters of Abigail and John Adams.''] Cambridge: Harvard University Press. * {{cite book |editor-last=Richardson |editor-first=James Daniel |date=1897 |title=A Compilation of the Messages and Papers of the Presidents |volume=1 |url=https://books.google.com/books?id=EUMPAAAAYAAJ |location=Cambridge, MA |publisher=Harvard University |oclc=3144460227 }} * Taylor, Robert J. et al., eds. [http://www.hup.harvard.edu/results-list.php?collection=1340 ''Papers of John Adams.''] Cambridge, MA: Harvard University Press. {{refend}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== {{main|جان ايڊمز تي ڪتابيات}} ==حوالا== {{Reflist|22em}} {{notelist}} <references group="lower-alpha"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Spoken Wikipedia|en-John_Adams-article.ogg|date=February 23, 2019}} * [https://founders.archives.gov/about/Adams جان ايڊمز جا دستاويز]، [https://founders.archives.gov/ باني اڳواڻن آن لائين] جو ذيلي حصو، [[نيشنل آرڪائيوز اينڊ ريڪارڊز ايڊمنسٽريشن]] مان * [https://www.loc.gov/rr/program/bib/presidents/adams/ جان ايڊمز: وسيلا رهنما]، [[لائبريري آف ڪانگريس]] وٽ * [https://web.archive.org/web/20080727101213/http://johnadamslibrary.org/ جان ايڊمز لائبريري]، [[بوسٽن پبلڪ لائبريري]] وٽ * [http://www.masshist.org/digitaladams/archive/ ايڊمز خاندان جا ڪاغذ: هڪ برقي آرڪائيو]، [[ميساچوسيٽس هسٽاريڪل سوسائٽي]] وٽ * {{Gutenberg author |id=4660}} * {{Internet Archive author |sname=John Adams}} * {{Librivox author |id=356}} * [https://www.c-span.org/presidents/?president=2 جان ايڊمز]، [[سي-اسپين]] تي * {{cite BDA1906 |wstitle= Adams, John (second President of the United States)) |volume=1 |pages= 41-46 |short=1}} {{John Adams}} {{Signers of the Continental Association}} {{USDecOfIndSig}} {{US Presidents}} {{Navboxes |title = عهدا ۽ امتياز |list1 = {{s-start}} {{s-off}} {{s-break}} {{s-non|reason=عهدي جو قيام|rows=3}} {{s-ttl|title=[[ميساچوسيٽس]] مان [[ڪنٽينينٽل ڪانگريس]] جو نمائندو|years=1774–1777}} {{s-aft|after=[[سيميوئل هولٽن]]}} {{s-ttl|title=بحري ڪميٽي جو چيئرمين|years=1775–1779}} {{s-aft|after=[[فرانسس ليوس]] (ڪنٽينينٽل بورڊ آف ايڊمرلٽي)}} {{s-ttl|title=[[آمريڪا جو نائب صدر]]|years=1789–1797}} {{s-aft|after=[[ٿامس جيفرسن]]}} {{s-bef|before=[[جارج واشنگٽن]]}} {{s-ttl|title=[[آمريڪا جو صدر]]|years=1797–1801}} {{s-aft|after=[[ٿامس جيفرسن]]}} {{s-dip}} {{s-bef|before=[[سائلس ڊين]]}} {{s-ttl|title=آمريڪا جو فرانس ڏانهن خاص نمائندو|years=1777–1779}} {{s-aft|after=[[بينجمن فرينڪلِن]]}} {{s-non|reason=عهدي جو قيام|rows=2}} {{s-ttl|title=آمريڪا جو [[نيدرلينڊز]] ڏانهن وزير|years=1782–1788}} {{s-aft|after=[[چارلس ڊبليو. ايف. ڊوماس]] (عارضي)}} {{s-ttl|title=آمريڪا جو [[برطانيا]] ڏانهن وزير|years=1785–1788}} {{s-aft|after=[[ٿامس پنڪني]]}} {{s-ppo}} {{s-new|party}} {{s-ttl|title=[[فيڊرلِسٽ پارٽي]] طرفان آمريڪا جي صدارت جو نامزد اميدوار|years=[[1796 آمريڪا صدارتي چونڊ|1796]]، [[1800 آمريڪا صدارتي چونڊ|1800]]}} {{s-aft|after=[[چارلس ڪوٽسورٿ پنڪني]]}} {{s-end}} }} {{Navboxes|list1 = {{US Vice Presidents}} {{1796 United States presidential election}} {{1800 United States presidential election}} {{Federalist Party}} {{Conservatism}} {{Unsuccessful major party pres candidates}} {{US Ambassadors to the UK}} {{US Ambassadors to the Netherlands}} {{J Adams cabinet}} {{Hall of Fame for Great Americans}} {{John Quincy Adams}} {{Presidents of the American Academy of Arts and Sciences}} }} {{Subject bar|Biography|Conservatism|Law|Politics|Massachusetts|United States|commons=y|b=no|d=y|q=y|s=no|v=no|n=no|wikt=no}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Adams, John}} [[زمرو:جان ايڊمز| ]] [[زمرو:1735 پيدائشون]] [[زمرو:1826 وفاتون]] [[زمرو:1790ع ڏهاڪو آمريڪا ۾]] [[زمرو:1800ع ڏهاڪو آمريڪا ۾]] [[زمرو:18هين صديءَ جا آمريڪا جا نائب صدر]] [[زمرو:18هين صديءَ جا آمريڪي وڪيل]] [[زمرو:18هين صديءَ جا آمريڪي ليکڪ]] [[زمرو:18هين صديءَ جا آمريڪي مرد ليکڪ]] [[زمرو:18هين صديءَ جا آمريڪي سفارتڪار]] [[زمرو:18هين صديءَ جا ڪانگريگيشنلسٽ]] [[زمرو:18هين صديءَ جا آمريڪي خط لکندڙ]] [[زمرو:18هين صديءَ جا آمريڪا جا صدر]] [[زمرو:18هين صديءَ جا يونٽيرين]] [[زمرو:18هين صديءَ جا ميساچوسيٽس جا سياستدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا ميساچوسيٽس جا سياستدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا آمريڪا جا صدر]] [[زمرو:19هين صديءَ جا يونٽيرين]] [[زمرو:افريقي-آمريڪي شهري حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:ايڊمز خاندان|جان]] [[زمرو:برطانيا جي بادشاهي ڏانهن آمريڪا جا سفير]] [[زمرو:نيدرلينڊز ڏانهن آمريڪا جا سفير]] [[زمرو:آمريڪي ڪانگريگيشنلسٽ]] [[زمرو:ڊچ جمهوريه ۾ آمريڪي جلاوطن]] [[زمرو:قانون پڙهي وڪالت ۾ شامل ٿيل آمريڪي وڪيل]] [[زمرو:آمريڪي ٽيڪس کان انڪار ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪي يونٽيرين]] [[زمرو:وڊيو ڪلپن وارا مضمون]] [[زمرو:1788–1789 آمريڪا صدارتي چونڊ جا اميدوار]] [[زمرو:1792 آمريڪا صدارتي چونڊ جا اميدوار]] [[زمرو:1796 آمريڪا صدارتي چونڊ جا اميدوار]] [[زمرو:1800 آمريڪا صدارتي چونڊ جا اميدوار]] [[زمرو:ميساچوسيٽس مان ڪنٽينينٽل ڪانگريس جا ميمبر]] [[زمرو:ميساچوسيٽس جا سفارتڪار]] [[زمرو:آمريڪا جي صدرن جا والد]] [[زمرو:آمريڪي اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:آمريڪا جا باني اڳواڻ]] [[زمرو:گريٽ آمريڪنز هال آف فيم جا شامل ڪيل]] [[زمرو:هارورڊ ڪاليج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:نوآبادياتي ميساچوسيٽس جا وڪيل]] [[زمرو:ميساچوسيٽس جا فيڊرلِسٽ]] [[زمرو:آمريڪن فلاسوفيڪل سوسائٽي جا ميمبر]] [[زمرو:ميساچوسيٽس هائوس آف رپريزينٽيٽوِز جا ميمبر]] [[زمرو:آمريڪي روشن خياليءَ جا ماڻهو]] [[زمرو:نيم جنگ جا ماڻهو]] [[زمرو:برينٽري، ميساچوسيٽس جا سياستدان]] [[زمرو:ڪوئنسي، ميساچوسيٽس جا سياستدان]] [[زمرو:آمريڪا جا صدر]] [[زمرو:ڪوئنسي خاندان]] [[زمرو:ڪنٽينينٽل ايسوسيئيشن جا دستخط ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي اعلانِ آزادي جا دستخط ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جا نائب صدر]] [[زمرو:واشنگٽن انتظاميه جا ڪابينا ميمبر]] ibntnff6tja59ym2fpxn9g5bj85kprn 0 91880 427178 419419 2026-11-02T18:00:50Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سائڪو ٿراپي]] کي [[نفسياتي علاج (سائڪوٿراپي)]] ڏانھن چوريو 419419 wikitext text/x-wiki {{short description|گهربل رويي جي تبديليءَ لاءِ لاڳو ڪيل نفسياتي طريقا}} {{Confused|Psychoanalysis}} {{Psychology sidebar}} {{Infobox medical intervention |specialty=نفسياتي علم، نفسياتي طب}} '''سائڪو ٿراپي''' (Psychotherapy) يا نفسياتي علاج (جنھن کي عام طور تي 'ڳالهہ ولهہ ذريعي علاج' پڻ چيو ويندو آهي) نفسياتي طريقن جو استعمال آهي، جيڪو خاص طور تي هڪ معالج (therapist) ۽ مريض جي وچ ۾ باقاعده ذاتي ڳالهه ٻولهه تي ٻڌل هوندو آهي. ان جو مقصد ماڻهوءَ کي پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ، خوشين ۾ اضافو ڪرڻ ۽ ذهني مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۾ مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web |title=What is Psychotherapy? |url=https://www.psychiatry.org/patients-families/psychotherapy |website=www.psychiatry.org}}</ref> سائيڪو ٿراپي جو بنيادي مقصد فرد جي خوشحالي ۽ ذهني صحت کي بهتر بڻائڻ، تڪليف ڏيندڙ رويي، عقيدن، وسوسن يا جذبات کي حل ڪرڻ، ۽ سماجي مهارتن ۽ لاڳاپن کي بهتر بڻائڻ آهي. == وصفون (Definitions) == لفظ 'سائيڪو ٿراپي' قديم يوناني لفظن psyche (روح يا ذهن) ۽ therapeia (شفا يا علاج) مان نڪتل آهي. آمريڪي نفسياتي ايسوسيئيشن (APA) مطابق: "سائيڪو ٿراپي قائم ڪيل نفسياتي اصولن مان نڪتل ڪلينڪل طريقن جو شعوري ۽ ارادي طور تي استعمال آهي، جنهن جو مقصد ماڻهن جي رويي، سوچن ۽ جذبات ۾ اهڙي تبديلي آڻڻ آهي جيڪا شرڪت ڪندڙن لاءِ گهربل هجي."<ref name=resolution>{{cite journal | vauthors = Campbell LF, Norcross JC, Vasquez MJ, Kaslow NJ | title = Recognition of psychotherapy effectiveness: the APA resolution | journal = [[Psychotherapy (journal)|Psychotherapy]] | date = March 2013}}</ref> > == علاج جو طريقو (Delivery) == نفسياتي علاج جا ڪيترائي طريقا آهن، جيڪي ضرورت مطابق استعمال ڪيا ويندا آهن: * انفرادي ٿراپي: هڪ معالج ۽ هڪ مريض جي وچ ۾. * گروپ ٿراپي: جتي هڪ کان وڌيڪ ماڻهو گڏجي علاج ۾ حصو وٺندا آهن. * جوڙن ۽ خانداني ٿراپي: لاڳاپن جي مسئلن کي حل ڪرڻ لاءِ. * آن لائين يا ٽيلي فون ٿراپي: جديد دور ۾ فون يا انٽرنيٽ ذريعي پڻ هي سهولت موجود آهي.<ref name=Wright2008>{{cite journal|last1=Wright|first1=Jesse H.|title=Computer-Assisted Psychotherapy|date=1 December 2008}}</ref> ننڍن ٻارن لاءِ، اڪثر 'کيل ٿراپي' (Play therapy) جو استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ راندين ۽ تصويرن ذريعي ٻار جي ذهني حالت کي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last1= Schechter |first1= Daniel S. |year= 2006 |title= 9/11: Mental Health in the Wake of Terrorist Attacks}}</ref> == ريگيوليشن ۽ پيشور (Regulation) == سائيڪو ٿراپي فراهم ڪندڙ ماڻهو مختلف شعبن سان تعلق رکي سگهن ٿا: * نفسياتي ماهر (Psychologists): جن وٽ نفسيات ۾ ڊاڪٽريٽ يا ماسٽرز جي ڊگري هوندي آهي. * نفسياتي طبيب (Psychiatrists): اهي طبي ڊاڪٽر هوندا آهن جيڪي دوائون به تجويز ڪري سگهن ٿا. * سوشل ورڪر ۽ نرسون: جيڪي ذهني صحت جي شعبي ۾ تربيت يافته هجن. ڪيترن ئي ملڪن ۾، سائيڪو ٿراپسٽ طور ڪم ڪرڻ لاءِ ڪنهن پروفيشنل اداري سان رجسٽر ٿيڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن علاج جي معيار کي برقرار رکي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=Psychoanalytic Psychotherapy Training |url=https://apsa.org/psychoanalytic-psychotherapy-training |website=apsa.org}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حوالا == {{Reflist|32em}} loo9h20m1fkeiiia6y0ep59g3wgs1p6 427180 427178 2026-11-02T18:02:44Z Intisar Ali 8681 427180 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ذهني صحت ۽ نفسياتي مسئلن جي علاج لاءِ استعمال ٿيندڙ نفسياتي طريقا}} {{فرق|نفسياتي تجزيو}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:8px; font-size:125%; font-weight:bold;" | نفسياتي علاج |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[فائل:Psychotherapy.JPG|280px|نفسياتي علاج جو هڪ نمائشي منظر]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | نفسياتي علاج جي هڪ نشست جو نمائشي منظر |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | ٻيا نالا | سائڪوٿراپي، ڳالهه ٻولهه ذريعي علاج |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | شعبو | [[نفسيات]]، [[نفسياتي طب]]، [[ذهني صحت]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | بنيادي مقصد | ذهني تڪليف گهٽائڻ، نفسياتي علامتن ۾ بهتري ۽ روزمره جي ڪارڪردگي وڌائڻ |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | اهم طريقا | ادراڪي-رويي وارو علاج، بين الشخصي علاج، نفسياتي حرڪياتي علاج، خانداني علاج |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | فراهمي | انفرادي، گروهي، خانداني ۽ آن لائين |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | فراهم ڪندڙ | تربيت يافته نفسياتي ماهر، نفسياتي طبيب ۽ ٻيا اهل ذهني صحت جا پيشور |} '''نفسياتي علاج''' يا '''سائڪوٿراپي''' (''Psychotherapy'') ذهني صحت جي سارسنڀال جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ نفسياتي اصولن ۽ منظم علاج وارين حڪمت عملين ذريعي ماڻهوءَ جي سوچن، جذبن، روين ۽ لاڳاپن سان لاڳاپيل مسئلن کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي. ان کي عام طور '''ڳالهه ٻولهه ذريعي علاج''' پڻ چيو ويندو آهي، پر ان جا ڪيترائي طريقا صرف ڳالهائڻ تائين محدود نه هوندا آهن.<ref name="APAWhat">{{حوالو ويب|url=https://www.psychiatry.org/patients-families/psychotherapy|title=What is Psychotherapy?|website=American Psychiatric Association|language=en}}</ref><ref name="NIMH">{{حوالو ويب|url=https://www.nimh.nih.gov/health/topics/psychotherapies|title=Psychotherapies|website=National Institute of Mental Health|language=en}}</ref> نفسياتي علاج جو مقصد ذهني تڪليف گهٽائڻ، نفسياتي بيمارين جي علامتن ۾ بهتري آڻڻ، روزمره جي زندگيءَ ۾ ڪارڪردگي وڌائڻ، لاڳاپن کي بهتر بڻائڻ ۽ مسئلن کي منهن ڏيڻ جون مهارتون پيدا ڪرڻ آهي. اهو علاج مختلف عمرن جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿئي ٿو ۽ ضرورت موجب اڪيلو يا دوائن ۽ ٻين طبي خدمتن سان گڏ فراهم ڪري سگهجي ٿو.<ref name="NIMH"/><ref name="APA2012">{{حوالو ويب|url=https://www.apa.org/news/press/releases/2012/08/psychotherapy-effective.aspx|title=Research Shows Psychotherapy Is Effective But Underutilized|date=9 August 2012|publisher=American Psychological Association|language=en}}</ref> نفسياتي علاج جا مختلف طريقا مخصوص نفسياتي مسئلن لاءِ تيار ڪيا ويا آهن. مثال طور ڊپريشن، پريشانيءَ جون بيماريون، وسواسي-جبري بيماري، صدمي کان پوءِ واري ذهني تڪليف ۽ ٻين نفسياتي حالتن لاءِ مختلف ثبوتن تي ٻڌل علاج موجود آهن. ڪنهن فرد لاءِ مناسب علاج جي چونڊ سندس تشخيص، ضرورتن، ترجيحن ۽ موجود علاج وارين سهولتن مطابق ڪئي ويندي آهي.<ref name="WHO2023">{{حوالو ويب|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK598420/|title=Mental Health Gap Action Programme (mhGAP) guideline for mental, neurological and substance use disorders|year=2023|publisher=World Health Organization|language=en}}</ref><ref name="AtGlance">{{حوالو رسالو|title=Psychotherapies at a Glance: Consensus Guideline–Recommended Psychotherapies for Adults With Psychiatric Disorders|journal=American Journal of Psychotherapy|year=2024|doi=10.1176/appi.psychotherapy.20230004|language=en}}</ref> == وصف ۽ اصطلاح == لفظ سائڪوٿراپي ٻن قديم يوناني لفظن مان ٺهيل آهي: ''psyche''، جنهن جي معنيٰ ذهن يا روح، ۽ ''therapeia''، جنهن جي معنيٰ علاج يا سارسنڀال آهي. جديد نفسيات ۾ سائڪوٿراپي مان مراد اهڙو منظم علاج آهي، جنهن ۾ تربيت يافته معالج نفسياتي نظرين، ڪلينڪي تحقيق ۽ پيشوراڻي اصولن جي بنياد تي فرد جي نفسياتي مسئلن تي ڪم ڪري ٿو. [[آمريڪي نفسياتي ايسوسيئيشن]] 2012ع ۾ نفسياتي علاج جي اثرائتي بابت هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ نفسياتي علاج کي علامتن ۾ گهٽتائي، زندگيءَ جي معيار، لاڳاپن ۽ سماجي ڪارڪردگيءَ ۾ بهتري سان لاڳاپيل هڪ اهم علاج طور تسليم ڪيو ويو.<ref name="Campbell2013">{{حوالو رسالو|last1=Campbell|first1=Linda F.|last2=Norcross|first2=John C.|last3=Vasquez|first3=Melba J. T.|last4=Kaslow|first4=Nadine J.|title=Recognition of psychotherapy effectiveness: the APA resolution|journal=Psychotherapy|year=2013|volume=50|issue=1|pages=98–101|doi=10.1037/a0031817|pmid=23505985|language=en}}</ref> نفسياتي علاج ۽ عام صلاح مشوري ۾ ڪجهه هڪجهڙايون ٿي سگهن ٿيون، پر منظم سائڪوٿراپيءَ ۾ عام طور تشخيص، علاج جا مقصد، مخصوص طريقا، پيشوراڻي ذميواريون ۽ علاج جي نتيجن جي جائزي کي خاص اهميت حاصل هوندي آهي. == تاريخ == === شروعاتي پسمنظر === ذهني تڪليفن بابت گفتگو، جذباتي سهڪار ۽ انساني روين کي سمجهڻ جون ڪوششون قديم سماجن ۾ موجود رهيون آهن. تنهن هوندي به جديد نفسياتي علاج جو هڪ منظم علمي ۽ طبي شعبو طور ارتقا خاص طور اڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ دوران ٿيو. نفسيات، نفسياتي طب ۽ انساني رويي بابت تحقيق جي واڌ سان نفسياتي علاج جا مختلف نظريا ۽ طريقا وجود ۾ آيا. === نفسياتي تجزيو === [[سگمنڊ فرائيڊ]] جي ڪم جديد نفسياتي علاج جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو. هن لاشعوري ذهني عملن، ابتدائي تجربن، خوابن ۽ اندروني نفسياتي تڪرارن جي اهميت تي زور ڏنو. فرائيڊ جي طريقي کي '''نفسياتي تجزيو''' چيو ويندو آهي. ان ۾ آزاد خيالن جي اظهار، خوابن جي تشريح ۽ معالج سان پيدا ٿيندڙ نفسياتي لاڳاپن جي تجزيي جهڙا طريقا استعمال ڪيا ويندا هئا. نفسياتي تجزيو سائڪوٿراپيءَ جي تاريخي روايتن مان هڪ آهي، پر جديد نفسياتي علاج ان کان گهڻو وسيع شعبو آهي. [[فائل:Sigmund Freud's couch.jpg|thumb|لنڊن جي فرائيڊ ميوزيم ۾ محفوظ سگمنڊ فرائيڊ جو تاريخي صوفو، جيڪو نفسياتي تجزيي جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.]] === رويي واري علاج جو ارتقا === ويهين صديءَ دوران سکيا، شرط بندي ۽ مشاهدي هيٺ ايندڙ رويي بابت نفسياتي تحقيق جي بنياد تي رويي وارو علاج ترقي ڪرڻ لڳو. هن طريقي ۾ خوف، بچاءُ واري رويي ۽ ٻين سکيل ردعملن کي تبديل ڪرڻ لاءِ منظم طريقا استعمال ڪيا ويا. بعد ۾ ادراڪي نفسيات جي ترقيءَ سان سوچن، عقيدن ۽ روين جي لاڳاپن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. === ادراڪي-رويي واري علاج جو ارتقا === [[ايرون بيڪ]] ۽ ٻين محققن جي ڪم سان ادراڪي علاج جي ترقي ٿي، جنهن کي رويي واري علاج سان گڏائي ادراڪي-رويي واري علاج جا مختلف نمونا تيار ڪيا ويا. هي طريقو جديد نفسياتي علاج جي گهڻي تحقيق ٿيل صورتن مان هڪ آهي، ۽ ڪيترين نفسياتي بيمارين لاءِ علاج وارين رهنمائين ۾ شامل آهي.<ref name="NIMH"/><ref name="AtGlance"/> == بنيادي اصول == نفسياتي علاج جي مختلف طريقن ۾ نظرياتي فرق موجود آهن، پر ڪيترن ۾ ڪجهه گڏيل اصول ملن ٿا: * '''علاج وارو تعلق:''' معالج ۽ علاج وٺندڙ فرد جي وچ ۾ اعتماد، احترام ۽ گڏيل تعاون. * '''گڏيل مقصد:''' علاج جي مقصدن ۽ طريقن بابت واضح اتفاق. * '''رازداري:''' ذاتي معلومات جي تحفظ ۽ ان جي قانوني حدن بابت وضاحت. * '''ثبوتن تي ٻڌل طريقا:''' مناسب تحقيق ۽ ڪلينڪي تجربي جي بنياد تي علاج جي چونڊ. * '''نتيجن جو جائزو:''' علامتن، ڪارڪردگيءَ ۽ علاج جي اڳڀرائيءَ جي باقاعده نگراني. * '''فرد جي ترجيحن جو احترام:''' علاج جي منصوبابنديءَ ۾ فرد جي ضرورتن، ثقافتي پسمنظر ۽ ترجيحن کي اهميت ڏيڻ.<ref name="APA2012"/><ref name="NICE2022">{{حوالو ويب|url=https://www.nice.org.uk/guidance/NG222/chapter/recommendations|title=Depression in adults: treatment and management — Recommendations|year=2022|publisher=National Institute for Health and Care Excellence|language=en}}</ref> == نفسياتي علاج جا اهم طريقا == === ادراڪي-رويي وارو علاج === '''ادراڪي-رويي وارو علاج''' (''Cognitive Behavioural Therapy''، سي بي ٽي) نفسياتي علاج جو هڪ منظم طريقو آهي، جنهن ۾ فرد جي سوچن، جذبن ۽ روين جي وچ ۾ لاڳاپن تي ڪم ڪيو ويندو آهي. هن علاج ۾ نقصانڪار يا غيرمددگار سوچن جي سڃاڻپ، انهن جي جائزي، رويي ۾ تبديلي ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي مهارتن کي اهميت ڏني ويندي آهي. ادراڪي-رويي وارو علاج ڊپريشن، پريشانيءَ جي بيمارين، وسواسي-جبري بيماري ۽ ٻين حالتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر ان جا طريقا تشخيص موجب مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="NIMH"/><ref name="AtGlance"/> === رويي وارو علاج === رويي وارو علاج سکيا ۽ رويي ۾ تبديليءَ جي اصولن تي ٻڌل آهي. ان ۾ خوف پيدا ڪندڙ حالتن کي منظم ۽ محفوظ طريقي سان منهن ڏيڻ، فائديمند سرگرمين ۾ اضافو ۽ نقصانڪار رويي جي نمونن کي تبديل ڪرڻ جهڙا طريقا شامل ٿي سگهن ٿا. === نمائش وارو علاج === '''نمائش وارو علاج''' (''Exposure Therapy'') خاص طور ڪجهه پريشانيءَ وارين بيمارين ۽ مخصوص خوفن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن طريقي ۾ فرد کي معالج جي رهنمائيءَ هيٺ خوف پيدا ڪندڙ خيالن، شين يا حالتن سان تدريجي ۽ منظم نموني منهن ڏيڻ سيکاريو ويندو آهي. وسواسي-جبري بيماريءَ ۾ نمائش سان گڏ جبري عملن کان روڪڻ وارو طريقو پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref name="NIMH"/> === جدلياتي-رويي وارو علاج === '''جدلياتي-رويي وارو علاج''' (''Dialectical Behaviour Therapy''، ڊي بي ٽي) جذباتي ضابطي، ذهني آگاهي، تڪليف برداشت ڪرڻ ۽ لاڳاپن ۾ اثرائتي رابطي جي مهارتن تي ڌيان ڏئي ٿو. اهو خاص طور ڪجهه پيچيده جذباتي ۽ رويي وارين حالتن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، جن ۾ سرحدي شخصيتي بيماري شامل ٿي سگهي ٿي.<ref name="AtGlance"/> === بين الشخصي علاج === '''بين الشخصي نفسياتي علاج''' (''Interpersonal Psychotherapy''، آءِ پي ٽي) فرد جي موجوده سماجي لاڳاپن، زندگيءَ ۾ تبديلين، غم ۽ لاڳاپن سان لاڳاپيل تڪرارن تي ڌيان ڏئي ٿو. هي طريقو ڊپريشن جي علاج بابت ڪيترين رهنمائين ۾ شامل آهي.<ref name="WHO2023"/> === نفسياتي حرڪياتي علاج === '''نفسياتي حرڪياتي علاج''' (''Psychodynamic Psychotherapy'') جذبن، اندروني تڪرارن، لاشعوري عملن ۽ گذريل تجربن جي موجوده رويي تي ممڪن اثرن کي سمجهڻ تي ڌيان ڏئي ٿو. هن علاج جون مختصر ۽ ڊگهي عرصي واريون صورتون موجود آهن. عالمي صحت واري اداري وچولي کان شديد ڊپريشن لاءِ مختصر نفسياتي حرڪياتي علاج کي سفارش ڪيل طريقن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="WHO2023"/> === انساني مرڪز وارو علاج === '''فرد-مرڪوز علاج''' (''Person-Centred Therapy'') معالج جي همدردي، غيرمشروط احترام ۽ فرد جي پنهنجي تجربن کي سمجهڻ تي زور ڏئي ٿو. هن روايت جي ترقيءَ ۾ [[ڪارل راجرز]] جو اهم ڪردار رهيو. === قبوليت ۽ عزم وارو علاج === '''قبوليت ۽ عزم وارو علاج''' (''Acceptance and Commitment Therapy''، اي سي ٽي) فرد کي ڏکين خيالن ۽ جذبن سان وڌيڪ لچڪدار تعلق قائم ڪرڻ ۽ ذاتي قدرن مطابق عمل ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان ۾ ذهني آگاهي ۽ رويي ۾ تبديليءَ جا عنصر شامل هوندا آهن.<ref name="AtGlance"/> === مسئلا حل ڪرڻ وارو علاج === '''مسئلا حل ڪرڻ وارو علاج''' (''Problem-Solving Therapy'') فرد کي روزمره جي مسئلن جي سڃاڻپ، ممڪن حلن جي جائزي ۽ عملي قدم کڻڻ جون مهارتون سيکاريندو آهي. عالمي صحت واري اداري هن کي ڊپريشن لاءِ سفارش ڪيل منظم نفسياتي طريقن ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="WHO2023"/> === اکين جي حرڪت ذريعي حساسيت گهٽائڻ ۽ ٻيهر عملڪاري === '''اکين جي حرڪت ذريعي حساسيت گهٽائڻ ۽ ٻيهر عملڪاري''' (''Eye Movement Desensitization and Reprocessing''، اي ايم ڊي آر) صدمي سان لاڳاپيل نفسياتي علامتن لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ منظم علاج آهي. ان ۾ صدمي سان لاڳاپيل يادگيرين تي ڪم ڪرڻ سان گڏ ٻه طرفي تحريڪ يا ڌيان جا مخصوص طريقا استعمال ٿيندا آهن. هي طريقو ڪجهه رهنمائين ۾ صدمي کان پوءِ واري ذهني تڪليف لاءِ سفارش ٿيل آهي.<ref name="AtGlance"/> == نفسياتي علاج جي طريقن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | علاج ! style="background:#dceaf7;" | بنيادي ڌيان ! style="background:#dceaf7;" | استعمال جا مثال |- | ادراڪي-رويي وارو علاج | سوچن ۽ روين ۾ تبديلي | ڊپريشن، پريشاني، وسواسي-جبري بيماري |- | بين الشخصي علاج | لاڳاپا ۽ سماجي ڪردار | ڊپريشن |- | جدلياتي-رويي وارو علاج | جذباتي ضابطو ۽ مهارتون | سرحدي شخصيتي بيماريءَ جون ڪجهه حالتون |- | نفسياتي حرڪياتي علاج | اندروني تڪرار ۽ جذباتي نمونا | ڊپريشن ۽ ڪجهه ٻين نفسياتي مسئلن جون حالتون |- | نمائش وارو علاج | خوف پيدا ڪندڙ حالتن کي منهن ڏيڻ | مخصوص خوف، پريشاني ۽ وسواسي-جبري بيماري |- | قبوليت ۽ عزم وارو علاج | نفسياتي لچڪ ۽ قدرن مطابق عمل | ڪجهه ڊپريشن ۽ پريشاني وارين حالتن ۾ |- | مسئلا حل ڪرڻ وارو علاج | عملي مسئلا حل ڪرڻ جون مهارتون | ڊپريشن |- | خانداني علاج | خاندان جا لاڳاپا ۽ رابطي جا نمونا | خانداني تڪرار ۽ ڪجهه نفسياتي بيمارين ۾ اضافي سهڪار |} جدول ۾ ڏنل استعمال عام مثال آهن؛ ڪنهن مخصوص فرد لاءِ علاج جي چونڊ انفرادي تشخيص ۽ لاڳاپيل ڪلينڪي رهنمائيءَ مطابق ٿيڻ گهرجي.<ref name="AtGlance"/><ref name="WHO2023"/> == علاج جي فراهمي == === انفرادي علاج === انفرادي نفسياتي علاج ۾ هڪ معالج ۽ هڪ علاج وٺندڙ فرد وچ ۾ باقاعده نشستون ٿينديون آهن. نشستن دوران مسئلن جي سڃاڻپ، علاج جي مقصدن، نفسياتي مهارتن ۽ اڳڀرائيءَ تي ڪم ڪيو ويندو آهي. === گروهي علاج === گروهي علاج ۾ هڪ يا وڌيڪ معالج ڪيترن ماڻهن سان گڏ ڪم ڪندا آهن. گروهي علاج ۾ شرڪت ڪندڙ ماڻهو هڪ ٻئي جي تجربن مان سکڻ ۽ سماجي مهارتن کي بهتر بڻائڻ جا موقعا حاصل ڪري سگهن ٿا. گروهي علاج ۾ رازداريءَ جا اصول پڻ اهم هوندا آهن. === جوڙن جو علاج === جوڙن جو علاج ٻن ڀائيوارن جي لاڳاپن، رابطي، تڪرارن ۽ گڏيل مسئلن تي ڪم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ اهو ڊپريشن جي علاج جي حصي طور پڻ سفارش ڪيو ويندو آهي.<ref name="NICE2022"/> === خانداني علاج === خانداني علاج ۾ خاندان جي هڪ کان وڌيڪ فردن کي شامل ڪيو ويندو آهي. هن طريقي جو مقصد خاندان اندر رابطي، لاڳاپن، تڪرارن ۽ نفسياتي مسئلن سان لاڳاپيل حالتن کي سمجهڻ ۽ بهتر بڻائڻ هوندو آهي. === آن لائين ۽ ٽيليفون ذريعي علاج === نفسياتي علاج وڊيو ڪال، ٽيليفون ۽ ڪجهه منظم انٽرنيٽ تي ٻڌل پروگرامن ذريعي پڻ فراهم ڪري سگهجي ٿو. آن لائين علاج خاص طور انهن ماڻهن لاءِ مددگار ٿي سگهي ٿو، جن کي جاگرافيائي فاصلي، سفر، جسماني محدوديتن يا سهولتن جي کوٽ سبب روبرو علاج تائين پهچ ۾ ڏکيائي هجي. تنهن هوندي به ڊيٽا جي حفاظت، رازداري، هنگامي حالتن ۾ مدد ۽ معالج جي پيشوراڻي اهليت کي يقيني بڻائڻ ضروري آهي.<ref name="WHO2024">{{حوالو ويب|url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240087149|title=Psychological interventions implementation manual: integrating evidence-based psychological interventions into existing services|date=6 March 2024|publisher=World Health Organization|isbn=9789240087149|language=en}}</ref> == ٻارن ۽ نوجوانن جو نفسياتي علاج == ٻارن ۽ نوجوانن لاءِ نفسياتي علاج سندن عمر، ترقيءَ جي مرحلي، مسئلن ۽ خانداني حالتن مطابق ترتيب ڏنو ويندو آهي. ننڍن ٻارن سان علاج دوران راند، تصويرن، ڪهاڻين ۽ ٻين عمر مطابق طريقن جو استعمال ٿي سگهي ٿو. '''راند ذريعي علاج''' (''Play Therapy'') ۾ راند کي ٻار جي جذباتي اظهار ۽ نفسياتي ڪم لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. نوجوانن لاءِ ادراڪي-رويي وارو علاج، خانداني سهڪار ۽ ٻيا منظم طريقا پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. علاج جي منصوبابنديءَ ۾ والدين يا سنڀاليندڙن جي مناسب شموليت، ٻار جي رازداري ۽ تحفظ کي اهميت ڏني ويندي آهي.<ref name="WHO2024"/> == نفسياتي علاج جا استعمال == نفسياتي علاج ڪيترين نفسياتي ۽ رويي وارين حالتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن ۾ شامل آهن: * [[ڊپريشن]] * [[پريشانيءَ جون بيماريون]] * [[وسواسي-جبري بيماري]] * [[صدمي کان پوءِ واري ذهني تڪليف]] * [[کاڌي پيتي جون نفسياتي بيماريون]] * [[شخصيتي بيماريون]] * نشي سان لاڳاپيل مسئلا * ڪجهه ڊگهي عرصي وارين نفسياتي بيمارين ۾ اضافي سهڪار * زندگيءَ جي تبديلين، غم ۽ لاڳاپن سان لاڳاپيل نفسياتي تڪليفون انهن سڀني حالتن لاءِ هڪ ئي قسم جو نفسياتي علاج مناسب نه هوندو آهي. مثال طور ڪجهه شديد نفسياتي بيمارين ۾ نفسياتي علاج دوائن ۽ ٻين طبي خدمتن سان گڏ اضافي علاج طور استعمال ٿيندو آهي.<ref name="AtGlance"/> == اثرائتي بابت سائنسي ثبوت == نفسياتي علاج جي اثرائتي بابت مختلف ڪلينڪي آزمائشن، منظم جائزي ۽ گڏيل تجزين ۾ تحقيق ڪئي وئي آهي. 2012ع ۾ آمريڪي نفسياتي ايسوسيئيشن نفسياتي علاج جي اثرائتي کي تسليم ڪندي هڪ قرارداد منظور ڪئي. 2013ع ۾ انهيءَ قرارداد بابت هڪ علمي مضمون پڻ شايع ٿيو.<ref name="Campbell2013"/> عالمي صحت واري اداري جي 2023ع واري رهنمائي موجب وچولي کان شديد ڊپريشن لاءِ ادراڪي-رويي وارو علاج، رويي جي سرگرمي وڌائڻ وارو علاج، بين الشخصي علاج، مسئلا حل ڪرڻ وارو علاج، مختصر نفسياتي حرڪياتي علاج ۽ ڪجهه ٻين منظم نفسياتي طريقن جي سفارش ڪئي وئي آهي. هن سفارش جي قوت مضبوط ۽ ثبوتن جي يقينيت وچولي درجي جي ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="WHO2023"/> نفسياتي علاج جا نتيجا علاج جي قسم، بيماريءَ جي نوعيت، شدت، گڏيل طبي مسئلن، علاج تائين رسائي ۽ ٻين حالتن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا. انهيءَ ڪري ڪنهن هڪ نفسياتي طريقي کي سڀني ماڻهن ۽ سڀني بيمارين لاءِ بهترين علاج قرار ڏيڻ سائنسي طور مناسب نه آهي. == علاج جو مدو ۽ نتيجن جي نگراني == نفسياتي علاج جو مدو مختلف ٿي سگهي ٿو. ڪجهه منظم علاج ٿورين نشستن تي مشتمل هوندا آهن، جڏهن ته پيچيده يا ڊگهي عرصي وارن مسئلن ۾ وڌيڪ وقت گهربل ٿي سگهي ٿو. علاج دوران فرد جي علامتن، روزمره جي ڪارڪردگي ۽ مقصدن ڏانهن اڳڀرائيءَ جو جائزو وٺڻ ضروري هوندو آهي. برطانيا جي نيشنل انسٽيٽيوٽ فار هيلٿ اينڊ ڪيئر ايڪسيلنس جي ڊپريشن بابت رهنمائيءَ ۾ علاج شروع ٿيڻ کان پوءِ اڳڀرائيءَ جي جائزي، ممڪن نقصانن جي نگراني ۽ مناسب ماپ وارن اوزارن جي استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="NICE2022"/> == ممڪن نقصان ۽ حدون == نفسياتي علاج عام طور ڪيترن ماڻهن لاءِ مددگار ٿي سگهي ٿو، پر ان جا نتيجا هر فرد لاءِ هڪجهڙا نه هوندا آهن. ڪجهه ماڻهن کي علاج دوران ڏکين يادگيرين، جذبن يا مسئلن تي گفتگو سبب عارضي تڪليف محسوس ٿي سگهي ٿي. غيرمناسب علاج، پيشوراڻي حدن جي ڀڃڪڙي، رازداريءَ جي خلاف ورزي يا علاج ۾ ضرورت کان وڌيڪ دير پڻ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري علاج جي مناسب چونڊ، باقاعده نگراني، تربيت يافته معالج ۽ ضرورت پوڻ تي علاج جي منصوبي ۾ تبديلي اهم آهن.<ref name="NICE2022"/> == پيشوراڻي اخلاقيات ۽ رازداري == نفسياتي علاج ۾ معالج ۽ علاج وٺندڙ فرد جي وچ ۾ پيشوراڻو تعلق بنيادي اهميت رکي ٿو. هن تعلق ۾ رازداري، ڄاڻايل رضامندي، احترام، غيرجانبداري، مناسب پيشوراڻيون حدون ۽ علاج بابت واضح معلومات شامل آهن. رازداري مڪمل طور غيرمشروط نه هوندي آهي؛ ڪجهه حالتن ۾ قانوني گهرجن يا ڪنهن فرد جي سلامتيءَ کي سنگين خطري سبب معلومات ظاهر ڪرڻ جي ضرورت پيدا ٿي سگهي ٿي. اهڙيون حدون ملڪ ۽ قانون مطابق مختلف ٿينديون آهن. علاج وٺندڙ فرد کي شروع ۾ ئي انهن حدن بابت آگاهه ڪرڻ مناسب پيشوراڻي عمل جو حصو آهي. == نفسياتي علاج فراهم ڪندڙ پيشور == نفسياتي علاج مختلف تربيت يافته پيشور فراهم ڪري سگهن ٿا، جن ۾ شامل آهن: * '''نفسياتي ماهر:''' نفسيات ۾ مناسب اعليٰ تعليم ۽ ڪلينڪي تربيت رکندڙ پيشور. * '''نفسياتي طبيب:''' طبي تعليم ۽ نفسياتي طب ۾ تربيت رکندڙ ڊاڪٽر، جيڪي ضرورت موجب دوائون پڻ تجويز ڪري سگهن ٿا. * '''ڪلينڪي سماجي ڪارڪن:''' مخصوص تربيت ۽ قانوني اهليت رکندڙ پيشور. * '''ذهني صحت جون نرسون:''' مناسب نفسياتي علاج واري تربيت ۽ اختيار رکندڙ نرسون. * '''تربيت يافته غيرماهر فراهم ڪندڙ:''' ڪجهه مختصر، منظم نفسياتي مداخلتون تربيت ۽ نگرانيءَ هيٺ غيرماهر عملي ذريعي پڻ فراهم ڪري سگهجن ٿيون.<ref name="WHO2024"/><ref name="WHO2024News">{{حوالو ويب|url=https://www.who.int/news/item/11-03-2024-who-launches-new-manual-to-support-delivery-of-psychological-interventions|title=WHO launches new manual to support delivery of psychological interventions|date=11 March 2024|publisher=World Health Organization|language=en}}</ref> نفسياتي علاج فراهم ڪرڻ لاءِ تعليمي قابليت، رجسٽريشن ۽ لائسنس جون گهرجون مختلف ملڪن ۾ مختلف هونديون آهن. == صحت جي خدمتن ۾ نفسياتي علاج == عالمي صحت واري اداري موجب ثبوتن تي ٻڌل نفسياتي مداخلتون صحت، سماجي تحفظ، تعليم ۽ ڪميونٽي خدمتن ۾ شامل ڪري سگهجن ٿيون. 2024ع ۾ اداري هڪ عملي رهنمائي شايع ڪئي، جنهن ۾ نفسياتي خدمتن جي منصوبابندي، مقامي ضرورتن مطابق ترتيب، عملي جي تربيت، مستحق ماڻهن جي سڃاڻپ ۽ نتيجن جي نگرانيءَ جا مرحلا بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="WHO2024"/> هي طريقو خاص طور انهن علائقن ۾ اهم ٿي سگهي ٿو، جتي ماهر نفسياتي عملي جي کوٽ هجي. == نفسياتي علاج ۽ دوائون == نفسياتي علاج ۽ دوائون ذهني صحت جي سارسنڀال جا مختلف، پر ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان گڏ استعمال ٿيندڙ طريقا آهن. ڪجهه حالتن ۾ نفسياتي علاج اڪيلو مناسب ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ٻين حالتن ۾ دوائن سان گڏ علاج وڌيڪ موزون هوندو آهي. شديد نفسياتي بيمارين، جهڙوڪ ڪجهه نفسياتي وهمي بيمارين ۽ ٻه قطبي مزاجي بيماريءَ ۾، نفسياتي علاج اڪثر دوائن سان گڏ اضافي سهڪار طور استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AtGlance"/> علاج بابت فيصلو فرد جي تشخيص، طبي ضرورتن، ترجيحن ۽ ڪلينڪي رهنمائيءَ جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي. == نفسياتي علاج ۽ نفسياتي تجزيي ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهلو ! style="background:#dceaf7;" | نفسياتي علاج ! style="background:#dceaf7;" | نفسياتي تجزيو |- | دائرو | مختلف نفسياتي علاج جي طريقن جو وسيع شعبو | هڪ مخصوص تاريخي ۽ نظرياتي روايت |- | بنيادي ڌيان | طريقن مطابق سوچون، رويا، جذبا، لاڳاپا ۽ ٻيا مسئلا | لاشعوري عمل، اندروني تڪرار ۽ نفسياتي تجربا |- | طريقا | ڪيترائي مختلف منظم طريقا | آزاد خيالن جو اظهار، تشريح ۽ نفسياتي لاڳاپن جو تجزيو |- | مدو | مختصر يا ڊگهو | روايتي صورت ۾ اڪثر ڊگهي عرصي وارو |} نفسياتي تجزيو نفسياتي علاج جي تاريخ جو اهم حصو آهي، پر ٻنهي اصطلاحن کي مترادف سمجهڻ درست نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[نفسيات]] * [[نفسياتي طب]] * [[ذهني صحت]] * [[نفسياتي تجزيو]] * [[سگمنڊ فرائيڊ]] * [[ڪارل راجرز]] * [[ڊپريشن]] * [[پريشاني]] * [[نفسياتي صلاح مشورو]] == حوالا == <references/> == وڌيڪ پڙهڻ == * Campbell, Linda F. ۽ ٻيا. ''Recognition of psychotherapy effectiveness: the APA resolution''. Psychotherapy، 2013. * World Health Organization. ''Mental Health Gap Action Programme (mhGAP) Guideline''. 2023. * World Health Organization. ''Psychological Interventions Implementation Manual''. 2024. * National Institute of Mental Health. ''Psychotherapies''. * National Institute for Health and Care Excelle ol6m0k86neojtz6132lw33zpyv2800c 0 94529 427201 423220 2026-11-02T19:20:14Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427201 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، پاڪستان جي هڪ يونيورسٽي}} {{Infobox university | coordinates = {{Coord|27|39|50|N|68|55|27.2|E|display=inline,title}} | name = '''اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج''' | native_name = {{Nastaliq|'''اروڑ یونیورسٽی آف آرٹ، آرکیٹیکچر، ڈزائن اینڈ ہیریٹیج'''}} | image = Aror University Sukkur logo.png | caption = '''اروڙ يونيورسٽي جو لوگو''' | other_name = AUA2DH | established = 7 جولاءِ 2020 (بطور اروڙ يونيورسٽي)<br> اپريل 2013 (بطور سنڌ ڪاليج آف آرٽس اينڊ ڊيزائن) | type = [[سرڪاري يونيورسٽي|پبلڪ سيڪٽر]] ([[حڪومت سنڌ|حڪومت]]) يونيورسٽي | chancellor = [[سنڌ جو وڏو وزير]] | vice_chancellor = زاهد حسين کنڊ | students = 600+ | city = [[روهڙي]] RCW باءِ پاس N-5، [[سکر]] | postalcode = 65170 | province = [[سنڌ]] | country = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | website = https://aror.edu.pk/ | campus = شهري، {{convert|60|acre}} | accreditation = [[هاءِ ايجوڪيشن ڪميشن|HEC]]، [[پاڪستان انجنيئرنگ ڪائونسل|PEC]]، [[پاڪستان ڪائونسل فار آرڪيٽيڪٽس اينڊ ٽائون پلانرز|PCATP]] }} '''اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج''' سنڌ جي قديم تاريخي شھر [[اروڙ]] (جيڪو ڪڏهن سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو) جي ويجهو [[سکر]] جي علائقي [[روهڙي]] باءِ پاس [[اين-5 قومي شاهراھ]] تي واقع هڪ سرڪاري يونيورسٽي آهي.<ref name="wikimapia">{{Cite web|url=https://wikimapia.org/36693086/Aror-University-of-Art-Architecture-Design-and-Heritages-Sukkur|title=Aror University of Art Architecture Design and Heritages Sukkur|publisher=}}</ref> هي يونيورسٽي آرڪيٽيڪچر، ماحولياتي سائنس، ٽيڪسٽائل ڊيزائن، فيشن ڊيزائن، سول انجنيئرنگ، ميڊيا سائنسز، آثار قديمہ، فوٽوگرافي، انٽيريئر ڊيزائن، ڪميونيڪيشن ڊيزائن، سيرامڪس ۽ ٻين شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ تعليم فراهم ڪري ٿي. هن يونيورسٽي جو قيام سنڌ حڪومت پاران پارلياماني ايڪٽ تحت سومر 15 جون 2020 تي [[سنڌ اسيمبلي]] مان بل پاس ٿيڻ بعد عمل ۾ آيو.<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/business/stn/en/32/1429|title=List of Business; ORDERS OF THE DAY|last=Government Bill NO. 11 of 2019|date=15 June 2020|website=PROVINCIAL ASSEMBLY OF SINDH|access-date=3 April 2026|archive-date=4 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204172912/http://www.pas.gov.pk/index.php/business/stn/en/32/1429|url-status=dead}}</ref> شروعاتي طور تي هي ادارو [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي ماتحت '''سنڌ ڪاليج آف آرٽس اينڊ ڊيزائن''' جي نالي سان قائم ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://pnd.sindh.gov.pk/reportSearch|title=Establishment of Sindh College of Arts & Design at Sukkur|publisher=Planning & Development Department, Government of Sindh}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اپريل 2018 ۾، [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ميمبر اسيمبلي سيد اويس قادر شاھ پاران هن ڪاليج کي مڪمل يونيورسٽي جو درجو ڏيڻ لاءِ هڪ خانگي بل پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/business/stn/en/31/1167#lob|title=List of Business; ORDERS OF THE DAY|last=VII.MOTION FOR LEAVE TO INTRODUCE AND CONSIDERATION OF THE PRIVATE BILLS; Bill No.26 of 2018-The Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage Sukkur, Bill, 2018; given notice of by Syed Awais Qadir Shah, MPA|date=10 April 2018|website=PROVINCIAL ASSEMBLY OF SINDH|access-date=3 April 2026|archive-date=8 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208234751/http://www.pas.gov.pk/index.php/business/stn/en/31/1167#lob|url-status=dead}}</ref> اهو بل سنڌ اسيمبلي مان پاس ٿيڻ بعد [[سنڌ جو گورنر|سنڌ جي گورنر]] ڏانهن موڪليو ويو، جنھن ڪجهہ مشاهدن سان بل واپس ڪيو. بعد ۾، وڏي وزير جي هدايتن تي ترميم ٿيل بل ڪابينا ۽ اسيمبلي مان منظور ڪيو ويو.<ref name="the nation E-paper, Karachi">{{cite news|last=Newspaper edition|title=Sindh okays docs' salary structure equal to Punjab on|url=https://nation.com.pk/26-Feb-2019/sindh-okays-docs-salary-structure-equal-to-punjab|newspaper=The Nation, Karachi|date=28 February 2019}}</ref> بالآخر 15 جون 2020 تي سنڌ اسيمبلي پاران بل جي منظوري ڏني وئي<ref>{{cite web|url=http://openparliament.pk/sindh-pa-amends-rule-for-virtual-participation-of-lawmakers-in-proceedings/|title=Sindh PA Amends Rule for Virtual Participation of Lawmakers in Proceedings|last=FAFEN|date=15 June 2020|website=Fair Elections, Open Parliament and Good Governance - An initiative of FAFEN|access-date=3 April 2026|archive-date=23 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423002150/http://openparliament.pk/sindh-pa-amends-rule-for-virtual-participation-of-lawmakers-in-proceedings/|url-status=dead}}</ref> ۽ 15 جولاءِ 2020 تي سرڪاري گزيٽ ۾ نوٽيفڪيشن جاري ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=Gazette Notification|last=AROR UNIVERSITY OF ART, ARCHITECTURE, DESIGN AND HERITAGE, SUKKUR ACT, 2020|date=15 July 2020|website=Law Department Government of Sindh|url=http://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications/PUB-20-000029.pdf}}</ref> == فيڪلٽيز == يونيورسٽي ۾ هيٺيون فيڪلٽيون شامل آهن:<ref>{{cite web|title=Gazette Notification|last=AROR UNIVERSITY OF ART, ARCHITECTURE, DESIGN AND HERITAGE, SUKKUR ACT, 2020|date=15 July 2020|website=Law Department Government of Sindh|url=http://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications/PUB-20-000029.pdf}}</ref> * فيڪلٽي آف آرڪيٽيڪچر اينڊ ٽائون پلاننگ (FATP) * فيڪلٽي آف ڊيزائن (FoD) * فيڪلٽي آف فوٽوگرافي، فائن اينڊ پرفارمنگ آرٽس (FP2A) * فيڪلٽي آف هيريٽيج (FoH) == داخلا == يونيورسٽي هن وقت هيٺيان انڊر گريجوئيٽ پروگرام پيش ڪري ٿي: * بيچلر آف آرڪيٽيڪچر (B.Arch.) * BS سول انجنيئرنگ * BS ماحولياتي سائنس * BS بصري فن (Visual Arts) * BS فيشن ڊيزائن * BS ٽيڪسٽائل ڊيزائن * BS تاريخ * BS آثار قديمه * BS آرٽيفيشل انٽيليجنس * BS ملٽي ميڊيا ۽ گيمنگ * BS سائبر سيڪيورٽي == پڻ ڏسو == * [[سکر ۾ تعليمي ادارن جي فھرست]] * [[سکر]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] == حوالا == {{Reflist}} {{Universities and colleges in Sindh}} [[Category:سنڌ ۾ سرڪاري يونيورسٽيون]] [[Category:2013 ۾ پاڪستان ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[Category:2013 ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]] [[زمرو:سکر جا تعليمي ادارا]] ogzd0ep5dqlv13r3bppefrvils61pdz 0 94857 427327 418781 2026-11-03T02:59:30Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427327 wikitext text/x-wiki {{Short description|American multi-role fighter aircraft}} {{Infobox settlement |name = ايف-16 فائٽنگ فيلڪن |image = F-16 June 2008.jpg |caption = جيٽ جهاز جو فضائي نظارو، سلنڈرڪ ايندھن ٽينڪ ۽ آرڊيننس کڻي، ريگستان جي مٿان اڏامندڙ |alt = Aerial view of jet aircraft, carrying cylindrical fuel tanks and ordnance, overflying desert |type = ملٽي رول فائٽر<br>هوائي برتري فائٽر |national_origin = |manufacturer = |builder = |first_flight = |introduction = |retired = |status = |number_built = |primary_user = |more_users = |produced = |variants = |developed_into = |image_skyline=F-16 June 2008.jpg|image_size=250px|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|subdivision_type4=پرائمري استعمال ڪندڙ|subdivision_name4=آمريڪا جي هوائي فوج <br>وڌيڪ استعمال ڪندڙ: <br>25 ملڪ: <br> * {{flag|Italy}} * {{flag|Argentina}} [[ارجنٽائن]] * {{flag|Jordan}} * {{flag|Israel}} * {{flag|Oman}} * {{flag|Indonesia}} * {{flag|Bahrain}} * {{flag|Bulgaria}} * {{flag|Pakistan}} * {{flag|Portugal}} * {{flag|Poland}} * {{flag|Peru}} * {{flag|Taiwan}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Thailand}} * {{flag|Chile}} * {{flag|Romania}} * {{flag|Singapore}} * {{flag|Slovakia}} * {{flag|Korea}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Venezuela}} * {{flag|Ukraine}} * {{flag|Greece}}|subdivision_type5=مختلف قسم|subdivision_name5=جنرل ڊائنامڪس ايڪس-62 ويسٽا|subdivision_name6=1973–2017|established_title=ترقي يافته|established_date=ووٽ ماڊل 1600 جنرل ڊائنامڪس ايف-16 ايڪس ايل مٽسوبشي ايف-2 لاڪ هيڊ مارٽن ايف-16 وي وائپر {{ubl|[[Vought Model 1600]]|[[General Dynamics F-16XL]]|[[Mitsubishi F-2]]|[[Lockheed Martin F-16V Viper]]}}|established_title1=ٺاهيندڙ|established_date1=SABCA (1979–1985) فوڪر (1979–1982) ڪي اي آءِ (1994–2004) ٽوسا (1987–2011)|subdivision_name=آمريڪا|subdivision_name1=جنرل ڊائنامڪس (1974–1993). لاڪ هيڊ ڪارپوريشن (1993–1995). لاڪ هيڊ مارٽن (1995–2017). {{ubl|[[General Dynamics]]<br>(1974–1993)|[[Lockheed Corporation]]<br>(1993– 1995)|[[Lockheed Martin]]<br>(1995–2017)}}|subdivision_name2=4,604<ref>{{cite web |url= https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |title= How the F-16 fighter jet put Fort Worth on the aerospace map |work= Fort Worth Star-Telegram |access-date= 24 November 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171124152750/http://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |archive-date= 24 November 2017 |url-status=live}}</ref><ref name="bahrain">{{Cite press release |url=https://news.lockheedmartin.com/2018-06-25-Lockheed-Martin-Awarded-Contract-to-Build-F-16-Block-70-Aircraft-for-Bahrain |title=Lockheed Martin Awarded Contract to Build F-16 Block 70 Aircraft for Bahrain |publisher=[[Lockheed Martin]] |date=25 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022206/https://news.lockheedmartin.com/2018-06-25-Lockheed-Martin-Awarded-Contract-to-Build-F-16-Block-70-Aircraft-for-Bahrain |archive-date=29 June 2018 |url-status=live}}</ref>|subdivision_name3=سروس ۾|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type3=حيثيت|subdivision_type6=پيداوار|established_title2=Developed into|established_date2=|established_title3=Builder|established_date3=(1979–1985){{!}}[[Fokker]] (1979–1982) |[[Korea Aerospace Industries|KAI]] (1994–2004){{!}}[[Turkish Aerospace Industries|TUSAŞ]] (1987–2011)|established_title4=تعارف ڪرايو|established_date4=Introduction: {{Start date and age|1978|08|17|df=yes|br=y}}|established_title5=First flight:{{ubl|{{Start date and age|1974|01|20|df=yes|br=y}} (unplanned);|{{Start date and age|1974|02|02|df=yes|br=y}} (official)}}|native_name=F-16 Fighting Falcon|subdivision_type=اصل ملڪ}} '''ايف-16 فائٽنگ فالڪن''' (F-16 Fighting Falcon) جيٽ هڪ آمريڪي سنگل انجن سپرسونڪ ملٽي رول چوٿين نسل جو فائٽر جهاز آهي جيڪو جنرل ڊائنامڪس (هاڻي لاڪ هيڊ مارٽن) پاران تيار ڪيو ويو آهي ۽ ڪيترن ئي ڪمپنين پاران تيار ڪيو ويو آهي، جن ۾ 1993 تائين جنرل ڊائنامڪس ۽ 2017 تائين لاڪ هيڊ مارٽن شامل آهن. <ref>{{Cite web |url=https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16.html |title=F-16 Fighting Falcon |publisher=[[Lockheed Martin]]}}</ref> هڪ ايئر سپريويرٽي ڊي فائٽر جي طور تي ڊزائين ڪيو ويو، اهو هڪ ڪامياب آل-ويدر ملٽي رول جهاز ۾ تبديل ٿيو جنهن ۾ <small>1976</small> کان وٺي <small>'''4,600'''</small> کان وڌيڪ <small>F-16</small> تعمير ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |date=2 April 2012 |title=Lockheed Martin to deliver 4,500th F-16 fighter |url=https://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/national/article24727069.html |work=McClatchy DC |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731002852/http://www.mcclatchydc.com/2012/04/02/143842/lockheed-martin-to-deliver-4500th.html |archive-date=31 July 2014 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اصل نسخا هاڻي پيداوار ۾ نه آهن، لاڪ هيڊ مارٽن <small>'''ايف-16'''</small> وي وائپر خاندان جا بهتر نسخا لاڪ هيڊ مارٽن جي هڪ نئين پيداوار جي سهولت ۾ برآمد لاءِ ٺاهيا ۽ اپ گريڊ ڪيا پيا وڃن.<ref name="Last F-16 leaves Texas nest">{{cite web |last=Gunner |first=Jerry |title=Last F-16 leaves Texas nest |url=https://www.key.aero/article/last-f-16-leaves-texas-nest |archive-url=https://web.archive.org/web/20260224034100/https://www.key.aero/article/last-f-16-leaves-texas-nest |url-status=live |date=2017-12-28 |archive-date=2026-02-24 |access-date=2026-02-24 |website=Key.Aero}}</ref><ref name="Inside The Lockheed Martin Plant That’s Spearheading Resurgent F-16 Sales">{{cite web |last=Trevithick |first=Joseph |title=Inside The Lockheed Martin Plant That's Spearheading Resurgent F-16 Sales |url=https://www.twz.com/sponsored-content/inside-the-lockheed-martin-plant-thats-spearheading-resurgent-f-16-sales |website=The War Zone |date=December 9, 2024 |access-date=February 24, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209170830/https://www.twz.com/sponsored-content/inside-the-lockheed-martin-plant-thats-spearheading-resurgent-f-16-sales |archive-date=December 9, 2025 |url-status=live}}</ref> <small>2026</small> تائين، اهو فوجي سروس ۾ دنيا جو سڀ کان عام فڪسڊ ونگ جهاز آهي، جنهن ۾ ايف-16 خاندان مان <small>2,102</small> آپريشنل آهن، جيڪي سڀني فعال جنگي جهازن جو %15 آهن.<ref name="i536">{{cite web |last=Honeywell |first=Exclusive partner |date=2025-11-13 |title=2026 World Air Forces directory |url=https://www.flightglobal.com/defence/2026-world-air-forces-directory/165267.article |access-date=2026-03-19 |website=Flight Global}}</ref> جهاز پهريون ڀيرو <small>1974</small> ۾ جنرل ڊائنامڪس پاران تيار ڪيو ويو هو. <small>1993</small> ۾, جنرل ڊائنامڪس پنهنجو جهاز ٺاهڻ جو ڪاروبار لاڪ هيڊ کي وڪرو ڪيو<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |last=Rosenwald |first=Michael S. |title=Downside of Dominance? Popularity of Lockheed Martin's F-16 Makes Its F-35 Stealth Jet a Tough Sell. |date=17 December 2007 |newspaper=[[The Washington Post]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014055458/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/16/AR2007121601522.html |archive-date=14 October 2017 |url-status=live}}</ref> جيڪو <small>1995</small> ۾ مارٽن ماريٽا سان ضم ٿيڻ کان پوءِ لاڪ هيڊ مارٽن جو حصو بڻجي ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Lockheed-Martin-Corporation-Company-History.html |title=Company Histories – Lockheed Martin Corporation|work=Funding universe|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417221322/http://www.fundinguniverse.com/company-histories/Lockheed-Martin-Corporation-Company-History.html|archive-date=17 April 2012|url-status=live}}</ref> ايف-16 جي اهم خاصيتن ۾ ڪاڪپٽ جي نمائش کي وڌائڻ لاءِ هڪ فريم لیس ڪينوپي, هڪ سائڊ اسٽڪ جيڪو ڪنٽرول کي آسان بڻائي ٿو جڏهن ته حرڪت (maneuvering) ڪندي, هڪ ايجيڪشن سيٽ عمودي کان 30 درجا ٽيڪ ڏني وئي آهي ته جيئن پائلٽ تي جي-فورس جو اثر گهٽجي وڃي ۽ هڪ آرامده جامد استحڪام/فلائي بائي وائر فلائيٽ ڪنٽرول سسٽم جو پهريون استعمال شامل آهي. جيڪو ان کي هڪ چست (Agile) جهاز ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو. فائٽر ۾ هڪ واحد ٽربو فين انجن, هڪ اندروني <small>M61</small> ولڪن توپ ۽ <small>11</small> هارڊ پوائنٽس آهي. جيتوڻيڪ سرڪاري طور تي "فائٽنگ فالڪن" جو نالو ڏنو ويو آهي جهاز عام طور تي ان جي عملن ۽ پائلٽن ۾ "'''وائپر'''" (<small>Viper</small>) جي لقب سان سڃاتو وڃي ٿو. {{sfn|Peacock|1997|p=100}} 1978 ۾ ان جي تعارف کان وٺي. ايف-16 آمريڪي هوائي فوج جي حڪمت عملي واري هوائي طاقت جو هڪ مکيه بنياد بڻجي ويو. جتي ان بنيادي طور تي F-105 ٿنڊرچيف، A-7 ڪورسيئر II ۽ F-4 فينٽم II جي جاءِ ورتي. F-16 بنيادي طور تي دشمن جي هوائي دفاع (SEAD) مشنن تي حملو ۽ دٻاءُ وجهندو هو ۽ بعد واري ڪردار ۾ ان 1996 تائين F-4G وائلڊ ويزل جي جاءِ ورتي. آمريڪي هوائي فوج، هوائي فوج جي ريزرو ڪمانڊ ۽ ايئر نيشنل گارڊ يونٽن ۾ فعال ڊيوٽي کان علاوه جهاز کي آمريڪي هوائي فوج ٿنڊربرڊس فضائي مظاهري ٽيم, آمريڪي هوائي فوج جي جنگي ڪمانڊ F-16 وائپر مظاهري ٽيم پاران ۽ آمريڪي بحريه پاران هڪ مخالف/جارحيت پسند جهاز جي طور تي پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.acc.af.mil/News/Article-Display/Article/3328261/meet-the-2023-air-combat-command-demonstration-team-pilots/ |title=Meet the 2023 Air Combat Command Demonstration Team Pilots |publisher=[[Air Combat Command]] |date=14 March 2023}}</ref> F-16 کي 25 ٻين قومن جي هوائي فوجن پاران پڻ خريد ڪيو ويو آهي. آمريڪا جي اڳواڻي ۾ مختلف اتحادين مان F-16 خليج جنگ، بوسنيا، يوگوسلاويا، افغانستان، ليبيا، عراق ۽ شام ۾ جنگي مشنن تي اڏام ڪئي. F-16 کي اسرائيل، پاڪستان ۽ يوڪرين پاران پڻ وسيع جنگي استعمال ڏٺو ويو آهي. 1982 کان وٺي. اهو يورپ ۾ آمريڪي ايٽمي هٿيارن لاءِ ٻٽي قابل هوائي جهاز پليٽ فارم رهيو آهي. ڪيترن ئي ملڪن جهاز کي لاڪ هيڊ مارٽن ايف-35 لائيٽننگ II ۽ لاڪ هيڊ مارٽن ايف-16 وي وائپر سان تبديل ڪرڻ شروع ڪيو آهي. جيتوڻيڪ ايف-16 جا اصل نسخا پڻ ڪيترن ئي آپريٽرن سان خدمت ۾ آهن.<ref>{{cite press release |last1=Stout |first1=Joe |last2=Quincy |first2=Laurie |title=United States Government Awards Lockheed Martin Contract to Begin Production of Advanced F-16 Aircraft for Morocco |url=https://news.lockheedmartin.com/2008-06-06-United-States-Government-Awards-Lockheed-Martin-Contract-to-Begin-Production-of-Advanced-F-16-Aircraft-for-Morocco |work=[[Lockheed Martin]] |date=8 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104091800/http://www.lockheedmartin.com/news/press_releases/2008/060608ae_f16morocco.html |archive-date=4 January 2009 |url-status=live}}</ref> == هلڪو وزن وارو فائٽر پروگرام == آمريڪي ويٽنام جنگ جي تجربي هوائي برتري وارن ويڙهاڪن ۽ فائٽر پائلٽس لاءِ بهتر هوا کان هوا تربيت جي ضرورت کي ظاهر ڪيو.{{sfn|Spick|2000|p=190}} ڪورين جنگ ۾ سندس تجربي جي بنياد تي ۽ 1960 جي شروعات ۾ فائٽر حڪمت عملي جي استاد جي حيثيت سان، ڪرنل جان بوئڊ، رياضي دان ٿامس ڪرسٽي سان گڏ، جنگ ۾ هڪ فائٽر جهاز جي ڪارڪردگي کي ماڊل ڪرڻ لاءِ توانائي-منيوريبلٽي ٿيوري تيار ڪئي. بوئڊ جي ڪم ۾ هڪ ننڍڙي، هلڪي وزن واري جهاز جي ضرورت هئي جيڪا گهٽ ۾ گهٽ ممڪن توانائي جي نقصان سان هلائي سگهي ۽ جنهن ۾ زور کان وزن جي تناسب ۾ اضافو پڻ شامل هو.<ref name="Hillaker-Boyd">{{cite web |last1=Hillaker |first1=Harry |url=https://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=156 |title=John Boyd, USAF Retired, Father of the F-16. |access-date=7 June 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601193605/http://www.codeonemagazine.com/archives/1997/articles/jul_97/july2a_97.html |archive-date=1 June 2009 |publisher=Code One: An Airpower Projection Magazine |date=April 1997}}</ref><ref>{{cite web |last1=Hehs |first1=Eric |title=F-16 Designer Harry Hillaker |url=http://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=37 |website=www.codeonemagazine.com |publisher=Lockheed Martin Aeronautics Company |access-date=25 April 2023 |language=en-us |date=15 April 1991}}</ref> 1960 جي ڏهاڪي جي آخر ۾، بوئڊ هڪجهڙي سوچ رکندڙ جدت پسندن جو هڪ گروپ گڏ ڪيو جيڪي فائٽر مافيا جي نالي سان مشهور ٿيا ۽ 1969 ۾، انهن جنرل ڊائنامڪس ۽ نارٿروپ لاءِ ڊپارٽمينٽ آف ڊفينس فنڊنگ حاصل ڪئي ته جيئن نظريي جي بنياد تي ڊيزائن تصورن جو مطالعو ڪري سگهجي.{{sfn|Richardson|1990|pp=7–8}}{{sfn|Coram|2002|pp=245–246}} ايئر فورس ايف-ايڪس جا حامي هن تصور جي مخالفت ڪري رهيا هئا ڇاڪاڻ ته انهن ان کي ايف-15 پروگرام لاءِ خطرو سمجهيو، پر يو ايس اي ايف جي قيادت سمجهي ٿي ته ان جو بجيٽ ان کي پنهنجي سڀني مشنن کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪافي ايف-15 جهاز خريد ڪرڻ جي اجازت نه ڏيندو.<ref name="bjorkman 20142">{{cite web |last1=Bjorkman |first1=Eileen |title=The Outrageous Adolescence of the F-16 |url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/outrageous-adolescence-f-16-180949491/ |date=March 2014 |publisher=Smithsonian Magazine |work=Air & Space Magazine}}</ref> ايڊوانسڊ ڊي فائٽر تصور، جنهن جو نالو ايف-ايڪس ايڪس رکيو ويو، سڌارن واري سوچ رکندڙ ڊپٽي سيڪريٽري دفاع ڊيوڊ پيڪارڊ جي تحت شهري سياسي حمايت حاصل ڪئي، جنهن مقابلي واري پروٽوٽائپنگ جي خيال جي حمايت ڪئي. نتيجي طور، مئي 1971 ۾، ايئر فورس پروٽوٽائپ اسٽڊي گروپ قائم ڪيو ويو، جنهن ۾ بوئڊ هڪ اهم ميمبر هو، ۽ ان جي ڇهن تجويزن مان ٻن کي فنڊ ڏنو ويندو، هڪ لائيٽ ويٽ فائٽر (<small>LWF</small>) هئي. 6 جنوري <small>1972</small> تي جاري ڪيل تجويزن جي درخواست ۾ <small>20,000</small> پائونڊ (<small>9,100</small> ڪلوگرام) ڪلاس ايئر ٽو ايئر ڊي فائٽر جو مطالبو ڪيو ويو هو جنهن ۾ سٺي ٽرن ريٽ، ايڪسلريشن ۽ رينج هجي، ۽ ماچ 0.6-1.6 جي رفتار ۽ 30,000-40,000 فوٽ (9,100-12,000 ميٽر) جي اوچائي تي جنگ لاءِ بهتر بڻايو ويو هجي. هي اهو علائقو هو جتي USAF جي مطالعي جي اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته مستقبل ۾ گهڻيون هوائي جنگيون ٿينديون. پيداوار جي نسخي جي متوقع سراسري پرواز جي قيمت 3 ملين آمريڪي ڊالر هئي. هي پيداوار جو منصوبو فرضي هو ڇاڪاڻ ته USAF وٽ فاتح کي حاصل ڪرڻ جو ڪو به پختو منصوبو نه هو.{{sfn|Peacock|1997|pp=9–10}}{{sfn|Richardson|1990|pp=7–9}} ==== فائنلسٽ ۽ پرواز جي چونڊ ==== [[File:YF-16 and YF-17 in flight.jpg|thumb|A right-side view of a YF-16 (foreground) and a [[Northrop YF-17]], each armed with AIM-9 Sidewinder missiles|alt=Two jet aircraft flying together over mountain range and cloud]] Five companies responded, and in 1972, the Air Staff selected General Dynamics' Model 401 and Northrop's P-600 for the follow-on prototype development and testing phase. GD and Northrop were awarded contracts worth {{nowrap|$37.9 million}} and {{nowrap|$39.8 million}} to produce the YF-16 and [[Northrop YF-17|YF-17]], respectively, with the first flights of both prototypes planned for early 1974. To overcome resistance in the Air Force hierarchy, the [[Fighter Mafia]] and other LWF proponents{{which|date=December 2021}} successfully advocated the idea of complementary fighters in a high-cost/low-cost force mix.<ref>{{cite web |url=https://warontherocks.com/2017/01/re-thinking-the-high-low-mix-part-i-origins-story/ |title=Re-Thinking the High-Low Mix, Part I: Origins Story |date=25 January 2017}}</ref> The "high/low mix" would allow the USAF to be able to afford sufficient fighters for its overall fighter force structure requirements. The mix gained broad acceptance by the time of the prototypes' flyoff, defining the relationship between the LWF and the F-15.{{sfn|Peacock|1997|pp=10–11}}{{sfn|Richardson|1990|pp=8–9}} The YF-16 was developed by a team of General Dynamics engineers led by [[Robert H. Widmer]].<ref>{{cite news |last1=Douglas |first1=Martin |title=Robert H. Widmer, Designer of Military Aircraft, Dies at 95. |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2011/07/03/business/03widmer.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228092722/http://www.nytimes.com/2011/07/03/business/03widmer.html?_r=1&ref=deathsobituaries |archive-date=28 December 2016 |date=2 July 2011}}</ref> The first YF-16 was rolled out on 13 December 1973. Its 90-minute [[maiden flight]] was made at the Air Force Flight Test Center at [[Edwards AFB]], California, on 2 February 1974. Its actual first flight occurred accidentally during a high-speed taxi test on 20 January 1974. While gathering speed, a roll-control oscillation caused a fin of the port-side wingtip-mounted missile and then the starboard [[stabilator]] to scrape the ground, and the aircraft then began to veer off the runway. The test pilot, [[Phil Oestricher]], decided to lift off to avoid a potential crash, safely landing six minutes later. The slight damage was quickly repaired and the official first flight occurred on time.<ref>{{cite magazine |url=https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a30645599/f-16-first-flight/ |last=Mizokami |first=Kyle |title=That Time When the F-16 Accidentally Had Its First Flight |date=23 January 2020 |magazine=[[Popular Mechanics]] |access-date=31 July 2021 |archive-date=3 August 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210803011108/https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a30645599/f-16-first-flight/ |url-status=live}}</ref> The YF-16's first supersonic flight was accomplished on 5 February 1974, and the second YF-16 prototype first flew on 9 May 1974. This was followed by the first flights of Northrop's YF-17 prototypes on 9 June and 21 August 1974, respectively. During the flyoff, the YF-16s completed 330 [[sorties]] for a total of 417 flight hours;{{sfn|Richardson|1990|pp=12–13}} the YF-17s flew 288 sorties, covering 345 hours.{{sfn|Jenkins|2000|p=14}} ===Air Combat Fighter competition=== Increased interest turned the LWF into a serious acquisition program. [[NATO]] allies Belgium, Denmark, the Netherlands, and Norway were seeking to replace their [[Lockheed F-104 Starfighter|F-104G Starfighter]] [[fighter-bomber]]s.<ref>Osborne, Phil, Executive Producer. "F-16 Fighting Falcon" (video #9-315842-037444). ''Magna Pacific'', 2009. Quote: At 17:29, "Another development, which both manufacturers were aware of, was the aging F-104 Starfighters, which equip several European NATO air forces, would soon need to be replaced."</ref> In early 1974, they reached an agreement with the U.S. that if the USAF ordered the LWF winner, they would consider ordering it as well. The USAF also needed to replace its [[Republic F-105 Thunderchief|F-105 Thunderchief]] and [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II|F-4 Phantom II]] fighter-bombers. The U.S. Congress sought greater commonality in fighter procurements by the Air Force and Navy, and in August 1974 redirected Navy funds to a new Navy Air Combat Fighter program that would be a naval fighter-bomber variant of the LWF. The four NATO allies had formed the Multinational Fighter Program Group (MFPG) and pressed for a U.S. decision by December 1974; thus, the USAF accelerated testing.{{sfn|Jenkins|2000|pp=14–15, 19–20}}<ref name=Richardson_p14/><ref name=Peacock_p12-3/> [[File:YF-16 VASC.JPG|thumb|YF-16 on display at the [[Virginia Air and Space Center]]]] To reflect this serious intent to procure a new fighter-bomber, the LWF program was rolled into a new Air Combat Fighter (ACF) competition in an announcement by [[United States Secretary of Defense|U.S. Secretary of Defense]] [[James R. Schlesinger]] in April 1974. The ACF would not be a pure fighter, but [[Multirole combat aircraft|multirole]], and Schlesinger made it clear that any ACF order would be in addition to the F-15, which extinguished opposition to the LWF.<ref name=Richardson_p14>Richardson 1990, p. 14.</ref><ref name=Peacock_p12-3>Peacock 1997, pp. 12–13.</ref><ref name="f-16.net">{{cite web |title=YF-16 The Birth of a Fighter|url=http://www.f-16.net/f-16_versions_article25.html|website=f-16.net|access-date=29 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709010820/http://www.f-16.net/f-16_versions_article25.html|archive-date=9 July 2017|url-status=live}}</ref> ACF also raised the stakes for GD and Northrop because it brought in competitors intent on securing what was touted at the time as "the arms deal of the century".<ref>{{cite book |last1=Dörfer |first1=Ingemar |title=Arms Deal: The Selling of the F-16 |date=June 1983 |publisher=Praeger |access-date=23 April 2011 |url=http://www.foreignaffairs.com/articles/37508/andrew-j-pierre/arms-deal-the-selling-of-the-f-16 |isbn=9780030623691}}</ref> These were [[Dassault Aviation|Dassault-Breguet's]] proposed [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M-53]], the Anglo-French [[SEPECAT Jaguar]], and the proposed [[Saab 37 Viggen|Saab 37E "Eurofighter"]]. Northrop offered the P-530 Cobra, which was similar to the YF-17. The Jaguar and Cobra were dropped by the MFPG early on, leaving two European and two U.S. candidates. On 11 September 1974, the U.S. Air Force confirmed plans to order the winning ACF design to equip five tactical fighter wings. Though computer modeling predicted a close contest, the YF-16 proved significantly quicker going from one maneuver to the next and was the unanimous choice of those pilots that flew both aircraft.{{sfn|Coram|2002|p=305}} On 13 January 1975, [[Secretary of the Air Force]] [[John L. McLucas]] announced the YF-16 as the winner of the ACF competition.{{sfn|Peacock|1997|pp=13–16}} The chief reasons given by the secretary were the YF-16's lower operating costs, greater range, and maneuver performance that was "significantly better" than that of the YF-17, especially at supersonic speeds. Another advantage of the YF-16 – unlike the YF-17 – was its use of the [[Pratt & Whitney F100]] turbofan engine, the same [[aircraft engine|powerplant]] used by the F-15; such commonality would lower the cost of engines for both programs.{{sfn|Richardson|1990|p=13}} Secretary McLucas announced that the USAF planned to order at least 650, possibly up to 1,400 production F-16s. In the Navy Air Combat Fighter competition, on 2 May 1975, the Navy selected the YF-17 over the YF-16 (in the form of the [[Vought Model 1600]] proposal) as the basis for what would become the [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]].{{sfn|Peacock|1997|pp=14, 17–19, 33–34}}<ref>{{cite book |last1=Donald |first1=David |title=Warplanes of the Fleet |location=[[London]] |publisher=AIRtime |date=2005 |isbn=9781880588819 |chapter=Boeing F/A-18 Hornet}}</ref> ===Production=== [[File:F-16C Fighting Falcon.JPEG|thumb|left|upright|An F-16C of the [[Colorado Air National Guard]] with [[AIM-9 Sidewinder]] missiles, an [[Air Combat Maneuvering Instrumentation]] pod, and a centerline fuel tank ({{convert|300|USgal|L|abbr=on|disp=or}} capacity)|alt=Upright aerial photo of gray jet aircraft flying above clouds]] The U.S. Air Force initially ordered 15 full-scale development (FSD) aircraft (11 single-seat and four two-seat models) for its flight test program which was reduced to eight (six F-16A single-seaters and two F-16B two-seaters).<ref name=Darling_p17>{{harvnb|Darling|2003|p=17}}</ref> The YF-16 design was altered for the production F-16. The fuselage was lengthened by {{convert|10.6|in|m|sigfig=3|abbr=on}}, a larger nose radome was fitted for the [[AN/APG-66]] radar, wing area was increased from {{convert|280|to|300|sqft|m2|sigfig=2|abbr=on}}, the tailfin height was decreased, the ventral fins were enlarged, two more stores stations were added, and a single door replaced the original nosewheel double doors. The F-16's weight was increased by 25% over the YF-16 by these modifications.{{sfn|Peacock|1997|pp=31–32}}{{sfn|Spick|2000|p=196}} The FSD F-16s were manufactured by General Dynamics in [[Fort Worth, Texas]], at [[United States Air Force Plant 4]] in late 1975; the first F-16A rolled out on 20 October 1976 and first flew on 8 December. The initial two-seat model achieved its first flight on 8 August 1977. The initial production-standard F-16A flew for the first time on 7 August 1978 and its delivery was accepted by the USAF on 6 January 1979. The aircraft entered USAF operational service with the [[34th Tactical Fighter Squadron]], [[388th Tactical Fighter Wing]], at [[Hill AFB]] in Utah, on 1 October 1980.{{sfn|Peacock|1997|pp=17–19, 33–34}} The F-16 was given its name of "Fighting Falcon" on 21 July 1980. Its pilots and crews often use the name "Viper" instead, because of a perceived resemblance to a [[Viperidae|viper]] snake as well as to the fictional Colonial Viper [[Starfighter (science fiction)|starfighter]] from the television program ''[[Battlestar Galactica (1978 TV series)|Battlestar Galactica]]'', which aired at the time the F-16 entered service.<ref name="EyeoftheViper xxii">{{harvnb|Aleshire|2004|p=[https://books.google.com/books?id=7c1kYLn6-O0C&pg=PR22 xxii]}}</ref>{{sfn|Peacock|1997|p=100}} On 7 June 1975, the four European partners, now known as the [[List of F-16 Fighting Falcon operators#Original NATO partners|European Participation Group]], signed up for 348 aircraft at the [[Paris Air Show]]. This was split among the European Participation Air Forces (EPAF) as 116 for Belgium, 58 for Denmark, 102 for the Netherlands, and 72 for Norway. Two European production lines, one in the Netherlands at [[Fokker]]'s Schiphol-Oost facility and the other at [[Société Anonyme Belge de Constructions Aéronautiques|SABCA's]] [[Brussels South Charleroi Airport|Gosselies]] plant in Belgium, would produce 184 and 164 units respectively. Norway's [[Kongsberg Defence & Aerospace|Kongsberg Vaapenfabrikk]] and Denmark's [[Terma A/S]] also manufactured parts and subassemblies for EPAF aircraft. European co-production was officially launched on 1 July 1977 at the Fokker factory. Beginning in November 1977, Fokker-produced components were sent to Fort Worth for fuselage assembly, then shipped back to Europe for final assembly of EPAF aircraft at the Belgian plant on 15 February 1978; deliveries to the [[Belgian Air Force]] began in January 1979. The first [[Royal Netherlands Air Force]] aircraft was delivered in June 1979. In 1980, the first aircraft were delivered to the [[Royal Norwegian Air Force]] by Fokker and to the [[Royal Danish Air Force]] by SABCA.{{sfn|Peacock|1997|pp=14–16, 21}}{{sfn|Richardson|1990|pp=13–15}} During the late 1980s and 1990s, [[Turkish Aerospace Industries]] (TAI) produced 232 [[Block Number (aircraft)|Block]] 30/40/50 F-16s on a production line in Ankara [[Licensed production|under license]] for the [[Turkish Air Force]]. TAI also produced 46 Block 40s for Egypt in the mid-1990s and 30 Block 50s from 2010 onwards. [[Korean Aerospace Industries]] opened a production line for the KF-16 program, producing 140 Block 52s from the mid-1990s to mid-2000s (decade). If India had selected the F-16IN for its [[Indian MRCA Competition|Medium Multi-Role Combat Aircraft]] procurement, a sixth F-16 production line would have been built in India.<ref name="JAWA">{{cite book |editor-last1=Jackson |editor-first1=Paul |editor-last2=Munson |editor-first2=Kenneth |editor-last3=Peacock |editor-first3=Lindsay |title=[[Jane's All the World's Aircraft]] |chapter=Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon |url= |date=1 January 2008 |publisher=Jane's |isbn=9780710628374}}</ref> In May 2013, Lockheed Martin stated there were currently enough orders to keep producing the F-16 until 2017.<ref>{{cite news |last1=Fuquay |first1=Jim |title=Iraq to buy 18 more Lockheed F-16 fighters |url=http://www.star-telegram.com/2013/05/01/4818637/iraq-to-buy-18-more-lockheed-f.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213001614/http://www.star-telegram.com/2013/05/01/4818637/iraq-to-buy-18-more-lockheed-f.html |archive-date=13 December 2013 |date=1 May 2013 |publisher=[[Fort Worth Star-Telegram]]}}</ref> === بهتري ۽ اپ گريڊ === One change made during production was augmented pitch control to avoid [[deep stall]] conditions at high angles of attack. The stall issue had been raised during development but had originally been discounted. Model tests of the YF-16 conducted by the [[Langley Research Center]] revealed a potential problem, but no other laboratory was able to duplicate it. YF-16 flight tests were not sufficient to expose the issue; later flight testing on the FSD aircraft demonstrated a real concern. In response, the area of each horizontal stabilizer was increased by 25% on the Block 15 aircraft in 1981 and later retrofitted to earlier aircraft. In addition, a manual override switch to disable the horizontal stabilizer flight limiter was prominently placed on the control console, allowing the pilot to regain control of the horizontal stabilizers (which the flight limiters otherwise lock in place) and recover. Besides reducing the risk of deep stalls, the larger horizontal tail also improved stability and permitted faster takeoff rotation.<ref>{{cite book |last1=Chambers |first1=Joseph R. |title=Partners in Freedom: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Military Aircraft of the 1990s |chapter=Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon: Curing Deep Stall |location=Washington, DC |date=1 October 2000 |publisher=[[NASA]] |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20000115606 |id=20000115606 |access-date=22 June 2008}}</ref><ref name="Darling_p56">{{harvnb|Darling|2003|p=56}}</ref> In the 1980s, the Multinational Staged Improvement Program (MSIP) was conducted to evolve the F-16's capabilities, mitigate risks during technology development, and ensure the aircraft's worth. The program upgraded the F-16 in three stages. The MSIP process permitted the quick introduction of new capabilities, at lower costs and with reduced risks compared to traditional independent upgrade programs.<ref>{{cite report |last1=Camm |first1=Frank |title=The F-16 Multinational Staged Improvement Program: A Case Study of Risk Assessment and Risk Management |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA281706 |id=ADA281706 |date=1993 |publisher=[[RAND Corporation]] |access-date=2 June 2008}}</ref> In 2012, the USAF had allocated $2.8&nbsp;billion (~${{Format price|{{Inflation|index=US-GDP|value=2800000000|start_year=2012}}}} in {{Inflation/year|US-GDP}}) to upgrade 350 F-16s while waiting for the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]] to enter service.<ref>{{cite news |last1=Wolf |first1=Jim |title=U.S. plans $2.8 billion upgrade of F-16 fighter |url=https://www.reuters.com/article/us-exclusive-usa-fighters-lockheedmartin-idUSTRE81200H20120203 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002034719/http://www.reuters.com/article/2012/02/03/us-exclusive-usa-fighters-lockheedmartin-idUSTRE81200H20120203 |archive-date=2 October 2015 |publisher=Reuters |date=2 February 2012}}</ref> One key upgrade has been an auto-GCAS ([[Airborne collision avoidance system|ground collision avoidance system]]) to reduce instances of [[controlled flight into terrain]].<ref>{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/savings-in-aircraft-losses-swing-the-argument-in-favour-of-auto-gcas-390499/ |title=Savings in aircraft losses swing the argument in favour of auto-GCAS |website=FlightGlobal |date=13 September 2013 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917113257/http://www.flightglobal.com/news/articles/savings-in-aircraft-losses-swing-the-argument-in-favour-of-auto-gcas-390499/ |archive-date=17 September 2013 |url-status=live}}</ref> Onboard power and cooling capacities limit the scope of upgrades, which often involve the addition of more power-hungry avionics.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/dod-clears-aesa-export-policy-as-f-16-sales-await-322016/ |title=DoD clears AESA export policy as F-16 sales await |publisher=Reed Business Information Limited |date=4 February 2009 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324015154/http://www.flightglobal.com/news/articles/dod-clears-aesa-export-policy-as-f-16-sales-await-322016/ |archive-date=24 March 2014 |url-status=live}}</ref> لاڪ هيڊ پرڏيهي آپريٽرز جي ايف-16 کي اپ گريڊ ڪرڻ لاءِ ڪيترائي معاهدا کٽيا. بي اي اي سسٽم مختلف ايف-16 اپ گريڊ پڻ پيش ڪري ٿو، [[ڏکڻ ڪوريا]]، [[اومان]]، [[ترڪي]] ۽ يو ايس ايئر نيشنل گارڊ کان آرڊر حاصل ڪري رهيا آهن؛<ref>{{cite news|url=http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/AW_08_06_2012_p38-482308.xml|title=BAE Wins Korean F-16 Upgrade Contract.|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203093654/http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=%2Farticle-xml%2FAW_08_06_2012_p38-482308.xml|archive-date=3 December 2013|url-status=live|accessdate=12 April 2026|archivedate=3 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203093654/http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=%2Farticle-xml%2FAW_08_06_2012_p38-482308.xml}}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.baesystems.com/article/BAES_156496/continuing-to-provide-critical-f-16-support-equipment-to-oman?_afrLoop=451838504148000&_afrWindowMode=0&_afrWindowId=wstagqwl5_1 |title=Continuing to Provide Critical F-16 Support Equipment to Oman. |access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013204748/http://www.baesystems.com/article/BAES_156496/continuing-to-provide-critical-f-16-support-equipment-to-oman?_afrLoop=451838504148000&_afrWindowMode=0&_afrWindowId=wstagqwl5_1|archive-date=13 October 2014|url-status=live}}</ref> <ref name=":4" /> بي اي اي نومبر 2014 ۾ قيمت جي ڀڃڪڙي جي ڪري ڏکڻ ڪوريا جو معاهدو وڃائي ڇڏيو. <ref>{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/south-korea-kills-bae-systems-f-16-upgrade-programme-405695/ |title=South Korea kills BAE Systems F-16 upgrade programme |last1=Waldron |first1=Greg |date=6 November 2014 |work=[[FlightGlobal]] |access-date=6 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106134751/http://www.flightglobal.com/news/articles/south-korea-kills-bae-systems-f-16-upgrade-programme-405695/ |archive-date=6 November 2014 |url-status=live |ref=CITEREFWaldron2014b}}</ref> 2012 ۾، يو ايس اي ايف لاڪ هيڊ مارٽن کي ڪل اپ گريڊ جو معاهدو تفويض ڪيو.<ref>{{cite news |last1=Majumdar |first1=Dave |title=US Air Force changes acquisitions strategy for F-16 radar modernization |url=https://www.flightglobal.com/us-air-force-changes-acquisitions-strategy-for-f-16-radar-modernization/107410.article |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015042333/http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-changes-acquisitions-strategy-for-f-16-radar-modernization-377627/ |archive-date=15 October 2012 |date=12 October 2012 |work=[[FlightGlobal]]}}</ref> اپ گريڊ ۾ ريٿيون جو سينٽر ڊسپلي يونٽ شامل آهي، جيڪو ڪيترن ئي اينالاگ فلائيٽ انسٽرومينٽ کي هڪ ڊجيٽل ڊسپلي سان تبديل ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=http://defense-update.com/20130314_new-mega-display-cleared-for-f-16s-primary-flight-reference.html |title=New Mega Display Cleared for F-16s' Primary Flight Reference|website=defense-update.com|date=14 March 2013|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819141422/http://defense-update.com/20130314_new-mega-display-cleared-for-f-16s-primary-flight-reference.html|archive-date=19 August 2014|url-status=live}}</ref>;<ref name=":4">{{cite news |url=https://www.forbes.com/sites/lorenthompson/2013/08/12/bae-systems-growing-steadily-in-defense-services-by-beating-incumbents |title=BAE Systems Growing Steadily in Defense Services By Beating Incumbents.|date=12 August 2013 |work=Forbes |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022035924/http://www.forbes.com/sites/lorenthompson/2013/08/12/bae-systems-growing-steadily-in-defense-services-by-beating-incumbents/ |archive-date=22 October 2014 |url-status=live}}</ref> 2013 ۾، سيڪوسٽريشن بجيٽ ۾ ڪٽوتين يو ايس اي ايف جي ڪمبيٽ ايويونڪس پروگرامڊ ايڪسٽينشن سوٽ (CAPES) کي مڪمل ڪرڻ جي صلاحيت تي شڪ پيدا ڪيو، جيڪو تائيوان جي ايف-16 اپ گريڊ جهڙن ثانوي پروگرامن جو حصو آهي. ايئر ڪمبيٽ ڪمانڊ جي جنرل مائيڪ هوسٽيج چيو ته جيڪڏهن هن وٽ صرف سروس لائف ايڪسٽينشن پروگرام (SLEP) يا CAPES لاءِ پئسا هئا، ته هو جهاز کي اڏامڻ لاءِ SLEP کي فنڊ ڏيندو. لاڪ هيڊ مارٽن پرڏيهي استعمال ڪندڙن لاءِ مقرر قيمت جي اپ گريڊ پيڪيج سان CAPES جي منسوخي جي ڳالهه جو جواب ڏنو. CAPES کي پينٽاگون جي 2015 جي بجيٽ درخواست ۾ شامل نه ڪيو ويو هو. USAF چيو ته اپ گريڊ پيڪيج اڃا تائين تائيوان جي جمهوريه چين جي هوائي فوج کي پيش ڪيو ويندو، ۽ لاڪ هيڊ چيو ته F-35 سان گڏ ڪجهه عام عنصر ريڊار جي يونٽ جي قيمتن کي گهٽ رکندا. 2014 ۾، USAF SLEP 300 F-16 C/Ds لاءِ RFI جاري ڪيو In 2013, [[budget sequestration in 2013|sequestration budget cuts]] cast doubt on the USAF's ability to complete the Combat Avionics Programmed Extension Suite (CAPES), a part of secondary programs such as Taiwan's F-16 upgrade.<ref>{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20130919/DEFREG02/309190013 |archive-url=https://archive.today/20130920190805/http://www.defensenews.com/article/20130919/DEFREG02/309190013 |url-status=dead |archive-date=20 September 2013 |title=US Budget Woes Could Affect Taiwan F-16 Upgrades |last1=Minnick |first1=Wendell |date=19 September 2013 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media Corporation |access-date=19 September 2013 |accessdate=12 April 2026 |archivedate=20 September 2013 |archiveurl=https://archive.today/20130920190805/http://www.defensenews.com/article/20130919/DEFREG02/309190013 }}</ref> [[Air Combat Command]]'s General [[Gilmary M. Hostage III|Mike Hostage]] stated that if he only had money for a service life extension program (SLEP) or CAPES, he would fund SLEP to keep the aircraft flying.<ref>{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140202/DEFREG02/302020016/Unfunded-F-16-Upgrades-Put-Jet-s-Combat-Value-Doubt |archive-url=https://archive.today/20140202193215/http://www.defensenews.com/article/20140202/DEFREG02/302020016/Unfunded-F-16-Upgrades-Put-Jet-s-Combat-Value-Doubt |url-status=dead |archive-date=2 February 2014 |title=Unfunded F-16 Upgrades Put Jet's Combat Value in Doubt |last1=Minnick |first1=Wendell |last2=Mehta |first2=Aaron |date=2 February 2014 |work=Defense News |publisher=Gannett Government Media |access-date=2 February 2014 |ref=CITEREFMinnickMehta2014a |accessdate=12 April 2026 |archivedate=2 February 2014 |archiveurl=https://archive.today/20140202193215/http://www.defensenews.com/article/20140202/DEFREG02/302020016/Unfunded-F-16-Upgrades-Put-Jet-s-Combat-Value-Doubt }}</ref> Lockheed Martin responded to talk of CAPES cancellation with a fixed-price upgrade package for foreign users.<ref>{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-offers-fixed-price-f-16-upgrade-395824/ |title=SINGAPORE: Lockheed offers fixed-price F-16 upgrade |last1=Waldron |first1=Greg |date=11 February 2014 |work=FlightGlobal |access-date=11 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222045021/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-offers-fixed-price-f-16-upgrade-395824/ |archive-date=22 February 2014 |url-status=live |ref=CITEREFWaldron2014a}}</ref> CAPES was not included in the Pentagon's 2015 budget request.<ref>{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140308/DEFREG03/303080020 |archive-url=https://archive.today/20140308222159/http://www.defensenews.com/article/20140308/DEFREG03/303080020 |url-status=dead |archive-date=8 March 2014 |title=Taiwan Faces Tough Choices After US Cancels F-16 Upgrade |last1=Minnick |first1=Wendell |last2=Mehta |first2=Aaron |date=8 March 2014 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media |access-date=8 March 2014 |ref=CITEREFMinnickMehta2014b |accessdate=12 April 2026 |archivedate=8 March 2014 |archiveurl=https://archive.today/20140308222159/http://www.defensenews.com/article/20140308/DEFREG03/303080020 }}</ref> The USAF said that the upgrade package will still be offered to Taiwan's [[Republic of China Air Force]], and Lockheed said that some common elements with the F-35 will keep the radar's unit costs down.<ref>{{cite news |url=http://www.defensenews.com/article/20140319/DEFREG/303190036/USAF-Taiwan-Will-Still-Receive-F-16-Radar-Upgrades |archive-url=https://archive.today/20140320213454/http://www.defensenews.com/article/20140319/DEFREG/303190036/USAF-Taiwan-Will-Still-Receive-F-16-Radar-Upgrades |url-status=dead |archive-date=20 March 2014 |title=USAF: Taiwan Will Still Receive F-16 Radar Upgrades |last1=MEHTA |first1=AARON |date=19 March 2014 |website=defensenews.com |publisher=Gannett Government Media |access-date=20 March 2014 |accessdate=12 April 2026 |archivedate=20 March 2014 |archiveurl=https://archive.today/20140320213454/http://www.defensenews.com/article/20140319/DEFREG/303190036/USAF-Taiwan-Will-Still-Receive-F-16-Radar-Upgrades }}</ref> In 2014, the USAF issued a RFI to SLEP 300 F-16 C/Ds.<ref>{{cite news |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-moves-ahead-with-f-16-service-life-extension-404528/ |title=US Air Force moves ahead with F-16 service life extension |last1=Parsons |first1=Dan |date=9 October 2014 |website=FlightGlobal |access-date=9 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141011122955/http://www.flightglobal.com/news/articles/us-air-force-moves-ahead-with-f-16-service-life-extension-404528/ |archive-date=11 October 2014 |url-status=live}}</ref> === پيداوار جي منتقلي === پنهنجي نئين F-35 لائٽنگ II فائٽر جهاز جي اسيمبلي لاءِ وڌيڪ گنجائش ٺاهڻ لاءِ، لاڪ هيڊ مارٽن F-16 جي پيداوار کي فورٽ ورٿ، ٽيڪساس کان گرين ويل، ڏکڻ ڪيرولائنا ۾ پنهنجي پلانٽ ڏانهن منتقل ڪيو.<ref name="Def1_F-16_line_to_SC2">{{cite news |last1=Weisgerber |first1=Marcus |title=Lockheed to Move F-16 Production to South Carolina |url= https://www.defenseone.com/business/2017/03/lockheed-move-f-16-production-line-south-carolina/136365/ |access-date= 28 June 2018 |work= Defense One |date= 22 March 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170322111521/https://www.defenseone.com/business/2017/03/lockheed-move-f-16-production-line-south-carolina/136365/ |archive-date= 22 March 2017 |url-status=live}}</ref> لاڪ هيڊ 14 نومبر 2017 تي فورٽ ورٿ کان آخري F-16 عراقي هوائي فوج کي پهچايو، اتي F-16 جي پيداوار جا 40 سال ختم ٿيا. ڪمپني 2019 ۾ لاڪ هيڊ مارٽن ايف-16 وي وائپر جي سيريل پيداوار شروع ڪئي، جيتوڻيڪ انجنيئرنگ ۽ جديديت جو ڪم فورٽ ورٿ ۾ رهندو.<ref>{{cite news |last1= Baker |first1=Max |title= How the F-16 fighter jet put Fort Worth on the aerospace map |url=https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |access-date=28 June 2018 |work=[[Fort Worth Star-Telegram]] |date=24 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629022341/https://www.star-telegram.com/news/business/aviation/article186288298.html |archive-date= 29 June 2018 |url-status=live |ref=CITEREFBaker2017b}}</ref> آرڊرن ۾ فرق جي ڪري منتقلي دوران پيداوار کي روڪڻ ممڪن ٿيو؛ آخري عراقي خريداري لاءِ آرڊر مڪمل ڪرڻ کان پوءِ،<ref name="Star Telegram F-16 to SC Announced">{{cite news |last1= Baker |first1= Max |title= Lockheed Martin to shift F-16 production line to South Carolina |url= https://www.star-telegram.com/news/business/article140090128.html |access-date= 28 June 2018 |work= [[Fort Worth Star-Telegram]] |date= 22 March 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180629050031/https://www.star-telegram.com/news/business/article140090128.html |archive-date= 29 June 2018 |url-status=live |ref=CITEREFBaker2017a}}</ref> ڪمپني بحرين کي ايف-16 جي وڪري تي ڳالهه ٻولهه ڪري رهي هئي جيڪا گرين ويل ۾ پيدا ڪئي ويندي. هي معاهدو جون 2018 ۾ دستخط ڪيو ويو، ۽ پهرين جهاز 2023 ۾ گرين ويل لائن تان لهي ويا.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/shownews/paris-air-show/lockheed-martin-rolls-out-second-f-16-bahrain |title=Lockheed Martin Rolls Out Second F-16 for Bahrain |last=Everstine |first=Brian |date=2023-06-21 |publisher=[[Aviation Week & Space Technology]] |access-date=2023-06-28}}</ref> == ڊيزائن == == آپريشنل تاريخ: == == مختلف قسم == == آپريٽر == == قابل ذڪر حادثا ۽ واقعا == == ڊسپلي تي هوائي جهاز == == وضاحتون == == پڻ ڏسو == == وڌيڪ پڙهڻ == ==Design== ===Overview=== {{multiple image |align = right |direction = vertical |total_width = 220 |image1 = F16cannon.JPG |width1 = 1600 |height1 = 1200 |alt1 = |caption1 = Early |image2 = F16cannon-late.jpg |width2 = 628 |height2 = 468 |alt2 = |caption2 = Late |footer = Comparison between F-16's inset cannon; early aircraft had four leading vents, a grille, and four trailing vents, while later aircraft had only two trailing vents }} The F-16 is a single-engine, highly maneuverable, supersonic, multirole tactical fighter aircraft. It is much smaller and lighter than its predecessors but uses advanced [[aerodynamics]] and avionics, including the first use of a [[relaxed stability|relaxed static stability]]/[[Aircraft flight control system#Fly-by-wire control systems|fly-by-wire]] (RSS/FBW) flight control system, to achieve enhanced maneuver performance. Highly agile, the F-16 was the first fighter aircraft purpose-built to pull 9-''g'' maneuvers and can reach a maximum speed of over [[Mach number|Mach]] 2. Innovations include a frameless [[bubble canopy]] for better visibility, a side-mounted control stick, and a reclined seat to reduce [[g-force]] effects on the pilot. It is armed with an internal 20&nbsp;mm M61 Vulcan [[Cannon#Autocannon|cannon]] in the left wing root and has multiple locations for mounting various missiles, bombs and pods. It has a thrust-to-weight ratio greater than one, providing power to climb and vertical acceleration.<ref name=AF_fact_sh>{{cite web |url=https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104505/f-16-fighting-falcon/ |title=F-16 Fact Sheet |work=Air Force |publisher=U.S. Air Force |date=23 September 2015 |access-date=25 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129162437/http://www.af.mil/AboutUs/FactSheets/Display/tabid/224/Article/104505/f-16-fighting-falcon.aspx |archive-date=29 January 2017 |url-status=live}}</ref> The F-16 was designed to be relatively inexpensive to build and simpler to maintain than earlier-generation fighters. The airframe is built with about 80% aviation-grade [[aluminum alloy]]s, 8% steel, 3% composites, and 1.5% [[titanium]]. The leading-edge flaps, stabilators, and ventral fins make use of bonded aluminum [[honeycomb structure]]s and [[Carbon-fiber-reinforced polymer|graphite epoxy]] [[lamination]] [[Skin (aeronautics)|coatings]]. The number of lubrication points, fuel line connections, and [[line-replaceable unit|replaceable modules]] is significantly less than in preceding fighters; 80% of the access panels can be accessed without stands.<ref name="JAWA"/> The air intake was placed so it was rearward of the nose but forward enough to minimize air flow losses and reduce [[aerodynamic drag]].<ref>{{cite web |last1=Hillaker |first1=Harry |title=Technology and the F-16 Fighting Falcon Jet Fighter |date=1 March 2004 |url=https://www.nae.edu/Publications/TheBridge/Archives/V34-1CentennialofAviation/TechnologyandtheF-16FightingFalconJetFighter.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528045925/http://www.nae.edu/Publications/TheBridge/Archives/V34-1CentennialofAviation/TechnologyandtheF-16FightingFalconJetFighter.aspx |archive-date=28 May 2010 |website=nae.edu |publisher=[[National Academy of Engineering]] |access-date=25 October 2009}}</ref> Although the LWF program called for a structural life of 4,000 flight hours, capable of achieving {{nowrap|7.33-''g''}} with 80% internal fuel; GD's engineers decided to design the F-16's airframe life for 8,000 hours and for {{nowrap|9-''g''}} maneuvers on full internal fuel. This proved advantageous when the aircraft's mission changed from solely air-to-air combat to multirole operations. Changes in operational use and additional systems have increased weight, necessitating multiple structural strengthening programs.<ref name="Richardson 1990, p. 10">{{harvnb|Richardson|1990|p=10}}</ref> ===General configuration=== [[File:F-16 CJ Fighting Falcon.jpg|thumb|left|F-16CJ of the [[20th Fighter Wing]] from [[Shaw AFB]], [[South Carolina]], armed with a mix of [[air-to-air missile]]s, [[anti-radiation missile]]s, external fuel tanks and support equipment|alt=Jet heavily armed with weapons under wings taking off.]] The F-16 has a cropped-[[delta wing]] incorporating [[blended wing body|wing-fuselage blending]] and forebody [[vortex]]-control [[Strake (aviation)|strakes]]; a fixed-geometry, underslung air intake (with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plate]]<ref>{{cite journal |last1=Ibrahim |first1=I.H. |last2=Ng |first2=E.Y.K. |last3=Wong|first3=K. |title=Flight Maneuverability Characteristics of the F-16 CFD and Correlation with its Intake Total Pressure Recovery and Distortion |journal=Engineering Applications of Computational Fluid Mechanics |date=19 November 2014 |volume=5 |issue=2 |pages=223–234 |doi=10.1080/19942060.2011.11015366 |s2cid=124964283| issn = 1994-2060}}</ref>) to the single turbofan jet engine; a conventional tri-plane [[empennage]] arrangement with all-moving horizontal "stabilator" tailplanes; a pair of ventral fins beneath the fuselage aft of the wing's trailing edge; and a tricycle [[landing gear]] configuration with the aft-retracting, steerable nose gear deploying a short distance behind the inlet lip. The fixed-geometry pitot-type intake is lighter and simpler than variable-geometry designs, at the expense of pressure recovery performance at higher Mach numbers; the designers considered this a worthwhile tradeoff for an aircraft maneuvering primarily at subsonic and transonic speeds.<ref name="aero_integration">{{cite book |first1=Jeffrey W. |last1=Hamstra |first2=Brent N. |last2=McCallum |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470686652.eae490 |title=Tactical Aircraft Aerodynamic Integration |doi=10.1002/9780470686652.eae490 |isbn=9780470754405 |date=15 September 2010 |access-date=19 October 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019070031/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470686652.eae490 |url-status=live}}</ref> There is a boom-style [[aerial refueling]] receptacle located behind the single-piece "bubble" canopy of the cockpit. Split-flap [[Air brake (aircraft)|speedbrakes]] are located at the aft end of the wing-body fairing, and a [[tailhook]] is mounted underneath the fuselage. A fairing beneath the rudder often houses [[Electronic countermeasure|ECM equipment]] or a [[drag chute]]. Later F-16 models feature a long dorsal fairing along the fuselage's "spine", housing additional equipment or fuel.<ref name="JAWA"/>{{sfn|Peacock|1997|pp=99–102}} Aerodynamic studies in the 1960s demonstrated that the "[[vortex lift]]" phenomenon could be harnessed by highly [[swept wing]] configurations to reach higher [[angle of attack|angles of attack]], using [[leading edge]] vortex flow off a slender lifting surface. As the F-16 was being optimized for high combat agility, GD's designers chose a slender cropped-delta wing with a leading-edge sweep of 40° and a straight trailing edge. To improve maneuverability, a [[Camber (aerodynamics)|variable-camber]] wing with a NACA 64A-204 [[airfoil]] was selected; the camber is adjusted by leading-edge and trailing edge [[flaperon]]s linked to a digital [[flight control system]] regulating the [[flight envelope]].<ref name="JAWA"/><ref name="Richardson 1990, p. 10"/> The F-16 has a moderate wing loading, reduced by fuselage lift.<ref>{{cite magazine |last1=Dryden |first1=Joe Bill |title=F-16 Aerodynamics |date=April 1986 |access-date=7 August 2011 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/apr_86/f16_aero/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828124207/http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/apr_86/f16_aero/index.html |archive-date=28 August 2008 |publisher=Code One Magazine |website=www.codeonemagazine.com |ref=CITEREFDryden1986a}}</ref> The vortex lift effect is increased by leading-edge extensions, known as strakes. Strakes act as additional short-span, triangular wings running from the [[wing root]] (the junction with the fuselage) to a point further forward on the fuselage. Blended into the fuselage and along the wing root, the strake generates a high-speed vortex that remains attached to the top of the wing as the angle of attack increases, generating additional lift and allowing greater angles of attack without stalling. Strakes allow a smaller, lower-[[Aspect ratio (wing)|aspect-ratio]] wing, which increases roll rates and [[directional stability]] while decreasing weight. Deeper wing roots also increase structural strength and internal fuel volume.<ref name="Richardson 1990, p. 10"/>{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=3–8}} ===Armament=== [[File:F16A FAP linksup KC-10.jpg|left|thumb|A [[Portuguese Air Force]] F-16A outfitted with AIM-9 Sidewinder missiles, AN/ALQ-131 ECM pod, and external fuel tanks|alt=Aircraft carrying missiles on tips of wings during flight over ocean. Under each wing is a cylindrical external fuel tank with pointed nose]] Early F-16s could be armed with up to six [[AIM-9 Sidewinder]] heat-seeking short-range [[air-to-air missile]]s (AAM) by employing rail launchers on each wingtip, as well as radar-guided [[AIM-7 Sparrow]] medium-range AAMs in a weapons mix.<ref name="Spick226232">Spick 2000, pp. 226–228, 232.</ref> More recent versions support the [[AIM-120 AMRAAM]], and US aircraft often mount that missile on their wingtips to reduce [[wing flutter]].<ref>{{Cite news |last=Rogoway |first=Tyler |title=The Definitive Answer on Why F-16s Carry AIM-120 AMRAAMs on Their Wingtip Rails |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/40382/the-definitive-answer-on-why-f-16s-carry-aim-120-amraams-on-their-wingtip-rails |website=The War Zone |date=6 May 2021 |publisher=The Drive |access-date=7 May 2021 |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142356/https://www.thedrive.com/the-war-zone/40382/the-definitive-answer-on-why-f-16s-carry-aim-120-amraams-on-their-wingtip-rails |url-status=live}}</ref> The aircraft can carry various other AAMs, a wide variety of air-to-ground missiles, rockets or bombs; [[electronic countermeasure]]s (ECM), navigation, [[Targeting pod|targeting]] or [[Gun pod|weapons pod]]s; and fuel tanks on 9 [[hardpoint]]s – six under the wings, two on wingtips, and one under the fuselage. Two other locations under the fuselage are available for sensor or radar pods.<ref name="Spick226232"/> The F-16 carries a [[20 mm caliber|{{convert|20|mm|in|abbr=on}}]] [[M61 Vulcan|M61A1 Vulcan cannon]], which is mounted inside the fuselage to the left of the cockpit.<ref name="Spick226232"/> ===Relaxed stability and fly-by-wire=== [[File:F16 SCANG InFlight.jpg|thumb|F-16C of the [[South Carolina Air National Guard]] in-flight over North Carolina equipped with air-to-air missiles, bomb rack, targeting pods, and electronic countermeasures pods]] The F-16 is the first production fighter aircraft intentionally designed to be slightly aerodynamically unstable, also known as relaxed static stability (RSS), to both reduce drag and improve maneuverability.<ref name=Frawley_Military>{{harvnb|Frawley|2002|p=114}}</ref> Most aircraft are designed to have positive static stability, which induces the aircraft to return to straight and level flight [[Aircraft attitude|attitude]] if the pilot releases the controls. This reduces maneuverability as the inherent stability has to be overcome and increases a form of drag known as [[trim drag]]. Aircraft with ''relaxed'' stability are designed to be able to augment their stability characteristics while maneuvering to increase lift and reduce drag, thus greatly increasing their maneuverability. At {{nowrap|Mach 1}}, the F-16 gains positive stability because of aerodynamic changes.{{sfn|Hoh|Mitchell|1983|pp=11ff}}{{sfn|Aronstein|Piccirillo|1996|p=21}}{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=8–13}} To counter the tendency to depart from controlled flight and avoid the need for constant trim inputs by the pilot, the F-16 has a quadruplex (four-channel) [[fly-by-wire]] (FBW) [[Aircraft flight control system|flight control system]] (FLCS). The flight control computer (FLCC) accepts pilot input from the stick and rudder controls and manipulates the control surfaces in such a way as to produce the desired result without inducing control loss. The FLCC conducts thousands of measurements per second on the aircraft's flight attitude to automatically counter deviations from the pilot-set flight path. The FLCC further incorporates limiters governing movement in the [[aircraft flight dynamics|three main axes]] based on attitude, airspeed, and angle of attack (AOA)/''g''; these prevent control surfaces from inducing instability such as [[slip (aerodynamic)|slips]] or [[skid (aerodynamic)|skids]], or a high AOA inducing a stall. The limiters also prevent maneuvers that would exert more than a {{nowrap|9-''g''}} load.{{sfn|Hoh|Mitchell|1983|p=5}}{{sfn|Droste|Walker|1980|loc=4: Unique Flight Control System Functional Features}} Flight testing revealed that "assaulting" multiple limiters at high AOA and low speed can result in an AOA far exceeding the 25° limit, colloquially referred to as "departing"; this causes a deep stall; a near-freefall at 50° to 60° AOA, either upright or inverted. While at a very high AOA, the aircraft's attitude is stable but control surfaces are ineffective. The pitch limiter locks the stabilators at an extreme pitch-up or pitch-down attempting to [[Departure resistance|recover]]. This can be overridden so the pilot can "rock" the nose via pitch control to recover.<ref>{{cite web |last1=Dryden |first1=Joe Bill |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/july_86/deep_stalls/index.html |title=Recovering From Deep Stalls And Departures. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627050146/http://www.codeonemagazine.com/archives/1986/articles/july_86/deep_stalls/index.html |archive-date=27 June 2009 |publisher=Code One Magazine |date=July 1986 |access-date=17 April 2010 |ref=CITEREFDryden1986b}}</ref> Unlike the YF-17, which had [[Aircraft flight control system#Hydro-mechanical|hydromechanical]] controls serving as a backup to the FBW, General Dynamics took the innovative step of eliminating mechanical linkages from the control stick and rudder pedals to the [[flight control surface]]s.{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=14–19}} The F-16 is entirely reliant on its electrical systems to relay flight commands, instead of traditional mechanically linked controls, leading to the early moniker of "the electric jet" and aphorisms among pilots such as "You don't fly an F-16; it flies you."<ref>{{cite magazine |last1=Greenwood |first1=Cynthia |title=Air Force Looks at the Benefits of Using CPCs on F-16 Black Boxes |date=Spring 2007 |magazine=CorrDefense |access-date=16 June 2008 |url=http://www.corrdefense.org/CorrDefense%20Magazine/Spring%202007/feature.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011192605/http://www.corrdefense.org/CorrDefense%20Magazine/Spring%202007/feature.htm |archive-date=11 October 2008}}</ref> The quadruplex design permits "[[Fault tolerance|graceful degradation]]" in flight control response in that the loss of one channel renders the FLCS a "triplex" system.{{sfn|Richardson|1990|p=12}}{{sfn|Droste|Walker|1980|pp=53–62}} The FLCC began as an analog system on the A/B variants but has been supplanted by a digital computer system beginning with the F-16C/D Block 40.<ref>{{cite web |last1=Nielson |first1=Mats |title=Total Immersion Fuel Tank Airborne Cable Assemblies: Glenair's Manufacturing Model and Qualification Process |date=2007 |publisher=Glenair |url=http://www.glenair.com/html/tiftac.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070502214022/http://www.glenair.com/html/tiftac.htm |archive-date=2 May 2007 |access-date=16 June 2008}}</ref><ref>{{cite web |last1=Day |first1=Dwayne A. |title=Computers in Aviation |date=2003 |url=https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/Computers/Tech37.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607155928/http://www.centennialofflight.gov/essay/Evolution_of_Technology/Computers/Tech37.htm |archive-date=7 June 2007 |publisher=US [[Centennial of Flight Commission]] |access-date=16 June 2008}}</ref> The F-16's controls suffered from a sensitivity to static electricity or [[electrostatic discharge]] (ESD) and [[lightning]].{{sfn|Droste|Walker|1980|loc=3.4: Lightning Protection}} Up to 70–80% of the C/D models' electronics were vulnerable to ESD.<ref>{{cite conference |last1=Thompson |first1= William H. |title=Electrical Overstress-Electrostatic Discharge Symposium Proceedings, 1984: EOS-6 |chapter=F-16 Study |page=23 |publisher=EOS/ESD Association, Inc. |access-date=14 November 2010 |url=https://books.google.com/books?id=Tq4CTp-PbYcC&pg=PA23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313163300/https://books.google.com/books?id=Tq4CTp-PbYcC&pg=PA23 |archive-date=13 March 2023}}</ref> ===Cockpit and ergonomics=== [[File:A U.S. Air Force Airman from the 169th Fighter Wing conducts post flight tasks in an F-16 Fighting Falcon aircraft during a phase II operational readiness evaluation at McEntire Joint National Guard Base, S.C. 080412-F-WT236-013.jpg|thumb|Bubble canopy, allowing all-round visibility]] A key feature of the F-16's cockpit is the exceptional field of view. The single-piece, [[Bird strike|bird-proof]] [[polycarbonate]] bubble canopy provides 360° all-round visibility, with a 40° look-down angle over the side of the aircraft, and 15° down over the nose (compared to the common 12–13° of preceding aircraft); the pilot's seat is elevated for this purpose. Additionally, the F-16's canopy omits the forward bow frame found on many fighters, which is an obstruction to a pilot's forward vision.<ref name="JAWA"/>{{sfn|Peacock|1997|p=99}} The F-16's [[Ejection seat#Egress systems|ACES II]] [[Zero-zero ejection seat|zero/zero ejection seat]] is reclined at an unusual tilt-back angle of 30°; most fighters have a tilted seat at 13–15°. The tilted seat can accommodate taller pilots and increases {{nowrap|''g''-force}} tolerance; however, it has been associated with reports of neck aches, possibly caused by incorrect headrest usage.<ref>{{cite journal |last1=Albano |first1=J. J. |last2=Stanford |first2=J. B. |title=Prevention of minor neck injuries in F-16 pilots |journal=[[Aviation, Space, and Environmental Medicine]] |date=December 1998 |issue=69 |volume=12 |pages=1193–1199 |pmid=9856546}}</ref> Subsequent U.S. fighters have adopted more modest tilt-back angles of 20°.<ref name="JAWA"/>{{sfn|Peacock|1997|pp=99–100}} Because of the seat angle and the canopy's thickness, the ejection seat lacks canopy-breakers for emergency egress; instead the entire canopy is jettisoned prior to the seat's rocket firing.<ref>{{cite web |last1=Sherman |first1=Robert |title=F-16 Fighting Falcon |date=30 May 2008 |access-date=23 March 2011 |url=https://fas.org/programs/ssp/man/uswpns/air/fighter/f16.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202234034/http://www.fas.org/programs/ssp/man/uswpns/air/fighter/f16.html |archive-date=2 December 2013}}</ref> [[File:F16 Cockpit, Asian Aerospace 2006.JPG|thumb|left|F-16 ground trainer cockpit (F-16 Mid-Life Update (MLU))|alt=Cramped cockpit of jet trainer, showing dials and instruments]] The pilot flies primarily by means of an armrest-mounted [[side-stick]] controller (instead of a traditional [[centre stick|center-mounted stick]]) and an engine throttle; conventional rudder pedals are also employed. To enhance the pilot's degree of control of the aircraft during {{nowrap|high-''g''}} combat maneuvers, various switches and function controls were moved to centralized [[HOTAS|hands on throttle-and-stick]] (HOTAS) controls upon both the controllers and the throttle. Hand pressure on the side-stick controller is transmitted by electrical signals via the FBW system to adjust various flight control surfaces to maneuver the F-16. Originally, the side-stick controller was non-moving, but this proved uncomfortable and difficult for pilots to adjust to, sometimes resulting in a tendency to "over-rotate" during takeoffs, so the control stick was given a small amount of "play". Since the introduction of the F-16, HOTAS controls have become a standard feature on modern fighters.{{citation needed|date=December 2022}} [[File:170614-F-RH756-282 (34929964880) crop.jpg|thumb|upright|F-16 pilot with [[Joint Helmet Mounted Cueing System]] and cockpit [[head-up display]]]] The F-16 has a [[head-up display]] (HUD), which projects visual flight and combat information in front of the pilot without obstructing the view; being able to keep their head "out of the cockpit" improves the pilot's [[situation awareness]].<ref>{{cite report |last1=Task |first1=H.L. |title=Optical Effects of F-16 Canopy-HUD (Head Up Display) Integration |date=December 1983 |id=ADP003222 |publisher=Air Force Aerospace Medical Research Lab |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADP003222}}</ref> Further flight and systems information are displayed on [[multi-function display]]s (MFD). The left-hand MFD is the [[primary flight display]] (PFD), typically showing radar and moving maps; the right-hand MFD is the system display (SD), presenting information about the engine, landing gear, slat and flap settings, and fuel and weapons status. Initially, the F-16A/B had monochrome [[cathode-ray tube]] (CRT) displays; replaced by color [[liquid-crystal display]]s on the Block 50/52.<ref name="JAWA"/>{{sfn|Spick|2000|p=222}} The Mid-Life Update (MLU) introduced compatibility with [[night vision device|night-vision goggles]] (NVG). The [[Boeing]] [[Joint Helmet Mounted Cueing System]] (JHMCS) is available from Block 40 onwards for targeting based on where the pilot's head faces, unrestricted by the HUD, using high-[[gun harmonisation|off-boresight]] missiles like the [[AIM-9X]].<ref>{{cite web |author=Boeing Integrated Defense Systems |title=Joint Helmet Mounted Cueing System (JHMCS) |access-date=25 October 2009 |url=http://www.boeing.com/defense-space/military/jhmcs/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120611011835/http://www.boeing.com/defense-space/military/jhmcs/index.html |archive-date=11 June 2012 |publisher=[[Boeing]]}}</ref> The newer [[Helmet-mounted display#Helmet Mounted Integrated Targeting (HMIT)/Scorpion|Scorpion Helmet Mounted Display]] is also available and would later replace the JHMCS in U.S. service.<ref>{{cite web |last=Waldron |first=Greg |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/thales-to-provide-new-helmet-display-for-usaf-f-16s/162564.article |title=Thales to provide new helmet display for USAF F-16s |work=Flight Global |date=10 April 2025}}</ref> In November 2024 it was announced that the US Air Force had awarded a $9 million contract to Danish defense company Terma A/S, to supply its [[3-D audio]] system for the aircraft, with a program of upgrades over the following two years. The system will provide high-fidelity digital audio by spatially separating radio signals, aligning audio with threat directions, and integrating [[active noise reduction]].<ref>{{cite web |url=https://interestingengineering.com/military/f16-gets-3d-audio-system |title=US Air Force F-16 jets to get 3D audio system for faster, clearer pilot alerts |website=Interesting Engineering |last=Kajal |first=Kapil |date=6 November 2024 |access-date=22 January 2025}}</ref> ===Fire-control radar=== The F-16A/B was originally equipped with the [[Westinghouse Electronic Systems|Westinghouse]] AN/APG-66 [[fire-control radar]]. Its slotted [[planar array]] antenna was designed to be compact to fit into the F-16's relatively small nose. In uplook mode, the APG-66 uses a low [[pulse-repetition frequency]] (PRF) for medium- and high-altitude target detection in a low-[[Clutter (radar)|clutter]] environment, and in [[look-down/shoot-down]] employs a medium PRF for heavy clutter environments. It has four operating frequencies within the X band, and provides four air-to-air and seven air-to-ground operating modes for combat, even at night or in bad weather. The Block 15's APG-66(V)2 model added more powerful [[signal processing]], higher output power, improved reliability, and increased range in cluttered or [[Radar jamming and deception|jamming]] environments. The Mid-Life Update (MLU) program introduced a new model, APG-66(V)2A, which features higher speed and more memory.<ref>{{cite web |url=http://www.avitop.com/interact/radar.htm |title=The AN/APG-66 Radar.|first=John|last= Raahauge|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150130014311/http://www.avitop.com/interact/radar.htm |archive-date=30 January 2015 |url-status=live}}</ref> [[File:F-16 Cockpit part.JPG|thumb|AN/APG-68, as fitted to the nose]] The [[AN/APG-68]], an evolution of the APG-66, was introduced with the F-16C/D Block 25. The APG-68 has greater range and resolution, as well as 25 operating modes, including ground-mapping, Doppler beam-sharpening, ground [[moving target indication]], sea target, and [[track while scan]] (TWS) for up to 10 targets. The Block 40/42's APG-68(V)1 model added full compatibility with Lockheed Martin [[LANTIRN|Low Altitude Navigation and Targeting Infrared for Night]] (LANTIRN) pods, and a high-PRF pulse-Doppler track mode to provide Interrupted Continuous Wave guidance for [[semi-active radar homing]] (SARH) missiles like the AIM-7 Sparrow. Block 50/52 F-16s initially used the more reliable APG-68(V)5 which has a programmable signal processor employing [[VHSIC|Very High Speed Integrated Circuit]] (VHSIC) technology. The Advanced Block 50/52 (or 50+/52+) is equipped with the APG-68(V)9 radar, with a 30% greater air-to-air detection range and a [[synthetic aperture radar]] (SAR) mode for high-resolution mapping and target detection-recognition. In August 2004, Northrop Grumman was contracted to upgrade the APG-68 radars of Block 40/42/50/52 aircraft to the (V)10 standard, providing all-weather autonomous detection and targeting for [[Global Positioning System]] (GPS)-aided precision weapons, SAR mapping, and [[terrain-following radar]] (TF) modes, as well as interleaving of all modes.<ref name="JAWA"/> The F-16E/F is outfitted with Northrop Grumman's [[AN/APG-80]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar.<ref>{{cite journal |last1=Kopp |first1=Carlo |title=Active Electronically Steered Arrays: A Maturing Technology |date=June 2002 |issue=June |publisher=[[Air Power Australia]] |journal=[[Australian Aviation]] |volume=2002 |access-date=21 June 2008 |url=http://www.ausairpower.net/aesa-intro.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080619091200/http://www.ausairpower.net/aesa-intro.html |archive-date=19 June 2008}}</ref> Northrop Grumman developed the latest AESA radar upgrade for the F-16 (selected for USAF and Taiwan's Republic of China Air Force F-16 upgrades), named the [[AN/APG-83]] Scalable Agile Beam Radar (SABR).<ref>{{cite news |url=http://www.asdnews.com/news-51168/NGC_s_SABR_to_Help_Extend_Viability_of_USAF_F-16s_Beyond_2025.htm |title=NGC's SABR to Help Extend Viability of USAF F-16s Beyond 2025 |work=ASDNews.com |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205223148/http://www.asdnews.com/news-51168/NGC_s_SABR_to_Help_Extend_Viability_of_USAF_F-16s_Beyond_2025.htm |archive-date=5 February 2015 |url-status=live |accessdate=12 April 2026 |archivedate=5 February 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150205223148/http://www.asdnews.com/news-51168/NGC_s_SABR_to_Help_Extend_Viability_of_USAF_F-16s_Beyond_2025.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.northropgrumman.com/air/sabr-scalable-agile-beam-radar-apg-83-aesa-for-the-f-16-and-legacy-aircraft/ |title=SABR (Scalable Agile Beam Radar) APG-83 AESA for the F-16 and Legacy Aircraft |work=Northrop Grumman |access-date=28 April 2020 |archive-date=5 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405093039/https://www.northropgrumman.com/air/sabr-scalable-agile-beam-radar-apg-83-aesa-for-the-f-16-and-legacy-aircraft/ |url-status=live}}</ref> In July 2007, Raytheon announced that it was developing a Next Generation Radar (RANGR) based on its earlier [[AN/APG-79]] AESA radar as a competitor to Northrop Grumman's AN/APG-68 and AN/APG-80 for the F-16.<ref name="JAWA"/> On 28 February 2020, Northrop Grumman received an order from USAF to extend the service lives of their F-16s to at least 2048 with AN/APG-83 as part of the service-life extension program (SLEP).<ref>{{cite news |last1=Donald |first1=David |title=U.S. Air Force Orders AESA Radar for F-16s |date=3 March 2020 |work=AINOnline |access-date=29 April 2020 |url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2020-03-03/us-air-force-orders-aesa-radar-f-16s |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731032843/https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2020-03-03/us-air-force-orders-aesa-radar-f-16s |archive-date=31 July 2020}}</ref> ===Propulsion=== [[File:Pratt & Whitney F100-PW-220 turbofan engine.jpg|thumb|upright|left|Afterburner – concentric ring structure inside the exhaust]] The initial powerplant selected for the single-engined F-16 was the Pratt & Whitney F100-PW-200 [[Turbofan#Afterburning turbofan|afterburning turbofan]], a modified version of the F-15's F100-PW-100, rated at {{cvt|23830|lbf|kN}} thrust. During testing, the engine was found to be prone to compressor stalls and "rollbacks", wherein the engine's thrust would spontaneously reduce to idle. Until resolved, the Air Force ordered F-16s to be operated within "[[dead-stick landing]]" distance of its bases.<ref name="bjorkman 2014">{{cite web |last1=Bjorkman |first1=Eileen |title=The Outrageous Adolescence of the F-16 |url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/outrageous-adolescence-f-16-180949491/ |date=March 2014 |publisher=Smithsonian Magazine |work=Air & Space Magazine}}</ref> It was the standard F-16 engine through the Block 25, except for the newly built Block 15s with the Operational Capability Upgrade (OCU). The OCU introduced the {{cvt|23770|lbf|kN}} F100-PW-220, later installed on Block 32 and 42 aircraft: the main advance being a Digital Electronic Engine Control (DEEC) unit, which improved reliability and reduced [[Stall (engine)|stall]] occurrence. Beginning production in 1988, the "-220" also supplanted the F-15's "-100", for commonality. Many of the "-220" engines on Block 25 and later aircraft were upgraded from 1997 onwards to the "-220E" standard, which enhanced reliability and maintainability; unscheduled engine removals were reduced by 35%.<ref name="Peacock 1997, pp. 102–103">{{harvnb|Peacock|1997|pp=102–103}}</ref> [[File:F-16 Exhaust.JPG|thumb|Adjustable exhaust nozzle in contracted position]] The F100-PW-220/220E was the result of the USAF's Alternate Fighter Engine (AFE) program (colloquially known as "the Great Engine War"), which also saw the entry of General Electric as an F-16 engine provider. Its [[General Electric F110|F110-GE-100]] turbofan was limited by the original inlet to a thrust of {{cvt|25735|lbf|kN}}, the Modular Common Inlet Duct allowed the F110 to achieve its maximum thrust of {{cvt|28984|lbf|kN}}. (To distinguish between aircraft equipped with these two engines and inlets, from the Block 30 series on, blocks ending in "0" (e.g., Block 30) are powered by GE, and blocks ending in "2" (e.g., Block 32) are fitted with Pratt & Whitney engines.)<ref name="Peacock 1997, pp. 102–103"/><ref>{{cite report |last1=Camm |first1=Frank |last2=Glennan, Jr. |first2=Thomas K. |title=The Development of the F100-PW-220 and F110-GE-100 Engines |publisher=[[RAND Corporation]] |date=1993 |access-date=21 June 2008 |id=N-3618-AF |url=https://www.rand.org/pubs/notes/2007/N3618.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070605070804/http://www.rand.org/pubs/notes/2007/N3618.pdf |archive-date=5 June 2007}}</ref> The Increased Performance Engine (IPE) program led to the {{cvt|29588|lbf|kN}} F110-GE-129 on the Block 50 and {{cvt|29160|lbf|kN}} F100-PW-229 on the Block 52. F-16s began flying with these IPE engines in the early 1990s. Altogether, of the 1,446 F-16C/Ds ordered by the USAF, 556 were fitted with F100-series engines and 890 with F110s.<ref name="JAWA"/> The United Arab Emirates' Block 60 is powered by the General Electric F110-GE-132 turbofan with a maximum thrust of {{cvt|32500|lbf|kN}}, the highest thrust engine developed for the F-16.<ref name="Peacock 1997, p. 103">{{harvnb|Peacock|1997|p=103}}</ref> {{clear left}} ==Operational history== {{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon operational history}} ===United States=== [[File:F-16 takeoff in Germany.jpg|thumb|A U.S. Air Force F-16 from the [[480th Fighter Squadron]] takes off from [[Spangdahlem Air Base]] in support of [[Operation Odyssey Dawn]]]] The F-16 is used by the active duty USAF, [[Air Force Reserve]], and [[Air National Guard]] units, the USAF aerial demonstration team, the [[U.S. Air Force Thunderbirds]], and as an adversary-aggressor aircraft by the [[United States Navy]] at the [[Naval Strike and Air Warfare Center]].<ref>{{Cite web |last=Newdick |first=Thomas |date=2021-05-28 |title=Navy Details Its Plans To Add Ex-Air Force F-16s To Its Fleet |url=https://www.twz.com/40846/navy-details-its-plans-to-add-ex-air-force-f-16s-to-its-fleet |access-date=2025-06-29 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Although initially designed to be a highly maneuverable fighter for air combat, the F-16 would primarily be flown by squadrons focused on ground attack that previously flew aircraft such as the F-105 Thunderchief or A-7 Corsair II.<ref>{{cite web |url=https://www.419fw.afrc.af.mil/News/Article-Display/Article/1779148/in-history-wing-looks-back-on-f-105-f-16-legacy/ |title=In History: Wing looks back on F-105, F-16 legacy |date=7 March 2019 |work=419th Fighter Wing |publisher=U.S. Air Force |access-date=12 April 2026 |archive-date=31 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260131051912/https://www.419fw.afrc.af.mil/News/Article-Display/Article/1779148/in-history-wing-looks-back-on-f-105-f-16-legacy/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dvidshub.net/image/8613210/day-coang-history-7-replaced-f-16 |title=This day in COANG history: A-7 replaced by F-16 |work=Colorado Air National Guard |publisher=Defense Visual Information Distribution Service |date=23 August 2015}}</ref> The U.S. Air Force, including the Air Force Reserve and the Air National Guard, flew the F-16 in combat during [[Operation Desert Storm]] in 1991 and in the Balkans during the [[Yugoslav Wars]] later in the 1990s. During the [[NATO bombing of Yugoslavia]], on 2 May 1999 an F-16 piloted by [[David L. Goldfein]], later [[Chief of Staff of the United States Air Force]], was shot down over western [[Serbia]] by the [[250th Air Defence Missile Brigade]]. F-16s also patrolled the no-fly zones in Iraq during [[Operation Northern Watch]] and [[Operation Southern Watch]] and served during the [[War in Afghanistan (2001–2021)|War in Afghanistan]] and the [[Iraq War|War in Iraq]] from 2001 and 2003 respectively. In 2011, Air Force F-16s took part in the [[2011 military intervention in Libya|intervention in Libya]].<ref>{{cite news|url=http://news.blogs.cnn.com/2011/03/20/libya-live-blog-allied-airstrikes-continue-against-gadhafi-forces/?hpt=T1/|title=Libya live blog: Coalition confirms strike on Gadhafi compound|publisher=CNN|date=20 March 2011|access-date=20 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419112901/http://news.blogs.cnn.com/2011/03/20/libya-live-blog-allied-airstrikes-continue-against-gadhafi-forces/?hpt=T1%2F|archive-date=19 April 2015|url-status=dead|accessdate=12 April 2026|archivedate=19 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419112901/http://news.blogs.cnn.com/2011/03/20/libya-live-blog-allied-airstrikes-continue-against-gadhafi-forces/?hpt=T1%2F}}</ref> On 11 September 2001, two unarmed F-16s were launched in an attempt to ram and down [[United Airlines Flight 93]] before it reached [[Washington D.C.]] during the [[September 11 attacks|11 September 2001 terrorist attacks]], but Flight 93 was prematurely brought down by the hijackers after passengers attacked the cockpit, so the F-16s were retasked to patrol the local airspace and later escorted [[Air Force One]] back to Washington.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/local/heather-penney-the-911-fighter-pilot-says-celebrating-normalcy-is-a-way-to-honor-heroes/2013/09/13/a97a4bc8-1c8f-11e3-8685-5021e0c41964_story.html |title=Heather Penney, the 9/11 fighter pilot, says celebrating normalcy is a way to honor heroes|last=Penney|first=Heather|author-link=Heather Penney|date=13 September 2013|newspaper=[[The Washington Post]]|archive-url=https://archive.today/20200911154300/https://www.washingtonpost.com/local/heather-penney-the-911-fighter-pilot-says-celebrating-normalcy-is-a-way-to-honor-heroes/2013/09/13/a97a4bc8-1c8f-11e3-8685-5021e0c41964_story.html|archive-date=11 September 2020|url-status=live|url-access=limited}}</ref><ref name=WashingtonPost>{{cite news|last1=Hendrix|first1=Steve|title=F-16 pilot was ready to give her life on Sept. 11|url=http://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2015/09/06/7c8cddbc-d8ce-11e0-9dca-a4d231dfde50_story.html|newspaper=[[The Washington Post]]|date=8 September 2011|access-date=25 June 2021|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912191720/https://www.washingtonpost.com/local/f-16-pilot-was-ready-to-give-her-life-on-sept-11/2015/09/06/7c8cddbc-d8ce-11e0-9dca-a4d231dfde50_story.html|url-status=live}}</ref>{{importance inline|date=May 2021}} The F-16 had been scheduled to remain in service with the U.S. Air Force until 2025.<ref>{{cite magazine|last1=Tirpak|first1=John A.|title=Making the Best of the Fighter Force|date=March 2007|magazine=[[Air Force Magazine]]|publisher=[[Air Force Association]]|page=44|url=https://www.airandspaceforces.com/app/uploads/2007/03/0307_March2007.pdf#page=46|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916044238/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2007/March%202007/0307force.pdf|archive-date=16 September 2025|volume=90|issue=3|access-date=20 May 2007}}</ref> Its replacement is planned to be the F-35A variant of the Lockheed Martin F-35 Lightning II, which is expected to gradually begin replacing several multirole aircraft among the program's member nations. However, owing to delays in the F-35 program, all USAF F-16s will receive service life extension upgrades.<ref>{{cite web|url=http://www.airforcetimes.com/article/20130416/NEWS/304160020/AF-seeks-F-16-fleet-upgrade-requests-19-more-F-35As |title=AF seeks F-16 fleet upgrade, requests 19 more F-35As.|work=Air Force Times|access-date=13 September 2014}}</ref> In 2022, it was announced the USAF would continue to operate the F-16 for another two decades.<ref>{{cite web|last=Tirpak|first=John A.|url=https://www.airandspaceforces.com/f-16s-to-serve-nearly-two-more-decades-replacement-choice-still-6-8-years-away/|title=F-16s to Serve Nearly Two More Decades, Replacement Choice Still 6–8 Years Away|website=[[Air & Space Forces Magazine]] (Daily Report)|date=4 April 2022|access-date=5 April 2022|archive-date=29 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829140233/https://www.airandspaceforces.com/f-16s-to-serve-nearly-two-more-decades-replacement-choice-still-6-8-years-away/|url-status=live}}</ref> ===Israel=== [[File:F-16-Netz-107-fighter-and-killmarks-01.jpg|thumb|[[Israeli Air Force]] [[IAF F-16 Netz 107|F-16A Netz 107]] with 6.5 kill marks of other aircraft, a record for an F-16, as well as one kill mark of an [[Operation Opera|Iraqi nuclear reactor]].<ref>{{cite news |last1=Etzion |first1=Udi |title=Record-breaking F-16 Falcon to be retired from IDF service |date=11 February 2015 |url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4625569,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213133717/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4625569,00.html |archive-date=13 February 2015}}</ref>]] The F-16's first air-to-air combat success was achieved by the [[Israeli Air Force]] (IAF) over the [[Bekaa Valley]] on 28 April 1981, against a Syrian [[Mil Mi-8|Mi-8]] helicopter, which was downed with cannon fire.<ref name="ACIG F-16">{{cite web |last1=Iskra |first1=Alex |title=GD/L-M F-16A/B Netz in Israeli Service |date=26 September 2003 |publisher=Air Combat Information Group (ACIG) |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_276.shtml |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510123618/http://www.acig.org/artman/publish/article_276.shtml |archive-date=10 May 2012 |access-date=16 May 2008}}</ref> On 7 June 1981, eight Israeli F-16s, escorted by six F-15s, executed [[Operation Opera]], their first employment in a significant air-to-ground operation. This raid severely damaged [[Osirak]], an Iraqi [[nuclear reactor]] under construction near [[Baghdad]], to prevent the regime of [[Saddam Hussein]] from using the reactor for the creation of [[nuclear weapon]]s.<ref>{{cite magazine |last1=Rebecca |first1=Grant |title=Osirak and Beyond |date=August 2002 |access-date=8 December 2011 |magazine=[[Air Force Magazine]] |publisher=[[Air & Space Forces Association]] |url=https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2002/August%202002/0802osirik.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426115420/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2002/August%202002/0802osirik.pdf |archive-date=26 April 2023}}</ref> The following year, during the [[1982 Lebanon War]] Israeli F-16s engaged Syrian aircraft in one of the largest air battles involving jet aircraft, which began on 9 June and continued for two more days. Israeli Air Force F-16s were credited with 44 air-to-air kills during the conflict.<ref name="ACIG F-16" /><ref>{{cite report |last1=Schow, Jr. |first1=Kenneth C. |title=Falcons Against the Jihad: Israeli Airpower and Coercive Diplomacy in Southern Lebanon. |date=November 1995 |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA301572 |id=ADA301572 |publisher=[[Air University Press]] |access-date=16 May 2008}}</ref> In January 2000, Israel completed a purchase of 102 new F-16I aircraft in a deal totaling {{nowrap|$4.5 billion}}.<ref>{{cite web |url=http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html |title=F-16 Air Forces – Israel |work=F-16.net |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140902045655/http://www.f-16.net/f-16_users_article7.html |archive-date=2 September 2014 |url-status=live}}</ref> F-16s were also used in their ground-attack role for strikes against targets in Lebanon. IAF F-16s participated in the [[2006 Lebanon War]] and the [[Gaza War (2008–09)|2008–09 Gaza War]].<ref>{{cite news |last1=Colvin |first1=Marie |last2=Allen-Mills |first2=Tony |title=Israeli jets kill 'at least 225' in strikes on Gaza |date=28 December 2008 |work=The Sunday Times |publisher=[[The Times]] |access-date=25 October 2009 |url=https://www.thetimes.com/article/israeli-jets-kill-at-least-225-in-strikes-on-gaza-7vxt2pmrb39 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082825/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article5404501.ece |archive-date=29 April 2011}}</ref> During and after the 2006 Lebanon war, IAF F-16s shot down [[Iran]]ian-made [[Unmanned aerial vehicle|UAV]]s launched by [[Hezbollah]], using [[Rafael Advanced Defense Systems|Rafael]] [[Python 5]] air-to-air missiles.<ref name= "f-16.net2">{{cite web|url=http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/airframe-profile/2482/ |title=Airframe Details for F-16 #87-1672|work=F-16.net|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140902003936/http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/airframe-profile/2482|archive-date=2 September 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=IAF shoots down hostile drone from Lebanon off Haifa|url=https://www.jpost.com/Defense/IAF-shoots-down-drone-which-flew-south-from-Lebanon-311098|newspaper=The [[Jerusalem Post]]|date=25 April 2013|access-date=23 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928193723/http://www.jpost.com/Defense/IAF-shoots-down-drone-which-flew-south-from-Lebanon-311098|archive-date=28 September 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.jpost.com/Video-Articles/Video/IAF-shoots-down-UAV-in-northern-Negev |title=IAF shoots down UAV in northern Negev |work=The Jerusalem Post |date=6 October 2012 |access-date=9 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827084555/http://www.jpost.com/Video-Articles/Video/IAF-shoots-down-UAV-in-northern-Negev |archive-date=27 August 2017 |url-status=live}}</ref> On 10 February 2018, an Israeli Air Force F-16I [[February 2018 Israel–Syria incident|was shot down]] in northern Israel when it was hit by a relatively old model [[S-200 (missile)|S-200]] (NATO name SA-5 Gammon) surface-to-air missile of the Syrian Air Defense Force.<ref>{{cite news |url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5131594,00.html |title=Investigation finds pilots of downed F-16 failed to defend themselves |date=25 February 2018 |newspaper=Ynetnews |access-date=27 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180311082643/https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5131594,00.html |archive-date=11 March 2018 |url-status=live|last1=Zitun |first1=Yoav}}</ref> The pilot and navigator ejected safely in Israeli territory. The F-16I was part of a bombing mission against Syrian and Iranian targets around Damascus after an Iranian drone entered Israeli airspace and was shot down.<ref>{{cite news |url=https://edition.cnn.com/2018/02/10/middleeast/israel-military-jet-crash/index.html |title=Israeli F-16 jet crashes after Syrian fire |first1=Andrew | last1=Carey | first2=Laura | last2=Smith-Spark | first3=Nicole | last3=Chavez |publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20180210071644/https://edition.cnn.com/2018/02/10/middleeast/israel-military-jet-crash/index.html |archive-date=10 February 2018 |url-status=live}}</ref> An Israel Air Force investigation determined on 27 February 2018 that the loss was due to pilot error since the IAF determined the air crew did not adequately defend themselves.<ref>{{cite news |url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-air-force-investigation-into-f-16-crash-blames-pilot-error-1.5848386 |title=Israel Air Force Investigation into F-16 Crash Blames Pilot Error |newspaper=Haaretz |access-date=27 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227161755/https://www.haaretz.com/israel-news/israel-air-force-investigation-into-f-16-crash-blames-pilot-error-1.5848386 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref> Following the aftermath of the [[October 7 attacks]], F-16Is have played a major role in Israel's [[Operation Swords of Iron]], executing numerous airstrikes against [[Hamas]] targets in Gaza. The IAF has also employed F-16s in operations against [[Hezbollah]] in Lebanon and in strikes on Iranian-linked assets in Syria and [[Iraq]], demonstrating the aircraft's versatility and reach.<ref>{{Cite web |last=D'Urso |first=Stefano |date=2023-10-12 |title=Configuration And Payload Of The Aircraft Employed By Israel In The Fight Against Hamas |url=https://theaviationist.com/2023/10/12/iaf-aircraft-war-with-hamas/?utm_ |access-date=2025-05-25 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> On 16 July 2024, the last single-seat F-16C Barak-1 ('Lightning' in Hebrew) were retired; the IAF continue to use the F-16D Brakeet and F-16I Sufa two-seat variants.<ref>{{cite web |date=16 July 2024 |title=Israel retires Barak 1-variant F-16s |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/israel-retires-barak-1-variant-f-16s |accessdate=5 October 2024 |website=janes.com}}</ref> In October 2024, during [[October 2024 Israeli strikes on Iran|Operation Days of Repentance]] F-16Is took part in significant operations against Iranian military infrastructure as the Israeli forces launched coordinated strikes on Iranian air defense systems and missile production facilities, aiming to degrade Iran's military capabilities and deter further aggression.<ref>{{Cite web |date=2024-10-29 |title=Israel attacks Iranian missile production, air-defence sites |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/israel-attacks-iranian-missile-production-air-defence-sites |access-date=2025-05-25 |website=Default |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Israel's "Days of Repentance" Operation Strikes Iran – NIAC |url=https://niacouncil.org/israels-days-of-response-operation-strikes-iran/ |access-date=2025-05-25 |language=en-US}}</ref> Israeli F-16s have been instrumental in operations against [[Houthis|Houthi]] targets in Yemen, taking advantage of the F-16's extended operational range and strategic reach, flying a distance of approximately 1,700 kilometers (about 1,056 miles).<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |date=2024-07-20 |title=Israel Fighter Jets Carry Out Long-Range Retaliation Strike On Houthi Oil Depot In Yemen (Updated) |url=https://www.twz.com/news-features/israel-fighter-jets-carry-out-long-range-retaliation-strike-on-houthi-oil-depot-in-yemen |access-date=2025-05-25 |website=The War Zone |language=en-US}}</ref> Notably, on 26 December 2024, as part of [[Operation Tselilei HaKerem|Operation Tzelilei HaKerem]], the IAF conducted airstrikes targeting [[Sanaa International Airport|Sana'a International Airport]] and other strategic locations, responding to Houthi missile and drone attacks on Israeli territory.<ref>{{Cite web |date=2025-05-05 |title=Israel launches airstrikes on Yemen a day after Houthi rebels strike Israeli airport |url=https://apnews.com/article/israel-airstrikes-houthi-rebels-airport-ea0ea0ca695a3a07c71c18bedc987c3e |access-date=2025-05-25 |website=AP News |language=en}}</ref> On 28 February 2026, Israeli F-16s participated in [[2026 Israeli–United States strikes on Iran|Operation Roaring Lion]] ({{langx|he|מטס בראשית}}), a large-scale joint US-Israeli military operation against Iran. Approximately 200 Israeli Air Force jets, including F-16s, simultaneously struck around 500 targets across at least 14 Iranian cities, including [[Tehran]], [[Isfahan]], [[Qom]], [[Karaj]], and [[Kermanshah]]. Targets included Iranian air defence systems, ballistic missile launchers, command-and-control facilities, and military airfields. The Israeli military described it as a "much more wide-ranging campaign" than the previous US-Israeli strikes on Iran during the [[Twelve-Day War]] of June 2025.<ref>{{cite news |title=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |work=BBC News |date=28 February 2026 |access-date=28 February 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=A visual guide to US-Israeli strikes on Iran – and Tehran's response |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/28/us-israel-strikes-iran-tehran-response-visual-guide |work=The Guardian |date=28 February 2026 |access-date=28 February 2026}}</ref> In March 2026 during the Iran war the IRGC claims that it has shot down an Israeli F-16<ref>{{Cite web |title=Israeli F-16 shot down by Iran's modern air defense systems, claims IRGC |url=https://www.india.com/news/world/israeli-f-16-shot-down-by-irans-modern-air-defense-systems-claims-irgc-us-military-aircraft-mq-9-reaper-f-15-kc-135-stratotanker-f-35-lebanon-usa-8351502/ |access-date=2026-03-22 |website=www.india.com |language=en}}</ref> however the IDF denies any damage to any of their aircraft.<ref>{{Cite news |date=2026-03-21 |title=Israeli F-16 hit? IRGC claims jet struck over central Iran; IDF says aircraft not damaged |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/israeli-f-16-hit-irgc-claims-jet-struck-over-central-iran-idf-says-aircraft-not-damaged/articleshow/129720773.cms |access-date=2026-03-22 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ===Pakistan=== [[File:84606 General Dynamics F-16BM 11(MR) 39W Pakistan Air Force Konya AFB 30.6.22 (52233200683).jpg|thumb|left|The PAF F-16BM (S. No. 84-606)]] During the [[Soviet–Afghan War]], [[Pakistan Air Force]] (PAF) F-16As shot down between 20 and 30 Soviet and Afghan [[warplanes]]; the political situation however resulted in PAF officially recognizing only 9 kills which were made inside Pakistani airspace.<ref>{{cite journal|quote=due to political reasons, the kills made inside Afghan airspace by the PAF (estimated to be between 20 and 30, were never officially recognized or disclosed. To date, PAF officially recognized only the eight kills made inside Pakistani airspace and one forced manoeuvre kill.|website=Defence Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20030422020522/http://defencejournal.com/2003/mar/airman.htm|url=http://defencejournal.com/2003/mar/airman.htm|archive-date=22 April 2003|title=An Airman Remembered|author=Rai Muhammad Saleh Azam|access-date=10 November 2022|url-status=live}}</ref> From May 1986 to January 1989, PAF F-16s from the [[Tail Choppers]] and [[No. 9 Squadron PAF|Griffin]] squadrons using mostly AIM-9 Sidewinder missiles, shot down four [[Afghan Air Force|Afghan]] [[Sukhoi Su-17|Su-22s]], two [[Mikoyan-Gurevich MiG-23|MiG-23s]], one [[Sukhoi Su-25|Su-25]], and one [[Antonov An-26|An-26]].<ref>{{cite web |url= http://www.pafwallpapers.com/kill_illustrations.htm |title= PAF F-16 air kills illustrations |publisher= PAFwallpapers.com |access-date= 5 July 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120115121441/http://www.pafwallpapers.com/kill_illustrations.htm |archive-date= 15 January 2012 |url-status= dead}}</ref> Most of these kills were by missiles, but at least one, a Su-22, was destroyed by cannon fire. One F-16 was lost in these battles. The downed F-16 was likely [[friendly fire|hit accidentally]] by the other F-16.<ref>{{cite web |url= http://www.f-16.net/f-16_users_article14.html |title= F-16 Air Forces – Pakistan |publisher= F-16.net |access-date= 8 September 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110529022627/http://www.f-16.net/f-16_users_article14.html |archive-date= 29 May 2011 |url-status=live}}</ref> The Pakistan Air Force has used its F-16s in various foreign and internal military exercises, such as the "Indus Vipers" exercise in 2008 conducted jointly with Turkey.<ref>{{cite news |last1=Bokhari |first1=Farhan |title=Pakistan and Turkey organise air force exercises |date=17 April 2008 |work=[[Jane's Defence Weekly]] |publisher=[[IHS Markit|IHS Inc.]] |url=https://janes.ihs.com/CustomPages/Janes/DisplayPage.aspx?DocType=News&ItemId=+++1176797&Pubabbrev=JDW}}</ref>{{failed verification |date=April 2023 |reason=Access to this article may no longer be possible; see [https://www.researchgate.net/publication/293458559_Pakistan_and_Turkey_organise_air_force_exercises link]}} Between May 2009 and {{As of|2011|11|alt=November 2011}}, the PAF F-16 fleet flew more than 5,500 sorties{{Update inline|date=May 2019|reason=7.5-year-old count needs updating}} in support of the [[Pakistan Army]]'s [[War in North-West Pakistan|operations]] against the Taliban insurgency in the [[FATA]] region of [[North-West Pakistan]]. More than 80% of the dropped munitions were [[laser-guided bomb]]s.<ref name="NY Times, Pakistan injects precision">Schmitt, Eric. [https://www.nytimes.com/2009/07/30/world/asia/30pstan.html?_r=1 "Pakistan Injects Precision Into Air War on Taliban."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170119014733/http://www.nytimes.com/2009/07/30/world/asia/30pstan.html|date=19 January 2017}} ''[[The New York Times]]'', 29 July 2009. Retrieved 30 July 2009.</ref><ref name="TPK-20111114">{{cite web |url=http://tribune.com.pk/story/291762/paf-conducted-5500-bombing-runs-in-fata-since-2008/ |title=PAF conducted 5,500 bombing runs in Fata since 2008 |author=PPI |work=[[The Express Tribune]] |language=en |date=14 November 2011 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128202816/http://tribune.com.pk/story/291762/paf-conducted-5500-bombing-runs-in-fata-since-2008/ |archive-date=28 January 2012 |url-status=live}}</ref> On 27 February 2019, following [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|six Pakistan Air Force airstrikes in Jammu and Kashmir, India]], Pakistani officials said that two of its fighter jets shot down one [[MiG-21]] and one [[Sukhoi Su-30MKI|Su-30MKI]] belonging to the Indian Air Force.<ref>{{cite web|url=https://timesofislamabad.com/17-Apr-2019/in-a-first-paf-chief-reveals-shooting-down-of-iaf-russian-made-su-30-mki-inside-details-of-indian-combat-helicopter-downing|title=In a first, PAF Chief reveals shooting down of IAF Russian made Su 30 MKI, inside details of Indian Combat Helicopter downing|date=17 April 2019|work=Times of Islamabad|access-date=27 October 2020|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101021905/https://timesofislamabad.com/17-Apr-2019/in-a-first-paf-chief-reveals-shooting-down-of-iaf-russian-made-su-30-mki-inside-details-of-indian-combat-helicopter-downing|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/02/pakistan-shoots-indian-fighter-jets-military-190227055937142.html |title=Pakistan shoots down two Indian fighter jets: Military |date=27 February 2019 |publisher=Al Jazeera |access-date=3 January 2020 |archive-date=28 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228124544/https://www.aljazeera.com/news/2019/02/pakistan-shoots-indian-fighter-jets-military-190227055937142.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/pakistan-says-it-downed-two-iaf-jets-identifies-pilots-behind-act/story-KekUb5nSBzJHksW5GpWiuI.html |title=Pakistan says it downed two IAF jets, identifies pilots behind act |date=6 March 2019 |website=Hindustan Times |access-date=3 January 2020 |archive-date=3 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103111401/https://www.hindustantimes.com/india-news/pakistan-says-it-downed-two-iaf-jets-identifies-pilots-behind-act/story-KekUb5nSBzJHksW5GpWiuI.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cnn.com/2019/02/27/india/india-pakistan-strikes-escalation-intl/index.html |title=Pakistan says it shot down two Indian jets as Kashmir border crisis deepens |author1=Helen Regan |author2=Nikhil Kumar |author3=Adeel Raja |author4=Swati Gupta |publisher=CNN |date=27 February 2019 |access-date=26 March 2020 |archive-date=27 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227081256/https://www.cnn.com/2019/02/27/india/india-pakistan-strikes-escalation-intl/index.html |url-status=live}}</ref> Indian officials only confirmed the loss of one MiG-21 but denied losing any Su-30MKI in the clash and claimed the Pakistani claims as dubious.<ref>{{Cite web |date=8 October 2019 |title=On Air Force Day, India flies the Sukhoi-30MKI that Pak claimed to have shot down |url=https://www.thenewsminute.com/article/air-force-day-india-flies-sukhoi-30mki-pak-claimed-have-shot-down-110169 |access-date=17 January 2023 |website=The News Minute |language=en |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929143143/https://www.thenewsminute.com/article/air-force-day-india-flies-sukhoi-30mki-pak-claimed-have-shot-down-110169 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 October 2019 |title=Sukhoi Fighter Jet 'Shot Down' by Pakistan Makes Appearance at Indian Air Force Day Flypast |url=https://www.news18.com/news/india/sukhoi-fighter-jet-shot-down-by-pakistan-makes-appearance-at-indian-air-force-day-flypast-2337989.html |access-date=17 January 2023 |website=News18 |language=en |archive-date=13 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313163302/https://www.news18.com/news/india/sukhoi-fighter-jet-shot-down-by-pakistan-makes-appearance-at-indian-air-force-day-flypast-2337989.html |url-status=live}}</ref> Additionally Indian officials also claimed to have shot down one F-16 belonging to the Pakistan Air Force.<ref name="iex">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/india-pakistan-tension-amraam-missile-debris-f16-jet-5605806/|title=India's Exhibit A: Debris of AMRAAM missile that nails Pakistan's F-16 denial|date=1 March 2019|access-date=25 June 2020|archive-date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625074908/https://indianexpress.com/article/india/india-pakistan-tension-amraam-missile-debris-f16-jet-5605806/|url-status=live}}</ref><ref name="japantimes">{{cite web |date=9 April 2019 |title=Radar images prove Pakistan F-16 shot down, says Indian Air Force |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/09/asia-pacific/radar-images-prove-pakistan-f-16-shot-says-indian-air-force/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410132333/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/09/asia-pacific/radar-images-prove-pakistan-f-16-shot-says-indian-air-force/#.XK3ucGjP3IU |archive-date=10 April 2019 |work=The Japan Times}}</ref> This was denied by the Pakistani side,<ref>{{cite magazine |last1=Marlow |first1=Iain |title=India Never Shot Down Pakistani F-16, New Report Says |url=https://time.com/5564980/india-never-shot-pakistani-plane-kashmir/ |magazine=Time |access-date=6 June 2020 |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405172535/http://time.com/5564980/india-never-shot-pakistani-plane-kashmir/ |url-status=live}}</ref> considered dubious by neutral sources,<ref>{{Cite web |title=IAF Did Not Shoot Down Pak F-16 in Balakot Aftermath, Says US Scholar Christine Fair |url=https://thewire.in/security/christine-fair-iaf-balakot-pakistan-f16 |access-date=30 January 2023 |website=The Wire |archive-date=9 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109175530/https://thewire.in/security/christine-fair-iaf-balakot-pakistan-f16 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 March 2019 |title=No proof India shot down Pakistan F-16 |url=https://asiatimes.com/2019/03/no-proof-india-shot-down-pakistan-f-16/ |access-date=30 January 2023 |website=Asia Times |language=en-US |archive-date=19 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219105218/https://asiatimes.com/2019/03/no-proof-india-shot-down-pakistan-f-16/ |url-status=live}}</ref> and later backed by a report by ''[[Foreign Policy]]'' magazine, reporting that the US had completed a physical count of Pakistan's F-16s and found none missing.<ref>{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2019/04/04/did-india-shoot-down-a-pakistani-jet-u-s-count-says-no/|title=Did India Shoot Down a Pakistani Jet? U.S. Count Says No.|last=Seligman|first=Lara|website=Foreign Policy|date=4 April 2019 |language=en|access-date=5 April 2019|archive-date=23 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123193754/https://foreignpolicy.com/2019/04/04/did-india-shoot-down-a-pakistani-jet-u-s-count-says-no/|url-status=live}}</ref> A report by ''[[The Washington Post]]'' noted that [[the Pentagon]] and [[United States Department of State|State Department]] refused public comment on the matter but did not deny the earlier report.<ref name=wapo>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/17/did-india-shoot-down-pakistani-f-back-february-this-just-became-big-deal/ |title=Analysis &#124; Did India shoot down a Pakistani F-16 in February? This just became a big deal. |first1=Sameer |last1=Lalwani |first2=Emily |last2=Tallo |newspaper=The Washington Post |quote=Indian media reported that a U.S. Defense Department spokesman said he was unaware of any investigation. The Pentagon, like the State Department, has yet to issue a public statement on the F-16 count, but there have been no counter-leaks contradicting the Foreign Policy report. |access-date=26 March 2020 |archive-date=30 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130122209/https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/17/did-india-shoot-down-pakistani-f-back-february-this-just-became-big-deal/ |url-status=live}}</ref> In October 2025, [[Indian Air Force]] Chief of the Air Staff [[Amar Preet Singh]] claimed that five "high tech fighters" between F-16 and JF-17 class were downed by Indian air defense systems.<ref>{{cite news |last1=Philip |first1=Snehesh Alex |title=IAF chief says around 13 Pakistani jets destroyed in Op Sindoor—4-5 F-16s on ground, S-400 downed 6 more |url=https://theprint.in/defence/iaf-chief-says-around-13-pakistani-jets-destroyed-in-op-sindoor-4-5-f-16s-on-ground-s-400-downed-6-more/2756690/ |agency=ThePrint |publisher=ThePrint |date=3 October 2025}}</ref> Though refraining to provide the evidences, he also reiterated his claim of August 2025 that 4-5 F-16s in the hangars at [[PAF Base Shahbaz]] were hit in Indian strikes during the [[2025 India–Pakistan conflict]]. However, the U.S. defense officials had earlier refuted the Indian claims by having told the [[Reuters]] that they were not aware of any F-16 being hit inside Pakistan.<ref>{{cite news |title=India shot down six Pakistani military aircraft in May, air force chief says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/india-shot-down-six-pakistani-military-aircraft-may-air-force-chief-says-2025-08-09/ |access-date=10 August 2025 |work=Reuters}}</ref><ref>{{cite news |title=Five Pakistani fighter jets, one aircraft taken down during Operation Sindoor: IAF Chief |url=https://www.thehindu.com/news/national/air-chief-marshal-ap-singh-on-operation-sindoor-at-16th-air-chief-marshal-lm-katre-memorial-lecture-in-bengaluru/article69912822.ece |access-date=10 August 2025 |agency=The Hindu}}</ref> Following the [[2026 Iran war ceasefire]] in April 2026, Indian media sources reported that the [[Pakistan Air Force]] had mobilised its [[CAC/PAC JF-17 Thunder|JF-17]] and F-16 fighters, as well as [[Ilyushin Il-78|IL-78]] tankers and [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] cargo planes. The fighters are expected to fly an escort mission for the Iranian representatives and the PAF set up a protective shield over Iran and the [[Persian Gulf]] for the Iranian delegation to travel to [[Islamabad]] for further negotiations with the [[United States]].<ref>{{Cite web |last=News Desk |first=India Today |date=2026-04-10 |title=Why Pakistan scrambled fighter jets to Middle East ahead of US-Iran talks |url=https://www.indiatoday.in/world/story/pakistan-paf-fighter-jets-air-defence-us-iran-peace-talks-islamabad-2894187-2026-04-10 |access-date=2026-04-10 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-10 |title=Why Pakistan launched ‘air armada’ to the middle east ahead of US-Iran ceasefire talks |url=https://www.financialexpress.com/world-news/why-pakistannbsplaunched-air-armada-to-the-middle-east-ahead-of-us-iran-ceasefire-talksnbsp/4202822/ |access-date=2026-04-10 |website=The Financial Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-10 |title=US-Iran peace talks: How Pakistan came to host the talks |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3dl0g4rgn5o |access-date=2026-04-10 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> five PAF F-16s also escorted the US [[Vice President of the United States|Vice president]] [[JD Vance|JD Vance's]] [[Boeing C-32|C-32]] to [[PAF Base Nur Khan|Nur Khan base]] in Islamabad for negotiations.<ref>{{Cite web |last=Mishra |first=Chandrajit |date=11 April 2026 |title=Pak F-16s Escort JD Vance's Aircraft As He Arrives In Islamabad For Iran Talks |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-talks-live-news-pakistan-f-16s-escort-jd-vances-aircraft-as-he-arrives-in-islamabad-for-iran-talks-11342470/amp/1 |url-status=live |access-date=11 April 2026 |website=NDTV}}</ref> ===Turkey=== [[File:F16 - RIAT 2014 (34306872320).jpg|thumb|F-16 SoloTürk aerial aerobatic aircraft]] The Turkish Air Force acquired its first F-16s in 1987. F-16s were later produced in Turkey under four phases of ''Peace Onyx'' programs. In 2015, they were upgraded to Block 50/52+ with [[Constantly computed impact point|CCIP]] by Turkish Aerospace Industries.<ref>{{Cite web|url=https://www.f-16.net/f-16_users_article21.html|title=F-16 Air Forces – Turkey|website=f-16.net|access-date=19 May 2021|archive-date=12 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412212033/https://www.f-16.net/f-16_users_article21.html|url-status=live}}</ref> Turkish F-16s are being fitted with indigenous AESA radars and EW suite called SPEWS-II.<ref>{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/defense/2019/02/07/turkeys-f-16-jets-equipped-with-new-domestic-electronic-warfare-systems|title=Turkey's F-16 jets equipped with new domestic electronic warfare systems|date=7 February 2019|website=Daily Sabah|access-date=21 December 2020|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305123508/https://www.dailysabah.com/defense/2019/02/07/turkeys-f-16-jets-equipped-with-new-domestic-electronic-warfare-systems|url-status=live}}</ref> On 18 June 1992, a Greek Mirage F1 crashed during a [[dogfight]] with a Turkish F-16.<ref>{{YouTube|gyqq7lMyTnI|HUD footage}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wp.scn.ru/en/ww3/f/58/23/0 |title=While engaged by two THK F-16Cs, Sialmas entered a break that was too much for the F.1CG at low level: the aircraft entered a spin and crashed into the sea, killing the pilot.|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102015020/http://wp.scn.ru/en/ww3/f/58/23/0|archive-date=2 November 2014|url-status=live}}</ref><ref name="ACIG 2004" /> On 8 February 1995, a Turkish F-16 crashed into the Aegean Sea after being intercepted by Greek Mirage F1 fighters.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/f16-crash-heightens-tension-in-aegean-1572157.html |title=F-16 crash heightens tension in Aegean|work=The Independent|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312013710/http://www.independent.co.uk/news/world/f16-crash-heightens-tension-in-aegean-1572157.html|archive-date=12 March 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{YouTube|knT8NA9Ggko|Greek TV: A pilot of Hellenic Air Force explain how the Turkish F-16 crashed over Aegean Sea}}</ref> Turkish F-16s have participated in [[Bosnia-Herzegovina]] and [[Kosovo]] since 1993 in support of [[United Nations]] resolutions.<ref>{{cite web |author=[[Turkish Air Force]] |title=Our History |website=hkvv.tsk.tr |access-date=3 February 2012 |url=http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111013955/http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=131 |archive-date=11 January 2012}}</ref> On 8 October 1996, seven months after the escalation a Greek [[Mirage 2000]] reportedly fired an [[R.550 Magic|R.550 Magic II]] missile and shot down a Turkish F-16D over the Aegean Sea.<ref>{{cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-4362620.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104212512/http://www.highbeam.com/doc/1P2-4362620.html |url-status=dead |archive-date=4 November 2012 |title=Turkish F-16 jet crashes after Greek interception |work= Chicago Sun-Times |date= 9 October 1996 |access-date= 8 October 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16-news-article619.html |title=Deadly 1996 Aegean clash is confirmed|work=f-16.net|access-date=21 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127015725/http://www.f-16.net/f-16-news-article619.html|archive-date=27 November 2015|url-status=live}}</ref> The Turkish pilot died, while the co-pilot ejected and was rescued by Greek forces.<ref name="ACIG 2004">{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=47&Itemid=47 |title=Greek & Turkish Air-to-Air Victories|author=Sander Peeters|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084111/http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=47&Itemid=47|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{YouTube|2-aAb97Re9Y|Turkish Pilot at 0:46}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16_fighting_falcon_airframe-3371.html |title=F-16 Aircraft Database: F-16 Airframe Details for 91-0023|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506084845/http://www.f-16.net/f-16_fighting_falcon_airframe-3371.html|archive-date=6 May 2008|url-status=live}}</ref> In August 2012, after the [[Turkish-Syrian relations#Friction due to Syrian civil war|downing of an RF-4E]] on the Syrian coast, Turkish Defence Minister [[İsmet Yılmaz]] confirmed that the Turkish F-16D was shot down by a Greek Mirage 2000 with an R.550 Magic II in 1996 near [[Chios]] island.<ref>{{cite news |last1=Cenciotti |first1=David |title=30 years later, Ankara admits Turkish Air Force jet was shot down by Iraq |date=6 September 2012 |publisher=The Aviationist |url=http://theaviationist.com/2012/09/06/tuaf-incidents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130040159/http://theaviationist.com/2012/09/06/tuaf-incidents/ |archive-date=30 January 2015}}</ref> Greece denies that the F-16 was shot down.<ref>{{Cite web |url=http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |title=Court rejects Turkish request for trial of Greek pilot who allegedly shot down F-16 jet |date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211622/http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |access-date=8 November 2021 |archive-date=24 February 2017}}</ref> Both Mirage 2000 pilots reported that the F-16 caught fire and they saw one [[parachute]].<ref>{{Cite web |url=https://www.newsbomb.gr/ellada/ethnika/story/697371/katarripsi-toyrkikoy-f-16-ti-dilose-o-ellinas-pilotos |title=Κατάρριψη τουρκικού F-16 – Τι δήλωσε ο Έλληνας πιλότος &#124; Newsbomb |date=14 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114060239/https://www.newsbomb.gr/ellada/ethnika/story/697371/katarripsi-toyrkikoy-f-16-ti-dilose-o-ellinas-pilotos |access-date=8 November 2021 |archive-date=14 November 2018}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ekathimerini.com/208734/article/ekathimerini/news/turkish-court-wants-trial-of-greek-pilot-for-allegedly-shooting-down-fighter-jet |title=Turkish court wants trial of Greek pilot for allegedly shooting down fighter jet |website=Ekathimerini.com |access-date=14 July 2020 |archive-date=24 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211622/http://www.ekathimerini.com/208753/article/ekathimerini/news/court-rejects-turkish-request-for-trial-of-greek-pilot-who-allegedly-shot-down-f-16-jet |url-status=live}}</ref> On 23 May 2006, two Greek F-16s intercepted a Turkish RF-4 reconnaissance aircraft and two F-16 escorts off the coast of the Greek island of [[Karpathos]], within the Athens [[Flight information region|FIR]]. A mock dogfight ensued between the two sides, resulting in a midair collision<ref>{{YouTube|YkIXc8-GPNU|Turkish F-16 pilots attitude-2:22}}</ref> between a Turkish F-16 and a Greek F-16. The Turkish pilot ejected safely, but the Greek pilot died owing to damage caused by the collision.<ref>{{cite web |url=http://vasington.be.mfa.gov.tr/ShowAnnouncement.aspx?ID=115955 |title=It will be recalled that on 23 May 2006, a Greek F-16 aircraft crashed into a Turkish F-16 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322030232/http://vasington.be.mfa.gov.tr/ShowAnnouncement.aspx?ID=115955 |archive-date=22 March 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.f-16.net/news_article1809.html |title=Greek F-16 and Turkish F-16 collide – 1 pilot OK |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140115085633/http://www.f-16.net/news_article1809.html |archive-date=15 January 2014 |url-status=live}}</ref> Turkey used its F-16s extensively in its [[Kurdish–Turkish conflict (1978–present)|conflict with Kurdish insurgents]] in southeastern parts of Turkey and Iraq. Turkey launched its first cross-border raid on 16 December 2007, a prelude to the [[2008 Turkish incursion into northern Iraq]], involving 50 fighters before [[Operation Sun]]. This was the first time Turkey had mounted a night-bombing operation on a massive scale, and also the largest operation conducted by the Turkish Air Force.<ref>{{cite news |last1=Gürgen |first1=Murat |title=Uçaklar nasıl vurdu? |date=17 December 2007 |work=[[Vatan (2002 newspaper)|Vatan]] |access-date=3 February 2012 |language=tr |url=https://www.gazetevatan.com/gundem/ucaklar-nasil-vurdu-152129 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130520150423/http://haber.gazetevatan.com/Ucaklar_nasil_vurdu_152129_1/152129/1/Haber |archive-date=20 May 2013}}</ref> During the [[Syrian Civil War]], Turkish F-16s were tasked with airspace protection on the Syrian border. After the [[June 2012 interception of Turkish aircraft|RF-4 downing in June 2012]] Turkey changed its rules of engagement against Syrian aircraft, resulting in scrambles and downings of Syrian combat aircraft.<ref>{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16-news-article4842.html |title=Turkish F-16 jets scramble to intercept 2 Syrian Su-24s|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505153249/http://www.f-16.net/f-16-news-article4842.html|archive-date=5 May 2015|url-status=live}}</ref> On 16 September 2013, a Turkish Air Force F-16 shot down a [[Syrian Arab Air Force]] [[Mil Mi-17]] helicopter near the Turkish border.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/09/17/world/europe/turkey-syria.html|work=The New York Times |first1=Kareem |last1=Fahim |first2=Sebnem |last2=Arsu |title=Turkey Says It Shot Down Syrian Military Helicopter Flying in Its Airspace |date=16 September 2013 |access-date=9 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803131453/http://www.nytimes.com/2013/09/17/world/europe/turkey-syria.html?_r=0 |archive-date=3 August 2017 |url-status=live}}</ref> On 23 March 2014, a Turkish Air Force F-16 shot down a Syrian Arab Air Force MiG-23 when it allegedly entered Turkish air space during a ground attack mission against [[Al Qaeda]]-linked insurgents.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/syrian-rebels-and-army-clash-over-coastal-town/2014/03/26/1c134e8c-b4cf-11e3-bab2-b9602293021d_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329065339/https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/syrian-rebels-and-army-clash-over-coastal-town/2014/03/26/1c134e8c-b4cf-11e3-bab2-b9602293021d_story.html |archive-date= 29 March 2014 |title= Al Qaeda-Linked Islamists Capture Christian Town |publisher=CBN |access-date=26 March 2014 |url-status=dead}}</ref> On 16 May 2015, two Turkish Air Force F-16s shot down a Syrian [[Ghods Mohajer|Mohajer 4]] UAV firing two [[AIM-9]] missiles after it trespassed into Turkish airspace for 5 minutes.<ref>{{cite web |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/turkey-shot-syrian-helicopter-31092616 |title=Turkey Says It Shot Down Syrian Helicopter |work=ABC News |agency=Associated Press |last1=Butler |first1=Desmond |date=16 May 2015 |access-date=16 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518100733/https://abcnews.go.com/International/wireStory/turkey-shot-syrian-helicopter-31092616 |archive-date=18 May 2015 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.milliyet.com.tr/f-16-larin-vurdugu-iha-suriye-gundem-2060652/ |title=F-16'ların vurduğu İHA, İran yapımı 'Muhacir'|date=18 May 2015|work=MİLLİYET HABER – TÜRKİYE'NİN HABER SİTESİ|access-date=28 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013709/http://www.milliyet.com.tr/f-16-larin-vurdugu-iha-suriye-gundem-2060652/|archive-date=5 March 2016|url-status=live}}</ref> A Turkish Air Force F-16 [[2015 Russian Sukhoi Su-24 shootdown|shot down a Russian Air Force Sukhoi Su-24]] on the Turkey-Syria border on 24 November 2015.<ref>{{cite news |title=Putin calls plane's downing by Turkey 'stab in the back'|url=http://www.cnn.com/2015/11/24/middleeast/warplane-crashes-near-syria-turkey-border/index.html|access-date=24 November 2015|publisher=[[CNN]]|date=24 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124084424/http://www.cnn.com/2015/11/24/middleeast/warplane-crashes-near-syria-turkey-border/index.html|archive-date=24 November 2015|url-status=live}}</ref> On 1 March 2020, two Syrian Sukhoi Su-24s were shot down by Turkish Air Force F-16s using air-to-air missiles over Syria's [[Idlib Governorate]].<ref>{{cite web |title=بعد إسقاطها لمروحيتين الشهر الفائت.. القوات التركية تسقط طائرتين حربيتين تابعة للنظام السوري في أجواء محافظة إدلب |url=http://www.syriahr.com/?p=366361 |website=SOHR |date=March 2020 |access-date=1 March 2020 |archive-date=20 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420195817/http://www.syriahr.com/?p=366361 |url-status=live}}</ref> All four pilots safely ejected.<ref>{{cite web|url=https://www.cp24.com/world/two-syrian-jets-shot-down-near-turkish-border-pilots-survive-1.4833828|title=Two Syrian jets shot down near Turkish border, pilots survive|work=CP24 Toronto News|date=1 March 2020|access-date=19 May 2021|archive-date=24 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124154541/https://www.cp24.com/world/two-syrian-jets-shot-down-near-turkish-border-pilots-survive-1.4833828|url-status=live}}</ref> On 3 March 2020, a Syrian Arab Army Air Force [[Aero L-39 Albatros|L-39]] combat trainer was shot down by a Turkish F-16 over Syria's Idlib province.<ref>{{Cite web|url=https://www.trtworld.com/middle-east/joint-turkish-russian-patrols-to-begin-on-march-15-latest-updates-34168|title=Joint Turkish-Russian patrols to begin on March 15 – latest updates|date=7 March 2020|access-date=15 February 2021|archive-date=29 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221029122955/https://www.trtworld.com/middle-east/joint-turkish-russian-patrols-to-begin-on-march-15-latest-updates-34168|url-status=live}}</ref> The pilot died.<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/wires/20200303-syrian-pilot-killed-turkey-downs-warplane-monitor|title=Syrian pilot killed as Turkey downs warplane: monitor|date=3 March 2020|publisher=Radio France Internationale|access-date=16 July 2020|archive-date=13 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913201320/https://www.rfi.fr/en/wires/20200303-syrian-pilot-killed-turkey-downs-warplane-monitor|url-status=live}}</ref> As a part of Turkish F-16 modernization program new air-to-air missiles are being developed and tested for the aircraft. [[GÖKTUĞ]] program led by [[Scientific and Technological Research Council of Turkey|TUBITAK SAGE]] has presented two types of air-to-air missiles named as Bozdogan ([[Merlin (bird)|Merlin]]) and Gokdogan ([[Peregrine falcon|Peregrine]]). While Bozdogan has been categorized as a Within Visual Range Air-to-Air Missile (WVRAAM), Gokdogan is a Beyond Visual Range Air-to-Air Missile ([[Beyond-visual-range missile|BVRAAM]]). On 14 April 2021, first live test exercise of Bozdogan have successfully completed and the first batch of missiles are expected to be delivered throughout the same year to the Turkish Air Force.<ref>{{Cite web|date=14 April 2021|title=Turkey's air-to-air missile Bozdoğan successfully hits target|url=https://www.dailysabah.com/business/defense/turkeys-air-to-air-missile-bozdogan-successfully-hits-target|access-date=14 April 2021|website=Daily Sabah|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414083244/https://www.dailysabah.com/business/defense/turkeys-air-to-air-missile-bozdogan-successfully-hits-target|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Turkey becomes 1 of few countries with air-to-air missile|url=https://www.aa.com.tr/en/science-technology/turkey-becomes-1-of-few-countries-with-air-to-air-missile/2208467|access-date=14 April 2021|website=aa.com.tr|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414085258/https://www.aa.com.tr/en/science-technology/turkey-becomes-1-of-few-countries-with-air-to-air-missile/2208467|url-status=live}}</ref> ===Egypt=== [[File:An F-16 of the Egyptian Air Force fly in support of exercise Agile Phoenix.jpg|thumb|An F-16C of the Egyptian Air Force in 2022]] On 16 February 2015, Egyptian F-16s [[February 2015 Egyptian airstrikes in Libya|struck weapons caches and training camps]] of the [[Islamic State]] (ISIS) in Libya in retaliation for the murder of 21 Egyptian [[Copts|Coptic Christian]] construction workers by masked militants affiliated with ISIS. The airstrikes killed 64 ISIS fighters, including three leaders in [[Derna, Libya|Derna]] and [[Sirte]] on the coast.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2015/feb/16/egypt-air-strikes-target-isis-weapons-stockpiles-libya |title=Egyptian air strikes in Libya kill dozens of Isis militants |first=Chris|last=Stephen |newspaper=The Guardian |date=17 February 2015 |access-date=17 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202000126/https://www.theguardian.com/world/2015/feb/16/egypt-air-strikes-target-isis-weapons-stockpiles-libya |archive-date=2 December 2016 |url-status=live}}</ref> ===Europe=== {{see also||General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators}} F-16s contribute to the NATO [[Dual Capable Aircraft]] program for delivery of US nuclear weapons stored in Europe. F-16 wings for this mission are operated by the [[Belgian Air Component]] at [[Kleine Brogel Air Base|Kleine Brogel]], the [[Royal Netherlands Air and Space Force]] at [[Volkel Air Base|Volkel]], by the USAF at [[Aviano Air Base|Aviano]] in Italy, as well as potentially the [[Turkish Air Force]] at [[Incirlik Air Base|Incirlik]] in an emergency scenario.<ref name="s446">{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |last3=Johns |first3=Eliana |last4=Knight |first4=Mackenzie |date=2025-01-02 |title=United States nuclear weapons, 2025 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=81 |issue=1 |pages=53–79 |bibcode=2025BuAtS..81a..53K |doi=10.1080/00963402.2024.2441624 |issn=0096-3402 |doi-access=free}}</ref><ref name="o622">{{cite journal |last1=Kristensen |first1=Hans M. |last2=Korda |first2=Matt |last3=Johns |first3=Eliana |last4=Knight |first4=Mackenzie |date=2023-11-02 |title=Nuclear weapons sharing, 2023 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=79 |issue=6 |pages=393–406 |bibcode=2023BuAtS..79f.393K |doi=10.1080/00963402.2023.2266944 |issn=0096-3402 |doi-access=free}}</ref> F-16s deployed in Europe have had a nuclear mission since 1982.<ref>{{Cite web |title= |url=https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2011/March%202011/0311victor.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406012309/https://www.airandspaceforces.com/PDF/MagazineArchive/Documents/2011/March%202011/0311victor.pdf |archive-date=2023-04-06 |access-date=2025-10-11 |website=www.airandspaceforces.com}}</ref> They are intended to be replaced in this capacity by the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|Lockheed Martin F-35A Lightning II]].<ref name="s446" /><ref name="o622" /> [[File:RDAF General Dynamics F-16AM Fighting Falcon E-006 Royal International Air Tattoo 2025 02.jpg|thumb|F-16AM in the type's last year of service for the Royal Danish Air Force in 2025.]] The Royal Netherlands Air Force, Belgian Air Component, Royal Danish Air Force and Royal Norwegian Air Force all fly the F-16.{{sfn|Senior|2002|p=92}} All F-16s in most European air forces are equipped with [[drag chutes]] specifically to allow them to operate from automobile highways.<ref name="kp1">{{cite news |url=https://www.kyivpost.com/analysis/31630 |title=Analysis: French Expert's Claims Ukraine's F-16s and Pilots Won't be 'Up to the Job' Disproved |date=25 April 2024}}</ref> A Yugoslavian [[MiG-29]] was shot down by a Dutch F-16AM during the [[Kosovo War]] in 1999.<ref name=Spick_241>{{harvnb|Spick|2000|p=241}}</ref> Belgian and Danish F-16s also participated in joint operations over Kosovo during the war.<ref name=Spick_241/> Dutch, Belgian, Danish, and Norwegian F-16s were deployed during the 2011 intervention in Libya and in Afghanistan.<ref>{{cite web |author=[[Belgian Armed Forces]] |title=Composante Air de la Défense |access-date=19 February 2014 |url=https://www.mil.be/fr/a-propos-de-la-defense/composante-air/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218185301/http://www.mil.be/fr/composante-air |archive-date=18 February 2014}}</ref> In Libya, Norwegian F-16s dropped almost 550 bombs and flew 596 missions,<ref>{{cite web|url=http://www.defencetalk.com/norway-withdraws-fighter-jets-from-libya-mission-military-36090/ |title=Norway withdraws fighter jets from Libya mission: military|work=defencetalk.com|access-date=2 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325045733/https://www.defencetalk.com/norway-withdraws-fighter-jets-from-libya-mission-military-36090/|archive-date=25 March 2015|url-status=live}}</ref> some 17% of the total strike missions<ref>{{cite web|url=https://www.rusi.org/downloads/assets/RUSIInterimLibyaReport.pdf|title=Accidental Heroes : Britain, France and the Libya Operation|archive-url=https://web.archive.org/web/20141010145939/https://www.rusi.org/downloads/assets/RUSIInterimLibyaReport.pdf|access-date=8 November 2021|archive-date=10 October 2014}}</ref> including the bombing of [[Muammar Gaddafi]]'s headquarters.<ref>{{cite web |url=http://theforeigner.no/pages/news/norway-involved-in-gaddafi-bombing/ |title=Norway involved in Gaddafi bombing |author=Ramona Tancau |work=theforeigner.no |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007055625/http://theforeigner.no/pages/news/norway-involved-in-gaddafi-bombing/ |archive-date=7 October 2014 |url-status=dead}}</ref> In late March 2018, Croatia announced its intention to purchase 12 used Israeli F-16C/D "Barak"/"Brakeet" jets, pending U.S. approval.<ref name=croa1>{{cite web|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/27028-government-adopts-final-decision-to-buy-israeli-f-16-jets |title=Government Adopts Final Decision to Buy Israeli F-16 Jets|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404200830/https://www.total-croatia-news.com/politics/27028-government-adopts-final-decision-to-buy-israeli-f-16-jets|archive-date=4 April 2018|url-status=live}}</ref> Acquiring these F-16s would allow Croatia to retire its aging MiG-21s.<ref name=aatr1>{{cite web |url=http://aa.com.tr/en/europe/croatia-agrees-to-buy-israeli-f-16s-for-500-million/1043736 |title=Croatia agrees to buy Israeli F-16s for $500&nbsp;million |date=26 January 2018 |publisher=Anadolu Agency |access-date=28 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201151030/http://aa.com.tr/en/europe/croatia-agrees-to-buy-israeli-f-16s-for-500-million/1043736 |archive-date=1 February 2018 |url-status=live}}</ref> In January 2019, the deal was canceled because U.S. would only allow the resale if Israel stripped the planes of all the modernized electronics, while Croatia insisted on the original deal with all the upgrades installed.<ref>{{Cite web |location=Zagreb |agency=HINA |date=2019-01-10 |title=Israel-Croatia F-16 deal officially pronounced dead |url=https://n1info.hr/english/news/a361583-israel-croatia-f-16-deal-officially-pronounced-dead/ |access-date=2024-11-26 |website=N1 |language=hr |archive-date=2024-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203172107/https://n1info.hr/english/news/a361583-israel-croatia-f-16-deal-officially-pronounced-dead/ |url-status=dead}}</ref> At the end of November 2021, Croatia signed with France instead, for 12 [[Dassault Rafale|Rafales]].<ref>{{Cite web |agency=Hina |date=2021-11-25 |title=Croatia signs €999 purchase deal to buy 12 Rafale fighter jets from France |url=https://n1info.hr/english/news/croatia-signs-e999-purchase-deal-to-buy-12-rafale-fighter-jets-from-france/ |access-date=2024-11-26 |website=N1 |language=hr}}</ref> ===Ukraine=== [[File:F-16 UAF (cropped).jpg|thumb|Ukrainian Air Force F-16s]] In May 2023, an international coalition consisting of the United Kingdom, the Netherlands, Belgium and Denmark announced their intention to train [[Ukrainian Air Force]] pilots on the F-16 ahead of possible future deliveries to increase the Ukrainian Air Force capabilities in the current [[Russian invasion of Ukraine|Russo-Ukrainian War]]. The U.S. confirmed that it would approve the re-export from these countries to Ukraine.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-65649471 |title=Ukraine war: US to support providing F-16 fighter jets to Ukraine |work=BBC News |date=19 May 2023 |access-date=19 May 2023}}</ref> Denmark has agreed to help train Ukrainians on their usage of the fighter. Denmark's acting Defence Minister [[Troels Lund Poulsen]] said that Denmark "will now be able to move forward for a collective contribution to train Ukrainian pilots to fly F-16s".<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/20/zelenskky-hails-bidens-decision-on-f-16-jet-training-for-ukraine |title=Zelenskky hails Biden's decision on F-16 jet training for Ukraine |publisher=Aljazeera |date=20 May 2023}}</ref> On 6 July 2023, Romania announced that it will host the future training center after the meeting of the [[Supreme Council of National Defence (Romania)|Supreme Council of National Defense]].<ref>{{cite web |url=https://www.defenseromania.ro/romania-devine-oficial-centru-regional-de-f-16-pilotii-romani-ucraineni-si-aliati-vor-fi-pregatiti-aici_623459.html |title=România devine oficial centru regional de F-16. Piloții români, ucraineni și aliați vor fi pregătiți aici |language=ro |work=DefenseRomania |date=6 July 2023}}</ref> During the [[2023 Vilnius summit]], [[F-16 training coalition|a coalition]] was formed consisting of Denmark, the Netherlands, Belgium, Canada, Luxembourg, Norway, Poland, Portugal, Romania, Sweden, the United Kingdom, and Ukraine.<ref>{{cite web |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/07/11/7410869/ |title=Group of 11 countries forms coalition for training Ukrainian pilots on F-16 fighters |work=[[Ukrainska Pravda]] |date=11 July 2023}}</ref> A number of Ukrainian pilots began training in Denmark and the U.S.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/europe/eight-ukrainian-pilots-begin-f-16-training-denmark-2023-08-22/ |title=Eight Ukrainian pilots begin F-16 training in Denmark |author=Johannes Birkebaek |work=[[Reuters]] |date=22 August 2023}}</ref><ref>{{cite web |url=https://edition.cnn.com/2023/10/25/politics/ukrainian-pilots-begin-f-16-training-in-us/index.html |title=Ukrainian pilots begin F-16 training in US |first=Oren |last=Liebermann |work=[[CNN]] |date=25 October 2023}}</ref> The [[European F-16 Training Center]], organized by Romania, the Netherlands, and Lockheed Martin through several subcontractors, officially opened on 13 November 2023. It is located at the [[Romanian Air Force]]'s [[RoAF 86th Air Base|86th Air Base]],<ref>{{cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/romania-debuts-f-16-center-hosts-ukrainian-pilots-for-joint-exercises/ |title=Romania Debuts F-16 Center, Hosts Ukrainian Pilots for Joint Exercises |website=mil.in.ua |date=14 November 2023}}</ref> and Ukrainian pilots began training there in September 2024.<ref>{{cite web|url=https://euromaidanpress.com/2024/09/12/ukrainian-f-16-training-underway-in-romania/|title=Ukrainian F-16 training underway in Romania|author=Olena Mukhina|website=euromaidanpress.com|date=12 September 2024}}</ref> On 17 August 2023, the U.S. approved the transfer of F-16s from the Netherlands and Denmark to Ukraine after the Ukrainian pilots have completed their training.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/world/us-approves-sending-f-16s-ukraine-denmark-netherlands-2023-08-17/ |title=US approves sending F-16s to Ukraine from Denmark and Netherlands |author=Steve Holland |author2=Idrees Ali |date=2023-08-17 |publisher=Reuters |access-date=2023-08-18}}</ref> The Netherlands and Denmark have announced that together they will donate up to 61 [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants#F-16 Mid-Life Update|F-16AM/BM Block 15 MLU]] fighters to Ukraine once pilot training has been completed.<ref>{{Cite web |title=Ukraine conflict – Analysis: Dutch and Danish F-16 options for Ukraine |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/ukraine-conflict-analysis-dutch-and-danish-f-16-options-for-ukraine |access-date=2024-01-08 |website=Janes.com |date=26 June 2023 |language=en}}</ref><ref name="Sabbagh2023Guardian">{{cite web |last1=Sabbagh |first1=Dan |author-link1=Dan Sabbagh |date=20 August 2023 |title=Netherlands and Denmark to donate up to 61 F-16 fighter jets to Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |website=[[The Guardian]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821000549/https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |archive-date=21 August 2023}}</ref> On 13 May 2024, Danish Prime Minister [[Mette Frederiksen]] said that "F-16 from Denmark will be in the air over Ukraine within months." Denmark is sending 19 F-16s in total.<ref>{{Cite web |date=2024-05-13 |title=F-16 fighters from Denmark will be in Ukraine within month - Danish PM|url=https://newsukraine.rbc.ua/news/f-16-fighters-from-denmark-will-be-in-ukraine-1715625056.html |access-date=2024-05-14 |website=RBC-Ukraine}}</ref> By the end of July 2024, the first F-16s were delivered to Ukraine.<ref name=Bloomberg>{{cite news|url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-31/ukraine-gets-first-delivery-of-f-16-fighter-jets-after-long-wait|title= Ukraine Receives First F-16 Fighter Jets After Long Wait|work=Bloomberg|access-date=31 July 2024}}</ref> On 4 August 2024, President Zelensky announced to the public that the F-16 was now in operational service with Ukraine. Zelensky stated at an opening ceremony that: "F-16s are in Ukraine. We did it. I am proud of our guys who are mastering these jets and have already started using them for our country,".<ref>{{Cite news |last=Cole |first=Deborah |date=2024-08-04 |title=Ukrainian pilots have started flying F-16s, says Zelenskiy |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/04/ukrainian-pilots-have-started-flying-f-16s-says-zelenskiy |access-date=2024-08-04 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> On [[26 August 2024 Russian strikes on Ukraine|26 August 2024]], F-16s were reportedly used to intercept Russian cruise missiles for the first time.<ref>{{Cite web|last1=Axe |first1=David |url=https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/08/27/ukraines-f-16s-have-scored-their-first-aerial-kills/|title=Forbes: Ukraine's F-16s Have Scored Their First Aerial Kills|website=[[Forbes]]}}</ref> Also on 26 August, a Ukrainian F-16 crashed and the pilot, [[Oleksii Mes]], was killed while intercepting Russian aerial targets during the cruise missile strikes. The cause is under investigation.<ref>{{Cite web |last1=Tarasova-Markina |first1=Daria |last2=Kottasová |first2=Ivana |date=2024-08-29 |title=Exclusive: Top Ukrainian pilot killed when US-made F-16 fighter jet crashed |url=https://edition.cnn.com/2024/08/29/europe/ukraine-f16-crashes-intl/index.html |access-date=2024-08-29 |website=CNN |language=en}}</ref> <!-- On 20 August 2023, [[Denmark]] and the [[Netherlands]] announced the joint transfer of up to 61 F-16s to the [[Ukrainian Air Force]].<ref>{{Cite web |title=Denmark joins Netherlands in offering F-16 jets to Ukraine as Zelenskyy visits |url=https://www.ctvnews.ca/world/article/denmark-joins-netherlands-in-offering-f-16-jets-to-ukraine-as-zelenskyy-visits/ |website=CTV News |date=20 August 2023 |access-date=20 August 2023 |archive-date=20 August 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820221204/https://www.ctvnews.ca/world/denmark-joins-netherlands-in-offering-f-16-jets-to-ukraine-as-zelenskyy-visits-1.6526668}}</ref><ref>{{Cite news |title=Netherlands and Denmark to donate up to 61 F-16 fighter jets to Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |website=The Guardian |date=20 August 2023 |access-date=20 August 2023 |archive-date=20 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820223416/https://www.theguardian.com/world/2023/aug/20/netherlands-to-donate-up-to-42-f-16-fighter-jets-to-ukraine |last1=Sabbagh |first1=Dan}}</ref> Four days later, Norway announced the donation of 5–10 aircraft, depending on how many can be made operational.<ref name=NRK2023-08-24 /> In January 2024, the Netherlands announced the transfer of another 6 F-16s, bringing the total which will be donated by the country to 24.<ref>{{cite web |url=https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2024/02/05/nederland-haalt-f-16s-uit-de-verkoop |title=Nederland haalt F-16's uit de verkoop |trans-title=Netherlands pulls F-16s from sale |language=Dutch |date=5 February 2024 |access-date=5 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205135314/https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2024/02/05/nederland-haalt-f-16s-uit-de-verkoop |archive-date=5 February 2024 |url-status=live}}</ref> In May 2024, Belgium pledged 30 F-16 aircraft, bringing the total number of F-16s pledged to Ukraine by its allies to 85.<ref>{{cite web |url= https://www.forbes.com/sites/davidaxe/2024/05/28/the-ukrainian-air-force-wanted-four-squadrons-of-f-16s-its-finally-getting-them/?sh=690fb9e57a36 |title=The Ukrainian Air Force Wanted Four Squadrons Of F-16s. It's Finally Getting Them. |website=[[Forbes]] |date=28 May 2024 |access-date=7 June 2024}}</ref> The first F-16s were delivered by the end of July 2024.<ref name=Bloomberg>{{cite news|url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-07-31/ukraine-gets-first-delivery-of-f-16-fighter-jets-after-long-wait|title= Ukraine Receives First F-16 Fighter Jets After Long Wait|work=Bloomberg|access-date=July 31, 2024}}</ref> Text moved from Operators section. This should be added and/or combined with other text in this subsection. --> On 13 December 2024, the Ukrainian Air Force stated that an F-16 shot down six Russian cruise missiles. Two were downed with "medium-range missiles", another two with "short-range missiles", and two were claimed to be downed by 20&nbsp;mm cannon.<ref>{{Cite news |date=2024-12-13 |title= In historic record, Ukrainian F-16 pilot downs 6 cruise missiles in single mission, Air Force claims |url= https://kyivindependent.com/ukrainian-f-16-pilot-downs-6-cruise-missiles/ |work=The Kyiv Independent |author= Martin Fornusek |language=en}}</ref> On 12 April 2025, a Ukrainian Air Force F-16AM Block 20 was shot down in Sumy oblast, most likely by the S-400 missile system.<ref name=":2">{{Cite web |last=Ranter |first=Harro |title=Accident General Dynamics F-16AM Block 20 Fighting Falcon , Saturday 12 April 2025 |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/497457 |access-date=2025-10-23 |website=asn.flightsafety.org}}</ref> The crew of the S-400 system received a reward of 15 million roubles from a Russian private oil extraction company.<ref name=":2" /> As of October 2025, 4 F-16 fighters were lost by Ukrainian Air Force.<ref>{{Cite web |title=Attack On Europe: Documenting Ukrainian Equipment Losses During The Russian Invasion Of Ukraine |url=https://www.oryxspioenkop.com/2022/02/attack-on-europe-documenting-ukrainian.html |access-date=2025-10-23 |website=Oryx}}</ref> ==== Combat losses ==== Ukraine has confirmed the loss of four F-16 fighters and three pilots as of June 2025.<ref>{{Cite web |author1=Ivana Kottasová |author2=Kostya Gak |author3=Helen Regan |author4=Billy Stockwell|date=2025-06-29 |title=Ukraine loses an F-16 pilot and his jet while fighting one of Russia's biggest ever aerial attacks |url=https://www.cnn.com/2025/06/29/europe/ukraine-f-16-pilot-killed-russia |access-date=2025-06-30 |website=CNN |language=en}}</ref> The first crash occurred on 26 August 2024. An F-16 of the Ukrainian Air Force crashed in an undisclosed location in Ukraine during a Russian missile and drone attack. The pilot of the aircraft, [[Oleksii Mes]], died in the crash.<ref>{{cite web |date=24 August 2024 |title=Ukraine F-16 crashes, pilot dies repelling Russian strike |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-f-16-jet-destroyed-crash-monday-wsj-reports-2024-08-29/ |work=Reuters}}</ref> On 30 August 2024, the [[Commander of the Air Force (Ukraine)|Commander of the Ukrainian Air Force]], [[Mykola Oleshchuk]], was dismissed by President Zelenskyy and replaced by Lieutenant General [[Anatolii Kryvonozhko]],<ref>{{Cite web |title=President Zelensky sacks Ukraine air force commander Mykola Oleshchuk |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1m0jvd4m3zo |access-date=2024-08-31 |website=BBC|date=31 August 2024 |language=en-GB}}</ref> which was partially attributed to "indications" that the F-16 that crashed on 26 August was shot down in "a friendly fire incident". Ukrainian parliamentarian [[Maryana Bezuhla]] and Oleshchuk had previously argued over the cause of the F-16 loss.<ref>{{Cite web |title= Zelensky Dismisses the Head of the Air Force Days After F-16 Crash |url= https://www.nytimes.com/2024/08/30/world/europe/ukraine-f16-crash.html |access-date=2024-08-31 |author= Matthew Mpoke Bigg |author2= Eric Schmitt |website=New York Times|date= 30 August 2024 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title= Ukrainian president Zelenskyy fires air force commander after fatal F-16 crash |url= https://www.npr.org/2024/08/31/g-s1-20449/ukraine-president-zelenskyy-fires-air-force-commander-f16-crash |access-date=2024-08-31 |website=NPR |date= 31 August 2024 |language=en-US}}</ref> The second crash occurred on 12 April 2025. Ukraine stated that pilot Pavlo Ivanov was killed in action flying an F-16.<ref name=nw-20250412>{{cite news |url=https://www.newsweek.com/russia-ukraine-f-16-pilot-killed-2058982 |title=Ukrainian F-16 Fighter Pilot Killed in Action |last=Cole |first=Brendan |newspaper=Newsweek |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}</ref><ref name=ki-20250412>{{cite news |url=https://kyivindependent.com/ukrainian-f-16-pilot-pavlo-ivanov-killed-during-combat-mission/ |title=Ukrainian F-16 pilot Pavlo Ivanov killed during combat mission |last=Bandouil |first=Sonya |website=The Kyiv Independent |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}</ref> BBC Ukraine reported that [[Russian Armed Forces]] fired three missiles at the F-16, which was probably flying over the [[Sumy region]], either from an [[S-400 missile system|S-400 ground-to-air system]] or [[R-37 (missile)|R-37]] air-to-air missiles.<ref name=bbc-20250412>{{cite news |url=https://www.bbc.com/ukrainian/articles/cly189xz210o |title=Україна заявила про загибель пілота F-16. За даними ВВС, його літак збила ракета РФ |trans-title=Ukraine says F-16 pilot killed. According to BBC, his plane was shot down by Russian missile |work=BBC Україна |date=12 April 2025 |access-date=13 April 2025}}</ref> The third crash occurred on 16 May 2025. The Ukrainian Air Force Command stated that a third F-16 was lost due to an unspecified onboard emergency while carrying out a mission to repel a Russian aerial attack.<ref>{{Cite web |date=2025-05-16 |title=Ukrainian Air Force reports loss of contact with F-16 jet, pilot ejects |url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3993539-ukrainian-air-force-reports-loss-of-contact-with-f16-jet-pilot-ejects.html |access-date=2025-05-16 |website=www.ukrinform.net |language=en}}</ref> The pilot was stated to have steered the aircraft from populated areas before ejecting and was rescued in a stable condition.<ref>{{Cite news |date=16 May 2024 |title=Ukraine Loses F-16 in Combat, Pilot Safe After Downing 3 Russian Air Threats |url=https://www.kyivpost.com/post/52751 |work=Kyiv Post}}</ref> The fourth crash occurred on 29 June 2025. A Ukrainian F-16 was lost and the pilot killed while repelling a Russian missile and drone attack, the third F-16 Ukraine has lost in such a way. The pilot, Lieutenant Colonel [[Maksym Ustymenko]], "used all of his onboard weapons and shot down seven air targets". The seventh damaged his fighter and forced him to fly away from a residential area before crashing.<ref>{{Cite web |title= Ukraine pilot killed, F-16 fighter jet lost, Ukrainian military says |url= https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-pilot-killed-f-16-fighter-jet-lost-ukrainian-military-says-2025-06-29/| author= Pavel Polityuk |access-date=2025-06-29 |website=Reuters|date= 29 June 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title= Ukrainian F-16 pilot Maksym Ustymenko killed while repelling Russian attack |url= https://newsukraine.rbc.ua/news/ukrainian-f-16-pilot-maksym-ustymenko-killed-1751178073.html |author= OLEKSANDRA BASHCHENKO |access-date=2025-06-29 |website=RBC News Ukraine|language=en}}</ref> === Venezuela === The [[Venezuela Air Force]] was the first Latin American operator of the F-16 and have used them on combat missions.{{sfn|Senior|2002|p=92}} Venezuela was granted permission to acquire 24 F-16s in the early 1980s, ordering 24 A/B models built to the Block 15 standard though they had originally sought 72. The purchase was rationalized to the American Government as a defense against Communism, specifically [[Cuban Revolutionary Air and Air Defense Force|Cuban]] [[Mikoyan-Gurevich MiG-23|MiG-23s]] and [[Mikoyan-Gurevich MiG-21|MiG-21s]] and were used to equip Escuadrón 161 “Caribes” and Escuadrón 162 “Gavilanes” of Grupo Aéreo de Caza No.16 “Dragones”.<ref name=":3">{{cite web |url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=95&Itemid=47 |title=Venezuelan Coup Attempt, 1992 |publisher=ACIG.info |last1=Cooper |first1=Tom |last2=Sosa |first2=Juan |date=26 August 2007 |access-date=13 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200843/http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=95&Itemid=47 |archive-date=29 October 2013 |url-status=dead}}</ref> During the [[November 1992 Venezuelan coup attempt]], two F-16A belonging to the government loyalist managed to shoot down two [[OV-10 Bronco]] and an [[Embraer EMB 312 Tucano|AT-27 Tucano]] flown by the rebels and establishing aerial superiority for the government forces.<ref name=":3" /> Two armed F-16s of the Venezuelan Air Force flew over the U.S. Navy destroyer [[USS Jason Dunham|USS ''Jason Dunham'']] while in international waters, in what the [[U.S. Department of Defense]] described as a "show of force" and "highly provocative move". The action happened amidst tension between the U.S. and Venezuela due to ongoing [[2025 United States military campaign against cartels|U.S. military campaign]] against certain Latin American drug cartels.<ref>{{cite web |first1=James |last1=LaPorta |first2=Charlie |last2=D'Agata |url=https://www.cbsnews.com/news/venezuela-fighter-jets-navy-ship-trump-maduro/ |title=Venezuelan fighter jets flew over U.S. Navy ship in "show of force" |website=CBS News |date=4 September 2025 |access-date=5 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |first1=Phil |last1=Stewart |first2=Kanishka |last2=Singh |url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/venezuelan-military-aircraft-fly-near-us-warship-provocative-move-pentagon-says-2025-09-05/ |title=Venezuelan military aircraft fly near US warship in 'provocative move', Pentagon says |website=Reuters |date=5 September 2025 |access-date=5 September 2025}}</ref> ===Others=== [[File:Iraqi Air Force F-16 Fighting Falcon flies over an undisclosed location July 18 2019.jpg|thumb|right|[[Iraqi Air Force]] F-16C]] Two F-16B of the [[Indonesian Air Force]] intercepted and engaged several US Navy F/A-18 Hornets over the [[Java Sea]] in the [[2003 Bawean incident]].<ref>{{cite news |title=Indonesian, U.S. Jets Face Off Near Java |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-jul-05-fg-indo5-story.html |work=[[The Los Angeles Times]] |date=5 July 2003 |access-date=31 December 2024}}</ref> The [[Royal Moroccan Air Force]] and the [[Royal Bahraini Air Force]] each lost a single F-16C, both shot down by [[Houthi]] anti-aircraft fire during the [[Saudi Arabian-led intervention in Yemen]], respectively on 11 May 2015 and on 30 December 2015.<ref>{{Cite web |url=https://warisboring.com/the-houthis-do-it-yourself-air-defenses-3/ |title=The Houthis' Do-It-Yourself Air Defenses |date=23 January 2018 |access-date=8 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327085719/https://warisboring.com/the-houthis-do-it-yourself-air-defenses-3/ |archive-date=27 March 2019 |url-status=live}}</ref> On 11 October 2023, Deputy Assistant Secretary for Regional Security Mira Resnick confirmed to [[Jorge Argüello]], [[Argentina|Argentinean]] ambassador to the US, that the State Department has approved the transfer of 38 F-16s from [[Denmark]].<ref>{{cite web |date=13 October 2023 |title=US State Department clears transfer of 38 F-16 fighters from Denmark to Argentina |url=https://airrecognition.com/index.php/news/defense-aviation-news/2023-news-aviation-aerospace/october/9293-us-state-department-clears-the-transfer-of-38-f-16-viper-fighter-jets-from-denmark-to-argentina.html |website=airrecognition.com |access-date=16 October 2023 |archive-date=13 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231013093058/https://airrecognition.com/index.php/news/defense-aviation-news/2023-news-aviation-aerospace/october/9293-us-state-department-clears-the-transfer-of-38-f-16-viper-fighter-jets-from-denmark-to-argentina.html |url-status=dead}}</ref> On 16 April 2024, it was announced by defense minister [[Luis Petri]] that the country went through with the purchase of 24+1 Danish F-16s, that are to be brought up to date before they are sent to Argentina.<ref name="Mainardi">{{Cite web |last=Mainardi |first=Patricia Fernández |date=2024-10-16 |title=F-16 Fighting Falcon: ¿cuándo arribarán a Argentina los 24 aviones comprados a Dinamarca? |url=https://defonline.com.ar/defensa/f-16-fighting-falcon-cuando-arribaran-a-argentina-los-24-aviones-comprados-a-dinamarca/ |access-date=2025-01-06 |website=DefOnline |language=es-AR |ref=CITEREFMainardi2024a}}</ref> The 25th plane, an F-16B MLU Block 10, meant for mechanics training, came disassembled in an Argentinian [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] in late December 2024.<ref>{{Cite web |last=Mainardi |first=Patricia Fernández |date=2024-12-21 |title=El primer F-16 ya está en Argentina: cuántos llegarán en 2025 y el balance de Petri sobre su primer año de gestión |url=https://www.infobae.com/def/2024/12/21/el-primer-f-16-ya-esta-en-argentina-cuantos-llegaran-en-2025-y-el-balance-de-petri-sobre-su-primer-ano-de-gestion/ |access-date=2025-01-06 |website=infobae |language=es-AR |ref=CITEREFMainardi2024b}}</ref><ref>{{Cite web |title=Argentina chooses US-built F-16 fighters over Chinese JF-17s |url=https://en.mercopress.com/2024/01/29/argentina-chooses-us-built-f-16-fighters-over-chinese-jf-17s |access-date=2024-02-01 |website=MercoPress |language=en}}</ref> The first aircraft, a F-16B, was unveiled in [[Buenos Aires]] on 24 February 2025.<ref name="ArgDeliv">{{cite web |title=Argentine Air Force unveils first F-16 Fighting Falcon |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/industry/argentine-air-force-unveils-first-f-16-fighting-falcon |website=Jane's |access-date=29 April 2025 |date=28 February 2025}}</ref> F-16s of the [[Royal Thai Air Force]] were used to strike several Cambodian military targets during the [[2025 Cambodia–Thailand conflict]] in July<ref>{{cite news |first1=Panarat |last1=Thepgumpanat |first2=Chantha |last2=Lach |first3=Panu |last3=Wongcha-um |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/thai-fighter-jet-bombs-cambodian-targets-border-battle-escalates-2025-07-24/ |title=Thai fighter jet bombs Cambodian targets as border battle escalates |work=[[Reuters]] |date=25 July 2025 |access-date=27 July 2025 |language=EN}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nationthailand.com/news/asean/40053114 |title=Thailand's F-16s and Gripens jointly bomb Cambodian indirect fire positions to defend two strategic areas |website=NationThailand.com |date=26 July 2025 |access-date=27 July 2025 |language=EN}}</ref> and December 2025.<ref>{{cite news |first1=Thomas |last1=Newdick |url=https://www.twz.com/news-features/thai-f-16s-bomb-targets-along-disputed-cambodian-border |title=Thai F-16s Bomb Targets Along Disputed Cambodian Border |work=TWZ.com |date=8 December 2025 |access-date=12 December 2025 |language=EN}}</ref> ===Civilian operators=== ====Top Aces==== In January 2021, Canadian defence contractor [[Top Aces]] announced that they had taken delivery of the first civilian owned F-16s to their US HQ in Mesa, Arizona.<ref>{{cite web |title=Top Aces Brings 1st Israeli F-16s Back to the US |date=19 February 2021 |url=https://www.airandspaceforces.com/top-aces-brings-1st-israeli-f-16s-back-to-the-us/}}</ref> In an approval process that had taken years, they had purchased a batch of 29 F-16A/B ''Netz'' from the Israeli Air Force, including several that had taken part in Operation Opera. A year later, the first of these aircraft had finished the extensive AAMS mission system upgrades including AESA radar, HMCS, ECM, and Tactical Datalink. In late 2022 they began regular operations flying as contracted aggressors for USAF F-22 and F-35 squadrons in Luke AFB and Eglin AFB, as well as supporting exercises in other USAF and USMC bases.<ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/top-aces-private-f-16-fleet-wins-usaf-contract-for-adversary-air/150198.article|title=Top Aces' private F-16 fleet wins USAF contract for adversary air|website=Flight Global}}</ref> ==Variants== {{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants}} [[File:ROCAF F-16B 6826 Taxiing at Hualien Air Force Base 20170923b.jpg|thumb|A Republic of China Air Force F-16B landing at [[Hualien Air Force Base]]]] [[File:Take-off F-16B Venezuela (11037665315).jpg|thumb|[[Venezuelan Air Force]] F-16B]] [[File:F-35 Divertless Supersonic Inlet F-16.jpg|thumb|Testing of the F-35 [[diverterless supersonic inlet]] on an F-16 testbed. The original intake with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plate]] is shown in the top image.]] F-16 models are denoted by increasing block numbers to denote upgrades. The blocks cover both single- and two-seat versions. A variety of software, hardware, systems, weapons compatibility, and structural enhancements have been instituted over the years to gradually upgrade production models and [[retrofit]] delivered aircraft.{{Citation needed|date=March 2023}} While many F-16s were produced according to these block designs, there have been many other variants with [[F-16 Fighting Falcon variants#Major modification variants|significant changes]], usually because of [[F-16 Fighting Falcon variants#Major upgrade programs|modification programs]]. Other changes have resulted in role-specialization, such as the [[F-16 Fighting Falcon variants#Special mission variants|close air support and reconnaissance variants]]. Several models were also developed to [[F-16 Fighting Falcon variants#Technology demonstrators, and test variants|test new technology]]. The F-16 design also inspired the design of other aircraft, which are considered [[F-16 Fighting Falcon variants#Derivative fighters|derivatives]]. Older F-16s are being converted into [[F-16 Fighting Falcon variants#QF-16|QF-16 drone targets]].<ref name="QF-16">{{cite web |publisher=Boeing |title=Boeing Receives 1st F-16 for Conversion into QF-16 Aerial Drone |date=27 May 2010 |url=https://boeing.mediaroom.com/2010-05-27-Boeing-Receives-1st-F-16-for-Conversion-into-QF-16-Aerial-Drone |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601034224/http://boeing.mediaroom.com/index.php?s=43&item=1229 |archive-date=1 June 2010}}</ref> ; {{visible anchor|F-16A/B}}: The F-16A (single seat) and F-16B (two seat) were initial production variants. These variants include the Block 1, 5, 10, 15, and 20 versions. Block 15 was the first major change to the F-16 with larger horizontal stabilizers. It is the most numerous of all F-16 variants with 983 produced. Around 300 earlier USAF F-16A and B aircraft were upgraded to the Block 15 [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants#F-16 Mid-Life Update|Mid-Life Update]] (MLU) standard, getting analogous capability to F-16C/D Block 50/52 aircraft.<ref name=":0">{{Cite web |last=Hehs |first=Eric |date=2014-02-19 |title=History Of The F-16 Fighting Falcon |url=https://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402092757/https://www.codeonemagazine.com/article.html?item_id=23 |archive-date=2023-04-02 |access-date=2023-11-05 |website=Code One Magazine}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Jennings |first=Gareth |date=12 October 2023 |title=Ukraine conflict: Belgium joins Denmark, Norway, the Netherlands in promising F-16s to Kyiv |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/ukraine-conflict-belgium-joins-denmark-norway-the-netherlands-in-promising-f-16s-to-kyiv |access-date=2023-11-05 |website=Janes.com |language=en}}</ref> From 1987 a total of 214 Block 15 aircraft were upgraded to OCU (Operational Capability Upgrade) standard, with engines, structural and electronic improvements, and from 1988 all Block 15 were directly built to OCU specifications. Between 1989 and 1992 a total of 271 Block 15OCU airframes (246 F-16A and 25 F-16B) were converted at the Ogden Air Logistic Center to the ADF (Air Defense Fighter) variant, with improved IFF system, radio and radar, the ability to carry advanced Beyond Visual Range missiles and the addition of a side-mounted 150,000 candlepower spotlight for visual night identification of intruders. Originally intended for Cold-War air defense of the continental U.S. airspace, with the fall of the Berlin Wall the ADF lost a clear mission, and most were mothballed starting from 1994. Some mothballed ADFs were later exported to Jordan (12 -A and 4 -B models) and Thailand (15 -A and 1 -B), while 30 -A and 4 -B models were leased to Italy from 2003 to 2012<ref>{{Cite web|url=https://www.f-16.net/f-16_versions_article14.html|title=F-16 ADF - Air Defense Fighter - F-16.net|website=www.f-16.net}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fanpage.it/attualita/addio-agli-f-16-restituiti-agli-usa-dopo-9-anni-di-leasing/ |title=Addio agli F-16, restituiti agli USA dopo 9 anni di leasing (VIDEO) |work=Fanpage |date=23 May 2012}}</ref> [[File:190320-F-BU402-0064.jpg|thumb|An F-16D assigned to the 416th Flight Test Squadron, 412th Test Wing, Air Force Test Center, flies over the Mojave Desert near Edwards AFB, California]] ; {{visible anchor|F-16C/D}}: [[File:F-16C Block 50M de la Fuerza aerea de Chile.jpg|thumb|F-16C Block 50M of the [[Chilean Air Force]]]]The F-16C (single seat) and F-16D (two seat) variants entered production in 1984. The first C/D version was the Block 25 with improved cockpit avionics and radar which added all-weather capability with [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) AIM-7 and AIM-120 air-air missiles. Block 30/32, 40/42, and 50/52 were later C/D versions.<ref name=Darling_p58-62>{{harvnb|Darling|2003|pp=58–62}}</ref> The F-16C/D had a unit cost of US$18.8&nbsp;million (1998).<ref name=AF_fact_sh/> [[Operating cost|Operational cost]] per flight hour has been estimated at $7,000<ref>{{cite news |last1=Saurabh |first1=Joshi |title=Gripen operational cost lowest of all western fighters: Jane's |date=4 July 2012 |publisher=Stratpost |access-date=4 July 2012 |url=https://stratpost.com/gripen-operational-cost-lowest-of-all-western-fighters-janes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140216090306/http://www.stratpost.com/gripen-operational-cost-lowest-of-all-western-fighters-janes |archive-date=16 February 2014}}</ref> to $22,470<ref>{{cite report |id=DD-A&T(Q&A)823–198 |date=31 December 2011 |last1=Venlet |first1=David |title=F-35 Selected Acquisition Report (SAR) |page=84 |publisher=Defense Acquisition Management Information Retrieval |access-date=27 August 2012 |url=https://www.acqnotes.com/Attachments/F-35%20Selected%20Acquisition%20Report%20Dec%2011.pdf |url-status=live |type=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513233905/http://www.defense-aerospace.com/dae/articles/communiques/F-35Dec11FinalSAR-3-29-2012.pdf |archive-date=13 May 2012}}</ref> or $24,000, depending on the calculation method.<ref>{{cite web |last1=Trimble |first1=Steven |title=EXCLUSIVE: US Air Force combat fleet's true operational costs revealed |date=26 August 2011 |publisher=[[Flight International]] |access-date=27 August 2012 |url=http://www.flightglobal.com/blogs/the-dewline/2011/08/exclusive-us-air-force-combat.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129021417/http://www.flightglobal.com/blogs/the-dewline/2011/08/exclusive-us-air-force-combat.html |archive-date=29 January 2012 |ref=CITEREFTrimble2011b}}</ref>{{Unreliable source? |date=April 2023 |reason=Blog source no longer available.}} [[File:F-16e block60.jpg|thumb|[[United Arab Emirates Air Force]] F-16E Block 60 with the IFTS pod, CFTs, and various external armament taking off]] ; {{visible anchor|F-16E/F}}: The F-16E (single seat) and F-16F (two seat) are newer F-16 Block 60 variants based on the F-16C/D Block 50/52. The [[United Arab Emirates]] invested heavily in their development. They feature improved [[AN/APG-80]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, [[infrared search and track]] (IRST), avionics, [[conformal fuel tank]]s (CFTs), and the more powerful [[General Electric F110]]-GE-132 engine.<ref name=Darling_p62-3>{{harvnb|Darling|2003|pp=62–63}}</ref><ref name=fg1>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/11/219363/dubai-2007-uae-shows-off-its-most-advanced-falcons.html |title=Dubai 2007: UAE shows off its most advanced Falcons |publisher=Reed Business Information Limited |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402230254/http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/11/219363/dubai-2007-uae-shows-off-its-most-advanced-falcons.html |archive-date=2 April 2009 |url-status=live}}</ref><ref name="def">{{cite web|url=https://www.defenseindustrydaily.com/the-uaes-f-16-block-60-desert-falcon-fleet-04538/ |title=Top Falcons: The UAE's F-16 Block 60/61 Fighters|work=Defense Industry Daily|date=19 July 2018|access-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826043827/https://www.defenseindustrydaily.com/the-uaes-f-16-block-60-desert-falcon-fleet-04538/|archive-date=26 August 2018|url-status=live}}</ref>{{#tag:ref|The [[F-16XL]] was originally referred to as "F-16E", with "F-16F" reserved for a variant, however this was dropped after the decision was made to procure the [[F-15E Strike Eagle]] instead.<ref>{{harvnb|Darling|2003|p=63}}</ref><ref>{{cite book |last1=Piccirillo |first1=Albert C. |title=Elegance in Flight: A Comprehensive History of the F-16XL Experimental Prototype and its Role in NASA Flight Research |date=2014 |publisher=National Aeronautics and Space Administration |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-62683-022-6 |page=143}}</ref>|group=N}} ; {{visible anchor|F-16IN}}: For the [[Indian MRCA competition]] for the [[Indian Air Force]], Lockheed Martin offered the ''F-16IN Super Viper''.<ref>Pandey, Vinay. [https://timesofindia.indiatimes.com/india/F-16-maker-Lockheed-mounts-an-India-campaign/articleshow/2706209.cms "F-16 maker Lockheed mounts an India campaign."] ''[[Times of India]]'', 17 January 2008. Retrieved 23 March 2011.</ref> The F-16IN is based on the F-16E/F Block 60 and features conformal fuel tanks; AN/APG-80 AESA radar, General Electric F110-GE-132A engine with [[FADEC]] controls; electronic warfare suite and [[Infra-red search and track|infrared search and track (IRST)]] unit; updated glass cockpit; and a helmet-mounted cueing system.<ref name="F-16IN page">{{cite web |url=http://www.lockheedmartin.com/products/f16/ |title=F-16IN page |access-date=11 October 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221041043/http://www.lockheedmartin.com/products/f16/ |archive-date=21 February 2009 |publisher=[[Lockheed Martin]]}}</ref> As of 2011, the F-16IN is no longer in the competition.<ref>{{cite web |last1=Trimble |first1=Stephen |title=Tellis: US fighters lost MMRCA contract due to technical faults |date=3 June 2011 |publisher=[[Flight International]] |access-date=9 September 2011 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2011/06/03/357566/tellis-us-fighters-lost-mmrca-contract-due-to-technical.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903164144/http://www.flightglobal.com/articles/2011/06/03/357566/tellis-us-fighters-lost-mmrca-contract-due-to-technical.html |archive-date=3 September 2011 |ref=CITEREFTrimble2011a}}</ref>{{Unreliable source? |date=April 2023 |reason=Blog source no longer available}} In 2016, Lockheed Martin offered the new F-16 Block 70/72 version to India under the [[Make in India]] program.<ref name="block70/72">{{cite news |title=In exclusive deal, India to get 'most advanced' F-16 fighter jets by 2019–20|url=http://m.thehindubusinessline.com/economy/in-exclusive-deal-india-to-get-most-advanced-f16-fighter-jets-by-201920/article8835851.ece|access-date=11 July 2016|newspaper=The Hindu|date=11 July 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lockheedmartin.com/us/who-we-are/global/india.html |title=F-16 Block 70 Under Make in India|website=lockheedmartin.com|access-date=6 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814172356/http://www.lockheedmartin.com/us/who-we-are/global/india.html|archive-date=14 August 2016|url-status=live}}</ref> In 2016, the Indian government offered to purchase 200 (potentially up to 300) fighters in a deal worth $13–15bn.<ref>{{cite web |url=http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/govt-offers-to-buy-200-foreign-fighter-jets-if-they-are-made-in-india/articleshow/55130201.cms |title=Govt offers to buy 200 foreign fighter jets if they are Made in India |access-date=21 June 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609023740/http://economictimes.indiatimes.com/news/defence/govt-offers-to-buy-200-foreign-fighter-jets-if-they-are-made-in-india/articleshow/55130201.cms |archive-date=9 June 2017}}</ref> As of 2017, Lockheed Martin has agreed to manufacture F-16 Block 70 fighters in India with the Indian defense firm Tata Advanced Systems Limited. The new production line could be used to build F-16s for India and for exports.<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/06/us-agrees-to-build-f-16-fighter-jets-in-india/ |title=Lockheed Martin Agrees to Build F-16 Fighter Jets in India|first=Franz-Stefan |last=Gady |date=20 June 2017 |access-date=21 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620172516/https://thediplomat.com/2017/06/us-agrees-to-build-f-16-fighter-jets-in-india/|archive-date=20 June 2017|url-status=live|website=The Diplomat |ref=CITEREFGady2017b}}</ref> ; {{visible anchor|F-16IQ}}: In September 2010, the [[Defense Security Cooperation Agency]] informed the [[United States Congress]] of a possible Foreign Military Sale of 18 F-16IQ aircraft along with the associated equipment and services to the newly reformed [[Iraqi Air Force]]. The total value of sale was estimated at {{US$|4.2 billion}}.<ref>{{cite press release |last1=Taylor |first1=Charles |last2=Ebner |first2=Paul |title=IRAQ – F-16 AIRCRAFT |date=15 September 2010 |publisher=[[Defense Security Cooperation Agency]] |id=10-23 |access-date=4 February 2011 |url=https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/iraq-f-16-aircraft-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928173307/http://www.dsca.osd.mil/PressReleases/36-b/2010/iraq_10-23.pdf |archive-date=28 September 2010}}</ref> The Iraqi Air Force purchased those 18 jets in the second half of 2011, then later exercised an option to purchase 18 more for a total of 36 F-16IQs.<ref>{{Cite news |first=Tyler |last=Rogoway |date=2014-05-07 |title=Iraq's F-16s Have A Cool Paint Job But Antiquated Weapons |url=https://jalopnik.com/iraqs-f-16s-have-a-cool-paint-job-but-antiquated-weapon-1573085398 |access-date=2023-05-04 |website=Jalopnik |language=en}}</ref> {{as of|2021}}, the Iraqi had lost two in accidents.<ref>{{Cite web |last=Newdick |first=Thomas |date=2021-01-07 |title=The Iraqi Air Force's F-16 Fleet Is On The Brink Of Collapse Despite Showy Flybys |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/38594/the-iraqi-air-forces-f-16-fleet-is-on-the-brink-of-collapse-despite-showy-flybys |access-date=2023-05-04 |website=The War Zone |language=en}}</ref> By 2023, the US government reported that these jets were Iraq's most capable airborne platforms with a 66 percent mission-capable rate. Their maintenance was being supported by private contractors. At the same time, Iraq's Russian-made systems were suffering from sanctions imposed in the wake of [[Russian invasion of Ukraine|Russia's invasion of Ukraine]].<ref>{{Cite web |last=Trevithick |first=Joseph |date=2023-05-03 |title=Iraq's F-16 Fleet Surges In Importance Thanks In Part To War In Ukraine |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/iraqs-f-16-fleet-surges-in-importance-thanks-in-part-to-war-in-ukraine |access-date=2023-05-04 |website=The War Zone |language=en}}</ref> ; {{visible anchor|F-16N}}: The F-16N was an adversary aircraft operated by the [[United States Navy]]. It is based on the standard F-16C/D Block 30, is powered by the General Electric F110-GE-100 engine, and is capable of [[supercruise]].<ref>{{cite web |title=What it Was Like Flying and Fighting the F-16N Viper, Topgun's Legendary Hotrod|date=9 May 2016 |url=http://www.thedrive.com/the-war-zone/3383/what-it-was-like-flying-and-fighting-the-f-16n-viper-topguns-legendary-hotrod|access-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218145615/http://www.thedrive.com/the-war-zone/3383/what-it-was-like-flying-and-fighting-the-f-16n-viper-topguns-legendary-hotrod|archive-date=18 December 2018|url-status=live}}</ref> The F-16N has a strengthened wing and is capable of carrying an Air Combat Maneuvering Instrumentation (ACMI) pod on the starboard wingtip. Although the single-seat F-16Ns and twin-seat (T)F-16Ns are based on the early-production small-inlet Block 30 F-16C/D airframe, they retain the APG-66 radar of the F-16A/B. In addition, the aircraft's {{nowrap|20 mm}} cannon has been removed, as has the airborne self-protection jammer (ASPJ), and they carry no missiles. Their EW fit consists of an ALR-69 radar warning receiver (RWR) and an ALE-40 chaff/flare dispenser. The F-16Ns and (T)F-16Ns have the standard Air Force tailhook and undercarriage and are not aircraft carrier–capable. Production totaled 26 airframes, of which 22 are single-seat F-16Ns and 4 are twin-seat TF-16Ns. The initial batch of aircraft was in service between 1988 and 1998. At that time, hairline cracks were discovered in several bulkheads, and the Navy did not have the resources to replace them, so the aircraft were eventually retired, with one aircraft sent to the collection of the [[National Naval Aviation Museum]] at [[NAS Pensacola]], Florida, and the remainder placed in storage at [[Davis-Monthan AFB]]. These aircraft were later replaced by embargoed ex-Pakistani F-16s in 2003. The original inventory of F-16Ns was previously operated by adversary squadrons at [[NAS Oceana]], Virginia; [[NAS Key West]], Florida; and the former [[NAS Miramar]], California. The current F-16A/B aircraft are operated by the [[Naval Strike and Air Warfare Center]] at [[NAS Fallon]], Nevada.<ref>{{cite web|url=http://www.f-16.net/f-16_versions_article22.html |title=F-16 Versions – (T)F-16N|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017232819/http://www.f-16.net/f-16_versions_article22.html|archive-date=17 October 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnic.navy.mil/Regions/cnrsw/installations/nas_fallon/about/nsawc/ |title=Naval Strike and Air Warfare Center|access-date=13 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923222307/http://www.cnic.navy.mil/regions/cnrsw/installations/nas_fallon/about/nsawc.html|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&tid=1150&ct=1 |title=The US Navy – Fact File: F-16A/B Fighting Falcon Fighter|author=Petty, Dan |access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814052614/http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&tid=1150&ct=1|archive-date=14 August 2014|url-status=dead}}</ref> ; {{visible anchor|[[Lockheed Martin F-16V Viper]]}}: At the 2012 Singapore Air Show, Lockheed Martin unveiled plans for the new F-16V variant with the V suffix for its Viper nickname. It features an [[AN/APG-83]] [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, a new mission computer and electronic warfare suite, an automated ground collision avoidance system, and various cockpit improvements; this package is an option on current production F-16s and can be retrofitted to most in service F-16s.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-martin-announces-f-16v-development-368323/ |title=Singapore: Lockheed Martin announces F-16V development. |publisher=Reed Business Information Limited|access-date=13 September 2014|date=15 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140822145007/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-lockheed-martin-announces-f-16v-development-368323/|archive-date=22 August 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.defensenews.com/story/defense-news/2015/10/21/lockheeds-new-f-16v-flies-advanced-aesa-radar/74319238/ |title=Lockheed's New F-16V Flies With Advanced AESA Radar |last1=Seligman |first1=Lara |date=21 October 2015 |website=Defense News |access-date=7 May 2016}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> First flight took place 21 October 2015.<ref>{{cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-10-23/first-f-16v-developed-taiwan-requirement-takes-flight |title=First F-16V Developed for Taiwan Requirement Takes Flight|access-date=8 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108233505/https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-10-23/first-f-16v-developed-taiwan-requirement-takes-flight|archive-date=8 January 2018|url-status=live}}</ref> Taiwanese media reported that Taiwan and the U.S. both initially invested in the development of the F-16V.<ref>{{cite web |last1=Salmonsen |first1=Renée |title=Taiwan earns money off Korean fighter jet purchase |url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3369953 |work=Taiwan News |date=23 February 2018 |access-date=7 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607200632/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3369953 |archive-date=7 June 2019 |url-status=live}}</ref> Upgrades to Taiwan's F-16 fleet began in January 2017.<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2017/01/taiwan-begins-upgrade-of-144-f-16-fighter-jets/ |title=Taiwan Begins Upgrade of 144 F-16 Fighter Jets|first=Franz-Stefan |last=Gady |date=24 January 2017 |work=The Diplomat|access-date=8 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109181043/https://thediplomat.com/2017/01/taiwan-begins-upgrade-of-144-f-16-fighter-jets/|archive-date=9 January 2018|url-status=live |ref=CITEREFGady2017a}}</ref> The first country to confirm the purchase of 16 new F-16 Block 70/72 was Bahrain.<ref>{{cite web|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/bahrain-order-keeps-f-16-production-ticking-over-449705/ |title=Bahrain order keeps F-16 production ticking over|date=25 June 2018|access-date=13 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720002739/https://www.flightglobal.com/news/articles/bahrain-order-keeps-f-16-production-ticking-over-449705/|archive-date=20 July 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bizjournals.com/washington/news/2018/06/25/lockheed-lands-first-customer-for-its-new-f-16.html?ana=yahoo&yptr=yahoo |title=Lockheed lands first customer for its new F-16 fighter jet |website=The Business Journals |access-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308095555/https://www.bizjournals.com/washington/news/2018/06/25/lockheed-lands-first-customer-for-its-new-f-16.html?ana=yahoo&yptr=yahoo |archive-date=8 March 2021 |url-status=live}}</ref> [[Greece]] announced the upgrade of 84 F-16C/D Block 52+ and Block 52+ Advanced (Block 52M) to the latest V (Block 70/72) variant in October 2017.<ref>{{cite web |url=https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/government-greece-upgrade-f-16-aircraft-f-16-block-v-configuration/ |title=Government of Greece – Upgrade of F-16 Aircraft to F-16 Block V Configuration |publisher=Defence Security Cooperation Agency |language=en-US |access-date=23 December 2021 |archive-date=23 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223084934/https://www.dsca.mil/press-media/major-arms-sales/government-greece-upgrade-f-16-aircraft-f-16-block-v-configuration |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16/f-16-greece.html |title=F-16V for the Hellenic Air Force |website=Lockheed Martin |date=2 March 2018 |language=en-US |access-date=23 December 2021 |archive-date=23 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223084925/https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16/f-16-greece.html |url-status=live}}</ref> Slovakia announced on 11 July 2018 that it intends to purchase 14 F-16 Block 70/72 aircraft.<ref>{{cite web |url=https://www.flightglobal.com/news/articles/slovakia-to-purchase-14-lockheed-martin-f-16vs-450130/ |title=Slovakia to purchase 14 Lockheed Martin F-16s |date=12 July 2018 |first=Reim |last=Garrett |website=FlightGlobal |access-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713205639/https://www.flightglobal.com/news/articles/slovakia-to-purchase-14-lockheed-martin-f-16vs-450130/ |archive-date=13 July 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/18/with-f-16-buy-slovakia-cutting-off-russian-hardware/ |title=With F-16 buy, Slovakia 'cutting off' Russian hardware |last=Gould |first=Joe |date=18 November 2018 |website=Defense News |language=en-US |access-date=17 January 2019 |archive-date=20 November 2018 |archive-url=https://archive.today/20181120160527/https://www.defensenews.com/global/europe/2018/11/18/with-f-16-buy-slovakia-cutting-off-russian-hardware/ |url-status=live}}</ref> Lockheed Martin has redesignated the F-16V Block 70 as the "F-21" in its offering for India's fighter requirement.<ref>{{Cite web|url = https://www.flightglobal.com/news/articles/aero-india-f16v-rechristened-f-21-for-new-delhi-455954/ |title = AERO INDIA: F16V rechristened 'F-21' for New Delhi fighter deal|date = 20 February 2019|access-date = 23 February 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190221224144/https://www.flightglobal.com/news/articles/aero-india-f16v-rechristened-f-21-for-new-delhi-455954/|archive-date = 21 February 2019|url-status=live}}</ref> Taiwan's [[Republic of China Air Force]] announced on 19 March 2019 that it formally requested the purchase of an additional 66 F-16V fighters.<ref>{{Cite web |url=https://www.voanews.com/a/pressured-by-china-s-military-updates-taiwan-asks-us-for-more-weapons/4842487.html |title=Pressured by China's Military Updates, Taiwan Asks US for More Weapons |date=22 March 2019 |access-date=7 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407235541/https://www.voanews.com/a/pressured-by-china-s-military-updates-taiwan-asks-us-for-more-weapons/4842487.html |archive-date=7 April 2019 |url-status=live}}</ref> The [[Donald Trump|Trump]] administration approved the sale on 20 August 2019.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2019/08/16/world/asia/taiwan-f16.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220102/https://www.nytimes.com/2019/08/16/world/asia/taiwan-f16.html |archive-date=2 January 2022 |url-access=limited |url-status=live |title=Trump Administration Approves F-16 Fighter Jet Sales to Taiwan|last=Wong|first=Edward |date=16 August 2019 |work=The New York Times|access-date=19 August 2019 |language=en-US |issn=0362-4331}}{{cbignore}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dsca.mil/major-arms-sales/taipei-economic-and-cultural-representative-office-united-states-tecro-f-16cd-block |title=Taipei Economic and Cultural Representative Office in the United States (TECRO) – F-16C/D Block 70 Aircraft and Related Equipment and Support |website=dsca.mil |access-date=21 August 2019 |archive-date=26 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826201111/https://dsca.mil/major-arms-sales/taipei-economic-and-cultural-representative-office-united-states-tecro-f-16cd-block |url-status=live}}</ref> On 14 August 2020, Lockheed Martin was awarded a [[United States dollar|US$]]62&nbsp;billion contract by the US DoD<ref>{{cite web |url=https://www.defense.gov/Newsroom/Contracts/Contract/Article/2313931// |title=Contracts For Aug. 14, 2020 AIR FORCE |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815133519/https://www.defense.gov/Newsroom/Contracts/Contract/Article/2313931/ |archive-date=15 August 2020 |url-status=dead |access-date=19 August 2020}}</ref> that includes 66 new F-16s at US$8&nbsp;billion (~${{Format price|{{Inflation|index=US-GDP|value=8000000000|start_year=2020}}}} in {{Inflation/year|US-GDP}}) for Taiwan.<ref>{{cite web|title=66 new fighter jets to arrive in Taiwan by 2026|url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3815244|website=[[Taiwan News]]|date=12 November 2019|access-date=7 October 2020|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919125520/https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3815244|url-status=live}}</ref> [[File:QF-16.JPG|thumb|USAF QF-16A, on its first unmanned test flight, over the Gulf of Mexico]] ; {{visible anchor|QF-16}}: In September 2013, [[Boeing]] and the U.S. Air Force tested an unmanned F-16, with two US Air Force pilots controlling the airplane from the ground as it flew from [[Tyndall Air Force Base|Tyndall AFB]] over the [[Gulf of Mexico]].<ref>{{cite web|url= http://www.3news.co.nz/Forget-drones---F-16-makes-unmanned-flight/tabid/412/articleID/314739/Default.aspx |title= Forget drones – F-16 makes unmanned flight|publisher= 3 news|access-date= 13 September 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20131104021338/http://www.3news.co.nz/Forget-drones---F-16-makes-unmanned-flight/tabid/412/articleID/314739/Default.aspx|archive-date= 4 November 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/467196/first-unmanned-qf-16-flight-takes-place/ |title= First unmanned QF-16 flight takes place |date= 24 September 2013 |publisher= AF |access-date= 13 September 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140915031154/http://www.af.mil/News/ArticleDisplay/tabid/223/Article/467196/first-unmanned-qf-16-flight-takes-place.aspx |archive-date= 15 September 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boeing.com/defense/support/qf-16/index.page |title=Boeing|access-date=21 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101012154/http://www.boeing.com/defense/support/qf-16/index.page|archive-date=1 January 2016|url-status=live}}</ref> ===Related developments=== ;[[Vought Model 1600]]: Proposed naval variant ;[[General Dynamics F-16XL]]: 1980s technology demonstrator ;[[General Dynamics NF-16D VISTA]]: 1990s experimental fighter ;[[Mitsubishi F-2]]: 1990s Japanese multirole fighter based on the F-16 {{clear}} ==Operators== [[File:F-16 Operators.svg|alt=World map showing F-16 operators. Current operators are the US, Venezuela, Chile, Portugal, Morocco, The Netherlands, Belgium, Poland, Romania, Ukraine, Greece, Turkey, Iraq, Israel, Jordan, Egypt, Bahrain, the UAE, Oman, Pakistan, Thailand, Indonesia, South Korea, Taiwan and Argentina. Former operators are Norway and Italy. Future operators are Slovakia, and Bulgaria.|thumb|Operators: {{legend|#0B60D4|Current}} {{legend|#DC0023|Former}} {{legend|#333333|Future}}]] [[File:F-16C block 52+ fighter jet, Hellenic Air Force (November 2010).jpg|thumb|F-16C Block 52 of the [[Hellenic Air Force]] with conformal fuel tanks and Advanced [[Identification friend or foe|IFF]] (AIFF)]] {{main|General Dynamics F-16 Fighting Falcon operators}} As of 2024, there were 2,145 F-16s in active service around the world.<ref name="Lock Ready">{{cite web |url=http://www.lockheedmartin.com/us/news/press-releases/2010/july/LockheedMartinF-16ReadyFo.html |title=Lockheed Martin F-16 Is Ready for the Future As The World's Most Advanced 4th Generation Fighter |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140815135515/http://www.lockheedmartin.com/us/news/press-releases/2010/july/LockheedMartinF-16ReadyFo.html |archive-date=15 August 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Morales |first=Jowi |date=2024-06-29 |title=How Many Fighter Jets Does Ukraine Have: What Kind Are They? |url=https://www.slashgear.com/1608075/how-many-fighter-jets-ukraine-what-kind/ |access-date=2024-07-02 |website=SlashGear |language=en-US}}</ref> {{colbegin|colwidth=20em}} *{{ARG}} *{{BHR}} - [[Royal Bahraini Air Force]] operates 16 single-seat F-16C Block 40s and 4 dual-seat F-16D Block 40s.<ref name="Bahrain’s first F-16C/D Block 70s delivery">{{cite web |last=Cenciotti |first=David |url=https://www.key.aero/article/bahrains-first-f-16cd-block-70s-delivery |title=Bahrain's first F-16C/D Block 70s delivery |website=Key.Aero |publisher=Key Publishing |date=2023-03-13 |access-date=2026-02-25}}</ref> *{{BEL}} *{{CHI}} <!-- *{{CRO}}<ref>{{cite web |title=Croatia to Buy F-16 Jets from Israel in a $500M Deal |url=http://www.israeldefense.co.il/en/node/33654 |website=israeldefense.co.il |publisher=IsraelDefense |access-date=3 August 2018 |language=en |date=29 March 2018}}</ref> --> *{{EGY}} *{{GRE}} *{{IDN}} *{{IRQ}} *{{ISR}} *{{JOR}} - [[Royal Jordanian Air Force]] operates 44 F-16AM Block 20 MLU and 15-18 F-16BM Block 20 MLU. *{{OMA}} *{{PAK}} *{{POR}} *{{ROM}} *{{SGP}} *{{SVK}}<!-- On 12 December 2018, the contract to acquire 14 F-16 Block 70/72s was officially signed by Slovakian Minister of Defense Peter Gajdos. Deliveries are scheduled to start in 2022. --><ref>{{cite web |title=Slovakia's Government approves purchase of US F-16 fighter jets |url=https://www.airforce-technology.com/news/slovakias-purchase-f-16-fighter-jets/ |website=Air Force Technology |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214181616/https://www.airforce-technology.com/news/slovakias-purchase-f-16-fighter-jets/ |archive-date=14 December 2018 |date=14 December 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Slovakia inks deal to buy 14 F-16s from US Lockheed Martin |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/slovakia-inks-deal-to-buy-14-f-16s-from-us-lockheed-martin/2018/12/12/bbf396d6-fe13-11e8-a17e-162b712e8fc2_story.html |newspaper=The Washington Post |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212174718/https://www.washingtonpost.com/world/europe/slovakia-inks-deal-to-buy-14-f-16s-from-us-lockheed-martin/2018/12/12/bbf396d6-fe13-11e8-a17e-162b712e8fc2_story.html |archive-date=12 December 2018 |location=Bratislava, Slovakia |date=12 December 2018 |url-status=dead}}</ref> *{{KOR}} *{{THA}} *{{TUR}} *{{UKR}} *{{UAE}} *{{USA}} *{{VEN}} {{Colend}}<!-- Further details covered in [[F-16 Fighting Falcon operators]]. --> ===Former operators=== *{{DEN}} – [[Royal Danish Air Force]] sold 24 F-16s to [[Argentine Air Force]] in 2024.<ref>{{Cite web |last=McNeil |first=Harry |date=2024-03-27 |title=Denmark strikes deal to offload 24 F-16 fighter jets to Argentina |url=https://www.airforce-technology.com/news/denmark-strikes-deal-to-offload-24-f-16-fighter-jets-to-argentina/ |access-date=2024-06-07 |website=Airforce Technology |language=en-US}}</ref> 19 F-16s donated to [[Ukrainian Air Force]].<ref>{{cite news|url=https://www.newsweek.com/denmark-f-16-ukraine-fleet-decommissioned-1892643|title=NATO Ally Confirms F-16 to Ukraine as 'Entire Fleet' Decommissioned|work=[[Newsweek]]|first=Daniel|last=Orton|date=22 April 2024|access-date=6 June 2024}}</ref> *{{ITA}} – [[Italian Air Force]] used up to 30 F-16As and 4 F-16Bs of the Block 15 ADF variant, leased from the [[United States Air Force]], from 2003 to 2012.<ref>Shamim, Asif. [http://www.f-16.net/news_article4581.html "Italian F-16 'Peace Caesar' program comes to an end."] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120603043901/http://www.f-16.net/news_article4581.html |date=3 June 2012}} F-16.net, 24 May 2012.</ref> *{{MOR}} - The [[Royal Moroccan Air Force]] is converting its 23 F-16C/D Block 52+ to F-16Vs.<ref name="Morocco modernizes military with next-gen F-16 fighters in major U.S. deal">{{cite web |last= |first= |title=Morocco modernizes military with next-gen F-16 fighters in major U.S. deal |url=https://en.7news.ma/morocco-modernizes-military-with-next-gen-f-16-fighters-in-major-u-s-deal/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260113103148/https://en.7news.ma/morocco-modernizes-military-with-next-gen-f-16-fighters-in-major-u-s-deal/ |url-status=live |website=7news Morocco |date=2025-04-05 |archive-date=2026-01-13 |access-date=5 March 2026}}</ref><ref name="Rare insight into Moroccan F-16C/D Block 52+ jets operations">{{cite web |last=Cenciotti |first=David |url=https://theaviationist.com/2014/05/08/rmaf-f-16-video/ |title=Rare insight into Moroccan F-16C/D Block 52+ jets operations |website=The Aviationist |date=May 8, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915070431/https://theaviationist.com/2014/05/08/rmaf-f-16-video/ |archive-date=September 15, 2025 |url-status=live |access-date=March 5, 2026}}</ref><ref name="Raytheon receives $200 million order for Moroccan F-16 engines">{{cite web |title=Raytheon receives $200 million order for Moroccan F-16 engines |url=https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/raytheon-receives-200-million-order-for-moroccan-f-16-engines/ |website=defenceWeb |date=2025-02-06 |access-date=2025-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250206141633/https://defenceweb.co.za/aerospace/aerospace-aerospace/raytheon-receives-200-million-order-for-moroccan-f-16-engines/ |archive-date=2025-02-06 |url-status=live}}</ref><ref name="Washington Selects Morocco in $304 Million F-16 Radar Support Contract">{{cite web |last=Assahifa Staff |first= |date=February 13, 2024 |title=Washington Selects Morocco in $304 Million F-16 Radar Support Contract |url=https://www.assahifa.com/english/morocco/washington-selects-morocco-in-304-million-f-16-radar-support-contract/ |website=Assahifa English |access-date=26 February 2026 |language=en}}</ref> *{{NLD}} – [[Royal Netherlands Air and Space Force]] originally bought 213 aircraft. Later sold six F-16s to [[Royal Jordanian Air Force]].<ref>{{Cite web |last=Ruitenberg |first=Rudy |date=2024-02-05 |title=Netherlands halts F-16 sale to US firm, will send to Ukraine instead |url=https://www.defensenews.com/global/europe/2024/02/05/netherlands-halts-f-16-sale-to-us-firm-will-send-to-ukraine-instead/ |access-date=2024-06-07 |website=Defense News |language=en}}</ref> and 36 F-16s to [[Chilean Air Force]] in 2005.<ref>{{Cite web |title=F-16.net - The ultimate F-16, F-35 and F-22 reference |url=https://www.f-16.net/f-16_users_article8.html#:~:text=Introduction,them%20upgraded%20to%20MLU%20standard. |access-date=2024-06-07 |website= f-16.net}}</ref> Donating the rest of the fleet of 42 aircraft to Ukraine in 2024.<ref name="Sabbagh2023Guardian" />{{Update inline|date=May 2025}} *{{NOR}} – [[Royal Norwegian Air Force]] (RNoAF) on 6 January 2022, Norway announced that all F-16s had been retired and replaced with the [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]].<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/norway-retires-f-16-as-f-35-takes-on-national-air-defence#:~:text=Norway%20has%20retired%20the%20Lockheed,from%20the%20beginning%20of%202022.&text=Although%20the%20F%2D16%20performed,will%20do%20so%20from%20Evenes.|title=Norway retires F-16 as F-35 takes on national air defence |date=7 January 2022 |access-date=5 February 2022|archive-date=23 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423025630/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/norway-retires-f-16-as-f-35-takes-on-national-air-defence#:~:text=Norway%20has%20retired%20the%20Lockheed,from%20the%20beginning%20of%202022.&text=Although%20the%20F%2D16%20performed,will%20do%20so%20from%20Evenes.|url-status=live}}</ref> The RNoAF sold 32 of their F-16s to [[Romanian Air Force]], with the remaining operational aircraft being donated to Ukraine.<ref>{{cite web |title=Norway signs F-16-contract with Romania |date=4 November 2022 |url=https://www.regjeringen.no/en/aktuelt/norge-har-inngatt-kontrakt-om-salg-av-f-16-jagerfly-til-romania/id2945901/}}</ref><ref>{{cite web |title=Norway signs €388m deal with Romania to sell 32 F-16 fighter jets |url=https://www.airforce-technology.com/news/norway-deal-romania-32-f16/ |website=Airforce-technology|date=7 November 2022}}</ref><ref name=NRK2023-08-24 >{{cite news |last1=Ulvin |first1=Philippe Bédos |last2=Sandven |first2=Synne Malen |last3=Kruse |first3=Jan Espen |last4=Uleberg |first4=Ingrid |date=2023-08-24 |title=Zelenskyj vil ha fredssamtaler i Norge |trans-title=Zelenskyj wants peace talks in Norway |url=https://www.nrk.no/urix/norge-gir-f-16-jagerfly_-_-en-historisk-avgjorelse-1.16527948 |language=NO |work=[[NRK]] |location=[[Kyiv]]/[[Oslo]] |access-date=2023-08-24}}</ref> *{{POL}} - The [[Polish Air Force]] is converting its 48 Block 52+ to F-16Vs.<ref name="Poland Finalizes Agreement to Modernize F-16 Fleet">{{cite web |last=Lockheed Martin |title=Poland Finalizes Agreement to Modernize F-16 Fleet |url=https://news.lockheedmartin.com/2025-08-14 |date=August 14, 2025 |website=Lockheed Martin Newsroom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251204172611/https://news.lockheedmartin.com/2025-08-14 |archive-date=December 4, 2025 |access-date=March 5, 2026}}</ref> *{{ROC}}: The [[Republic of China Air Force]] has successfully completed the conversion of its existing 139 F-16s into the improved F-16V (Viper) version.<ref name="Taiwan’s Final Upgraded F-16V Completes Test Flights">{{cite web |last=Newdick |first=Thomas |url=https://www.twz.com/taiwans-final-upgraded-f-16v-completes-test-flights |title=Taiwan's Final Upgraded F-16V Completes Test Flights |website=The War Zone |date=December 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260204003223/https://www.twz.com/taiwans-final-upgraded-f-16v-completes-test-flights |archive-date=February 4, 2026 |access-date=5 March 2026 |url-status=live}}</ref><ref name="Lockheed Martin Unveils Taiwan’s First Newly Built F-16 Block 70">{{cite web |last=D'Urso |first=Stefano |title=Lockheed Martin Unveils Taiwan's First Newly Built F-16 Block 70 |url=https://theaviationist.com/2025/04/01/taiwans-first-newly-built-f-16-block-70/ |website=The Aviationist |date=April 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260225172015/https://theaviationist.com/2025/04/01/taiwans-first-newly-built-f-16-block-70/ |archive-date=February 25, 2026 |url-status=live |access-date=5 March 2026}}</ref><ref name="Republic of China / Taiwan - Chung-kuo Kung Chun - Republic of China Air Force - RoCAF">{{cite web |title=Republic of China / Taiwan - Chung-kuo Kung Chun - Republic of China Air Force - RoCAF |url=https://www.f-16.net/f-16_users_article19.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260225120504/https://www.f-16.net/f-16_users_article19.html |archive-date=25 February 2026 |url-status=live |website=F-16.net |access-date=5 March 2026}}</ref> ==Notable accidents and incidents== {{see also|United States Air Force Thunderbirds#Accidents}} [[File:2003 Thunderbirds Mountain Home airshow crash ejection.jpg|thumb|thumbtime=2|A [[U.S. Air Force Thunderbirds]] pilot ejects from the F-16 just before impact at an air show in September 2003 at [[Mountain Home Air Force Base]]]] <!-- This section is only for notable aviation incidents and accidents. --> The F-16 has been involved in over 670 hull-loss accidents as of January 2025.<ref>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=F16 |title=Aviation Safety Network > ASN Aviation Safety WikiBase > ASN Aviation Safety Database results |first=Harro |last=Ranter |work=aviation-safety.net |access-date=25 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809185648/https://aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=f16 |archive-date=9 August 2016 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/mishaps-and-accidents/ |title=F-16 Mishaps & Accident Reports |work=f-16.net |access-date=28 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160618103758/http://www.f-16.net/aircraft-database/F-16/mishaps-and-accidents |archive-date=18 June 2016 |url-status=live}}</ref> *On 8 May 1975, while practicing a 9-''g'' aerial display maneuver with the second YF-16 (tail number ''72-1568'') at [[Fort Worth, Texas]], prior to being sent to the [[Paris Air Show]], one of the main landing gears jammed. The test pilot, Neil Anderson, had to perform an emergency gear-up landing and chose to do so in the grass, hoping to minimize damage and avoid injuring any observers. The aircraft was only slightly damaged, but because of the mishap, the first prototype was sent to the Paris Air Show in its place.<ref>{{YouTube|9Djjmw6l3-4|"YF16 in Belly landing"}}. Retrieved 24 March 2011.</ref> *On 15 November 1982, while on a training flight outside [[Kunsan Air Base]] in South Korea, USAF Captain Ted Harduvel died when he crashed inverted into a mountain ridge. In 1985, Harduvel's widow filed a lawsuit against General Dynamics claiming an electrical malfunction, not pilot error, as the cause; a jury awarded the plaintiff {{nowrap|$3.4 million}} in damages. However, in 1989, the U.S. Court of Appeals ruled the contractor had immunity to lawsuits, overturning the previous judgment. The court remanded the case to the trial court "for entry of judgment in favor of General Dynamics".<ref>{{cite web |url=http://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/878/1311/166713/ |title=United States Court of Appeals, Eleventh Circuit. – 878 F.2d 1311. |work=Justia Law |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202133227/http://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/F2/878/1311/166713/ |archive-date=2 February 2014 |url-status=live}}</ref> The accident and subsequent trial was the subject of the 1992 film ''[[Afterburn (1992 film)|Afterburn]]''.<ref>{{cite magazine |last1=Schindehette |first1=Susan |editor-last1=Sider |editor-first1=Don |title=Pilot Error? An Angry Widow Rejects That Judgment |date=1 June 1992 |magazine=[[People (magazine)|People]] |publisher=[[Time Inc.]] |volume=37 |number=21 |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20112810,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508190016/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20112810,00.html |archive-date=8 May 2012}}</ref><ref>{{cite web |last1=Tucker |first1=Ken |title=Afterburn Review |date=29 May 1992 |publisher=[[Entertainment Weekly]] |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,310657,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808042905/http://www.ew.com/ew/article/0,,310657,00.html |archive-date=8 August 2011}}</ref> *On 23 March 1994, during a joint Army-Air Force exercise at [[Pope AFB]], North Carolina, F-16D (AF Serial No. 88-0171) of the [[23d Wing|23d Fighter Wing]] / [[74th Fighter Squadron]] was simulating an engine-out approach when it collided with a USAF C-130E. Both F-16 crew members ejected, but their aircraft, on full afterburner, continued on an arc towards Green Ramp and struck a USAF [[C-141]] that was being boarded by US Army paratroopers. This accident resulted in 24 fatalities and at least 100 others injured.<ref name="Fay Observer">{{cite web |last1=Brooks |first1=Drew |title=Fort Bragg Report: Green Ramp Disaster anniversary was March 23 |url=http://www.fayobserver.com/blogs/news/fort_bragg_report/fort-bragg-report-green-ramp-disaster-anniversary-was-march/article_535c6a22-cf68-11e4-a8be-d7909da5a604.html |website=Fay Observer |access-date=12 January 2017}}</ref> It has since been known as the "[[Green Ramp disaster]]".<ref>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19940323-2 |title=23 March 1994 crash |author=Harro Ranter |date=23 March 1994 |access-date=13 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103172548/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19940323-2 |archive-date=3 November 2011 |url-status=live}}</ref> *On 15 September 2003, a [[United States Air Force Thunderbirds]] F-16C crashed during an air show at [[Mountain Home AFB]], Idaho. Captain Christopher Stricklin attempted a "[[split S]]" maneuver based on an incorrect mean-sea-level altitude of the airfield. Climbing to only {{convert|1670|ft|m|abbr=on}} above ground level instead of {{convert|2500|ft|m|abbr=on}}, Stricklin had insufficient altitude to complete the maneuver, but was able to guide the aircraft away from spectators and ejected less than one second before impact. Stricklin survived with only minor injuries; the aircraft was destroyed. USAF procedure for demonstration "Split-S" maneuvers was changed, requiring both pilots and controllers to use above-ground-level (AGL) altitudes.<ref>{{cite web |last1=Gladman |first1=Paul |title=Thunderbirds Lockheed Martin F-16 Ejection |date=3 October 2008 |publisher=FlightGlobal |url=http://www.flightglobal.com/blogs/aircraft-pictures/2008/10/thunderbirds-lockheed-martin-f.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413061837/http://www.flightglobal.com/blogs/aircraft-pictures/2008/10/thunderbirds-lockheed-martin-f.html |archive-date=13 April 2011}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.af.mil/News/Article-Display/Article/138537/thunderbird-crashes-at-air-show/ |title=Thunderbird crashes at air show |publisher=[[US Air Force]] |date=15 September 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060214024752/http://www.af.mil/news/story.asp?storyID=123006413 |archive-date= 14 February 2006|url-status=live}}</ref><!-- Entry covers the accident and is long enough as is. --> *On 26 January 2015, a Greek F-16D [[2015 Los Llanos Air Base crash|crashed]] while performing a NATO training exercise in [[Albacete]], Spain. Both crew members and nine French soldiers on the ground died when it crashed in the flight line, destroying or damaging two Italian [[AMX International AMX|AMX]]s, two French [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha jets]], and one French [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000]].<ref>{{cite news |work=[[The Guardian]] |title=Greek fighter-jet crash in Spain leaves at least 10 dead |date=26 January 2015 |url=https://www.theguardian.com/world/2015/jan/26/spain-f16-fighter-jet-crash-albacete |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118045430/https://www.theguardian.com/world/2015/jan/26/spain-f16-fighter-jet-crash-albacete |archive-date=18 January 2017}}</ref><ref>{{cite news |publisher=[[Le Monde]] |title=Onze morts dont neuf Français lors du crash d'un avion de chasse en Espagne |date=28 January 2015 |language=fr |url=https://www.lemonde.fr/europe/article/2015/01/26/dix-morts-dans-le-crash-d-un-avion-de-chasse-grec-en-espagne_4563876_3214.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128025205/http://www.lemonde.fr/europe/article/2015/01/26/dix-morts-dans-le-crash-d-un-avion-de-chasse-grec-en-espagne_4563876_3214.html |archive-date=28 January 2015 |via=[[Agence France-Presse|AFP]]}}</ref> Investigations suggested that the accident was due to an erroneous rudder setting that was caused by loose papers in the cockpit.<ref>{{cite news |last1=González |first1=Miguel |title=Loose papers in cockpit likely cause of F-16 crash at NATO base in Albacete |date=29 July 2015 |publisher=[[El País]] |url=https://english.elpais.com/elpais/2015/07/29/inenglish/1438167032_202612.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407145423/https://english.elpais.com/elpais/2015/07/29/inenglish/1438167032_202612.html |archive-date=7 April 2023}}</ref> *On 7 July 2015, an F-16CJ [[2015 Moncks Corner mid-air collision|collided]] with a [[Cessna 150M]] over Moncks Corner, South Carolina, U.S. The pilot of the F-16 ejected safely, but both people in the Cessna were killed.<ref>{{cite news |last1=Pager |first1=Tyler |title=2 killed when F-16, Cessna collide in midair over S.C. |date=8 July 2015 |publisher=[[USA Today]] |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2015/07/07/f16-crash-south-carolina/29815069/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410203040/https://www.usatoday.com/story/news/nation/2015/07/07/f16-crash-south-carolina/29815069/ |archive-date=10 April 2019}}</ref> * On 11 October 2018, an F-16 MLU from the [[2nd Tactical Wing]] of the [[Belgian Air Component]], on the apron at [[Florennes Air Base|Florennes Air Station]], was hit by a gun burst from a nearby F-16, whose cannon was fired inadvertently during maintenance. The aircraft caught fire and was burned to the ground, while two other F-16s were damaged and two maintenance personnel were treated for aural trauma.<ref>{{cite news |title=A Florennes, un F-16 a bien été détruit par un tir accidentel: "L'explosion a été provoquée par un tir de canon" |publisher=RTL Info |via=[[Belga (news agency)|Belga]] |date=7 November 2018 |url=https://www.rtl.be/actu/florennes-un-f-16-bien-ete-detruit-par-un-tir-accidentel-lexplosion-ete/2018-11-07/article/161584 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424053336/https://www.rtl.be/info/belgique/faits-divers/a-florennes-un-f-16-a-bien-ete-detruit-par-un-tir-accidentel-l-explosion-a-ete-provoquee-par-un-tir-de-canon--1075310.aspx |archive-date=24 April 2021}}</ref> * On 11 March 2020, a Pakistani F-16AM (Serial No. 92730) of the [[No. 9 Squadron (Pakistan Air Force)]] crashed in the [[Shakarparian]] area of [[Islamabad]] during rehearsals for the [[Pakistan Day Parade]]. The plane crashed when the F-16 was executing an aerobatic loop. As a result, the pilot of the F-16, [[Wing Commander]] [[Noman Akram]], who was also the Commanding Officer of the No. 9 Squadron "Griffins", lost his life. A board of inquiry ordered by the [[Pakistan Air Force]] later revealed that the pilot had every chance to eject but opted not to and tried his best to save the aircraft and avoid civilian casualties on the ground. Videos taken by locals on the ground show his F-16AM crashing into some woods. He was hailed a hero by Pakistanis while also gaining some attention internationally.<ref>{{Cite web |url=https://pakobserver.net/pakistan-pays-tribute-to-wing-commander-noman-akram-on-his-first-martyrdom-anniversary/ |title=Pakistan pays tribute to Wing Commander Noman Akram on his first martyrdom anniversary |date=11 March 2021 |access-date=26 March 2022 |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417034152/https://pakobserver.net/pakistan-pays-tribute-to-wing-commander-noman-akram-on-his-first-martyrdom-anniversary/ |url-status=live}}</ref> * On 6 May 2023, a U.S. Air Force F-16C of the [[8th Fighter Wing]] crashed in a field near Osan Air Base in South Korea during a daytime training sortie. The pilot safely ejected from the aircraft.<ref>{{cite web |url=https://www.military.com/daily-news/2023/05/08/air-force-pilot-ejects-f-16-crashes-south-korea.html |title=Air Force Pilot Ejects as F-16 Crashes in South Korea |date=8 May 2023}}</ref>{{importance inline|date=October 2023}} *On 20 March 2024, an F-16 operated by the Hellenic Air Force crashed into the sea, close to the island of Psathoura in the northern Aegean Sea. The pilot ejected from the aircraft and was later rescued.<ref>{{cite web |url=https://www.ekathimerini.com/news/1234446/greek-fighter-jet-crashes-into-sea-pilot-believed-to-have-survived/ |title=Greek fighter jet crahsed into sea|date=20 March 2024}}</ref> *On 30 April 2024, an Air Force General Dynamics F-16 crashed outside Holloman Air Force Base, located near Alamogordo in New Mexico. The pilot ejected safely before impact.<ref>{{cite news |url=https://www.twz.com/news-features/f-16-crashes-near-holloman-air-force-base-in-new-mexico/ |title=F-16 Crashes Near Holloman Air Force Base In New Mexico |date=30 April 2024}}</ref> *On 8 May 2024, an F-16C of the [[Republic of Singapore Air Force]] crashed during takeoff within [[Tengah Air Base]]. The pilot successfully ejected from the aircraft without major injuries.<ref>{{Cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/rsaf-f16-crash-tengah-airbase-singapore-air-force-4320751|title=RSAF F-16 jet crashes at Tengah Air Base; pilot hospitalised with no major injuries|website=CNA}}</ref> The cause was later identified to be from the malfunction of two of the three primary pitch rate gyroscopes on the aircraft. This was noted to be a "rare occurrence" by [[Lockheed Martin]] due to the concurrent failure of the two independent pitch rate gyroscopes giving similar inputs which caused the digital flight control computer to reject inputs from the correctly functioning pitch rate gyroscope and the backup pitch rate gyroscope when it was activated by the rejection of a primary pitch rate gyroscope.<ref>{{cite web |date=19 Jun 2023 |title=Final Update on the RSAF's F-16 Crash at Tengah Air Base |url=https://www.mindef.gov.sg/rsaf/news-and-publications/news/final-update-on-the-rsaf's-f-16-crash-at-tengah-air-base}}</ref> *On 28 August 2025, a [[Polish Air Force]] F-16C Block 52+, from the Tiger Demo Team, crashed in Poland, while practicing for the Radom Airshow. The pilot did not survive the accident and the airshow was cancelled.<ref>https://www.nettavisen.no/nyheter/jagerfly-styrtet-under-flyshow-i-polen/s/5-95-2590673. Nettavisen.no. Retrieved 2025-08-28</ref><ref>https://www.vg.no/video/340326/her-styrter-jagerflyet VG.no. Retrieved 2025-08-28</ref> <!-- Section is only for [[aviation accidents and incidents]]. Entries need to be notable per [[WP:WikiProject Aircraft/page content#Accidents and incidents]] and [[WP:AIRCRASH]]. --> ==Aircraft on display== {{main|List of displayed General Dynamics F-16 Fighting Falcons}} As newer variants have entered service, many examples of older F-16 models have been preserved for display worldwide, particularly in Europe and the United States. ==Specifications (F-16C Block 50 and 52)== [[File:GENERAL DYNAMICS F-16 FIGHTING FALCON.svg|thumb|3-view drawing of an F-16]] [[File:F16 vertical climb.png|thumb|The underside of an F-16 during a vertical climb]] [[File:Lockheed F-16C USAF 92-3894 PACAF F-16 Demo Team RJNK.jpg|thumb|F-16 in afterburner]] [[File:B61 in Weapons Storage and Security System.jpg|thumb|[[Weapons Storage and Security System]] vault in raised position holding a [[B61 nuclear bomb]], adjacent to an F-16. The vault is within a [[Protective Aircraft Shelter]].]] [[File:Israeli F-16s at Red Flag.jpg|thumb|An Israeli F-16I Block 52 with conformal fuel tanks (CFTs), [[electronic countermeasure]]s, and other external stores during a [[Red Flag (United States Air Force)|Red Flag]] exercise at [[Nellis AFB]], Nevada]] [[File:01.06 總統春節勗勉「空軍第四聯隊」暨與重要幹部及官兵代表會餐 (52609493192).jpg|thumb|A view of an AGM-84 Harpoon air-to-surface anti-ship missile fixed under the wing of an F-16 of the [[Republic of China Air Force]]]] [[File:U.S. Air Force F-16 Operation Epic Fury.jpg|thumb|F-16 armed with [[AGM-88]] HARMs, [[AIM-9X]] Sidewinders, and [[AIM-120]] AMRAAMs during [[Operation Epic Fury]]]] {{Aircraft specs |ref=USAF sheet,<ref name=AF_fact_sh/> International Directory of Military Aircraft,<ref name=Frawley_Military/> [[Aircraft flight manual|Flight Manual]] for F-16C/D Block 50/52+<ref name=HAF>{{cite web |title=Hellenic Air Force F-16C/D Flight Manuals |entry= |date=15 June 2003 |id=GR1F-16CJ-1 |url=https://publicintelligence.net/hellenic-air-force-f-16cd-flight-manuals/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023073953/https://publicintelligence.net/hellenic-air-force-f-16cd-flight-manuals/ |archive-date=23 October 2021}}</ref> |prime units?=kts <!-- General characteristics --> |genhide= |crew= 1 |length ft=49 |length in=5 |length note= |span ft=32 |span in=8 |span note= |height ft=16 |height in= |height note= |wing area sqft=300 |wing area note= |aspect ratio=<!-- sailplanes --> |airfoil=[[NACA airfoil|NACA 64A204]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326174850/https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |archive-date=26 March 2019 |url-status=live}}</ref> |empty weight lb=18900 |empty weight note= |gross weight lb=26500 |gross weight note= |max takeoff weight lb=42300 |max takeoff weight note= |fuel capacity={{convert|7000|lb|kg}} internal |more general= <!-- Powerplant --> |eng1 number=1 |eng1 name=[[General Electric F110#F110-GE-129|General Electric F110-GE-129]] for Block 50 aircraft |eng1 type= |eng1 kw=<!-- prop engines --> |eng1 hp=<!-- prop engines --> |eng1 shp=<!-- prop engines --> |eng1 kn=<!-- jet/rocket engines --> |eng1 lbf=17155 |eng1 kn-ab=<!-- afterburners --> |eng1 lbf-ab=29500 |eng1 note= |power original= |thrust original= |more power=<br/>(1 × [[Pratt & Whitney F100#F100-PW-229|Pratt & Whitney F100-PW-229]] for Block 52 aircraft, {{cvt|17800|lbf|kN}} thrust dry and {{cvt|29160|lbf|kN}} with afterburner.) <!-- Performance --> |perfhide= |max speed kts= |max speed note= |max speed mach=2.05, {{cvt|1176|kn|mph km/h|0}} at 40,000 feet, clean<ref name=Frawley_Military/> **Mach 1.2, {{cvt|800|kn|mph km/h|0}} at sea level<ref name=Frawley_Military/> |cruise speed kts=504 |cruise speed note= |stall speed kts= |stall speed note= |never exceed speed kts= |never exceed speed note= |minimum control speed kts= |minimum control speed note= |range nmi= |range note= |combat range nmi=295 |combat range note=on a hi-lo-hi mission with 4 × {{cvt|1000|lb|0}} bombs |ferry range nmi=2277 |ferry range note= with three [[drop tank]]s |endurance=<!-- if range unknown --> |ceiling ft=50000 |ceiling note= |g limits=+9 |roll rate=324°/s<ref>{{cite web |url=https://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=174 |title=SEMPER VIPER! |publisher=Lockheed Martin |access-date=1 August 2015 |archive-date=3 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403001245/http://www.codeonemagazine.com/f16_article.html?item_id=174 |url-status=live}}</ref> |wing loading lb/sqft=88.3 |wing loading note= |fuel consumption lb/mi= |power/mass= |thrust/weight=1.095 (1.24 with loaded weight & 50% internal fuel){{#tag:ref|Thrust (28,600 lb) / Loaded weight with 50% internal fuel (23,000 lb)|group=N}} |more performance= <!-- Armament --> |guns=1 × [[20 mm caliber|20 mm (0.787 in)]] [[M61 Vulcan|M61A1 Vulcan]] [[Rotary cannon#M61 Vulcan and other designs|6-barrel rotary cannon]], 500 rounds |hardpoints= 2 × wing-tip air-to-air missile launch rails, 6 × under-wing, and 3 × under-fuselage pylon (2 of 3 for sensors) stations |hardpoint capacity=up to {{convert|17000|lb|kg|abbr=on}} of stores |rockets=<nowiki /> **4 × LAU-61/LAU-68 rocket pods (each with 19/7 × [[Hydra 70]] mm/[[APKWS]]<ref>{{cite news |url=http://www.baesystems.com/en-us/article/us-air-force-deploys-apkws-laser-guided-rockets-on-f-16s |title=U.S. Air Force Deploys APKWS Laser-Guided Rockets on F-16s |date=8 June 2016 |website=baesystems.com |publisher=BAE |access-date=8 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611120557/http://www.baesystems.com/en-us/article/us-air-force-deploys-apkws-laser-guided-rockets-on-f-16s |archive-date=11 June 2016 |url-status=live}}</ref> rockets, respectively) **4 × LAU-5003 rocket pods (each with 19 × [[CRV7]] 70 mm rockets) **4 × LAU-10 rocket pods (each with 4 × [[Zuni (rocket)|Zuni]] 127 mm rockets) |missiles=<nowiki /> ** [[Air-to-air missile]]s: ***6 × [[AIM-9 Sidewinder]] ***6 × [[AIM-120 AMRAAM]] ***6 × [[IRIS-T]] ***6 × [[Python (missile)|Python-4]] ***6 × [[Python (missile)|Python-5]] ***2 × [[AIM-7 Sparrow]]<ref>{{Cite web|url=https://marvineng.com/product/aim-7-sparrow-pylon/|title=AIM-7 Sparrow Pylon – Marvin Engineering Co}}</ref><ref>{{cite web |last1=Iddon |first1=Paul |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2023/08/08/provision-of-aim-120-missiles-would-greatly-enhance-iraqs-f-16s/?sh=7e39770e40c2 |title=Provision of AIM-120 Missiles Would Greatly Enhance Iraq's F-16s |website=[[Forbes]]}}</ref> and 4 × [[AIM-9 Sidewinder]] ** [[Air-to-surface missile]]s: ***6 × [[AGM-65 Maverick]] ***2 × [[AGM-88 HARM]] *** [[AGM-158 JASSM]] (JASSM) ** [[Anti-ship missile]]s: ***2 × [[Harpoon (missile)|AGM-84 Harpoon]] ***4 × [[Penguin missile|AGM-119 Penguin]] *** [[Joint Strike Missile]] (to be integrated) |bombs=<nowiki /> **8 × [[CBU-87 Combined Effects Munition]] **8 × [[GATOR mine system|CBU-89 Gator mine]] **8 × [[CBU-97 Sensor Fuzed Weapon]] **4 × [[Mark 84 bomb|Mark 84]] general-purpose bombs **8 × [[Mark 83 bomb|Mark 83]] GP bombs **12 × [[Mark 82 bomb|Mark 82]] GP bombs **8 × [[GBU-39 SDB|GBU-39 Small Diameter Bomb]] (SDB) **4 × [[GBU-10 Paveway II]] **6 × [[GBU-12 Paveway II]] **4 × [[GBU-24 Paveway III]] **4 × [[GBU-27 Paveway III]] **4 × [[Joint Direct Attack Munition]] (JDAM) series **4 × [[AGM-154 Joint Standoff Weapon]] (JSOW) ** [[Wind Corrected Munitions Dispenser]] (WCMD) ** [[B61 nuclear bomb]] ** [[B83 nuclear bomb]] *'''Others:''' **[[ADM-160 MALD]]<ref>{{cite web |title=ADM-160 MALD |url=https://www.airandspaceforces.com/weapons-platforms/adm-160-mald/ |website=airandspaceforces.com |access-date=6 October 2023}}</ref> **SUU-42A/A [[Flare (countermeasure)|flares/infrared decoys]] dispenser pod and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] pod ''or'' **AN/ALQ-131 & AN/ALQ-184 [[electronic countermeasures|ECM]] pods on centerline ''or'' ** [[LANTIRN]], [[Lockheed Martin Sniper XR]] & [[Litening]] targeting pods ''or'' ** [[AN/ASQ-213 HARM targeting system]] (HTS) Pod (typically configured on station 5L with Sniper XR pod on station 5R) ''or'' **Up to 3 × 300/330/370/600 US [[gallon]] (1,135, 1,250, 1,400, 2,270 L) ''[[Sargent Fletcher]]'' [[drop tank]]s for ferry flight/extended range/loitering time ''or'' **UTC Aerospace DB-110 long range EO/IR sensor pod on centerline <!-- Avionics --> |avionics= * [[AN/APG-68]] radar * AN/ALR-56M radar warning receiver, being replaced on US Air Force F-16C/D Block 40/42 and 50/52 by AN/ALR-69A(V) * AN/ALQ-213 electronic warfare suite, being replaced on US Air Force F-16C/D Block 40/42 and 50/52 by AN/ALQ-257 * [[MIL-STD-1553]] bus<ref>{{cite web |url=http://www.interfacebus.com/Design_Connector_1553.html |title=MIL-STD-1553 Avionics Bus Description. Military Standard |publisher=Interfacebus.com |access-date=24 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019111637/http://www.interfacebus.com/Design_Connector_1553.html |archive-date=19 October 2012 |url-status=live}}</ref> }} <!--==Notable appearances in media== --> <!-- ===============({{NoMoreCruft}})=============== --> <!-- Please READ [[Wikipedia:WikiProject Aircraft/page content]] and [[Wikipedia:WikiProject Military history#Popular culture]] before adding any "Popular culture" items. Please do not add the many minor appearances of the aircraft. This section is only for major cultural appearances where the aircraft plays a MAJOR part in the story line, or has an "especially notable" role in what is listed. A verifiable source proving the appearance's notability may be required. Random cruft, including ALL Ace Combat, Battlefield, and Metal Gear Solid appearances, and ALL anime/fiction lookalike speculation, WILL BE removed. If your item has been removed, please discuss it on the talk page FIRST. A verifiable source proving the appearance's notability may be required. If a consensus is reached to include your item, a regular editor of this page will add it back. Thank you for your cooperation. --> <!-- ===============({{NoMoreCruft}})=============== --> ==See also== {{Portal|Aviation}} {{aircontent |see also=<!-- other related articles that have not already linked: --> * {{section link|Aircraft in fiction#F-16 Fighting Falcon}} * [[Fourth-generation fighter]] * [[Green Ramp disaster]] * [[David S. Lewis]] (General Dynamics' CEO during formative period for F-16) * [[RSAF Black Knights]] – F-16 Aerobatic Team |related=<!-- designs which were developed into or from this aircraft: --> * [[Vought Model 1600]] * [[General Dynamics F-16XL]] * [[General Dynamics X-62 VISTA]] * [[AIDC F-CK-1 Ching-kuo]] * [[KAI T-50 Golden Eagle]] * [[Mitsubishi F-2]] |similar aircraft=<!-- aircraft that are of similar Role, Era, and Capability this design --> * [[Chengdu J-10]] * [[Dassault Mirage 2000]] * [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]] * [[Mikoyan MiG-29]] *[[HAL Tejas]] * [[PAC/CAC JF-17 Thunder]] * [[Saab JAS 39 Gripen]] |lists=<!-- relevant lists that this aircraft appears in: --> * [[List of active United States military aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] * [[List of military electronics of the United States]] }} ==حوالا== {{حوالا}} === نوٽ === {{Reflist|group=N}} ===Citations=== {{حوالا}} ===Bibliography=== {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Aleshire |first1=Peter |date=2004 |title=The Eye of the Viper: The Making of an F-16 Pilot |url=https://archive.org/details/eyeofviper00pete |edition=Illustrated |publisher=[[The Lyons Press]] |location=[[Guilford, Connecticut|Guilford, CT]] |isbn=9781599217222}} * {{cite book |last1=Aronstein |first1=David C. |last2=Piccirillo |first2=Albert C. |date=1996 |title=The Lightweight Fighter Program: A Successful Approach to Fighter Technology Transition |publisher=[[American Institute of Aeronautics and Astronautics]] |location=[[Reston, Virginia|Reston, VA]] |doi=10.2514/4.868047 |isbn=9781563471933}} * {{cite book |last1=Coram |first1=Robert |date=2002 |title=Boyd: The Fighter Pilot Who Changed the Art of War |url=https://archive.org/details/boydfighterpilot0000cora |publisher=[[Little, Brown and Company]] |isbn=9780759527775}} * {{cite book |last1=Darling |first1=Kev |date=2003 |title=F-16 Fighting Falcon |url=https://archive.org/details/f16fightingfalco0000darl |publisher=Airlife |location=[[Shrewsbury|Shrewsbury, England]] |isbn=9781840373998 |ol=8915445M}} * {{cite book |last1=Droste |first1=Carl S. |last2=Walker |first2=James E. |date=1980 |title=The General Dynamics Case Study on the F-16 Fly-by-Wire Flight Control System |publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics |isbn=9781563473074 |doi=10.2514/4.867873}} * {{cite book |editor-last1=Eden |editor-first1=Paul |date=2004 |title=The Encyclopedia of Modern Military Aircraft |url=https://archive.org/details/isbn_9781904687085 |location=[[London]] |publisher=Amber Books |isbn=9781904687085 |ol=8772911M |ref={{harvid|Eden et al|2004}}}} * {{cite book |last1=Frawley |first1=Gerard |date=2002 |title=The International Directory of Military Aircraft 2002/03 |url=https://archive.org/details/internationaldir0000fraw_b5f3 |edition=Rev. 4th |publisher=Aerospace Publications Pty Ltd |location=[[Fyshwick, Australian Capital Territory|Fyshwick, ACT]] |isbn=9781875671557 |ol=8656312M}} * {{cite book |last1=Hampton |first1=Dan |date=2012 |title=Viper Pilot: A Memoir of Air Combat |url=https://archive.org/details/viperpilotmemoir0000hamp_k9b3 |publisher=[[William Morrow and Company|William Morrow]] |isbn=9780062130358}} * {{cite book |last1=Hoh |first1=Roger H. |last2=Mitchell |first2=David G. |date=September 1983 |title=Flying Qualities of Relaxed Static Stability Aircraft – Volume I: Flying Qualities Airworthiness Assessment and Flight Testing of Augmented Aircraft. |url=https://apps.dtic.mil/sti/citations/ADA128758 |publisher=Federal Aviation Administration |id=ADA128758 |access-date=16 June 2008}} * {{cite book |last1=Jenkins |first1=Dennis R. |date=2000 |title=F/A-18 Hornet: A Navy Success Story |url=https://archive.org/details/fa18hornetnavysu0000jenk |edition=1st |publisher=McGraw-Hill |location=[[New York City|New York]] |isbn=9780071346962}} * {{cite book |last1=Peacock |first1=Lindsay |date=1997 |title=On Falcon Wings: The F-16 Story |publisher=[[RAF Benevolent Fund|Royal Air Force Benevolent Fund Enterprises]] |location=[[RAF Fairford]] |isbn=9781899808014}} * {{cite book |last1=Richardson |first1=Doug |date=1990 |title=General Dynamics F-16 Fighting Falcon |location=London |publisher=Salamander Books |isbn=9780861015344}} * {{cite book |last1=Senior |first1=Tim |date=2002 |title=The AirForces Monthly Book of the F-16 Fighting Falcon |location=[[Stamford, Lincolnshire|Stamford, England]] |publisher=Key Books Ltd |isbn=9780946219605}} * {{cite book |editor-last1=Spick |editor-first1=Mike |date=2000 |title=The Great Book of Modern Warplanes |location=[[Saint Paul, Minnesota|St. Paul, MN]] |publisher=[[MBI Publishing Company]] |isbn=9780760308936}} * {{cite report |title=Standard Aircraft Characteristics, General Dynamics F-16A Block 15, A.F. Serial No. 80-0541 thru 80-1117, March 1984 |date=March 1984 |url=https://www.alternatewars.com/SAC/F-16A_Block_15_Falcon_SAC_-_March_1984.pdf |publisher=Office of the Secretary of the Air Force |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231190554/https://www.alternatewars.com/SAC/F-16A_Block_15_Falcon_SAC_-_March_1984.pdf |archive-date=31 December 2021}} {{Refend}} ==Further reading== *Drendel, Lou. ''F-16 Fighting Falcon – Walk Around No. 1.'' [[Carrollton, Texas]]: Squadron/[[Signal Books]], 1993. {{ISBN|0-89747-307-8}}. * [[Bill Gunston|Gunston, Bill]]. ''United States Military Aircraft of the 20th century'' London: [[Salamander Books]] Ltd, 1984. {{ISBN|0-86101-163-5}}. *Jenkins, Dennis R. ''McDonnell Douglas F-15 Eagle, Supreme Heavy-Weight Fighter''. [[Arlington, Texas]]: Aerofax, 1998. {{ISBN|1-85780-081-8}}. * [[Bill Sweetman|Sweetman, Bill]]. [https://books.google.com/books?id=ZyKWYFKWP74C ''Supersonic Fighters: The F-16 Fighting Falcons''.] [[Mankato, Minnesota]]: [[Capstone Publishers|Capstone Press]], 2008. {{ISBN|1-4296-1315-7}}. *Williams, Anthony G. and Emmanuel Gustin. ''Flying Guns: The Modern Era''. Ramsbury, UK: The [[Crowood Press]], 2004. {{ISBN|1-86126-655-3}}. ==خارجي لنڪس== {{Commons}} * [https://www.af.mil/About-Us/Fact-Sheets/Display/Article/104505/f-16-fighting-falcon/ F-16 USAF fact sheet] * [https://www.lockheedmartin.com/en-us/products/f-16.html F-16 page on LockheedMartin.com] and [http://www.codeonemagazine.com/f16-highlights.html F-16 articles on Code One magazine site] * [https://www.f-16.net/ F-16.net Fighting Falcon resource] {{Authority control}} [[زمرو:ايف-16 فائٽنگ فالڪن]] [[زمرو:لاڪ هيڊ مارٽن]] [[زمرو:جنرل ڊائنامڪس]] [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:جنرل ڊائنامڪس F-16 فائٽنگ فالڪن| ]] [[زمرو:آمريڪا جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهاز]] [[زمرو:1970ع وارو ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:جنرل ڊائنامڪس جا ويڙهاڪ هوائي جهاز|F-16]] [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز پهريون ڀيرو 1974ع ۾ اڏاميو]] [[زمرو:واپس وٺڻ واري ٽرائي سائيڪل لينڊنگ گيئر سان هوائي جهاز]] [[زمرو: لاڪ هيڊ مارٽن جا ويڙهاڪ هوائي جهاز|F-16]] [[زمرو:وچين ونگ وارو ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:آرامده استحڪام وارو ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:سنگل انجن وارو جيٽ جهاز]] evcymzaszn9ocdk1u8kg71z1cue94c2 0 98050 427368 381651 2026-11-03T06:30:23Z Xqbot 776 Fixing double redirect from [[نصر بن محمد اشعث]] to [[نصر بن محمد بن اشعث خزاعي]] 427368 wikitext text/x-wiki #چوريو [[نصر بن محمد بن اشعث خزاعي]] 1p9wdkm2q7mroji7ju05ellquna92jd 0 98179 427374 419137 2026-11-03T07:04:19Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427374 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-رومانا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{Infobox settlement | name = بولونيا<br>Bologna | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = ڪوموني (بلديہ) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = ڊيو ٽوري (ٻه ٽاور) سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = ميڊونا دي سان لوڪا | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = نيپچون جو فوارو | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = سان پيٽرونيو | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = پياتسا سانتو اسٽيفانو | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = پياتسا ماجيوري | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = آرڪي جينازيو آف بولونيا }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Italy}} | subdivision_type2 = علائقو | subdivision_name2 = [[ايميليا-رومانا]] ([[اٽلي]]) | subdivision_type3 = ميٽرو | subdivision_name3 = ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = ميئر | leader_name = ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = ميٽروپوليٽن شھر | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 3,90,734 (7هون) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' (انگريزي: <small>Bologna</small>؛ اچار،{{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}، {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}) [[اٽلي|اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-رومانا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر آھي، جنھن جي آبادي <small>3,90,734</small> آھي ۽ ھتي <small>150</small> مختلف نسلي گروهه رھن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it|access-date=3 June 2026|archive-date=28 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328181823/https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|url-status=dead}}</ref> ان جي ميٽروپوليٽن صوبي ۾ <small>2025</small>ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي، بولونيا يونيورسٽي، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، هتي واقع آهي.<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. ايٽرسڪن ان کي پهرين ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ سيلٽ قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ سينيوريا طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن محرابي رستن جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب <small>1970</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال <small>2000</small>ع ۾ هن کي يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ <small>2006</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> <small>2021</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] شهر جي ڊگهن محرابي رستن کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ کادي خوراڪ جي صنعتن جي ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|url=https://archive.org/details/oxfordclassicald0000unse_w0c8|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=[https://archive.org/details/oxfordclassicald0000unse_w0c8/page/230 230]|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|url=https://archive.org/details/italyitsinvaders0000arna_f4e0|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=[https://archive.org/details/italyitsinvaders0000arna_f4e0/page/111 111]}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |url=https://archive.org/details/earlymodernitaly0000blac |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=[https://archive.org/details/earlymodernitaly0000blac/page/n46 23]|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|url=https://archive.org/details/earlymodernpapac0000wrig|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=[https://archive.org/details/earlymodernpapac0000wrig/page/261 261]}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|url=https://archive.org/details/italyinageofriso0000hear|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=[https://archive.org/details/italyinageofriso0000hear/page/121 121]|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|url=https://archive.org/details/crimedisorderris0000hugh|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=[https://archive.org/details/crimedisorderris0000hugh/page/17 17]|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|url=https://archive.org/details/worldofpossibili0000unse|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=[https://archive.org/details/worldofpossibili0000unse/page/382 382]–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|url=https://archive.org/details/physical-geography_november-december-2005_26_6/page/442|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024 |archive-date = 1 February 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240201105813/https://centrometeobolognese.com/ |url-status = dead}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024 |archive-date = 1 February 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240201105813/https://centrometeobolognese.com/ |url-status = dead}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815213040/http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|url-status=dead}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405015457/https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|url-status=dead}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019|archive-date=16 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716164119/https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|url-status=dead}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web|title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]|access-date=2026-06-03|archive-date=2025-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250701171634/https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web|title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]|access-date=2026-06-03|archive-date=2025-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250523181501/https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|url-status=dead}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web |url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016 |archive-date=19 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019181828/http://bolognacontemporanea.it/ |url-status=dead}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240228090338/http://www.museibologna.it/musicaen |date=2024-02-28 }} * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250815004405/http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ |date=2025-08-15 }} {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:ايميليا-رومانا]] [[زمرو:اٽلي ۾ شهر]] [[زمرو:ايميليا-رومانا جا شهر]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اٽلي ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] gx7f1w9go3bzwfp8r0lbziwpkjaa6zt 0 99649 427330 423289 2026-11-03T03:31:49Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427330 wikitext text/x-wiki {{Short description|انگريز ليکڪ (1866–1946)}} {{infobox writer | image = H.G. Wells by Beresford.jpg | caption = 1920ع ۾ ويلز | birth_name = هربرٽ جارج ويلز | birth_date = {{birth date |1866|9|21 |df=y}} | birth_place = [[بروملي]]، ڪينٽ، انگلينڊ | death_date = {{death date and age |1946|8|13 |1866|9|21 |df=y}} | death_place = لنڊن، انگلينڊ | occupation = {{cslist|ناول نگار|استاد|مورخ|صحافي}} | alma_mater = [[رائل ڪاليج آف سائنس]] | years_active = 1887–1946 | genre = سائنس فڪشن، خاص طور [[سماجي سائنس فڪشن]] | movement = [[سماجي حقيقت نگاري]] | subject<!--nonfiction--> = {{cslist|دنيا جي تاريخ|ترقي}} | spouse = {{plainlist| * {{marriage |ازابيل ميري ويلز |1891 |1894 |end=طلاق ٿيل}} * {{marriage | [[ڪيٿرين ويلز|ايمي ڪيٿرين رابنس]] |1895 |1927 |end=وفات}} }} | children = 4، جن ۾ [[جي. پي. ويلز|جي. پي.]] ۽ [[اينٿوني ويسٽ (ليکڪ)|اينٿوني]] شامل آهن | relatives = {{plainlist| * [[جوزف ويلز (ڪرڪيٽر)|جوزف ويلز]] (پيءُ) * [[سائمن ويلز]] (پڙپوٽو) }} | signature = H.G. Wells signature at the Hollywood Roosevelt Hotel.svg | notableworks = {{cslist | ''[[دي ٽائيم مشين]]'' (1895) | ''[[دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو]]'' (1896) | ''[[دي انوزبل مين]]'' (1897) | ''[[دي وار آف دي ورلڊز]]'' (1898) | ''[[وين دي سليپر ويڪس]]'' (1899) | ''[[دي فرسٽ مين ان دي مون]]'' (1901) | ''[[اين ويرونيڪا]]'' (1909) | ''[[دي هسٽري آف مسٽر پالي]]'' (1910) | ''[[دي ورلڊ سيٽ فري]]'' (1914) | ''[[دي آئوٽ لائن آف هسٽري]]'' (1920) | ''[[دي شيپ آف ٿنگس ٽو ڪم]]'' (1933) }} | module = {{infobox academic |embed=yes | discipline = [[حياتيات]] | academic_advisors = [[ٿامس هينري هڪسلي]] | module = {{infobox officeholder | embed = yes | office = [[پي اي اين انٽرنيشنل]] جو صدر | term_start = آڪٽوبر 1933 | term_end = آڪٽوبر 1936 | predecessor = [[جان گالسوردي]] | successor = [[جولس رومين]] }} }} }} '''هربرٽ جارج ويلز''' (21 سيپٽمبر 1866ع – 13 آگسٽ 1946ع) هڪ انگريز ليکڪ هو، جنهن ڪيترين ئي صنفن ۾ گهڻو لکيو. هن چاليهه کان وڌيڪ ناول ۽ درجنين مختصر ڪهاڻيون لکيون. سندس غير افسانوي لکڻين ۾ سماجي تبصرو، سياست، تاريخ، [[مقبول سائنس]]، طنز، سوانح عمري ۽ آتم ڪهاڻي شامل هئا. ويلز اڄڪلهه سڀ کان وڌيڪ پنهنجي بنيادي نوعيت وارن [[سائنس فڪشن]] ناولن سبب مشهور آهي؛ کيس ڪڏهن ڪڏهن ”سائنس فڪشن جو پيءُ“ به سڏيو ويو آهي، اهڙو لقب [[جولس ورن]] ۽ [[هيوگو گرنسبيڪ]] کي به ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Roberts|first=Adam |author-link=ايڊم رابرٽس (برطانوي ليکڪ) |title=Science Fiction |date=2000 |page=48|publisher=[[سائيڪالاجي پريس]] |isbn=978-0-415-19205-7 |ol=7485895M |lccn=99087223 |oclc=41338934}}</ref><ref>{{cite news |title=H.{{nbsp}}G. Wells – father of science fiction with hopes and fears for how science will shape our future |url=https://www.abc.net.au/radionational/programs/scienceshow/hg-wells-author-who-imaged-a-future-based-on-scientific-achie/13731742 |access-date=12 August 2022 |work=[[آسٽريلين براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]]}}</ref> ليکڪ طور شهرت کان علاوه، هو پنهنجي حياتيءَ ۾ هڪ اڳتي ڏسندڙ، ايتري قدر جو پيش گوئي ڪندڙ [[سماجي نقاد]] طور به نمايان هو، جنهن پنهنجي ادبي صلاحيتن کي عالمي سطح تي [[ترقي پسندي|ترقي پسند]] تصور جي واڌاري لاءِ وقف ڪيو. هڪ [[مستقبل شناس]] طور هن ڪيترائي [[يوٽوپيا]]ئي ڪم لکيا<ref name="Davis-2003">{{Cite book |last=Davis |first=Kenneth C. |title=Don't Know Much About History: Everything You Need to Know About American History but Never Learned |url=https://archive.org/details/dontknowmuchabou00davi_0 |publisher=HarperCollins |year=2003 |isbn=978-0-06-008381-6 |edition=1st |location=New York |pages=[https://archive.org/details/dontknowmuchabou00davi_0/page/432 431]–432 |author-link=ڪينيٿ سي. ڊيوس}}</ref> ۽ هوائي جهازن، ٽينڪن، خلائي سفر، ايٽمي هٿيارن، سيٽلائيٽ ٽيليويزن ۽ [[ورلڊ وائڊ ويب]] جهڙي ڪنهن شيءِ جي آمد جو اڳواٽ تصور ڪيو.<ref name="Handwerk-2016">{{Cite web |last=Handwerk |first=Brian |date=21 September 2016 |title=The Many Futuristic Predictions of H.G. Wells That Came True |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/many-futuristic-predictions-hg-wells-came-true-180960546/ |access-date=31 October 2023 |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref><ref name="visionary">{{cite news |last=James |first=Simon John |date=9 October 2017 |title=HG Wells: A visionary who should be remembered for his social predictions, not just his scientific ones |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/hg-wells-a-visionary-who-should-be-remembered-for-his-social-predictions-not-just-his-scientific-a7320486.html}}</ref> سندس سائنس فڪشن ۾ [[وقت جو سفر]]، [[خلائي مخلوق جو حملو]]، [[نظر نه اچڻ]] ۽ [[افسانوي ادب ۾ جينيات#جينيات جا موضوع|حياتي انجنيئرنگ]] جهڙا تصور پيش ٿيا، ان کان اڳ جو اهي موضوع هن صنف ۾ عام ٿين.<ref name="Handwerk-2016" /> [[برائن آلڊس]] ويلز کي سائنس فڪشن جو ”[[وليم شيڪسپيئر|شيڪسپيئر]]“ سڏيو، جڏهن ته [[چارلس فورٽ]] کيس ”جهنگلي ڏات“ چيو.<ref>{{cite book |last=Wells |first=H. G. |author-link=ايڇ. جي. ويلز |title=The Time Machine |url=https://archive.org/details/timemachine00well_3 |publisher=[[پينگوئن يو ڪي]] |date=2007 |isbn=978-0-14-143997-6 |location=London |page=xiii}}</ref> ويلز پنهنجي هر ڪم ۾ عام زندگيءَ جا تفصيل هڪ غير معمولي مفروضي سان گڏ رکي پنهنجي لکڻين کي يقين جوڳو بڻايو{{snd}}جنهن کي ”ويلز جو قانون“ سڏيو ويو{{snd}}۽ ان سبب [[جوزف ڪانراڊ]] 1898ع ۾ کيس ”اي خيالي دنيا جا حقيقت نگار!“ چئي ساراهيو.<ref>{{cite news |title=How Hollywood fell for a British visionary |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/3643882/How-Hollywood-fell-for-a-British-visionary.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/3643882/How-Hollywood-fell-for-a-British-visionary.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=14 March 2019 |work=[[دي ڊيلي ٽيليگراف]]}}</ref> سندس سڀ کان نمايان سائنس فڪشن ڪمن ۾ ''[[دي ٽائيم مشين]]'' (1895)، جيڪو سندس پهريون مختصر ناول هو، ''[[دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو]]'' (1896)، ''[[دي انوزبل مين]]'' (1897)، ''[[دي وار آف دي ورلڊز]]'' (1898)، فوجي سائنس فڪشن ''[[دي وار ان دي ايئر]]'' (1907)، ۽ [[ڊسٽوپيا]]ئي ''[[وين دي سليپر ويڪس]]'' (1910) شامل آهن. سماجي حقيقت نگاري جا ناول، جهڙوڪ ''[[ڪپس]]'' (1905) ۽ ''[[دي هسٽري آف مسٽر پالي]]'' (1910)، جيڪي هيٺين وچولي طبقي جي انگريزي زندگي بيان ڪن ٿا، ان راءِ جو سبب بڻيا ته هو [[چارلس ڊڪنس]] جو لائق جانشين هو، پر ويلز سماجي طبقن جي وسيع حد بيان ڪئي ۽ ''[[ٽونو-بنگي]]'' (1909) ۾ سڄي [[انگريزي سماج]] جي تشخيص ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي. ويلز کي [[ادب جو نوبل انعام]] لاءِ چار ڀيرا نامزد ڪيو ويو. ويلز جي شروعاتي خاص تربيت [[حياتيات]] ۾ هئي، ۽ اخلاقي معاملن بابت سندس سوچ [[ڊارونيت|ڊاروني]] تناظر ۾ ٿي.<ref>{{cite book |editor-first1=Robert M. |editor-last1=Philmus |editor-first2=David Y. |editor-last2=Hughes |title=H.{{nbsp}}G. Wells: Early Writings in Science and Science Fiction |location=[[برڪلي، ڪيليفورنيا|برڪلي]]، لاس اينجلس، ۽ لنڊن |publisher=[[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس]] |date=1975 |page=179}}</ref> هو ننڍي عمر کان ئي هڪ کليل [[سوشلسٽ]] پڻ هو، ۽ اڪثر ڪري، پر هميشه نه جيئن [[پهرين عالمي جنگ]] جي شروعات ۾، [[امن پسند]] خيالن سان همدردي رکندو هو.<ref>{{cite web |website=[[برٽش لائبريري]] |url=https://www.bl.uk/romantics-and-victorians/articles/h-g-wells-politics |title=H.{{nbsp}}G. Wells' politics |access-date=13 November 2022 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307044409/https://www.bl.uk/romantics-and-victorians/articles/h-g-wells-politics |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=H.{{nbsp}}G. Wells |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/hg-wells |access-date=13 November 2022 |website=[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس هولوڪاسٽ ميموريل ميوزيم]]}}</ref> پنهنجي بالغ زندگيءَ جي گهڻي حصي ۾ هو [[يوجينڪس]] ۽ [[غير رضاڪاراڻي رحمدلاڻي موت]] جو پرجوش حامي رهيو، ۽ ”ناڪاميءَ جي نس بندي“ کي سوشلزم جي ڪاميابي لاءِ ضروري شرط طور پيش ڪندو رهيو؛ اهڙو موقف هن 1940ع تائين وڏي حد تائين واپس ورتو هو.<ref>{{Cite journal |last=Partington |first=John S. |date=2003 |title=H.G. Wells's Eugenic Thinking of the 1930s and 1940s |url=https://www.jstor.org/stable/20718547 |journal=Utopian Studies |volume=14 |issue=1 |pages=74–81 |issn=1045-991X}}</ref> پنهنجي آخري سالن ۾ هن افسانوي ادب گهٽ لکيو ۽ وڌيڪ اهڙا ڪم لکيا جن ۾ سندس سياسي ۽ سماجي خيال بيان ٿيل هئا، ڪڏهن ڪڏهن هو پنهنجو پيشو صحافي ڄاڻائيندو هو. ويلز [[ذيابطيس]] جو مريض هو ۽ 1934ع ۾ خيرات اداري دي ڊائبيٽڪ ايسوسيئيشن ([[ڊائبيٽيز يو ڪي]]) جو گڏيل باني ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.diabetes.co.uk/celebrities/hg-wells.html|title=H.{{nbsp}}G. Wells – Author, Historian, Teacher with Type 2 Diabetes|website=www.diabetes.co.uk|access-date=18 February 2019|date=15 January 2019}}</ref> == زندگي == === شروعاتي زندگي === [[File:Young Bertie (H. G. Wells).jpg|thumb|upright|نوجوان ويلز، جنهن کي ”برٽي“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، {{Circa|1870s|lk=no}}]] هربرٽ جارج ويلز 21 سيپٽمبر 1866ع تي [[بروملي]]، ڪينٽ، ۾ 162 هاءِ اسٽريٽ تي ائٽلس هائوس ۾ ڄائو. سندس خاندان کيس ”برٽي“ سڏيندو هو. هو [[جوزف ويلز (ڪرڪيٽر)|جوزف ويلز]] ۽ ساره نيل جو چوٿون ۽ آخري ٻار هو. جوزف ويلز اڳوڻو گهريلو باغبان هو ۽ ان وقت دڪاندار ۽ پيشور [[ڪرڪيٽ]]ر هو، جڏهن ته ساره نيل اڳوڻي [[گهريلو ملازم|گهريلو نوڪرياڻي]] هئي. ورثي ۾ مليل رقم سبب خاندان هڪ دڪان حاصل ڪيو، جتي اهي چيني ٿانوَ ۽ راندين جو سامان وڪڻندا هئا، پر اهو ڪاروبار جزوي طور ان ڪري نه وڌي سگهيو جو سامان پراڻو ۽ ڳريل هو ۽ هنڌ به مناسب نه هو. جوزف ويلز ٿوري آمدني ڪمائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر ان مان تمام ٿورو حصو دڪان مان ايندو هو؛ کيس [[ڪينٽ ڪائونٽي ڪرڪيٽ ڪلب|ڪينٽ ڪائونٽي ٽيم]] لاءِ [[شوقيه ۽ پيشور ڪرڪيٽر|پيشور ڪرڪيٽ]] کيڏڻ مان به غير مستقل رقم ملندي هئي.<ref name="Smith">Smith, David C. (1986) ''H.{{nbsp}}G. Wells: Desperately mortal. A biography.'' Yale University Press, New Haven and London {{ISBN|0-300-03672-8}}</ref> نوجوان ويلز جي زندگيءَ جو هڪ فيصلائتو واقعو 1874ع جو حادثو هو، جنهن سبب سندس ٽنگ ڀڄي پئي ۽ هو بستري تي پئجي ويو. وقت گذارڻ لاءِ هن مقامي لائبريريءَ جا ڪتاب پڙهڻ شروع ڪيا، جيڪي سندس پيءُ هن لاءِ آڻيندو هو. جلد ئي هو انهن ٻين دنيائن ۽ زندگين سان گهڻو وابسته ٿي ويو، جن تائين ڪتابن کيس رسائي ڏني؛ انهن ڪتابن سندس لکڻ جي خواهش کي به اڀاريو. ساڳئي سال هو ٿامس مورلي جي ڪمرشل اڪيڊمي ۾ داخل ٿيو، جيڪا 1849ع ۾ قائم ٿيل هڪ [[خانگي اسڪول]] هئي ۽ مورلي جي اڳوڻي اسڪول جي ڏيوالي نڪرڻ کان پوءِ قائم ٿي هئي. تعليم بي قاعده هئي، ۽ نصاب، ويلز بعد ۾ چيو، گهڻو ڪري [[ڪاپر پليٽ رسم الخط|ڪاپر پليٽ هٿ اکر]] پيدا ڪرڻ ۽ واپارين لاءِ ڪارائتي قسمن جي حسابن ڪرڻ تي مرڪوز هو. ويلز 1880ع تائين مورلي جي اڪيڊمي ۾ رهيو. 1877ع ۾ سندس پيءُ، جوزف ويلز، جي ران جي هڏي ڀڄي پئي. ان حادثي عملي طور جوزف جي ڪرڪيٽر طور ڪيريئر کي ختم ڪري ڇڏيو، ۽ دڪاندار طور سندس پوءِ واري آمدني خاندان جي آمدني جي بنيادي ذريعي جي نقصان جي تلافي لاءِ ڪافي نه هئي.<ref>{{cite magazine|title=Sep. 21, 1866: Wells Springs Forth|url=https://www.wired.com/2010/09/0921hg-wells-birthday/|magazine=Wired|date=9 October 2017}}</ref> [[File:Uppark-Sfront-01.jpg|thumb|upright=1.1|left|ويلز 1887–88ع جو سيارو سسڪس ۾ [[اپارڪ]] ۾ صحت ياب ٿيندي گذاريو، جتي سندس ماءُ، ساره، گهر سنڀاليندڙ هئي.<ref name=Pevsner>{{cite book |last1=Nairn |first1=Ian |author-link=ايان نيرن |last2=Pevsner |first2=Nikolaus |author-link2=نيڪولاس پيوزنر |title=[[دي بلڊنگس آف انگلينڊ]]: Sussex |publisher=[[پينگوئن بڪس]] |location=[[هارمنڊز ورٿ]] |date=1965 |isbn=0-14-071028-0 |pages=358–360}}</ref>]] هاڻي مالي طور پاڻ کي سهارو ڏيڻ جي قابل نه رهڻ ڪري، خاندان پنهنجي پٽن کي مختلف پيشَن ۾ [[شاگردي|شاگرد]] طور رکڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite news|title=HG Wells: prophet of free love|url=https://www.theguardian.com/books/2011/mar/11/hg-wells-david-lodge|newspaper=The Guardian|date=11 October 2017}}</ref> 1880ع کان 1883ع تائين ويلز [[سائوٿ سي]] ۾ هائيڊز ڊريپري ايمپوريم ۾ [[ڪپڙي جو وڪرو ڪندڙ]] طور ناخوشگوار شاگردي ڪئي.<ref name="GHW1925"/> هائيڊز ۾ سندس تجربا، جتي هو تيرهن ڪلاڪ ڪم ڪندو هو ۽ ٻين شاگردن سان گڏ ڊارميٽري ۾ سمهندو هو، بعد ۾ سندس ناولن ''[[دي ويلز آف چانس]]''، ''[[دي هسٽري آف مسٽر پالي]]''، ۽ ''[[ڪپس]]'' لاءِ الهام بڻيا، جيڪي ڪپڙي جي دڪاندار جي شاگرد جي زندگي ڏيکارين ٿا ۽ سماج ۾ دولت جي ورڇ تي تنقيد پڻ پيش ڪن ٿا. ويلز جي والدين جي شاديءَ ۾ ڇڪتاڻ هئي، جنهن جو وڏو سبب اهو هو ته سندس ماءُ [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] هئي ۽ پيءُ [[آزاد فڪري|آزاد فڪر وارو]] هو. جڏهن سندس ماءُ ليڊي جي نوڪرياڻي طور ڪم تي واپس وئي ([[اپارڪ]] ۾، [[ويسٽ سسڪس]] جي هڪ [[انگريزي ڏيهي گهر|ڏيهي گهر]] ۾)، تڏهن نوڪريءَ جي شرطن مان هڪ اهو هو ته کيس پنهنجي مڙس ۽ ٻارن لاءِ رهائش جي جاءِ رکڻ جي اجازت نه هوندي. ان کان پوءِ هوءَ ۽ جوزف الڳ زندگيون گذارڻ لڳا، جيتوڻيڪ اهي هڪ ٻئي سان وفادار رهيا ۽ ڪڏهن به طلاق نه ورتائون. نتيجي طور، هربرٽ جون ذاتي تڪليفون وڌيون، ڇاڪاڻ ته هو پوءِ ڪپڙي جي وڪرو ڪندڙ طور ناڪام ٿيو ۽ بعد ۾ ڪيمسٽ جي مددگار طور پڻ ناڪام ٿيو. بهرحال، اپارڪ ۾ هڪ شاندار لائبريري هئي، جنهن ۾ هو پاڻ کي غرق ڪري ڇڏيائين، ۽ هن ڪيترائي ڪلاسيڪي ڪم پڙهيا، جن ۾ [[افلاطون]] جي ''[[ريپبلڪ (افلاطون)|ريپبلڪ]]''، [[ٿامس مور]] جي ''[[يوٽوپيا (مور جو ڪتاب)|يوٽوپيا]]''، ۽ [[ڊينيئل ڊيفو]] جا ڪم شامل هئا.<ref name="McFarland">{{cite book|last1=Pilkington|first1=Ace G.|title=Science Fiction and Futurism: Their Terms and Ideas|date=2017|publisher=McFarland|page=137}}</ref> جڏهن هو افسانوي ادب جي هڪ جدا صنف طور سائنس فڪشن جو پهريون اڳواڻ بڻيو، تڏهن ويلز پنهنجي ڪمن جي حوالي سان [[ميري شيلي]] جي ''[[فرينڪنسٽائن]]'' جو ذڪر ڪندي لکيو تہ ”اهي اهڙي لکڻين جي طبقي سان تعلق رکن ٿا، جنهن ۾ ''فرينڪنسٽائن'' جي ڪهاڻي شامل آهي.“<ref>{{cite web |first=Philip |last=Ball |author-link=فلپ بال |url=https://www.newstatesman.com/2018/07/war-of-the-worlds-2018-bbc-hg-wells |title=What the War of the Worlds means now |date=18 July 2018 |work=[[نيو اسٽيٽسمن]] |access-date=7 August 2022}}</ref> === استاد === [[File:HG Wells 20181021 120408.jpg|thumb|240px|[[مڊهرسٽ]]، ويسٽ سسڪس، ۾ يادگاري تختي، جيڪا ان هنڌ کي ظاهر ڪري ٿي جتي ويلز 1883ع ۽ 1884ع جي وچ ۾ [[مڊهرسٽ گرامر اسڪول]] ۾ استاد طور رهائش پذير هو]] آڪٽوبر 1879ع ۾ ويلز جي ماءُ، هڪ پري جي مائٽ آرٿر وليمز وسيلي، هن لاءِ سومرسيٽ جي [[ووڪي]] ۾ [[نيشنل اسڪول (انگلينڊ ۽ ويلز)|نيشنل اسڪول]] ۾ شاگرد-استاد طور شامل ٿيڻ جو بندوبست ڪيو، يعني اهڙو وڏو شاگرد جيڪو ننڍن ٻارن کي پڙهائيندو هو.<ref name="GHW1925">{{cite book |last=Wells |first=Geoffrey Henry |title=The Works of H.{{nbsp}}G. Wells |publisher=[[روٽليج]] |location=[[لنڊن]] |date=1925 |page=xvi |oclc=458934085 }}</ref> ساڳئي سال ڊسمبر ۾، بهرحال، وليمز کي پنهنجي قابليتن ۾ بي قاعدگين سبب برطرف ڪيو ويو ۽ ويلز کي اپارڪ واپس موڪليو ويو. ويجهي [[مڊهرسٽ]] ۾ هڪ ڪيمسٽ وٽ مختصر شاگردي ۽ [[مڊهرسٽ گرامر اسڪول]] ۾ بورڊر طور اڃا به مختصر رهائش کان پوءِ، هن هائيڊز ۾ پنهنجي شاگردي جا ڪاغذ صحيح ڪيا. 1883ع ۾ ويلز پنهنجي والدين کي قائل ڪيو ته کيس شاگردي مان آزاد ڪن، ۽ هن مڊهرسٽ گرامر اسڪول طرفان ٻيهر پيش ڪيل شاگرد-استاد ٿيڻ جو موقعو قبول ڪيو؛ سندس اڳوڻي مختصر رهائش دوران لاطيني ۽ سائنس ۾ سندس مهارت ياد رکي وئي هئي.<ref name=Smith/><ref name="GHW1925"/> سائوٿ سي ۾ گذاريل سال ان وقت تائين سندس زندگيءَ جا سڀ کان وڌيڪ ڏکيا سال هئا، پر مڊهرسٽ گرامر اسڪول ۾ عهدو حاصل ڪرڻ جي خوش قسمتي سبب ويلز پنهنجي خود تعليم سنجيدگيءَ سان جاري رکي سگهيو.<ref name=Smith/> ايندڙ سال ويلز کي لنڊن ۾ نارمل اسڪول آف سائنس، جيڪو بعد ۾ [[رائل ڪاليج آف سائنس]]، [[سائوٿ ڪينسنگٽن]] ٿيو ۽ پوءِ [[امپيريل ڪاليج لنڊن]] جو حصو بڻيو، ۾ اسڪالرشپ ملي، جتي هن [[ٿامس هينري هڪسلي]] جي نگرانيءَ هيٺ [[حياتيات]] پڙهي. اڳوڻي شاگرد طور هن بعد ۾ رائل ڪاليج آف سائنس ايسوسيئيشن قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جنهن جو هو 1909ع ۾ پهريون صدر بڻيو. ويلز پنهنجي نئين اسڪول ۾ 1887ع تائين پڙهيو، ۽ اسڪالرشپ سبب کيس هفتي ۾ 21 [[شلنگ]]، يعني هڪ [[گني (برطانوي سڪو)|گني]]، ملندي هئي. هي رقم آرامده هجڻ کپندي هئي، ڇاڪاڻ ته ان وقت ڪيترن [[پورهيت طبقو|پورهيت طبقي]] جي خاندانن جي سڄي گهريلو آمدني ”لڳ ڀڳ هڪ پائونڊ هفتي ۾“ هوندي هئي،<ref>Reeves, M. S. ''Round About a Pound a Week''. New York: Garland Pub., 1980. {{ISBN|0-8240-0119-2}}. Some of the text is available online.</ref> پر پنهنجي ''Experiment in Autobiography'' ۾ ويلز مسلسل بکيو رهڻ جو ذڪر ڪري ٿو، ۽ حقيقت ۾ ان وقت جون سندس تصويرون هڪ تمام سنهي ۽ غذائي کوٽ ۾ مبتلا نوجوان کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref>{{cite book|last1=Brome|first1=Vincent|title=H.{{nbsp}}G. Wells|date=2008|publisher=House of Stratus|page=180}}</ref> هو جلد ئي اسڪول جي بحث مباحثي واري سوسائٽي ۾ داخل ٿيو. اهي سال سماج جي ممڪن سڌاري ۾ سندس دلچسپيءَ جي شروعات ظاهر ڪن ٿا. شروع ۾ هن موضوع کي افلاطون جي ''ريپبلڪ'' وسيلي ڏٺو، پر جلد ئي هو سوشلزم جي همعصر خيالن ڏانهن مڙيو، جيڪي نئين قائم ٿيل [[فيبين سوسائٽي]] ۽ [[وليم مورس]] جي گهر [[ڪيلمسڪاٽ هائوس]] ۾ ڏنل مفت ليڪچرن ۾ پيش ٿيندا هئا. هو ''دي سائنس اسڪول جرنل'' جي باني ماڻهن مان پڻ هو، جيڪو هڪ اسڪولي رسالو هو، جنهن کيس ادب ۽ سماج بابت پنهنجا خيال ظاهر ڪرڻ سان گڏ افسانوي ادب ۾ هٿ آزمائڻ جو موقعو ڏنو؛ سندس ناول ''[[دي ٽائيم مشين]]'' جو اڳوڻو روپ رسالي ۾ ”[[دي ڪرونڪ آرگوناٽس]]“ جي عنوان هيٺ شايع ٿيو. 1886–87ع جو تعليمي سال سندس پڙهائيءَ جو آخري سال هو. [[File:H. G. Wells, c.1890.jpg|thumb|left|ويلز لنڊن ۾ پڙهندي، {{Circa}} 1890ع]] 1888ع دوران ويلز [[اسٽوڪ-آن-ٽرينٽ]] ۾ رهيو، جتي هو [[باسفورڊ، اسٽافورڊ شائر|باسفورڊ]] ۾ رهندو هو. [[دي پوٽريز]] جو منفرد ماحول يقيناً الهام جو ذريعو هو. هن علائقي مان هڪ دوست کي خط ۾ لکيو ته ”هن ضلعي مون تي زبردست اثر وڌو“. سمجهيو وڃي ٿو ته ''دي وار آف دي ورلڊز'' ۾ سندس ڪجهه بيانن جو الهام هتي گذاريل مختصر وقت مان آيو، جڏهن هن شهر مٿان لوهه جي ڀٽين کي ٻرندي ڏٺو، جيڪي آسمان ۾ وڏيون ڳاڙهيون روشنيون اڇلائينديون هيون. دي پوٽريز ۾ سندس رهائش جو نتيجو خوفناڪ مختصر ڪهاڻي ”[[دي ڪون]]“ (1895، سندس مشهور ''دي ٽائيم مشين'' جي همعصر) پڻ هئي، جيڪا شهر جي اتر ۾ قائم آهي. ڪجهه وقت پڙهائڻ کان پوءِ—هو ٿوري عرصي لاءِ ويلز ۾ [[هولٽ، ريڪسهام ڪائونٽي بورو|هولٽ]] اڪيڊمي جي عملي ۾ شامل هو<ref>{{cite news|date=3 October 2016|title=Teaching spell near Wrexham inspired one of the nation's greatest science fiction writers|first=Jamie|last=Bowman|work=[[دي ليڊر (ويلشي اخبار)|دي ليڊر]]|location=Wrexham|access-date=13 May 2018|url=http://www.leaderlive.co.uk/news/15956789.Teaching_spell_near_Wrexham_inspired_one_of_the_nation_s_greatest_science_fiction_writers/}}</ref>—ويلز لاءِ تعليمي اصولن ۽ طريقن بابت پنهنجي ڄاڻ وڌائڻ ضروري ٿي پيو ۽ هو ڪاليج آف پريسيپٽرز ([[ڪاليج آف ٽيچرز]]) ۾ داخل ٿيو. بعد ۾ هن ان ڪاليج مان Licentiate ۽ فيلوشپ [[ڪاليج آف ٽيچرز|FCP]] ڊپلوما حاصل ڪيا. 1890ع تائين وڃي ويلز [[لنڊن يونيورسٽي ايڪسٽرنل سسٽم|لنڊن يونيورسٽي ايڪسٽرنل پروگرام]] مان [[حيوانيات]] ۾ بيچلر آف سائنس جي ڊگري حاصل ڪئي. 1889–90ع ۾ هن لنڊن جي هينلي هائوس اسڪول ۾ استاد طور عهدو حاصل ڪيو، جتي هن [[اي. اي. ملن]] کي پڙهايو، جنهن جو پيءُ اهو اسڪول هلائيندو هو.<ref>{{cite journal |url= http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22657 |date=1989 |title=Hampstead: Education |journal=A History of the County of Middlesex |volume=9 |pages=159–169 |access-date=9 June 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kirjasto.sci.fi/aamilne.htm|title=A. A. Milne|website=Books and Writers (kirjasto.sci.fi)|first=Petri|last=Liukkonen|publisher=[[ڪوسانڪوسڪي]] Public Library|location=Finland|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222205524/http://www.kirjasto.sci.fi/aamilne.htm|archive-date=22 February 2014|url-status=dead}}</ref> سندس پهريون شايع ٿيل ڪم ٻن جلدن ۾ ''Text-Book of Biology'' (1893) هو.<ref>{{cite book|title=H.{{nbsp}}G. Wells Under Revision: Proceedings of the International H.{{nbsp}}G. Wells Symposium, London, July 1986|url=https://archive.org/details/hgwellsunderrevi00inte/page/123|url-access=registration|date=1990|publisher=Associated University Presse|page=123]|isbn=9780945636052}}</ref> [[رائل ڪاليج آف سائنس|نارمل اسڪول آف سائنس]] ڇڏڻ کان پوءِ ويلز آمدنيءَ جي ذريعي کان محروم ٿي ويو. سندس چاچي ميري، جيڪا سندس پيءُ جي سالِي هئي، کيس ڪجهه وقت لاءِ پاڻ وٽ رهڻ جي دعوت ڏني، جنهن سندس رهائش جو فوري مسئلو حل ڪري ڇڏيو. پنهنجي چاچي وٽ رهائش دوران هن جي دلچسپي سندس ڌيءَ، ازابيل، ۾ وڌندي وئي، جنهن سان هن بعد ۾ محبت ڪئي ۽ شادي ڪئي. پئسا ڪمائڻ لاءِ هن رسالن، جهڙوڪ ''[[دي پال مال گزيٽ]]''، لاءِ مختصر مزاحيه مضمون لکڻ شروع ڪيا، جن کي بعد ۾ ''[[سيليڪٽ ڪنورسيشنز وٿ اين انڪل]]'' (1895) ۽ ''[[سرٽن پرسنل ميٽرز]]'' (1897) ۾ گڏ ڪيو ويو. صحافت جي هن انداز ۾ ويلز ايترو گهڻو پيداوار ڏيندڙ بڻيو جو سندس ڪيترائي شروعاتي ٽڪرا اڃا تائين سڃاڻپ ۾ نه آيا آهن. ڊيوڊ سي. سمٿ موجب: <blockquote>ويلز جا اڪثر وقتي ٽڪرا گڏ نه ڪيا ويا آهن، ۽ ڪيترن کي ته سندس طور سڃاتو به نه ويو آهي. ويلز کي لڳ ڀڳ 1896ع کان پوءِ تائين خودبخود اهڙو باءِ لائن نه ملندو هو، جيڪو سندس شهرت گهري ٿي. ... نتيجي طور، سندس ڪيترائي شروعاتي ٽڪرا اڻڄاتل آهن. ظاهر آهي ته ويلز جا ڪيترائي شروعاتي مواد گم ٿي ويا آهن.<ref>{{cite book |first=David C. |last=Smith |author-link=ڊيوڊ سي. سمٿ (مورخ) |title=H.{{nbsp}}G. Wells: Desperately Mortal: A Biography |publisher=[[ييل يونيورسٽي پريس]] |date=1986 |isbn=978-0-300-03672-5 |location=[[نيو هيون]] |page=35}}</ref></blockquote> انهن مختصر ٽڪرن ۾ ڪاميابيءَ کيس ڪتابي ڊيگهه جا ڪم لکڻ لاءِ همٿايو، ۽ هن 1895ع ۾ پنهنجو پهريون ناول ''[[دي ٽائيم مشين]]'' شايع ڪيو.<ref>{{cite book |last=Hammond|first=John R. |date=2004 |title=H.{{nbsp}}G. Wells's ''The Time Machine'': A Reference Guide |location=[[ويسٽپورٽ، ڪنيڪٽڪٽ]] |publisher=[[پريگر پبلشرز|پريگر]] |page=50}}</ref> === ذاتي زندگي === [[File:MayburyRoad h.g.wells house.jpg|thumb|upright|left|141 ميئبري روڊ، [[ووڪنگ]]، جتي ويلز مئي 1895ع کان 1896ع جي آخر تائين رهيو<ref name="celebWoking-HGW">{{cite web |url=http://www.celebratewoking.info/legacywellsinwoking/HG_WellsandWoking |title=H.{{nbsp}}G. Wells and Woking |author=<!--Not stated--> |date=2016 |website=Celebrate Woking |publisher=Woking Borough Council |access-date=5 March 2017 |quote=H.{{nbsp}}G. Wells arrived in Woking in May 1895. He lived at 'Lynton', Maybury Road, Woking, which is now numbered 141 Maybury Road. Today, there is an English Heritage blue plaque displayed on the front wall of the property, which marks his period of residence. |archive-date=6 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170306032447/http://www.celebratewoking.info/legacywellsinwoking/HG_WellsandWoking |url-status=dead}}</ref>]] 1891ع ۾ ويلز پنهنجي [[سوٽ سان شادي|سوٽ]] ازابيل ميري ويلز (1865–1931؛ 1902ع کان ازابيل ميري سمٿ) سان شادي ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.vintag.es/2017/05/they-did-what-15-famous-people-who.html |title=They Did What? 15 Famous People Who Actually Married Their Cousins |access-date=24 August 2019}}</ref> ٻنهي 1894ع ۾ الڳ ٿيڻ تي اتفاق ڪيو، جڏهن ويلز پنهنجي شاگردن مان هڪ، [[ڪيٿرين ويلز|ايمي ڪيٿرين رابنس]] (1872–1927؛ بعد ۾ جين جي نالي سان مشهور)، سان محبت ۾ پئجي ويو. مئي 1895ع ۾ هوءَ هن سان گڏ [[ووڪنگ]]، سري، منتقل ٿي. اهي شهر جي مرڪز ۾ ميئبري روڊ تي ڪرائي جي گهر ”لنٽن“ (هاڻي نمبر 141) ۾ لڳ ڀڳ 18 مهينن کان ٿورو گهٽ عرصو رهيا، ۽ آڪٽوبر 1895ع ۾ سينٽ پئنڪرس رجسٽر آفيس ۾ شادي ڪيائون.<ref name="WIW-WBC">{{cite book |title=Wells In Woking: 150th Anniversary 1866–2016: Free Souvenir Programme |url=http://www.celebratewoking.info/legacywellsinwoking/programme.pdf |location=[[ووڪنگ، سري]] |publisher=[[ووڪنگ بورو ڪائونسل]] |pages=4–5 |date=2016 |access-date=5 March 2017 |archive-date=5 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305194024/http://www.celebratewoking.info/legacywellsinwoking/programme.pdf |url-status=dead }}</ref> ووڪنگ ۾ سندس مختصر عرصو شايد سندس سڄي لکڻ واري ڪيريئر جو سڀ کان وڌيڪ تخليقي ۽ پيداوار وارو دور هو؛ اتي رهندي هن ''[[دي وار آف دي ورلڊز]]'' ۽ ''[[دي ٽائيم مشين]]'' جي رٿابندي ڪئي ۽ لکيو، ''[[دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو]]'' مڪمل ڪيو، ''[[دي ونڊرفل وزٽ]]'' ۽ ''[[دي ويلز آف چانس]]'' لکيا ۽ شايع ڪيا، ۽ ٻه ٻيا شروعاتي ڪتاب، ''[[وين دي سليپر ويڪس]]'' ۽ ''[[لو اينڊ مسٽر ليوشام]]''، لکڻ شروع ڪيا.<ref name="WIW-WBC"/><ref name="GoogleRiddle">ويلز جي ڄمڻ جي 143هين سالگرهه کان اڳ، [[گوگل]] هڪ ڪارٽون معما سيريز شايع ڪئي، جنهن جو حل ووڪنگ جي ويجهو هورسيل ڪامن جا هم وقتا هئا، يعني ''دي وار آف دي ورلڊز'' ۾ مريخي لاهن واري جاءِ؛ اهو اخبار جي مضمون ۾ بيان ڪيو ويو: {{cite web |url=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/sep/21/google-hgwells-doodle-mystery |title=H.{{nbsp}}G. Wells – Google reveals answer to teaser doodles |last=Schofield |first=Jack |date=21 September 2009 |work=[[دي گارجين]] |access-date=5 March 2017}}</ref> [[File:The Works of H G Wells Volume 4 (page 10 crop).jpg|thumb|upright|ويلز جي ٻي زال، ايمي ڪيٿرين ”جين“ ويلز]] 1896ع جي آخر اونهاري ۾، ويلز ۽ جين [[ورسيسٽر پارڪ]]، [[ڪنگسٽن اپان ٿيمز]] جي ويجهو، هڪ وڏي گهر ۾ ٻن سالن لاءِ منتقل ٿيا؛ اهو سلسلو تڏهن ختم ٿيو جڏهن سندس خراب صحت کين [[فوڪ اسٽون]] ويجهو سينڊگيٽ کڻي وئي، جتي هن 1901ع ۾ وڏو خانداني گهر، [[اسپيڊ هائوس]]، تعمير ڪيو. جين مان هن کي ٻه پٽ ٿيا: [[جي. پي. ويلز|جارج فلپ]]، جنهن کي ”گپ“ سڏيو ويندو هو (1901–1985)، ۽ فرينڪ رچرڊ (1903–1982)، جيڪو فلم ڊائريڪٽر [[سائمن ويلز]] جو ڏاڏو هو. جين 6 آڪٽوبر 1927ع تي [[گريٽ ڊنمائو|ڊنمائو]] ۾ 55 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي، جنهن ويلز کي تمام گهڻو صدمو ڏنو. سندس لاش کي [[گولڊرز گرين]] ۾ ساڙيو ويو، جتي جوڙي جا دوست، جن ۾ [[جارج برنارڊ شا]] به شامل هو، موجود هئا. ويلز جا ڪيترائي عشقيه [[معاشقو|معاشقا]] هئا.<ref>{{cite book |last=Lynn|first=Andrea |title=Shadow Lovers: The Last Affairs of H.{{nbsp}}G. Wells |date=2001 |publisher=[[ويسٽ ويو پريس|ويسٽ ويو]] |location=[[بولڊر، ڪولوراڊو]] |isbn=978-0-8133-3394-6 |pages=10; 14; 47 et sec |url=https://archive.org/details/shadowloverslast00lynn/page/10 |url-access=registration}}</ref> [[ڊوروٿي رچرڊسن]] سندس دوست هئي، جنهن سان سندس مختصر معاشقو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ 1907ع ۾ حمل ۽ اسقاط حمل ٿيو. ويلز جي زال رچرڊسن جي اسڪولي ساٿي رهي هئي.<ref>{{cite book |last=Fromm |first=Gloria G. |date=1977 |title=Dorothy Richardson: A Biography |url=https://archive.org/details/dorothyrichardso00from |publisher=[[يونيورسٽي آف الينوئي پريس]] |location=[[اربانا، الينوئي|اربانا]] |isbn=978-0-252006-31-9 |page=xxx}}</ref> ڊسمبر 1909ع ۾ کيس ليکڪا [[ايمبر ريوز]] مان هڪ ڌيءَ، اينا-جين، ڄائي،<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2005/apr/02/featuresreviews.guardianreview33|title=A room of her own|author = Margaret Drabble|work= The Guardian|date=1 April 2005}}</ref> جنهن جي والدين، [[وليم پيمبر ريوز|وليم]] ۽ [[ماڊ پيمبر ريوز]]، سان ويلز جي ملاقات [[فيبين سوسائٽي]] وسيلي ٿي هئي. ايمبر ان ئي سال جولاءِ ۾ وڪيل [[جي. آر. بلانڪو وائٽ]] سان شادي ڪئي هئي، جنهن جو بندوبست جزوي طور ويلز به ڪيو هو. جڏهن [[بيٽرس ويب]] ويلز جي ايمبر سان ”گندي سازش“ تي ناپسنديدگي ظاهر ڪئي، تڏهن هن جواب ۾ پنهنجي 1911ع جي ناول ''دي نيو ميڪياويلي'' ۾ بيٽرس ويب ۽ سندس مڙس سڊني ويب کي ”آلٽيئورا ۽ آسڪر بيلي“ طور طنزيه نموني پيش ڪيو، جيڪي تنگ نظر، بورجوا هٿ چراند ڪندڙ جوڙو هئا. 1910ع ۽ 1913ع جي وچ ۾ ناول نگار [[ايلزبيٿ فان آرنم]] سندس محبوبائن مان هڪ هئي.<ref>{{cite ODNB |title=Arnim, Mary Annette [May] von [née Mary Annette Beauchamp; known as Elizabeth von Arnim; other married name Mary Annette Russell, Countess Russell] (1866–1941), novelist |url=https://www.oxforddnb.com/display/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-35883 |access-date=29 December 2022 |date=2004 |doi=10.1093/ref:odnb/35883}}</ref> 1914ع ۾، هن کي ناول نگار ۽ [[نسائيت پسند]] [[ريبيڪا ويسٽ]] مان پٽ [[اينٿوني ويسٽ (ليکڪ)|اينٿوني ويسٽ]] (1914–1987) ڄائو، جيڪا هن کان 26 سال ننڍي هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.kirjasto.sci.fi/hgwells.htm |title=H.{{nbsp}}G. Wells |website=Books and Writers (kirjasto.sci.fi) |first=Petri |last=Liukkonen |publisher=[[ڪوسانڪوسڪي]] Public Library |location=Finland |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221021820/http://www.kirjasto.sci.fi/hgwells.htm |archive-date=21 February 2015 |url-status=dead}}</ref> 1920–21ع ۾، ۽ پوءِ سندس وفات تائين وقفي وقفي سان، هن جو آمريڪي [[پيدائش روڪٿام]] جي ڪارڪن [[مارگريٽ سينگر]] سان معاشقو رهيو.<ref>[https://www.nyu.edu/projects/sanger/articles/passionate_friends.php "The Passionate Friends: H.{{nbsp}}G. Wells and Margaret Sanger"], at the Margaret Sanger Paper Project.</ref> 1924ع ۽ 1933ع جي وچ ۾، ويلز پنهنجي کان 22 سال ننڍي ڊچ سياح ۽ ليکڪا [[اوڊيٽ ڪيون]] سان گڏ رهيو، جنهن سان هو فرانس جي [[گراس]] ۾ گڏجي ٺاهيل گهر ''لو پيدو'' ۾ رهندو هو. ويلز پنهنجو سڀ کان ڊگهو ڪتاب ''[[دي ورلڊ آف وليم ڪلسولڊ]]'' (1926) هن جي نالي منسوب ڪيو.<ref>{{cite web|last=Dixon|first=Kevin|date=20 July 2014|title=Odette Keun, H.{{nbsp}}G. Wells and the Third Way |url=http://www.theprsd.co.uk/2014/07/20/odette-keun-hg-wells-third-way/ |access-date=29 December 2022 |website=People's Republic of South Devon}}</ref> 1920ع ۾ روس ۾ [[ميڪسم گورڪي]] سان ملڻ دوران، هو گورڪي جي محبوبه [[مورا بڊبرگ]] سان همبستر ٿيو،<ref>{{cite news |last=Hill |first=Amelia |date=7 January 2001 |title=The secret loves of H.{{nbsp}}G. Wells unmasked |work=[[دي آبزرور]] |url=https://www.theguardian.com/uk/2001/jan/07/books.booksnews1 |access-date=10 September 2020 |issn=0029-7712}}</ref> جيڪا ان وقت اڃا ڪائونٽيس بينڪندورف هئي ۽ هن کان 27 سال ننڍي هئي. 1933ع ۾، جڏهن هوءَ گورڪي کي ڇڏي لنڊن لڏي آئي، تڏهن انهن جو تعلق ٻيهر شروع ٿيو ۽ هن ويلز جي آخري بيماري دوران سندس سنڀال ڪئي. ويلز بار بار هن کان شاديءَ جي درخواست ڪئي، پر بڊبرگ سندس تجويزون سختيءَ سان رد ڪيون.<ref>{{cite web |last=Aron |first=Nina Renata |date=18 May 2017 |title=The impossibly glamorous life of this Russian baroness spy needs to be a movie |url=https://timeline.com/baroness-moura-budberg-spy-8cff5692c9c6 |access-date=29 December 2022 |website=[[ميڊيم (ويب سائيٽ)|ميڊيم]] |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516234100/https://timeline.com/baroness-moura-budberg-spy-8cff5692c9c6 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last=Dirda |first=Michael |author-link=مائيڪل ڊردا |date=22 May 2005 |title=Moura? Moura Budberg? Now whe{{nbsp}}... |newspaper=[[واشنگٽن پوسٽ]] |url=https://www.washingtonpost.com/archive/entertainment/books/2005/05/22/moura-moura-budberg-now-whe/c0e491b3-00fc-4e9e-9778-04641a72eab5/ |access-date=29 December 2022 |issn=0190-8286}}</ref> ''Experiment in Autobiography'' (1934) ۾ ويلز لکيو: ”مان ڪڏهن به وڏو عاشق نه رهيو آهيان، جيتوڻيڪ مون ڪيترن ماڻهن سان تمام گهري محبت ڪئي آهي.“<ref>{{cite book |last=Wells |first=H.G. |url=https://www.fadedpage.com/showbook.php?pid=20100511 |title=H.G. Wells: Experiment in Autobiography |date=1934 |publisher=[[جي. بي. لپنڪاٽ اينڊ ڪمپني]] |location=New York City |author-link=ايڇ. جي. ويلز}}</ref> [[ڊيوڊ لاج (ليکڪ)|ڊيوڊ لاج]] جو ناول ''A Man of Parts'' (2011){{snd}}جيڪو ليکڪ جي نوٽ موجب ”حقيقي ذريعن تي ٻڌل داستان“ آهي{{snd}}مٿي ذڪر ڪيل عورتن ۽ ٻين سان ويلز جي لاڳاپن جو هڪ قائل ڪندڙ ۽ عام طور تي همدرداڻو بيان پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last=Lodge |first=David |author-link=ڊيوڊ لاج (ليکڪ) |title=A Man of Parts |date=2011 |publisher=[[رينڊم هائوس]]}}</ref> === مصور === ويلز پنهنجي خيالن ۽ احساسن جي اظهار جو هڪ ذريعو تصويرون ۽ خاڪا ٺاهڻ کي به بڻايو. سندس ڪيترائي خاڪا ۽ ڊرائنگون سندس ذاتي ڊائرين جي شروعاتي ۽ عنوان وارن صفحن تي ملن ٿيون، جن جا موضوع سياسي تبصرن کان وٺي پنهنجي همعصر اديبن بابت راءِ ۽ ان وقت جي رومانوي لاڳاپن تائين پکڙيل هئا. ايمي ڪيٿرين، جنهن کي هو ”جين“ سڏيندو هو، سان شادي دوران هن وڏي تعداد ۾ تصويرون ٺاهيون، جن مان ڪيترين ۾ سندن ازدواجي زندگي بابت سڌا تبصرا شامل هئا. ان دور ۾ هو انهن تصويرن کي ”پڪشواز“ (''picshuas'') سڏيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://news.illinois.edu/news/06/0531wells.html |title=H.{{nbsp}}G. Wells' cartoons, a window on his second marriage, focus of new book {{pipe}} Archives {{pipe}} News Bureau |publisher=University of Illinois |date=31 May 2006 |access-date=10 June 2012 |archive-date=22 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722043830/http://news.illinois.edu/news/06/0531wells.html |url-status=dead }}</ref> ويلز جي انهن ”پڪشواز“ تي ڪيترن سالن کان محققن تحقيق ڪئي آهي، ۽ 2006ع ۾ ان موضوع تي هڪ ڪتاب پڻ شايع ٿيو.<ref>Rinkel, Gene and Margaret. ''The Picshuas of H.{{nbsp}}G. Wells: A burlesque diary''. Urbana: University of Illinois Press, 2006. {{ISBN|0-252-03045-1}} (cloth: acid-free paper).</ref> === ليکڪ === [[File:Woking tripod.JPG|thumb|right|[[ووڪنگ]] ۾ ''[[دي وار آف دي ورلڊز]]'' جي [[ٽرائپاڊ (دي وار آف دي ورلڊز)|ٽرائپاڊ]] جو مجسمو. هي ڪتاب انسانذات ۽ [[افسانوي ادب ۾ زمين کان ٻاهرين مخلوق|زمين کان ٻاهرين نسل]] جي وچ ۾ ٽڪراءَ جي بنيادي تصويرڪشي آهي.]] سندس ڪجهه شروعاتي ناول، جن کي ”[[سائنسي رومانس]]“ چيو ويندو آهي، سائنس فڪشن ۾ هاڻي ڪلاسيڪي سمجهيا ويندڙ ڪيترائي موضوع ايجاد ڪيا. اهڙا ڪم ''[[دي ٽائيم مشين]]''، ''[[دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو]]''، ''[[دي انوزبل مين]]''، ''[[دي وار آف دي ورلڊز]]''، ''[[دي سليپر اويڪس|وين دي سليپر ويڪس]]'' ۽ ''[[دي فرسٽ مين ان دي مون]]'' آهن. هن حقيقت پسند ناول پڻ لکيا، جن کي تنقيدي ساراهه ملي، جن ۾ ''[[ڪپس]]'' ۽ [[ايڊورڊي دور]] دوران انگريزي ثقافت تي تنقيد ڪندڙ ''[[ٽونو-بنگي]]'' شامل آهن. ويلز درجنين مختصر ڪهاڻيون ۽ ناوليٽ پڻ لکيا، جن ۾ ”دي فلاورنگ آف دي اسٽرينج آرڪڊ“ شامل آهي، جنهن [[چارلس ڊارون|ڊارون]] جي انقلابي نباتاتي خيالن جو مڪمل اثر وسيع عوام تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪئي، ۽ ان کان پوءِ ”[[دي ڪنٽري آف دي بلائنڊ]]“ (1904ع) جهڙيون ڪيتريون بعد واريون ڪاميابيون آيون.<ref>{{cite journal |last=Endersby |first=Jim |date=June 2016 |title=Deceived by orchids: sex, science, fiction and Darwin |url=https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-for-the-history-of-science/article/abs/deceived-by-orchids-sex-science-fiction-and-darwin/6D94917E32C7787D11AC5949BAA0176C |journal=[[برٽش جرنل فار دي هسٽري آف سائنس]] |volume=49|issue=2 |pages=205–229 |doi=10.1017/S0007087416000352 |pmid=27278105 |s2cid=23027055 |issn=0007-0874|url-access=subscription }}</ref> ليکڪ [[جيمس اي. گن (ليکڪ)|جيمس اي. گن]] دليل ڏنو ته سائنس فڪشن صنف ۾ ويلز جي اهم ڀاڱيدارين مان هڪ سندس طريقو هو، جنهن کي هن ويلز جو ”خيالن جو نئون نظام“ چيو.<ref>{{cite web |url=http://www.sfcenter.ku.edu/tomorrow.htm |title=The Man Who Invented Tomorrow |archive-url=https://archive.today/20120805171522/http://www.sfcenter.ku.edu/tomorrow.htm |archive-date=5 August 2012 |quote=In 1902, when [[Arnold Bennett]] was writing a long article for ''[[Cosmopolitan (magazine)|Cosmopolitan]]'' about Wells as a serious writer, Wells expressed his hope that Bennett would stress his "new system of ideas". Wells developed a theory to justify the way he wrote (he was fond of theories), and these theories helped others write in similar ways.}}</ref> گن جي راءِ هئي ته ليکڪ کي هميشه ڪهاڻي کي جيترو ٿي سگهي اعتبار جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيتوڻيڪ ليکڪ ۽ پڙهندڙ ٻنهي کي خبر هجي ته ڪجهه عنصر ناممڪن آهن؛ اهڙي طرح پڙهندڙ خيالن کي اهڙي شيءِ طور قبول ڪري سگهي ٿو جيڪا واقعي ٿي سگهي ٿي. اڄ ان کي ”قابلِ قبول ناممڪن“ ۽ ”[[يقين جي عارضي معطلي]]“ چيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ قياسي افسانوي ادب ۾ نه [[نظر نه اچڻ]] نئون هو ۽ نه [[وقت جو سفر]]، پر ويلز انهن تصورن ۾ حقيقت پسندي جو احساس شامل ڪيو، جن سان پڙهندڙ اڳ واقف نه هئا. هن اهڙي گاڏي استعمال ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو، جيڪا هلائيندڙ کي ارادي ۽ چونڊ سان وقت ۾ اڳتي يا پوئتي سفر ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي.<ref>{{cite news |title=A brief history of time travel |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/a-brief-history-of-time-travel-1566784.html |access-date=2 December 2020 |newspaper=The Independent|quote=Time travel began 100 years ago, with the publication of H.{{nbsp}}G. Wells' The Time Machine in January 1895. The notion of moving freely backwards and forwards in time, in the same way that we can move about in space, that was something new.}}</ref> ويلز جو ٺاهيل اصطلاح ”[[ٽائيم مشين]]“ اهڙي گاڏي لاءِ لڳ ڀڳ عالمي طور استعمال ٿئي ٿو.<ref name="McFarland"/> هن وضاحت ڪئي ته ''دي ٽائيم مشين'' لکندي هن محسوس ڪيو ته ”جيڪا ڪهاڻي مون کي ٻڌائڻي هئي، اها جيتري وڌيڪ ناممڪن هئي، اوترو ئي ان جو پس منظر عام هجڻ لازمي هو، ۽ جن حالتن ۾ مون هاڻي [[وقت جو سفر|ٽائيم ٽريولر]] کي رکيو، اهي سڀ مضبوط مٿئين طبقي جي آرامن بابت منهنجي تصور ۾ ايندڙ شيون هيون.“<ref>{{cite web|url=http://www.writework.com/book-guides/the-time-machine-h-g-wells/scientists-and-gentlemen|title=The Time Machine – Scientists and Gentlemen – WriteWork|website=www.writework.com}}</ref> ”ويلز جي قانون“ ۾، سائنس فڪشن ڪهاڻي ۾ صرف هڪ غيرمعمولي مفروضو هجڻ گهرجي. تنهنڪري ناممڪن ڳالهين جي جواز طور هن سائنسي خيال ۽ نظريا استعمال ڪيا. ويلز جي ”قانون“ بابت سڀ کان مشهور بيان سندس 1934ع ۾ شايع ٿيل ڪمن جي مجموعي جي تعارف ۾ اچي ٿو: {{blockquote|جيئن ئي جادوئي چال ٿي وڃي، فئنٽسي ليکڪ جو سڄو ڪم اهو هوندو آهي ته باقي هر شيءِ انساني ۽ حقيقي رکي. سادي تفصيلن جا لمس لازمي آهن ۽ مفروضي سان سخت وابستگي پڻ. بنيادي مفروضي کان ٻاهر ڪا به اضافي فئنٽسي ايجاد کي فوراً غيرذميواراڻي بيوقوفيءَ جو رنگ ڏئي ٿي.<ref name="Bhelkar 2009 p. 19">{{cite book |last=Bhelkar |first=Ratnakar D. |title=Science Fiction: Fantasy and Reality |publisher=Atlantic Publishers & Distributors |date=2009 |isbn=978-81-269-1036-6 |url=https://books.google.com/books?id=bvt_NyXYGb0C&pg=PA19 |page=19}}</ref><ref name="Wells 1934 p. viii">{{cite book |last=Wells |first=H. G. |author-link=ايڇ. جي. ويلز |title=Seven famous novels |publisher=[[رينڊم هائوس]] |date=1934 |oclc=948822249 |page=viii}}</ref>}} [[گرفن (دي انوزبل مين)|ڊاڪٽر گرفن / دي انوزبل مين]] هڪ ذهين تحقيقي سائنسدان آهي، جيڪو نظر نه اچڻ جو طريقو دريافت ڪري ٿو، پر پاڻ کي اهو عمل واپس ڪرڻ ۾ ناڪام ڏسي ٿو. بي ترتيب ۽ غيرذميواراڻي تشدد جو شوقين، گرفن [[خوفناڪ افسانوي ادب]] جو هڪ علامتي ڪردار بڻجي ويو آهي.<ref>{{cite book|title=The Science of Fiction and the Fiction of Science: Collected Essays on SF Storytelling and the Gnostic Imagination|date=2009|publisher=McFarland|pages=41–42}}</ref> ''دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو'' ۾ هڪ ٻيڙي ٻڏي ويل ماڻهو ڊاڪٽر مورو جي ٻيٽ واري گهر تي ڇڏي ڏنو وڃي ٿو، جتي ڊاڪٽر مورو، هڪ [[پاڳل سائنسدان]]، جانورن مان زنده چير ڦاڙ وسيلي [[انسان-جانور هائبرڊ|انسان جهڙيون هائبرڊ مخلوقون]] پيدا ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Novels: The Island of Doctor Moreau|url=http://academic.depauw.edu/aevans_web/HONR101-02/WebPages/Spring2006/Schmid(Todd)/wells.html|access-date=16 October 2017|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126093251/http://academic.depauw.edu/aevans_web/HONR101-02/WebPages/Spring2006/Schmid(Todd)/wells.html|url-status=dead}}</ref> [[اپ لفٽ (سائنس فڪشن)|اپ لفٽ]] جي سڀ کان شروعاتي تصويرڪشي طور، هي ناول ڪيترن فلسفيانه موضوعن سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ درد ۽ ظلم، اخلاقي ذميواري، انساني سڃاڻپ، ۽ [[افسانوي ادب ۾ جينيات#جينياتي موضوع|فطرت ۾ انساني مداخلت]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.barnesandnoble.com/w/the-island-of-doctor-moreau-h-g-wells/1120353655?ean=9781499744446|title=The Island of Doctor Moreau: Original and Unabridged|author=Barnes & Noble|work=Barnes & Noble}}</ref> ''دي فرسٽ مين ان دي مون'' ۾ ويلز [[فلڪياتي جسم|فلڪياتي جسمن]] جي وچ ۾ ريڊيو رابطي جو خيال استعمال ڪيو، جيڪو [[نيڪولا ٽيسلا]] جي ان دعويٰ کان متاثر پلاٽ جو نقطو هو ته هن مريخ مان ريڊيو سگنل حاصل ڪيا هئا.<ref>{{cite web |last=Brewer |first=Nathan |date=19 October 2020 |title=Your Engineering Heritage: Thomas Edison and Nikola Tesla as Science Fiction Characters |url=https://insight.ieeeusa.org/articles/thomas-edison-and-nikola-tesla-as-science-fiction-characters/ |access-date=29 December 2022 |website=IEEE-USA InSight}}</ref> سائنس فڪشن کان علاوه، ويلز اهڙا ڪم پڻ پيدا ڪيا جيڪي اساطيري مخلوقن سان لاڳاپيل هئا، جهڙوڪ ''[[دي ونڊرفل وزٽ]]'' (1895ع) ۾ فرشتو ۽ ''[[دي سي ليڊي]]'' (1902ع) ۾ جلپري.<ref>{{cite book |last=Sherbourne |first=Michael |title=H.{{nbsp}}G. Wells: Another Kind of Life |publisher=[[پيٽر اوون پبلشرز|پيٽر اوون]] |date=2010 |page=108}}</ref> جيتوڻيڪ ''ٽونو-بنگي'' سائنس فڪشن ناول نه آهي، پر ريڊيو ايڪٽو زوال ان ۾ ننڍو پر نتيجا ڏيندڙ ڪردار ادا ڪري ٿو. ريڊيو ايڪٽو زوال ''[[دي ورلڊ سيٽ فري]]'' (1914ع) ۾ گهڻو وڏو ڪردار ادا ڪري ٿو، جيڪو ڪتاب [[فريڊرڪ سوڊي]] کي منسوب آهي، جنهن کي ريڊيو ايڪٽو [[آئسوٽوپ]]ن جي وجود کي ثابت ڪرڻ تي نوبل انعام مليو.<ref name="Chain reactor">{{cite news |title=H.{{nbsp}}G. Wells and the Scientific Imagination |url=https://www.vqronline.org/essay/hg-wells-and-scientific-imagination |access-date=6 August 2022 |work=The Virginia Quarterly Review.}}</ref> هن ڪتاب ۾ يقيناً ويلز جي سڀ کان وڏي پيش گوئي واري ڪاميابي شامل آهي، يعني [[ايٽمي هٿيار]] جو پهريون بيان، جنهن کي هن ”ائٽم بم“ سڏيو.<ref name="Chain reactor"/><ref name="Nuclear"/> ان وقت جا سائنسدان چڱيءَ طرح ڄاڻندا هئا ته [[ريڊيم]] جو قدرتي زوال هزارين سالن دوران آهستي آهستي توانائي خارج ڪري ٿو. خارج ٿيڻ جي ''رفتار'' عملي استعمال لاءِ تمام سست آهي، پر خارج ٿيندڙ ''ڪل مقدار'' تمام وڏي آهي. ويلز جو ناول هڪ اڻ ڄاڻايل ايجاد جي چوڌاري گهمي ٿو، جيڪا ريڊيو ايڪٽو زوال جي عمل کي تيز ڪري ٿي، ۽ اهڙا بم پيدا ڪري ٿي جيڪي عام تيز ڌماڪيدار مادَن کان وڌيڪ قوت سان نه ڦاٽندا آهن، پر ڏينهن جا ڏينهن ”ڦاٽندا رهندا“ آهن. ”ويهين صديءَ جي شروعاتي ماڻهن لاءِ ان کان وڌيڪ واضح ڪا ڳالهه نه ٿي سگهي ها ته جنگ ڪيتري تيزيءَ سان ناممڪن ٿيندي پئي وڃي&nbsp;... [پر] انهن اهو نه ڏٺو، جيستائين ائٽم بم سندن لرزندڙ هٿن ۾ ڦاٽا.“<ref name="Nuclear">{{cite book |last=Wells |first=H. G. |author-link=ايڇ. جي. ويلز |url=https://archive.org/details/lastwarworldse00well |title=The Last War: A World Set Free |date=2001 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=978-0-8032-9820-0 |page=XIX |url-access=registration}}</ref> 1932ع ۾ طبعيات دان ۽ [[ايٽمي سلسلي واري ردعمل]] جو تصور پيش ڪندڙ [[ليو سزلارڊ]] ''دي ورلڊ سيٽ فري'' پڙهيو؛ اهو ساڳيو سال هو جڏهن سر [[جيمس چاڊوڪ]] [[نيوٽران]] دريافت ڪيو. سزلارڊ پنهنجي يادگيرين ۾ لکيو ته هن ڪتاب ”مون تي تمام وڏو اثر“ ڇڏيو.<ref>{{cite book |first=Richard |last=Rhodes |author-link=رچرڊ روڊس |date=1986 |title=The Making of the Atomic Bomb |url=https://archive.org/details/makingofatomicbo00rhod/page/24 |url-access=registration |publisher=[[سائمن اينڊ شوسٽر]] |location=New York |page=24 |isbn=978-0-684-81378-3 |ol=7721091M |oclc=17454791}}</ref> 1934ع ۾ سزلارڊ پنهنجا سلسلي واري ردعمل بابت خيال [[برطانوي وار آفيس]] ۽ پوءِ [[ائڊمرلٽي (برطانيا)|ائڊمرلٽي]] وٽ کڻي ويو، ۽ پنهنجي پيٽنٽ کي ائڊمرلٽي جي حوالي ڪيو ته جيئن اها خبر وسيع سائنسي برادريءَ تائين نه پهچي. هن لکيو: ”اهو ڄاڻندي ته هي [سلسلي وارو ردعمل] ڇا معنيٰ رکي ٿو—۽ مون اهو ڄاتو، ڇاڪاڻ ته مون ايڇ. جي. ويلز پڙهيو هو—مان نه چاهيندو هوس ته هي پيٽنٽ عام ٿئي.“<ref name="Chain reactor"/> [[File:H G Wells crater 5163 med.jpg|thumb|left|[[چنڊ جي پري واري پاسي]] تي واقع [[ايڇ. جي. ويلز (کڏ)|ايڇ. جي. ويلز کڏ]] جو نالو 1970ع ۾ ''[[دي فرسٽ مين ان دي مون]]'' (1901ع) جي ليکڪ جي نالي پٺيان رکيو ويو.]] ويلز غير افسانوي ادب پڻ لکيو. سندس پهريون غير افسانوي [[بيسٽ سيلر]] ''[[اينٽيسيپيشنز|انساني زندگي ۽ سوچ تي مشيني ۽ سائنسي ترقي جي ردعمل بابت اڳڪٿيون]]'' (1901ع) هو. جڏهن اهو پهريون ڀيرو رسالي ۾ سلسليوار شايع ٿيو ته ان جو ذيلي عنوان ”پيش گوئي ۾ هڪ تجربو“ هو، ۽ ان کي سندس سڀ کان واضح [[مستقبل|مستقبل پرست]] ڪم سمجهيو وڃي ٿو. ان ۾ فوري سياسي پيغام اهو هو ته سماج جا مراعات يافته طبقا ٻين طبقن جي باصلاحيت ماڻهن کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندا رهندا، جيستائين جنگ اهڙي ضرورت پيدا نه ڪري جو روايتي مٿئين طبقي بدران سڀ کان وڌيڪ اهل ماڻهن کي اڳواڻ طور استعمال ڪيو وڃي. سال 2000ع ۾ دنيا ڪهڙي هوندي، ان بابت اڳڪٿي ڪندي، هي ڪتاب پنهنجي صحيح اڳڪٿين سبب به دلچسپ آهي، جهڙوڪ ريلن ۽ ڪارن سبب آباديءَ جو شهرن کان مضافات ڏانهن پکڙجڻ؛ مردن ۽ عورتن جي وڌيڪ جنسي آزاديءَ جي خواهش سبب اخلاقي پابندين جو گهٽجڻ؛ جرمن [[عسڪريت پسندي]] جي شڪست؛ ۽ يورپي يونين جو وجود. ان جون غلط اڳڪٿيون به دلچسپ آهن، جهڙوڪ هن 1950ع کان اڳ ڪامياب [[هوائي جهاز]] جي اميد نه ڪئي، ۽ چيو ته ”منهنجو تصور ڪنهن به قسم جي آبدوز کي ان کان سواءِ ڪجهه ڪندي ڏسڻ کان انڪار ڪري ٿو ته اها پنهنجي عملي کي گهٽي ماري ۽ سمنڊ ۾ ٻڏي وڃي.“<ref>{{cite web|url=http://humanityplus.org/learn/about-us/wells |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520001844/http://humanityplus.org/learn/about-us/wells |archive-date=20 May 2009 |title=Annual H.{{nbsp}}G. Wells Award for Outstanding Contributions to Transhumanism |date=20 May 2009 |access-date=10 June 2012}}</ref><ref>{{cite book |last=Turner |first=Frank Miller |title=Contesting Cultural Authority: Essays in Victorian Intellectual Life |chapter-url=https://archive.org/details/contestingcultur00turn/page/n232 |chapter-url-access=limited |date=1993 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0-521-37257-2 |pages=219–220|chapter=Public Science in Britain 1880–1919}}</ref> سندس ٻه جلدن وارو گهڻو وڪرو ٿيندڙ ڪم، ''[[دي آئوٽ لائن آف هسٽري]]'' (1920ع)، عوامي عالمي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات بڻيو. پيشور مورخن طرفان ان تي تنقيدي ردعمل ملا جلا هو.<ref>{{cite web |url=http://www.cs.clemson.edu/~tdoyle/hgwells/outline_hist.shtml |title=The Outline of History—H.{{nbsp}}G. Wells |date=20 April 2003 |access-date=21 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430052722/http://www.cs.clemson.edu/~tdoyle/hgwells/outline_hist.shtml |archive-date=30 April 2009}}</ref> بهرحال، عام ماڻهن ۾ اهو تمام گهڻو مشهور ٿيو ۽ ويلز کي دولتمند بڻايو. ٻين ڪيترن ليکڪن ٻين موضوعن تي پنهنجا ”آئوٽ لائنز“ لکڻ شروع ڪيا. ويلز 1922ع ۾ پنهنجي ''آئوٽ لائن'' کي گهڻو مختصر ۽ عوامي ڪم ''[[اي شارٽ هسٽري آف دي ورلڊ (ايڇ. جي. ويلز)|اي شارٽ هسٽري آف دي ورلڊ]]'' جي صورت ۾ ٻيهر پيش ڪيو، جيڪو تاريخ جو اهڙو ڪتاب هو جنهن جي [[البرٽ آئن اسٽائن]] ساراهه ڪئي،<ref>{{cite book |last=Einstein |first= Albert |date=1994 |contribution= Education and World Peace, A Message to the Progressive Education Association, 23 November 1934 |title= Ideas and Opinions: With An Introduction by Alan Lightman, Based on Mein Weltbild, edited by Carl Seelig, and Other Sources, New Translations and Revisions by Sonja Bargmann |url=https://archive.org/details/ideasopinions0000eins_y3n3 |publisher=The Modern Library |place=New York |page=[https://archive.org/details/ideasopinions0000eins_y3n3/page/63 63]}}</ref> ۽ ٻه ڊگها ڪم لکيا: ''[[دي سائنس آف لائف]]'' (1930ع)، جيڪو هن پنهنجي پٽ [[جي. پي. ويلز]] ۽ ارتقائي حياتيات دان [[جولين هڪسلي]] سان گڏ لکيو، ۽ ''[[دي ورڪ، ويلٿ اينڊ هيپينيس آف مينڪائنڊ]]'' (1931ع).<ref>H.{{nbsp}}G. Wells, ''The Work, Wealth and Happiness of Mankind'' (London: William Heinemann, 1932), p. 812.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bartleby.com/86/ |title=Wells, H. G. 1922. A Short History of the World |publisher=[[بارٽلبي ڊاٽ ڪام]] |access-date=21 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091019174104/http://www.bartleby.com/86/ |archive-date=19 October 2009}}</ref> ”آئوٽ لائنز“ ايترا عام ٿي ويا جو [[جيمس ٿربر]] پنهنجي مزاحيه مضمون ”ائن آئوٽ لائن آف سائنٽسٽس“ ۾ ان رجحان جي پيروڊي ڪئي؛ حقيقت ۾ ويلز جو ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' 2005ع جي نئين ڇاپي سان اڃا ڇپائيءَ ۾ موجود آهي، جڏهن ته ''اي شارٽ هسٽري آف دي ورلڊ'' کي ٻيهر ايڊٽ ڪيو ويو (2006ع).<ref>{{cite book|last1=Wells|first1=H.{{nbsp}}G. |title=A Short History of the World|date=2006|publisher=Penguin UK}}</ref> [[File:H. G. Wells Daily Mirror.jpg|thumb|upright|ايڇ. جي. ويلز {{Circa}} 1918ع|right]] ويلز پنهنجي ڪيريئر جي گهڻي شروعات کان ئي سماج کي منظم ڪرڻ جو بهتر طريقو ڳوليندو رهيو ۽ ڪيترائي [[يوٽوپيا]]ئي ناول لکيا.<ref name="Davis-2003" /> انهن مان پهريون ''[[اي ماڊرن يوٽوپيا]]'' (1905ع) هو، جيڪو هڪ عالمي يوٽوپيا ڏيکاري ٿو، جتي ”آمدني رڳو شهابن جي آهي، ۽ برآمد ڪابه نه آهي“؛<ref>{{cite book |title=A Modern Utopia |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.503635 |last=Wells |first=H. G. |author-link=ايڇ. جي. ويلز |date=1905 |ol=52256W |oclc=362828}}</ref> اسان جي دنيا جا ٻه مسافر ان جي [[متبادل تاريخ]] ۾ پهچي وڃن ٿا. ٻيا ناول عام طور دنيا جي تباهي ڏانهن ڊوڙڻ سان شروع ٿين ٿا، جيستائين ماڻهو بهتر زندگيءَ جو طريقو سمجهن: ڪڏهن [[دمدار تارو|دمدار تاري]] مان نڪرندڙ پراسرار گيس ماڻهن کي عقلي رويو اختيار ڪرڻ ۽ يورپي جنگ ڇڏڻ تي مجبور ڪري ٿي، جيئن ''[[ان دي ڊيز آف دي ڪاميٽ]]'' (1906ع) ۾؛ يا سائنسدانن جي عالمي ڪائونسل اقتدار سنڀالي ٿي، جيئن ''[[دي شيپ آف ٿنگس ٽو ڪم]]'' (1933ع) ۾، جنهن کي هن بعد ۾ 1936ع جي [[اليگزينڊر ڪورڊا]] فلم ''[[ٿنگس ٽو ڪم]]'' لاءِ ترتيب ڏنو. هن ڪم ۾ ايندڙ [[ٻي عالمي جنگ|عالمي جنگ]] کي تمام حد تائين درست نموني ڏيکاريو ويو، جنهن ۾ شهر هوائي بمن سان تباهه ٿين ٿا. هن ''دي آٽوڪريسي آف مسٽر پرھام'' (1930ع) ۽ ''دي ھولي ٽيرر'' (1939ع) ۾ [[فاشزم|فاشسٽ]] ڊڪٽيٽرن جي اڀار کي به پيش ڪيو. ''[[مين لائيڪ گاڊز]]'' (1923ع) پڻ يوٽوپيايي ناول آهي. هن دور ۾ ويلز کي تمام وڏي اثر رکندڙ شخصيت سمجهيو ويندو هو؛ ادبي نقاد [[مالڪم ڪائولي]] چيو: ”جڏهن هو چاليهن سالن جو هو، تڏهن سندس اثر ڪنهن به ٻئي زنده انگريز ليکڪ کان وڌيڪ وسيع هو.“<ref>Cowley, Malcolm. "Outline of Wells's History". ''[[دي نيو ريپبلڪ]]'' Vol. 81 Issue 1041, 14 November 1934 (pp. 22–23).</ref> ويلز ''دي فرسٽ مين ان دي مون'' جهڙن ڪتابن ۾ [[فطرت ۽ پرورش]] جي خيالن تي غور ڪري ٿو، جتي فطرت کي پرورش مڪمل طور دٻائي ٿي، ۽ ''دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو'' ۾ انسانيت بابت سوال اٿاري ٿو، جتي فطرت جي مضبوط موجودگي مهذب سماج لاءِ خطرو بڻجي ٿي. سندس سڀ سائنسي رومانس يوٽوپيا تي ختم نه ٿيا، ۽ ويلز هڪ [[ڊسٽوپيا]]ئي ناول ''وين دي سليپر ويڪس'' (1899ع، ٻيهر لکيل ''دي سليپر اويڪس''، 1910ع) پڻ لکيو، جيڪو اهڙي مستقبل جي سماج جي تصوير پيش ڪري ٿو، جتي طبقا وڌيڪ ۽ وڌيڪ جدا ٿي ويا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ عوام حڪمرانن خلاف بغاوت ڪري ٿو.<ref>William Steinhoff, "Utopia Reconsidered: Comments on ''1984''" 153, in Eric S. Rabkin, Martin H. Greenberg, and Joseph D. Olander, eds., ''No Place Else: Explorations in Utopian and Dystopian Fiction''. {{ISBN|0-8093-1113-5}}.</ref> ''دي آئلينڊ آف ڊاڪٽر مورو'' اڃا وڌيڪ اونداهو آهي. راوي، جيڪو جانورن جي اهڙي ٻيٽ تي ڦاسي ٿو جتي انهن کي زنده چير ڦاڙ ذريعي ناڪام طور انسان بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي، آخرڪار انگلينڊ واپس اچي ٿو؛ پر [[گليورز ٽريولز|گليور]] جي [[هويهنمز]] کان واپسي وانگر، هو پنهنجي ساٿي انسانن کي مشڪل سان مهذب جانورن طور ڏسڻ واري احساس کان جان ڇڏائي نٿو سگهي، ۽ ڏسي ٿو ته اهي آهستي آهستي پنهنجي حيواني فطرت ڏانهن موٽي رهيا آهن.<ref name="Moreau">Wells, H. G. (2005). ''The Island of Dr Moreau''. "Fear and Trembling". Penguin UK.</ref> ويلز [[ڊبليو. اين. پي. باربيليون]] جي ڊائرين جي پهرئين ڇاپي، ''دي جرنل آف ا ڊس اپائنٽيڊ مين''، لاءِ مهاڳ پڻ لکيو، جيڪو 1919ع ۾ شايع ٿيو. ڇاڪاڻ ته ”باربيليون“ اصل ليکڪ جو [[قلمي نالو]] هو، ڪيترن تبصره نگارن سمجهيو ته ''جرنل'' جو حقيقي ليکڪ ويلز آهي؛ ويلز هميشه ان ڳالهه کان انڪار ڪيو، جيتوڻيڪ هو انهن ڊائرين جي تمام گهڻي ساراهه ڪندو هو.<ref>{{cite web |title=The Quotable Barbellion{{snd}}A Barbellion Chronology |url=https://sites.google.com/site/thequotablebarbellion/a-barbellion-chronology |access-date=29 December 2022}}</ref> [[File:H. G. Wells-TIME-1926.jpg|thumb|left|upright|ايڇ. جي. ويلز، پنهنجي 60هين سالگرهه کان هڪ ڏينهن اڳ، ''[[ٽائيم (رسالو)|ٽائيم]]'' رسالي جي سرورق تي، 20 سيپٽمبر 1926ع]] 1927ع ۾ ڪينيڊا جي استاد ۽ ليکڪا [[فلورنس ڊيڪس]] ويلز خلاف حقِ اشاعت جي ڀڃڪڙي ۽ امانت ۾ خيانت جو ڪيس داخل ڪيو، پر ناڪام رهي. هن دعويٰ ڪئي ته ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' جو وڏو حصو سندس اڻ ڇپيل مسودي<ref>At the time of the alleged infringement in 1919–20, unpublished works were protected in Canada under common law.{{cite journal |last=Magnusson |first=Denis N. |date=Spring 2004 |title=Hell Hath No Fury: Copyright Lawyers' Lessons from ''Deeks v. Wells'' |journal=Queen's Law Journal |volume=29 |page=692, note 39}}</ref> ''دي ويب آف دي ورلڊس رومانس'' مان چوري ڪيو ويو، جيڪو لڳ ڀڳ نو مهينا ويلز جي ڪينيڊين پبلشر، ميڪملن ڪينيڊا، وٽ رهيو هو.<ref>{{cite journal |last=Magnusson |first=Denis N. |date=Spring 2004 |title=Hell Hath No Fury: Copyright Lawyers' Lessons from ''Deeks v. Wells'' |journal=Queen's Law Journal |volume=29 |page=682}}</ref> بهرحال، مقدمي ۾ حلف هيٺ چيو ويو ته مسودو ٽورنٽو ۾ ميڪملن جي حفاظت ۾ ئي رهيو، ۽ ويلز کي ته ان جي موجودگيءَ جي به خبر نه هئي، ڏسڻ ته پري جي ڳالهه آهي.<ref>Clarke, Arthur C. (March 1978). "Professor Irwin and the Deeks Affair". p. 91. ''Science Fiction Studies''. SF-TH Inc. 5</ref> عدالت کي نقل جو ڪو ثبوت نه مليو، ۽ فيصلو ڪيو ته هڪجهڙايون ان ڪري هيون جو ڪتابن جي نوعيت ساڳي هئي ۽ ٻنهي ليکڪن کي ساڳين ذريعن تائين رسائي هئي.<ref>{{cite web |url=https://www.canlii.org/en/on/onca/doc/1931/1931canlii157/1931canlii157.html |title=''Deeks v. Wells'', 1931 CanLII 157 (ONSC (HC Div); ONSC (AppDiv)) |date=26 August 1931 |publisher=[[ڪينلي]] |access-date=20 December 2022}}</ref> اهو ڪيس ڪينيڊا جي عدالتن کان اپيل ۾ [[جڊيشل ڪميٽي آف دي پريوي ڪائونسل]] تائين ويو، جيڪا ان وقت [[برطانوي سلطنت]] جي سڀ کان وڏي اپيلي عدالت هئي، جنهن [[ڊيڪس بمقابله ويلز]] ۾ اپيل رد ڪئي.<ref>[https://www.canlii.org/en/ca/ukjcpc/doc/1932/1932canlii315/1932canlii315.html Deeks v. Wells], 1932 CanLII 315 (UK JCPC).</ref> 2000ع ۾ [[اي. بي. ميڪ ڪلوپ]]، ڪارلٽن يونيورسٽي ۾ تاريخ جي پروفيسر، هن ڪيس بابت ڪتاب ''دہ اسپنسٽر & دي پرافٽ: فلورنس ڊيڪس, ايڇ.{{nbsp}}جي. ويلز, اينڊ دي مسٽري آف دي پرلائنڊ پاسٽ'' لکيو.<ref>McKillop, A. B. (2000) Macfarlane Walter & Ross, Toronto.</ref> ميڪ ڪلوپ موجب، مقدمو ان ڪري ناڪام ٿيو جو مشهور مرد ليکڪ خلاف ڪيس ڪندڙ عورت بابت تعصب موجود هو، ۽ هو ڪيس جي حالتن وارين شاهديءَ جي بنياد تي تفصيلي ڪهاڻي پيش ڪري ٿو.<ref>Deeks, Florence A. (1930s) "Plagiarism?" unpublished typescript, copy in Deeks Fonds, Baldwin Room, Toronto Reference Library, Toronto, Ontario.</ref> 2004ع ۾، اونٽاريو جي ڪوئنز يونيورسٽي جي قانون فيڪلٽي جي اميريٽس پروفيسر ڊينس اين. مئگنسن، ''ڊيڪس v. ويلز'' بابت هڪ مضمون شايع ڪيو. ان ۾ هن ميڪ ڪلوپ جي ڪتاب جي حوالي سان ڪيس جو ٻيهر جائزو ورتو. جيتوڻيڪ هن ڊيڪس سان ڪجهه همدردي ڏيکاري، پر دليل ڏنو ته هن جو ڪيس ڪمزور هو ۽ سٺي نموني پيش نه ڪيو ويو؛ ۽ جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته کيس پنهنجي وڪيلن کان [[جنس پرستي]] جو سامنا ٿيو هجي، پر کيس منصفاڻو مقدمو مليو. هن وڌيڪ چيو ته لاڳو ٿيل قانون بنيادي طور اهو ئي قانون آهي، جيڪو اڄ اهڙي ئي ڪيس تي لاڳو ٿئي ها، يعني 2004ع ۾.<ref>{{cite journal |last=Magnusson |first=Denis N. |date=Spring 2004 |title=Hell Hath No Fury: Copyright Lawyers' Lessons from Deeks v. Wells |journal=Queen's Law Journal |volume=29 |pages=680, 684}}</ref> [[File:H. G. Wells (5026568202).jpg|thumb|upright|[[ايڇ. جي. ويلز سوسائٽي]] جي تختي [[چلٽرن ڪورٽ]]، [[بيڪر اسٽريٽ]]، [[سٽي آف ويسٽ منسٽر]]، لنڊن ۾، جتي ويلز 1930ع کان 1936ع تائين رهيو]] 1933ع ۾ ويلز ''دي شيپ آف ٿنگس ٽو ڪم'' ۾ اڳڪٿي ڪئي ته جنهن عالمي جنگ کان هو ڊڄندو هو، اها جنوري 1940ع ۾ شروع ٿيندي،<ref>{{cite book |title=The shape of things to come: the ultimate revolution |year= 2005 |orig-year= 1933 |isbn=978-0-14-144104-7 |page=208 |chapter=9. The Last War Cyclone, 1940–50 |last=Wells |first=H. G. |publisher=Penguin Books Limited |author-link=ايڇ. جي. ويلز}}</ref> اها اڳڪٿي آخرڪار چار مهينا اڳ، سيپٽمبر 1939ع ۾، [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروع ٿيڻ سان سچي ثابت ٿي. 1936ع ۾، [[رائل انسٽيٽيوشن]] اڳيان، ويلز مسلسل وڌندڙ ۽ بدلجندڙ عالمي [[انسائيڪلوپيڊيا]] جي ترتيب ڏيڻ جو مطالبو ڪيو، جنهن جو جائزو ممتاز ماهر وٺن ۽ جيڪا هر انسان لاءِ رسائي لائق هجي. هن 1937ع ۾ پيرس ۾ [[ورلڊ ڪانگريس آف يونيورسل ڊاڪيومينٽيشن]] ۾ به عالمي انسائيڪلوپيڊيا بابت پنهنجو تصور پيش ڪيو.<ref>Rayward, W. Boyd. (1999). "H.G. Wells's Idea of a World Brain: A Critical Reassessment." ''Journal of the American Society for Information Science'' 50 (7): 557–73.</ref> 1938ع ۾ هن علم ۽ تعليم جي مستقبل واري تنظيم بابت مضمونن جو مجموعو ''[[ورلڊ برين]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ مضمون ”The Idea of a Permanent World Encyclopaedia“ شامل هو.<ref>{{cite book|author=Wells, H. G. |date=1938|title=World Brain|publisher=London: Methuen & Co.|url=http://ebooks.adelaide.edu.au/w/wells/hg/world_brain|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829051607/https://ebooks.adelaide.edu.au/w/wells/hg/world_brain/ |archive-date=29 August 2017 }}</ref> 1933ع کان اڳ، ويلز جا ڪتاب جرمني ۽ آسٽريا ۾ وڏي پيماني تي پڙهيا ويندا هئا، ۽ سندس اڪثر سائنس فڪشن ڪم شايع ٿيڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ ترجمو ٿي چڪا هئا.<ref name="Partington"/> 1933ع تائين، جرمنيءَ جي سياسي صورتحال تي سندس تنقيد سبب هو جرمن اختيارين جي نظر ۾ اچي چڪو هو، ۽ 10 مئي 1933ع تي ويلز جا ڪتاب برلن جي [[بيبلپلاٽز|اوپرنپلاٽز]] ۾ [[ڪتاب ساڙڻ جي واقعن جي فهرست#يهودي، نازي مخالف ۽ ”زوال پذير“ ڪتاب (نازين پاران)|نازي نوجوانن پاران ساڙيا ويا]]، ۽ سندس ڪم لائبريرين ۽ ڪتابن جي دڪانن مان منع ڪيا ويا.<ref name="Partington">Patrick Parrinder and John S. Partington (2005). ''The Reception of H. G. in Europe''. pp. 106–108. Bloomsbury Publishing.</ref> ويلز، [[پي اي اين انٽرنيشنل]] (Poets, Essayists, Novelists) جي صدر طور، 1934ع ۾ جرمن پي اي اين ڪلب کي بين الاقوامي اداري مان خارج ڪرڻ جي نگراني ڪري [[نازيت|نازين]] کي ڪاوڙايو، ڇاڪاڻ ته جرمن پي اي اين غير [[آريائي نسل|آريائي]] ليکڪن کي ميمبر طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو هو. [[ڊبروونڪ|راگوسا]] ۾ پي اي اين ڪانفرنس دوران، ويلز نازي همدردن جي مطالبي آڏو نه جهڪيو، جيڪي چاهيندا هئا ته جلاوطن ليکڪ [[ارنسٽ ٽولر]] کي ڳالهائڻ کان روڪيو وڃي.<ref name="Partington"/> ٻي عالمي جنگ جي آخر ويجهو، [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي فوجن]] دريافت ڪيو ته [[شٽس اسٽافل|ايس ايس]] برطانيا تي رٿيل حملي [[آپريشن سي لائن]] دوران فوري گرفتاري لاءِ ماڻهن جون فهرستون تيار ڪيون هيون، جن ۾ ويلز جو نالو ”[[دي بليڪ بڪ (فهرست)|دي بليڪ بڪ]]“ جي الفابيٽ واري فهرست ۾ شامل هو.<ref>Wells, Frank. ''H.{{nbsp}}G. Wells—A Pictorial Biography''. London: Jupiter Books, 1977, p. 91.</ref> ==== جنگي دور جا ڪم ==== [[File:The War That Will End War - Wells.djvu|thumb|upright|left|ويلز جي ''The War That Will End War'' (1914ع) جو عنواني صفحو|page=7]] جنگي راندين کيڏڻ لاءِ وڌيڪ منظم طريقو ڳوليندي، ويلز ''[[فلور گيمز]]'' (1911ع) لکيو، جنهن کان پوءِ ''[[لٽل وارز]]'' (1913ع) لکيو، جنهن ۾ [[رانديڪي سپاهي|رانديڪي سپاهين]] (ننڍڙن ماڊلن) سان جنگيون وڙهڻ جا اصول بيان ڪيا ويا. === روس ۽ سوويت يونين جا دورا === [[File:СССР. Павлов И.П., Г. Уэллс и внучка Павлова Милочка. 1924г. (pavlovs museum).jpg|thumb|ويلز (کاٻي پاسي) سوويت فزيالوجسٽ [[ايوان پاولوف]] سان]] ويلز روس جا ٽي دورا ڪيا: 1914ع، 1920ع ۽ 1934ع ۾. [[سينٽ پيٽرسبرگ|پيٽروگراڊ]] ۽ [[ماسڪو]] جي دوري کان پوءِ، جنوري 1914ع ۾ هو انگلينڊ موٽي آيو، جتي هو ”پڪو روس دوست“ بڻجي ويو. روس بابت سندس خيال 1 فيبروري 1914ع تي ''[[ڊيلي نيوز (برطانيه)|دي ڊيلي نيوز]]'' ۾ شايع ٿيل مضمون ”رشيا اينڊ انگلينڊ: ا اسٽڊي آن ڪنٽراسٽس“ ۽ سندس ناول ''[[جون ۽ پيٽر]]'' (1918ع) ۾ بيان ٿيل آهن.<ref>{{cite book |chapter-url=http://www.jstor.org/stable/j.ctv346p26.9 |chapter=H.{{nbsp}}G. Wells : Interpreting the 'Writing on the Eastern Wall of Europe' |last1=Soboleva |first1=Olga |last2=Wrenn |first2=Angus |date=2017 |title=From Orientalism to Cultural Capital |pages=101–142 |publisher=Peter Lang AG |jstor=j.ctv346p26.9 |isbn=9783034322034}}</ref> پنهنجي ٻئي دوري دوران هن پنهنجي پراڻي دوست [[ميڪسم گورڪي]] سان ملاقات ڪئي، ۽ گورڪي جي مدد سان [[ولاديمير لينن]] سان به مليو. پنهنجي ڪتاب ''[[روس اِن دي شيڊوز]]'' ۾ ويلز روس کي مڪمل سماجي تباهي مان نڪرندي ڏيکاريو، جنهن کي هن ”ڪنهن به جديد سماجي تنظيم سان پيش آيل سڀ کان مڪمل تباهي“ قرار ڏنو.<ref>H.{{nbsp}}G. Wells, ''Russia in the Shadows'' (New York: George H. Doran, 1921), p. 21.</ref> 23 جولاءِ 1934ع تي، آمريڪي صدر [[فرينڪلن ڊي. روزويلٽ]] سان ملاقات کان پوءِ، ويلز سوويت يونين ويو ۽ ''[[نيو اسٽيٽسمين]]'' رسالي لاءِ [[جوزف اسٽالن]] سان ٽن ڪلاڪن تائين انٽرويو ڪيو، جيڪو ان دور ۾ انتهائي غير معمولي ڳالهه هئي. هن اسٽالن کي ٻڌايو ته 1920ع واري پنهنجي اڳئين ماسڪو جي دوري جي ڀيٽ ۾ هن ڀيري هن ”صحتمند ماڻهن جا خوش چهرا“ ڏٺا آهن.<ref>{{cite web |title=H.{{nbsp}}G. Wells Interviews Joseph Stalin in 1934; Declares "I Am More to The Left Than You, Mr. Stalin" |url=http://www.openculture.com/2014/04/h-g-wells-interviews-joseph-stalin-in-1934.html |website=Open Culture |access-date=3 June 2018}}</ref> تنهن هوندي به، ويلز قانون جي بالادستي جي کوٽ، طبقاتي امتياز، رياستي تشدد ۽ [[اظهار جي آزادي]] جي غير موجودگي تي تنقيد ڪئي. اسٽالن هن سان ڳالهه ٻولهه مان لطف ورتو ۽ انهن نقطن جا جواب ڏنا. لنڊن ۾ قائم [[پي اي اين انٽرنيشنل]] جي صدر جي حيثيت سان، جيڪا ليکڪن جي بي خوف لکڻ جي حق جي حفاظت ڪندي هئي، ويلز کي اميد هئي ته هو دليلن ذريعي اسٽالن کي قائل ڪري سگهندو. پر سوويت يونين ڇڏڻ کان اڳ هن محسوس ڪيو ته ويجهي مستقبل ۾ ڪنهن به سڌاري جي اميد نه هئي.<ref>{{cite book |last=Service |first=Robert |title=Comrades |url=https://archive.org/details/comradesworldhis0000serv |date=2007 |publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |location=[[London]] |page=[https://archive.org/details/comradesworldhis0000serv/page/205 205]}}</ref><ref>{{cite web |title=MARXISM VERSUS LIBERALISM |url=https://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1934/07/23.htm |publisher=Red Star Press Ltd. |access-date=3 June 2018}}</ref> === آخري سال === [[File:Herbert George Wells in 1943.jpg|right|thumb|upright|ايڇ. جي. ويلز، 1943ع]] ويلز جي ادبي تخليقن جو وڏو حصو [[پهريون عالمي جنگ|پهرين عالمي جنگ]] کان اڳ جو آهي، جنهن تي انهن نوجوان ليکڪن افسوس ظاهر ڪيو جيڪي سندس اثر هيٺ آيا هئا. ان حوالي سان [[جارج آرويل]] لکيو ته ويلز ”جديد دنيا کي سمجهڻ لاءِ حد کان وڌيڪ معقول هو“ ۽ ”1920ع کان پوءِ هن پنهنجون صلاحيتون ڪاغذي دشمنن سان وڙهڻ ۾ ضايع ڪيون“. <ref>{{cite journal|last=Orwell |first=George |title=Wells, Hitler and the World State |journal=Horizon |date=August 1941 |url=http://orwell.ru/library/reviews/wells/english/e_whws |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160118081350/http://orwell.ru/library/reviews/wells/english/e_whws |archive-date=18 January 2016}}</ref> [[جي. ڪي. چيسٽرٽن]] پڻ تبصرو ڪندي چيو: ”مسٽر ويلز ڄائي ڄم کان قصوگو آهي، جنهن پنهنجي پيدائشي ڏات کي پيغام رسانيءَ جي عيوض وڪڻي ڇڏيو.“<ref>{{cite book |url=http://archive.org/details/hgwellsunderrevi00inte |title=H.{{nbsp}}G. Wells under revision : proceedings of the International H.{{nbsp}}G. Wells Symposium, London, July 1986 |last1=Parrinder |first1=Patrick |last2=Rolfe |first2=Christopher |date=1990 |location=Selinsgrove, Pa. / London|publisher= Susquehanna University Press / Associated University Presses |isbn=978-0-945636-05-2}}</ref> سوويت يونين کان علاوه، ويلز [[ٻي اسپيني جمهوريه]] جو به دورو ڪيو، جتي هن کاٻي ڌر جي ڪيترين شخصيتن سان ملاقات ڪئي، جن ۾ نسائيت پسند ۽ جنسيات جي محقق [[هلڊيگارٽ روڊريگيز ڪارباليرا]] پڻ شامل هئي، جنهن کي هن پنهنجي سيڪريٽري ۽ معاون طور ڪم ڪرڻ جي آڇ ڪئي.<ref>Domingo, Carmen (2023). ''Mi querida hija Hildegart :una historia que conmocionó a la España de la Segunda República''</ref> ويلز [[ذیابيطس]] ۾ مبتلا هو،<ref>{{cite web|url=http://www.diabetes.org.uk/About_us/Who_we_are/History/HG-Wells/ |title=H.{{nbsp}}G. Wells—Diabetes UK |date=14 April 2008 |access-date=10 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106003137/http://www.diabetes.org.uk/About_us/Who_we_are/History/HG-Wells/ |archive-date=6 January 2011}}</ref> ۽ 1934ع ۾ هن ''دي ڊائبيٽڪ ايسوسيئيشن'' (هاڻوڪي [[ڊائبيٽيز يو ڪي]]) جي گڏيل باني طور پڻ ڪم ڪيو، جيڪا برطانيه ۾ ذیابيطس وارن ماڻهن لاءِ اهم خيراتي اداري طور سڃاتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.diabetes.org.uk/About_us/Who_we_are/History/ |title=Diabetes UK: Our History |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108072908/https://www.diabetes.org.uk/about_us/who_we_are/history |archive-date=8 November 2017 |access-date=10 December 2015}}</ref> 28 آڪٽوبر 1940ع تي، [[ٽيڪساس]] جي شهر [[سان انتونيو]] جي ريڊيو اسٽيشن [[KTSA]] تي ويلز هڪ ريڊيو انٽرويو ۾ [[اورسن ويلز]] سان گڏ شرڪت ڪئي، جنهن ٻه سال اڳ ''[[دي وار آف دي ورلڊز (1938ع ريڊيو ڊرامو)|دي وار آف دي ورلڊز]]'' جي مشهور ريڊيو پيشڪش ڪئي هئي. KTSA جي ميزبان چارلس سي. شا سان ڳالهائيندي ويلز اعتراف ڪيو ته کيس ان نشريات جي غيرمعمولي اثر تي حيرت ٿي هئي، پر هن اهو به مڃيو ته اورسن ويلز جي مهرباني سان سندس ”گهٽ مشهور“ ڪتابن مان هڪ جي وڪرو ۾ نمايان اضافو ٿيو.<ref>{{cite book |last=Flynn |first=John L. |title=War of the Worlds: from Wells to Spielberg by |publisher=Galactic |isbn=978-0-9769400-0-5 |location=Owens Mills, MD |page=45 |chapter=The legacy of Orson Welles and the Radio Broadcast |date=June 2005}}</ref> === وفات === [[File:H.G. WELLS 1866-1946 WRITER lived and died here.jpg|thumb|upright|ويلز جي آخري رهائشگاه [[ريجنٽس پارڪ]]، لنڊن تي لڳل يادگاري [[نيري تختي]]]] ويلز 13 آگسٽ 1946ع تي 79 ورهين جي عمر ۾ [[لنڊن]] جي [[ريجنٽس پارڪ]] کي ڏسندڙ [[هينوور ٽيرس]] نمبر 13 تي واقع پنهنجي گهر ۾ وفات ڪئي.<ref>{{cite newspaper The Times |last=Bradberry |first=Grace |date=23 August 1996 |title=The secret life of H.{{nbsp}}G. Wells |issue=65666 |page=18}}</ref> هن 1941ع ۾ شايع ٿيل ''[[دي وار اِن دي ايئر]]'' جي مهاڳ ۾ لکيو هو ته سندس [[ڪتبو]] هي هجڻ گهرجي: ”مون اوهان کي اڳ ئي چيو هو، او بيوقوفو!“<ref>{{cite web |url=http://ghostwolf.dyndns.org/words/authors/W/WellsHerbertGeorge/prose/warintheair/warinairpref1941.html |title=Preface to the 1941 edition of ''The War in the Air'' |access-date=11 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222210642/http://ghostwolf.dyndns.org/words/authors/W/WellsHerbertGeorge/prose/warintheair/warinairpref1941.html |archive-date=22 December 2008}}</ref> ويلز جي لاش کي 16 آگسٽ 1946ع تي [[گولڊرز گرين ڪريميٽوريم]] ۾ ساڙيو ويو. ان کان پوءِ سندس خاڪ [[انگلش چينل]] ۾ [[اولڊ هيري راڪس]] ويجهو، جيڪو [[جوراسڪ ڪوسٽ]] جو سڀ کان اوڀر وارو نقطو آهي ۽ [[سوانيج]] ([[ڊورسيٽ]]) کان لڳ ڀڳ 3.5 ميل (5.6 ڪلوميٽر) پري واقع آهي، اڇلائي وئي.<ref>West, Anthony. ''H.{{nbsp}}G. Wells: Aspects of a Life'', p. 153. London: Hutchinson & Co, 1984. {{ISBN|0-09-134540-5}}.</ref> 1966ع ۾ [[گريٽر لنڊن ڪائونسل]] سندس اعزاز ۾ [[ريجنٽس پارڪ]] واري رهائشگاهه تي هڪ يادگاري [[نيري تختي]] نصب ڪئي.<ref>{{cite web|title=H.{{nbsp}}G. Wells (1866–1946)|url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/blue-plaques/h-g-wells/|website=Blue Plaques|publisher=English Heritage}}</ref> == مستقبل بين (فيوچرسٽ) == [[File:H G Wells.jpg|thumb|left|150px|[[ووڪنگ]] ۾ ويسلي هارلينڊ پاران ايڇ. جي. ويلز جو مجسمو، جنهن تي "ناول نگار ۽ مفڪر" لکيل آهي.]] ويلز هڪ [[مستقبل بين]] ۽ ”دور انديش“ مفڪر هو، جنهن [[هوائي جهاز]]ن، [[ٽينڪ]]ن، [[خلائي سفر]]، [[ايٽمي هٿيار]]ن، [[سيٽلائيٽ ٽيليويزن]] ۽ [[ورلڊ وائڊ ويب]] جهڙي نظام جي اڳڪٿي ڪئي هئي.<ref name="visionary"/> ڪتاب ''اسٽرينجر دين وئي ڪين اميجن: ميڪنگ سينس آف دي ٽوئينٽيٿ سينچري'' جي ليکڪ [[جان هيگز]] لکي ٿو ته ”ويلز جي مستقبل بابت اڳڪٿيون اڃا تائين بي مثال آهن“. سندس چوڻ موجب، اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ ويلز ايندڙ صديءَ کي ٻين سڀني کان وڌيڪ واضح نموني ڏٺو. هن هوائي جنگين، جنسي انقلاب، موٽر گاڏين سبب شهرن جي ٻاهران نون علائقن جي واڌ ۽ هڪ اهڙي معلوماتي نظام جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي هن ”[[ورلڊ برين|ورلڊ برين]]“ سڏيو ۽ جيڪو اڄ جي وڪيپيڊيا جهڙو تصور هو. پنهنجي ناول ''[[دي ورلڊ سيٽ فري]]'' ۾ هن انتهائي طاقتور ”ايٽمي بم“ جو تصور پيش ڪيو، جيڪو جهازن مان اڇلايو ويندو هو. 1913ع ۾ اهڙي ڳالهه لکڻ هڪ غيرمعمولي بصيرت هئي، جنهن [[ونسٽن چرچل]] تي پڻ گهرو اثر ڇڏيو. {{blockquote|ڪيترن ئي پڙهندڙن [[ايڇ. جي. ويلز]] ۽ [[جارج آرويل]] کي اهڙن خاص ليکڪن طور ڏٺو آهي، جن وٽ غيرمعمولي اڳڪٿي ڪرڻ جي صلاحيت هئي. ويلز ويهين صديءَ ۾ اهڙي ادبي شخصيت جو نمونو بڻيو، جنهن هن ڪردار کي ايجاد ڪيو، ان جي امڪانن کي نون نثري اندازن ۽ اشاعتي طريقن ذريعي وسيع ڪيو ۽ ان جون حدون مقرر ڪيون. سندس پنهنجي دور جي ثقافت تي گهرو اثر پيو. جيئن جارج آرويل لکيو: ”جيڪڏهن ويلز ڪڏهن وجود ۾ نه اچي ها ته اسان سڀني جا ذهن، ۽ نتيجي ۾ مادي دنيا، واضح طور مختلف هجن ها.“|''The Author as Cultural Hero: H. G. Wells and George Orwell''.<ref>{{cite news |last=Sperber |first=Murray A. |author-link=Murray Sperber |title=The Author as Cultural Hero: H.{{nbsp}}G. Wells and George Orwell |publisher=[[University of Manitoba]] |date=1981 |jstor=24780682 |journal=Mosaic}}</ref>}} 2011ع ۾ ويلز انهن سائنس فڪشن ليکڪن مان هڪ هو، جن کي ''[[Prophets of Science Fiction]]'' نالي دستاويزي سلسلي ۾ شامل ڪيو ويو. فلمي هدايتڪار سر [[رڊلي اسڪاٽ]] جي تيار ڪيل ۽ پيش ڪيل هن پروگرام ۾ ڏيکاريو ويو ته سائنس فڪشن جي اڳڪٿين ڪيترن پڙهندڙن کي سائنسي ترقيءَ لاءِ متاثر ڪيو ۽ ڪيئن انهن مستقبل جي تصورن کي روزمره جي حقيقت ۾ بدلائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|last=Teague|first=Jason Cranford|title=The Prophets of Science Fiction Explores Sci-Fi's Best Writers|url=https://www.wired.com/geekdad/2011/11/ridley-scott-brings-us-the-prophets-of-science-fiction/|access-date=4 August 2020|newspaper=[[Wired (magazine)|Wired]]|date=9 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729230901/http://www.wired.com/geekdad/2011/11/ridley-scott-brings-us-the-prophets-of-science-fiction|archive-date=29 July 2013|url-status=dead}}</ref> 2013ع ۾ ''[[دي نيو يارڪر]]'' ۾ ''[[دي ٽائيم مشين]]'' تي تبصرو ڪندي [[براڊ ليٿائوزر]] لکيو ته ويلز جي عظيم تخليقي بصيرت جو بنياد موجوده حالتن مان مستقبل جا امڪاني نتيجا سائنسي ۽ منطقي انداز ۾ اخذ ڪرڻ هو. هو رڳو ايندڙ ڪجهه سالن يا ڏهاڪن بابت نه، پر هزارين سالن ۽ پوريون زمانيون اڳتي ڏسڻ جي ڪوشش ڪندو هو. ليٿائوزر جي خيال ۾ ويلز عالمي ادب جو ”عظيم مستقبل بين“ هو، ڇاڪاڻ ته هن کان اڳ ڪنهن به افسانه نگار ”[[ڊيپ ٽائيم]]“ جي تصور کي اهڙي وسعت سان نه اپنائيو هو.<ref>{{cite news |last1=Leithauser |first1=Brad |title=H.{{nbsp}}G. Wells' ghost|url=https://www.newyorker.com/books/page-turner/h-g-wellss-ghost |date=20 October 2013|access-date=18 March 2019 |work=New Yorker}}</ref> == سياسي خيال == {{Main|ايڇ. جي. ويلز جا سياسي خيال}} [[File:Churchill V sign HU 55521.jpg|thumb|right|150px|[[ونسٽن چرچل|چرچل]] ويلز جا ڪتاب وڏي شوق سان پڙهندو هو. آڪٽوبر 1906ع ۾ چرچل جي هڪ مشهور تقرير جزوي طور ويلز جي فلاحي رياست بابت خيالن کان متاثر هئي. تقرير کان ٻه ڏينهن اڳ چرچل ويلز کي لکيو هو: ”آئون اوهان جو وڏو قرضدار آهيان.“<ref name="Churchill">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/churchill-borrowed-famous-lines-from-books-by-hg-wells-6229767.html|title=Churchill 'borrowed' famous lines from H.{{nbsp}}G. Wells|newspaper=The Independent|date=22 October 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=27 November 2006 |title=Churchill borrowed some of his biggest ideas from H.{{nbsp}}G. Wells |url=https://www.cam.ac.uk/research/news/churchill-borrowed-some-of-his-biggest-ideas-from-hg-wells |access-date=3 July 2020 |website=[[University of Cambridge]]}}</ref>]] ويلز هڪ [[سوشلسٽ]] هو ۽ [[فيبيئن سوسائٽي]] جو ميمبر پڻ رهيو.<ref>{{cite book |last=Cole |first=Margaret |author-link=Margaret Cole |editor-last=Morris |editor-first=Andrew James Anthony |editor-link=A. J. A. Morris |title=Edwardian radicalism, 1900–1914: some aspects of British radicalism |date=1974 |publisher=[[Routledge]] |location=[[London]] |isbn=0-7100-7866-8 |pages=97–114 |chapter=H.{{nbsp}}G. Wells and the Fabian Society |chapter-url=https://archive.org/details/edwardianradical0000unse/page/97}}</ref> هن [[برطانيا جي ليبر پارٽي|ليبر پارٽي]] جي اميدوار طور [[1922ع جي برطانوي عام چونڊون|1922ع]] ۽ [[1923ع جي برطانوي عام چونڊون|1923ع]] جي عام چونڊن ۾ [[لنڊن يونيورسٽي (پارلياماني تڪ)|لنڊن يونيورسٽي]] جي تڪ تان چونڊ وڙهي.<ref>Foot, Michael. H. G.: History of Mr. Wells. Doubleday, 1985 (ISBN 978-1-887178-04-4), Black Swan, New edition, Oct 1996 (paperback, ISBN 0-552-99530-4) p. 194.</ref> ويلز [[دي ادر ڪلب]] نالي لنڊن جي هڪ ادبي ۽ سياسي مجلس جو به ميمبر هو، جنهن جو گڏيل باني [[ونسٽن چرچل]] هو ۽ جيڪو ويلز جي ڪتابن جو شوقين پڙهندڙ پڻ هو. ٻنهي جي پهرين ملاقات 1902ع ۾ ٿي ۽ پوءِ ويلز جي وفات (1946ع) تائين سندن لاڳاپو برقرار رهيو.<ref name="Churchill"/> جونيئر وزير جي حيثيت ۾ چرچل 1906ع جي پنهنجي مشهور تقرير ۾ ويلز جا ڪجهه جملا استعمال ڪيا. بعد ۾ وزيراعظم طور چرچل جيڪو اصطلاح ”[[دي سيڪنڊ ورلڊ وار (ڪتاب)|دي گيڌرنگ اسٽارم]]“ نازي جرمني جي عروج لاءِ استعمال ڪيو، اهو ويلز اڳ ئي ''[[دي وار آف دي ورلڊز]]'' ۾ لکيو هو، جنهن ۾ مريخين جي برطانيا تي حملي جو ذڪر آهي.<ref name="Churchill"/> برابري ۽ انساني حقن بابت ويلز جون وسيع تحريرون، خاص طور سندس اهم ڪتاب ''دي رائيٽس آگ مين'' (1940ع)، 1948ع ۾ گڏيل قومن طرفان منظور ڪيل [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي فڪري بنيادن مان هڪ سمجهيون وڃن ٿيون، جيڪو سندس وفات کان ٿوري ئي عرصي بعد منظور ٿيو.<ref>{{cite book |last=Partington |first=John S. |date=2007 |title=Cosmopolitics and the Emergence of a Future |chapter=Human Rights and Public Accountability in H. G. Wells' Functional World State |chapter-url=https://www.academia.edu/400254 |pages=163–190 |publisher= Springer Link |location=London |doi=10.1057/9780230210684_9 |isbn=978-1-349-27995-1}}</ref> ويلز [[ليگ آف نيشنز]] بابت پڻ سرگرم رهيو ۽ [[ليونارڊ وولف]] سان گڏ ''دي آئيڊيا آف ليگ آف نيشنز''، ''پروليگومينا ٽو دي اسٽڊي آف ورلڊ آرگنائيزيشن'' ۽ ''دي وي آف دي ليگ آف نيشن'' جهڙا ڪتابچا تيار ڪيا. پر جڏهن هي تنظيم ٻي عالمي جنگ کي روڪڻ ۾ ناڪام رهي ته هو سخت مايوس ٿيو. سندس زندگيءَ جي آخري دور ۾ شروع ٿيندڙ [[ٻي عالمي جنگ]] هن جي مايوسي کي وڌيڪ وڌائي ڇڏيو.<ref> Herbert Wells, ''[[The Fate of Homo Sapiens]]'', (London: Secker & Warburg, 1939), p 89-90.</ref> پنهنجي آخري ڪتاب ''[[مائينڊ ايٽ دي اينڊ آف اٽس ٽيدر]]'' (1945ع) ۾ هن اهو به لکيو ته جيڪڏهن انسان جي جاءِ تي ڪا ٻي نوع اچي وڃي ته شايد اهو ڪو خراب نتيجو نه هجي. هن ٻن عالمي جنگين جي وچ واري عرصي کي ”مايوسيءَ جو دور“ (دي ايج آف فرسٽريشن) سڏيو.<ref>Herbert George Wells Newsletter, Volume 2. p. 10. H.{{nbsp}}G. Wells Society, 1981</ref> ويلز شروعاتي دور ۾ [[صهيونيت]] جو مخالف هو. سندس ناول ''[[ان دي ڊيز آف دي ڪوميٽ]]'' ۾ يهودين کي يورپي سماج تي بار طور پيش ڪيو ويو آهي. بهرحال، [[هولوڪاسٽ]] کان پوءِ هن هڪ [[يهودي رياست]] جي قيام جي حمايت ڪئي ۽ [[حائيم وائزمان]]، جيڪو بعد ۾ اسرائيل جو پهريون صدر بڻيو، سان خط و ڪتابت پڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite news |title=H.G. Wells vs. the Jews |url=https://www.jta.org/jewniverse/2012/h-g-wells-vs-the-jews |work=Jewish Telegraphic Agency |date=24 October 2023 |access-date=24 October 2025}}</ref> == مذهبي خيال == ويلز جا خدا ۽ مذهب بابت خيال سندس سڄي زندگيءَ دوران تبديل ٿيندا رهيا. شروعاتي دور ۾ هن پاڻ کي [[عيسائيت]] کان الڳ ڪيو، پوءِ [[ٿيئزم]] (خدا جي وجود تي يقين) کان به پري ٿي ويو، ۽ آخرڪار زندگيءَ جي آخري حصي ۾ هو بنيادي طور هڪ [[الحاد|ملحد]] بڻجي ويو. [[مارٽن گارڊنر]] هن تبديليءَ جو خلاصو هن ريت بيان ڪري ٿو: {{blockquote|”نوجوان ويلز کي ’خدا‘ جو لفظ استعمال ڪرڻ تي ڪو اعتراض نه هو، جيستائين ان مان انسان جهڙي شخصيت رکندڙ خدا جو تصور مراد نه ورتو وڃي. وچولي عمر ۾ ويلز هڪ اهڙي مرحلي مان گذريو، جنهن ۾ هن ”محدود خدا“ جي تصور جو دفاع ڪيو، جيڪو [[پروسيس الٰهيات]] جي مفڪرن جهڙوڪ [[سيميوئل اليگزينڊر]]، [[ايڊگر برائيٽمين]] ۽ [[چارلس هارٽشورن]] جي خدا سان ملندڙ جلندڙ هو. (هن انهيءَ موضوع تي ''[[گاڊ دي اِنوزبل ڪنگ]]'' نالي ڪتاب پڻ لکيو.) بعد ۾ ويلز ان نتيجي تي پهتو ته هو حقيقت ۾ هڪ ملحد آهي.“<ref>Gardner, Martin (1995), Introduction to H.{{nbsp}}G. Wells, ''The Conquest of Time'' [1941]; New York: Dover Books. This introduction was also published in Gardner's book ''From the Wandering Jew to William F. Buckley, Jr: On Science, Literature and Religion'' (2000), Amherst, New York: [[Prometheus Books]], pp 235–238.</ref>}} ''[[گاڊ دي اِنوزبل ڪنگ]]'' (1917ع) ۾ ويلز لکيو ته سندس خدا جو تصور دنيا جي روايتي مذهبن مان اخذ ڪيل نه هو: {{blockquote|”هي ڪتاب ليکڪ جي مذهبي عقيدي کي جيترو ممڪن هجي اوترو واضح ۽ صحيح نموني پيش ڪري ٿو. اهو هڪ ذاتي ۽ گهرو خدا تي پختي ايمان جو اظهار آهي... هن ڪتاب جي بنيادي خيال کي مختصر نموني بيان ڪجي ته خدا بابت ٻه هڪ ٻئي جي مخالف تصور آهن. هڪ کي ’فطرت جي صورت ۾ خدا‘ يا ’خالق خدا‘ ۽ ٻئي کي ’مسيح جي صورت ۾ خدا‘ يا ’نجات ڏيندڙ خدا‘ چئي سگهجي ٿو. پهريون عظيم خارجي خدا آهي، جڏهن ته ٻيو انسان جي اندر موجود خدا آهي. پهريون تصور شايد [[اسپينوزا]] جي خدا ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته صورت ۾ ملي ٿو. اهو خدا جو اهڙو تصور آهي جيڪو [[پئنٿيزم]] ڏانهن مائل آهي، يعني هڪ اهڙو جامع خدا جيڪو محبت بدران انصاف سان حڪمراني ڪري ٿو ۽ جنهن ۾ بيگانگي ۽ هيبت پيدا ڪندڙ عبادت جو احساس آهي. ٻيو تصور، جيڪو هن مطلق خدا واري تصور جي ابتڙ آهي، اهو انساني دل جو خدا آهي. ليکڪ جو خيال آهي ته ان تهذيب ۽ عالمي اتحاد جي مذهبي جدوجهد، جنهن مان عيسائيت پيدا ٿي، دراصل خدا جي انهن ٻن مختلف تصورن کي هڪ مرڪز تي آڻڻ جي مسلسل، پر ناڪام، ڪوشش هئي.“<ref>{{cite book |last=Wells |first=H. G. |author-link=H. G. Wells |title=God the Invisible King |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.37681 |publisher=[[Cassell (publisher)|Cassell]] |location=[[London]] |date=1917 |chapter=Preface |oclc=261326125 |url=https://www.gutenberg.org/files/1046/1046-h/1046-h.htm}}</ref>}} ڪتاب جي پوئين حصي ۾ هو پاڻ کي ”هڪ نئين يا جديد مذهب“ سان وابسته قرار ڏئي ٿو، جيڪو ”نه ملحد آهي، نه [[ٻڌ ڌرم]]، نه [[اسلام]] ۽ نه [[عيسائيت]]، پر اهڙو عقيدو آهي، جيڪو هن پنهنجي اندر ترقي ڪندي محسوس ڪيو آهي.“<ref>{{cite book |last=Wells |first=H. G. |author-link=H. G. Wells |date=1917 |title=God the Invisible King |chapter= The cosmogony of modern religion |oclc=261326125 |url=https://www.gutenberg.org/files/1046/1046-h/1046-h.htm }}</ref> [[عيسائيت]] بابت هن لکيو: {{blockquote|”هاڻي عيسائيت منهنجي لاءِ سچي ناهي... مون کي يقين آهي ته هر سچو عيسائي منهنجو روحاني ڀاءُ آهي... پر جيڪڏهن آئون پاڻ کي منظم طريقي سان عيسائي سڏيان ته گهڻن ماڻهن لاءِ ان جو مطلب ڪجهه وڌيڪ نڪري ويندو، ۽ اهڙيءَ طرح آئون ڪوڙ ڳالهائيندس.“}} ٻين عالمي مذهبن بابت هن لکيو: {{blockquote|”اهي سڀئي مذهب مون لاءِ ايترا ئي سچا آهن، جيترو [[ڪينٽربري ڪيٿيڊرل]] هڪ حقيقي عمارت آهي يا هڪ سوئس جبلن وارو گهر حقيقي شيءِ آهي. اهي موجود آهن، انهن پنهنجو مقصد پورو ڪيو آهي ۽ انهن ڪم ڪيو آهي. پر اهي منهنجي لاءِ اهڙا سچا ناهن، جو آئون انهن جي اندر رهي سگهان. اهي منهنجي لاءِ ڪارآمد ناهن.“<ref>{{cite book |last=Wells |first=H. G. |author-link=H. G. Wells |title=First & last things; a confession of faith and rules of life |url=https://archive.org/details/firstlastthings0000well/page/77 |date=1908 |publisher=[[Putnam (publisher)|Putnam]] |pages=77–80 |oclc=68958585}}</ref>}} ''[[دي فيٽ آف هومو سيپينس]]'' (1939ع) ۾ ويلز تقريباً سڀني عالمي مذهبن ۽ فلسفن تي تنقيد ڪندي لکيو: {{blockquote|”هاڻي دنيا ۾ اهڙو ڪو به عقيدو يا زندگي گذارڻ جو طريقو باقي نه رهيو آهي، جيڪو واقعي هن دور جي ضرورتن کي پورو ڪري. جڏهن اسين انهن کي ٿڌي دل ۽ غيرجانبداري سان ڏسون ٿا ته اڄ انسان جن مذهبن، قومپرستيءَ، اخلاقي نظامن ۽ روايتي قدرن ۾ پناهه ورتي آهي، اهي سڀ هڪ اهڙي وڏي شهر جي گهرن ۽ محلاتن وانگر لڳن ٿا، جيڪي زمين کسڪڻ سبب هڪ ٻئي سان ٽڪرائجي تباهه ٿي رهيا هجن.“<ref>''[[The Fate of Homo Sapiens]]'', p 291.</ref>}} منظم مذهب جي مخالفت ويلز وٽ 1943ع ۾ پنهنجي انتها تي پهتي، جڏهن هن ''[[ڪرڪس اَنساٽا]]'' نالي ڪتاب شايع ڪيو، جنهن جو ذيلي عنوان ”رومن ڪيٿولڪ چرچ تي فردِ جرم“ هو. هن ڪتاب ۾ هن [[ڪيٿولڪ چرچ]]، [[پوپ پائيس ٻارهون]] تي سخت تنقيد ڪئي ۽ [[روم]] شهر تي بمباري ڪرڻ جو مطالبو پڻ ڪيو.<ref>{{cite book |title=H. G. Wells a comprehensive bibliography |date=1972 |publisher=[[H. G. Wells Society]] |isbn=0-902291-65-3 |location=Great Britain |page=44}}</ref> == ادبي مقالا ۽ دستاويز == 1954ع ۾ [[يونيورسٽي آف اِلِيناءِ اربانا-شيمپين]] ايڇ. جي. ويلز جا ادبي مقالا، مسودا ۽ خط و ڪتابت جو مجموعو خريد ڪيو.<ref name="library.illinois.edu">{{cite web|title=H.{{nbsp}}G. Wells papers, 1845–1946 {{pipe}} Rare Book & Manuscript Library, University of Illinois at Urbana-Champaign |url=https://archon.library.illinois.edu/rbml/?p=collections/findingaid&id=10&q=&rootcontentid=63270 |access-date=29 December 2022 |website=Rare Book & Manuscript Library Manuscript Collections Database}}</ref> يونيورسٽي جي [[نادر ڪتابن ۽ مخطوطن جي لائبريري (يونيورسٽي آف اِلِيناءِ اربانا-شيمپين)]] ۾ آمريڪا اندر ويلز جي مخطوطن، خط و ڪتابت، پهرين ڇاپن ۽ اشاعتن جو سڀ کان وڏو مجموعو محفوظ آهي.<ref>{{cite web |title=The Rare Book & Manuscript Library, University of Illinois |url=https://www.library.illinois.edu/rbx/Wellsdesc.html |access-date=29 December 2022}}</ref> هن مجموعي ۾ اڻڇپيل مواد ۽ اهڙن مشهور ڪتابن جا اصل مسودا پڻ شامل آهن، جهڙوڪ ''[[دي وار آف دي ورلڊز]]'' ۽ ''[[دي ٽائيم مشين]]''. ان کان علاوه، هن ۾ پهريان ڇاپا، نظرثاني ٿيل ايڊيشن ۽ مختلف ٻولين ۾ ترجما پڻ موجود آهن. خط و ڪتابت ۾ خانداني خط، پبلشرن سان رابطا، [[فيبين سوسائٽي]] سان لاڳاپيل دستاويز، ۽ سياستدانن ۽ ٻين مشهور شخصيتن، خاص طور [[جارج برنارڊ شا]] ۽ [[جوزف ڪانراڊ]]، جا خط پڻ شامل آهن.<ref name="library.illinois.edu"/> ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Wikisource|works=by|ايڇ. جي. ويلز|ايڇ. جي. ويلز}} {{Wikiquote|2=ايڇ. جي. ويلز}} {{Commons and category|linktext=ايڇ. جي. ويلز}} {{Library resources box|by=yes|onlinebooks=yes|label=ايڇ. جي. ويلز}} * {{IMDb name|id=0920229|name=ايڇ. جي. ويلز}} * {{ISFDB name|id=65|name=ايڇ. جي. ويلز}} * {{IBList|type=author|id=165|name=ايڇ. جي. ويلز}} * {{discogs artist|name=ايڇ. جي. ويلز}} * {{LCAuth|id=n79063613|name=ايڇ. جي. ويلز|count=772|cs=ue}} * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b07w13lz ''فيوچر ٽينس – دي اسٽوري آف ايڇ. جي. ويلز''] [[بي بي سي ون]] تي – 150هين سالگرهه جي دستاويزي فلم (2016) * [https://web.archive.org/web/20080517081302/http://www.newstatesman.com/200010090006 "ايڇ. جي. ويلز جي نقشِ قدم تي"] ''[[نيو اسٽيٽس مين]]'' ۾ – "هن عظيم ليکڪ انساني حقن جي قانون جو مطالبو ڪيو؛ 60 سال پوءِ، اهو اسان وٽ موجود آهي" (2000) ===ذريعا—مجموعا=== * {{StandardEbooks |url=https://standardebooks.org/ebooks/h-g-wells |name=ايڇ. جي. ويلز}} * {{Gutenberg author |id=30 |name=ايڇ. جي. ويلز}} * {{FadedPage|id=Wells, H. G. (Herbert George) |name=ايڇ. جي. ويلز |author=yes}} * {{Internet Archive author |sname=Herbert George Wells |dname=ايڇ. جي. ويلز}} * {{Librivox author |id=146 |title=ايڇ. جي. ويلز}} * [http://www.ebooktakeaway.com/ebta/people/h_g_wells آئي فون، آئي پيڊ، نوڪ، اينڊرائيڊ ۽ ڪنڊل لاءِ ايڇ. جي. ويلز جا مفت ڪتاب (PDF، AZW3، EPUB ۽ MOBI فارميٽن ۾)] ebooktakeaway.com تي * [http://www.bl.uk/people/h-g-wells ايڇ. جي. ويلز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210912191326/http://www.bl.uk/people/h-g-wells |date=12 September 2021 }} [[برٽش لائبريري]] تي * [http://hdl.handle.net/10111/MSS00071#letterH ايڇ. جي. ويلز جا مقالا] [[يونيورسٽي آف اِلِيناءِ]] ۾ * [https://www.globalgreyebooks.com/h-g-wells-books.html ايڇ. جي. ويلز جا اي-ڪتاب] Global Grey Ebooks تي * {{PM20 |FID=pe/018417 |NAME=ايڇ. جي. ويلز}} ===ذريعا—خط، مضمون ۽ انٽرويو=== * [https://web.archive.org/web/20110613080855/http://www.bbc.co.uk/archive/hg_wells/ بي بي سي تي ويلز جي نشريات جو آرڪائيو] * [http://www.britishpathe.com/record.php?id=52254 ايڇ. جي. ويلز جو فلمي انٽرويو] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100820031143/http://www.britishpathe.com/record.php?id=52254 |date=20 August 2010}} * [https://web.archive.org/web/20131103051737/http://etext.lib.virginia.edu/etcbin/ot2www-pubeng?specfile=%2Ftexts%2Fenglish%2Fmodeng%2Fpublicsearch%2Fmodengpub.o2w&act=text&offset=719129302&textreg=3&query=h.%2Bg.%2Bwells&id=WelCran "اسٽيڦن ڪرين: هڪ انگريزي نقطۂ نظر"]، ايڇ. جي. ويلز، 1900ع * [https://web.archive.org/web/20000309232944/http://www.schoolofwisdom.com/tagore-wells.html [[رابندرناٿ ٽئگور]] ۽ ايڇ. جي. ويلز جي گفتگو]، جنيوا، 1930ع * [https://web.archive.org/web/20060924212919/http://www.pseudopodium.org/barbellionblog/wells-intro.php "مهاڳ"]، [[ڊبليو. اين. پي. باربيليون]] جي ''دي جرنل آف اي ڊساپوائنٽيڊ مين'' لاءِ، ايڇ. جي. ويلز، 1919ع * [https://web.archive.org/web/20060813133418/http://www.depauw.edu/sfs/documents/wells2.htm "عورت ۽ ابتدائي ثقافت"]، ايڇ. جي. ويلز، 1895ع * [https://web.archive.org/web/20110718140117/http://alangullette.com/lit/shiel/letters/mps_wells.htm [[ايم. پي. شيل]] ڏانهن خط]، ايڇ. جي. ويلز، 1937ع ===سوانح عمري=== * {{cite EB1911 |short=x |wstitle=Wells, Herbert George}} * [https://www.britannica.com/eb/article-9076509/H-G-Wells "ايڇ. جي. ويلز"]، ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' آن لائن * {{cite ODNB |id=36831 |title=Wells, Herbert George |orig-date=2004 |date=2011 |last=Parrinder |first=Patrick |author-link=Patrick Parrinder}} * {{sfhof |id=962 |name=ايڇ. جي. ويلز}} ===تنقيدي مضمون=== * Sinclair, Iain، [https://web.archive.org/web/20140827214832/http://www.bl.uk/romantics-and-victorians/articles/an-introduction-to-the-war-of-the-worlds ''دي وار آف دي ورلڊز'' جو تعارف]، برٽش لائبريري * [[ميري هنٽر آسٽن|آسٽن، ميري]] (1911ع)، [https://web.archive.org/web/20030118202554/http://etext.lib.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=AusWell.sgm&images=images%2Fmodeng&data=%2Ftexts%2Fenglish%2Fmodeng%2Fparsed&tag=public&part=all "ايڇ. جي. ويلز، ناول نگار جي ساراهه"] * [[ارنسٽ بيلفورٽ بيڪس|بيڪس، بيلفورٽ]] (1906ع)، "سوشلزم ۽ خاندان" * [[نيئل فرگوسن|فرگوسن، نيئل]] (2005ع)، "ايڇ. جي. ويلز اسان کي اڳواٽ ٻڌايو هو ته ''دي وار آف دي ورلڊز'' جهڙي جنگ ڪيئن محسوس ٿيندي" * [[ڊبليو. بوئڊ ريوارڊ|ريوارڊ، ڊبليو. بوئڊ]] (1999ع)، "ايڇ. جي. ويلز جو عالمي دماغ (ورلڊ برين) جو تصور" * [[جي. ڪي. چيسٽرٽن|چيسٽرٽن، جي. ڪي.]] (1908ع)، "مسٽر ايڇ. جي. ويلز ۽ جنات" * [[مارٽن گارڊنر|گارڊنر، مارٽن]] (1999ع)، "انٽرنيٽ: هڪ عالمي دماغ؟" * Bould, Mark (2005)، "سائنس فڪشن: مستقبل جي شڪل" * [[گريگوري ڪليز|ڪليز، گريگوري]] (2006ع)، "يوٽوپيا جي ضرورت ڪنهن کي آهي؟" * [[فريڊا ڪرخوي|ڪرچوي، فريڊا]] (1945ع)، "جڏهن ايڇ. جي. ويلز ايٽم کي ورهايو" * [[جان جي. ملر|ملر، جان جي.]] (2005ع)، "نظريائن جي جنگ" * [[جان هارٽ|هارٽ، جان]] (1935ع)، "ويلز جي سوانح عمري" * [[پيٽرڪ پيرنڊر|پيرنڊر، پيٽرڪ]] (2006ع)، "ايڇ. جي. ويلز جي سائنس فڪشن ۾ تاريخ" * [[مارٽن ڪيمپبل-ڪيلي|ڪيمپبل-ڪيلي، مارٽن]] (2006ع)، "ورلڊ برين کان ورلڊ وائيڊ ويب تائين" * [[ويوين گورنڪ|گورنڪ، ويوين]] (2007ع)، "دانائيءَ جي شروعات: ايڇ. جي. ويلز کي پڙهندي" * Hammond, John، "ايڇ. جي. ويلز جي مختصر ڪهاڻين جي مڪمل فهرست" * "ايڇ. جي. ويلز جون اڳڪٿيون، 143 سال پوءِ به سچ ثابت ٿيون"، ''[[نيشنل جيوگرافڪ سوسائٽي|نيشنل جيوگرافڪ]]'' * [[جارج برنارڊ شا|شا، جارج برنارڊ]]، "ايڇ. جي. ويلز، اهو ماڻهو جنهن کي مان سڃاڻندو هئس" * {{cite journal |last=Elber-Aviram |first=Hadas |title='My own particular city': H.{{nbsp}}G. Wells's Fantastical London |journal=The Wellsian |issue=38 |date=2015 |pages=97–117}} * {{cite journal |last=Hughes |first=David Y. |title=A Queer Notion of Grant Allen's |journal=[[Science Fiction Studies]] |volume=25 |issue=2 |date=1998 |pages=271–284 |doi=10.1525/sfs.25.2.0271 |url=https://www.depauw.edu/sfs/abstracts/a75.htm#E75 |jstor=4240701 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |editor-last=Partington |editor-first=John S. |title=The Wellsian: Selected Essays on H.{{nbsp}}G. Wells |publisher=Equilibris |publication-place=[[Oss, Netherlands]] |date=2003 |isbn=978-90-5976-001-1 |oclc=54814627 |chapter=A Tale of Two Cities: H.{{nbsp}}G. Wells's The Door in the Wall |first=Laura |last=Scuriatti |others=Illustrated by Alvin Landon Coburn |chapter-url=https://www.academia.edu/696075}} {{s-start}} {{s-npo}} {{s-bef|before=[[جان گالزورٿي]]}} {{s-ttl|title=[[پين انٽرنيشنل]] جو بين الاقوامي صدر|years=1933–1936}} {{s-aft|after=[[جولس رومان]]}} {{s-end}} {{H. G. Wells|state=autocollapse}} {{London School of Economics|state=autocollapse}} {{Navboxes |title=لاڳاپيل موضوع |list1= {{The War of the Worlds|state=autocollapse}} {{The Time Machine|state=autocollapse}} {{The Invisible Man|state=autocollapse}} {{The Island of Dr. Moreau|state=autocollapse}} {{The First Men in the Moon|state=autocollapse}} {{Kipps|state=autocollapse}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Wells, H. G.}} [[Category:ايڇ. جي. ويلز| ]] [[Category:1866ع جون پيدائشون]] [[Category:1946ع جون وفاتون]] [[Category:امپيريل ڪاليج لنڊن جا اڳوڻا شاگرد]] [[Category:يونيورسٽي آف لنڊن جا اڳوڻا شاگرد]] [[Category:برطانوي رسالن جا باني]] [[Category:انگريز جمهوريه پسند]] [[Category:انگريز سائنس فڪشن ليکڪ]] [[Category:انگريز مختصر ڪهاڻي نويس]] [[Category:انگريز سوشلسٽ]] [[Category:انگريز مورخ]] [[Category:ڪيٿولڪ چرچ جا نقاد]] [[Category:فيبيئن سوسائٽي جا ميمبر]] [[Category:مڊهرسٽ گرامر اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[Category:بروملي جا ماڻهو]] [[Category:وڪٽورين دور جا ماڻهو]] [[Category:سائنس فڪشن هال آف فيم ۾ شامل ٿيل]] [[Category:پنهنجي لکڻين لاءِ پاڻ تصويرون ٺاهيندڙ ليکڪ]] [[Category:19هين صديءَ جا انگريز ليکڪ]] [[Category:وڪٽورين ناول نگار]] [[Category:19هين صديءَ جا برطانوي ناول نگار]] [[Category:20هين صديءَ جا انگريز ناول نگار]] [[Category:19هين صديءَ جا برطانوي مختصر ڪهاڻي نويس]] [[Category:ليبر پارٽي (برطانيا) جا سياستدان]] [[Category:عالمي مورخ]] 7b1nfpqjysieq0tqx9qiktpnpcyfzzh 0 100395 427211 407388 2026-11-02T19:38:10Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427211 wikitext text/x-wiki {{Short description|Handheld mobile device}} {{pp|small=yes}} {{Use mdy dates|date=August 2017}} [[File:Wikipedia homepage on a large Android phone, 2015-04-16.jpg|thumb|نيڪسس 6 (Nexus 6)، جيڪو هڪ [[اينڊروئيڊ|اينڊرائيڊ]] اسمارٽ فون آهي، [[انگريزي وڪيپيڊيا]] جو مکيه صفحو ڏيکاري رهيو آهي. ]] '''اسمارٽ فون''' (smartphones) هڪ موبائل ڊيوائس آهي جيڪو روايتي [[موبائل فون]] (فيچر فون) جي ڪارڪردگي کي جديد ڪمپيوٽنگ صلاحيتن سان گڏ ڪري ٿو. ان ۾ عام طور تي هڪ ٽچ اسڪرين انٽرفيس هوندو آهي، جيڪو صارفين کي ايپليڪيشنن ۽ خدمتن جي وسيع رينج تائين رسائي جي اجازت ڏيندو آهي، جهڙوڪ ويب برائوزنگ، اي ميل، ۽ سوشل ميڊيا، انهي سان گڏ ملٽي ميڊيا پلے بیک ۽ اسٽريمنگ. اسمارٽ فونز ۾ بلٽ ان ڪيمرا، GPS نيويگيشن ۽ مختلف مواصلاتي طريقن لاءِ سپورٽ هوندي آهي، جنهن ۾ وائس ڪالز، ٽيڪسٽ ميسيجنگ، ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميسيجنگ ايپس شامل آهن. اسمارٽ فونز کي پراڻين ڊيزائن جي فيچر فونز کان انهن جي وڌيڪ جديد هارڊويئر صلاحيتن ۽ وسيع موبائل آپريٽنگ سسٽم، انٽرنيٽ تائين رسائي، ڪاروباري ايپليڪيشنون، موبائل ادائيگيون، ۽ ملٽي ميڊيا ڪارڪردگي، جنهن ۾ موسيقي، وڊيو، گيمنگ، ريڊيو ۽ ٽيليويزن شامل آهن، جي ڪري مختلف آهن. اسمارٽ فونز ۾ عام طور تي ميٽل-آڪسائيڊ-سيمي ڪنڊڪٽر (MOS) انٽيگريٽيڊ سرڪٽ (IC) چپس، مختلف سينسرز ۽ ڪيترن ئي وائرليس ڪميونيڪيشن پروٽوڪولز جي سهولت موجود هوندي آهي. اسمارٽ فون سينسرز جي مثالن ۾ ايڪسلروميٽر، بيروميٽر، گائرو اسڪوپ ۽ ميگنيٽوميٽرز شامل آهن. انهن کي اڳواٽ انسٽال ٿيل ۽ ٿرڊ پارٽي سافٽ ويئر ذريعي استعمال ڪري سگهجي ٿو ته جيئن ڪارڪردگي کي بهتر بڻائي سگهجي. اسمارٽ فونز پاران سپورٽ ڪيل وائرليس ڪميونيڪيشن جي معيارن ۾ LTE، 5G NR، وائي فائي، بلوٽوٿ ۽ سيٽلائيٽ نيويگيشن شامل آهن. سال 2020ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري، ٺاهيندڙن سيٽلائيٽ ميسيجنگ ۽ ايمرجنسي سروسز کي شامل ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان انهن جي افاديت انهن ڏورانهن علائقن تائين وڌي وئي جتي قابل اعتماد سيلولر ڪوريج موجود نه هئي. اسمارٽ فونز گهڻي حد تائين پرسنل ڊجيٽل اسسٽنٽ (PDA) ڊوائيسز، هٿ ۾ رکڻ جهڙن ننڍن پرسنل ڪمپيوٽر، پورٽيبل ميڊيا پليئرز (PMP)، پوائنٽ-اينڊ-شوٽ ڪئميرا، ڪيمڪارڊر ۽ ڪجهه حد تائين هٿ ۾ رکڻ وارن وڊيو گيم ڪنسول، اي-ريڊر ڊوائيس، پاڪيٽ ڪيلڪيوليٽرز ۽ GPS ٽريڪنگ يونٽن جي جاءِ ورتي آهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ آئي فون (iPhone) جي وڌندڙ مقبوليت کانپوءِ، اڪثر اسمارٽ فونز پتلي، سليٽ جهڙي شڪل ۽ وڏين ڪيپيسيٽو ٽچ اسڪرينن سان ٺاهيا ويا آهن، جن ۾ فزيڪل ڪيبورڊ جي بدران ملٽي ٽچ اشارن جي سهولت موجود آهي. اڪثر جديد اسمارٽ فونز ۾ اها صلاحيت هوندي آهي ته صارف هڪ مرڪزي ايپ اسٽور تان اضافي ايپليڪيشنون ڊائون لوڊ يا خريد ڪري سگهن. انهن ۾ اڪثر ڪري ڪلائوڊ اسٽوريج، ڪلائوڊ سنڪرونائيزيشن ۽ ورچوئل اسسٽنٽس جي سهولت هوندي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي، بهتر هارڊويئر ۽ تيز رفتار وائرليس ڪميونيڪيشن اسمارٽ فون انڊسٽري جي ترقي کي هٿي ڏني آهي. 2014ع تائين، سڄي دنيا ۾ هر سال هڪ ارب کان وڌيڪ اسمارٽ فونز وڪرو ٿيندا هئا. صرف 2019ع ۾، سڄي دنيا ۾ 1.54 ارب اسمارٽ فون يونٽس موڪليا ويا؛ سال 2020ع تائين، دنيا جي آبادي جو 75.05 سيڪڙو ماڻهو اسمارٽ فون استعمال ڪندڙ هئا. جيتوڻيڪ اسمارٽ فون جو استعمال ڪجهه حد تائين سهولت ۽ زندگي جي اطمينان سان لاڳاپيل رهيو آهي، پر ان سان جسماني، ذهني ۽ ادراڪي (cognitive) صحت تي مختلف منفي اثر پڻ سڃاتا ويا آهن. typically feature [[MOSFET|metal–oxide–semiconductor]] (MOS) [[integrated circuit]] (IC) chips, various sensors, and support for multiple [[wireless]] communication protocols. Examples of smartphone sensors include [[accelerometer]]s, [[barometer]]s, [[gyroscope]]s, and [[magnetometer]]s; they can be used by both pre-installed and third-party software to enhance functionality. Wireless communication standards supported by smartphones include [[LTE (telecommunication)|LTE]], [[5G NR]], [[Wi-Fi]], [[Bluetooth]], and [[satellite navigation]]. By the mid-2020s, manufacturers began integrating [[Satellite phone#Integration into conventional mobile phones|satellite messaging]] and emergency services, expanding their utility in remote areas without reliable [[cellular coverage]]. Smartphones have largely replaced [[personal digital assistant]] (PDA) devices, [[handheld PC|handheld/palm-sized PCs]], [[portable media player]]s (PMP),<ref name="Tom's Hardware">{{cite web |last=Islam |first=Zak |date=30 December 2012 |title=Smartphones Heavily Decrease Sales of iPod, MP3 Players |url=http://www.tomshardware.com/news/Smartphones-iPod-MP3-Players-Sales,20062.html |access-date=3 May 2013 |work=Tom's Hardware |language=en-US}}</ref> [[point-and-shoot camera]]s, [[camcorder]]s, and, to a lesser extent, [[handheld game console|handheld video game consoles]], [[e-reader]] devices, [[pocket calculator]]s, and [[GPS tracking unit]]s. Following the rising popularity of the [[iPhone]] in the late 2000s, the majority of smartphones have featured thin, slate-like [[Form factor (mobile phones)|form factors]] with large, [[capacitive sensing|capacitive]] touch screens with support for [[multi-touch]] gestures rather than physical keyboards. Most modern smartphones have the ability for users to download or purchase additional [[mobile app|applications]] from a centralized [[app store]]. They often have support for [[Mobile cloud storage|cloud storage]] and cloud synchronization, and [[virtual assistant]]s. Since the early 2010s, improved hardware and faster wireless communication have [[Post-PC era|bolstered the growth of the smartphone industry]]. {{As of|2014}}, over a billion smartphones are sold globally every year. In 2019 alone, 1.54 billion smartphone units were shipped worldwide.<ref>{{Cite web |title=Smartphone sales worldwide 2007-2022 |url=https://www.statista.com/statistics/263437/global-smartphone-sales-to-end-users-since-2007/ |access-date=2024-01-24 |website=Statista |language=en}}</ref> {{As of|2020}}, 75.05 percent of the world population were smartphone users.<ref>{{cite web | url=https://www.statista.com/topics/840/smartphones/#topicOverview | title=Topic: Smartphones }}</ref> Although smartphone use has been associated to some extent with convenience and [[life satisfaction]],<ref name="Sagong2022">{{cite journal| last1 = Sagong | first1 = H.| last2 = Yoon | first2 = J. Y.| title = The effects of smartphone use on life satisfaction in older adults: The mediating role of depressive symptoms| journal = CIN: Computers, Informatics, Nursing| volume = 40| issue = 8| pages = 523-530| date = 2022}}</ref> a variety of [[#Health effects|negative effects on physical, mental, and cognitive health]] have also been identified. ==History== {{main|History of smartphones}}{{Empty section|date=June 2026}} ==Hardware== [[File:Samsung Galaxy S6 edge (17448278539).jpg|thumb|Smartphone with infrared transmitter on top for use as remote control]]<!--Please replace with more close-up picture when found.--> {{Further|Mobile phone feature}} A typical smartphone contains a number of [[metal–oxide–semiconductor]] (MOS) [[integrated circuit]] (IC) chips,<ref name="Kim">{{cite book |last1=Kim |first1=Woonyun |chapter=CMOS power amplifier design for cellular applications: an EDGE/GSM dual-mode quad-band PA in 0.18 μm CMOS |editor-last1=Wang |editor-first1=Hua |editor-last2=Sengupta |editor-first2=Kaushik |title=RF and mm-Wave Power Generation in Silicon |date=2015 |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-409522-9 |pages=89–90 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PzzLAwAAQBAJ&pg=PA89}}</ref> which in turn contain billions of tiny [[MOSFET|MOS field-effect transistors]] (MOSFETs).<ref name="uspto">{{cite web |date=June 10, 2019 |title=Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference |url=https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |access-date=20 July 2019 |website=[[United States Patent and Trademark Office]] |archive-date=December 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217200937/https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference |url-status=dead }}</ref> A typical smartphone contains the following MOS IC chips:<ref name="Kim"/> * [[Microprocessor|Application processor]] ([[CMOS]] [[system-on-a-chip]]) * [[Flash memory]] ([[floating-gate]] [[MOS memory]]) * [[Cellular modem]] ([[baseband]] [[RF CMOS]]) * [[RF transceiver]] ([[RF CMOS]]) * [[Phone camera]] [[image sensor]] ([[CMOS image sensor]]) * [[Power management integrated circuit]] ([[power MOSFET]]s) * [[Display driver]] ([[LCD]] or [[LED driver]]) * [[Wireless communication]] chips ([[Wi-Fi]], [[Bluetooth]], [[GPS receiver]]) * [[Sound chip]] ([[audio codec]] and [[power amplifier]]) * [[Gyroscope]] * [[Capacitive sensing|Capacitive]] [[touchscreen]] controller ([[ASIC]] and [[Digital signal processor|DSP]])<ref name="Kim"/><ref>{{cite book |last1=Kent |first1=Joel |chapter=Touchscreen technology basics & a new development |title=2010 CMOS Emerging Technologies Conference Presentation Slides |date=May 2010 |volume=6 |publisher=CMOS Emerging Technologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ekdkWGqw29EC&pg=PA34 |isbn=9781927500057 }}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Ganapati |first1=Priya |title=Finger Fail: Why Most Touchscreens Miss the Point |url=https://www.wired.com/2010/03/touchscreens-smartphones/ |access-date=9 November 2019 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=5 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511114207/http://www.wired.com/2010/03/touchscreens-smartphones/ |archive-date=2014-05-11 |url-status=live}}</ref> * [[RF power amplifier]] ([[LDMOS]])<ref name="Baliga2005">{{cite book |last1=Baliga |first1=B. Jayant |url=https://books.google.com/books?id=StJpDQAAQBAJ |title=Silicon RF Power MOSFETS |date=2005 |publisher=[[World Scientific]] |isbn=9789812561213 |author1-link=B. Jayant Baliga}}</ref><ref name="Asif">{{cite book |last1=Asif |first1=Saad |url=https://books.google.com/books?id=yg1mDwAAQBAJ&pg=PT128 |title=5G Mobile Communications: Concepts and Technologies |date=2018 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780429881343 |pages=128–134}}</ref><ref name="NXP-LDMOS">{{cite web |title=LDMOS Products and Solutions |url=https://www.nxp.com/products/rf/rf-power/ldmos-products-and-solutions:RF-LDMOS-Products-Sol |website=[[NXP Semiconductors]] |access-date=4 December 2019}}</ref> Some are also equipped with an [[FM radio]] receiver, a hardware [[notification LED]], and an infrared transmitter for use as [[remote control]]. A few models have additional [[#Sensors|sensors]] such as [[thermometer]] for measuring ambient temperature, [[hygrometer]] for humidity, and a sensor for [[ultraviolet ray]] measurement. A few smartphones designed around specific purposes are equipped with uncommon hardware such as a projector ([[Samsung Beam i8520]] and [[Samsung Galaxy Beam i8530]]), [[optical zoom lenses]] ([[Samsung Galaxy S4 Zoom]] and [[Samsung Galaxy K Zoom]]), [[thermal camera]], and even [[PMR446]] ([[walkie-talkie]] radio) [[transceiver]].<ref>{{cite web |title=Camera and thermal imaging Review |url=https://www.trustedreviews.com/reviews/cat-s60-camera-and-thermal-imaging-page-3 |website=Trusted Reviews |language=en |date=11 November 2016 |access-date=19 April 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=Chopra |first1=Purvi |title=Ulefone Armor 3T Review: A Digital Walkie-Talkie Smartphone |url=https://veditto.com/ulefone-armor-3t-review |website=Veditto |access-date=19 April 2021 |date=19 November 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419231512/https://veditto.com/ulefone-armor-3t-review |archive-date=2021-04-19}}</ref> ===Central processing unit=== Smartphones have [[central processing unit]]s (CPUs), similar to those in computers, but optimised to operate in low power environments. In smartphones, the CPU is typically integrated in a [[CMOS]] (complementary [[metal–oxide–semiconductor]]) [[system-on-a-chip]] (SoC) [[microprocessor|application processor]].<ref name="Kim"/> The performance of mobile CPU depends not only on the clock rate (generally given in multiples of [[hertz]])<ref>{{cite web | title = CPU Frequency | work = CPU World Glossary | publisher = CPU World | date = 25 March 2008 | url = http://www.cpu-world.com/Glossary/C/CPU_Frequency.html | access-date =1 January 2010 }}</ref> but also on the [[memory hierarchy]]. Because of these challenges, the performance of mobile phone CPUs is often more appropriately given by scores derived from various standardized tests to measure the real effective performance in commonly used applications. ===Buttons=== [[File:TouchWiz 2013 device options.png|thumb|upright|"Device options" menu of Samsung Mobile's [[TouchWiz]] user interface as of 2013, accessed by holding the power button for a second]] [[File:HTC_Desire_-_optic_navigation.jpeg|thumb|The [[HTC Desire]], a 2010 smartphone with [[optical trackpad]] and search button]] Smartphones are typically equipped with a power button and volume buttons. Some pairs of volume buttons are unified. Some are equipped with a dedicated camera shutter button. Units for outdoor use may be equipped with an "SOS" emergency call and "PTT" ([[push-to-talk]] button). The presence of physical front-side buttons such as the [[home button|home]] and navigation buttons has decreased throughout the 2010s, increasingly becoming replaced by capacitive touch sensors and simulated (on-screen) buttons.<ref>{{cite web |last1=Athow |first1=Desire |title=Best rugged smartphones of 2021: waterproof, shockproof and IP68 mobiles |url=https://www.techradar.com/best/best-rugged-smartphones |website=TechRadar |access-date=18 June 2021 |language=en |date=2021-03-09}}</ref> As with classic mobile phones, early smartphones such as the [[Samsung Omnia II]] were equipped with buttons for accepting and declining phone calls. Due to the advancements of functionality besides phone calls, these have increasingly been replaced by navigation buttons such as "menu" (also known as "options"), "back", and "tasks". Some early 2010s smartphones such as the [[HTC Desire]] were additionally equipped with a "Search" button (🔍) for quick access to a web search engine or apps' internal search feature.<ref>{{Cite web|date=2019-11-13 |url=https://www.androidpolice.com/2019/11/13/the-menu-navigation-button-has-finally-been-retired-in-android-10/ |language=en |title=The menu navigation button has finally been retired in Android 10 |author=Corbin Davenport |access-date=2021-06-20}}</ref> Since 2013, smartphones' home buttons started integrating [[fingerprint scanner]]s, starting with the [[iPhone 5s]] and [[Samsung Galaxy S5]]. Functions may be assigned to button combinations. For example, [[screenshot]]s can usually be taken using the home and power buttons, with a short press on iOS and one-second holding Android OS, the two most popular mobile operating systems. On smartphones with no physical home button, usually the volume-down button is instead pressed with the power button. Some smartphones have a screenshot and possibly [[screencast]] shortcuts in the navigation button bar or the power button menu.<ref>{{cite web |last1=Krasnoff |first1=Barbara |title=How to take screenshots on your iPhone |url=https://www.theverge.com/21340137/apple-iphone-screenshots-ios-how-to-take |website=The Verge |access-date=21 June 2021 |language=en |date=2020-07-27}}</ref><ref>{{cite web |title=How to Take Screenshot on LG G3 (3 Methods) |url=https://www.droidviews.com/how-to-take-screenshot-on-lg-g3/ |website=DroidViews |access-date=21 June 2021 |date=2014-08-14}}</ref><ref>{{cite web |title=4 Ways To Take a Screenshot on the Samsung Galaxy Note 20 and Note 20 Ultra - NaldoTech |url=https://www.naldotech.com/screenshot-samsung-galaxy-note-20-ultra/ |access-date=21 June 2021 |date=2020-08-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204222/https://www.naldotech.com/screenshot-samsung-galaxy-note-20-ultra/ |archive-date=2021-06-24}}</ref> ===Display=== {{main|Display device}} [[File:Livraria do Senado (22622160063).jpg|thumb|A smartphone touchscreen]] One of the main characteristics of smartphones is the [[Display device|screen]]. Depending on the device's design, the screen fills most or nearly all of the space on a device's front surface. Many smartphone displays have an [[Display aspect ratio|aspect ratio]] of [[16:9]], but taller aspect ratios became more common in 2017, as well as the aim to eliminate bezels by extending the display surface to as close to the edges as possible. ====Screen sizes==== [[File:Blackview A60 Smartphone Android mobile phone front face logged in screen.jpg|thumb|Blackview A60 Andoid Go mobile phone smartphone cell phone showing the front-facing camera is put in notch display]] Screen sizes are measured in diagonal [[inch]]es. Phones with screens larger than 5.2 inches are often called "[[phablet]]s". Smartphones with screens over 4.5 inches in size are commonly difficult to use with only a single hand, since most thumbs cannot reach the entire screen surface; they may need to be shifted around in the hand, held in one hand and manipulated by the other, or used in place with both hands. Due to design advances, some modern smartphones with large screen sizes and "edge-to-edge" designs have compact builds that improve their ergonomics, while the shift to taller aspect ratios have resulted in phones that have larger screen sizes whilst maintaining the ergonomics associated with smaller 16:9 displays.<ref name="phonearena-s7edgenotphablet">{{cite web|title=Don't call it a phablet: the 5.5" Samsung Galaxy S7 Edge is narrower than many 5.2" devices|url=http://www.phonearena.com/news/Dont-call-it-a-phablet-the-5.5-Samsung-Galaxy-S7-Edge-is-narrower-than-many-5.2-devices_id79482|website=PhoneArena|date=March 21, 2016 |access-date=3 April 2017}}</ref><ref name="verge-phabletpytha">{{cite web|title=We're gonna need Pythagoras' help to compare screen sizes in 2017|url=https://www.theverge.com/tldr/2017/3/30/15120824/screen-aspect-ratio-mathematics-galaxy-s8-lg-g6|website=The Verge|date=March 30, 2017|access-date=3 April 2017}}</ref><ref name="verge-s8aspectratio">{{cite web|title=The Samsung Galaxy S8 will change the way we think about display sizes|url=https://www.theverge.com/circuitbreaker/2017/3/30/15121526/samsung-galaxy-s8-vs-google-pixel-iphone-7-screen-size-comparison|website=The Verge|date=March 30, 2017|publisher=Vox Media|access-date=3 April 2017|archive-date=July 25, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725110244/https://www.theverge.com/circuitbreaker/2017/3/30/15121526/samsung-galaxy-s8-vs-google-pixel-iphone-7-screen-size-comparison|url-status=dead}}</ref> ====Panel types==== [[Liquid-crystal display]]s (LCDs) and [[organic light-emitting diode]] (OLED) displays are the most common. Some displays are integrated with pressure-sensitive digitizers, such as those developed by [[Wacom (company)|Wacom]] and [[Samsung]],<ref>{{Cite journal|last1=Ward|first1=J. R.|last2=Phillips|first2=M. J.|date=1987-04-01|title=Digitizer Technology: Performance Characteristics and the Effects on the User Interface|url=https://archive.org/details/ieee-computer-graphics-and-applications_1987-04_7_4/page/31|journal=IEEE Computer Graphics and Applications|volume=7|issue=4|pages=31–44|doi=10.1109/MCG.1987.276869|bibcode=1987ICGA....7d..31W |s2cid=16707568|issn=0272-1716}}</ref> and Apple's [[Force Touch]] system. A few phones, such as the [[YotaPhone]] prototype, are equipped with a low-power [[electronic paper]] rear display, as used in [[e-book reader]]s. ====Alternative input methods==== [[File:Mobile_URL_tooltip.png|thumb|Tooltip in Kiwi Browser, a [[Google Chromium]] derivative, reveals the full URL by hovering over the [[tabbed browsing|tab]] list using the stylus on a [[Samsung Galaxy Note 4]].]] [[File:HTC Legend - optic sensor.jpeg|thumb|Optical track pad sensor of an [[HTC Legend]], 2010]] Some devices are equipped with additional input methods such as a [[stylus]] for higher precision input and hovering detection or a [[Touchscreen#Self-capacitance|self-capacitive touch screen]]s layer for floating finger detection. The latter has been implemented on few phones such as the [[Samsung Galaxy S4]], [[Samsung Galaxy Note 3|Note 3]], [[Samsung Galaxy S5|S5]], [[Samsung Galaxy Alpha|Alpha]], and [[Sony Xperia Sola]], making the Galaxy Note 3 the only smartphone with both so far. Hovering can enable preview [[tooltip]]s such as on the [[video player]]'s seek bar, in text messages, and quick contacts on the [[dial pad]], as well as [[lock screen]] animations, and the simulation of a [[mouseover|hover]]ing [[mouse cursor]] on web sites.<ref>{{cite web |title=How does Air view work? |url=https://www.samsung.com/global/galaxy/what-is/air-view/ |website=Samsung Galaxy site |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028203958/https://www.samsung.com/global/galaxy/what-is/air-view/ |archive-date=2016-10-28}}</ref><ref>{{cite web |title=Floating touch™ – Developer World |url=http://developer.sonymobile.com/knowledge-base/technologies/floating-touch |date=17 September 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917003815/http://developer.sonymobile.com/knowledge-base/technologies/floating-touch |archive-date=September 17, 2012 }}</ref><ref>{{cite web |title=How to Change Unlock Effect on Galaxy S4 Lock Screen |url=https://androidwidgetcenter.com/android-tips/how-to-change-unlock-effect-on-galaxy-s4-lock-screen/ |website=Android Widget Center |language=en |date=13 May 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130609051907/https://androidwidgetcenter.com/android-tips/how-to-change-unlock-effect-on-galaxy-s4-lock-screen/ |archive-date=2013-06-09}}</ref> Some styluses support hovering as well and are equipped with a button for quick access to relevant tools such as digital [[post-it note]]s and highlighting of text and elements when dragging while pressed, resembling drag selection using a [[computer mouse]]. Some series such as the [[Samsung Galaxy Note series]] and [[LG G Stylus]] series have an integrated tray to store the stylus in.<ref>{{cite web |title=S Pen on the Note 4 is better than ever: Feature Focus |url=https://www.androidauthority.com/note-4-s-pen-feature-532978/ |website=Android Authority |date=2 October 2014 |access-date=April 9, 2021 |archive-date=January 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119012837/https://www.androidauthority.com/note-4-s-pen-feature-532978/ |url-status=dead }}</ref> Few devices such as the [[iPhone 6s]] until [[iPhone Xs]] and [[Huawei Mate S]] are equipped with a [[Force Touch|pressure-sensitive touch screen]], where the pressure may be used to simulate a gas pedal in video games, access to preview windows and shortcut menus, controlling the typing cursor, and a weight scale, the latest of which has been rejected by Apple from the [[App Store (iOS/iPadOS)|App Store]].<ref>{{Cite web|first=Lance |last=Whitney |date=2019-07-08|title=How to Use and Control 3D Touch on Your iPhone|url=https://uk.pcmag.com/gallery/121589/how-to-use-and-control-3d-touch-on-your-iphone|access-date=2021-04-02|website=PCMag UK|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web|last=Zibreg|first=Christian|date=2015-10-28|title=Apple rejects Gravity, a 3D Touch-based iPhone 6s digital scale app|url=https://www.idownloadblog.com/2015/10/28/apple-pulls-gravity-app/|access-date=2021-04-02|website=iDownloadBlog.com|language=en-US}}</ref> Some early 2010s HTC smartphones such as the [[HTC Desire|HTC Desire (Bravo)]] and [[HTC Legend]] are equipped with an optical track pad for scrolling and selection.<ref>{{cite web |title=HTC Bravo: TMO UK Nexus One Plus Optical Trackpad – Phandroid |url=https://phandroid.com/2010/01/21/htc-bravo-tmo-uk-nexus-one-plus-optical-trackpad/ |website=phandroid.com |access-date=20 July 2021 |date=21 January 2010}}</ref> ====Notification light==== [[File:Notification_LED.webm|thumb|right]] {{Main article|Notification LED}} Many smartphones except Apple iPhones are equipped with low-power [[light-emitting diode]]s besides the screen that are able to notify the user about incoming messages, missed calls, low battery levels, and facilitate locating the mobile phone in darkness, with marginial power consumption. To distinguish between the sources of notifications, the colour combination and blinking pattern can vary. Usually three diodes in red, green, and blue ([[RGB]]) are able to create a multitude of colour combinations. ===Sensors=== Smartphones are equipped with a multitude of sensors to enable system features and third-party applications. ====Common sensors==== [[Accelerometer]]s and [[gyroscope]]s enable automatic control of screen rotation. Uses by third-party software include [[bubble level]] simulation. An [[ambient light sensor]] allows for automatic screen brightness and contrast adjustment, and an [[RGB sensor]] enables the adaption of screen colour. Many mobile phones are also equipped with a [[barometer]] sensor to measure air pressure, such as Samsung since 2012 with the [[Galaxy S3]], and Apple since 2014 with the [[iPhone 6]]. It allows estimating and detecting changes in altitude. A [[magnetometer]] can act as a [[digital magnetic compass|digital compass]] by measuring [[Earth's magnetic field]]. ====Rare sensors==== Samsung equips their flagship smartphones since the 2014 [[Galaxy S5]] and [[Galaxy Note 4]] with a [[heart rate]] sensor to assist in fitness-related uses and act as a shutter key for the front-facing camera.<ref>{{Cite web|date=2014-12-25|title=How to Use Heart Rate Sensor on Note 4 as a Shutter Button|url=https://androidwidgetcenter.com/android-tips/use-heart-rate-sensor-note-4-shutter-button/|access-date=2021-04-02|website=Android Widget Center|language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615163525/https://androidwidgetcenter.com/android-tips/use-heart-rate-sensor-note-4-shutter-button/ |archive-date=2021-06-15 |url-status=dead}}</ref> So far, only the 2013 [[Samsung Galaxy S4]] and [[Samsung Galaxy Note 3|Note 3]] are equipped with an [[thermometer|ambient temperature sensor]] and a [[hygrometer|humidity sensor]], and only the [[Samsung Galaxy Note 4|Note 4]] with an [[ultraviolet]] radiation sensor which could warn the user about excessive exposure.<ref>{{Cite web|last=|date=2013-04-10|title=Hidden innovation in the Galaxy S4|url=https://www.sammobile.com/2013/04/10/hidden-innovation-in-the-galaxy-s4/|access-date=|website=SamMobile|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=S|first=Ray|title=Playing with the Note 4's UV and SpO2 sensors|url=https://www.phonearena.com/news/Playing-with-the-Note-4s-UV-and-SpO2-sensors_id60358|access-date=2021-04-02|website=Phone Arena|date=September 6, 2014 |language=en-US}}</ref> A rear infrared [[laser]] beam for distance measurement can enable [[time-of-flight camera]] functionality with accelerated [[autofocus]], as implemented on select LG mobile phones starting with [[LG G3]] and [[LG V10]]. Due to their currently rare occurrence among smartphones, not much software to utilize these sensors has been developed yet. ===Storage=== While [[eMMC]] (''embedded multi media card'') [[flash storage]] was most commonly used in mobile phones, its successor, [[Universal Flash Storage|UFS]] (''Universal Flash Storage'') with higher transfer rates emerged throughout the 2010s for upper-class devices.<ref>{{cite web |last1=Ezekiel |first1=Odunayo |title=eMMC or UFS: Understanding new generation of mobile phone storage |url=https://www.dignited.com/23879/emmc-or-ufs-mobile-phone-storage/ |website=Dignited |date=18 November 2019}}</ref> ;Capacity While the internal storage capacity of mobile phones has been near-stagnant during the first half of the 2010s, it has increased steeper during its second half, with [[Samsung Telecommunications|Samsung]] for example increasing the available internal storage options of their flagship class units from 32 GB to 512 GB within only 2{{1/2}} years between 2016 and 2018.<ref>{{cite web |last1=Ware |first1=Russell |title=Understanding Smartphone Storage – How much storage does your phone need? |url=https://www.lifewire.com/smartphone-buying-guides-577502 |website=Lifewire |date=2019-11-13}}</ref><ref>{{cite web |title=Samsung Starts Producing First 512-Gigabyte Universal Flash Storage for Next-Generation Mobile Devices |url=http://www.businesswire.com/news/home/20171204006182/en/Samsung-Starts-Producing-512-Gigabyte-Universal-Flash-Storage |website=www.businesswire.com |language=en |date=5 December 2017}}</ref><ref>{{cite web |last1=Gottsegen |first1=Gordon |title=Samsung is bringing a huge 512GB memory chip to its phones |url=https://www.cnet.com/news/samsung-512gb-memory-chip-announcement/ |website=CNET |language=en |date=2017-12-05}}</ref><ref>{{cite web |title=US will only receive 32GB Galaxy S7 and Galaxy S7 edge |url=https://www.androidauthority.com/us-getting-32gb-galaxy-s7-s7-edge-675313/ |website=Android Authority |date=21 February 2016}}</ref> ====Memory cards==== [[File:Huawei_U8950D_no_cover.JPG|thumb|Inserted memory and SIM cards]] {{main article|MicroSD#Mobile phones}} The space for data storage of some mobile phones can be expanded using [[MicroSD#Mobile phones|MicroSD]] [[memory card]]s, whose capacity has multiplied throughout the 2010s (→ {{section link|SD_card|2009–2019: SDXC}}). Benefits over [[USB on the go]] storage and [[cloud storage]] include [[offline]] availability and [[privacy]], not reserving and protruding from the [[charging port]], no connection instability or [[latency (engineering)|latency]], no dependence on voluminous [[data plan]]s, and preservation of the limited rewriting cycles of the device's permanent internal storage. Large amounts of data can be moved immediately between devices by changing memory cards, large-scale [[data backup]]s can be created offline, and data can be read externally should the smartphone be inoperable.<ref>{{cite web |language=en-us |title=MicroSD vs. cloud storage: Which do you prefer? |url=https://news.wirefly.com/2013/05/31/microsd-vs-cloud-storage-which-do-you-prefer |website=phonedog.com |date=31 May 2013}}</ref><ref>{{cite web |language=en-nz |title=Understanding Life Expectancy of Flash Storage |url=https://www.ni.com/en-nz/support/documentation/supplemental/12/understanding-life-expectancy-of-flash-storage.html |website=www.ni.com |date=2020-07-23}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-09 |title=How to back up your Android phone |url=https://www.androidauthority.com/backup-android-phone-708622/ |access-date=2023-02-13 |website=Android Authority |language=en}}</ref> In case of technical [[brick (electronics)|defects]] which make the device unusable or [[boot (computing)|unbootable]] as a result of liquid damage, fall damage, screen damage, [[bendgate|bending damage]], [[malware]], or bogus [[software update|system update]]s,<ref>{{cite web |last1=Popa |first1=Bogdan |title=Xiaomi Ships Android 11 Update, Completely Bricks Devices |url=https://news.softpedia.com/news/xiaomi-ships-android-11-update-completely-bricks-devices-531859.shtml |website=softpedia |language=english |date=2019-12-31}}</ref> etc., data stored on the memory card is likely [[data recovery|rescueable]] externally, while data on the inaccessible internal storage would be [[data loss|lost]]. A memory card can usually{{efn|Presuming common [[file system]] support, which is usually given. Some software-specific data left over from a previous device might not be relevant on the new device.}} immediately be re-used in a different memory-card-enabled device with no necessity for prior [[file transfer]]s. Some [[dual-SIM]] mobile phones are equipped with a hybrid slot, where one of the two slots can be occupied by either a [[SIM card]] or a memory card. Some models, typically of higher end, are equipped with three slots including one dedicated memory card slot, for simultaneous dual-SIM and memory card usage.<ref>{{cite web |title=Kaufberatung: Smartphones mit Dual-SIM und Micro-SD |url=https://www.techstage.de/ratgeber/kaufberatung-smartphones-mit-dual-sim-und-micro-sd/3t4xzm3 |website=TechStage |access-date=13 June 2021 |language=de |date=2019-01-29}}</ref> ;Physical location The location of both SIM and memory card slots vary among devices, where they might be located accessibly behind the back cover or else behind the battery, the latter of which denies [[hot swapping]].<ref>{{cite web |title=How to increase internal memory on the Galaxy Note 4 |url=https://www.nextpit.com/how-to-increase-internal-memory-on-galaxy-note-4 |website=NextPit |date=July 5, 2015 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Thorn |first1=Thomas |title=Samsung Galaxy S4 Mini review |url=https://www.techradar.com/reviews/phones/mobile-phones/samsung-galaxy-s4-mini-1137603/review |website=TechRadar |language=en |date=2013-08-09}}</ref> Mobile phones with non-removable rear cover typically house SIM and memory cards in a small tray on the handset's frame, ejected by inserting a needle tool into a pinhole.<ref>{{cite web |last1=Hidalgo |first1=Jason |title=Replace the SIM & Memory Card in a Samsung Galaxy S7 or S7 Edge |url=https://www.lifewire.com/install-sim-memory-galaxy-s7-4023729 |website=Lifewire |language=en}}</ref> Some earlier mid-range phones such as the 2011 [[Samsung Galaxy Fit (smartphone)|Samsung Galaxy Fit]] and [[Samsung Galaxy Ace|Ace]] have a sideways memory card slot on the frame covered by a cap that can be opened without tool.<ref>{{cite web |title=Samsung Galaxy Ace S5830 review: Ace in the hole |url=https://www.gsmarena.com/samsung_galaxy_ace_s5830-review-573.php |website=GSMArena.com |page=1 |date=2011-02-23}}</ref> ====File transfer==== Originally, [[mass storage]] access was commonly enabled to computers through USB. Over time, mass storage access was removed, leaving the [[Media Transfer Protocol]] as protocol for USB file transfer, due to its non-exclusive access ability where the computer is able to access the storage without it being locked away from the mobile phone's software for the duration of the connection, and no necessity for common [[file system]] support, as communication is done through an [[abstraction layer]]. However, unlike mass storage, Media Transfer Protocol lacks parallelism, meaning that only a single transfer can run at a time, for which other transfer requests need to wait to finish. This, for example, denies browsing photos and playing back videos from the device during an active file transfer. Some programs and devices lack support for MTP. In addition, the direct access and [[random access]] of files through MTP is not supported. Any file is wholly downloaded from the device before opened.<ref>{{cite web |title=What Happened To Mass Storage & File Management? [Updated] - Mobility Arena - Mobile Phone, Smartphone, Cell Phone Reviews |url=https://mobilityarena.com/what-happened-to-mass-storage-and-file-management/ |website=mobilityarena.com |date=2011-11-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128100252/https://mobilityarena.com/what-happened-to-mass-storage-and-file-management/ |archive-date=2021-01-28}}</ref> ===Sound=== Some audio quality enhancing features, such as [[Voice over LTE]] and [[HD Voice]] have appeared and are often available on newer smartphones. Sound quality can remain a problem due to the design of the phone, the quality of the cellular network and compression algorithms used in [[long-distance call]]s.<ref>{{cite web|url=https://spectrum.ieee.org/why-mobile-voice-quality-still-stinksand-how-to-fix-it|title=Why Mobile Voice Quality Still Stinks—and How to Fix It|first=Jeff|last=Hecht|work=[[IEEE]]|date=September 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article/why-is-cell-phone-call-quality-so-terrible|title=Why Is Cell Phone Call Quality So Terrible?|first=Elena|last=Malykhina|work=Scientific American}}</ref> Audio quality can be improved using a [[VoIP]] application over [[Wi-Fi]].<ref>{{cite web|url=http://lifehacker.com/whats-the-best-mobile-voip-app-1579791681|title=What's the Best Mobile VoIP App?|first=Alan|last=Henry|publisher=Gawker Media|work=Lifehacker|date=May 22, 2014 }}</ref> Cellphones have small speakers so that the user can use a [[speakerphone]] feature and talk to a person on the phone without holding it to their ear. The small speakers can also be used to listen to digital audio files of music or speech or watch videos with an audio component, without holding the phone close to the ear. However, integrated speakers may be small and of restricted sound quality to conserve space. Some mobile phones such as the [[HTC One M8]] and the [[Sony Xperia Z2]] are equipped with [[stereophonic sound|stereophonic]] speakers to create spacial sound when in horizontal orientation.<ref>{{cite web |last1=Hoyle |first1=Andrew |title=HTC One M8 BoomSound speakers are loud and proud |url=https://www.cnet.com/news/htc-one-m8-speaker-comparison/ |website=CNET |language=en |date=2014-03-25}}</ref> ====Audio connector==== The [[Phone connector (audio)#Miniature size|3.5mm headphone receptible]] ([[colloquialism|coll.]] "''headphone jack''") allows the immediate operation of passive [[headphone]]s, as well as connection to other external auxiliary audio appliances. Among devices equipped with the connector, it is more commonly located at the bottom (charging port side) than on the top of the device. The decline of the connector's availability among newly released mobile phones among all major vendors commenced in 2016 with its lack on the Apple [[iPhone 7]]. An [[adapter]] reserving the charging port can retrofit the plug. Battery-powered, wireless Bluetooth headphones are an alternative. Those tend to be costlier however due to their need for internal hardware such as a Bluetooth [[transceiver]] and a battery with a charging controller, and a Bluetooth coupling is required ahead of each operation.<ref>{{cite web |title=Was ditching the headphone jack a good idea? |url=https://www.soundguys.com/was-ditching-the-headphone-jack-a-good-idea-13825/ |website=SoundGuys |date=9 August 2019}}</ref> ===Battery=== Smartphones typically feature [[lithium-ion battery|lithium-ion]] or [[lithium-polymer battery|lithium-polymer batteries]] due to their high [[energy density|energy densities]]. Batteries chemically wear down as a result of repeated charging and discharging throughout ordinary usage, losing both energy capacity and output power, which results in loss of processing speeds followed by system outages.<ref>{{cite web |title=Causes and Fixes of Unexpected Phone Shutoffs - RTCL ... rtcl.eecs.umich.edu › assets › 2020 |url=https://rtcl.eecs.umich.edu/rtclweb/assets/publications/2020/youngmoon-mobisys20.pdf |date=2020-06-15}}</ref> Battery capacity may be reduced to 80% after few hundred recharges, and the drop in performance accelerates with time.<ref>{{cite web |last1=Jasieniak |first1=Jacek |title=Explainer: how to extend your phone's battery life |url=https://theconversation.com/explainer-how-to-extend-your-phones-battery-life-80958 |website=The Conversation |date=July 31, 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www.ukm.my/jqma/v10_1/jqma-10-1-paper4.pdf |title=Modelling of Charge/Discharge Cycle of Lithium Ion Battery System |first1=Ho Kar |last1=Yee |first2=Sivakumar |last2=Ramakrishnan |first3=Ahmad Azmin |last3=Mohamad |journal=Journal of Quality Measurement and Analysis |volume=10 |issue=1 |date=2014 |pages=39–47}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260703202350/https://www.ukm.my/jqma/v10_1/jqma-10-1-paper4.pdf |date=July 3, 2026 }}</ref> Some mobile phones are designed with batteries that can be interchanged upon expiration by the end user, usually by opening the back cover. While such a design had initially been used in most mobile phones, including those with touch screen that were not Apple iPhones, it has largely been usurped throughout the 2010s by permanently built-in, non-replaceable batteries; a design practice criticized for [[Planned obsolescence#Batteries|planned obsolescence]].<ref>{{cite web |title=Planned obsolescence: the outrage of our electronic waste mountain |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/apr/15/the-right-to-repair-planned-obsolescence-electronic-waste-mountain |website=the Guardian |language=en |date=15 April 2020}}</ref> ====Charging==== [[File:Cheero powerbank & Samsung Galaxy S4 20140910.jpg|thumb|A high-capacity portable [[battery charger]] ([[Battery charger#Power bank|''power bank'']])]] Due to limitations of [[electrical current]]s that existing USB cables' copper wires could handle, charging protocols which make use of elevated [[voltages]] such as [[Qualcomm Quick Charge]] and [[MediaTek Pump Express]] have been developed to increase the power throughput for faster charging, to maximize the usage time without restricted ergonomy and to minimize the time a device needs to be attached to a power source. The smartphone's integrated [[charge controller]] (IC) requests the elevated voltage from a supported [[mobile phone charger|charger]]. "[[VOOC]]" by Oppo, also marketed as "dash charge", took the counter approach and increased current to cut out some heat produced from internally regulating the arriving voltage in the end device down to the battery's charging terminal voltage, but is incompatible with existing USB cables, as it requires the thicker copper wires of high-current USB cables. Later, [[USB Power Delivery]] (''USB-PD'') was developed with the aim to standardize the negotiation of charging parameters across devices of up to 100 Watts, but is only supported on cables with USB-C on both endings due to the connector's dedicated PD channels.<ref>{{cite web |last1=Rao |first1=Sumukh |title=Qualcomm Quick Charge vs OnePlus Warp Charge vs Oppo VOOC vs USB-PD - TechPP |url=https://techpp.com/2020/04/09/qualcomm-quick-charge-vs-oneplus-warp-charge-vs-oppo-vooc-vs-usb-pd/ |website=techpp.com |access-date=9 December 2021 |date=2020-04-09}}</ref> While charging rates have been increasing, with 15 [[watt]]s in 2014,<ref>{{cite web |last1=Ho |first1=Joshua |title=The Samsung Galaxy Note 4 Review |url=https://www.anandtech.com/show/8613/the-samsung-galaxy-note-4-review/3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017222405/http://www.anandtech.com/show/8613/the-samsung-galaxy-note-4-review/3 |url-status=dead |archive-date=October 17, 2014 |website=www.anandtech.com |date=2014}}</ref> 20 Watts in 2016,<ref>{{cite web |last1=T |first1=Nick |title=How it works: Dash Charge fast charging on the OnePlus 3 |url=https://www.phonearena.com/news/How-it-works-Dash-Charge-fast-charging-on-the-OnePlus-3_id82646 |website=Phone Arena |date=2016-06-30}}</ref> and 45 watts in 2018,<ref>{{cite web |last1=Byford |first1=Sam |title=Oppo has the fastest fast charging we've ever seen |url=https://www.theverge.com/circuitbreaker/2018/10/10/17958648/oppo-super-vooc-fast-charging-find-x-lamborghini-edition |website=The Verge |language=en |date=10 October 2018}}</ref> the power throughput may be throttled down significantly during operation of the device.<ref>{{cite web |title=PSA: The Galaxy S8 and S8+ doesn't actually Fast Charge while you're using it – Phandroid |url=https://phandroid.com/2017/05/11/samsung-galaxy-s8-plus-wont-fast-charge-problems/ |website=phandroid.com |date=11 May 2017}}</ref>{{efn|I.e. while the device is not in stand-by mode or charging while the main operating system is powered off}} [[Wireless charging]] has been widely adapted, allowing for intermittent recharging without wearing down the charging port through frequent reconnection, with [[Qi (standard)|''Qi'']] being the most common standard, followed by [[Powermat]]. Due to the lower efficiency of wireless power transmission, charging rates are below that of wired charging, and more heat is produced at similar charging rates. By the end of 2017, smartphone battery life has become generally adequate;<ref>{{cite web|title=6 phones with the best battery life|url=https://www.cnet.com/news/smartphones-best-long-battery-life/|access-date=October 31, 2017}}</ref> however, earlier smartphone battery life was poor due to the weak batteries that could not handle the significant power requirements of the smartphones' computer systems and color screens.<ref>{{cite press release|title=J.D. Power and Associates Reports: Smartphone Battery Life has Become a Significant Drain on Customer Satisfaction and Loyalty|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/jd-power-and-associates-reports-smartphone-battery-life-has-become-a-significant-drain-on-customer-satisfaction-and-loyalty-142765065.html|access-date=September 11, 2014}}</ref><ref>{{cite web |first=James |last=Kendrick |url=https://www.zdnet.com/article/the-secret-behind-poor-smartphone-battery-life/ |title=The secret behind poor smartphone battery life|work=ZDNet |date=August 4, 2014 |access-date=November 2, 2017}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://techland.time.com/2013/04/01/peak-battery-why-smartphone-battery-life-still-stinks-and-will-for-years/ |title=Peak Battery: Why Smartphone Battery Life Still Stinks, and Will for Years |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=April 1, 2013 |access-date=July 16, 2026 |archive-date=December 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209083416/https://techland.time.com/2013/04/01/peak-battery-why-smartphone-battery-life-still-stinks-and-will-for-years/ |url-status=dead }}</ref> Smartphone users purchase additional chargers for use outside the home, at work, and in cars and by buying portable external "battery packs". External battery packs include generic models which are connected to the smartphone with a cable, and custom-made models that "piggyback" onto a smartphone's case. In 2016, Samsung had to recall millions of the [[Galaxy Note 7]] smartphones due to an explosive battery issue.<ref>{{cite web|url=http://www.digitaltrends.com/mobile/samsung-halts-galaxy-note-7-shipments-phones-catching-fire/|title=Refurbished version of ill-fated Galaxy Note 7 will soon be available overseas|date=May 5, 2017}}</ref> For consumer convenience, [[inductive charging|wireless charging]] stations have been introduced in some hotels, bars, and other public spaces.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/story/iphone-wireless-charging-qi/|title=The Most Impactful New iPhone Feature May Be the Most Boring|magazine=WIRED|access-date=2017-09-22|language=en-US}}</ref> ====Power management==== A technique to minimize power consumption is the panel self-refresh, whereby the image to be shown on the display is not sent at all times from the processor to the integrated controller (IC) of the display component, but only if the information on screen is changed. The display's integrated controller instead memorizes the last screen contents and refreshes the screen by itself. This technology was introduced around 2014 and has reduced power consumption by a few hundred milliwatts.<ref>{{cite web |last1=Frumusanu |first1=Andrei |title=Analysing AMOLED Power Efficiency Improvements |url=https://www.anandtech.com/show/9394/analysing-amoled-power-efficiency |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623204043/http://anandtech.com/show/9394/analysing-amoled-power-efficiency |url-status=dead |archive-date=June 23, 2015 |website=www.anandtech.com |access-date=14 September 2023 |date=2015-06-23}}</ref> ===Cameras=== {{main|Camera phone|Digital camera|Videophone}} Cameras have become standard features of smartphones. {{As of|2019}} phone cameras are now a highly competitive area of differentiation between models, with advertising campaigns commonly based on a focus on the quality or capabilities of a device's main cameras. Images are usually saved in the [[JPEG]] file format; some high-end phones since the mid-2010s also have [[Raw image format|RAW]] imaging capability.<ref>{{cite web |title=How to Shoot Photos in DNG/RAW on Samsung Galaxy S7 |url=https://www.androidbeat.com/2016/04/how-to-shoot-photos-dng-raw-galaxy-s7/ |website=Android Beat {{!}} Android News, Hacks, Apps, Tips & Reviews Blog |access-date=19 August 2021 |language=en-us |date=24 April 2016 |archive-date=August 19, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819213752/https://www.androidbeat.com/2016/04/how-to-shoot-photos-dng-raw-galaxy-s7/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Nikam |first1=Sohil |title=Samsung Dropping RAW Image Support Into Galaxy S6 And S6 Edge Via Android 5.1.1 Update - TechShout |url=https://www.techshout.com/samsung-to-bless-galaxy-s6-and-s6-edge-with-raw-photo-support-via-android-5-1-1-update/ |website=www.techshout.com |access-date=19 August 2021 |date=2015-05-08}}</ref> ====Space constraints==== Typically smartphones have at least one main rear-facing camera and a lower-resolution front-facing camera for "[[selfie]]s" and [[video chat]]. Owing to the limited depth available in smartphones for [[image sensor]]s and [[Lens|optics]], rear-facing cameras are often housed in a "bump" that is thicker than the rest of the phone. Since increasingly thin mobile phones have more abundant horizontal space than the depth that is necessary and used in dedicated cameras for better lenses, there is additionally a trend for phone manufacturers to include multiple cameras, with each optimized for a different purpose ([[Telephoto lens|telephoto]], [[Wide-angle lens|wide angle]], etc.). Viewed from back, rear cameras are commonly located at the top center or top left corner. A cornered location benefits by not requiring other hardware to be packed around the camera module while increasing [[ergonomy]], as the lens is less likely to be covered when held horizontally. Modern advanced smartphones have cameras with [[Image stabilization#Optical image stabilization|optical image stabilisation]] (OIS), larger sensors, bright lenses, and even optical zoom plus [[Raw image format|RAW]] images. [[High-dynamic-range imaging|HDR]], "[[Bokeh]] mode" with multi lenses and multi-shot [[Night mode camera|night mode]]s are now also familiar.<ref>{{cite web |title=Top 16 Best Camera Phones For Photography 2019 |url=https://www.ephotozine.com/article/top-16-best-camera-phones-for-photography-2019-23050 |date=April 4, 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512034618/https://www.ephotozine.com/article/top-16-best-camera-phones-for-photography-2019-23050 |archive-date=May 12, 2019}}</ref> Many new smartphone camera features are being enabled via [[computational photography]] [[Digital image processing|image processing]] and multiple specialized lenses rather than larger sensors and lenses, due to the constrained space available inside phones that are being made as slim as possible. ====Dedicated camera button==== Some mobile phones such as the [[Samsung i8000 Omnia 2]], some [[Nokia Lumia]]s and some [[Sony Xperia]]s are equipped with a physical camera shutter button. Those with two pressure levels resemble the [[point-and-shoot]] intuition of dedicated [[compact camera]]s. The camera button may be used as a [[shortcut (computing)|shortcut]] to quickly and [[ergonomy|ergonomically]] launch the camera software, as it is located more accessibly inside a pocket than the power button. ===Back cover materials=== Back covers of smartphones are typically made of [[polycarbonate]], aluminium, or glass. Polycarbonate back covers may be glossy or matte, and possibly textured, like dotted on the [[Galaxy S5]] or leathered on the [[Galaxy Note 3]] and [[Note 4]]. While polycarbonate back covers may be perceived as less "premium" among [[fashion]]- and [[fad|trend]]-oriented users, its utilitarian strengths and technical benefits include durability and shock absorption, greater [[elasticity (physics)|elasticity]] against permanent bending like metal, inability to shatter like glass, which facilitates designing it removable; better manufacturing cost efficiency, and no blockage of radio signals or wireless power like metal.<ref>{{cite web |last1=Ho |first1=Joshua |title=A Discussion on Material Choices in Mobile |url=https://www.anandtech.com/show/7984/discussion-on-material-choices-in-mobile |archive-url=https://web.archive.org/web/20140509031624/http://www.anandtech.com/show/7984/discussion-on-material-choices-in-mobile |url-status=dead |archive-date=May 9, 2014 |website=www.anandtech.com |access-date=11 April 2021 |date=2014-05-05}}</ref><ref>{{cite web |title=Bring back plastic phones. |url=https://www.androidauthority.com/bring-back-plastic-phones-1004824/ |website=Android Authority |date=5 July 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Benefits And Applications Of Polycarbonates |url=https://www.tuflite.com/blog/benefits-applications-polycarbonates |website=Tuflite |date=17 June 2020 |access-date=April 11, 2021 |archive-date=April 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411235448/https://www.tuflite.com/blog/benefits-applications-polycarbonates |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Build materials: metal vs glass vs plastic |url=https://www.androidauthority.com/build-materials-metal-vs-glass-vs-plastic-617553/ |website=Android Authority |date=19 July 2018}}</ref> ===Accessories=== A wide range of accessories are sold for smartphones, including [[Mobile phone accessories#Cases|cases]], [[#Memory_cards|memory card]]s, [[screen protector]]s, [[Battery charger#Mobile phone charger|chargers]], [[wireless charging|wireless power]] stations, [[USB On-The-Go]] adapters (for connecting USB drives and or, in some cases, a HDMI cable to an external monitor), [[Mobile High-Definition Link|MHL]] adapters, add-on batteries, [[power bank]]s, [[headphones]], combined headphone-microphones (which, for example, allow a person to privately conduct [[Telephone call|call]]s on the device without holding it to the ear), and [[Bluetooth]]-enabled [[powered speaker]]s that enable users to listen to media from their smartphones wirelessly. Cases range from relatively inexpensive rubber or soft plastic cases which provide moderate protection from bumps and good protection from scratches to more expensive, heavy-duty cases that combine a rubber padding with a hard outer shell. Some cases have a "book"-like form, with a cover that the user opens to use the device; when the cover is closed, it protects the screen. Some "book"-like cases have additional pockets for credit cards, thus enabling people to use them as [[wallet]]s. Accessories include products sold by the manufacturer of the smartphone and compatible products made by other manufacturers. However, some companies, like [[Apple Inc.|Apple]], stopped including chargers with smartphones in order to "reduce [[carbon footprint]]", etc., causing many customers to pay extra for charging adapters. ==Software== ===Mobile operating systems=== {{Main|Mobile operating system}} A mobile operating system (or mobile OS) is an [[operating system]] for phones, [[tablet computer|tablet]]s, [[smartwatch]]es, or other [[mobile device]]s. Globally, Android and [[IOS]] are the two most used mobile operating systems based on [[Usage share of operating systems|usage share]], with the former having been the best selling OS globally on all devices since 2013. Mobile operating systems combine features of a [[personal computer]] operating system with other features useful for mobile or handheld use; usually including, and most of the following considered essential in modern mobile systems; a [[touchscreen]], [[Cellular network|cellular]], Bluetooth, Wi-Fi Protected Access, Wi-Fi, [[Global Positioning System]] (GPS) mobile navigation, [[video camera|video-]] and [[digital camera|single-frame picture cameras]], [[speech recognition]], [[Sound recording and reproduction|voice recorder]], [[portable media player|music player]], [[near-field communication]], and [[infrared blaster]]. By Q1 2018, over 383 million smartphones were sold with 85.9 percent running Android, 14.1 percent running iOS and a negligible number of smartphones running other OSes.<ref>{{cite web |url=https://www.gartner.com/newsroom/id/3876865/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613220451/https://www.gartner.com/newsroom/id/3876865 |url-status=dead |archive-date=June 13, 2018 |title=Gartner Says Worldwide Sales of Smartphones Returned to Growth in First Quarter of 2018 |date=May 29, 2018 |website=Gartner, Inc. |publisher=Gartner |access-date=August 25, 2018}}</ref> Android alone is more popular than the popular desktop operating system Windows, and in general, smartphone use (even without tablets) exceeds desktop use. Other well-known mobile operating systems are [[Flyme OS]] and [[Harmony OS]]. [[File:20240419 삼성 갤럭시 S24 울트라.jpg|thumb|right|The [[Samsung Galaxy S24 Ultra]] has an [[artificial intelligence]]-powered feature.]] Mobile devices with mobile communications abilities (e.g., smartphones) contain two mobile operating systems{{Em dash}}the main user-facing software platform is supplemented by a second low-level proprietary [[real-time operating system]] which operates the radio and other hardware. Research has shown that these low-level systems may contain a range of security vulnerabilities permitting malicious [[base station]]s to gain high levels of control over the mobile device.<ref>{{cite web |author=Thom Holwerda |website=[[OSNews]] |date=November 12, 2013 |url=https://www.osnews.com/story/27416/the-second-operating-system-hiding-in-every-mobile-phone/ |title=The second operating system hiding in every mobile phone}}</ref> <!-- The below list and subsequent details in it are unwarranted for the scope of this article. It is better replaced by a link to corresponding main article (see above). Even if any reason the below needs to be retained, a single paragraph summarising entire contents, should be enough. ====Android==== {{Main article|Android (operating system)}} [[File:Android OS.jpg|thumb|Several smartphones running Google's Android OS]] [[Android (operating system)|Android]] (based on the modified [[Linux kernel]]) is a mobile operating system developed by [[Google Inc.]]<ref name="OS MS 3Q10">{{cite web |url=http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1466313 |title=Gartner Says Worldwide Mobile Phone Sales Grew 35 Percent in Third Quarter 2010; Smartphone Sales Increased 96 Percent |date=November 10, 2010 |publisher=Gartner, Inc |at=Table 2 |access-date=February 21, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110113073826/http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=1466313 |archive-date=January 13, 2011 |df=dmy-all }}</ref> Besides having the largest installed base worldwide on smartphones, it is also the most popular operating system for [[Turing machine|general purpose computers]] (a category that includes desktop computers and mobile devices), even though Android is not a popular operating system for regular (desktop) [[personal computer]]s (PCs). Although the Android operating system is [[free and open-source software]],<ref name="ICS is coming to AOSP">{{cite web |url=http://groups.google.com/group/android-building/msg/c0e01b4619a1455a |title=ICS is coming to AOSP}}</ref> in devices sold, much of the software [[Product bundling|bundled]] with it (including Google apps and vendor-installed software) is [[proprietary software]] and closed source.<ref>{{cite web |url=https://arstechnica.com/gadgets/2013/09/balky-carriers-and-slow-oems-step-aside-google-is-defragging-android/ |title=Balky carriers and slow OEMs step aside: Google is defragging Android |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130903011541/http://arstechnica.com/gadgets/2013/09/balky-carriers-and-slow-oems-step-aside-google-is-defragging-android/ |archive-date=September 3, 2013 |website=[[Ars Technica]] |access-date=December 24, 2013}}</ref> Android's releases before 2.0 (1.0, 1.5, 1.6) were used exclusively on mobile phones. Android 2.x releases were mostly used for mobile phones but also some tablets, Android 3.0 was a tablet-oriented release and does not officially run on mobile phones, while both phone and tablet compatibility was merged since Android 4.0. The current Android version is [[Android Pie|9.0 Pie]]. Android's releases are named after sweets or dessert items, except for the first and second releases. Development groups have used the Android source code to develop and distribute their own [[List_of_custom_Android_distributions|modified versions]] of the operating system.<ref name="guardianfrag">{{cite news|last=Arthur|first=Charles|title=Android fragmentation 'worse than ever' – but OpenSignal says that's good|url=https://www.theguardian.com/technology/2013/jul/30/android-fragmentation-visualised-opensignal|newspaper=The Guardian|access-date=August 1, 2013|date=July 30, 2013}}</ref> ====iOS==== {{Main article|iOS}} [[iOS]] (formerly named iPhone OS) is a mobile operating system from [[Apple Inc.]] It has the second largest installed base worldwide on smartphones, but the largest profits, due to aggressive price competition between Android-based manufacturers.<ref>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2015/02/26/apple-eating-all-the-profits/|title=Apple Took 89% Of Q4 Smartphone Profits With Android OEMs In A Race To The Bottom|first=Ingrid|last=Lunden|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715110736/https://techcrunch.com/2015/02/26/apple-eating-all-the-profits/|archive-date=July 15, 2017|df=dmy-all}}</ref> It is closed source and proprietary, and is built on the open source [[Darwin (operating system)|Darwin]] operating system. The [[iPhone]], [[iPod Touch]], [[iPad]] and second or third-generation [[Apple TV]] all use [[iOS]], which is derived from [[macOS]]. Native third party applications were not officially supported until the release of iPhone OS 2.0 on July 11, 2008. Before this, "[[iOS jailbreaking|jailbreaking]]" allowed third party applications to be installed, and this method is still available. Currently all iOS devices are developed by Apple and manufactured by [[Foxconn]] or another of Apple's partners. ====Sailfish OS==== {{main article|Sailfish OS}} [[Sailfish OS]] is from [[Jolla]]. It is open source with [[GNU General Public License]] (GPL) for middleware stack core which comes from MER. Sailfish due to Jolla's business model and due to alliances with various partners and due to intentional design of OS internals, is capable to adopt in several layers third party software including Jolla software e.g. Jolla's UI is [[proprietary software]] (closed source), so such components can be proprietary with many different kinds of licences. However, user can replace them with open source components like e.g. NEMO UI instead Jolla's UI. Using third party software extends usability but does not make the OS code close, in the same way as preinstalled Microsoft Word (closed source) on a Linux device does not make Linux closed source. After Nokia abandoned in 2011 the [[MeeGo]] project, most of the MeeGo team left Nokia, and established Jolla as a company to use MeeGo and [[Mer (software distribution)|Mer]] business opportunities. The MER standard allows it to be launched on any hardware with kernel compatible with MER. In 2012, Linux Sailfish OS based on MeeGo and using middleware of MER core stack distribution was launched for public use. The first device, the [[Jolla (mobile phone)|Jolla smartphone]], was unveiled on May 20, 2013. In 2015, [[Jolla Tablet]] was launched and the [[BRICS]] countries declared it an officially supported OS there. Jolla started licensing Sailfish OS 2.0 for third parties. Some devices sold are updateable to Sailfish 2.0 with no limits. Each Sailfish OS version release is named after a Finnish lake. ====Tizen==== {{main article|Tizen}} [[Tizen]] (based on the [[Linux kernel]]) is a mobile operating system hosted by [[Linux Foundation]], together with support from the Tizen Association, guided by a Technical Steering Group composed of [[Intel]] and [[Samsung]]. Tizen is an operating system for devices including smartphones, tablets, [[In-car entertainment|In-Vehicle Infotainment]] (IVI) devices, and smart TVs. It is an open source system (however the SDK was closed source and proprietary) that aims to offer a consistent user experience across devices. Tizen's main components are the Linux kernel and the [[WebKit]] runtime. According to Intel, Tizen "combines the best of LiMo and MeeGo." [[HTML5]] apps are emphasized, with MeeGo encouraging its members to transition to Tizen, stating that the "future belongs to HTML5-based applications, outside of a relatively small percentage of apps, and we are firmly convinced that our investment needs to shift toward HTML5." Tizen will be targeted at a variety of platforms such as handsets, touch pc, smart TVs and in-vehicle entertainment.<ref>{{cite web |url=https://www.tizen.org/blogs/dawnfoster/2011/welcome-tizen |title=Welcome to Tizen! |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111013071516/https://www.tizen.org/blogs/dawnfoster/2011/welcome-tizen |archive-date=October 13, 2011 |website=Tizen.org |date=September 27, 2011 |access-date=2012-07-03}}</ref><ref>{{cite web |last=Ricker |first=Thomas |date=September 28, 2011 |url=http://thisismynext.com/2011/09/28/meego-dead-meet-tizen-open-source-os-based-linux/ |title=MeeGo is dead: Meet Tizen, another new open source OS based on Linux |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930051802/http://thisismynext.com/2011/09/28/meego-dead-meet-tizen-open-source-os-based-linux/ |archive-date=September 30, 2011 |website=Thisismynext.com |access-date=2012-07-03}}</ref> On May 17, 2013, Tizen released version 2.1, code-named Nectarine.<ref name="tizen2_1">{{cite web|url=https://www.tizen.org/blogs/tsg/2013/tizen-2.1-sdk-and-source-code-release|title=Tizen 2.1 SDK and Source Code Release|publisher=Tizen.org|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730123852/https://www.tizen.org/blogs/tsg/2013/tizen-2.1-sdk-and-source-code-release|archive-date=July 30, 2013|df=dmy-all}}</ref> While Tizen itself was open source, most of the UX and UI layer that developed by Samsung was mainly closed source and proprietary, such as the TouchWiz UI on the Samsung Z's series smartphone. ====Ubuntu Touch==== {{main article|Ubuntu Touch}} [[Ubuntu Touch]] is from [[Canonical Ltd.]] It is open source and uses the [[GNU General Public License|GPL]] license.<ref name="tizen2_1"/> The OS is built on the Android Linux kernel, using Android drivers and services via an [[LXC]] container, but does not use any of the Java-like code of Android.<ref>{{cite web|url=https://wiki.ubuntu.com/Touch/ContainerArchitecture|title=ContainerArchitecture|access-date=October 30, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031024511/https://wiki.ubuntu.com/Touch/ContainerArchitecture|archive-date=October 31, 2016|df=dmy-all}}</ref> Though Canonical formally announced it was discontinuing the Ubuntu mobile OS with its integral component [[Unity (user interface)|Unity]]8<ref>{{cite web|url=https://blog.ubuntu.com/2017/04/05/growing-ubuntu-for-cloud-and-iot-rather-than-phone-and-convergence|title=Growing Ubuntu for cloud and IoT, rather than phone and convergence|access-date=27 September 2018|date=5 April 2017}}</ref>, the independent German non-profit UBPorts Community/("Foundation" paperwork pending in the local Berlin-government) decided to takeover the project.<ref>{{cite web|url=https://ubports.com/blog/ubports-blog-1/post/is-ubuntu-touch-dead-56|title=Is Ubuntu Touch Dead?|access-date=27 September 2018|date=5 January 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ubports.com/foundation/ubports-foundation|title=The UBports Foundation *: Details about the foundation|access-date=27 September 2018|date=19 June 2018}}</ref> Canonical started Ubuntu Touch based on [[Ubuntu]] [[Ubuntu_version_history#Ubuntu_15.04_(Vivid_Vervet)|15.04 (Vivid Vervet)]] and UBPorts upgraded the base to the nearest, current long-term support version Ubuntu [[Ubuntu_version_history#Ubuntu_16.04_LTS_(Xenial_Xerus)|16.04 LTS (Xenial Xerus)]]. ====Discontinued operating systems==== =====Bada===== {{main article|Bada}} [[Bada (operating system)|Bada]] platform (stylized as bada; Korean: 바다) was an operating system for mobile devices such as smartphones and tablet computers. It was developed by Samsung Electronics. Its name is derived from "바다 (bada)", meaning "ocean" or "sea" in Korean. It ranges from mid- to high-end smartphones. To foster adoption of Bada OS, since 2011 Samsung reportedly has considered releasing the source code under an open-source license, and expanding device support to include Smart TVs. Samsung announced in June 2012 intentions to merge Bada into the Tizen project, but would meanwhile use its own Bada operating system, in parallel with Google Android OS and Microsoft Windows Phone, for its smartphones. All Bada-powered devices are branded under the Wave name, but not all of Samsung's Android-powered devices are branded under the name Galaxy. On February 25, 2013, Samsung announced that it will stop developing Bada, moving development to [[Tizen]] instead. Bug reporting was finally terminated in April 2014.<ref>{{cite web |url=http://www.fiercemobilecontent.com/story/samsung-scraps-bada-os-folds-it-tizen/2013-02-25 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130228062542/http://www.fiercemobilecontent.com/story/samsung-scraps-bada-os-folds-it-tizen/2013-02-25 |archive-date=2013-02-28 |title=Samsung scraps Bada OS, folds it into Tizen – FierceMobileIT |website=Fiercemobilecontent.com |date=February 25, 2013 |archive-date=2013-12-09}}</ref> =====BlackBerry 10===== [[BlackBerry 10]] (based on the [[QNX]] OS) is from [[BlackBerry Limited|BlackBerry]]. As a smartphone OS, it is closed source and proprietary, and runs only on phones and tablets manufactured by BlackBerry. One of the dominant platforms in the world in the late 2000s, its global market share was reduced significantly by the mid-2010s. In late 2016, BlackBerry announced that it will continue support the OS, with a promise to release 10.3.3.<ref>{{cite web|url=http://mobilesyrup.com/2017/01/04/blackberry-has-no-plans-to-release-new-bb10-devices/|title=BlackBerry has no plans to release new BB10 devices [Update]|first=Patrick |last=O'Rourke |date=January 4, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105175452/http://mobilesyrup.com/2017/01/04/blackberry-has-no-plans-to-release-new-bb10-devices/|archive-date=January 5, 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="IDC.com">{{cite web|url=http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS25450615|title=Android and iOS Squeeze the Competition, Swelling to 96.3% of the Smartphone Operating System Market for Both 4Q14 and CY14, According to IDC|date=February 24, 2015|work=IDC.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150225074430/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS25450615|archive-date=February 25, 2015|df=dmy-all}}</ref> Therefore, BlackBerry 10 would not receive any major updates as BlackBerry and its partners would focus more on their Android base development. =====Firefox OS===== {{main article|Firefox OS}} [[Firefox OS]]<ref>{{cite web |url=https://wiki.mozilla.org/B2G |title=B2G – MozillaWiki |publisher=mozilla.org |date=August 24, 2011 |access-date=September 7, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807222134/https://wiki.mozilla.org/B2G |archive-date=August 7, 2011 |df=dmy-all }}</ref> (project name: Boot to Gecko, also known as B2G) is from [[Mozilla]]. It was an open source mobile operating system released under the [[Mozilla Public License]] built on the Android Linux kernel and used Android drivers, but did not use any Java-like code of Android. According to [[Ars Technica]], "Mozilla says that B2G is motivated by a desire to demonstrate that the standards-based open Web has the potential to be a competitive alternative to the existing single-vendor application development stacks offered by the dominant mobile operating systems."<ref>{{cite web |first=Paul |last=Ryan |url=https://arstechnica.com/open-source/news/2011/07/mozilla-eyes-mobile-os-landscape-with-new-boot-to-gecko-project.ars |title=Mozilla eyes mobile OS landscape with new Boot to Gecko project |publisher=Arstechnica.com |date=July 25, 2011 |access-date=September 7, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110912005225/http://arstechnica.com/open-source/news/2011/07/mozilla-eyes-mobile-os-landscape-with-new-boot-to-gecko-project.ars |archive-date=September 12, 2011 |df=dmy-all }}</ref> In September 2016, Mozilla announced that work on Firefox OS has ceased, and all B2G-related code would be removed from mozilla-central.<ref>{{Cite web |title= B2G OS and Gecko Announcement from Ari Jaaksi & David Bryant |url= https://groups.google.com/forum/#!msg/mozilla.dev.fxos/FoAwifahNPY/Lppm0VHVBAAJ |access-date= September 27, 2016 |date= September 27, 2016 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20110122130054/https://groups.google.com/forum/#!msg/mozilla.dev.fxos/FoAwifahNPY/Lppm0VHVBAAJ |archive-date= January 22, 2011 |df= dmy-all }}</ref> =====MeeGo/Maemo/Moblin===== {{main article|MeeGo|Maemo|Moblin}} [[MeeGo (operating system)|MeeGo]] was from non-profit organization [[The Linux Foundation]]. It is open source and GPL. At the 2010 [[Mobile World Congress]] in Barcelona, [[Nokia]] and [[Intel]] both unveiled ''MeeGo'', a mobile operating system that combined [[Moblin]] and Maemo to create an open-sourced experience for users across all devices. In 2011 Nokia announced that it would no longer pursue MeeGo in favor of Windows Phone. Nokia announced the [[Nokia N9]] on June 21, 2011 at the Nokia Connection event<ref>{{cite web|url=http://conversations.nokia.com/2011/06/21/introducing-the-nokia-n9-all-it-takes-is-a-swipe/ |title=Introducing the Nokia N9: all it takes is a swipe! &#124; Nokia Conversations – The official Nokia Blog |publisher=Nokia |date=June 21, 2011 |access-date=September 7, 2011}}</ref> in Singapore. LG announced its support for the platform.<ref>{{cite web |url=http://gigaom.com/mobile/meego-not-dead-yet-as-lg-continues-the-charge/ |title=MeeGo Not Dead Yet as LG Continues the Charge — Mobile Technology News |publisher=Gigaom.com |date=April 29, 2011 |access-date=September 7, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829160853/http://gigaom.com/mobile/meego-not-dead-yet-as-lg-continues-the-charge/ |archive-date=August 29, 2011 |df=dmy-all }}</ref> [[Maemo]] was a platform developed by Nokia for smartphones and [[Internet tablet]]s. It is open source and GPL, based on [[Debian GNU/Linux]] and draws much of its [[graphical user interface]] (GUI), [[Software framework|frameworks]], and [[Library (computing)|libraries]] from the GNOME project. It uses the [[Matchbox (window manager)|Matchbox]] window manager and the [[GTK]]-based [[Hildon]] as its GUI and [[application framework]]. =====Palm OS===== {{main article|Palm OS}} [[File:Treo 300.jpg|thumb|A [[Palm, Inc.|Palm]] Treo 300 smartphone (2002)]] [[Palm OS]]/Garnet OS was from [[Access Co.]] It is closed source and proprietary. [[webOS]] was introduced by Palm in January 2009, as the successor to Palm OS with Web 2.0 technologies, [[open architecture]] and multitasking abilities. =====Symbian===== {{Main article|Symbian}} [[File:Nokia N70 (1).jpg|thumb|upright|A [[Nokia N70]] smartphone (2005) running [[Symbian]] OS, which was highly popular in Europe and Asia in the 2000s]] The [[Symbian]] platform was developed by [[Nokia]] for some models of smartphones. It is proprietary software, it was however used by Ericsson (SonyEricsson), Sending and Benq. The operating system was discontinued in 2012, although a slimmed-down version for basic phones was still developed until July 2014. Microsoft officially shelved the platform in favor of Windows Phone after its acquisition of Nokia.<ref>{{cite web|url=https://www.theverge.com/2014/7/17/5912289/microsoft-kills-feature-phones-in-favor-of-windows-phone|title=Microsoft is killing off Nokia's feature phones in favor of Windows Phone|date=July 17, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808154613/https://www.theverge.com/2014/7/17/5912289/microsoft-kills-feature-phones-in-favor-of-windows-phone|archive-date=August 8, 2017|df=dmy-all}}</ref> =====webOS===== {{main article|webOS}} [[webOS]] was developed by [[Palm, Inc.|Palm]]. webOS is an open source mobile operating system running on the Linux kernel, initially developed by Palm, which launched with the [[Palm Pre]]. After being acquired by HP, two phones (the [[HP Veer|Veer]] and the [[HP Pre 3|Pre 3]]) and a tablet (the [[HP TouchPad|TouchPad]]) running webOS were introduced in 2011. On August 18, 2011, HP announced that webOS hardware would be discontinued,<ref>{{cite web |url=http://www.hp.com/hpinfo/newsroom/press/2011/110818b.html?mtxs=rss-corp-news |title=HP Confirms Discussions with Autonomy Corporation plc Regarding Possible Business Combination; Makes Other Announcements |publisher=HP |date=August 18, 2010 |access-date=September 13, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006182519/http://www.hp.com/hpinfo/newsroom/press/2011/110818b.html?mtxs=rss-corp-news |archive-date=October 6, 2011 |df=dmy-all }}</ref> but would continue to support and update webOS software and develop the webOS ecosystem.<ref>{{cite web |url=http://developer.palm.com/blog/2011/08/the-next-chapter-for-webos/ |title=The next chapter for webOS |publisher=HP webOS Developer Blog |date=August 19, 2010 |access-date=September 13, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924172749/http://developer.palm.com/blog/2011/08/the-next-chapter-for-webos/ |archive-date=September 24, 2011 |df=dmy-all }}</ref> HP released webOS as open source under the name Open webOS, and plans to update it with additional features.<ref>{{cite web |url=http://www.openwebosproject.org/discover/roadmap/#.UIgNYMXA-So |title=Open webOS::Roadmap |publisher=Open webOS Project |date=September 2012 |access-date=October 24, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029145336/http://www.openwebosproject.org/discover/roadmap#.UIgNYMXA-So |archive-date=October 29, 2012 |df=dmy-all }}</ref> On February 25, 2013 HP announced the sale of WebOS to [[LG Electronics]], who used the operating system for its "smart" or Internet-connected TVs. However, HP retained patents underlying WebOS and cloud-based services such as the App Catalog. =====Windows 10 Mobile===== [[Windows 10 Mobile]] (formerly called [[Windows Phone]]) rom [[Microsoft]], now discontinued. It is closed source and proprietary. Unveiled on February 15, 2010, Windows Phone includes a user interface inspired by Microsoft's [[Metro Design Language]]. It is integrated with Microsoft services such as [[OneDrive]] and Office, [[Xbox Music]], [[Xbox Video]], [[Xbox Live]] games and [[Microsoft Bing|Bing]], but also integrates with many other non-Microsoft services such as [[Facebook]] and [[Google Account|Google accounts]]. Windows Phone devices were made primarily by [[Microsoft Mobile]]/[[Nokia]], and also by [[HTC]] and [[Samsung]]. On January 21, 2015, Microsoft announced that the Windows Phone brand will be phased out and replaced with [[Windows 10 Mobile]], bringing tighter integration and unification with its PC counterpart [[Windows 10]], and provide a platform for smartphones and tablets with screen sizes under 8 inches. In October 2017, Microsoft officially announced that they would no longer push any major updates to Windows 10 Mobile, instead it would put it in maintenance mode, where Microsoft would push bug fixes and general improvements only, therefore Windows 10 Mobile would not receive any new feature updates.<ref>{{cite web|url=https://www.extremetech.com/mobile/257174-microsoft-admits-windows-10-mobile-finally-mercifully-dead|title=Microsoft Admits Windows 10 Mobile Is Finally, Mercifully Dead|first=Joel|last=Hruska|website=www.extremetech.com|date=9 October 2017|access-date=3 April 2018}}</ref> --> ===Mobile apps=== {{Main|Mobile app}} A mobile app is a computer program designed to run on a mobile device, such as a smartphone. The term "app" is a short-form of the term "software application".<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/what-the-heck-is-an-app-2011-3|title=What The Heck Is An "App"?|website=Business Insider}}</ref> ===Application stores=== {{Main|List of mobile app distribution platforms}} The introduction of Apple's App Store for the iPhone and iPod Touch in July 2008 popularized manufacturer-hosted [[list of mobile app distribution platforms|online distribution]] for third-party applications ([[software]] and [[computer programs]]) focused on a single platform. There are a huge variety of apps, including [[video game]]s, music products and business tools. Up until that point, smartphone application distribution depended on [[List of mobile app distribution platforms#Third-party platforms|third-party sources]] providing applications for multiple platforms, such as [[GetJar]], [[Handango]], [[Handmark]], and [[PocketGear]]. Following the success of the App Store, other smartphone manufacturers launched application stores, such as Google's Android Market (later renamed to the Google Play Store) and RIM's [[BlackBerry App World]], Android-related app stores like [[Aptoide]], [[Cafe Bazaar]], [[F-Droid]], [[GetJar]], and [[Opera Mobile Store]]. In February 2014, 93% of [[mobile developers]] were targeting smartphones first for mobile app development.<ref>{{cite web |url=http://www.w3.org/blog/2014/02/w3c-interview-vision-mobile-on-the-app-developer-economy-with-matos-kapetanakis-and-dimitris-michalakos/ |title=W3C Interview: Vision Mobile on the App Developer Economy with Matos Kapetanakis and Dimitris Michalakos |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629101713/http://www.w3.org/blog/2014/02/w3c-interview-vision-mobile-on-the-app-developer-economy-with-matos-kapetanakis-and-dimitris-michalakos/ |archive-date=June 29, 2016 |date=February 18, 2014 |access-date=February 24, 2015}}</ref> ==List of current smartphone brands== {{Dynamic list}} <div style="column-width:100px"> *[[Asus]] *[[Google Pixel]] *[[Hisense]] *[[Honor (brand)|Honor]] *[[HTC]] *[[Huawei]] *[[Infinix]] *[[iPhone]] *[[iQOO]] *[[Itel Mobile|Itel]] *[[Lava International|Lava]] *[[Lenovo]] *[[LG]] *[[Meizu]] *[[Motorola Mobility|Motorola]] *[[Nokia]] *[[Nothing (technology company)|Nothing]] *[[Nubia Technology|Nubia]] *[[OnePlus]] *[[Oppo]] *[[POCO (company)|POCO]] *[[Realme]] *[[Redmi]] *[[Samsung Galaxy]] *[[Sharp Corporation|Sharp]] *[[Sony Xperia]] *[[TCL Technology|TCL]] *[[Tecno Mobile|Tecno]] *[[Umidigi]] *[[vivo (technology company)|Vivo]] *[[Xiaomi]] *[[ZTE]] </div> ==Sales== <div class="floatright"> <timeline> ImageSize=width:270 height:400 PlotArea=left:60 bottom:45 top:10 right:16 AlignBars=justify Period=from:0 till:1700 TimeAxis=orientation:horizontal Colors= id:gray value:gray(0.5) id:line1 value:gray(0.9) id:line2 value:gray(0.7) BarData= bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 PlotData= color:tan1 width:10 bar:2007 from:start till:122 text:122 bar:2008 from:start till:139 text:139 bar:2009 from:start till:172 text:172 bar:2010 from:start till:296 text:296 bar:2011 from:start till:472 text:472 bar:2012 from:start till:680 text:680 bar:2013 from:start till:969 text:969 bar:2014 from:start till:1244 text:1,244 bar:2015 from:start till:1423 text:1,423 bar:2016 from:start till:1495 text:1,495 bar:2017 from:start till:1536 text:1,536 bar:2018 from:start till:1556 text:1,556 bar:2019 from:start till:1540 text:1,540 bar:2020 from:start till:1351 text:1,351 bar:2021 from:start till:1433 text:1,433 bar:2022 from:start till:1395 text:1,395 TextData= pos:(40,20) textcolor:gray fontsize:M text: Worldwide smartphone sales (million) TextData= pos:(40,5) textcolor:gray fontsize:M text:Source: gartner.com </timeline></div> Since 1996, smartphone shipments have had positive growth. In November 2011, 27% of all photographs created were taken with camera-equipped smartphones.<ref>{{cite web|title=Smartphones killing point-and-shoots, now take almost 1/3 of photos|url=http://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/|work=GIGAOM|access-date=June 27, 2013|first=Erica|last=Ogg|date=December 22, 2011|archive-date=July 23, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723153620/http://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/|url-status=dead}}</ref> In September 2012, a study concluded that 4 out of 5 smartphone owners use the device to shop online.<ref>{{cite web|title=comScore: 4 Out Of 5 Smartphone Owners Use Device To Shop; Amazon Is The Most Popular Mobile Retailer|url=https://techcrunch.com/2012/09/19/comscore-4-out-of-5-smartphone-owners-use-device-to-shop-amazon-most-popular-mobile-retailer/|work=TechCrunch|publisher=AOL Inc|access-date=June 27, 2013|first=Leena|last=Rao|date=September 19, 2012}}</ref> Global smartphone sales surpassed the sales figures for feature phones in early 2013.<ref name="news1">{{cite news |url= http://www.3news.co.nz/Smartphones-now-outsell-dumb-phones/tabid/412/articleID/295878/Default.aspx | work= 3 News NZ | title= Smartphones now outsell 'dumb' phones | date= April 29, 2013 | access-date= April 29, 2013 | archive-url= https://web.archive.org/web/20130801114353/http://www.3news.co.nz/Smartphones-now-outsell-dumb-phones/tabid/412/articleID/295878/Default.aspx | archive-date= August 1, 2013 | url-status= dead}}</ref> Worldwide shipments of smartphones topped 1 billion units in 2013, up 38% from 2012's 725 million, while comprising a 55% share of the mobile phone market in 2013, up from 42% in 2012. In 2013, smartphone sales began to decline for the first time.<ref>{{cite web|url=http://nymag.com/intelligencer/2018/12/global-u-s-growth-in-smartphone-growth-starts-to-decline.html|title=We're No Longer in Smartphone Plateau. We're in the Smartphone Decline.|first=Jake|last=Swearingen|date=December 4, 2018|website=[[New York (magazine)|New York Magazine]]}}</ref><ref>{{cite web|title=Worldwide Smartphone Shipments Top One Billion Units for the First Time, According to IDC |publisher=IDC |date=January 2014 |url=http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS24645514 |access-date=January 27, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131071943/http://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS24645514 |archive-date=January 31, 2014}}</ref> In Q1 2016 for the first time the shipments dropped by 3 percent [[:wikt:year-over-year|year on year]]. The situation was caused by the maturing China market.<ref>{{cite web |url=http://www.cnet.com/news/its-not-just-apple-global-smartphone-market-shrinks-for-the-first-time-ever/ |title=It's not just Apple: Global smartphone market shrinks for the first time ever |author=Daniel van Boom |date=April 27, 2016}}</ref> A report by NPD shows that fewer than 10% of US citizens have spent $1,000 or more on smartphones, as they are too expensive for most people, without introducing particularly innovative features, and amid [[Huawei]], [[Oppo]] and [[Xiaomi]] introducing products with similar feature sets for lower prices.<ref>{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/as-smartphone-sales-decline-again-apple-may-have-a-few-lessons-to-learn-from-samsung-and-huawei/|title=As smartphone sales decline again, Apple may have a few lessons to learn from Samsung and Huawei|first=Daphne|last=Leprince-Ringuet|date=November 26, 2019|website=[[ZDNet]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2019/12/fewer-than-10-of-americans-are-buying-1000-smartphones-report-says/|title=Fewer than 10% of Americans are buying $1,000 smartphones, report says|first=Samuel|last=Axon|date=December 11, 2019|website=[[Ars Technica]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/smartphone-cost-expensive-1000-apple-samsung-google-5g-change-2019-12|title=Evidence is mounting that people are fed up with the sky-high cost of smartphones, and it's sparking a massive change in the industry|first=Lisa|last=Eadicicco|date=December 12, 2019|website=[[Business Insider]]}}</ref> In 2019, smartphone sales declined by 3.2%, the largest in smartphone history, while China and India were credited with driving most smartphone sales worldwide.<ref>{{Cite web|url=https://www.gsmarena.com/counterpoint_global_smartphone_market_is_alive_thanks_to_china_and_india-news-39917.php|title=Counterpoint: Global smartphone market is alive thanks to China and India|website=GSMArena.com}}</ref> It is predicted that widespread adoption of 5G will help drive new smartphone sales.<ref>{{cite web|url=https://techblog.comsoc.org/2019/11/08/counterpoint-research-smartphone-market-decline-halts-what-might-help-it-grow/|title=Counterpoint Research: Smartphone Market Decline Ends, What Might Help it Grow?|first=Alan|last=Weissberger|date=November 8, 2019|website=[[IEEE Communications Society]] Technology Blog}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.techradar.com/news/smartphone-market-set-for-biggest-ever-decline|title=Smartphone market set for 'biggest ever decline'|first=Steve|last=McCaskill|date=September 26, 2019|website=[[TechRadar]]}}</ref> It is also predicted that prices of smartphones may go higher due to global [[Artificial intelligence|AI]] Chip shortage which may effect the sales also.<ref>{{Cite web |title=AI Chip Shortage Causes Sharp Rise in Smartphone Prices, May Increase by Nearly 7% by 2026 |url=https://news.aibase.com/news/23987}}</ref> ===By manufacturer=== {{see also|List of best-selling mobile phones}} In 2011, [[Samsung]] had the highest shipment [[market share]] worldwide, followed by [[Apple Inc.|Apple]]. In 2013, Samsung had 31.3% market share, a slight increase from 30.3% in 2012, while Apple was at 15.3%, a decrease from 18.7% in 2012. [[Huawei]], [[LG Corporation|LG]] and [[Lenovo]] were at about 5% each, significantly better than 2012 figures, while others had about 40%, the same as the previous years figure. Only Apple lost market share, although their shipment volume still increased by 12.9%; the rest had significant increases in shipment volumes of 36 to 92%.<ref>{{cite web |url=https://www.engadget.com/2014/01/28/smartphone-sales-may-have-topped-1-billion-in-2013/ |title=Smartphone sales may have topped 1 billion in 2013, depending on who you ask |work=[[Engadget]] |first=Jon |last=Fingas |date=January 28, 2014}}</ref> In Q1 2014, Samsung had a 31% share and Apple had 16%.<ref>{{cite web |url= https://www.techinasia.com/xiaomi-global-top-10-smartphone-shipments-q1-2014|title= Xiaomi breaks into global top 10 for smartphone shipments, kicks out HTC|first= Steven|last= Millward|date= May 13, 2014|access-date= September 9, 2014|work= Tech In Asia}}</ref> In Q4 2014, Apple had a 20.4% share and Samsung had 19.9%.<ref name="brett">{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/tech/2015/03/03/apple-samsung-smartphones/24320385/|title=Apple beats Samsung in Q4 smartphone sales|author=Brett Molina and Marco della Cava, USA TODAY|date=March 3, 2015|work=USA TODAY}}</ref> In Q2 2016, Samsung had a 22.3% share and Apple had 12.9%.<ref>{{cite press release | url = https://www.gartner.com/en/newsroom/press-releases/2016-08-19-gartner-says-five-of-top-10-worldwide-mobile-phone-vendors-increased-sales-in-second-quarter-of-2016 | title = Gartner Says Five of Top 10 Worldwide Mobile Phone Vendors Increased Sales in Second Quarter of 2016 | publisher = Gartner | date = August 19, 2016 | access-date = May 28, 2022}}</ref> In Q1 2017, IDC reported that Samsung was first placed, with 80 million units, followed by Apple with 50.8 million, Huawei with 34.6 million, [[Oppo]] with 25.5 million and [[Vivo (technology company)|Vivo]] with 22.7 million.<ref>{{cite web |url= http://technode.com/2017/07/04/6-of-the-worlds-top-10-smartphone-brands-are-chinese/|title= 6 of the world's top 10 smartphone brands are Chinese|first= Frank|last= Hersey|date=2017-07-04|access-date= 2017-07-07|work= technode}}</ref> Samsung's mobile business is half the size of Apple's, by revenue. Apple business increased very rapidly in the years 2013 to 2017.<ref>{{cite web|last=Dunn|first=Jeff|date=2017-02-28|title=Samsung introduced 10 times as many phones as Apple last year, but its mobile division made half as much revenue|url=http://www.businessinsider.com/samsung-vs-apple-galaxy-iphone-smartphone-revenue-chart-2017-2|website=[[Business Insider]]}}</ref> [[Realme]], a brand owned by Oppo, is the fastest-growing phone brand worldwide since Q2 2019. In China, Huawei and [[Honor (brand)|Honor]], a brand owned by Huawei, have 46% of market share combined and posted 66% annual growth {{as of|2019|lc=on}}, amid growing Chinese nationalism.<ref>{{cite web|url=https://www.gizchina.com/2019/12/12/huawei-and-honor-account-for-half-of-chinese-smartphone-market/|title= Huawei And Honor Account For Half Of Chinese Smartphone Market|author=‌Argam Artashyan|date=December 12, 2019|website=GizChina}}</ref> In 2019, Samsung had a 74% market share of 5G smartphones in South Korea.<ref>{{Cite web|url=https://www.techradar.com/news/samsung-dominates-early-market-for-5g-smartphones|title=Samsung dominates early market for 5G smartphones &#124; TechRadar|website=www.techradar.com|date=December 11, 2019}}</ref> In the first quarter of 2024, global smartphone shipments rose by 7.8% to 289.4 million units. Samsung, with a 20.8% market share, overtook Apple to become the leading smartphone manufacturer. Apple's smartphone shipments dropped 10%. Xiaomi secured the third spot with a 14.1% market share.<ref>{{Cite web |date=2024-04-15 |title=Apple loses top phonemaker spot to Samsung as iPhone shipments drop, IDC says |url=https://gulfnews.com/business/retail/apple-loses-top-phonemaker-spot-to-samsung-as-iphone-shipments-drop-idc-says-1.1713152284439 |access-date=2024-04-15 |website=gulfnews.com |language=en}}</ref> ===By operating system=== {{Further|Mobile operating system#By operating system}} ==Use== {{See also|Mobile phone#Use|Technological convergence}} ===Contemporary use and convergence=== {{multiple image|width=150|perrow=2|image1=A2 & Zen (307730569).jpg|image2=Sony Cybershot DSC W210.jpg|image3=Mobiles Navigationsgeraet Navigon im Einsatz.JPG|image4=PDA Mapping.jpg|footer=Some technologic devices whose markets have declined by the popularity of smartphones: ''(from top-left)'' [[portable media player]]s (inc. "MP3 players"); [[Point-and-shoot camera|compact digital camera]]s; [[Satellite navigation device|in-car satellite navigation systems]]; [[personal digital assistant]]s (inc. [[electronic organizer]]s)|alt1=sdas}} The rise in popularity of touchscreen smartphones and mobile apps distributed via app stores along with rapidly advancing [[Cellular network|network]], [[mobile processor]], and [[Computer data storage|storage]] technologies led to a [[Technological convergence|convergence]] where separate [[mobile phone]]s, [[Personal organizer|organizer]]s, and [[portable media player]]s were replaced by a smartphone as the single device most people carried.<ref>{{cite magazine |title=Smartphones Sales Finally Overtake Feature Phones: 10 Reasons Why |url=http://www.eweek.com/mobile/slideshows/smartphones-sales-finally-overtake-feature-phones-10-reasons-why/ |magazine=[[eWeek]] |date=2013-08-15 |first=Don |last=Reisinger }}</ref><ref name="auto">{{cite web |url=http://www.gartner.com/newsroom/id/2573415 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816183428/http://www.gartner.com/newsroom/id/2573415 |url-status=dead |archive-date=August 16, 2013 |title=Gartner Says Smartphone Sales Grew 46.5 Percent in Second Quarter of 2013 and Exceeded Feature Phone Sales for First Time |author=Rob van der Meulen & Janessa Rivera |date=14 August 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://arstechnica.com/business/2013/08/smartphones-outsell-feature-phones-for-the-first-time-worldwide/ |title=Smartphones Outsell Feature Phones, for the First Time |first=Cyrus |last=Farivar |date=14 August 2013 }}</ref><ref>{{cite book |title=CompTIA Strata Study Guide |author=Andrew Smith, Faithe Wempen |year=2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-97742-2 |page=140 |access-date=July 5, 2012 |url=https://books.google.com/books?id=VnXyJVotz2QC&q=%22Personal+digital+assistant%22+obsolete&pg=PA140}}</ref><ref name="Tom's Hardware"/><ref>{{cite web|url=http://www.eetasia.com/ART_8800411138_499495_NT_d0c02d8d.HTM|title=PMP needs to merge with cellphone, says Smartwork exec|last=Yu|first=Emily|publisher=EE Times Asia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423223723/http://www.eetasia.com/ART_8800411138_499495_NT_d0c02d8d.HTM|archive-date=23 April 2008|df=dmy-all|access-date=3 October 2007}}</ref> Advances in [[Image sensor|digital camera sensor]]s and on-device [[Digital image processing|image processing]] software more gradually led to smartphones replacing simpler [[Point-and-shoot camera|camera]]s for photographs and video recording.<ref name="SmartphonesKillingPoint-and-shoots">{{cite web |last=Ogg |first=Erica |title=Smartphones killing point-and-shoots, now take almost 1/3 of photos |url=https://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/ |website=Gigaom |date=December 22, 2011 |access-date=October 22, 2019 |archive-date=July 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714065702/https://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/ |url-status=dead }}</ref> The built-in [[Global navigation satellite systems|GPS]] capabilities and [[List of online map services|mapping]] apps on smartphones largely replaced stand-alone [[satellite navigation]] [[Personal navigation assistant#Market developments|devices]], and paper [[Road map|map]]s became less common.<ref name="SmartphonesTollonGPS">{{cite web |last=O'Brien |first=Kevin J. |title=Smartphone Sales Taking Toll on G.P.S. Devices |url=https://www.nytimes.com/2010/11/15/technology/15iht-navigate.html |work=[[The New York Times]] |date=November 15, 2010}}</ref> [[Mobile gaming]] on smartphones greatly grew in popularity,<ref>{{cite web|last1=Wijman |first1=Tom |title=Mobile Revenues Account for More Than 50% of the Global Games Market as It Reaches $137.9 Billion in 2018|url=https://newzoo.com/insights/articles/global-games-market-reaches-137-9-billion-in-2018-mobile-games-take-half/|website=newzoo.com|publisher=Newzoo|date=30 April 2018|access-date=12 July 2018}}</ref> allowing many people to use them in place of [[handheld game consoles]], and some companies tried creating game console/phone hybrids based on phone hardware and software.<ref>{{cite web|url=http://www.sonyericsson.com/cws/products/mobilephones/overview/xperia-play-verizon?cc=us&lc=en#view=features_specifications |title=Xperia Play {{!}} PlayStation certified Android mobile |access-date=February 14, 2011 |publisher=Sony Ericsson |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808220843/http://www.sonyericsson.com/cws/products/mobilephones/overview/xperia-play-verizon?cc=us&lc=en |archive-date=August 8, 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ca.ign.com/articles/2013/07/31/nvidia-shield-review|title=Android handheld of the future. Not today.|last=Lowe|first=Scott|website=IGN|date=July 30, 2013|access-date=July 31, 2013}}</ref> People frequently have chosen not to get [[Landline|fixed-line telephone service]] in favor of smartphones.<ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/news/milestone-for-cellphones-vs-landline-phones/|title=Milestone for cellphones vs. landline phones|work=[[CBS News]]|date=4 May 2017|access-date=30 May 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170616002951/http://www.cbsnews.com/news/milestone-for-cellphones-vs-landline-phones/|archive-date=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/140623/dq140623a-eng.htm|title=The Daily — Residential Telephone Service Survey, 2013|date=June 23, 2014|publisher=Statistics Canada|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023181115/http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/140623/dq140623a-eng.htm|archive-date=2014-10-23}}</ref> [[Streaming media#Music streaming platforms|Music streaming]] apps and services have grown rapidly in popularity, serving the same use as listening to music stations on a terrestrial or satellite [[Radio receiver|radio]]. [[Streaming media|Streaming video]] services are easily accessed via smartphone apps and can be used in place of watching [[television]]. People have often stopped wearing [[wristwatch]]es in favor of checking the time on their smartphones, and many use the clock features on their phones in place of [[alarm clock]]s.<ref>{{cite web |title=Why Are Alarm Clocks Still a Thing? |url=https://www.vice.com/en/article/why-are-alarm-clocks-still-a-thing/ |website=Motherboard.vice.com |publisher=Motherboard |access-date=16 August 2018 |language=en-us |date=10 April 2015}}</ref> Mobile phones can also be used as a digital [[note taking]], [[text editing]] and [[memorandum]] device whose [[computer]]ization facilitates searching of entries. Additionally, [[Global Internet usage#Broadband usage|in many lesser technologically developed regions]] smartphones are people's first and only means of [[mobile broadband|Internet access]] due to their portability,<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/facts/default.aspx|title=ICT Facts and Figures 2005, 2010, 2016|publisher=Telecommunication Development Bureau, [[International Telecommunication Union]] (ITU)|access-date=2015-05-24}}</ref>{{failed verification|reason=Which documents say that, and where?|date=June 2022}} with [[personal computer]]s being relatively uncommon outside of business use. The cameras on smartphones can be used to photograph documents and send them via email or [[Text messaging|messaging]] in place of using [[fax]] (facsimile) machines. [[Mobile payment|Payment apps and services]] on smartphones allow people to make less use of wallets, purses, credit and debit cards, and cash. [[Mobile banking]] apps can allow people to deposit checks simply by photographing them, eliminating the need to take the physical check to an [[Automated teller machine|ATM]] or teller. [[Guide book]] apps can take the place of paper travel and restaurant/business guides, museum brochures, and dedicated [[Audio tour#Smartphone tours|audio guide]] equipment. ===Mobile banking and payment=== {{main|Mobile banking|Mobile payment}} {{see also|Branchless banking|Contactless payment}} [[File:Mobile payment 03.JPG|thumb|Mobile payment system]] In many countries, mobile phones are used to provide [[mobile banking]] services, which may include the ability to transfer cash payments by secure SMS text message. Kenya's [[M-PESA]] mobile banking service, for example, allows customers of the mobile phone operator [[Safaricom]] to hold cash balances which are recorded on their SIM cards. Cash can be deposited or withdrawn from M-PESA accounts at Safaricom retail outlets located throughout the country and can be transferred electronically from person to person and used to pay bills to companies. [[Branchless banking]] has been successful in South Africa and the [[Philippines]]. A pilot project in [[Bali]] was launched in 2011 by the [[International Finance Corporation]] and an [[Indonesia]]n bank, [[Bank Mandiri]].<ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/03/01/branchless-banking-start-bali.html |title=Branchless banking to start in Bali |newspaper=The Jakarta Post |date=13 April 2012 |access-date=4 June 2012}}</ref> Another application of mobile banking technology is [[Zidisha]], a US-based nonprofit micro-lending platform that allows residents of developing countries to raise small business loans from Web users worldwide. Zidisha uses mobile banking for loan disbursements and repayments, transferring funds from lenders in the United States to borrowers in rural Africa who have mobile phones and can use the Internet.<ref>{{cite web|url=http://www.microfinancefocus.com/news/2010/02/07/zidisha-set-to-expand-in-peer-to-peer-microfinance-julia-kurnia/ |title="Zidisha Set to "Expand" in Peer-to-Peer Microfinance", Microfinance Focus, Feb 2010 |publisher=Microfinancefocus.com |date=7 February 2010 |access-date=4 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921054251/http://www.microfinancefocus.com/news/2010/02/07/zidisha-set-to-expand-in-peer-to-peer-microfinance-julia-kurnia |archive-date=21 September 2012 }}</ref> Mobile payments were first trialled in Finland in 1998 when two Coca-Cola vending machines in [[Espoo]] were enabled to work with SMS payments. Eventually, the idea spread and in 1999, the Philippines launched the country's first commercial mobile payments systems with mobile operators [[Globe Telecom|Globe]] and [[Smart Communications|Smart]]. Some mobile phones can make [[mobile payment]]s via direct mobile billing schemes, or through [[contactless payment]]s if the phone and the [[point of sale]] support [[near-field communication]] (NFC).<ref>{{cite web|url=http://www.banktech.com/blog/archives/2007/06/mobile_payments.html |title=Mobile Payments: Look to Korea |author=Feig, Nancy |publisher=banktech.com |date=25 June 2007 |access-date=29 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326155917/http://www.banktech.com/blog/archives/2007/06/mobile_payments.html |archive-date=26 March 2010 }}</ref> Enabling contactless payments through NFC-equipped mobile phones requires the co-operation of manufacturers, network operators, and retail merchants.<ref>{{cite web|url=http://connectedplanetonline.com/mobile-apps/news/nfc-mobile-phone-explode-1110/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124001632/http://connectedplanetonline.com/mobile-apps/news/nfc-mobile-phone-explode-1110/ |url-status=dead |archive-date=24 January 2010 |title=NFC mobile phone set to explode |author=Ready, Sarah |publisher=connectedplanetonline.com |date=10 November 2009 |access-date=29 January 2011 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://gigaom.com/mobile/visa-testing-nfc-memory-cards-for-wireless-payments/ |title=VISA Testing NFC Memory Cards for Wireless Payments |author=Tofel, Kevin C. |publisher=gigaom.com |date=20 August 2010 |access-date=21 January 2011 |archive-date=June 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120621023021/http://gigaom.com/mobile/visa-testing-nfc-memory-cards-for-wireless-payments/ |url-status=dead }}</ref> ===Facsimile=== Some [[mobile app|apps]] allows for sending and receiving [[fax|facsimile (fax)]], over a smartphone, including facsimile data (composed of raster [[binary image|bi-level]] graphics) generated directly and digitally from [[document file format|document]] and [[image file formats|image]] file formats. ===Films=== {{also|List of films shot on mobile phones}} Films are increasingly made using smartphones and tablets, leading to the rise of dedicated film festivals for such films, including the [[SmartFone Flick Fest]] in [[Sydney]], Australia;<ref name=ff>{{cite web |title=SF3 |website=FilmFreeway |date=7 October 2023 |url=https://filmfreeway.com/SF3 |access-date=3 November 2024}}</ref><ref name=kornits2024>{{cite web |last=Kornits |first=Dov |title=The rise and rise of smartphone films – Australia leads the way |website=FilmInk |date=26 October 2024 |url=https://www.filmink.com.au/public-notice/the-rise-and-rise-of-smartphone-films-australia-leads-the-way-2/ |access-date=3 November 2024}}</ref> Dublin Smartphone Film Festival; the International Mobil Film Festival based in [[San Diego]]; the Spanish festival Cinephone – Festival Internacional de Cine con Smartphone; the African Smartphone International Film Festival;<ref>{{cite web |first=James |last=Fletcher |title=Darcy Yuille: One Punch Man |website=FilmInk |date=5 July 2022 |url=https://www.filmink.com.au/darcy-yuille-one-punch-man/ |access-date=3 November 2024}}</ref> Toronto Smartphone Film Festival; New York Mobile Film Festival; and others.<ref>{{cite web |last=Kornits |first=Dov |title=Short Film of the Week: Idiot-Proof |website=FilmInk |date=13 October 2024 |url=https://www.filmink.com.au/short-film-of-the-week-idiot-proof/ |access-date=3 November 2024}}</ref> ==Criticism and issues== ===Social impacts=== ====Manufacture==== [[Cobalt]] and [[lithium]] are needed in order to manufacture smartphones' rechargeable batteries. Workers in cobalt and lithium mining, including children, suffer injuries, amputations, and death as the result of the hazardous working conditions and mine tunnel collapses in the [[Democratic Republic of the Congo]] during [[Cobalt#Democratic Republic of the Congo|artisanal mining of cobalt]].<ref>{{cite web |last=Gross |first=Terry |title=How 'modern-day slavery' in the Congo powers the rechargeable battery economy |website=NPR |date=1 February 2023 |url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2023/02/01/1152893248/red-cobalt-congo-drc-mining-siddharth-kara |access-date=10 November 2024}}</ref><ref>{{Cite web |title=The lithium rush in Africa |author= |work=Global Witness |date=14 November 2023 |access-date=2 June 2025 |url= https://globalwitness.org/en/campaigns/transition-minerals/a-rush-for-lithium-in-africa-risks-fuelling-corruption-and-failing-citizens/}}</ref> Reports indicate that thousands of artisanal lithium diggers are working in unsafe conditions, with reports of child labour and miners being buried by a mine collapse, also in [[Zimbabwe]]; and suspected corruption cases in [[Namibia]] and the Democratic Republic of the Congo. In 2019 [[International Rights Advocates v. Apple, Microsoft, Dell, Tesla|a lawsuit]] was filed against Apple and other tech companies for the use of [[child labor]] in mining cobalt;<ref>{{Cite web|date=2019-12-17|title=U.S. cobalt lawsuit puts spotlight on 'sustainable' tech|url=https://www.sustainability-times.com/sustainable-business/u-s-cobalt-lawsuit-puts-spotlight-on-sustainable-tech/|access-date=2020-09-16|website=Sustainability Times|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|title=Apple, Google Fight Blame For Child Labor In Cobalt Mines - Law360|url=https://www.law360.com/articles/1304511/apple-google-fight-blame-for-child-labor-in-cobalt-mines|access-date=2020-09-16|website=www.law360.com|language=en}}</ref> in 2024 the court ruled that the companies were not liable.<ref>{{Cite web|date=2024-03-06|title=Buying cobalt doesn't make US firms liable for abuses in DR Congo | url=https://arstechnica.com/tech-policy/2024/03/apple-and-other-firms-dont-have-to-compensate-victims-of-forced-child-labor/ }}</ref> Apple announced it would convert to using recycled cobalt by 2025.<ref>{{Cite web| year=2023 | title=Apple to use only recycled cobalt in batteries by 2025 | website=[[Reuters]] | url=https://www.reuters.com/technology/apple-use-100-recycled-cobalt-batteries-by-2025-2023-04-13/ | access-date=9 November 2024}}</ref> ====Use==== {{main|Problematic smartphone use}} In 2012, [[University of Southern California]] study found that [[safe sex|unprotected]] [[adolescent sexuality|adolescent sexual]] activity was more common among owners of smartphones.<ref>{{cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2012/11/01/smartphones_more_sexually_active/|title=SMARTPHONES make TEENS have SEX with STRANGERS|work=theregister.co.uk|access-date=2016-01-18}}</ref> A study conducted by the [[Rensselaer Polytechnic Institute]]'s (RPI) Lighting Research Center (LRC) concluded that smartphones, or any backlit devices, can seriously affect [[stages of sleep|sleep cycles]].<ref name=Colaner>{{cite news|last=Colaner|first=Seth|title=Your Tablet and Smartphone Could Be Ruining Your Sleep|url=http://hothardware.com/News/Your-Tablet-and-Smartphone-are-Ruining-Your-Sleep-/|access-date=January 22, 2014|date=August 27, 2012}}</ref> Some persons might become psychologically attached to smartphones, resulting in anxiety when separated from the devices.<ref>{{cite journal | last1 = Cheever | first1 = N. A. | last2 = Rosen | first2 = L. D. | last3 = Carrier | first3 = L. M. | last4 = Chavez | first4 = A. | year = 2014 | title = Out of sight is not out of mind: The impact of restricting wireless mobile device use on anxiety levels among low, moderate and high users | journal = Computers in Human Behavior | volume = 37 | pages = 290–297 |doi = 10.1016/j.chb.2014.05.002| s2cid = 9196376 }}</ref> A "[[smombie]]" (a combination of "smartphone" and "[[zombie]]") is a walking person using a smartphone and not paying attention as they walk, possibly risking an accident in the process, an increasing social phenomenon.<ref name="sunday-times">{{cite news| url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article1670471.ece | archive-url=https://web.archive.org/web/20160222100235/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article1670471.ece | url-status=dead | archive-date=February 22, 2016 | title=Walkers hit by curse of the smombie | newspaper=[[The Sunday Times]] | location=UK | first1=Mark | last1=Hookham | first2=Isabel | last2=Togoh | first3=Alex | last3=Yeates | date=21 February 2016 | access-date=23 February 2016 }}</ref> The issue of slow-moving smartphone users led to the temporary creation of a "mobile lane" for walking in [[Chongqing]], China.<ref name="bbc">{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/blogs-china-blog-29201934 | title=Chongqing's 'mobile lane' | first=Celia | last=Hatton | publisher=[[BBC]] | work=[[BBC News]] | location=UK | date=15 September 2014 | access-date=23 February 2016 }}</ref> The issue of distracted smartphone users led the city of [[Augsburg]], Germany, to embed pedestrian traffic lights in the pavement.<ref>{{cite news |author=Rick Noack |date=April 25, 2016 |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/04/25/this-city-embedded-traffic-lights-in-the-sidewalks-so-that-smartphone-users-dont-have-to-look-up/ |title=This city embedded traffic lights in the sidewalks so that smartphone users don't have to look up |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=5 May 2016}}</ref> ===While driving=== {{Main|Mobile phones and driving safety|Texting while driving}} [[File:Hand held phones.JPG|thumb|right|A [[New York City]] driver holding two phones]] [[File:Range Rover mapping app.jpg|thumb|A user consulting a mapping app on a phone]] Mobile phone use while driving—including [[Telephone call|call]]ing, [[text messaging]], playing media, [[web browsing]], [[Video game|gaming]], using mapping apps or operating other phone features—is common but controversial, since it is widely considered dangerous due to what is known as [[distracted driving]]. Being distracted while operating a motor vehicle has been shown to increase the risk of [[accident]]s. In September 2010, the US [[National Highway Traffic Safety Administration]] (NHTSA) reported that 995 people were killed by drivers distracted by phones. In March 2011 a US insurance company, [[State Farm Insurance]], announced the results of a study which showed 19% of drivers surveyed accessed the Internet on a smartphone while driving.<ref name=post>{{cite news |title=Quit Googling yourself and drive: About 20% of drivers using Web behind the wheel, study says |work=Los Angeles Times |date=March 4, 2011 |url=http://latimesblogs.latimes.com/technology/2011/03/honk-if-youre-googling-20-of-drivers-using-web-behind-the-wheel-says-study.html/ }}</ref> Many jurisdictions prohibit the use of mobile phones while driving. In Egypt, Israel, Japan, Portugal and Singapore, both handheld and hands-free [[telephone call|calling]] on a mobile phone (which uses a [[speakerphone]]) is banned. In other countries, including the UK and France, and in many US states, calling is only banned on handheld phones, while hands-free calling is permitted. A 2011 study reported that over 90% of college students surveyed text (initiate, reply or read) while driving.<ref>{{Cite journal|title = The Choice to Text and Drive in Younger Drivers: Behaviour May Shape Attitude|last1 = Atchley|first1 = Paul|date = January 2011|journal = Accident Analysis and Prevention|doi = 10.1016/j.aap.2010.08.003|pmid = 21094307|first2 = Stephanie|last2 = Atwood|last3 = Boulton|first3 = Aaron|volume=43|issue = 1|pages=134–142}}</ref> The [[scientific literature]] on the danger of driving while sending a text message from a mobile phone, or [[texting while driving]], is limited. A simulation study at the [[University of Utah]] found a sixfold increase in distraction-related accidents when texting.<ref>{{Cite news|url=http://www.democratandchronicle.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070714/NEWS01/707140333&template=printart|title=Text messaging not illegal but data clear on its peril|newspaper=Democrat and Chronicle|access-date=February 7, 2021|archive-date=February 2, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202041811/http://www.democratandchronicle.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20070714%2FNEWS01%2F707140333&template=printart|url-status=dead}}</ref> Due to the complexity of smartphones that began to grow more after, this has introduced additional difficulties for law enforcement officials when attempting to distinguish one usage from another in drivers using their devices. This is more apparent in countries which ban both handheld and hands-free usage, rather than those which ban handheld use only, as officials cannot easily tell which function of the phone is being used simply by looking at the driver. This can lead to drivers being stopped for using their device illegally for a call when, in fact, they were using the device legally, for example, when using the phone's incorporated controls for car stereo, [[GPS]] or [[satnav]]. [[File:NocellphonesSouthsidePlaceTX.JPG|thumb|A sign along [[Bellaire Boulevard]]<!--Wikified, as it is a notable east-west artery in Houston--> in [[Southside Place, Texas]] ([[Greater Houston]]) states that using mobile phones while driving is prohibited from 7:30 am to 9:00 am and from 2:00 pm to 4:15 pm.]] A 2010 study reviewed the incidence of phone use while [[cycling]] and its effects on behavior and safety.<ref>{{cite journal|last1=de Waard|first1=Dick|last2=Schepers|first2=Paul|last3=Ormel|first3=Wieke|last4=Brookhuis|first4=Karel|title=Mobile phone use while cycling: Incidence and effects on behaviour and safety|journal=Ergonomics|volume=53|issue=1|date=January 2010|pages=30–42|doi=10.1080/00140130903381180|pmid=20069479|hdl=11370/1ad6e9a1-37c9-44fb-8978-65dbdce42456|s2cid=205403680|url=https://www.rug.nl/research/portal/en/publications/mobile-phone-use-while-cycling(1ad6e9a1-37c9-44fb-8978-65dbdce42456).html|hdl-access=free}}</ref> In 2013 a national survey in the US reported the number of drivers who reported using their phones to access the Internet while driving had risen to nearly one of four.<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2013/11/12/distracted-driving-accessing-internet/3497721/|title=Drivers still Web surfing while driving, survey finds|first=Larry|last=Copeland|website=USA TODAY}}</ref> A study conducted by the University of Vienna examined approaches for reducing inappropriate and problematic use of mobile phones, such as using phones while driving.<ref>{{cite journal | url = https://homepage.univie.ac.at/andreas.hergovich/php/reaching_the_mobile_respondent_soc.sci.comp.rev.pdf | title = Reaching the Mobile Respondent: Determinants of High-Level Mobile Phone Use Among a High-Coverage Group | journal = Social Science Computer Review | doi = 10.1177/0894439309353099 | volume = 28 | year = 2010 | pages = 336–349 | last1 = Burger | first1 = Christoph | last2 = Riemer | first2 = Valentin | last3 = Grafeneder | first3 = Jürgen | last4 = Woisetschläger | first4 = Bianca | last5 = Vidovic | first5 = Dragana | last6 = Hergovich | first6 = Andreas | s2cid = 61640965 | archive-date = March 30, 2024 | access-date = January 24, 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240330091657/https://homepage.univie.ac.at/andreas.hergovich/php/reaching_the_mobile_respondent_soc.sci.comp.rev.pdf/ | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240330091657/https://homepage.univie.ac.at/andreas.hergovich/php/reaching_the_mobile_respondent_soc.sci.comp.rev.pdf/ |date=March 30, 2024 }}</ref> Accidents involving a driver being distracted by being in a [[Telephone call|call]] on a phone have begun to be prosecuted as negligence similar to speeding. In the [[United Kingdom]], from 27 February 2007, motorists who are caught using a handheld phone while driving will have three penalty points added to their license in addition to the fine of £60.<ref name="BBC">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6287005.stm|title=BBC NEWS - UK - UK Politics - Drivers face new phone penalties|website=news.bbc.co.uk|date=January 22, 2007}}</ref> This increase was introduced to try to stem the increase in drivers ignoring the law.<ref name="BBC2">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/6382077.stm|title=BBC NEWS - UK - Magazine - Careless talk|website=news.bbc.co.uk|date=February 22, 2007}}</ref> [[Japan]] prohibits all use of phones while driving, including use of hands-free devices. New Zealand has banned handheld phone use since 1 November 2009. In the United States, as of May 2025, 31 states had banned handheld phone use while driving, and 49 states had banned text messaging while driving.<ref name="NHTSA2025DistractedLaws">{{cite web |title=Distracted Driving Laws by State |url=https://www.trafficsafetymarketing.gov/sites/tsm.gov/files/2025-10/distracted-distracted-driving-law-maps-graphic-en-2025-16302-v4-tag.pdf |publisher=National Highway Traffic Safety Administration |date=October 27, 2025 |access-date=May 31, 2026 |format=PDF}}</ref> Public Health Law Research maintains a list of distracted driving laws in the [[United States]]. This database of laws provides a comprehensive view of the provisions of laws that restrict the use of mobile devices while driving for all 50 states and the District of Columbia between 1992, when first law was passed through December 1, 2010. The dataset contains information on 22 dichotomous, continuous or categorical variables including, for example, activities regulated (e.g., texting versus talking, hands-free versus handheld calls, web browsing, gaming), targeted populations, and exemptions.<ref>{{cite web|url=http://publichealthlawresearch.org/product/distracted-driving-laws-map |title=Distracted Driving Laws |publisher=Public Health Law Research |date=2011-07-15 |access-date=2014-06-27}}</ref> ===Legal=== {{Main|Smartphone wars}} A "patent war" between Samsung and Apple started when the latter claimed that the original [[Samsung Galaxy S (2010 smartphone)|Galaxy S]] Android phone copied the interface{{nsmdns}}and possibly the hardware{{nsmdns}}of Apple's iOS for the [[iPhone 3GS]]. There was also smartphone patents licensing and litigation involving [[Sony Mobile]], [[Google]], [[Apple Inc.]], [[Samsung Electronics|Samsung]], [[Microsoft]], [[Nokia]], [[Motorola]], [[HTC]], [[Huawei]] and [[ZTE]], among others. The conflict is part of the [[Technology patent wars|wider "patent wars"]] between multinational technology and software corporations. To secure and increase [[market share]], companies granted a [[patent]] can sue to prevent competitors from using the methods the patent covers. Since the 2010s the number of lawsuits, counter-suits, and trade complaints based on patents and [[Industrial design right|designs]] in the market for smartphones, and devices based on smartphone operating systems such as Android and iOS, has increased significantly. Initial suits, countersuits, rulings, license agreements, and other major events began in 2009 as the smartphone market stated to grow more rapidly by 2012. ===Security=== {{Main|Mobile security|Malware|Mobile virus|Media Transfer Protocol}} Smartphone malware is easily distributed through an insecure app store.<ref name="Juniper-malware">{{cite web |url=http://globalthreatcenter.com/?p=2492 |title=Mobile Malware Development Continues To Rise, Android Leads The Way}}</ref><ref name=trustbus11>{{cite book|title=8th International Conference on Trust, Privacy & Security in Digital Business (TRUSTBUS-2011)|year=2011|publisher=Springer Berlin / Heidelberg|pages=49–61|first1=Mylonas |last1=Alexios |first2=Tsoumas |last2=Bill |first3=Dritsas |last3=Stelios |first4=Gritzalis |last4=Dimitris }}</ref> Often, malware is hidden in [[Copyright infringement of software|pirated]] versions of legitimate apps, which are then distributed through third-party app stores.<ref>{{cite web |url=http://www.androidpolice.com/2011/03/01/the-mother-of-all-android-malware-has-arrived-stolen-apps-released-to-the-market-that-root-your-phone-steal-your-data-and-open-backdoor/ |title = The Mother Of All Android Malware Has Arrived |work=Android Police |date=March 6, 2011 }}</ref><ref>{{cite web |last=Perez |first=Sarah |url=http://www.readwriteweb.com/archives/android_vulnerability_so_dangerous_shouldnt_use_web_browser.php |title=Android Vulnerability So Dangerous, Owners Warned Not to Use Phone's Web Browser |publisher=Readwriteweb.com |date=February 12, 2009 |access-date=August 8, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810074456/http://www.readwriteweb.com/archives/android_vulnerability_so_dangerous_shouldnt_use_web_browser.php |archive-date=August 10, 2011}}</ref> Malware risk also comes from what is known as an "update attack", where a legitimate application is later changed to include a malware component, which users then install when they are notified that the app has been updated.<ref name="Lookout-malware">{{cite web|url=http://www.appleinsider.com/articles/11/08/03/lookout_retrevio_warn_of_growing_android_malware_epidemic_note_apples_ios_is_far_safer.html |title=Lookout, Retrevo warn of growing Android malware epidemic, note Apple's iOS is far safer |publisher=Appleinsider.com |date=August 3, 2011 |access-date=January 5, 2012}}</ref> As well, one out of three robberies in 2012 in the United States involved the theft of a mobile phone. An online petition has urged smartphone makers to install [[kill switch]]es in their devices.<ref>{{cite web|url=http://www.sfexaminer.com/sanfrancisco/plea-urges-anti-theft-phone-tech/Content?oid=2447711|title=Plea urges anti-theft phone tech|work=The San Francisco Examiner|date=June 7, 2013|access-date=June 11, 2013|archive-date=October 16, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016082504/http://www.sfexaminer.com/sanfrancisco/plea-urges-anti-theft-phone-tech/Content?oid=2447711|url-status=dead}}</ref> In 2014, Apple's "Find my iPhone" and Google's "Android Device Manager" can locate, disable, and wipe the data from phones that have been lost or stolen. With BlackBerry Protect in OS version 10.3.2, devices can be rendered unrecoverable to even BlackBerry's own Operating System recovery tools if incorrectly authenticated or dissociated from their account.<ref>{{cite web|url=http://helpblog.blackberry.com/2015/06/getting-started-with-anti-theft-protection-in-blackberry-10-os-version-10-3-2/|title=Getting started with Anti-Theft Protection in BlackBerry 10 OS version 10. - Inside BlackBerry Help Blog|work=blackberry.com|access-date=2016-01-18}}</ref> Leaked documents from 2013 to 2016 codenamed [[Vault 7]] detail the capabilities of the [[United States]] [[Central Intelligence Agency]] (CIA) to perform electronic surveillance and [[cyber warfare]], including the ability to compromise the operating systems of most smartphones (including iOS and Android).<ref>{{cite web|url=http://www.computing.co.uk/ctg/news/3006021/vault-7-wikileaks-reveals-details-of-cias-hacks-of-android-iphone-windows-linux-macos-and-even-samsung-tvs|title=Vault 7: Wikileaks reveals details of CIA's hacks of Android, iPhone Windows, Linux, MacOS, and even Samsung TVs|website=[[Computing (magazine)|Computing]]|date=7 March 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307194849/http://www.computing.co.uk/ctg/news/3006021/vault-7-wikileaks-reveals-details-of-cias-hacks-of-android-iphone-windows-linux-macos-and-even-samsung-tvs|archive-date=2017-03-07}}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2017/03/cia-can-hack-phone-pc-tv-says-wikileaks/|title=How the CIA Can Hack Your Phone, PC, and TV (Says WikiLeaks)|last=Greenberg|first=Andy|date=2017-03-07|magazine=[[WIRED]] |language=en-US}}</ref> In 2021, journalists and researchers reported the discovery of [[spyware]], called [[Pegasus (spyware)|Pegasus]], developed and distributed by a private company which can and has been used to infect iOS and Android smartphones often{{Em dash}}partly via use of [[Zero-day (computing)|0-day exploits]]{{Em dash}}without the need for any user-interaction or significant clues to the user and then be used to exfiltrate data, track user locations, capture film through its camera, and activate the microphone at any time.<ref>{{cite news |title=What is Pegasus spyware and how does it hack phones? |url=https://www.theguardian.com/news/2021/jul/18/what-is-pegasus-spyware-and-how-does-it-hack-phones |access-date=13 August 2021 |work=The Guardian |date=18 July 2021 |language=en}}</ref> [[Packet analysis|Analysis of data traffic]] by popular smartphones running variants of Android found substantial by-default data collection and sharing with no opt-out by this [[pre-installed software]].<ref>{{cite news |title=Study reveals scale of data-sharing from Android mobile phones |url=https://techxplore.com/news/2021-10-reveals-scale-data-sharing-android-mobile.html |access-date=16 November 2021 |work=[[Trinity College Dublin]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Liu |first1=Haoyu |last2=Patras |first2=Paul |last3=Leith |first3=Douglas J. |title=Android Mobile OS Snooping By Samsung, Xiaomi, Huawei and Realme Handsets |date=6 October 2021 |url=https://www.scss.tcd.ie/Doug.Leith/Android_privacy_report.pdf |access-date=16 November 2021}}</ref> Guidelines for mobile device security were issued by NIST<ref>{{cite tech report|url=https://www.nist.gov/publications/guidelines-managing-security-mobile-devices-enterprise|title=Guidelines for Managing the Security of Mobile Devices in the Enterprise|date=June 21, 2013|first1=Murugiah P.|last1=Souppaya|first2=Karen A.|last2=Scarfone|series=Special Publication (NIST SP)|id=800-124 Rev 1|doi=10.6028/NIST.SP.800-124r1|publisher=[[National Institute of Standards and Technology]]|doi-access=free}}</ref> and many other organizations. For conducting a private, in-person meeting, at least one site recommends that the user switch the smartphone off and disconnect the battery.<ref>{{cite web|url=https://securityinabox.org/en/guide/smartphones/|title=Use Your Smartphone As Securely As Possible|website=Security in-a-box}}</ref> == Health effects == === General effects on health === According to the findings of these medical experts in recent years, excessive smartphone use in society may lead to headaches, sleep disorders and insufficient sleep, while severe smartphone addiction may lead to physical health problems, such as hunchback, muscle relaxation and uneven nutrition.<ref>{{Cite journal|last1=Shankar|first1=S Barani|last2=Rani|first2=S Leslie|last3=Brundha|first3=M P|date=July 2020|title=Comparison study of factors associated with smartphone addiction among college students|journal=Drug Invention Today|volume=14|issue=7|pages=1165–1168|issn=0975-7619|via=Academic Search Complete}}</ref> ===Impacts on cognition and mental health=== {{Main|Digital media use and mental health}} There is a debate about beneficial and detrimental impacts of smartphones or smartphone-uses on cognition and mental health. === Hemorrhoids risk === Use of a smartphone while sitting on the toilet has been associated with a higher prevalence of hemorrhoids. A study found that individuals who use a smartphone while sitting on the toilet spend, on average, more time there, and that the likelihood of developing hemorrhoids increases by approximately 46% compared to those who do not use a smartphone while on the toilet (after adjustment for age, sex, and other medical factors).<ref name="Ramprasad2025">{{cite journal| last1 = Ramprasad | first1 = Chethan| last2 = Wu | first2 = Colin| last3 = Chang | first3 = Jocelyn| last4 = Rangan | first4 = Vikram| last5 = Iturrino | first5 = Johanna| last6 = Ballou | first6 = Sarah| last7 = Singh | first7 = Prashant| last8 = Lembo | first8 = Anthony| last9 = Nee | first9 = Judy| last10 = Pasricha | first10 = Trisha| title = Smartphone use on the toilet and the risk of hemorrhoids| journal = PLOS One| volume = 20| issue = 9| pages = e0329983| date = 2025}}</ref> === Regulation of mobile health applications === With the rise in number of mobile medical apps in the market place, government regulatory agencies raised concerns on the safety of the use of such applications. These concerns were transformed into regulation initiatives worldwide with the aim of safeguarding users from untrusted medical advice.<ref>{{cite journal | last1 = Yetisen | first1 = A. K. | last2 = Martinez-Hurtado | first2 = J. L. | display-authors = etal | year = 2014 | title = The regulation of mobile medical applications | journal = Lab on a Chip | volume = 14 | issue = 5| pages = 833–840 | doi = 10.1039/C3LC51235E | pmid = 24425070 | s2cid = 16910239 }}</ref> ===Sleep=== {{Main|Electronic media and sleep}} Using smartphones late at night can disturb sleep, due to the blue light and brightly lit screen, which affects [[melatonin]] levels and [[sleep cycles]]. In an effort to alleviate these issues, "Night Mode" functionality to change the [[color temperature]] of a screen to a warmer hue based on the time of day to reduce the amount of blue light generated became available through several apps for Android and the [[f.lux]] software for [[Jailbreak (iPhone OS)|jailbroken]] iPhones.<ref>{{cite web|url=http://www.howtogeek.com/199303/reduce-eye-strain-and-get-better-sleep-by-using-f.lux-on-your-computer/|title=Reduce Eye Strain and Get Better Sleep by Using f.lux on Your Computer|last1=Hoffman|first1=Chris|date=October 23, 2014|website=How-To Geek|access-date=January 15, 2016}}</ref> [[iOS 9|iOS 9.3]] integrated a similar, system-level feature known as "[[Night Shift (software)|Night Shift]]". Several Android device manufacturers bypassed Google's initial reluctance to make Night Mode a standard feature in Android and included software for it on their hardware under varying names, before [[Android Oreo]] added it to the OS for compatible devices.<ref>{{cite web |last=Blichert |first=Frederick |title=How to enable Night Mode on Android to reduce eye strain |url=https://www.androidauthority.com/night-mode-on-android-886864/ |date=July 17, 2019 |access-date=November 8, 2019}}</ref> It has also been theorized that for some users, addiction to use of their phones, especially before they go to bed, can result in "[[ego depletion]]". Many people also use their phones as alarm clocks, which can also lead to loss of sleep.<ref name="cnet-bluelight">{{cite web|title=Stop your gadgets from keeping you awake at night|url=http://www.cnet.com/how-to/stop-your-gadgets-from-keeping-you-awake-at-night/|website=CNET|access-date=1 June 2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Kalsbeek |first=Andries |date=2012 |url=https://books.google.com/books?id=53Jxsj5ZZ98C |title=The Neurobiology of Circadian Timing |publisher=Elsevier |page=382 |isbn=978-0-444-59427-3 }}</ref><ref>{{cite web|first=Luisa |last=Dillner |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2013/jun/09/smartphones-tablets-in-bedroom-sleep |title=Should I keep my smartphone and tablet out of my bedroom? |work=The Guardian |date=June 9, 2013 |access-date=June 17, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2013/06/130603163610.htm |title=Are smartphones disrupting your sleep? |website=ScienceDaily |access-date=June 17, 2014}}</ref><ref>{{cite news|first=Mahesh |last=Sharma |url=http://www.smh.com.au/digital-life/digital-life-news/switching-off-your-smartphone-at-night-makes-you-more-productive-20140403-zqpc4.html |title=Switching off your smartphone at night makes you more productive |newspaper=[[Sydney Morning Herald]] |access-date=June 17, 2014}}</ref> == Restrictions and bans == {{Further|Digital detox}} In some countries authorities make efforts to reduce digital device use, including smartphones among students. * [[South Korea]] passed nationwide classroom phone ban. The law will come to effect in March 2026. Exceptions allowed for students with disabilities, emergencies and educational purposes. * [[France]] and [[Finland]] made partial bans, generally for younger students. * [[Italy]], the [[Netherlands]], and [[China]] created stronger restrictions. The policy improved the situation in Dutch schools. * In [[Australia]] there are state-level bans. [[Victoria (state)|Victoria]] and [[New South Wales]] are introducing policies that prohibit phone use during school hours. "There is significant scientific and medical proof that smartphone addiction has extremely harmful effects on students' brain development and emotional growth," [[Cho Jung-hun]], who introduced the bill in South Korea told the BBC. Not all students agree this will solve the problem. "Rather than simply taking phones away, I think the first step should be teaching students what they can do without them," said Seo Min-joon, an 18-year-old high schooler. Another student, aged 13, said that he does not have time to be addicted to his phone due to an overloaded schedule.<ref>{{cite news |title=South Korea passes nationwide classroom phone ban to combat youth smartphone addiction |url=https://www.trtworld.com/article/32c9667fafd6 |access-date=11 September 2025 |agency=TRT World |date=27 August 2025}}</ref> In 2024–2025 Australia and France began to advance legislation which prohibits entirely the use of social media by children under the age of 15–16.<ref>{{cite news |title=France mulls total ban on social media for under 15, digital curfew for teens |url=https://trt.global/world/article/366d24cfd490 |access-date=11 September 2025 |agency=TRT World |date=11 September 2025}}</ref> In Australia the law came into effect on 10 December 2025.<ref>{{cite news |last1=Turnbull |first1=Tiffanie |title=Can you ban kids from social media? Australia is about to, but some teens are a step ahead |url=https://www.bbc.com/news/articles/crk7xgzj8y8o |access-date=7 December 2025 |agency=BBC |date=6 December 2026}}</ref> ==Replacement of dedicated digital cameras== As the 2010s decade commenced, the sale figures of dedicated compact cameras decreased sharply since mobile phone cameras were increasingly perceived as serving as a sufficient surrogate camera.<ref>{{Cite web |date=2022-07-06 |title=As iPhone Turns 15, Smartphones Continue to Hurt Camera Sales |url=https://learningenglish.voanews.com/a/as-iphone-turns-15-smartphones-continue-to-hurt-camera-sales/6647692.html |access-date=2023-03-05 |website=VOA |language=en}}</ref> Increases in computing power in mobile phones enabled fast image processing and high-resolution filming, with 1080p Full HD being achieved in 2011 and the barrier to 2160p 4K being breached in 2013. However, due to design and space limitations, smartphones lack several features found even on low-budget compact cameras, including a [[Hot swapping|hot-swappable]] memory card and battery for nearly uninterrupted operation, physical buttons and knobs for focusing and capturing and zooming, a [[Tripod (photography)#Bolt threads|bolt thread tripod mount]], a [[capacitor]]-charged [[xenon flash]] that exceeds the brightness of smartphones' LED flashlights, and an ergonomic grip for steadier holding during handheld shooting, which enables longer exposure times. Since dedicated cameras can be more spacious, they can house larger image sensors and feature [[optical zoom]]ing. Since the late 2010s, smartphone manufacturers have bypassed the lack of optical zoom to a limited extent by incorporating additional rear cameras with fixed magnification levels.<ref>{{Cite web |title=Mobile Photography vs. the DSLR {{!}} B&H eXplora |url=https://www.bhphotovideo.com/explora/photography/hands-review/mobile-photography-vs-dslr |access-date=2023-03-05 |website=www.bhphotovideo.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jones |first=Brad |date=2017-08-16 |title=DSLRs vs. Smartphone Cameras, Compared: The Pros and Cons |url=https://www.makeuseof.com/tag/dslr-vs-smartphone-cameras-comparison/ |access-date=2023-03-05 |website=MUO |language=en}}</ref> ==Lifespan== {{Further|Lithium-ion battery#Lifespan|Planned obsolescence#Batteries}} [[File:Day_4_Agbogloshie_(25891029818).jpg|thumb|[[Electronic waste|E-waste]] in [[Agbogbloshie]]]] In mobile phones released since the second half of the 2010s, operational life span commonly is limited by built-in batteries which are not designed to be interchangeable. The life expectancy of batteries depends on usage intensity of the powered device, where activity (longer usage) and tasks demanding more energy expire the battery earlier. [[Lithium-ion battery|Lithium-ion]] and [[Lithium polymer battery|lithium-polymer]] batteries, those commonly powering [[Mobile computing#Portable computing devices|portable electronics]], additionally wear down more from fuller charge and deeper discharge cycles, and when unused for an extended amount of time while depleted, where self-discharging may lead to a harmful depth of discharge.<ref name="Cycle-life">{{Cite journal | doi = 10.1016/j.jpowsour.2010.11.134| title = Cycle-life model for graphite-LiFePO4 cells| journal = Journal of Power Sources| volume = 196| issue = 8| pages = 3942–3948| year = 2011| last1 = Wang | first1 = J.| last2 = Liu | first2 = P.| last3 = Hicks-Garner | first3 = J.| last4 = Sherman | first4 = E.| last5 = Soukiazian | first5 = S.| last6 = Verbrugge | first6 = M.| last7 = Tataria | first7 = H.| last8 = Musser | first8 = J.| last9 = Finamore | first9 = P.| bibcode = 2011JPS...196.3942W}}</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1016/j.jpowsour.2016.07.057| title = Cycle life testing and modeling of graphite/LiCoO2 cells under different state of charge ranges| journal = Journal of Power Sources| volume = 327| pages = 394–400| year = 2016| last1 = Saxena | first1 = S.| last2 = Hendricks | first2 = C.| last3 = Pecht | first3 = M.| bibcode = 2016JPS...327..394S}}</ref><ref>{{cite web |title=Questions and answers related to lithium - ion rechargeable b attery care |url=https://www.plarad.de/fileadmin/downloads/FAQ_related%20to%20lithium%20ion%20rechargeable%20battery%20care_DA1_en_0216.pdf |publisher=PLARAD Torque & Tension Systems |access-date=January 4, 2021 |archive-date=November 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111235201/https://www.plarad.de/fileadmin/downloads/FAQ_related%20to%20lithium%20ion%20rechargeable%20battery%20care_DA1_en_0216.pdf |url-status=dead }}</ref> Manufacturers have prevented some smartphones from operating after repairs, by associating components' unique serial numbers to the device so it will refuse to operate or disable some functionality in case of a mismatch that would occur after a replacement. Locking of the serial number was first documented in 2015 on the [[iPhone 6]], which would become inoperable from a detected replacement of the "home" button. Later, some functionality was restricted on Apple and Samsung smartphones when a battery replacement not authorized by the vendor was detected.<ref>{{Cite web |last=Shahid |first=Furqan |date=2021-01-18 |title=Samsung Secretly Restricts 3rd Party Hardware Repairs |url=https://wccftech.com/samsung-secretly-restricts-3rd-party-hardware-repairs/ |access-date=2023-01-30 |website=Wccftech |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-07-26 |title=Apple apologises, releases fix for iPhones bricked by Error 53 |url=https://www.macworld.com/article/671975/what-is-iphone-error-53-and-how-do-i-avoid-it.html |access-date=2023-01-30 |website=Macworld |language=en}}</ref> ==See also== {{portal|Telephones|Internet|Modern history}} {{div col|colwidth=30em}} * [[Lists of mobile computers]] * [[List of mobile app distribution platforms]] * [[Media Transfer Protocol]] * [[Mobile Internet device]] * [[Portable media player]] * [[Second screen]] * [[Smartphone kill switch]] * [[Smartphone zombie]] {{div col end}} ==Notes== {{notelist}} ==References== {{reflist}} ==External links== {{wikiquote}} *{{commons-inline}} {{Computer sizes}} {{Mobile phones}} {{Table Mobile operating systems}} {{Telecommunications}} {{Authority control}} [[Category:Smartphones| ]] [[Category:Articles containing video clips]] [[Category:Cloud clients]] [[Category:Consumer electronics]] [[Category:Information appliances]] [[Category:Personal digital assistants]] 360lpl7c3gms8kh3wk8cki40b3a0vh5 0 100419 427169 419138 2026-11-02T15:28:04Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg|Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Reinhard Kraasch|Reinhard Kraasch]] because: Copyright violation; see [ 427169 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمني جي بون شهر ۾ سرڪاري يونيورسٽي}} {{Infobox university | name = بون يونيورسٽي | native_name = Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn<br/>رائينش فريڊرش وِلهم بون يونيورسٽي | image = University of Bonn seal.svg | image_size = 166px | caption = يونيورسٽي جي سرڪاري مهر | logo=Universität Bonn.svg | motto = | established = {{start date and age|1777}} (''ڪورڪولون جي بون اڪيڊمي'' طور)؛<br />بنياد: {{start date and age|1818|10|18|df=y}} | type = سرڪاري يونيورسٽي | coordinates = {{coord|50|44|02|N|7|06|08|E|region:DE-NW_type:edu|display=title}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 12 | pushpin_map = Germany#North Rhine-Westphalia | students = 31,318 (2025)<ref name="facts" /> | city = [[بون]] | country = [[جرمني]] | campus = شهري | campus_size= {{convert|247|acre}} | affiliations = {{hlist|يورپي يونيورسٽي ايسوسيئيشن (EUA)|فرانس-جرمن يونيورسٽي (FGU)|جرمن يو-15|سماجي اثر لاءِ عالمي يونيورسٽيون (GUSI)|جرمن يونيورسٽين جي ايڪسيلينس انيشيئيٽو}}| colors = {{color box|#07529a}}{{color box|#eab90c}}{{color box| #909085}} نيرو، پيلو، سرمائي | website = [https://www.uni-bonn.de/ uni-bonn.de]| native_name_lang = de | academic_staff = 707 پروفيسر<br>5,536 (2025)<ref name="facts" /> | administrative_staff = 1,988 (2024)<ref name="facts" /> | budget = 818.53 ملين يورو (2024) (يونيورسٽي اسپتال کان سواءِ)<ref name="facts">{{cite web | title=Zahlen und Fakten | website=Universität Bonn | url=https://www.uni-bonn.de/de/universitaet/ueber-die-uni/zahlen-und-fakten | language=de | access-date=23 February 2026 | archive-date=10 February 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250210104713/https://www.uni-bonn.de/de/universitaet/ueber-die-uni/zahlen-und-fakten | url-status=dead}}</ref> | rector = مائيڪل هوخ}} [[File:UKB-BMZ-2009.jpg|thumb|268x268px|[[University Hospital Bonn|Universitätsklinikum Bonn]]]] '''بون يونيورسٽي''' (<small>Bonn</small> <small>University</small>)، سرڪاري نالو '''<small>رينش فريڊرخ وِلهيلم بون يونيورسٽي</small>''' (<small>Rheinische</small> <small>Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn</small>) آهي، [[جرمني]] جي [[نارٿ رائن وستڦيليا]] رياست جي شهر [[بون]] ۾ واقع هڪ سرڪاري تحقيقي يونيورسٽي آهي. هن جو موجوده ادارتي ڍانچو 18 آڪٽوبر 1818ع تي فريڊرش وِلهم ٽيون پاران "ريئن يونيورسٽيٽ: (رائين يونيورسٽي) جي نالي سان قائم ڪيو ويو، جيڪا 1777ع ۾ قائم ٿيل بون جي ڪورڪولون اڪيڊمي (ڪولون جي چونڊيل شهزادي جي اڪيڊمي) جي قانوني جانشين آهي. بون يونيورسٽي مختلف شعبن ۾ بي اي، بي ايس، ماسٽرز ۽ اعليٰ درجي جا ڪيترائي تعليمي پروگرام پيش ڪري ٿي ۽ ان ۾ 544 پروفيسر آهن. بون يونيورسٽي جرمني جي اهم تحقيق تي ٻڌل يونيورسٽين جي تنظيم "جرمن يو-15" جي ميمبر آهي ۽ جرمن يونيورسٽين جي ايڪسيلينس انيشيئيٽو تحت "يونيورسٽي آف ايڪسيلينس" جو درجو رکي ٿي. بون يونيورسٽي وٽ اٺ "ڪلسٽر آف ايڪسيلينس" آهن، جيڪي جرمني جي ڪنهن به يونيورسٽي کان وڌيڪ آهن؛<ref>{{Cite web |title=Clusters of Excellence |url=https://www.uni-bonn.de/en/research-and-teaching/research-profile/excellence-strategy/clusters-of-excellence |access-date=2026-02-11 |website=Universität Bonn |language=en}}</ref> انهن ۾ "هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس"، ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ لاءِ مادو ۽ روشني، بون مرڪز براءِ انحصار ۽ غلاميءَ جا اڀياس، فينو روب: فصلن جي مستقبل جي پيداوار بابت تحقيق، مدافعتي حسي نظام، ايڪانٽريبيوٽ: مارڪيٽون ۽ عوامي پاليسي، رنگ ۽ ذائقو ۽ اسانجي متحرڪ ڪائنات شامل آهن. بون يونيورسٽي ۽ رياستي لائبريري يونيورسٽي ۽ نارٿ رائين-ويسٽفيليا جي مرڪزي علمي ۽ آرڪائيو لائبريري آهي، جنهن ۾ پنجن ملين کان وڌيڪ جلدون محفوظ آهن. آڪٽوبر 2020ع مطابق يونيورسٽي جي مشهور اڳوڻن شاگردن، استادن ۽ محققن ۾ 11 [[نوبل انعام|نوبل انعام يافته]]، 5 فيلڊز ميڊل يافته، 12 گوٽفريڊ وِلهم لائبنٽس انعام يافته ۽ [[فطري سائنس]] جي مشهور شخصيتن جهڙوڪ آگسٽ ڪيڪولي، هائنرش هرٽز ۽ جسٽس فون ليبيگ؛ نامور رياضي دان ڪارل وائرشٽراس، فيليڪس ڪلين، فريڊرش هرزبروخ ۽ فيليڪس هاوسڊورف؛ فلسفي [[فريڊرڪ نٽشي|فريڊرش نٽشي]]، [[ڪارل مارڪس]] ۽ يورگن هابرماس؛ جرمن شاعر ۽ اديب هائنرش هائنه، پال هائزه ۽ ٿامس مان؛ مصور ميڪس ارنسٽ؛ سياسي مفڪر ڪارل شميٽ ۽ اوٽو ڪرخائمر؛ مدبر ڪونراڊ آڊيناور ۽ رابرٽ شومان؛ معاشيات جا ماهر والٽر اوئڪن، فرڊيننڊ ٽونيز ۽ جوزف شمپيٽر؛ ۽ پڻ پرنس البرٽ، پوپ بينيڊڪٽ شانزدهم ۽ ولهيلم ٻيون، جرمن شهنشاهه شامل آهن. ==تاريخ== ===بنياد=== يونيورسٽي جو پيشرو ادارو ڪورڪولنيشه اڪيڊمي بون (ا''[[ڪولون]] جي [[چونڊيل شهزادو|چونڊيل شهزادي]] جي اڪيڊمي'') هو، جنهن کي 1777ع ۾ [[ميڪسميلين فريڊرش فون ڪونيگزيگ-روٿنفيلس]] قائم ڪيو. هو ڪولون جو چونڊيل شهزادو هو ۽ [[بيتهوون]] جي شروعاتي سرپرستن مان پڻ هڪ هو. [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ جي دور]] جي روح مطابق، نئين اڪيڊمي ڪنهن هڪ مذهبي فرقي تائين محدود نه هئي. اڪيڊمي ۾ [[الهيات]]، [[قانون]]، [[دواسازي]] ۽ عام تعليم جا شعبا قائم ڪيا ويا. 1784ع ۾ [[جوزف ٻيون، مقدس رومي شهنشاهه|شهنشاهه جوزف ٻئي]] اڪيڊمي کي علمي ڊگريون (''ليسينشيات'' ۽ پي ايڇ ڊي) ڏيڻ جو حق عطا ڪيو، جنهن سان اها اڪيڊمي هڪ يونيورسٽي بڻجي وئي. 1798ع ۾ [[فرانسيسي انقلابي جنگون|فرانسيسي انقلابي جنگن]] دوران فرانس طرفان [[رائين]] درياهه جي کاٻي ڪناري تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اڪيڊمي بند ڪئي وئي. 1815ع ۾ [[ويانا ڪانگريس]] جي نتيجي ۾ [[رائين لينڊ]] [[پروشيا]] جو حصو بڻجي ويو. ان کان پوءِ بادشاهه [[فريڊرش وِلهم ٽيون]] 18 آڪٽوبر 1818ع تي نئين صوبي ۾ هڪ نئين يونيورسٽي قائم ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو (جرمن: ڊين آئوس لانڊيسفيٽرليشر فورزورگه فير اِهر بيسٽس گيفاسٽن اينٽشلوس، اِن اُنزرن رائنلانڊن آئينه يونيورسٽي تسو ايررشٽن. ترجمو:"پنهنجي رعيت جي ڀلائي لاءِ پدرانه ذميواريءَ جي احساس تحت ڪيل اسان جي فيصلي موجب، اسان جي رائن علائقي ۾ هڪ يونيورسٽي قائم ڪئي وڃي."). ان وقت رائين لينڊ ۾ ڪا به يونيورسٽي موجود نه هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ 18هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين موجود ٽيئي يونيورسٽيون فرانسيسي قبضي جي نتيجي ۾ بند ٿي چڪيون هيون. {{Lang|de|Kurkölnische Akademie Bonn}} انهن ٽنهي مان هڪ هئي، جڏهن ته ٻيون ٻه [[ڪولون يونيورسٽي]] (رومن ڪيٿولڪ) ۽ [[ڊوئسبرگ يونيورسٽي]] (پروٽيسٽنٽ) هيون. {{Panorama |image = Universität Bonn.jpg |height = 250px |width = |alt = بون يونيورسٽي جي مکيه عمارت، اليڪٽورل محل |caption = اليڪٽورل محل، بون يونيورسٽي جي مکيه عمارت |dir = |align = center }} ===رائين يونيورسٽي=== [[File:Friedrich Wilhelm III., König von Preußen (unbekannter Maler).jpg|thumb|left|upright|[[فريڊرش وِلهم ٽيون]]، يونيورسٽي جو باني]] [[File:2014-07-02 Koblenzer Tor, Bonn IMG 2077.jpg|thumb|ڪوبلينز دروازو ۽ آڊيناور آلي]] نئين رائين يونيورسٽي (جرمن:رائن يونيورسٽيٽ) 18 آڪٽوبر 1818ع تي فريڊرش وِلهم ٽئين طرفان قائم ڪئي وئي. اها پروشيا جي ڇهين يونيورسٽي هئي، جيڪا [[گريفسوالڊ يونيورسٽي|گريفسوالڊ]]، [[برلن جي همبولٽ يونيورسٽي|برلن]]، [[ڪونيگسبرگ يونيورسٽي|ڪونيگسبرگ]]، [[مارٽن لوٿر يونيورسٽي هالي-ويٽنبرگ|هالي]] ۽ [[وروڪلاو يونيورسٽي|بريسلاو]] جي يونيورسٽين کان پوءِ قائم ٿي. نئين يونيورسٽي ٻنهي عيسائي فرقن جي وچ ۾ برابريءَ جي بنياد تي منظم ڪئي وئي. اهو به هڪ اهم سبب هو جو غير فرقيواراڻي تعليمي روايت رکندڙ بون کي ڪولون ۽ ڊوئسبرگ تي ترجيح ڏني وئي. رومن ڪيٿولڪ الهيات ۽ پروٽيسٽنٽ الهيات جي شعبن کان علاوه، يونيورسٽي ۾ طب، قانون ۽ فلسفي جا شعبا پڻ قائم ڪيا ويا. شروعات ۾ بون ۾ 35 پروفيسر ۽ اٺ معاون پروفيسر تدريس جا فرض انجام ڏئي رهيا هئا. 1827ع ۾ يونيورسٽي جو آئين منظور ڪيو ويو. [[ولهيلم فون همبولٽ]] جي فڪر جي روح مطابق، هن آئين يونيورسٽي جي خودمختياري ۽ تدريس ۽ تحقيق جي وحدت تي زور ڏنو. 1810ع ۾ قائم ٿيل [[برلن جي همبولٽ يونيورسٽي]] وانگر، هن نئين آئين بون يونيورسٽي کي [[يورپي تحقيقي يونيورسٽين جي تاريخ#اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ يورپي يونيورسٽي جا نمونا|جديد تحقيقي يونيورسٽي]] ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. رائين يونيورسٽي جي قيام کان فقط هڪ سال پوءِ [[ناٽڪ نويس]] [[آگسٽ فون ڪوٽزيبو]] کي [[يينا جي فريڊرش شِلر يونيورسٽي]] جي شاگرد [[ڪارل لُڊوِگ سانڊ]] قتل ڪري ڇڏيو. 20 سيپٽمبر 1819ع تي لاڳو ڪيل [[ڪارلسباڊ فرمان]] جي نتيجي ۾ يونيورسٽين خلاف سخت ڪارروائيون شروع ٿيون، [[بورشنشافٽ]] تنظيمن کي ختم ڪيو ويو ۽ سينسرشپ جا قانون نافذ ڪيا ويا. انهن قدمن جو هڪ شڪار اديب ۽ شاعر [[ارنسٽ مورٽز آرنڊٽ]] به ٿيو، جيڪو تازو بون يونيورسٽي ۾ پروفيسر مقرر ٿيو هو، پر کيس تدريس کان روڪيو ويو. 1840ع ۾ فريڊرش وِلهم ٽئين جي وفات کان پوءِ ئي کيس پنهنجي پروفيسريءَ تي ٻيهر بحال ڪيو ويو. [[ڪارلسباڊ فرمان]] جو هڪ ٻيو نتيجو اهو نڪتو جو فريڊرش وِلهم ٽئين نئين يونيورسٽي کي نه سرڪاري زنجيرِ منصب، نه سرڪاري مهر ۽ نه ئي ڪو سرڪاري نالو عطا ڪيو. اهڙيءَ طرح رائين يونيورسٽي 1840ع تائين بغير سرڪاري نالي جي رهي، جڏهن پروشيا جي نئين بادشاهه [[فريڊرش وِلهم چوٿون]] ان کي سرڪاري نالو رائنش فريڊرش ولھيلمس يونيورسٽيٽ ڏنو. (هي آخري جملو ''ڊي پروئيسسشن يونيورسٽيٽن'' (پروشيا جون يونيورسٽيون) جي صفحي 176 سان تضاد رکي ٿو، جتي ڄاڻايل آهي ته 28 جون 1828ع تي جاري ڪيل ڪابينا جي حڪم تحت يونيورسٽي کي رائينش فريڊرش ولھيلمس يونيورسٽيٽ نالو ڏنو ويو هو.)<ref>Johann Friedrich Wilhelm Koch: Die Preussischen Universitäten, vol. 1, Berlin: Posen und Bromberg: 1839, pg. 176.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، يونيورسٽي ترقي ڪندي رهي ۽ ڪيترن ئي عالمن ۽ شاگردن کي پاڻ ڏانهن متوجه ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين يونيورسٽي کي پرنسٽن يونيورسٽيٽ (انگريزي: ''شهزادن جي يونيورسٽي'') پڻ چيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پروشيا جي بادشاهه جا ڪيترائي پٽ هتي تعليم حاصل ڪندا هئا. 1900ع تائين يونيورسٽي ۾ 68 مستقل پروفيسري ڪرسيون، 23 معاون پروفيسري ڪرسيون، ٻه اعزازي پروفيسر، 57 [[پريواٽڊوٽسينٽ]] (Privatdozent) ۽ ڇهه ليڪچرار موجود هئا. 1896ع کان پروشيا جي يونيورسٽين ۾ عورتن کي مهمان شاگرد طور ڪلاسن ۾ شرڪت ڪرڻ جي اجازت ملي. 1908ع ۾ بون يونيورسٽي مڪمل طور تي مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ گڏيل تعليمي ادارو بڻجي وئي. ===عالمي جنگيون=== [[File:Stolpersteins Felix Hausdorff, Charlotte Hausdorff, Edith Pappenheim Hausdorffstraße 61 Bonn.JPG|thumb|بون ۾ [[فيليڪس هاوسڊورف]] ۽ سندس خاندان جي ياد ۾ [[اسٽولپرشٽائن]]]] [[پهرين عالمي جنگ]] سان گڏ يونيورسٽي جي ترقي رڪجي وئي. جنگ کان پوءِ جرمني کي پيش آيل مالي ۽ معاشي بحرانن سبب حڪومت طرفان يونيورسٽي لاءِ مالي امداد گهٽائي وئي. بون يونيورسٽي ان جي جواب ۾ خانگي شعبي ۽ صنعتن کان مالي سرپرستي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. 1930ع ۾ يونيورسٽي هڪ نئون آئين اختيار ڪيو. پهريون ڀيرو شاگردن کي يونيورسٽي جي خودمختيار انتظام ۾ حصو وٺڻ جو حق ڏنو ويو. ان مقصد لاءِ ساڳئي سال [[شاگرد يونين|شاگرد ڪائونسل]] ايسٽاگ (جرمن: آلگمائنه شٽوڊينٽِشه آربائٽسگيمائنشافٽ:عام شاگردن جي گڏيل تنظيمي انجمن) قائم ڪئي وئي. شاگرد ڪائونسل جا ميمبر ڳجهي ووٽ ذريعي چونڊيا ويندا هئا. 1933ع ۾ نازين جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ [[گلائخ شالٽونگ]] جي پاليسي تحت يونيورسٽي کي نازي تعليمي اداري ۾ تبديل ڪيو ويو. [[فيوهررپرنٽسيپ]] (اڳواڻ واري اصول) موجب يونيورسٽي جي خودمختيار ۽ خودانتظامي واري نظام کي ختم ڪري فوجي طرز جي درجابندي واري قيادت قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ يونيورسٽي جو صدر تعليم واري وزارت جي ماتحت هوندو هو. يهودي پروفيسرن، شاگردن ۽ سياسي مخالفن کي يونيورسٽي مان خارج ڪيو ويو. الهيات جي ماهر [[ڪارل بارٿ]] هٽلر سان وفاداريءَ جو قسم کڻڻ کان انڪار ڪرڻ سبب استعيفيٰ ڏيڻ ۽ سوئٽزرلينڊ هجرت ڪرڻ تي مجبور ٿيو. يهودي رياضي دان [[فيليڪس هاوسڊورف]] کي 1935ع ۾ يونيورسٽي مان برطرف ڪيو ويو، ۽ 1942ع ۾ جڏهن کيس پنهنجي ويجهي مستقبل ۾ حراستي ڪئمپ ڏانهن جلاوطنيءَ جي خبر پئي ته هن خودڪشي ڪري ڇڏي. فلسفي [[پال لُڊوِگ لينڊسبرگ]] ۽ يوهانس ماريا ويروائين کي [[نازي حراستي ڪئمپ]]ن ڏانهن موڪليو ويو، جتي سندن وفات ٿي وئي. 1937ع ۾ [[ٿامس مان]] کان سندس اعزازي ڊاڪٽري واپس ورتي وئي، جيڪا 1946ع ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران يونيورسٽي کي سخت نقصان پهتو. 18 آڪٽوبر 1944ع تي ٿيل هڪ [[ٻي عالمي جنگ دوران حڪمتِ عمليءَ واري هوائي بمباري|هوائي حملي]] ۾ يونيورسٽي جي مکيه عمارت تباهه ٿي وئي.{{Citation needed|date=July 2017}} ===جنگ کان پوءِ کان جديد دور تائين=== [[File:Hausdorff Center.jpg|thumb|[[Hausdorff Center for Mathematics|هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]]، بون ۾ دنيا جي اڳواڻ تحقيقي ادارن مان هڪ]] يونيورسٽي 17 نومبر 1945ع تي [[جرمني ۾ اتحادي قبضي وارا علائقا|برطانوي قبضي واري علائقي]] ۾ ٻيهر کوليل پهرين يونيورسٽين مان هڪ هئي. يونيورسٽي جو پهريون صدر [[هائنرش ماتياس ڪونن]] هو، جنهن کي 1934ع ۾ [[نازيت]] جي مخالفت سبب يونيورسٽي مان خارج ڪيو ويو هو. 17 نومبر 1945ع تي پهرئين سيمسٽر جي شروعات وقت رڳو 2,500 جڳهن لاءِ 10,000 کان وڌيڪ درخواستون مليون. جنگ کان پوءِ جي دور، خاص طور 1960ع ۽ 1970ع جي ڏهاڪن ۾، يونيورسٽي وڏي پيماني تي وڌي ويجهي. ان دور جي اهم واقعن ۾ 1949ع ۾ يونيورسٽي اسپتال کي شهر جي مرڪز مان [[بون#ضلعا|وينسبرگ]] منتقل ڪرڻ، 1960ع ۾ نئين يونيورسٽي لائبريري جو افتتاح، ۽ 1967ع ۾ قانون ۽ معاشيات جي شعبي لاءِ ''جيوريڊيڪم'' نالي نئين عمارت جو افتتاح شامل آهن. 1980ع ۾ [[پيڊاگاجيڪل يونيورسٽي بون]] (بون جي استادن لاء تدريسي يونيورسٽي) کي بون يونيورسٽي ۾ ضم ڪيو ويو، جيتوڻيڪ آخرڪار 2007ع ۾ استادن جي تربيت جا سڀئي پروگرام بند ڪيا ويا. 1983ع ۾ نئين سائنس لائبريري جو افتتاح ٿيو. 1989ع ۾ [[ولفگانگ پال]] کي [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽن سالن کان پوءِ [[رائنهارڊ زيلٽن]] کي [[معاشيات جو نوبل انعام]] مليو. 1991ع ۾ [[جرمني جي ٻيهر اتحاد]] کان پوءِ جرمن حڪومت پاران گاديءَ جو هنڌ بون مان برلن منتقل ڪرڻ واري فيصلي جي نتيجي ۾ بون شهر کي وڏي پيماني تي معاوضو ڏنو ويو. هن معاوضي واري پيڪيج ۾ ٽي نوان تحقيقي ادارا شامل هئا، جيڪي يونيورسٽي سان لاڳاپيل يا ان سان ويجهي تعاون ڪندڙ هئا، جنهن سان بون يونيورسٽي جي تحقيقي حيثيت ۾ نمايان واڌارو آيو. 2000ع واري ڏهاڪي ۾ يونيورسٽي [[بولونيا عمل]] تي عمل ڪيو ۽ روايتي ڊپلوم ([[ڊپلوما]]) ۽ ماجسٽر ([[ماسٽر (ڊگري)|ماسٽر]]) ڊگري پروگرامن جي جاءِ تي بيچلر ۽ ماسٽر پروگرام متعارف ڪرايا. اهو عمل 2007ع تائين مڪمل ٿي ويو.<ref>{{cite web |last = Becker |first = Thomas P. |title = Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität |date = May 2007 |url = http://www.uni-bonn.de/Einrichtungen/Universitaetsverwaltung/Organisationsplan/Archiv/Unigeschichte.html |access-date = 8 February 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070609093223/http://www.uni-bonn.de/Einrichtungen/Universitaetsverwaltung/Organisationsplan/Archiv/Unigeschichte.html |archive-date = 9 June 2007 |url-status = dead }}</ref> ==ڪيمپس== [[File:Poppelsdorfer Schloss seen from the East.jpg|thumb|265x265px|[[پوپلزڊورف محل]]]] [[File:Friedrich-Hirzebruch-Allee Straßenschild.jpg|left|thumb|پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ رياضي دان [[فريڊرش هرزبروخ]] جي نالي سان منسوب گهٽيءَ جو بورڊ، جنهن جي پٺيان انفارميٽڪس فورم نظر اچي ٿو]] بون يونيورسٽي وٽ ڪو مرڪزي ڪيمپس موجود ناهي. ان جي مکيه عمارت ''[[بون جو اليڪٽورل محل|ڪورفورسٽلشس شلوس]]'' آهي، جيڪو اڳ ڪولون جي چونڊيل شهزادي جي رهائشگاهه هو ۽ بون شهر جي مرڪز ۾ واقع آهي. هيءَ مکيه عمارت [[اينريڪو زڪالي]] طرفان ڪولون جي چونڊيل شهزادي [[يوسيف ڪليمنس آف بويريا]] لاءِ 1697ع کان 1705ع جي وچ ۾ تعمير ڪئي وئي. اڄڪلهه هن عمارت ۾ انسانيات ۽ الهيات جا شعبا، گڏوگڏ يونيورسٽي جي انتظاميه قائم آهي. [[هوفگارٽن]]، جيڪو مکيه عمارت جي سامهون هڪ وڏو باغ آهي، شاگردن جي گڏجڻ، مطالعي ۽ آرام ڪرڻ لاءِ هڪ مشهور هنڌ آهي. هوفگارٽن ڪيترائي ڀيرا سياسي مظاهرن جو مرڪز پڻ رهيو آهي، جن مان 22 آڪٽوبر 1981ع تي [[نيٽو جي ڊبل-ٽريڪ فيصلو|نيٽو جي ڊبل-ٽريڪ فيصلي]] خلاف ٿيل مظاهرو خاص طور مشهور آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 250,000 ماڻهن شرڪت ڪئي هئي.<ref>{{cite web | author = Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland | title = Weg der Demokratie – Path of Democracy | url = http://www.wegderdemokratie.de/tour/15_hofga.htm | access-date = 8 February 2008 | archive-date = 26 June 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160626220908/http://www.wegderdemokratie.de/tour/15_hofga.htm | url-status = dead}}</ref> قانون ۽ معاشيات جو شعبو، يونيورسٽي جي مرڪزي لائبريري، ۽ ڪيترائي ننڍا شعبا مکيه عمارت کان ٿوري ڏکڻ طرف جديد عمارتن ۾ واقع آهن. نفسيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جا شعبا بون جي اترئين مضافاتي علائقي ۾ موجود آهن. سائنس جا شعبا ۽ سائنس جي مرڪزي لائبريري شهر جي مرڪز جي اولهه ۾ واقع پوپلزڊورف ۽ اينڊينش ۾ آهن، جتي تاريخي ۽ جديد عمارتن جو گڏيل مجموعو موجود آهي. انهن مان سڀ کان نمايان [[پوپلزڊورف محل]] (جرمن:پوپلزڊورفر) آهي، جيڪو 1715ع کان 1753ع جي وچ ۾ [[روبير ڊي ڪوٽ]] طرفان [[يوسيف ڪليمنس آف بويريا]] ۽ سندس جانشين [[ڪليمنس آگسٽ آف بويريا]] لاءِ تعمير ڪيو ويو. اڄ پوپلزڊورف محل ۾ يونيورسٽي جو معدنيات جو مجموعو ۽ سائنس جا ڪيترائي شعبا موجود آهن، جڏهن ته ان جي احاطي ۾ يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]] (بوٽانيشه گيئرٽن ڊير فريڊرش ولھيلمس يونيورسٽيٽ بون) واقع آهي. طب جو شعبو بون جي اولهندي ڪناري تي واقع ٽڪري [[وينسبرگ]] تي قائم آهي. شاگردن لاءِ رهائشي هال شهر جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهن. مجموعي طور بون يونيورسٽي جي ملڪيت ۾ 371 عمارتون آهن. ===يونيورسٽي لائبريري=== [[File:2014-07-02 Hauptgebäude der Universitäts- und Landesbibliothek, Adenauerallee 39-41, Bonn-Südstadt IMG 2082.jpg|thumb|243x243px|يونيورسٽي لائبريري جي عمارت]] يونيورسٽي لائبريري 1818ع ۾ قائم ڪئي وئي ۽ ان جي شروعات بند ٿيل [[ڊوئسبرگ يونيورسٽي]] (جرمن: گيرهارٽ مرڪيٽر يونيورسٽي) جي لائبريري مان ورثي ۾ مليل 6,000 جلدن سان ٿي. 1824ع ۾ لائبريري کي پروشيا جي رائين صوبي ۾ شايع ٿيندڙ سڀني ڪتابن جي [[قانوني جمع نسخو|قانوني جمع]] جو حق حاصل ٿيو. اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين لائبريري ۾ لڳ ڀڳ 200,000 جلدون موجود هيون، جڏهن ته [[ٻي عالمي جنگ]] جي شروعات تائين اهو انگ تقريباً 600,000 جلدن تائين پهچي ويو. 10 آڪٽوبر 1944ع تي ٿيل هڪ [[ٻي عالمي جنگ دوران حڪمتِ عمليءَ واري هوائي بمباري|هوائي حملي]] ۾ لڳ ڀڳ 200,000 جلدون ۽ لائبريري جي فهرست (ڪيٽلاگ) جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو. جنگ کان پوءِ نئين مرڪزي لائبريري جي 1960ع ۾ تعمير مڪمل ٿيڻ تائين لائبريري کي ڪيترن ئي عارضي هنڌن تي منتقل ڪيو ويو. نئين عمارت [[پيئر واگو]] ۽ فريٽس بورنيمان جي رٿا موجب تعمير ڪئي وئي ۽ اها مکيه عمارت جي ويجهو واقع آهي. 1983ع ۾ مکيه عمارت جي اولهه ۾ پوپلزڊورف ۾ لائبريري جي هڪ نئين عمارت جو افتتاح ڪيو ويو. هن نئين عمارت ۾ سائنس، زراعت ۽ طب جا مجموعا رکيا ويا. اڄ يونيورسٽي جي لائبريري نظام ۾ مرڪزي لائبريري، سائنس، زراعت ۽ طب جي لائبريري، ۽ لڳ ڀڳ 160 ننڍيون لائبريريون شامل آهن. انهن ۾ مجموعي طور 2.2 ملين جلدون موجود آهن ۽ لائبريري لڳ ڀڳ 14,000 علمي رسالن جي رڪنيت رکي ٿي.<ref>{{cite web |author = Universitäts-und Landesbibliothek Bonn |title = Geschichte der ULB Bonn |date = October 2003 |url = http://www.ulb.uni-bonn.de/bibliothek/wir-ueber-uns/geschichte/index.htm |access-date = 8 February 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071127114733/http://www.ulb.uni-bonn.de/bibliothek/wir-ueber-uns/geschichte/index.htm |archive-date = 27 November 2007 |url-status = dead }} </ref> ===يونيورسٽي اسپتال=== {{main|بون يونيورسٽي جي اسپتال}} [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F001141-0003, Bonn, Universitäts-Kinderklinik.jpg|thumb|نومبر 1953ع ۾ بون يونيورسٽي اسپتال ۾ هڪ نرس ٻار جي سنڀال ڪندي]] يونيورسٽي اسپتال (جرمن: يونيورسٽيٽس ڪلينيڪم) يونيورسٽي جي قيام سان گڏ ئي قائم ڪئي وئي ۽ 5 مئي 1819ع تي اڳوڻي اليڪٽورل محل (جرمن:ڪورفورسٽلشس شلوس)، جيڪو يونيورسٽي جي مکيه عمارت آهي، جي اولهندي حصي (اندروني طب) ۽ ٻي ماڙ (زچگي) ۾ سرڪاري طور کوليو ويو. پنهنجي پهرين سال دوران اسپتال ۾ 30 بسترا موجود هئا، 93 جراحتي آپريشن ڪيا ويا ۽ لڳ ڀڳ 600 ٻاهرين مريضن جو علاج ڪيو ويو. 1872ع کان 1883ع جي وچ ۾ اسپتال کي بون شهر جي مرڪز ۾ نئين عمارتن جي هڪ مجموعي ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي اڄ بيتهوون ڪنسرٽ هال واقع آهي، ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ ان کي بون جي اولهندي ڪناري تي واقع [[بون#ضلعا|وينسبرگ]] منتقل ڪيو ويو. 1 جنوري 2001ع تي يونيورسٽي اسپتال کي هڪ سرڪاري ڪارپوريشن جي حيثيت ڏني وئي. جيتوڻيڪ ان وقت کان پوءِ اسپتال انتظامي طور يونيورسٽي کان آزاد ٿي وئي، پر بون يونيورسٽي جو طب وارو شعبو ۽ يونيورسٽي اسپتال اڃا تائين ويجهي تعاون سان ڪم ڪن ٿا. اڄ يونيورسٽي اسپتال ۾ لڳ ڀڳ 30 انفرادي اسپتالون شامل آهن، جتي 990 کان وڌيڪ ڊاڪٽر، 1,100 کان وڌيڪ نرسون ۽ ڪلينڪي سهائتا وارو عملو ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته هر سال لڳ ڀڳ 50,000 داخل مريضن جو علاج ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |author=Universitätsklinikum Bonn |title=Homepage of the University Hospital Bonn |url=http://www.ukb.uni-bonn.de |access-date=8 February 2008}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===يونيورسٽي عجائب گهر=== [[File:Akademisches kunstmuseum bonn.jpg|thumb|254x254px|اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم]] [[اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم]] (انگريزي: ''اڪيڊيمڪ ميوزم آف اينٽيڪز'') 1818ع ۾ قائم ٿيو ۽ دنيا ۾ قديم يوناني ۽ رومي مجسمن جي پلستر مان ٺهيل نقلن جي سڀ کان وڏين مجموعن مان هڪ جو مالڪ آهي. ان وقت پلستر جا اهي مجموعا بنيادي طور فنونِ لطيفه جي اڪيڊمين ۾ شاگردن جي تعليم لاءِ استعمال ٿيندا هئا. انهن کي پهريون ڀيرو 1763ع ۾ [[ڪرسچن گوٽلوب هائني]] طرفان [[گوٽنگن يونيورسٽي]] ۾ يونيورسٽي جي شاگردن جي تدريس لاءِ استعمال ڪيو ويو. بون جو اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم پنهنجي نوعيت جو پهريون ميوزيم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ ٻين يونيورسٽين جا اهڙا مجموعا مختلف لائبريرين ۾ پکڙيل هوندا هئا. هن ميوزيم جو پهريون ڊائريڪٽر [[فريڊرش گوٽليب ويلڪر]] هو، جيڪو آثارِ قديمه جو پروفيسر پڻ هو. هن 1819ع کان 1854ع ۾ پنهنجي رٽائرمينٽ تائين هي عهدو سنڀاليو. کانئس پوءِ [[اوٽو يان]] ۽ [[فريڊرش وِلهم رِٽشل]] گڏيل طور ڊائريڪٽر مقرر ٿيا. 1870ع کان 1889ع تائين نامياتي ڪيميا جي ماهر [[فريڊرش آگسٽ ڪيڪولي فون اسٽراڊونٽس]] جي ڀائيٽي [[رائنهارڊ ڪيڪولي فون اسٽراڊونٽس]] ميوزيم جو ڊائريڪٽر رهيو. 1872ع ۾ ميوزيم کي هڪ نئين عمارت ۾ منتقل ڪيو ويو، جيڪا اڳ اناٽومي جي شعبي طور استعمال ٿيندي هئي. اها عمارت 1823ع کان 1830ع جي وچ ۾ [[ڪارل فريڊرش شنڪل]] ۽ [[هرمان فريڊرش وائيسمان]] جي رٿا موجب تعمير ڪئي وئي. ميوزيم جا ٻيا ڊائريڪٽر [[جيورگ لوشڪي]] (1889ع–1912ع)، [[فرانتس ونٽر]] (1912ع–1929ع)، [[رچرڊ ڊيلبروڪ]] (1929ع–1940ع)، [[ايرنسٽ لانگلوٽس]] (1944ع–1966ع)، نڪولائوس هيملمان (1969ع–1994ع) ۽ هارالڊ ميلش (1994ع کان) رهيا آهن. [[فريڊرش وِلهم رِٽشل]] کان سواءِ سڀئي ڊائريڪٽر يونيورسٽي ۾ آثارِ قديمه جا پروفيسر پڻ هئا.<ref>{{cite web |author = University of Bonn |title = Official Homepage of the Akademisches Kunstmuseum |date = January 2008 |url = http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen/Antikensammlung.html |access-date = 8 February 2008 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080210132052/http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen/Antikensammlung.html |archive-date = 10 February 2008 }} </ref> [[File:Arithmeum (Bonn) jm01671.jpg|left|thumb|اريٿميئم]] [[مصري ميوزيم]] (جرمن:ايگپٽشس ميوزم) 2001ع ۾ قائم ٿيو. ان جو مجموعو اوڻيهين صديءَ سان تعلق رکي ٿو ۽ اڳ اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم جو حصو هو. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران ان مجموعي جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو. اڄ هن ميوزيم ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نوادرات موجود آهن.<ref>{{cite web | author = Egyptian Museum of the University of Bonn | title = Official Homepage of the Egyptian Museum | date = September 2006 | url = http://www.uni-bonn.de/en/The_University/Museums_and_Academic_Collections/Egyptian_Museum.html | access-date = 8 February 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071124134912/http://www.uni-bonn.de/en/The_University/Museums_and_Academic_Collections/Egyptian_Museum.html |archive-date = 24 November 2007 }}</ref> [[اريٿميئم]] جو افتتاح 1999ع ۾ ٿيو. 1,200 کان وڌيڪ شين سان گڏ هن ميوزيم وٽ دنيا ۾ تاريخي [[ڳڻپ واري ھارڊويئرن جي تاريخ|ميخانياتي حسابي مشينن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي. هي ميوزيم ڊسڪريٽ رياضي جي تحقيقي اداري سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |author = Arithmeum |title = Official Homepage of the Arithmeum |url = http://www.arithmeum.uni-bonn.de/en/home |access-date = 8 February 2008 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20080218213126/http://www.arithmeum.uni-bonn.de/en/home/ |archive-date = 18 February 2008 }}</ref> [[File:Balaenoptera acustorostrata - Zwergwalskelett.jpg|right|thumb|256x256px|[[منڪي وهيل]] جو ڍانچو، [[ميوزيم ڪوئنگ]]]] آثارِ قديمه ۽ بشريات جي تدريسي ۽ مطالعاتي مجموعي جو افتتاح 2008ع ۾ ڪيو ويو. هن مجموعي ۾ 7,500 کان وڌيڪ نوادرات شامل آهن، جن مان گهڻا ڪولمبس کان اڳ واري آمريڪي فن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web|last=University of Bonn |title=Museums and Academic Collections |url=http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen.html |access-date=8 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118041505/http://www.uni-bonn.de/Die_Universitaet/Museen.html#Arithmeum_ |archive-date=18 January 2008}}</ref> [[نباتاتي باغ، بون]] سرڪاري طور 1818ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ اهو پوپلزڊورف محل جي چوڌاري واقع آهي. انهيءَ هنڌ تي گهٽ ۾ گهٽ 1578ع کان باغ موجود هو، جڏهن ته لڳ ڀڳ 1720ع ۾ [[ڪليمنس آگسٽ آف بويريا]] لاءِ اتي هڪ باروڪ طرز جو باغ تعمير ڪيو ويو. نباتاتي باغ جو پهريون ڊائريڪٽر [[نيس فون ايزينبيڪ]] هو، جنهن 1818ع کان 1830ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. مئي 2003ع ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو [[ٽائيٽن ايرم]]، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 2.74 ميٽر هئي، هن نباتاتي باغ ۾ ٽن ڏينهن تائين گل ڪيو.<ref>{{cite web | author = Botanic Garden of the University of Bonn | title = Official Homepage of the Botanic Garden | url = http://botgart.uni-bonn.de/o_inter/engl01.php | access-date = 8 February 2008 | archive-date = 16 December 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131216195842/http://www.botgart.uni-bonn.de/o_inter/engl01.php | url-status = dead }}</ref> قدرتي تاريخ جو ميوزيم 1820ع ۾ [[جيورگ آگسٽ گولڊفس]] قائم ڪيو. اهو رائين لينڊ جو پهريون عوامي ميوزيم هو. 1882ع ۾ ان کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو: ون يونيورسٽي جو معدنيات جو عجائب گهر، جيڪو پوپلزڊورف محل ۾ واقع آهي،،<ref>{{cite web|title=Das Mineralogische Museum|url=http://www.steinmann.uni-bonn.de/museen/mineralogisches-museum|website=uni-bonn.de|publisher=Uni Bonn|access-date=8 July 2012|archive-date=5 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505175608/https://www.steinmann.uni-bonn.de/museen/mineralogisches-museum|url-status=dead}}</ref> ۽ حياتياتي قديمات (پيلينٽالاجي) جو ميوزيم، جيڪو هاڻي گولڊفوس ميوزيم جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | last = Institute of Paleontology | title = Geschichte des Museums und des Gebäudes | url = http://www.paleontology.uni-bonn.de/Geschichte.html | access-date = 8 February 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080126193502/http://www.paleontology.uni-bonn.de/Geschichte.html | archive-date = 26 January 2008 }}</ref> هورسٽ اسٽوئڪل ميوزيم براءِ تاريخِ بيهوشيات جو افتتاح 2000ع ۾ ٿيو ۽ اهو يورپ ۾ پنهنجي نوعيت جو سڀ کان وڏو ميوزيم آهي.<ref>{{cite web | author = University Hospital | title = Horst-Stoeckel-Museum für die Geschichte der Anästhesiologie | url = http://www.ukb.uni-bonn.de/quick2web/internet/internet.nsf/vwUNIDLookup/7B886711928F6CC5C1256F25003F1327 | access-date = 8 February 2008 | archive-date = 19 April 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150419220533/http://www.ukb.uni-bonn.de/quick2web/internet/internet.nsf/vwUNIDLookup/7B886711928F6CC5C1256F25003F1327 | url-status = dead }}</ref> [[ميوزيم ڪوئنگ]] جرمني جي سڀ کان وڏن قدرتي تاريخ جي عجائب گهرن مان هڪ آهي ۽ بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهي. هن ميوزيم جو بنياد 1912ع ۾ اليگزينڊر ڪوئنگ وڌو، جنهن پنهنجي محفوظ ڪيل جانورن جي نمونن جو ذاتي مجموعو عوام لاءِ وقف ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web | author = Zoologisches Forschungsmuseum Alexander Koenig | title = Official Homepage of the Museum Koenig | url = http://www.zfmk.de/index.en.html | access-date = 8 February 2008 | archive-date = 28 September 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110928211540/http://www.zfmk.de/index.en.html | url-status = dead }}</ref> ==تنظيم== بون يونيورسٽي ۾ 32,500 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا، جن مان 4,000 بين الاقوامي شاگرد آهن. هر سال لڳ ڀڳ 3,000 بيچلر سطح جا شاگرد ڊگري حاصل ڪن ٿا. يونيورسٽي هر سال لڳ ڀڳ 800 پي ايڇ ڊي ڊگريون ۽ لڳ ڀڳ 60 [[هيبيليٽيشن]] جون سندون پڻ عطا ڪري ٿي. يونيورسٽي ۾ سڀني علمي شعبن ۾ 90 کان وڌيڪ تدريسي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا. يونيورسٽي موجب ان جا نمايان علمي شعبا [[رياضيات]]، [[طبعيات]]، [[قانون]]، [[معاشيات]]، [[عصبي سائنس]]، [[طبي وراثتيات]]، [[ڪيميائي حياتيات]]، [[زراعت]]، [[ايشيائي اڀياس]]، [[مشرقي اڀياس]] ۽ [[فلسفو ۽ اخلاقيات]] آهن. يونيورسٽي ۾ 550 کان وڌيڪ پروفيسر، 3,900 اضافي علمي عملي جا ميمبر ۽ 1,700 کان وڌيڪ انتظامي عملي جا ميمبر آهن. 2016ع ۾ يونيورسٽي جي سالياني بجيٽ 570 ملين يورو کان وڌيڪ هئي.<ref name="university_of_bonn_at_a_glance">{{cite web |url=https://www.uni-bonn.de/the-university/the-university-of-bonn-at-a-glance |title=University of Bonn at a glance |website=University of Bonn |access-date=3 June 2017 |archive-date=3 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203120249/https://www.uni-bonn.de/the-university/the-university-of-bonn-at-a-glance |url-status=dead}}</ref> ===فيڪلٽيون=== 1818ع ۾ قيام کان وٺي 1928ع تائين بون يونيورسٽي ۾ پنج فيڪلٽيون هيون، يعني ڪيٿولڪ الهيات جي فيڪلٽي، پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي، قانون جي فيڪلٽي، ۽ فنون ۽ سائنس جي فيڪلٽي. 1928ع ۾ قانون جي فيڪلٽي ۽ معاشيات جو شعبو، جيڪو ان وقت تائين فنون ۽ سائنس جي فيڪلٽي جو حصو هو، گڏجي قانون ۽ معاشيات جي نئين فيڪلٽي قائم ڪئي. 1934ع ۾ ان وقت تائين آزاد حيثيت رکندڙ بون-پوپلزڊورف زرعي يونيورسٽي (جرمن: {{lang|de|لانڊوِرٽشافٽلشه هوخشولي بون-پوپلزڊورف}}) کي بون يونيورسٽي ۾ ضم ڪري زرعي سائنس جي فيڪلٽي بڻايو ويو. 1936ع ۾ سائنس جي شعبن کي فنون ۽ سائنس جي فيڪلٽي کان الڳ ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي ستن فيڪلٽين تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.uni-bonn.de/institutions/faculties/faculties|title=Faculties|website=University of Bonn|language=en|access-date=4 February 2018|archive-date=3 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203121824/https://www.uni-bonn.de/institutions/faculties/faculties|url-status=dead}}</ref> ====پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي==== [[File:2013-10-05-bonn-universitaet-innenansicht-aula-02.jpg|thumb|265x265px|[[آڊيٽوريم]]، اليڪٽورل محل ۾]] پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي 1818ع کان بون يونيورسٽي جو حصو آهي. (ٻين گهڻين يونيورسٽين جي ابتڙ، رڳو بون يونيورسٽي ۽ 1811ع ۾ قائم ٿيل [[وروتسواف جي فريڊرش وِلهم يونيورسٽي]] وٽ ڪيٿولڪ ۽ پروٽيسٽنٽ الهيات جون الڳ فيڪلٽيون موجود هيون.) هن فيڪلٽي جا بنيادي علمي مرڪز "الهيات جا متن"، "تاريخي الهيات"، "الهيات جو نظريو"، "انساني علمن سان مکالمو ڪندڙ الهيات" ۽ "ايڪيومينڪل الهيات" آهن. فيڪلٽي سان لاڳاپيل ٻين ادارن ۾ [[هرمينيوٽڪس]] جو ادارو ۽ [[ايڪيومينزم]] جو ادارو شامل آهن. هي فيڪلٽي يونيورسٽي جي مکيه عمارت ۾ واقع آهي، جتي پروٽيسٽنٽ محل گرجا گهر پڻ موجود آهي. يونيورسٽي جو [[واعظ]] ايبرهارڊ هائوشِلٽ آهي. فيڪلٽي پروٽيسٽنٽ الهيات جي شاگردن لاءِ پنهنجو رهائشي هاسٽل پڻ هلائي ٿي. 187 شاگردن سان گڏ، هي بون يونيورسٽي جي سڀ کان ننڍي فيڪلٽي آهي. استادن جي تربيت جي شعبي ۾، پروٽيسٽنٽ الهيات جي فيڪلٽي [[ڪولون يونيورسٽي]] جي پروٽيسٽنٽ الهيات واري اداري سان سهڪار ڪري ٿي. فيڪلٽي جا ڪيترائي ميمبر يونيورسٽي جي مذهب ۽ سماج مرڪز سان پڻ لاڳاپيل آهن. ====زرعي فيڪلٽي==== 1934ع ۾ يونيورسٽي ۾ زرعي فيڪلٽي قائم ڪئي وئي. ان جو بنياد اڳوڻي پوپلزڊورف زرعي يونيورسٽي تي هو، جيڪا 1847ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي. اڄ هن فيڪلٽي جا بنيادي تحقيقي مرڪز "زرعي نظامن جي مشاهدي، تجزيي ۽ انتظام"، "کاڌو ۽ غذائيت"، ۽ "ماليڪيولي حياتياتي طريقن ذريعي فصلن، مالوند جانورن ۽ انسانن ۾ جينياتي طور طئي ٿيل ميٽابولڪ عملن جي وضاحت" (ماليڪيولن کان عمل تائين: فصل – مالوند جانور – انسان) آهن. شاگردن لاءِ پيش ڪيل تعليمي پروگرامن ۾ زرعي سائنس، غذائيت ۽ خوراڪ جون سائنسون، جانورن جون سائنسون، گڏوگڏ [[جيوڊيزي]] ۽ [[جاگرافيائي معلومات]] شامل آهن. فيڪلٽي پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ واقع آهي ۽ هتي لڳ ڀڳ 2,500 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. 2008ع/09ع جي سياري واري سيمسٽر دوران فيڪلٽي ۾ ٿيئوڊور برِنڪمان ريسرچ ٽريننگ گروپ قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=BIGS - Land and Food — Landwirtschaftliche Fakultät |url=https://www.lf.uni-bonn.de/en/facilities/bigs |access-date=2022-03-27 |website=www.lf.uni-bonn.de}}</ref> [[File:Landwirtschaftliche Hochschule Poppelsdorf.jpg|thumb|249x249px|پوپلزڊورف زرعي يونيورسٽي]] هن فيڪلٽي ۾ هيٺيان ست ادارا شامل آهن: * IEL – غذائيت ۽ خوراڪ جي سائنسن جو ادارو، * IGG – جيوڊيزي ۽ جاگرافيائي معلومات جو ادارو، * ILR – خوراڪ ۽ وسيلن جي معاشيات جو ادارو، * ILT – زرعي انجنيئرنگ جو ادارو، * INRES – فصلن جي سائنس ۽ وسيلن جي تحفظ جو ادارو، * IOL – حياتياتي زراعت جو ادارو، * ITW – جانورن جي سائنسن جو ادارو۔ ====رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي==== رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي ۾ [[رياضيات]]، [[ڪمپيوٽر سائنس]]، [[طبعيات]]–[[فلڪيات]]، [[ڪيميا]]، [[ارضياتي سائنسون]]، [[حياتيات]]، [[دواسازي]] ۽ [[ماليڪيولي حياتياتي طب]] جا علمي شعبا شامل آهن. 1936ع ۾ قدرتي سائنسن جي شعبن کي فلسفي جي فيڪلٽي کان الڳ ڪري رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي قائم ڪئي وئي.<ref name="UniBonnGesch">Thomas P. Becker: ''Geschichte der Rheinischen Friedrich-Wilhelms-Universität''. [http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte (Online)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021214012/http://www3.uni-bonn.de/einrichtungen/universitaetsverwaltung/organisationsplan/archiv/universitaetsgeschichte/unigeschichte |date=21 October 2014 }}</ref> 7,636 شاگردن سان گڏ، هي هاڻي يونيورسٽي جي سڀ کان وڏين فيڪلٽين مان هڪ آهي. هن فيڪلٽي جون عمارتون ڪاسٽيل، اينڊينيش ۽ پوپلزڊورف ضلعن ۾ پکڙيل آهن. [[File:Bonn MathZ LWK.jpg|thumb|رائين لينڊ جي اڳوڻي زرعي چيمبر جي عمارت ۾ رياضيات جي فيڪلٽي]] [[Image:ELSA extraktion.jpg|left|thumb|251x251px|طبعيات جي شعبي ۾ اي ايل ايس اي [[ذرڙن جو تيز ڪندڙ]]]] [[File:Wolfgang Paul Hörsaal (Bonn) jm02206.jpg|left|thumb|251x251px|[[وولفگانگ پال]] ليڪچر هال جو داخلا وارو حصو]] [[File:Bonn-524-Altes Chemisches Institut.jpg|left|thumb|250x250px|پراڻو ڪيميا انسٽيٽيوٽ]] رياضيات جي شعبي ۾ رياضي جو ادارو، [[اطلاقي رياضيات]] جو ادارو، [[عددي سيموليشن]] جو ادارو ۽ غيرمسلسل رياضيات جو تحقيقي ادارو شامل آهن. رياضي جو ادارو (MI) ۽ اطلاقي رياضيات جو ادارو 2009ع ۾ رائين لينڊ زرعي چيمبر جي عمارت ۾ منتقل ٿيا. هن وقت رياضي جو ادارو [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) جي تحقيقاتي تربيتي گروپ جي ميزباني ڪري رهيو آهي، جنهن جو موضوع "[[هوموٽوپي]] ۽ [[ڪوهومالاجي]]" آهي. ان کان علاوه، يونيورسٽي وٽ رياضيات جي شعبي ۾ هڪ ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' پڻ موجود آهي. انهيءَ مقصد لاءِ [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]] قائم ڪيو ويو. غيرمسلسل رياضيات جو تحقيقي ادارو يونيورسٽي جي رياضي وارن ادارن مان هڪ آهي، پر اهو رياضيات ۽ قدرتي سائنسن جي فيڪلٽي سان لاڳاپيل نه آهي، بلڪه سڌو سنئون يونيورسٽي جي سينيٽ کي جوابده آهي. [[فيلڊز تمغو]] حاصل ڪندڙ [[پيٽر شولتسه]] هن شعبي مان تعليم حاصل ڪئي ۽ هن وقت به هتي تدريس جا فرائض سرانجام ڏئي رهيو آهي. هي ادارو عالمي رياضي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جنهن ۾ [[ايڪول نورمال سپيريئر، پيرس]]، [[نيويارڪ يونيورسٽي]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]] ۽ [[پيڪنگ يونيورسٽي]] شامل آهن. بون جي رياضيات واري شعبي جا [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[پرنسٽن يونيورسٽي]]، [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] ۽ [[واروِڪ يونيورسٽي]] سان پڻ مضبوط بين الاقوامي علمي لاڳاپا قائم آهن.<ref name="docplayer.net">{{Cite web |title=Bonn International Graduate School of Mathematics. Promoting the future of excellent research - PDF Free Download |url=https://docplayer.net/8267737-Bonn-international-graduate-school-of-mathematics-promoting-the-future-of-excellent-research.html |access-date=2022-04-04 |website=docplayer.net |archive-date=2023-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305221603/https://docplayer.net/8267737-Bonn-international-graduate-school-of-mathematics-promoting-the-future-of-excellent-research.html |url-status=dead}}</ref> [[ڪمپيوٽر سائنس]] واري شعبي ۾ ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو ۽ بون-آخن بين الاقوامي مرڪز براءِ معلوماتي ٽيڪنالاجي (b-it) شامل آهن. اهي اپريل 2011ع ۾ قائم ڪيا ويا ۽ اڳوڻي رياضيات/ڪمپيوٽر سائنس واري شعبي مان وجود ۾ آيا. اطلاقي رياضيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو 1969ع ۾ قائم ڪيو ويو. 1975ع ۾ هن اداري کي ورهائي ٻه آزاد ادارا قائم ڪيا ويا. 2018ع کان ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو b-it سان گڏجي پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ واقع ڪمپيوٽر سائنس مرڪز استعمال ڪري رهيو آهي.<ref>{{cite web|title=Fachgruppe Informatik. Institut – Über uns|website=www.informatik.uni-bonn.de|publisher=|url=https://www.informatik.uni-bonn.de/de/institut|url-status=|format=|access-date=2019-09-18|archive-url=|archive-date=|last=|date=|year=|language=|pages=|quote=}}</ref> اطلاقي رياضيات ۽ ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو 1969ع ۾ قائم ٿيو. 1975ع ۾ هن اداري کي ورهائي ٻه آزاد ادارا قائم ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |url=http://www.informatik.uni-bonn.de/de/start/about/ |title=Institut für Informatik |access-date=27 March 2022 |archive-date=17 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120317150117/http://www.informatik.uni-bonn.de/de/start/about/ |url-status=dead }}, informatik.uni-bonn.de, retrieved 10 May 2012.</ref> 2018ع کان ڪمپيوٽر سائنس جو ادارو b-it سان گڏجي پوپلزڊورف ڪيمپس ۾ قائم نئين ڪمپيوٽر سائنس مرڪز مان پنهنجون علمي ۽ تحقيقي سرگرميون سرانجام ڏئي رهيو آهي.<ref>{{cite web|title=Attraktive Lernumgebung: Informatik bezieht Neubau in Poppelsdorf — Universität Bonn|periodical=|publisher=|url=https://www.uni-bonn.de/neues/attraktive-lernumgebung-informatik-bezieht-neubau-in-poppelsdorf|url-status=|format=|access-date=2019-09-17|archive-url=|archive-date=|last=|date=|year=|language=|pages=|quote=}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[فزڪس]]–[[فلڪيات]] واري شعبي ۾ فزڪس جو ادارو (PI)، [[اطلاقي فزڪس]] جو ادارو (IAP)، آرگيلانڊر فلڪياتي ادارو (AIfA) ۽ هيلم هولٽز ادارو براءِ تابڪاري ۽ جوهري فزڪس (HISKP) شامل آهن.<ref>Fachgruppe Physik-Astronomie: [http://www.physik-astro.uni-bonn.de/institutes-de Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928055930/https://www.physik-astro.uni-bonn.de/institutes-de |date=28 September 2022 }} Retrieved 30 July 2015.</ref> [[ڪولون يونيورسٽي]] سان گڏجي، بون [[بون-ڪولون گريجوئيٽ اسڪول آف فزڪس اينڊ ايسٽرانامي]] جي ميزباني ڪري ٿي، جنهن کي ايڪسيلينس انيشيئيٽو ذريعي مالي سهڪار حاصل آهي. فزڪس جو ادارو اي ايل ايس اي ذرڙن جو تيز ڪندڙ هلائي ٿو ۽ وولفگانگ پال ليڪچرن جو پڻ اهتمام ڪري ٿو. نظرياتي فزڪس جون ڪرسيون ۽ رياضيات جون ڪجهه ڪرسيون 2008ع ۾ گڏ ٿي "بيٿي سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس" قائم ڪيو.<ref>{{Cite web|title=BCTP :: Home :: Mission|url=http://www.bctp.uni-bonn.de/?navigation=mission|access-date=2023-02-11|website=www.bctp.uni-bonn.de|language=en}}</ref> آرگيلانڊر فلڪياتي ادارو، جنهن جو نالو فلڪيات جي ماهر [[فريڊرش وِلهم آرگيلانڊر]] جي نالي تي رکيو ويو آهي، 2006ع ۾ اڳوڻن ٽن فلڪياتي ادارن جي انضمام سان قائم ٿيو. اهي ادارا رصدگاهه، ريڊيو فلڪياتي ادارو (RAIUB) ۽ فلڪياتي طبعيات ۽ ماورائي زميني تحقيق جو ادارو هئا. 1864ع کان 1867ع جي وچ ۾ تعمير ٿيل پراڻو ڪيميا انسٽيٽيوٽ پنهنجي دور ۾ دنيا جي سڀ کان وڏي اداري واري عمارت هئي. اڄ ان ۾ [[خورد حياتيات]] جو ادارو ۽ جاگرافي جو ادارو قائم آهن. حياتيات وارو شعبو (2019ع) اٺن ادارن تي مشتمل آهي: ارتقائي حياتيات ۽ حيواني ماحوليات جو ادارو، وراثتيات جو ادارو، خورد حياتيات ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي جو ادارو، ٻوٽن جي ماليڪيولي فعليات ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي جو ادارو (IMBIO)، خلوي حياتيات جو ادارو، خلوي ۽ ماليڪيولي نباتات جو ادارو (IZMB)، حيوانيات جو ادارو، ۽ حياتياتي تنوع لاءِ نيس ادارو. IZMB سان گڏ IMBIO جا ڪجهه حصا ۽ وراثتيات جو ادارو پراڻي سونيڪن عمارت ۾ واقع آهن. ان کان علاوه، [[ميوزيم ڪوئنگ|اليگزينڊر ڪوئنگ حياتياتي تحقيقي عجائب گهر]] ۽ [[نباتاتي باغ، بون|بون جا نباتاتي باغ]] حياتيات جي شعبي سان لاڳاپيل سهڪاري ادارا آهن. جيالاجي، معدنيات ۽ حياتياتي قديمات لاءِ اسٽائنمان انسٽيٽيوٽ 2007ع کان اڳ موجود الڳ الڳ جيالاجي انسٽيٽيوٽ، معدنيات ۽ پيٽرولاجي انسٽيٽيوٽ، ۽ حياتياتي قديمات جي انسٽيٽيوٽ جي جاءِ ورتي. هي ادارو [[جيوڪيميا]]/[[پيٽرولاجي]]، [[جيالاجي]]، [[حياتياتي قديمات]] ۽ [[جيوفزڪس]] جي شعبن ۾ ورهايل آهي، ۽ موسميات واري اداري سان انضمام کان پوءِ هاڻي [[موسميات]] به ان جو حصو آهي. ان کان علاوه، هي ادارو بون يونيورسٽي جي معدنيات جي عجائب گهر ۽ حياتياتي قديمات جي [[گولڊفوس ميوزيم]] سان پڻ لاڳاپيل آهي. [[File:UKB-BMZ-2009.jpg|thumb|268x268px|[[بون يونيورسٽي اسپتال|بون يونيورسٽي اسپتال]]]] ====طب جي فيڪلٽي==== طب جي فيڪلٽي جا بنيادي تحقيقي مرڪز [[عصبي سائنسون]]، انساني بيمارين جا جينياتي بنياد ۽ جينياتي وبائيات، جگر ۽ معدي-آنڊي جون بيماريون، دل ۽ رت جي رڳن جون بيماريون، ۽ [[مدافعتي علم]] ۽ وچڙندڙ بيماريون آهن. 2012ع ۾ [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) پاران منظور ڪيل ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' "اِميونوسينيزيشن: مدافعتي نظام هڪ حسي عضوو طور" جو وڏو حصو طب جي فيڪلٽي ۾ قائم آهي. صحت جي سار سنڀال جي شعبي ۾ فيڪلٽي [[بون يونيورسٽي اسپتال]] سان ويجهو سهڪار ڪري ٿي. فيڪلٽي جون گهڻيون عمارتون وينسبرگ ۾ واقع آهن، جڏهن ته ڪجهه انفرادي ادارا شهر جي مرڪز ۾ پڻ موجود آهن. پري-ڪلينڪل مرحلي جا ادارا پوپلزڊورف ضلعي جي نس آلي تي واقع اناٽومي اداري جي چوڌاري مرڪوز آهن. هن فيڪلٽي ۾ 2,699 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا. ====قانون، معاشيات ۽ سماجي سائنسن جي فيڪلٽي==== [[File:Juridicum-Bonn.jpeg|left|thumb|225x225px|جوريڊيڪم، بون]] قانون ۽ سياسي سائنس جي فيڪلٽي، جيڪا [[ٻي عالمي جنگ]] کان اڳ يونيورسٽي جي مکيه عمارت ۾ قائم هئي ۽ ان کان پوءِ عارضي طور مختلف هنڌن تي منتقل ڪئي وئي، 1967ع ۾ پنهنجي نئين تعمير ٿيل جوريڊيڪم عمارت ۾ منتقل ٿي. هي عمارت ايڊيناور آلي تي، بيٿوون جمنازيم جي سامهون ۽ [[بون يونيورسٽي ۽ رياستي لائبريري]] جي ويجهو واقع آهي. هن وقت فيڪلٽي ۾ لڳ ڀڳ 5,000 شاگرد تعليم حاصل ڪن ٿا، ۽ اها [[قانون]] ۽ [[معاشيات]] جي شعبن تي مشتمل آهي. قانون جي شعبي ۾ هن وقت تدريس لاءِ سورهن ادارا قائم آهن. 1989ع کان يورپي ڪاروباري قانون جو مرڪز پڻ قائم آهي، جنهن سان "[[يورپي مالياتي علائقي]] جا قانوني مسئلا" جي موضوع تي [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) جو تحقيقاتي تربيتي گروپ ۽ هڪ يورپي دستاويزي مرڪز لاڳاپيل آهن. ان کان علاوه، سياسي سائنس جي شعبي ۾ پاڻي ۽ فضلي جي انتظام جي قانون جو ادارو پڻ شامل آهي. هي هڪ تحقيقي ادارو آهي، جنهن جو مقصد پاڻيءَ جي قانون سان لاڳاپيل بنيادي مسئلن تي سائنسي تحقيق ڪرڻ ۽ انهن جا عملي حل تيار ڪرڻ آهي. معاشيات جو شعبو تدريس لاءِ ٽن ادارن تي مشتمل آهي، جڏهن ته ان سان گڏ [[بون گريجوئيٽ اسڪول آف اڪنامڪس]] (BGSE)، [[جرمن تحقيقي فائونڊيشن]] (DFG) جو "مقداري معاشيات" بابت تحقيقاتي تربيتي گروپ، تجرباتي معاشي تحقيق جي ليبارٽري، ۽ رائنهارڊ زيلٽن انسٽيٽيوٽ جهڙا تحقيقي ادارا پڻ لاڳاپيل آهن. هن شعبي سان لاڳاپيل مشهور ماهرن ۾ معاشيات جا ماهر [[ايزابيل شنابل]]، [[ليبنيز انعام]] يافته [[آرمين فالڪ]]، [[مارٽن هيلويگ]] ۽ [[معاشيات جو نوبل انعام|نوبل انعام]] يافته [[رائنهارڊ زيلٽن]] شامل آهن. انسٽيٽيوٽ فار دي فيوچر آف ورڪ (IZA) ۽ انسٽيٽيوٽ آن بيهيويئر اينڊ اِن اِڪوالٽي (briq) پڻ هن شعبي سان لاڳاپيل ٻه اهم تحقيقي ادارا آهن. ان کان علاوه، هن شعبي جو [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]] سان پڻ علمي سهڪار قائم آهي. 2018ع ۾ رائنهارڊ زيلٽن انسٽيٽيوٽ وفاقي ۽ رياستي حڪومتن جي ايڪسيلينس انيشيئيٽو تحت ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' **"ايڪانٽريبيوٽ: مارڪيٽون ۽ عوامي پاليسي"** حاصل ڪيو. [[File:2016-05-04-bonn-universitaet-innenansicht-rosenhof-03.jpg|thumb|229x229px|اليڪٽورل محل جو اندروني صحن، جتي بون يونيورسٽي جي فنون جي فيڪلٽي واقع آهي]] ====فنون جي فيڪلٽي==== فنون جي فيڪلٽي ۾ انگريزي اڀياس، آمريڪي اڀياس ۽ ڪيلٽڪ اڀياس، تاريخ، جرمن اڀياس، تقابلي ادب ۽ ثقافتي اڀياس، قديم ۽ رومانوي لسانيات، ابلاغيات، [[مشرقي اڀياس]] ۽ [[ايشيائي اڀياس]]، [[فلسفو]]، [[سياسي سائنس]] ۽ [[سماجيات]]، [[نفسيات]]، [[آثار قديمه]] ۽ ثقافتي بشريات جا ادارا، ۽ فن جي تاريخ جو ادارو شامل آهن. 8,753 کان وڌيڪ شاگردن سان گڏ، هي يونيورسٽي جي سڀ کان وڏي فيڪلٽي آهي. [[File:Tillmannhaus Bonn Foyer 1950er Foto Sachsse Archiv Studierendenwerk Bonn.jpg|thumb|228x228px|1950ع ۾ ٽلمان هائوس، بون جو داخلا هال، جيڪو جرمني ۾ شاگردن جي رهائشي سهولتن جي قديم ترين مرڪزن مان هڪ هو]] 4 مئي 1860ع تي يونيورسٽي ۾ فن جي تاريخ لاءِ جرمن ٻوليءَ جي پهرين پروفيسري قائم ڪئي وئي، ۽ [[انتون هاينرش اسپرنگر]] کي وچئين دور ۽ جديد فن جي تاريخ جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو. اڄ جو فن جي تاريخ وارو شعبو، جيڪو فن جي تاريخ ۽ آثار قديمه جي اداري جو حصو آهي، انهيءَ اصل اداري مان ارتقا ڪري وجود ۾ آيو آهي.{{Citation needed|date=March 2022}} 2009ع/2010ع جي سياري واري سيمسٽر کان بون يونيورسٽي ۽ [[ڪولون يونيورسٽي]] جي فلسفي وارين فيڪلٽين گڏيل سهڪار شروع ڪيو، جنهن تحت چونڊيل تدريسي پروگرامن ۾ شاگرد ٻنهي [[بون]] ۽ [[ڪولون]] ۾ علمي سرگرمين ۾ شرڪت ڪري سگهن ٿا. فيبروري 2009ع ۾ وولفرام هوگريبي جي شروعات تي "اتر رائين-ويسٽفيليا بين الاقوامي فلسفي مرڪز" قائم ڪيو ويو. 2011ع کان [[ٿامس ڪلنگ]] شاعريءَ جي اعزازي پروفيسري، [[ڪنسٽشٽفٽنگ اين آر ڊبليو]] جي سهڪار سان، هر سال ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite web|title=Kunststiftung NRW richtet Thomas-Kling-Poetikdozentur an der Universität Bonn ein|periodical=|publisher=Kunststiftung NRW|url=http://www.germanistik.uni-bonn.de/kunststiftung-nrw-richtet-thomas-kling-poetikdozentur-an-der-universitaet-bonn-ein|url-status=|format=|access-date=2015-04-04|archive-url=|archive-date=|last=|date=|year=|language=|pages=|quote=}}</ref> 2018ع ۾ يونيورسٽي جي 200هين سالگرهه جي موقعي تي، خاص طور فنون جي فيڪلٽي سان لاڳاپيل 110 بون پروفيسرن، سياسي سائنسدانن [[لودگر ڪون هارٽ]] ۽ [[ٽِلمان مائر]] جي ادارت هيٺ ''بون انسائيڪلوپيڊيا آف گلوبيلٽي'' شايع ڪئي.<ref>{{citation |editor-surname1=Ludger Kühnhardt, Tilman Mayer |title=Bonner Enzyklopädie der Globalität |publisher=Springer VS |publication-place=Wiesbaden |at=(1627 Seiten pages) |isbn=978-3-658-13818-9 |date=2017 |language=German |url=http://www.springer.com/de/book/9783658138189 |access-date=2017-03-25}}</ref> ان کان علاوه، هيٺيان بين الشعباتي مرڪز پڻ قائم ڪيا ويا آهن: * عمررسيده ثقافتن جو مرڪز (ZAK) * معاصر تاريخي بنيادن جو مرڪز (ZHGG) * قديم روايتن جو مرڪز (CCT) * بون وچئين دور جو مرڪز (BMZ) * ثقافتي اڀياس جو مرڪز (ZfKW) * بون ايشيا مرڪز (BAZ) * عالمي اڀياس جو مرڪز (CGS) ====شاگردن جي زندگي==== [[File:Mensa Roemerstrasze.jpg|thumb|227x227px|مينسا رومر شٽراسي. بون ۾ جرمني جي ٽن قديم ترين شاگرد يونينن مان هڪ موجود آهي.]] بون جو ''اسٽوڊينٽن ويرڪ'' (سنڌي: شاگرد يونين) جرمني جي ٽن قديم ترين شاگرد يونينن مان هڪ آهي. جرمني ۾ ''اسٽوڊينٽن ويرڪي'' يونيورسٽين ۾ داخل [[شاگرد]]ن کي معاشي، سماجي، طبي ۽ ثقافتي سهائتا فراهم ڪندڙ عوامي ادارا آهن. خاص طور تي، اهي يونيورسٽي ڪيفيٽيريون، شاگردن جا هاسٽل هلائين ٿا، ۽ ''بي اي فوئي گي'' پروگرام ذريعي گرانٽن ۽ قرضن جي صورت ۾ شاگردن جي تعليم جي مالي مدد پڻ فراهم ڪن ٿا. هن اداري جي قومي تنظيم ۾ جرمن سماج جا ڪيترائي لاڳاپيل ڌر شامل آهن ۽ اها دنيا جي ٻين شاگردن جي معاملن سان لاڳاپيل تنظيمن سان پڻ سهڪار ڪري ٿي. ان سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ [[بون ايف ايم]] يونيورسٽي ريڊيو، [[بون يونيورسٽي شيڪسپيئر ڪمپني]]، بون يونيورسٽي جو مباحثي وارو ڪلب (جنهن 2006ع ۾ يورپي چيمپيئن شپ کٽي هئي)، ۽ مختلف راندين جا ڪلب شامل آهن. ====يونيورسٽي رانديون==== بون يونيورسٽي وٽ اتر رائين-ويسٽفيليا جي سڀ کان وڏين [[يونيورسٽي راندين جا مرڪز|يونيورسٽي راندين جي تنظيمن]] مان هڪ آهي، جنهن جي ماتحت لڳ ڀڳ 200 راندين جا پروگرام، سڄي شهر ۾ پکڙيل 38 راندين جون سهولتون، ۽ بون جي ڪاسٽيل ضلعي ۾ وينسبرگ ۽ رومر شٽراسي تي واقع ٻه پنهنجا راندين جا مرڪز موجود آهن. ''هال 5'' جي صورت ۾ يونيورسٽي پنهنجو جديد جمنازيم پڻ هلائي ٿي، جنهن ۾ طاقت ۽ برداشت سان لاڳاپيل سڀني راندين لاءِ مشيني سامان ۽ تربيتي ڪورس روم موجود آهن. ٻيڙيون هلائڻ (روئنگ) جي راند بون يونيورسٽي جي راندين ۾ علائقائي حدن کان ٻاهر به اهم حيثيت رکي ٿي. رائين درياهه جي ڪناري تي، بون جي بيئول ۽ لِمپيرش ضلعن جي وچ ۾ واقع پنهنجي ٻيڙين جي گودام ۾، بون جي روئنگ ٽيم وٽ تربيت ۽ مقابلي لاءِ جديد ۽ متنوع ٻيڙين جو وڏو مجموعو موجود آهي. بون يونيورسٽي جي روئنگ ٽيم [[جرمن روئنگ ايسوسيئيشن]] جي سڀ کان قديم ۽ روايتي ٽيمن مان هڪ آهي. اها هر سال جرمني جي مختلف [[ريگاٽا|روئنگ مقابلن]] ۾، ڪڏهن گڏيل ۽ ڪڏهن مخلوط ٽيمن جي صورت ۾، چار يا اٺ رڪنن واريون ٽيمون ميدان ۾ لاهيندي آهي. ان جو سڀ کان نمايان اعزاز هر سال جرمن يونيورسٽي چيمپيئن شپ ۾ شرڪت آهي، جتي تازن سالن دوران بون جي روئرز بار بار فائنل مرحلي تائين پهچڻ ۾ ڪامياب رهيا آهن. ====علمي مٽاسٽا==== ايراسمس پروگرام شاگردن کي يورپ جي 300 کان وڌيڪ اعليٰ تعليمي ادارن سان علمي مٽاسٽا جو موقعو فراهم ڪري ٿو. ان کان علاوه، گلوبل ايڪسچينج پروگرام تحت شاگرد بون يونيورسٽي جي يورپ کان ٻاهر واقع شريڪ يونيورسٽين ۾ هڪ يا ٻن سيمسٽرن تائين بغير فيس جي تعليم حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Global Exchange Program |url=https://www.uni-bonn.de/de/studium/studium-und-praktikum-im-ausland/studium-im-ausland/austauschprogramme/global-exchange-program |access-date=2022-04-07 |website=Universität Bonn |language=de}}</ref> 2022ع ۾ بون يونيورسٽي جي مٽاسٽا واري پروگرام ۾ شامل شاگردن لاءِ مختلف ملڪن جي عالمي شهرت يافته يونيورسٽين مان چونڊيل ادارن ۾ هيٺيون يونيورسٽيون شامل هيون:<ref>{{Cite web |title=Mobility-Online Portal |url=https://mobility-international.uni-bonn.de/mobility/PortalServlet?identifier=BONN01&kz_bew_pers=S&kz_bew_art=OUT&&showAll=0&showPartner=0&showAgreements=1&showCooperations=0&showMultiCooperations=0&showQuestions=0&showCoursesPerSemester=0&preselectTab=ver_nav_button&studj_id=3648 |access-date=2022-04-07 |website=mobility-international.uni-bonn.de}}</ref> [[آمريڪن يونيورسٽي]]، [[ارسطو يونيورسٽي، ٿيسالونيڪي]]، [[آسٽريليا نيشنل يونيورسٽي]]، [[بارسلونا جي خودمختيار يونيورسٽي]]، [[چارلس يونيورسٽي، پراگ]]، [[هانگ ڪانگ جي چائنيز يونيورسٽي]]، [[ميڊرڊ جي ڪمپلوتينسي يونيورسٽي]]، [[ڊرهم يونيورسٽي]]، [[ايوٽووش لوراند يونيورسٽي]]، [[ايڪول پولي ٽيڪنيڪ فيڊرال ڊي لوزان]]، [[ريو گرانڊي دو سول جي وفاقي يونيورسٽي]]، [[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]، [[ماسڪو جي هائر اسڪول آف اڪنامڪس]]، [[ڪوريا يونيورسٽي]]، [[ڪي يو ليووين]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]]، [[ليڊن يونيورسٽي]]، [[سنگاپور جي قومي يونيورسٽي]]، [[پيرس-ساڪلي يونيورسٽي]]، [[اين ايس اي اي پيرس ٽيڪ]]، [[پولي ٽيڪنيڪو دي ميلانو]]، [[پومپيو فابرا يونيورسٽي]]، [[ڪوئينز يونيورسٽي بيلفاسٽ]]، [[ساپينزا يونيورسٽي آف روم]]، [[سائنسز پو]]، [[سيئول قومي يونيورسٽي]]، [[شنگهائي جياو ٽونگ يونيورسٽي]]، [[سوربون يونيورسٽي]]، [[اسٽاڪهوم يونيورسٽي]]، [[اسٽوني بروڪ يونيورسٽي]]، [[تل ابيب يونيورسٽي]]، [[ٽي يو آئيندهوفن]]، [[يونيورسٽي ڪاليج لنڊن]]، [[ايمسٽرڊيم يونيورسٽي]]، [[بارسلونا يونيورسٽي]]، [[برٽش ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، سين ڊياگو]]، [[ڪيمبرج يونيورسٽي]]، [[چلي يونيورسٽي]]، [[ڪوئمبرا يونيورسٽي]]، [[ڪوپن هيگن يونيورسٽي]]، [[فلوريڊا يونيورسٽي]]، [[جنيوا يونيورسٽي]]، [[گلاسگو يونيورسٽي]]، [[هيلسنڪي يونيورسٽي]]، [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]]، [[لزبن يونيورسٽي]]، [[ميلان يونيورسٽي]]، [[اوسلو يونيورسٽي]]، [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊروز يونيورسٽي]]، [[ٽينيسي يونيورسٽي]]، [[ٽورانٽو يونيورسٽي]]، [[ٽولوز يونيورسٽي]]، [[ويانا يونيورسٽي]]، [[وارسا يونيورسٽي]]، [[واروِڪ يونيورسٽي]]، [[واسيدا يونيورسٽي]] ۽ [[وائزمين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]. ===مستقبل جي ترقي=== ====ڍانچائي ترقي==== [[File:Innenhof BA Bonn.jpg|thumb|اليڪٽورل محل جي مرمت دوران رابن شٽراسي 8 تي واقع زيورخ انشورنس جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر جي عمارت، جتي فنون ۽ انسانيات جا شعبا قائم ڪيا ويا آهن.]] يونيورسٽي ۽ اتر رائين-ويسٽفيليا جي رياستي تعميراتي ۽ جائيداد واري اداري موجوده عمارتن جي مرمت ۽ نئين تعمير لاءِ 2 ارب يورو جي سيڙپڪاري ڪري رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Seven key properties on the three campuses of Poppelsdorf, Endenich and City. |url=https://www.uni-bonn.de/en/university/press-and-communications/publications/forsch/forsch-2021-02/buildings |access-date=2022-04-07 |website=Universität Bonn |language=en}}</ref> هن وقت تعمير هيٺ اهم منصوبن مان هڪ 55 ملين يورو جو ''تدريس ۽ تحقيق فورم I ۽ II'' آهي، جيڪو 2024ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. هي مرڪز معاشيات جي شعبي، ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس''، [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]]، HPCA ۽ DiCe لاءِ مرڪزي تحقيقي مرڪز بڻجندو، جتي ليڪچر هال، لائبريري ۽ [[سيمينار]] ڪمرا موجود هوندا. 2023ع جي وچ تائين [[ميوزيم ڪوئنگ|اليگزينڊر ڪوئنگ حياتياتي تحقيقي عجائب گهر]] سان لاڳاپيل حياتياتي تنوع ۾ تبديليءَ جي تجزيي لاءِ نئين ليبنيز انسٽيٽيوٽ جي 45 ملين يورو ماليت واري تحقيقي عمارت مڪمل ٿيڻ جي اميد هئي. ان سان عجائب گهر ۽ حياتيات جي شعبي جي وچ ۾ گڏيل تحقيق کي هٿي ملندي، جڏهن ته ان ۾ ڊيٽا سينٽر، ليبارٽريون، حياتياتي ذخيرو (بايو بئنڪ)، ڪرائيوجينيڪ ذخيرو، مجموعن لاءِ جايون ۽ لائبريري پڻ قائم ڪئي ويندي. بون يونيورسٽي پنهنجي پراڻي ڪيميا جي عمارت جي جاءِ تي 37.2 ملين يورو جي لاڳت سان پنج ماڙ نئين عمارت پڻ تعمير ڪري رهي آهي، جيڪا 2023ع تائين ڪيميائي ادارن لاءِ لڳ ڀڳ 17,750 چورس فوٽ ليبارٽري جڳهه ۽ 6,500 چورس فوٽ آفيسن جي جڳهه فراهم ڪندي. 2022ع کان [[اڪيڊيمشس ڪنسٽ ميوزيم]] اتر رائين-ويسٽفيليا جي رياستي تعميراتي اداري جي نگرانيءَ هيٺ مرمت هيٺ آهي، جيڪا 2025ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. مرمت کان پوءِ هتي [[طبقاتي آثار قديمه]] جي شعبي لاءِ لائبريري، آفيسون ۽ ليڪچر هال پڻ قائم ڪيا ويندا، ۽ تدريسي مقصدن لاءِ عجائب گهر جي مجموعي تائين رسائي پڻ فراهم ڪئي ويندي. [[File:2013-10-05-bonn-universitaet-innenansicht-hoersaal-i-06.jpg|left|thumb|اليڪٽورل محل جو هڪ ليڪچر هال]] مکيه عمارت، يعني اليڪٽورل محل، تي هڪ ارب يورو کان وڌيڪ خرچ ڪيو پيو وڃي. هي عمارت ڪيترن سالن تائين استعمال کان ٻاهر رهندي ۽ 2030ع تائين مڪمل ٿيڻ جي اميد آهي. هن منصوبي ۾ باهه کان بچاءَ جا نظام، بجليءَ جي نئين وائرنگ، پاڻيءَ جي نئين پائپ لائين، ۽ ليڪچر هالن، گڏيل جڳهن ۽ آفيسن جي جديدڪاري شامل آهي. تعميراتي ڪم دوران فنون ۽ انسانيات جا شعبا رابن شٽراسي تي واقع [[زيورخ انشورنس گروپ]] جي اڳوڻي عمارت ۾ منتقل ڪيا ويا آهن، جڏهن ته انتظامي عملو [[ڊوئچر هيرولڊ]] جي اڳوڻي هيڊڪوارٽر ۾ ڪم ڪري رهيو آهي. ٻنهي عارضي جڳهن تي لائبريريون، سيمينار ڪمرا ۽ گڏجاڻين جا ڪمرا پڻ تيار ڪيا ويا آهن. ان کان علاوه، 2031ع تائين 128 ملين يورو جي لاڳت سان ''علم جو فورم'' قائم ڪيو ويندو، جيڪو مکيه عمارت کي ڪيترن ئي ڏهائي هزار چورس فوٽن تي پکڙيل نئين حصي ذريعي وڌائيندو. هي مرڪز يونيورسٽي جي ميمبرن سان گڏ شهر جي رهواسين لاءِ پڻ کليل هوندو. نئين حصي ۾ مطالعي لاءِ جڳهون، دڪان، کاڌي پيتي جون سهولتون ۽ سائيڪلن جي پارڪنگ پڻ مهيا ڪئي ويندي. ====بين الاقواميت==== 2015ع کان بون يونيورسٽي جو هڪ اهم حڪمتِ عملي وارو مقصد تحقيق، تدريس ۽ انتظام جي شعبن ۾ [[بين الاقواميت]] کي وڌائڻ رهيو آهي.<ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The University of Bonn 2025 Internationalization Strategy |url=https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/2025-internationalization-strategy/ubn_brosch_2025-internationalization-strategy.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/2025-internationalization-strategy/ubn_brosch_2025-internationalization-strategy.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |journal=[[بون يونيورسٽي جي ريڪٽوريٽ]] }} {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/2025-internationalization-strategy/ubn_brosch_2025-internationalization-strategy.pdf |date=2022-10-09 }}</ref> هن مقصد لاءِ 2015ع کان ڇهه بين الشعباتي عالمي تحقيقي شعبا ۽ ڇهه ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' قائم ڪيا ويا. ''نيچر انڊيڪس 2018'' موجب بين الاقوامي گڏيل سائنسي اشاعتن جي لحاظ کان بون جرمني ۾ ٻئي نمبر تي رهيو. بون انٽرنيشنل گريجوئيٽ اسڪولز (BIGS) جو نظام وڌائي ٻارهن گريجوئيٽ اسڪولن تائين پهچايو ويو، ۽ [[جرمن علمي مٽاسٽا سروس]] (DAAD) جي سهڪار سان ''انٽرنيشنل ڊاڪٽوريٽ'' پروگرام جاري رکيو ويو. 2025ع تائين موجوده حڪمتِ عملي وارن تحقيقي مقصدن ۾ غير جرمن قوميت رکندڙ پروفيسرن جو تناسب وڌائي ڪل پروفيسرن جو 15 سيڪڙو ڪرڻ، گڏيل بين الاقوامي تحقيقي منصوبن جو انگ وڌائڻ، يورپي يونين جي تحقيقي فنڊنگ پروگرامن ۾ درخواستن ۽ منظوريءَ جي شرح بهتر ڪرڻ، يورپي تحقيقي ۽ جدت واري نيٽ ورڪن کي وڌائڻ، ۽ بون انٽرنيشنل گريجوئيٽ اسڪولز (BIGS) جي عالمي سڃاڻپ کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ شامل آهي. انهن مقصدن ۾ موجوده حڪمتِ عملي وارن شريڪ يونيورسٽين سان عالمي نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ، تحقيق، تدريس ۽ انتظام لاءِ نون شريڪ ادارن کي شامل ڪرڻ، يورپي يونيورسٽي نيٽ ورڪ جي مالي سهڪار هيٺ ''يورپي يونيورسٽي آف برين اينڊ ٽيڪنالاجي'' (NeurotechEU) جي قيام لاءِ جاري ڪوششن کي اڳتي وڌائڻ، آفريڪا، ايشيا ۽ لاطيني آمريڪا مان گهٽ ۾ گهٽ ٻن ملڪن کي بين الاقوامي سهڪار لاءِ ترجيحي ملڪ چونڊڻ، گڏيل ڊاڪٽوريٽ پروگرام قائم ڪرڻ، ۽ ٻن ملڪن جي گڏيل ڊاڪٽوريٽ پروگرامن کي وڌائڻ شامل آهن. [[File:2016-05-04-bonn-universitaet-innenansicht-saeulenhalle-05.jpg|thumb|اليڪٽورل محل جو ستونن وارو هال]] 2025ع تائين تدريس جي حڪمتِ عملي جا مقصد تدريسي پروگرامن جي ڊجيٽل بين الاقواميت، انگريزي ٻوليءَ ۾ بيچلر سطح جي تدريسي ماڊيولن جو تعداد وڌائڻ، خاص طور بيچلر پروگرامن ۾ ايندڙ بين الاقوامي مٽاسٽا وارن شاگردن جو انگ وڌائڻ، [[ايراسمس پروگرام|گلوبل ايڪسچينج پروگرام]] ذريعي ٻاهر ويندڙ شاگردن جي حرڪت وڌائڻ، ۽ گهٽ نمائندگي رکندڙ شاگردن لاءِ تعليم تائين رسائي بهتر بڻائڻ آهن. انهن مقصدن ۾ مرڪزي انتظامي خدمتن کي [[ٻه لساني]] بڻائڻ، عملي لاءِ پرڏيهي ٻولين ۽ بين الثقافتي صلاحيتن جي تربيت جا وڌيڪ موقعا فراهم ڪرڻ، فيڪلٽين، شعبن ۽ ادارن ۾ موجود بين الاقواميت جي ڍانچي کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ، بون يونيورسٽي ۾ بين الاقوامي شاگردن ۽ محققن لاءِ خدمتن کي ڊجيٽل بڻائڻ، ۽ بون يونيورسٽي جي عالمي تشهير ۽ عوامي لاڳاپن کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ شامل آهن. يونيورسٽي جي ٻين حڪمتِ عملي وارن مقصدن ۾ بون يونيورسٽي ۽ [[گڏيل قومن جي يونيورسٽي]] جي وچ ۾ ٻطرفي سهڪار کي وڌائڻ، بون ۾ سرگرم بين الاقوامي علمي ۽ سائنسي تنظيمن سان تعاون کي مضبوط ڪرڻ، علائقي ۾ قائم [[خانگي شعبو|خانگي شعبي]] جي ادارن سان وڌيڪ سهڪار، بين الاقواميت سان لاڳاپيل منصوبن ۾ بون شهر سان ويجهو تعاون، ۽ [[پائيداري ۽ تبديليءَ جو منصوبو|پائيداري پاليسي]] جي عالمي مرڪز طور بون شهر جي سڃاڻپ سان هم آهنگ ڊگهي مدي وارا بين الاقواميت جا منصوبا تيار ڪرڻ شامل آهن.==علمي پروفائل== ===تحقيقي ادارا=== [[File:Bonn, Max-Planck-Institut für Mathematik (Vivatsgasse) -- 2016 -- 3993.jpg|left|thumb|244x244px|[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ميٿميٽڪس]]، هڪ نامور تحقيقي ادارو، جيڪو بون يونيورسٽي جي عالمن سان لاڳاپيل آهي]] فرانز يوزف ڊولگر انسٽيٽيوٽ [[ديرين قديم دور]]، خاص طور ان دور ۾ عيسائين، يهودين ۽ مشرڪن جي وچ ۾ لاڳاپن ۽ رابطن جو مطالعو ڪري ٿو. هي ادارو {{Lang|de|ريئال ليڪسيڪون فئر انٽيڪي اونڊ ڪرسٽنٽوم}} شايع ڪري ٿو، جيڪا [[جرمن ٻولي]] جي هڪ [[انسائيڪلوپيڊيا]] آهي ۽ ديرين قديم دور ۾ ابتدائي عيسائيت جي تاريخ تي مشتمل آهي. هن اداري جو نالو چرچ جي مؤرخ [[فرانز يوزف ڊولگر]] جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو 1929ع کان 1940ع تائين يونيورسٽي ۾ الهيات جو پروفيسر رهيو.<ref>{{cite web |author = F.J. Dölger-Institut |title = Official Homepage of the F.J. Dölger-Institut |url = http://www.antike-und-christentum.de/index.php?scr=home&lang=en |access-date = 8 February 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090314031849/http://www.antike-und-christentum.de/index.php?scr=home&lang=en |archive-date = 14 March 2009 |url-status = dead }}</ref> غيرمسلسل رياضيات جو تحقيقي ادارو [[غيرمسلسل رياضيات]] ۽ ان جي استعمالن، خاص طور [[ترڪيبي بهتري]] ۽ [[گڏيل سرڪٽ|ڪمپيوٽر چِپ]] جي ڊزائن تي تحقيق ڪري ٿو. هي ادارو [[آءِ بي ايم]] ۽ [[ڊوئچي پوسٽ]] سان گڏيل سهڪار ڪري ٿو.<ref>{{cite web | author = Research Institute for Discrete Mathematics | title = Research of the Institute for Discrete Mathematics | url = http://www.or.uni-bonn.de/research/research.eng.html | access-date = 8 February 2008 }}</ref> هن اداري جي محققن [[آءِ بي ايم ڊيپ بلو]] شطرنج ڪمپيوٽر کي وڌيڪ بهتر بڻايو.<ref>{{cite web|last=Karnbach |first=Bodo |title=Chip-Design mit diskreter Mathematik – Weltweit erfolgreiche Kooperation verlängert |date=October 2000 |url=http://www.uni-protokolle.de/nachrichten/id/63809 |access-date=8 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930155332/http://www.uni-protokolle.de/nachrichten/id/63809/ |archive-date=30 September 2007}}</ref> [[File:Biomedizinisches Zentrum II.jpg|thumb|215x215px|حياتياتي طب جو مرڪز، بون]] [[Image:Bonn caesar.jpg|thumb|right|[[اعليٰ يورپي اڀياس ۽ تحقيق جو مرڪز]]]] بيٿي سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس مختلف ادارن سان لاڳاپيل نظرياتي طبعيات دانن ۽ رياضي دانن جو گڏيل ادارو آهي، جيڪي بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهن. هانس بيٿي جي فڪري روايت موجب، هي مرڪز نظرياتي ۽ رياضيائي طبعيات جي وسيع ميدانن ۾ تحقيق کي فروغ ڏئي ٿو. هن مرڪز جي سرگرمين ۾ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا مهمان محقق پروگرام، مخصوص تحقيقي موضوعن تي ورڪشاپون، بيٿي سيمينار سيريز، ۽ گريجوئيٽ شاگردن لاءِ ليڪچر ۽ سيمينار شامل آهن.<ref>{{cite web | author = Bethe Center for Theoretical Physics | title = Official Homepage of the BCTP | url = http://www.bctp.uni-bonn.de/ | access-date = 25 March 2009 }}</ref> حياتياتي سائنسن ۾ اخلاقيات لاءِ جرمن حوالاتي مرڪز (جرمن: {{Lang|de|ڊوئچس ريفرينٽس سينٽرم فئر ايٿڪ اِن ڊين بائيو ويسنشافٽن}}) 1999ع ۾ قائم ڪيو ويو. اهو [[جارج ٽائون يونيورسٽي]] جي ''نيشنل ريفرينس سينٽر فار بايو ايٿڪس لٽريچر'' جي نموني تي ٺاهيو ويو هو. هي مرڪز حياتياتي سائنسن جي شعبن ۾ ڪم ڪندڙ ماهرن ۽ محققن کي سائنسي معلومات تائين رسائي فراهم ڪري ٿو ۽ جرمني ۾ پنهنجي نوعيت جو واحد ادارو آهي.<ref>{{cite web | author = German Reference Center for Ethics in the Life Science | title = Official Homepage of the DRZE | url = http://www.drze.de | access-date = 8 February 2008 }}</ref> [[File:IZA Bonn 2008.jpg|thumb|2008ع ۾ انسٽيٽيوٽ فار دي اسٽڊي آف ليبر جو هيڊڪوارٽر]] 1991ع ۾ جرمن حڪومت طرفان جرمني جي گاديءَ جو هنڌ بون مان برلن منتقل ڪرڻ جي فيصلي کان پوءِ، بون شهر کي وفاقي حڪومت طرفان وڏي پئماني تي مالي معاوضو ڏنو ويو. ان جي نتيجي ۾ 1995ع ۾ ٽي تحقيقي ادارا قائم ڪيا ويا، جن مان ٻه بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل آهن: * [[يورپي انضمام جي اڀياس جو مرڪز]] (جرمن: {{Lang|de|سينٽرم فئر يوروپيشي انٽيگريشنس فورشنگ}}) [[يورپي انضمام]] جي عمل جي قانوني، معاشي ۽ سماجي اثرن جو مطالعو ڪري ٿو. هي ادارو ڪيترائي گريجوئيٽ پروگرام هلائي ٿو ۽ شاگردن لاءِ گرما جي اسڪولن جو پڻ اهتمام ڪري ٿو.<ref>{{cite web | author = Center for European Integration Studies | title = Official Homepage of the ZEI | url = http://www.zei.de/index2_e.html | access-date = 8 February 2008 }}</ref> * ترقياتي تحقيق جو مرڪز (جرمن: {{Lang|de|سينٽرم فئر اينٽوِڪلنگس فورشنگ}}) بين الشعباتي نقطهٔ نظر سان عالمي ترقيءَ تي تحقيق ڪري ٿو ۽ بين الاقوامي ترقيءَ ۾ ڊاڪٽوريٽ پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.<ref>{{cite web |author = Center for Development Research |title = Official Homepage of the ZEF |url = http://www.zef.de/aboutzef.0.html |access-date = 8 February 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080227042603/http://www.zef.de/aboutzef.0.html |archive-date = 27 February 2008 |url-status = dead }}</ref> * [[اعليٰ يورپي اڀياس ۽ تحقيق جو مرڪز]] (CAESAR) هڪ بين الشعباتي اطلاقي تحقيقي ادارو آهي. هتي نينوتيڪنالاجي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ طبي ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هي ادارو هڪ خانگي فائونڊيشن آهي، پر بون يونيورسٽي سان ويجهي تعاون ۾ ڪم ڪري ٿو. [[انسٽيٽيوٽ فار دي اسٽڊي آف ليبر]] (جرمن: {{Lang|de|فورشنگس انسٽيٽيوٽ تسور زوڪونفٽ ڊير آربائيٽ}}) هڪ خانگي تحقيقي ادارو آهي، جنهن کي [[ڊوئچي پوسٽ]] مالي سهڪار فراهم ڪري ٿي. هي ادارو محنت جي معاشيات تي تحقيق ڪري ٿو ۽ مزدور مارڪيٽ سان لاڳاپيل پاليسين بابت صلاحون پڻ ڏئي ٿو. اهو هر سال ''IZA انعام براءِ محنت جي معاشيات'' پڻ عطا ڪري ٿو. بون يونيورسٽي جي معاشيات واري شعبي ۽ هن اداري جي وچ ۾ ويجهو تعاون موجود آهي. [[File:Max Planck Institute Radioastronomie Bonn.jpg|left|thumb|200x200px|[[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ريڊيو فلڪيات]]]] [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ميٿميٽڪس]] (جرمن: {{Lang|de|ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فئر ميٿميٽڪ}}) [[ميڪس پلانڪ سوسائٽي]] جو حصو آهي، جيڪا جرمني جي سائنسي تحقيقي ادارن جو هڪ نيٽ ورڪ آهي. هي ادارو 1980ع ۾ [[فريڊرش هرٽسيبروخ]] طرفان قائم ڪيو ويو. [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ريڊيو فلڪيات]] (جرمن: {{Lang|de|ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فئر ريڊيو آسٽرونومي}}) 1966ع ۾ ميڪس پلانڪ سوسائٽي جي اداري طور قائم ٿيو. هي [[ايفيلسبرگ]] ۾ واقع ريڊيو دوربين هلائي ٿو. [[ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ فار ريسرچ آن ڪليڪٽو گڊز]] (جرمن: {{Lang|de|ميڪس پلانڪ انسٽيٽيوٽ تسور ايرفورشنگ فون گيمائنشافٽس گيٽرن}}) 1997ع ۾ هڪ تحقيقي گروهه طور شروع ٿيو ۽ 2003ع ۾ ميڪس پلانڪ سوسائٽي جي اداري طور قائم ڪيو ويو. هي ادارو قانوني ۽ معاشي نقطهٔ نظر کان گڏيل وسيلن ۽ گڏيل مفادن تي تحقيق ڪري ٿو. معاشيات ۽ عصبي سائنس جو مرڪز، جيڪو 2009ع ۾ [[ڪرسچن ايلگر]]، [[گوٽفريڊ وِلهم ليبنيز انعام]] يافته [[آرمين فالڪ]]، [[مارٽن رائوٽر]] ۽ [[برنڊ ويبر]] طرفان قائم ڪيو ويو، [[نيورو اڪنامڪس]] جي شعبي ۾ بين الشعباتي تحقيق لاءِ هڪ عالمي پليٽ فارم فراهم ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.cens.uni-bonn.de/|title=Center for Economics and Neuroscience – Zentrale wissenschaftliche Einrichtung der Universität Bonn|website=www.cens.uni-bonn.de}}</ref><ref>http://www3.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/304-2011 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516025444/https://www.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/304-2011 |date=2016-05-16 }} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/304-2011 |access-date=17 July 2026 |archive-date=16 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160516025444/https://www.uni-bonn.de/Pressemitteilungen/304-2011 |url-status=bot: unknown}} Press release of the University of Bonn concerning the official welcoming of the center</ref> هن مرڪز ۾ تجرباتي معاشيات جي ليبارٽري شامل آهي، جتي هڪ ئي وقت ڪمپيوٽر ذريعي 24 شرڪت ڪندڙن تي رويوياتي تجربا ڪري سگهجن ٿا. ان سان گڏ ٻه [[مقناطيسي گونج تصويرڪشي]] (MRI) اسڪينر موجود آهن، جيڪي رابطي وارن رويوياتي تجربن ۽ فعالي تصويرڪشي لاءِ استعمال ٿين ٿا، جڏهن ته مختلف جينياتي گهڻ رُخن (پوليمارفزم) جي جينياتي سڃاڻپ لاءِ حياتياتي ماليڪيولي ليبارٽري پڻ قائم آهي. ===تحقيق=== بون يونيورسٽي جي محققن سائنس ۽ انسانيات ٻنهي شعبن ۾ بنيادي نوعيت جون علمي خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. طبعيات ۾ هتان جي محققن [[ڪواڊروپول آئن ٽريپ]] ۽ [[گائسلر ٽيوب]] تيار ڪيا، [[ريڊيو لهرون]] دريافت ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، [[ڪيٿوڊ ڪرڻن]] جي وضاحت ۾ نمايان حصو ورتو ۽ [[متغير تاري جي سڃاڻپ]] وارو نظام تيار ڪيو. ڪيميا ۾ محققن [[ايلي سائيڪلڪ مرڪب]]ن ۽ [[بينزين]] جي سمجهه ۾ اهم واڌارو آندو. موادي سائنس ۾ هنن [[لوٽس اثر]] جي وضاحت ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو. رياضيات ۾ بون يونيورسٽي جي استادن جديد [[ٽوپولوجي]] ۽ [[الجبرائي جاميٽري]] جي ترقيءَ ۾ بنيادي خدمتون سرانجام ڏنيون. [[هرٽسيبروخ–ريمان–روخ نظريو]]، [[لپشٽز تسلسل]]، [[پيٽري نيٽ]]، [[شونهاگي–شٽراسن الگورٿم]]، [[فالٽنگس جو نظريو]] ۽ [[ٽوپلٽز ميٽرڪس]] سڀئي بون يونيورسٽي جي رياضي دانن جي نالن سان منسوب آهن. بون يونيورسٽي جي معاشيات جي ماهرن [[راندي جو نظريو|راندي جي نظريي]] ۽ [[تجرباتي معاشيات]] ۾ بنيادي علمي خدمتون انجام ڏنيون. بون يونيورسٽي جي تدريسي عملي ۾ شامل نامور مفڪرن ۾ شاعر [[آگسٽ وِلهم شليگل]]، مؤرخ [[بارٿولڊ جارج نيبور]]، علمِ الهيات جا ماهر [[ڪارل بارت]] ۽ [[پوپ بينيڊڪٽ سورهون|جوزف راٽسنگر]]، ۽ شاعر [[ايرنسٽ مورٽز آرنڊٽ]] شامل آهن. [[File:Gebäude der Landwirtschaftskammer Rheinland 2021.jpg|alt=Endenicher Allee 60|thumb|310x310px|اينڊينيشر آلي 60، [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]] جي ڇهن عمارتن مان هڪ]] يونيورسٽي وٽ [[جرمن سائنس فائونڊيشن]] جي مالي سهڪار سان هلندڙ گڏيل تحقيق جا نَوَ مرڪز ۽ پنج تحقيقي يونٽ موجود آهن، ۽ اها هر سال ٻاهرين ذريعن کان 75 ملين يورو کان وڌيڪ تحقيقي فنڊ حاصل ڪري ٿي. 2006ع ۾ جرمن حڪومت جي ''ايڪسيلينس انيشيئيٽو'' جي نتيجي ۾ [[هاوسڊورف سينٽر فار ميٿميٽڪس]] قائم ڪيو ويو، جيڪو هن منصوبي تحت قائم ڪيل قومي سطح جي سترهن ''ڪلسٽر آف ايڪسيلينس'' مان هڪ هو. ان سان گڏ اڳ ۾ موجود [[بون گريجوئيٽ اسڪول آف اڪنامڪس]] (BGSE) کي پڻ وڌيڪ وسعت ڏني وئي. ''ايڪسيلينس انيشيئيٽو'' جي نتيجي ۾ [[بون-ڪولون گريجوئيٽ اسڪول آف فزڪس اينڊ آسٽرونامي]] پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڪولون يونيورسٽي]] سان گڏيل سهڪار هيٺ آنرز ماسٽرز ۽ پي ايڇ ڊي پروگرام هلائي ٿو. نومبر 2008ع ۾ بيٿي سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس پڻ قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بون ۾ رياضي دانن ۽ نظرياتي طبعيات دانن جي وچ ۾ ويجهو علمي رابطن کي هٿي ڏيڻ هو. هي مرڪز باقاعدي مهمان محققن جي آمد، سيمينارن ۽ ورڪشاپن جو پڻ اهتمام ڪري ٿو، جن جا موضوع [[اسٽرنگ نظريو]]، [[ايٽمي طبعيات]]، [[ڪنڊينسڊ ميٽر]] ۽ ٻيا لاڳاپيل شعبا شامل آهن. ===درجابنديون=== {{Infobox Germany university rankings | QS = 239 | QS_N = 14 | QS_year = 2024 | QS_ref = <ref name="QS">{{cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2024|title=ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي 2024ع|access-date=16 July 2023|website=[[ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي]]}}</ref> | THE = 91 | THE_N = 6 | THE_year = 2024 | THE_ref = <ref name="THE">{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking|title=عالمي يونيورسٽي درجابندي 2024ع|access-date=27 September 2023|website=[[ٽائمز هائر ايجوڪيشن عالمي يونيورسٽي درجابندي]]|date=27 September 2023 }}</ref> | ARWU = 67 | ARWU_N = 4 | ARWU_year = 2023 | ARWU_ref = <ref name="ARWU">{{cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2023|title=2023ع جي عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي|website=[[عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي]]|access-date=15 August 2023}}</ref> | ARWU_Subject1_title = رياضيات | ARWU_Subject1 = 15 | ARWU_Subject1_N = 1 | ARWU_Subject1_year = 2022 | ARWU_Subject1_ref = <ref name="ARWUSubject">{{cite web|url=https://www.shanghairanking.com/rankings/gras/2022|title=شنگهائي رينڪنگ جي علمي مضمونن جي عالمي درجابندي 2022ع|website=[[عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي]]|access-date=2023-08-02}}</ref> | QS_Subject1_title = رياضيات | QS_Subject1 = 39 | QS_Subject1_N = 1 | QS_Subject1_year = 2023 | QS_Subject1_ref = <ref name="QSSubject">{{cite web|url=https://www.topuniversities.com/subject-rankings/2022|title=مضمونن موجب ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي 2022ع|date=23 March 2023|website=[[ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي]]}}</ref> }} 2024ع جي [[ڪيو ايس عالمي يونيورسٽي درجابندي]] ۾ بون يونيورسٽي عالمي سطح تي 239هين ۽ جرمني ۾ 14هين نمبر تي هئي.<ref name="QS"/> ان کان علاوه، [[ٽائمز هائر ايجوڪيشن عالمي يونيورسٽي درجابندي]] ۾ يونيورسٽيءَ کي نمايان طور وڌيڪ مٿانهون مقام حاصل ٿيو، جتي اها 2023ع لاءِ عالمي سطح تي 91هين ۽ ملڪ اندر ڇهين نمبر تي رهي.<ref name="THE"/> يونيورسٽيءَ جي سڀ کان مٿانهين مجموعي درجابندي [[عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي]] ۾ رهي، جنهن ۾ اها 2023ع دوران عالمي سطح تي 67هين ۽ جرمني ۾ چوٿين نمبر تي هئي.<ref name="ARWU"/> 2023ع جي رياضيات بابت ڪيو ايس درجابندي موجب، يونيورسٽي عالمي سطح تي 39هين نمبر تي ۽ جرمني جي سڀ کان مٿانهين درجي واري اداري طور پهرين نمبر تي هئي.<ref name="QSSubject"/> 2022ع جي رياضيات بابت عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابندي پڻ هن شهرت کي وڌيڪ مضبوط ڪري ٿي، جنهن ۾ يونيورسٽي دنيا ۾ 15هين ۽ جرمني ۾ پهرين نمبر تي رهي.<ref name="ARWUSubject"/> {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 90%" |+ ڪيو ايس مضمونن جي درجابندي 2023ع<ref name="QSSubject" /> ! مضمون !! عالمي !! قومي |- ! {{Left|فنون ۽ انسانيات}} ! data-sort-value="236" | {{Rise|size=9}}&nbsp;236 ! data-sort-value="13" | {{Same position|size=9}}&nbsp;13 |- | الهيات، ديني علم ۽ مذهبي اڀياس | data-sort-value="101–140" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;101–140}} | data-sort-value="11–12" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;11–12}} |- | آثار قديمه | data-sort-value="51–100" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–100}} | data-sort-value="6–8" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;6–8}} |- | انگريزي ٻولي ۽ ادب | data-sort-value="251–300" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;251–300}} | data-sort-value="10–12" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;10–12}} |- | تاريخ | data-sort-value="151–200" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;151–200}} | data-sort-value="9–12" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;9–12}} |- | جديد ٻوليون | data-sort-value="201–250" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–250}} | data-sort-value="10–13" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;10–13}} |- | [[فلسفو]] | data-sort-value="51–100" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;51–100}} | data-sort-value="5–7" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;5–7}} |- ! {{Left|[[انجنيئرنگ]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]]}} ! دستياب ناهي ! دستياب ناهي |- | [[ڪمپيوٽر سائنس]] ۽ [[انفارميشن سائنس|معلوماتي نظام]] | data-sort-value="251–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;251–300}} | data-sort-value="13–14" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;13–14}} |- ! {{Left|[[حياتيات|حياتياتي سائنسون]] ۽ [[طب]]}} ! data-sort-value="150" | {{Fall|size=9}}&nbsp;150 ! data-sort-value="8" | {{Fall|size=9}}&nbsp;8 |- | زراعت ۽ ٻيلن جي سائنس | data-sort-value="66" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;66}} | data-sort-value="4" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;4}} |- | حياتياتي سائنسون | data-sort-value="117" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;117}} | data-sort-value="8" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;8}} |- | ڏندن جي طب | data-sort-value="51–80" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–80}} | data-sort-value="1–4" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;1–4}} |- | طب | data-sort-value="151–200" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;151–200}} | data-sort-value="8–13" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;8–13}} |- | دواسازي ۽ دوائن جي علم | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–9" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;7–9}} |- ! {{Left|قدرتي سائنسون}} ! data-sort-value="96" | {{Fall|size=9}}&nbsp;96 ! data-sort-value="7" | {{Same position|size=9}}&nbsp;7 |- | ارضياتي ۽ سامونڊي سائنسون | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–13" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;7–13}} |- | جاگرافي | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="4–7" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;4–7}} |- | ارضيات | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–13" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;7–13}} |- | جيوفزڪس | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–13" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;7–13}} |- | رياضيات | data-sort-value="39" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;39}} | data-sort-value="1" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;1}} |- ! {{Left|سماجي سائنسون ۽ انتظام}} ! data-sort-value="275" | {{Rise|size=9}}&nbsp;275 ! data-sort-value="10" | {{Same position|size=9}}&nbsp;10 |- | معاشيات ۽ اقتصادسنجي | data-sort-value="50" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;50}} | data-sort-value="3" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3}} |- | قانون ۽ قانوني اڀياس | data-sort-value="201–250" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–250}} | data-sort-value="9–12" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;9–12}} |- |} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 90%" |+ ٽائمز هائر ايجوڪيشن مضمونن جي درجابندي 2023ع<ref name="THESubject">{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/by-subject|title=مضمونن موجب عالمي يونيورسٽي درجابندي|access-date=27 October 2022|website=[[ٽائمز هائر ايجوڪيشن عالمي يونيورسٽي درجابندي]]}}</ref> ! مضمون !! عالمي !! قومي |- | فنون ۽ انسانيات | data-sort-value="201–250" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–250}} | data-sort-value="18–20" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;18–20}} |- | ڪاروبار ۽ معاشيات | data-sort-value="71" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;71}} | data-sort-value="4" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;4}} |- | سماجي سائنسون | data-sort-value="251–300" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;251–300}} | data-sort-value="18–21" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;18–21}} |- | ڪمپيوٽر سائنس | data-sort-value="99" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;99}} | data-sort-value="8" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;8}} |- | ڪلينيڪي ۽ صحت جون سائنسون | data-sort-value="176–200" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;176–200}} | data-sort-value="11" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;11}} |- | حياتياتي سائنسون | data-sort-value="86" | {{Center|1={{Rise|size=9}}&nbsp;=86}} | data-sort-value="9" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;9}} |- | طبعي سائنسون | data-sort-value="39" | {{Center|1={{Rise|size=9}}&nbsp;=39}} | data-sort-value="4" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;4}} |- | نفسيات | data-sort-value="251–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;251–300}} | data-sort-value="24" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;24}} |- |} {{col-break|gap=0.5em}} {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 90%" |+ عالمي يونيورسٽين جي علمي درجابنديءَ جي مضمونن واري درجابندي 2022ع<ref name="ARWUSubject" /> ! مضمون !! عالمي !! قومي |- ! colspan="3" | قدرتي سائنسون |- | رياضيات | data-sort-value="15" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;15}} | data-sort-value="1" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;1}} |- | طبعيات | data-sort-value="51–75" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–75}} | data-sort-value="3–5" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3–5}} |- | ڪيميا | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="16–25" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;16–25}} |- | ارضياتي سائنسون | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="17–23" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;17–23}} |- | جاگرافي | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="3–7" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3–7}} |- | وايومنڊلي سائنس | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="7–10" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;7–10}} |- ! colspan="3" | انجنيئرنگ |- | ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ | data-sort-value="301–400" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;301–400}} | data-sort-value="11–13" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;11–13}} |- | ماحولياتي سائنس ۽ انجنيئرنگ | data-sort-value="401–500" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;401–500}} | data-sort-value="22–28" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;22–28}} |- | آبي وسيلا | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="4–8" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;4–8}} |- | خوراڪ جي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="3–6" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3–6}} |- | حياتياتي ٽيڪنالاجي | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="14–25" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;14–25}} |- ! colspan="3" | حياتياتي سائنسون |- | حياتياتي سائنسون | data-sort-value="76–100" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;76–100}} | data-sort-value="6–11" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;6–11}} |- | انساني حياتياتي سائنسون | data-sort-value="51–75" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–75}} | data-sort-value="6–8" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;6–8}} |- | زرعي سائنسون | data-sort-value="46" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;46}} | data-sort-value="3" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;3}} |- ! colspan="3" | طبي سائنسون |- | ڪلينيڪي طب | data-sort-value="201–300" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;201–300}} | data-sort-value="14–22" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;14–22}} |- | عوامي صحت | data-sort-value="301–400" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;301–400}} | data-sort-value="12–22" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;12–22}} |- | ڏندن جي طب ۽ وات جون سائنسون | data-sort-value="51–75" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–75}} | data-sort-value="3–4" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;3–4}} |- | طبي ٽيڪنالاجي | data-sort-value="76–100" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;76–100}} | data-sort-value="13–15" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;13–15}} |- | دواسازي ۽ دوائن جون سائنسون | data-sort-value="51–75" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;51–75}} | data-sort-value="5–6" | {{Center|{{Fall|size=9}}&nbsp;5–6}} |- ! colspan="3" | سماجي سائنسون |- | معاشيات | data-sort-value="39" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;39}} | data-sort-value="1" | {{Center|{{Same position|size=9}}&nbsp;1}} |- | انگ اکر | data-sort-value="101–150" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;101–150}} | data-sort-value="4–6" | {{Center|{{Rise|size=9}}&nbsp;4–6}} |- |} {{col-end}} === حڪمت عملي وارا شراڪتي يونيورسٽيون === [[بون يونيورسٽي]] دنيا جي مشهور اعليٰ تعليمي ادارن سان مختلف قسمن جا لاڳاپا برقرار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=University Partnerships |url=https://www.uni-bonn.de/en/international/international-profile/partnerships-and-cooperations-worldwide/university-partnerships |access-date=25 March 2022 |website=Universität Bonn |language=en}}</ref> پنهنجي عالمن، ادارن ۽ فئڪلٽين جي بيشمار تحقيقي سهڪار کان علاوه، بون يونيورسٽي وٽ 70 کان وڌيڪ عالمي اعليٰ تعليمي ادارن سان بين-فئڪلٽي شراڪتداريءَ جو نيٽ ورڪ پڻ موجود آهي. 2023ع ۾ بون پنهنجي اڳوڻين شراڪتي يونيورسٽين سان لاڳاپن کي وڌيڪ مضبوط ڪندي [[گلوبل يونيورسٽيز فار سوسائٽل امپيڪٽ]] (GUSI) نيٽ ورڪ قائم ڪيو، جنهن ۾ [[ايموري يونيورسٽي]]، [[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊريوز يونيورسٽي]] ۽ [[واسيدا يونيورسٽي]] شامل آهن، ته جيئن تعليم، تحقيق، قيادت ۽ جدت جي شعبن ۾ سهڪار کي فروغ ڏنو وڃي.<ref>{{cite news |title=Global Network Officially Launched |url=https://www.uni-bonn.de/en/news/069-2023 |work=Universität Bonn |date=10 May 2023 |archive-date=16 April 2026 |access-date=17 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416021607/https://www.uni-bonn.de/en/news/069-2023 |url-status=dead }}</ref> ==== آفريڪا ==== * گھانا: [[گھانا يونيورسٽي]]، [[ڪوامي نڪروما سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] (KNUST). * ڪينيا: [[نائيروبي يونيورسٽي]]. * مراڪش: [[محمد پنجين يونيورسٽي]]. ==== ايشيا ۽ اوشيانا ==== * آسٽريليا: [[آسٽريليا نيشنل يونيورسٽي]]، [[نيو سائوٿ ويلز يونيورسٽي]]، [[ميلبورن يونيورسٽي]]. * چين: [[پيڪنگ يونيورسٽي]]، [[بيجنگ ٻولي ۽ ثقافت يونيورسٽي]]، [[بيجنگ فارين اسٽڊيز يونيورسٽي]]، [[نانجنگ يونيورسٽي]]، [[شنگهائي جياو تونگ يونيورسٽي]]، [[ٽونگجي يونيورسٽي]]. * هانگ ڪانگ: [[چائنيز يونيورسٽي آف هانگ ڪانگ]]، [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]]. * جاپان: [[ڪيو يونيورسٽي]]، [[رڪيو يونيورسٽي]]، [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[سوڪوبا يونيورسٽي]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]]، [[واسيدا يونيورسٽي]]، [[ٽوڪيو يونيورسٽي]]. * سنگاپور: [[نيشنل يونيورسٽي آف سنگاپور]]. * ڏکڻ ڪوريا: [[ڪوريا يونيورسٽي]]، [[سيئول نيشنل يونيورسٽي]]، [[سوگانگ يونيورسٽي]]. * تائيوان: [[نيشنل چينگچي يونيورسٽي]]، [[نيشنل تائيوان يونيورسٽي]]، [[تامڪانگ يونيورسٽي]]. ==== يورپ ==== * چيڪيا: [[چارلس يونيورسٽي]]. * فرانس: {{lang|fr|[[ڪوليج ڊي فرانس]]|italic=no}}، [[پيرس سائنسز اي ليٽرس يونيورسٽي]]، [[پيرس-سڪلي يونيورسٽي]]، [[سوربون يونيورسٽي]]، [[اسٽراسبرگ يونيورسٽي]]، [[ٽولوز يونيورسٽي]]. * اٽلي: [[فلورنس يونيورسٽي]]. * لگزمبرگ: [[لگزمبرگ يونيورسٽي]]. * نيدرلينڊ: [[واگيننگن يونيورسٽي اينڊ ريسرچ]]. * پولينڊ: [[وارسا جي ڪارڊينل اسٽيفن ويشينسڪي يونيورسٽي]]، [[وارسا يونيورسٽي آف لائيف سائنسز]]، [[وارسا يونيورسٽي]]، [[وروٽسواف يونيورسٽي]]. * اسپين: [[بارسلونا جي خودمختيار يونيورسٽي]]، [[بارسلونا يونيورسٽي]]، [[ليون يونيورسٽي]]، [[سالامانڪا يونيورسٽي]]. * سوئٽزرلينڊ: [[باسل يونيورسٽي]]. * برطانيا: [[سينٽ اينڊريوز يونيورسٽي]]، [[واروڪ يونيورسٽي]]، [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]]. ==== اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا ==== * برازيل: [[ريو ڊي جينيرو جي پونٽيفيڪل ڪيٿولڪ يونيورسٽي]]، [[ريو ڊي جينيرو جي وفاقي يونيورسٽي]]. * چلي: [[ٽالڪا يونيورسٽي]]، [[چلي جي پونٽيفيڪل ڪيٿولڪ يونيورسٽي]]، [[چلي يونيورسٽي]]. * ڪينيڊا: [[برٽش ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[ناردرن برٽش ڪولمبيا يونيورسٽي]]، [[اوٽاوا يونيورسٽي]]، [[ٽورنٽو يونيورسٽي]]، [[ميڪ گل يونيورسٽي]]، [[يارڪ يونيورسٽي]]. * ميڪسيڪو: [[پويبلا جي ميرٽوريس خودمختيار يونيورسٽي]]. * آمريڪا: [[ايموري يونيورسٽي]]، [[ڪالامازو ڪاليج]]، [[لوزيانا اسٽيٽ يونيورسٽي]]، [[اوهايو اسٽيٽ يونيورسٽي]]، [[اسٽوني بروڪ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[فلوريڊا يونيورسٽي]]، [[ڪنساس يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف مسوري–سينٽ لوئس]]، [[نيو ميڪسيڪو يونيورسٽي]]، [[سدرن مسيسيپي يونيورسٽي]]، [[مسيسيپي يونيورسٽي]]، [[ٽينيسي يونيورسٽي]]، [[وسڪانسن–ميڊيسن يونيورسٽي]]، [[واشنگٽن اسٽيٽ يونيورسٽي]]. ==== وچ اوڀر ==== * افغانستان: [[ڪابل يونيورسٽي]]. * اسرائيل: [[يروشلم جي عبراني يونيورسٽي]]، [[ٽيڪنيون – اسرائيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[رائخمان يونيورسٽي]]، [[وائزمين انسٽيٽيوٽ آف سائنس]]. ==== علائقائي نيٽ ورڪ ==== * ABCD-J: [[آر ڊبليو ٽي ايڇ آخن يونيورسٽي]]، [[ڪولون يونيورسٽي]]، [[هائنرش هائني يونيورسٽي ڊسلڊورف]]، [[فورشونگسزينٽرم يوليش]]. * بون-فرينڪفرٽ-مينز: [[گوئٽي يونيورسٽي فرينڪفرٽ]]، [[مينز يونيورسٽي]]. ==== مضمون-مخصوص ==== بون يونيورسٽي هيٺين بين الاقوامي تحقيقي نيٽ ورڪن وسيلي ٻين يونيورسٽين سان ويجها لاڳاپا رکي ٿي: * GlobalMathNetwork: [[ايڪول نارمال سپيريئر (پيرس)]]، [[نيويارڪ يونيورسٽي]]، [[ڪيوٽو يونيورسٽي]]، [[پيڪنگ يونيورسٽي]]، [[واروڪ يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، برڪلي]]، [[پرنسٽن يونيورسٽي]]<ref name="docplayer.net"/> * European Doctoral Programme in Quantitative Economics: [[پومپيو فابرا يونيورسٽي]]، [[يورپي يونيورسٽي انسٽيٽيوٽ]]، [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، [[ڪي يو ليووين]]، [[ايڇ اي سي پيرس]]، [[تل ابيب يونيورسٽي]]. * TAKeOFF: [[ايل ايم يو ميونخ]]، [[ڪوامي نڪروما سائنس ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]] (KNUST)، [[تنزانيا انسٽيٽيوٽ فار ميڊيڪل ريسرچ]]، [[بيوا يونيورسٽي]]. * زرعي جدت: [[ايل ايم يو ميونخ]]، [[هوهنهايم يونيورسٽي]]، [[فورم فار ايگريڪلچرل ريسرچ اِن آفريڪا]] (FARA)، [[AGRODEP]]. * يورپي ثقافت ۽ سڃاڻپ: [[سوربون يونيورسٽي]]، [[فلورنس يونيورسٽي]]، [[ٽولوز يونيورسٽي]]، [[سينٽ اينڊريوز يونيورسٽي]]، [[سالامانڪا يونيورسٽي]]، [[وارسا يونيورسٽي]]، [[فرائبرگ يونيورسٽي]]، [[صوفيا يونيورسٽي]]، [[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا، اروائن]]. * UN-Bonn-Tokyo: [[گڏيل قومن جي يونيورسٽي]] == قابل ذڪر شخصيتون == {{main|بون يونيورسٽي سان لاڳاپيل شخصيتن جي فهرست}} هن وقت تائين [[بون يونيورسٽي]] جي استادن ۽ اڳوڻن شاگردن کي يارهن [[نوبل انعام]] ۽ پنج [[فيلڊز ميڊل]] ملي چڪا آهن: * نوبل انعام [[File:Nobel Prize.png|15px]]: ** [[ايميل فشر]]، اڳوڻو شاگرد: ڪيميا، 1902ع ** [[ياڪوبس هينريڪس فان 'ٽ هوف]]، اڳوڻو شاگرد: ڪيميا، 1901ع ** [[هارالڊ زور هاوزن]]، اڳوڻو شاگرد: جسمانيات ۽ طب، 2008ع ** [[والٽر روڊولف هيس]]، استاد: جسمانيات ۽ طب، 1949ع ** [[رائنهارڊ زيلٽن]]، استاد: معاشيات، 1994ع ** [[وولف گانگ پال]]، استاد: طبعيات، 1989ع ** [[لوئيجي پيرانڊيلو]]، اڳوڻو شاگرد: ادب، 1934ع ** [[اوٽو والاخ]]، استاد: ڪيميا، 1910ع ** [[پال يوهان لڊوگ فان هائزه]]، اڳوڻو شاگرد: ادب، 1910ع ** [[فلپ لينارڊ]]، استاد: طبعيات، 1905ع ** [[رائنهارڊ گينزل]]، اڳوڻو شاگرد: طبعيات، 2020ع * فيلڊز ميڊل: ** [[گرڊ فالٽنگز]]، 1986ع ** [[ماڪسم ڪونتسيوچ]]، 1998ع ** [[گريگوري مارگولس]]، 1978ع ** [[پيٽر شولتسه]]، 2018ع ** [[مارينا ويازووسڪا]]، 2022ع بون يونيورسٽي جي مشهور استادن ۽ اڳوڻن شاگردن مان ڪجهه هيٺيان آهن: * انسانيات جي شعبي ۾: <gallery class="center"> Image:Ernst_Moritz_Arndt_(cropped).gif|[[ايرنسٽ مورٽز آرنڊٽ]]<br />مورخ، ليکڪ، شاعر ۽ [[جرمن اتحاد]] جي اوڻيهين صديءَ واري تحريڪ جي باني شخصيتن مان هڪ Image:Pope Benedict XVI 2.jpg|[[پوپ بينيڊڪٽ سورهون]]<br />[[ڪيٿولڪ چرچ]] جو سربراهه ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] جو خودمختيار حڪمران Image:Joseph Karl Stieler's Beethoven mit dem Manuskript der Missa solemnis.jpg|[[لودوگ فان بيتهوون]]<br />موسيقار ۽ پيانو نواز Image:Max_bruch.jpg|[[ميڪس بروخ]]<br />موسيقار ۽ آرڪيسٽرا جو نگران Image:FranzBoas.jpg|[[فرانز بواس]]<br />بشريات جو ماهر ۽ جديد بشريات جو باني File:Bundesarchiv Bild 183-1989-0630-504, Heinrich Brüning.jpg|[[هائنرش بروننگ]]<br />1930ع کان 1932ع تائين [[وائيمار جمهوريه]] دوران [[جرمني جو چانسلر]] Image:Einde bezoek bondskanselier dr Ludwig Erhard en gaf persconferentie in het Haag, Bestanddeelnr 916-1330.jpg|[[لودوگ ايرهارڊ]]<br />1963ع کان 1966ع تائين (اولهه) جرمني جو ٻيو چانسلر Image:Konrad Duden 1829-1911.jpg|[[ڪونراڊ ڊوڊن]]<br />لسانيات جو ماهر ۽ جرمن لغت [[ڊوڊن]] جو باني Image:Walter_Eucken2.jpg|[[والٽر اوئڪن]]<br />[[فرائبرگ اسڪول]] جو معاشيات دان، [[آرڊولبرلزم]] جو باني ۽ [[سماجي منڊي معيشت]] جي تصور جو واضع ڪندڙ File:Emperor Friedrich III.png|[[فريڊرڪ ٽيون، جرمن شهنشاهه]]<br />جرمن شهنشاهه File:Bundesarchiv Bild 146-1968-101-20A, Joseph Goebbels.jpg|[[جوزف گوئبلز]]<br />نازي سياستدان ۽ نازي جرمني جو پروپيگنڊا وارو وزير File:Habermas10 (14298469242).jpg|[[يورگن هابرماس]]<br />فلسفي ۽ سماجيات جو ماهر File:Heinrich Heine-Oppenheim.jpg|[[هائنرش هائني]]<br />شاعر، اديب ۽ ادبي نقاد File:Moses-Hess.jpg|[[موسس هيس]]<br />فلسفي ۽ [[ليبر صهيونيت]] جي باني شخصيتن مان هڪ File:AxelHonneth2.JPG|[[اڪسل هونيت]]<br />فلسفي ۽ ''[[انسٽيٽيوٽ فار سوشل ريسرچ]]'' جو ڊائريڪٽر File:Sheik-Umarr Mikailu Jah.jpg|[[شيخ عمر ميڪائيلو جاه]]<br />سرجن ۽ سياستدان File:2017-03-26 Oskar Lafontaine by Sandro Halank–3.jpg|[[اوسڪار لافونتين]]<br />[[زارلينڊ]] جو وزيراعليٰ، جرمني جو ناڻي وارو وفاقي وزير، [[جرمن سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ بعد ۾ [[دي ليفٽ (جرمني)]] جو اڳواڻ File:Grundsteinlegung MiQua-7004 (cropped).jpg|[[آرمين لاشيٽ]]<br />[[جرمني جي ڪرسچن ڊيموڪريٽڪ يونين]] جو اڳواڻ ۽ [[اتر رائين-ويسٽفاليا]] جو وزيراعليٰ File:2020-02-14 Christian Lindner (Bundestagsprojekt 2020) by Sandro Halank–2.jpg|[[ڪرسچن لنڊنر]]<br />[[جرمني جي فري ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جو اڳواڻ File:Bernd Lucke (2014).jpg|[[برنڊ لُڪي]]<br />معاشيات جو ماهر ۽ ''[[الٽرنيٽو فار جرمني]]'' جو گڏيل باني File:Thomas Mann in 1926.jpg|[[ٿامس مان]]<br />[[ادب ۾ نوبل انعام]] يافته ناول نگار File:Karl Marx 001.jpg|[[ڪارل مارڪس]]<br />فلسفي، معاشيات دان، مورخ، سماجيات دان، سياسي مفڪر، صحافي ۽ سوشلسٽ انقلابي File:Josef Mengele, Auschwitz. Album Höcker (cropped) b.jpg|[[جوزف مينگلي]]<br />[[شوتس شٽافل]] (SS) جو آفيسر، طبيب، بشريات جو ماهر ۽ نازي جنگي ڏوهاري File:2019-02-05 Andrea Nahles-4936.jpg|[[اينڊريا ناهلس]]<br />[[جرمن سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ اڳوڻي وفاقي وزير براءِ محنت ۽ سماجي معاملا File:Nietzsche187a.jpg|[[فريڊرڪ نٽشي]]<br />فلسفي، ثقافتي نقاد، موسيقار، شاعر ۽ لسانيات جو ماهر File:Thilo Sarrazin Leipziger Buchmesse 2014.JPG|[[ٿيلو سارازين]]<br />سياستدان ۽ جرمني ۾ مسلمان مهاجرن بابت تڪراري ڪتابن جو ليکڪ File:Bundesarchiv Bild 183-19000-2453, Robert Schuman.jpg|[[رابرٽ شومان]]<br />سياستدان ۽ [[يورپي يونين]] جي باني شخصيتن مان هڪ File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|[[جوزف شومپيٽر]]<br />سياسي معاشيات دان File:Carl-Schurz.jpg|[[ڪارل شورز]]<br />جرمن انقلابي، آمريڪي سياستدان، صحافي، سڌارڪ ۽ آمريڪا جو 13هون گهرو وزير File:Ferdinand Tönnies.jpg|[[فرڊيننڊ ٽونيز]]<br />سماجيات دان، معاشيات دان ۽ فلسفي File:Ministru prezidents Valdis Dombrovskis tiekas ar Vācijas ārlietu ministru Gvido Vestervelli (7849819858) (cropped).jpg|[[گائيڊو ويسٽرويله]]<br />جرمني جو پرڏيهي وزير، 2009ع کان 2011ع تائين نائب چانسلر، ۽ انهن عهدن تي فائز ٿيندڙ پهريون کليل هم جنس پرست شخص File:Kaiser Wilhelm II of Germany - 1902.jpg|[[ولهيلم ٻيون]]<br />جرمن شهنشاهه </gallery> * قدرتي سائنسن جي شعبي ۾: <gallery class="center"> File:Friedrich Wilhelm August Argelander 1852.jpg|[[فريڊرش ولهيلم آگسٽ آرگيلينڊر]]<br />فلڪيات دان File:Caratheodory Constantin Greek.JPG|[[ڪانسٽنٽين ڪارٿيئڊوري]]<br />رياضيدان File:Peter Gustav Lejeune Dirichlet.jpg|[[پيٽر گستاف ليجون ڊيرشلي]]<br />رياضيدان File:Gerd Faltings MFO.jpg|[[گرڊ فالٽنگز]]<br />رياضيدان File:Emil-fischer.jpg|[[ايميل فشر]]<br />نامياتي ڪيميا دان File:Heinrich Geissler.jpg|[[هائنرش گائسلر]]<br />طبعيات دان ۽ [[گائسلر ٽيوب]] جو موجد File:Reinhard Genzel.jpg|[[رائنهارڊ گينزل]]<br />فلڪياتي طبعيات دان File:Hausdorff 1913-1921.jpg|[[فيلڪس هائوسڊورف]]<br />رياضيدان File:Harald zur Hausen 03.jpg|[[هارالڊ زور هاوزن]]<br />وائرسيات جو ماهر File:HEINRICH HERTZ.JPG|[[هائنرش هرٽز]]<br />طبعيات دان File:Friedrich Hirzebruch.jpeg|[[فريڊرش هرزيبروخ]]<br />رياضيدان File:Heinrich Eduard Heine 1.jpg|[[ايڊوارڊ هائني]]<br />رياضيدان File:Walter Hess.jpg|[[والٽر روڊولف هيس]]<br />جسمانيات جو ماهر File:Friedrich August Kekulé von Stradonitz (1890er).jpg|[[آگسٽ ڪيڪولي]]<br />نامياتي ڪيميا دان File:Vant Hoff.jpg|[[ياڪوبس هينريڪس فان 'ٽ هوف]]<br />طبعياتي ۽ نامياتي ڪيميا دان File:Felix Klein, ante 1897 - Accademia delle Scienze di Torino 0078 B.jpg|[[فيلڪس ڪلائن]]<br />رياضيدان File:MaximKontsevich.jpg|[[ماڪسم ڪونتسيوچ]]<br />رياضياتي طبعيات دان File:Wolfgang Krull 1967.png|[[وولف گانگ ڪرول]]<br />رياضيدان File:Phillipp Lenard in 1900.jpg|[[فلپ لينارڊ]]<br />طبعيات دان File:MJK 20229 Harald Lesch (Republica 2018).jpg|[[هارالڊ ليش]]<br />طبعيات دان، فلڪيات دان، قدرتي فلسفي، ليکڪ ۽ ٽيليويزن پيشڪار File:Justus von Liebig NIH.jpg|[[جسٽس فان ليبيگ]]<br />نامياتي ڪيميا جو باني File:Maria von Linden in 1894.PNG|[[ماريا فان لنڊن]]<br />بيڪٽيريات جي ماهر ۽ حياتيات دان File:RLipschitz.jpeg|[[روڊولف لپشٽز]]<br />رياضيدان File:Jacob Lueroth.jpeg|[[ياڪوب لوروت]]<br />رياضيدان ۽ ٽي-ورهاءَ (t-Distribution) جو دريافت ڪندڙ File:Grigory Margulis 1978.jpg|[[گريگوري مارگولس]]<br />رياضيدان File:Hermann Minkowski Portrait.jpg|[[هرمان منڪووسڪي]]<br />رياضيدان ۽ طبعيات دان File:Bonner-koepfe-friedrichstrasse-wolfgang-paul-07-2009-03.JPG|[[وولف گانگ پال]]<br />طبعيات دان File:Carl adam petri.jpg|[[ڪارل آدم پيٽري]]<br />ڪمپيوٽر سائنسدان ۽ رياضيدان File:Julius Plücker.jpg|[[يوليوس پلڪر]]<br />رياضيدان ۽ تجربيڪار طبعيات دان File:Peter Scholze (cropped).jpg|[[پيٽر شولتسه]]<br />رياضيدان File:Schonhage1973 MFO3726.jpg|[[آرنولڊ شونهاگه]]<br />ڪمپيوٽر سائنسدان ۽ رياضيدان File:Schur.jpg|[[اِسائي شور]]<br />رياضيدان File:Toeplitz.jpg|[[اوٽو ٽوئپليٽز]]<br />رياضيدان File:Maryna Vazovska MFO 2013 crop.jpg|[[مارينا ويازووسڪا]]<br />رياضيدان File:Otto Wallach 1910.jpg|[[اوٽو والاخ]]<br />نامياتي ڪيميا دان File:Karl Weierstrass.jpg|[[ڪارل وائرشٽراس]]<br />رياضيدان </gallery> == پڻ ڏسو == * [[يورپ ۾ جديد دور جي شروعاتي يونيورسٽين جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons|Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität}} * {{Official website|URL=https://www.uni-bonn.de/en}} * [http://www.ulb.uni-bonn.de/english يونيورسٽي لائبريري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203140150/http://www.ulb.uni-bonn.de/english |date=3 February 2017 }} {{University of Bonn|state=expanded}} {{Navboxes|list= {{German Excellence Universities}} {{German U15}} {{Global Universities for Societal Impact}} {{Universities and colleges in North Rhine-Westphalia}} {{Universities in Germany}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Bonn, University Of}} [[زمرو:بون يونيورسٽي]] [[زمرو:بون]] [[زمرو:يونيورسٽيون]] [[زمرو:جرمني ۾ اعلي تعليم]] [[زمرو:جرمني جون يونيورسٽيون]] [[زمرو:يورپ جون يونيورسٽيون]] [[زمرو:اتر رائين-ويسٽفاليا جون يونيورسٽيون]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:جمعي لائبريريون]] [[زمرو:بون جون لائبريريون]] [[زمرو:جرمني ۾ تحقيقي لائبريريون]] [[زمرو:1818ع ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]] [[زمرو:بون جا سياحتي ماڳ]] [[زمرو:1818ع ۾ پروشيا ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:جرمني ۾ هولوڪاسٽ سان لاڳاپيل ماڳ]] [[زمرو:جرمني جون زرعي يونيورسٽيون ۽ ڪاليج]] [[زمرو:پروشيا جو فريڊرڪ وليم ٽيون]] 9cbu6hh8e77ber2zk7h9y6ibgeatf9o 0 101351 427423 404869 2026-11-03T10:22:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427423 wikitext text/x-wiki {{Short description|Academic fields of study or professions}} [[File:Academic_disciplines_(collage).jpg|thumb|مختلف تعليمي شعبن جي نمائندگي ڪندڙ تصويرن جو ڪولاج]] [[File:Disciplines_mind_map.jpg|thumb|اعليٰ سطحي شعبن ۽ پيشن جو نقشو]]هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] تعليمي شعبن جو جائزو ۽ موضوعي رهنمائي فراهم ڪري ٿو. ان ۾، درجي بندي جي اعليٰ ترين سطح تي موجود عنصر مثال طور، انساني علوم (Humanities) وسيع پيماني تي هڪجهڙائي رکندڙ شعبن جو مجموعو هوندو آهي؛ جڏهن ته ان کان هيٺين سطح تي موجود عنصر، مثال طور موسيقي هڪ اهڙو شعبو هوندو آهي جنهن کي ڪنهن حد تائين خودمختياري حاصل هوندي آهي ۽ اهو ان جي ماهرن لاءِ بنيادي سڃاڻپ جي حيثيت رکندو آهي. درجي بندي جي هيٺين سطحن تي ذيلي شعبا هوندا آهن، جن جو عام طور تي يونيورسٽي جي انتظامي ڍانچي يا عنوانن ۾ ڪو خاص ڪردار نه هوندو آهي. علم کي مختلف شعبن ۾ ورهايو يا ترتيب ڏيڻ لاءِ مناسب معيار ڪهڙو هجڻ گهرجي، اهو معاملو اڃا تائين بحث طلب آهي. ==بشريات== {{Main|بشريات|بشريات جو خاڪو}} * [[لسانيات]] * [[ادب]] * [[تاريخ]] * [[فلسفو]] * [[فن|فنيات]] * [[موسيقي]] * [[مذهب]] * [[قانون]] * [[قديم آثار|علم الآثار]] * [[انسانيات]] * [[سياست|سياسيات]] * [[اخلاقيات]] * [[ادراڪي اڀياس]] * [[الاھيات]] * [[انساني ڀلائي جو اڀياس]] * [[اينٿروپالاجي]] * [[بشريات]] * [[جرميات]] * [[سماجي اڀياس]] * [[سماجي ڀلائي]] * [[علم موجودات]] * [[علم ڪلام]] * [[پائيدار ترقي]] === پرفارمنگ آرٽ === {{Main|پرفارمنگ آرٽ جو خاڪو}} * * موسيقي (خاڪو) ** [[Accompaniment|Accompanying]] ** چيمبر موسيقي ** چرچ موسيقي ** ڪنڊڪٽنگ *** ڪورل ڪنڊڪٽنگ *** آرڪيسٽرل ڪنڊڪٽنگ *** ونڊ اينسمبل ڪنڊڪٽنگ ** ابتدائي موسيقي ** جاز اسٽڊيز (خاڪو) ** موسيقي جي ترڪيب ** موسيقي جي تعليم ** موسيقي جي صنف موسيقي *** موسيقي جي صنفن ۽ اندازن جي فهرست ** ميوزڪولوجي *** تاريخي ميوزڪولوجي *** سسٽميٽڪ ميوزڪولوجي *** نسلي موسيقيولوجي ** موسيقي جو نظريو ** آرڪيسٽرل اسٽڊيز ** آرگنالاجي *** آرگنالاجي ۽ تاريخي ڪي بورڊ *** پيانو *** تار، هارپ، عود ۽ گٽار (خاڪو) *** راڳ *** وڊ وائنڊ، پيتل ۽ پرڪشن ** ريڪارڊنگ * ناچ (خاڪو) ** ڪوريوگرافي ** ناچ جي نوٽيشن ** نسلي ڪوريولاجي ** ناچ جي تاريخ * ٽيليويزن (خاڪو) ** ٽيليويزن اسٽڊيز * ٿيٽر (خاڪو) ** اداڪاري ** هدايتڪاري ** ڊراماگرافي ** ٿيٽر جي تاريخ ** ميوزيڪل ٿيٽر ** ناٽڪ لکڻ ** ڪٺڙي پيتي ** منظرنامو ** اسٽيج ڊيزائن ** وينٽريلوڪزم * فلم (خاڪو) ** اينيميشن ** فلم تنقيد ** فلم سازي ** فلم ٿيوري ** فلم جو مطالعو ** لائيو ايڪشن * زباني ادب ** عوامي تقرير ** پرفارمنس شاعري ** ڳالهايل لفظ ** ڪهاڻي ٻڌائڻ * اليڪٽرانڪ راند ** آرڪيڊ راند ** آڊيو راند ** ويڊيو راندين جو خاڪو ===بصري فنون=== {{Main|بصري فنون}} * بصري فن (خاڪو) ** [[خطاطي]] ** [[فلم]] ** [[نقش نگاري]] ** [[چٽسالي]] ** [[مجسما سازي]] ** [[فوٽوگرافي]] ** [[اينيميشن]] ** [[ڪمپيوٽر اينيميشن]] * اطلاقي فن (خاڪو) **هنر *** [[آرائشي فن]] *** [[فيشن]] (خاڪو) *** [[پيپرماشي]] *** [[ٽيڪسٽائل آرٽ]] *** [[ڪاٺ جو ڪم]] *** [[ڌاتو جو ڪم]] *** [[برتن سازي]] *** [[گرافڪ ڊيزائن]]<ref>{{cite journal |title = Characteristics of Design as an Academic and Creative Discipline |last = Khaled Nabil |first = Al-Momani |journal = Kne Social Sciences |publisher = Ural Federal University |pages = 294–298 |date = 25 August 2020|doi = 10.18502/kss.v4i11.7560 |s2cid = 221710217 |doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url = https://revistas.udistrital.edu.co/index.php/c14/article/view/10133 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220312145640/https://revistas.udistrital.edu.co/index.php/c14/article/view/10133 |archive-date = 12 March 2022 |url-status = dead |title = Vigencia de la Bauhaus en la formación académica de los diseñadores gráficos |trans-title=Currency of the Bauhaus in the academic training of graphic designers |last = Bravo |first = Rafael Ángel |publisher = Francisco José de Caldas District University |date = 4 March 2016 |language = es}}</ref><ref>{{cite web |url = https://catalog.cos.edu/areas-study/graphic-design/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20210922013152/https://catalog.cos.edu/areas-study/graphic-design/ |archive-date = 22 September 2021 |url-status = dead |title = Graphic Design |publisher = College of the Sequoias |access-date = 26 August 2022}}</ref> ** [[فن تعمير]] (فنِ تعمير جو خاڪو) *** اندروني فنِ تعمير *** منظري فنِ تعمير **** منظري ڊيزائن **** منظري رٿا بندي *** تعميراتي تجزياتي اڀياس *** تاريخي ورثي جي حفاظت *** اندروني ڊيزائن (اندروني فنِ تعمير) *** فني ڊرائنگ * آرٽ ڊائريڪٽر * [[فنون لطيفه]] ** گرافڪ آرٽس *** ڊرائنگ (خاڪو) *** پرنٽ ميڪنگ (ڇپائيءَ جو فن) *** [[چٽسالي]] (خاڪو) *** [[فوٽوگرافي]] (خاڪو) ** [[مجسما سازي]] (خاڪو) * ڊجيٽل آرٽ ** [[اينيميشن]] ** ٿري ڊي (3D) ماڊلنگ. ** ڊجيٽل پينٽنگ ** اسٽوڊيو آرٽ * [[Mixed media]] * [[کاڌي جو فن]] ** کاڌي جي فوٽوگرافي ** کاڌي جي پيشڪش ** اعليٰ معيار جو کاڌو (Gourmet) ===تاريخ=== {{Main|تاريخ جو خاڪو}} ''Also regarded as a [[Social science]]'' * [[Prehistory]] * [[Ancient history]] ** [[Ancient Egypt]] ** [[Carthage]] ** [[Ancient Greece|Ancient Greek history]] ([[Outline of ancient Greece#General history of ancient Greece|outline]]) ** [[Ancient Rome|Ancient Roman history]] ([[Outline of ancient Rome|outline]]) *** [[History of the Constitution of the Roman Republic|History of the Roman Republic]] *** [[History of the Roman Empire]] ** [[Ancient China|Ancient Chinese history]] ([[Outline of ancient China|outline]]) ** [[Ancient Near East|Ancient Middle Eastern history]] **[[Assyria]]n Civilization **[[Bronze Age]] Civilizations ** [[Historicity of the Bible|Biblical history]] ** [[Indus Valley Civilisation|History of the Indus Valley Civilization]] ** [[Preclassic Maya]] ** [[History of Mesopotamia]] ** [[The Stone Age]] ** [[Yangtze civilization|History of the Yangtze civilization]] ** [[Yellow River civilization|History of the Yellow River civilization]] * [[Modern history]] * [[History of Asia|Asian history]] ** [[History of China|Chinese history]] ** [[History of Japan|Japanese history]] ** [[History of Korea|Korean history]] ** [[History of Mongolia|Mongolian history]] ** [[History of India|Indian history]] ([[Outline of ancient India|outline]]) ** [[History of Indonesia|Indonesian history]] ** [[History of Turkey|Turkish history]] ** [[History of Iran|Iranian history]] ** [[History of Vietnam|Vietnamese history]] ** [[History of the Philippines|Philippine history]] * [[History of Australia|Australian history]] * [[History of Europe|European history]] ** [[History of the United Kingdom|British history]] ** [[History of France|French history]] ** [[History of Germany|German history]] ** [[History of the Netherlands|Dutch history]] ** [[History of Italy|Italian history]] ** [[History of Spain|Spanish history]] ** [[History of Portugal|Portuguese history]] ** [[History of Poland|Polish history]] ** [[History of the Balkans|Balkan history]] ** [[History of Scandinavia|Scandinavian history]] *** [[History of Sweden|Swedish history]] *** [[History of Norway|Norwegian history]] *** [[History of Denmark|Danish history]] *** [[History of Finland|Finnish history]] *** [[History of Iceland|Icelandic history]] ** [[History of Russia|Russian history]] * [[African history]] ** [[History of South Africa|South African history]] ** [[History of Egypt|Egyptian history]] ** [[East and Central African history]] ** [[History of Nigeria|Nigerian history]] * [[Pre-Columbian era]] history * [[History of the Americas|Pan-American history]] ** [[History of North America|North American history]] *** [[History of the United States|American history]] *** [[History of Canada|Canadian history]] *** [[History of Mexico|Mexican history]] *** [[History of Cuba|Cuban history]] ** [[History of South America|South American history]] *** [[History of Latin America|Latin American history]] *** [[History of Brazil|Brazilian history]] *** [[History of Colombia|Colombian history]] *** [[History of Venezuela|Venezuelan history]] *** [[History of Peru|Peruvian history]] *** [[History of Argentina|Argentine history]] ** [[Pre-Columbian era]] *** [[History of the Maya civilization|Mayan history]] *** [[History of the Aztecs|Aztec history]] *** [[History of the Incas|Inca history]] *** [[Mississippian culture]]* [[Art History]] * [[History of Latin America|Latin American history]] * [[تاريخ اسلام]] * [[Jewish history]] * [[Cultural history]] * [[Ecclesiastical history of the Catholic Church]] * [[Economic history of the world|Economic history]] * [[Environmental history]] * [[Intellectual history]] * [[History of philosophy|Philosophical history]] ** [[Ancient philosophy]] ** [[Contemporary philosophy]] ** [[Medieval philosophy]] *** [[Humanism]] ([[Outline of humanism|outline]]) *** [[Scholasticism]] ** [[Modern philosophy]] * [[Political history]] ** [[History of political thought]] * [[Public history]] * [[History of science|Scientific history]] * [[History of Technology|Technological history]] * [[World history (field)|World history]] {{div col end}} ===ٻوليون ۽ ادب=== {{Main|ادب جو خاڪو}} ''[[Linguistics]] listed in Social science'' * [[Comics studies]] * [[Classics]] ([[Outline of classical studies|outline]]) * [[Comparative literature]] * [[Creative writing]] ** [[شاعري]] ** [[نثر]] ** [[Non-fiction]] ** [[Fiction]] ([[Outline of fiction|outline]]) ** [[Creative nonfiction]] ** [[Literary journalism]] ** [[Screenwriting]] ** [[Playwrighting]] * [[English studies]] * [[English literature]] * [[History of literature]] ** [[Ancient literature]] ** [[Medieval literature]] ** [[Post-colonial literature]] ** [[Post-modern literature]] * [[Literary genre]] * [[Literary theory]] ** [[Critical theory]] ([[Outline of critical theory|outline]]) ** [[Literary criticism]] ** [[Poetics]] ** [[Rhetoric]] * [[Language]]s ** [[Business English]] ** [[Classical language]] ** [[Modern language]] ** [[Standard English]] ** [[World Englishes]] * [[World literature]] ** [[American literature]] *** [[African-American literature]] *** [[Southern literature]] ** [[British literature]] ** [[Canadian literature]] ** [[Indian English literature]] ** [[Irish literature]] ** [[New Zealand literature]] ** [[Scottish literature]] ** [[South African literature]] ** [[Welsh literature]] {{div col end}} ===قانون=== {{Main|قانون جو خاڪو}} ''Also regarded as a [[Social science]]'' * [[Legal management (academic discipline)]] ** [[Corporate law]] ** [[Mercantile law]] ** [[Business law]] * [[Administrative law]] * [[Canon law]] * [[Comparative law]] * [[Constitutional law]] * [[Competition law]] * [[Criminal law]] ** [[Criminal procedure]] ** [[Criminal justice]] ([[Outline of criminal justice|outline]]) *** [[Police science]] *** [[Forensic science]] ([[Outline of forensic science|outline]]) * [[اسلامي قانون]] * [[Jewish law]] ([[Outline of Jewish law|outline]]) * [[Jurisprudence]] ([[Philosophy of Law]]) * [[Civil law (common law)|Civil law]] ** [[Admiralty law]] ** [[Animal law]]/[[Animal rights]] ** [[Common law]] ** [[Corporations]] ** [[Civil procedure]] ** [[Contract law]] ** [[Environmental law]] ** [[Family law]] ** [[Federal law]] ** [[International law]] *** [[Public international law]] *** [[Supranational law]] ** [[Labor law]] ** [[Paralegal]] studies ** [[Property law]] ** [[Tax law]] ** [[Tort law]] ([[Outline of tort law|outline]]) * [[Law enforcement]] ([[Outline of law enforcement|outline]]) * [[Procedural law]] * [[Substantive law]] ===فلسفو=== {{Main|فلسفو|فلسفي جو خاڪو}} ان کي هڪ الڳ حيثيت حاصل آهي ۽ اهو درجابندي جي بلند ترين سطح تي موجود هڪ باب يا داخلا آهي. * [[جماليات]] (خاڪو) / فن جو فلسفو. * اطلاقي فلسفو ** ** معيشت جو فلسفو ** تعليم جو فلسفو ** انجنيئرنگ جو فلسفو ** تاريخ جو فلسفو ** ٻوليءَ جو فلسفو ** قانون جو فلسفو ** رياضيات جو فلسفو ** موسيقيءَ جو فلسفو ** نفسيات جو فلسفو ** مذهب جو فلسفو ** طبعي سائنسن جو فلسفو *** حياتيات جو فلسفو *** ڪيمسٽريءَ جو فلسفو *** فزڪس جو فلسفو ** سماجي سائنس جو فلسفو ** ٽيڪنالاجي جو فلسفو. ** نظامن جو فلسفو ** سياسي ۽ سماجي فلسفو *** انارڪزم / لا-حڪومتيت (خاڪو) ***عورتن جي حقن بابت فلسفو ***جنسي لاڳاپن ۽ ڪردارن بابت ’مينو اسفيئر‘ (Manosphere) جا نظرياتي مڪتبِ فڪر. ***لبرٽيرينزم / انفرادي آزاديءَ جو فلسفو (خاڪو) مارڪسزم * [[Epistemology]] ([[Outline of epistemology|outline]]) * علمِ ادراڪ يا علمِ العلم (خاڪو). جواز (Justification). دليلن ۾ غلطيون. * اخلاقيات (خاڪو). اطلاقي اخلاقيات. جانورن جا حق. حياتياتي اخلاقيات (Bioethics). ماحولياتي اخلاقيات. ميٽا-ايٿڪس (اخلاقيات بابت فلسفو). اخلاقي نفسيات، وضاحتي اخلاقيات، قدرن جو نظريو (Value theory). معياري اخلاقيات (Normative ethics). فضيلت واري اخلاقيات (Virtue ethics). * منطق (خاڪو). رياضياتي منطق. فلسفيانه منطق. * ميٽا-فلسفو (فلسفي بابت فلسفو). * ما بعد الطبيعات / مٽا فزڪس (خاڪو). * عمل جو فلسفو. جبريت (Determinism) ۽ آزاد مرضي. وجوديات (Ontology). ذھن جو فلسفو. درد جو فلسفو. مصنوعي ذهانت جو فلسفو. ادراک جو فلسفو. نيورو-فلسفو (اعصابي نظام ۽ فلسفي جو ميلاپ). مڪان ۽ زمان جو فلسفو. مقصديت / غايتيات (Teleology). خدا پرستي ۽ الحاد. فلسفيانه روايتون ۽ مڪتبِ فڪر. افريقي فلسفو. تجزيي وارو فلسفو (Analytic philosophy). اسلامي فلسفو. ارسطو جو فلسفو (Aristotelianism). افلاطون جو فلسفو (Platonism). ڪانٽينينٽل فلسفو (يورپي برِاعظمي فلسفو). مشرقي فلسفو. عورتن جي حقن بابت فلسفو. اسلامي فلسفو. افلاطون جو فلسفو. فلسفي جي تاريخ. قديم فلسفو. وچئين دور جو فلسفو. اسڪولاسٽڪ فلسفو (مذهبي-فلسفيانه روايت). * انسان دوستي / هيومنزم (خاڪو). جديد فلسفو. عصرِ حاضر جو فلسفو. ** [[Theory of justification|Justification]] ** [[List of informal fallacies|Reasoning errors]] * [[Ethics]] ([[Outline of ethics|outline]]) ** [[Applied ethics]] *** [[Animal rights]] *** [[Bioethics]] *** [[Environmental ethics]] ** [[Meta-ethics]] ** [[Moral psychology]], [[Descriptive ethics]], [[Value theory]] ** [[Normative ethics]] *** [[Virtue ethics]] * [[منطق]] ([[Outline of logic|outline]]) ** [[Mathematical logic]] ** [[Philosophical logic]] * [[Meta-philosophy]] * [[Metaphysics]] ([[Outline of metaphysics|outline]]) ** [[Action (philosophy)|Philosophy of Action]] ** [[Determinism]] and [[Free will]] ** [[Ontology]] ** [[Philosophy of mind]] *** [[Pain (philosophy)|Philosophy of pain]] *** [[Philosophy of artificial intelligence]] *** [[Philosophy of perception]] *** [[Neurophilosophy]] ** [[Philosophy of space and time]] ** [[Teleology]] ** [[Theism]] and [[Atheism]] * [[Philosophical movement|Philosophical traditions and schools]] ** [[African philosophy]] ** [[Analytic philosophy]] ** [[Aristotelianism]] ** [[Continental philosophy]] ** [[Eastern philosophy]] ** [[Feminist philosophy]] ** [[Islamic philosophy]] ** [[Platonism]] * [[History of philosophy]] ** [[Ancient philosophy]] ** [[Medieval philosophy]] *** [[Scholasticism]] *** [[Humanism]] ([[Outline of humanism|outline]]) ** [[Modern philosophy]] ** [[Contemporary philosophy]] * <bdi>[[:زمرو:اخلاقيات|اخلاقيات]]</bdi> * <bdi>[[:زمرو:سائنس جو فلسفو|سائنس جو فلسفو]]</bdi> * <bdi>[[:زمرو:سماج فلسفو|سماج فلسفو]]</bdi> * <bdi>[[:زمرو:سياسي فلاسافي|سياسي فلاسافي]]</bdi> * <bdi>[[:زمرو:علميات|علميات]]</bdi> * <bdi>[[:زمرو:مابعد الطبعيات|مابعد الطبعيات]]</bdi> * <bdi>[[:زمرو:منطق|منطق]]</bdi> * <bdi>[[:زمرو:نظرياتي فلسفو|نظرياتي فلسفو]]</bdi> ===مذهبي تعليم=== {{Main|Religious studies|Outline of religion}} ''Also regarded as a [[social science]]'' * [[History of Religion]] * [[Anthropology of religion|Anthropology of Religion]] * [[Sociology of Religion]] * [[Psychology of Religion]] * [[Phenomenology of Religion]] * [[Philosophy of Religion]] * [[Comparative religion]] * [[Mythology]] and [[Folklore]] * [[Theism]] * [[Irreligion]] ===الاھيات=== {{Main|Divinity (academic discipline)}} * [[Canon law]] * [[History of Christianity|Church history]] * Field ministry ** [[Pastoral counseling]] ** [[Pastoral theology]] ** [[Religious education]] techniques ** [[Homiletics]] ** [[Liturgy]] ** [[Sacred music]] ** [[Missiology]] * [[Hermeneutics]] * Scriptural study and languages ** [[Avestan]] ** [[Biblical Hebrew language|Biblical Hebrew]] ** [[Biblical studies]]/[[Sacred Scripture]] ** [[Classical Arabic]] ** [[Classical Armenian]] ** [[Coptic language|Coptic]] ** [[Ge'ez]] ** [[Koine Greek]] ** [[Latin]] ** [[Old Church Slavonic]] ** [[Old Georgian]] ** [[Pali]] ** [[Syriac language|Syriac]] ** [[Vedic Sanskrit]] ([[Vedas]]) * [[Theology]] ([[Outline of theology|outline]]) ** [[Dogmatic theology]] ** [[Ecclesiology]] ** [[Sacrament]]al theology ** [[Systematic theology]] ** [[Christian ethics]] **[[Hindu ethics]] ** [[Moral theology]] ** [[Historical theology]] ===مذهبي اڀياس=== {{Main|Outline of theology}} {{See also|List of religions and spiritual traditions}} * [[اسلاميات|اسلام جو اڀياس]] * [[Biblical studies]] ** [[Biblical Hebrew]], [[Koine Greek]], [[Aramaic]] * [[Buddhist philosophy|Buddhist theology]] ** [[Pali language|Pali Studies]] * [[Christian theology]] ([[Outline of Christian theology|outline]]) ** [[Anglican theology]] ** [[Baptist theology]] ** [[Catholic theology]] ** [[Eastern Orthodox theology]] ** [[Protestant theology]] * [[Hindu theology]] ** [[Sanskrit language|Sanskrit Studies]] **[[Dravidian studies|Dravidian Studies]] * [[Jewish theology (disambiguation)|Jewish theology]] * [[Muslim theology]] ** [[Arabic language|Arabic Studies]] *[[Buddhist studies]] ===مذهب=== {{Main|Religion|Religious studies|Outline of religion}} {{See also|List of religions and spiritual traditions}} * [[Abrahamic religions]] ** [[Christianity]] ([[Outline of Christianity|outline]]) *** [[Christian theology]] ([[Outline of Christian theology|outline]]) ** [[Islam]] ([[Outline of Islam|outline]])/ [[Islamic studies]] ** [[Judaism]] ([[Outline of Judaism|outline]])/ [[Jewish studies]] * [[Apologetics]] * [[Indian religions]] ** [[Buddhism]] ([[Outline of Buddhism|outline]])/ [[Buddhist studies]] ** [[Hinduism]] ([[Outline of Hinduism|outline]]) ** [[Jainism]] ** [[Sikhism]] ([[Outline of Sikhism|outline]]) * [[East Asian religions]] ** [[Chinese folk religion]] ** [[Confucianism]] ** [[Shinto]] ** [[Daoism]] ([[Outline of Taoism|outline]]) ** [[I-Kuan Tao]] ** [[Caodaism]] ** [[Chondogyo]] ** [[Tenrikyo]] ** [[Oomoto]] * Other religions ** [[Religion in Africa|African religions]] ** [[Ancient Egyptian religion]] ** [[Indigenous peoples of the Americas|Native American religions]] ** [[Gnosticism]] ** [[Occult]] ** [[Western Esotericism (academia)|Esotericism]] ** [[Mysticism]] ** [[Spirituality]] ** [[New religious movements]] ** [[Sumerian religion]] ** [[Zoroastrianism]] * [[Comparative religion]] * [[Mythology]] and [[Folklore]] * [[Theism]] * [[Irreligion]] ** [[Agnostic]]ism ** [[Atheism]] ([[Outline of atheism|outline]]) and [[religious humanism]] ** [[Nontheism]] ==سماجي سائنس== {{Main|سماجي سائنس|سماجي سائنس جو خاڪو}} * [[نفسيات]] * [[تعليمي سائنس]] * [[انفارميشن سائنس]] * [[لائبريري سائنس]] * [[سسٽم سائنس]] * [[سماجي سائنس]] * [[سياسي سائنس]] * [[اقتصاديات]] * [[جاگرافي]] * [[تاريخ]] * [[فلسفو]] * [[سياسي تاريخ]] ===اينٿروپالاجي=== {{Main|Outline of anthropology}} * [[Archaeology]] ([[Outline of archaeology|outline]]) ** [[Biocultural anthropology]] ** [[Feminist archaeology]] ** [[Maritime archaeology]] * [[Anthropological criminology]] * [[Anthropological linguistics]] ** [[Descriptive linguistics|Synchronic linguistics]] (or [[Descriptive linguistics]]) ** [[Diachronic linguistics]] (or [[Historical linguistics]]) ** [[Ethnolinguistics]] ** [[Semiotic anthropology]] ** [[Sociolinguistics]] * [[Anthrozoology]] * [[Biological anthropology]] ** [[Dual inheritance theory|Gene-culture coevolution]] ** [[Evolutionary anthropology]] ** [[Forensic anthropology]] ** [[Human behavioral ecology]] ** [[Human evolution]] ** [[Medical anthropology]] ** [[Molecular anthropology]] ** [[Neuroanthropology]] ** [[Nutritional anthropology]] ** [[Paleoanthropology]] ** [[Population genetics]] ** [[Primatology]] * [[Biocultural anthropology]] * [[Cultural anthropology]] ** [[Anthropology of development]] ** [[Anthropology of religion]] ** [[Applied anthropology]] ** [[Cognitive anthropology]] ** [[Cyborg anthropology]] ** [[Digital anthropology]] ** [[Digital culture]] ** [[Ecological anthropology]] ** [[Economic anthropology]] ** [[Environmental anthropology]] ** [[Ethnobiology]] ** [[Ethnobotany]] ** [[Ethnography]] ** [[Ethnohistory]] ** [[Ethnology]] ** [[Ethnomuseology]] ** [[Ethnomusicology]] ** [[Feminist anthropology]] ** [[Folklore]] ** [[Kinship]] ** [[Legal anthropology]] ** [[Mythology]] ** [[Missiology]] ** [[Political anthropology]] ** [[Political economy in anthropology|Political economic anthropology]] ** [[Psychological anthropology]] ** [[Public anthropology]] ** [[Symbolic anthropology]] ** [[Transpersonal anthropology]] ** [[Urban anthropology]] * [[Linguistic anthropology]] * [[Social anthropology]] ** [[Anthropology of art]] ** [[Anthropology of institutions]] ** [[Anthropology of media]] ** [[Visual anthropology]] * [[Sociocultural anthropology]] ===قديم آثار جو اڀياس=== {{Main|Archaeology|Outline of archaeology|Archaeological sub-disciplines}} * [[Aerial archaeology]] * [[Aviation archaeology]] * [[Anthracology]] * [[Archaeo-optics]] * [[Archaeoacoustics]] * [[Archaeoastronomy]] * [[Archaeogeography]] * [[Archaeological culture]] * [[Archaeological theory]] ** [[Great ages archaeology]] ** [[Functionalism (sociology)|Functionalism]] ** [[Processualism]] ** [[Post-processualism]] ** [[Cognitive archaeology]] ** [[Gender archaeology]] ** [[Feminist archaeology]] * [[Archaeometry]] ** [[Archaeogenetics]] ** [[Bioarchaeology]] ** [[Computational archaeology]] ** [[Dendrochronology]] ** [[Geoarchaeology]] ** [[Isotope analysis]] ** [[Palynology]] ** [[Radiocarbon dating]] ** [[Zooarchaeology]] * [[Archaeology of religion and ritual]] * [[Archaeology of trade]] * [[Archaeomythology]] * [[Architectural analytics]] * [[Battlefield archaeology]] * [[Calceology]] * [[Conflict archaeology]] * [[Data archaeology]] * [[Digital archaeology]] * [[Experimental archaeology]] * [[Environmental archaeology]] * [[Ethnoarchaeology]] * [[Forensic archaeology]] * [[Glyptology]] * [[History of archaeology]] * [[Household archaeology]] * [[Landscape archaeology]] and [[Landscape history]] * [[Manuscriptology]] * [[Maritime archaeology]] * [[Media archaeology]] * [[Modern archaeology]] ** [[Settlement archaeology]] * [[Music archaeology]] * [[Osteology]] * [[Palaeoarchaeology]] * [[Paleoanthropology]] * [[Paleoethnobotany]] * [[Paleopathology]] * [[Paleoradiology]] * [[Taphonomy]] * [[Urban archaeology]] * [[Historical archaeology]] ** [[Prehistoric archaeology]] ** [[protohistoric archaeology]] ** [[Biblical archaeology]] ** [[Classical archaeology]] ** [[Egyptology]] ** [[Assyriology]] ** [[Etruscology]] ** [[Near Eastern archaeology]] ** [[Medieval archaeology]] ** [[Post-medieval archaeology]] ** [[Industrial archaeology]] ** [[Contemporary archaeology]] ===ڪاروبار=== {{Main|Business|Outline of business|Business education}} * [[Accounting]] ** [[Accounting research]] ** [[Accounting scholarship]] * [[Business administration]] * [[Business analysis]] * [[Business ethics]] * [[Business law]] * [[Corporate governance]] * [[E-Business]] * [[Entrepreneurship]] * [[Decision science]] * [[Finance]] ([[Outline of finance|outline]]) * [[Industrial relations|Industrial and labor relations]] ** [[Collective bargaining]] ** [[Human resources]] ** [[Organizational studies]] ** [[Labor economics]] ** [[Labor history (discipline)|Labor history]] * [[Information technology]] ([[Outline of information technology|outline]]) ** [[Information systems]] ([[Business informatics]]) ** [[Management information systems]] ** [[Health informatics]] * [[International trade]] * [[Management]] ([[Outline of business management|outline]]) * [[Marketing]] ([[Outline of marketing|outline]]) * [[Operations management]] * [[Purchasing]] * [[Risk management]] and [[insurance]] * [[Strategy]] or [[Strategic Management]] * [[Systems science]] ===اقتصاديات=== {{Main|Outline of economics}} * [[Agricultural economics]] * [[Anarchist economics]] * [[Applied economics]] * [[Behavioural economics]] * [[Bioeconomics (biophysical)|Bioeconomics]] * [[Business]] * [[Complexity economics]] * [[Computational economics]] * [[Consumer economics]] * [[Development economics]] * [[Digital economy]] * [[Ecological economics]] * [[Econometrics]] * [[Economic geography]] * [[Economic history]] * [[Economic sector]] * [[Economic sociology]] * [[Economic systems]] * [[Economic value]] * [[Education economics]] * [[Energy economics]] * [[Entrepreneurial economics]] * [[Environmental economics]] * [[Evolutionary economics]] * [[Experimental economics]] * [[Feminist economics]] * [[Family economics]] * [[Financial economics]] * [[Financial econometrics]] * [[Green economics]] * [[Economic growth|Growth economics]] * [[Human development theory]] * [[Industrial organization]] * [[Information economics]] * [[Institutional economics]] * [[International economics]] * [[Islamic economics]] * [[JEL classification codes]] in searching for articles by fields in economics journals * [[Knowledge economy]] * [[Labor economics]] * [[Health economics]] * [[Law and economics]] * [[Macroeconomics]] * [[Managerial economics]] * [[Market economy]] * [[Marxian economics]] * [[Mathematical economics]] * [[Microeconomics]] * [[Monetary economics]] * [[Neuroeconomics]] * [[Participatory economics]] * [[Political economy]] * [[Public economics]] * [[Public choice]] * [[Public finance]] * [[Real estate economics]] * [[Resource economics]] * [[Social choice theory]] * [[Socialist economics]] * [[Socioeconomics]] * [[Transport economics]] * [[Welfare economics]] === Futurology === '''(also known as future studies or prospective studies)''' ''Main articles: [[Outline of futures studies]] and [[Futures studies]]'' * [[Cashless society]] * [[Climate]] ===جاگرافي=== {{Main|جاگرافي|جاگرافي جو خاڪو}} * [[Physical geography]] (is also listed in [[Earth Science]]) ** [[Water vapour#In Earth's atmosphere|Atmology]] ** [[Biogeography]] ** [[Climatology]] *** [[Palaeoclimatology]] ** [[Coastal geography]] ** [[Emergency management]] ** [[Environmental geography]] ** [[Geobiology]] ** [[Geochemistry]] ** [[Geographic information system]]s ** [[Geology]] ** [[Geomatics]] ** [[Geomorphology]] ** [[Geodesy]] ** [[Geophysics]] ** [[Glaciology]] ** [[Hydrology]]/[[Hydrography]] *** [[Glaciology]] *** [[Limnology]] *** [[Biogeochemistry]] *** [[Oceanography]] ** [[Landscape ecology]] ** [[Lithology]] ** [[Meteorology]] ** [[Mineralogy]] ** [[Oceanography]] ** [[Palaeogeography]] ** [[Palaeontology]] ** [[Petrology]] ** [[Quaternary science]] ** [[Pedology|Soil geography]] * [[Human geography]] ** [[Behavioural geography]] ** [[Cognitive geography]] ** [[Cultural geography]] *** [[Feminist geography]] ** [[Development geography]] ** [[Economic geography]] ** [[Health geography]] ** [[Historical geography]] ** [[Language geography]] ** [[Mathematical geography]] ** [[Marketing geography]] ** [[Military geography]] ** [[Political geography]] and [[Geopolitics]] ** [[Population geography]] ** [[Religion geography]] ** [[Social geography]] ** [[Children's geographies]] ** [[Strategic geography]] ** [[Time geography]] ** [[Tourism geography]] ** [[Transport geography]] ** [[Urban geography]] * [[Integrated geography]] * [[Cartography]] ([[Outline of cartography|outline]]) ** [[Celestial cartography]] ** [[Planetary cartography]] ** [[Topography]] * [[Navigation]] * [[Regional geography]] * [[Remote sensing]] ===لسانيات=== {{Main|لسانيات|لسانيات جو خاڪو}} ''Also regarded as a [[formal science]]'' * [[Applied linguistics]] * [[Composition studies]] * [[Computational linguistics]] * [[Discourse analysis]] * [[English studies]] * [[Etymology]] * [[Grammar]] * [[Grammatology]] * [[Historical linguistics]] * [[History of linguistics]] * [[Interlinguistics]] * [[Lexicology]] * [[Linguistic typology]] * [[Morphology (linguistics)|Morphology]] * [[Natural language processing]] * [[Philosophy of language]] * [[Philosophy of linguistics]] * [[Linguistic philosophy]] * [[Philology]] * [[Phonetics]] * [[Phonology]] * [[Pragmatics]] * [[Psycholinguistics]] * [[Rhetoric]] * [[Semantics]] * [[Semiotics]] ([[Outline of semiotics|outline]]) * [[Sociolinguistics]] * [[Syntax]] * [[Terminology science]] * [[Usage]] * [[Word usage]] ===سياسي سائنس=== {{Main|سياست|سياسي سائنس|سياسي سائنس جو خاڪو}} * [[Politics of the United States|American politics]] * [[Politics of Canada|Canadian politics]] * [[Civics]] * [[Health politics]] * [[Biopolitics]] * [[Comparative politics]] * [[European studies]] * [[Geopolitics]] ([[Political geography]]) * [[Indian politics]] * [[International relations]] * [[International organization]]s * [[Nationalism studies]] * [[Peace and conflict studies]] * [[Policy studies]] * [[Theories of political behavior|Political behavior]] * [[Political culture]] * [[Political economy]] * [[Political history]] * [[Political philosophy]] * [[Public administration]] ** [[Nonprofit organization|Nonprofit administration]] ** [[Non-governmental organization|Non-governmental organization (NGO) administration]] * [[Public law]] * [[Public policy]] * [[Psephology]] * [[Social choice theory]] * [[Singapore politics]] ===نفسيات=== {{Main|نفسيات|نفسيات جو خاڪو}} * [[Abnormal psychology]] * [[Applied psychology]] * [[Biological psychology]] * [[Clinical neuropsychology]] * [[Clinical psychology]] * [[Cognitive psychology]] * [[Community psychology]] * [[Comparative psychology]] * [[Conservation psychology]] * [[Consumer psychology]] * [[Counseling psychology]] * [[Criminal psychology]] * [[Cultural psychology]] ** [[Asian psychology]] ** [[Black psychology]] * [[Developmental psychology]] * [[Differential psychology]] * [[Ecological psychology]] * [[Educational psychology]] * [[Environmental psychology]] * [[Evolutionary psychology]] * [[Experimental psychology]] * [[Group dynamics|Group psychology]] * [[Journal of Family Psychology|Family psychology]] * [[Feminine psychology]] * [[Forensic developmental psychology]] * [[Forensic psychology]] * [[Health psychology]] * [[Humanistic psychology]] * [[Indigenous psychology]] * [[Legal psychology]] * [[Mathematical psychology]] * [[Media psychology]] * [[Medical psychology]] * [[Military psychology]] * [[Moral psychology]] and [[Descriptive ethics]] * [[Music psychology]] * [[Neuropsychology]] * [[Occupational health psychology]] * [[Occupational psychology]] * [[Industrial and organizational psychology|Organizational psychology]] (a.k.a., [[Industrial Psychology]]) * [[Parapsychology]] ([[Outline of parapsychology|outline]]) * [[Pediatric psychology]] * [[Pedology (children study)]] * [[Personality psychology]] * [[Phenomenology (psychology)|Phenomenology]] * [[Political psychology]] * [[Positive psychology]] * [[Problem solving]] * [[Psychoanalysis]] * [[Psychobiology]] * [[Psychology of religion]] * [[Psychometrics]] * [[Psychopathology]] ** [[Child psychopathology]] * [[Psychophysics]] * [[Quantitative psychology]] * [[Rehabilitation Psychology (journal)|Rehabilitation psychology]] * [[School psychology]] * [[Social psychology]] * [[Sport psychology]] * [[Traffic psychology]] * [[Transpersonal psychology]] * [[Travel psychology]] ===سماجيات=== {{Main|سماجيات|سماجيات جو خاڪو}} * [[Analytical sociology]] * [[Applied sociology]] ** [[Leisure studies]] ** [[Political sociology]] ** [[Public sociology]] ** [[Social engineering (political science)|Social engineering]] * [[Architectural sociology]] * [[Area studies]] ** [[African studies]] ** [[American studies]] *** [[Appalachian studies]] *** [[Canadian studies]] *** [[Latin American studies]] ** [[Asian studies]] *** [[Central Asian studies]] *** [[East Asian studies]] *** [[Filipinology]] *** [[Iranian studies]] *** [[Japanese studies]] *** [[Korean studies]] *** [[Sinology]] ([[Outline of sinology|outline]]) *** [[Indology]] (South Asian studies) **** [[Bengal studies]] **** [[Dravidian studies]] (Dravidology) **** [[Tamilology]] **** [[Pakistan studies]] **** [[Sindhology]] *** [[Southeast Asian studies]] *** [[Thai studies]] ** [[Australian studies]] ** [[European studies]] *** [[Celtic studies]] *** [[German studies]] *** [[Sociology in Poland]] *** [[Scandinavian studies]] *** [[Slavic studies]] ** [[Middle Eastern studies]] *** [[Arab studies]] *** [[Assyriology]] *** [[Egyptology]] *** [[Jewish studies]] * [[Collective behavior|Behavioral sociology]] * [[Chinese sociology]] * [[Collective behavior]] ** [[Social movements]] ** [[Activism]] * [[Social phenomenon]] * [[Community informatics]] ** [[Social network analysis]] * [[Comparative sociology]] * [[Conflict theories|Conflict theory]] * [[Criminology]]/[[Criminal justice]] ([[Outline of criminal justice|outline]]) * [[Critical management studies]] * [[Critical sociology]] * [[Cultural sociology]] * [[Cultural studies]]/[[ethnic studies]] ** [[Africana studies]] ** [[Cross-cultural studies]] ** [[Culturology]] ** [[Deaf studies]] ** [[Ethnology]] ** [[Utopian studies]] ** [[Whiteness studies]] * [[Demography]]/[[Population (human biology)|Population]] * [[Digital sociology]] * [[Dramaturgical sociology]] * [[Economic sociology]] * [[Educational sociology]] * [[Empirical sociology]] * [[Environmental sociology]] * [[Evolutionary sociology]] * [[Feminist sociology]] * [[Figurational Sociology|Figurational sociology]] * [[Futures studies]] ([[Outline of futures studies|outline]]) * [[Gender studies]] ** [[Men's studies]] ** [[Women's studies]] ** [[Queer studies]] * [[Historical sociology]] * [[Human ecology]] * [[Humanistic sociology]] * [[Industrial sociology]] * [[Interactionism]] * [[Interpretive sociology]] ** [[Ethnomethodology]] ** [[Phenomenology (philosophy)|Phenomenology]] ** [[Social constructionism]] ** [[Symbolic interactionism]] * [[Jealousy sociology]] * [[Macrosociology]] * [[Marxist sociology]] * [[Mathematical sociology]] * [[Medical sociology]] * [[Mesosociology]] * [[Microsociology]] * [[Military sociology]] * [[Natural resource sociology]] * [[Organizational theory]] ** [[Organizational studies]] * [[Phenomenological sociology]] * [[Policy sociology]] * [[Postcolonialism]] * [[Psychoanalytic sociology]] * [[Science studies]]/[[Science and technology studies]] * [[Sexology]] ** [[Heterosexism]] ** [[Human sexual activity|Human sexual behavior]] ** [[Human sexuality]] ([[Outline of human sexuality|outline]]) ** [[Queer studies]]/[[Queer theory]] ** [[Sex education]] * [[Social capital]] * [[Social change]] * [[Social conflict theory]] * [[Social control]] ** [[Pure sociology]] * [[Social economy]] * [[Social philosophy]] * [[Social policy]] * [[Social psychology]] * [[Social stratification]] * [[Social theory]] * [[Social research]] * [[Social transformation]] ** [[Computational sociology]] ** [[Economic sociology]]/[[Socioeconomics]] *** [[Economic development]] *** [[Social development theory|Social development]] *** [[Social change|Social development]] * [[Sociobiology]] * [[Sociocybernetics]] * [[Sociolinguistics]] * [[Gerontology#Social gerontology|Sociology of aging]] * [[Rural sociology|Sociology of agriculture]] * [[Sociology of art]] * [[Societal and cultural aspects of autism|Sociology of autism]] * [[Sociology of the family#Sociology of childhood|Sociology of childhood]] * [[Social conflict|Sociology of conflict]] * [[Sociology of culture]] * [[Sociology of the Internet|Sociology of cyberspace]] * [[Development theory|Sociology of development]] * [[Deviance (sociology)|Sociology of deviance]] * [[Sociology of disaster]] * [[Sociology of education]] * [[Sociology of emotions]] * [[Sociology of the family#Sociology of fatherhood|Sociology of fatherhood]] * [[Sociology of film]] * [[Social studies of finance|Sociology of finance]] * [[Sociology of food]] * [[Sociology of gender]] * [[Theory of generations|Sociology of generations]] * [[World-systems theory|Sociology of globalization]] * [[Political sociology|Sociology of government]] * [[Sociology of health and illness]] * [[Sociology of human consciousness]] * [[Sociology of immigration]] * [[Sociology of knowledge]] * [[Sociology of language]] * [[Sociology of law]] * [[Sociology of leisure]] * [[Sociology of literature]] * [[Economic sociology|Sociology of markets]] * [[Sociology of the family#Sociology of marriage|Sociology of marriage]] * [[Sociology of the family#Sociology of motherhood|Sociology of motherhood]] * [[Sociomusicology|Sociology of music]] * [[Natural resource management|Sociology of natural resources]] * [[Organizational behavior|Sociology of organizations]] * [[Sociology of peace, war, and social conflict]] * [[Sociology of punishment]] * [[Sociology of race and ethnic relations]] * [[Sociology of religion]] * [[Risk|Sociology of risk]] * [[Sociology of scientific knowledge|Sociology of science]] * [[Sociology of scientific knowledge]] * [[Social change|Sociology of social change]] * [[Social movement|Sociology of social movements]] * [[Sociology of space]] * [[Sociology of sport]] * [[Science, technology and society|Sociology of technology]] * [[Sociology of terrorism]] * [[Sociology of the body]] * [[Sociology of the family]] * [[Sociology of the history of science]] * [[Sociology of the Internet]] * [[Industrial sociology|Sociology of work]] * [[Sociomusicology]] * [[Structural sociology]] * [[Theoretical sociology]] * [[Urban studies]] or [[Urban sociology]]/[[Rural sociology]] * [[Victimology]] * [[Visual sociology]] * [[Social theory]] * [[Social stratification]] * [[Sociological theory]] * [[Sociobiology]] * [[Sociocybernetics]] * [[Sociolinguistics]] ===بين الشعباجاتي اڀياس=== {{Main|Interdisciplinarity}} ====علاقائي اڀياس==== {{Main|Area studies}} * [[African studies]] * [[American studies]] ** [[Appalachian studies]] ** [[Canadian studies]] ** [[Latin American studies]] * [[Asian studies]] ** [[Central Asian studies]] ** [[East Asian studies]] ** [[Iranian studies]] ** [[Japanology]] (Japanese studies) ** [[Korean studies]] ** [[Sinology]] ([[Outline of sinology|outline]]) (Chinese studies) ** [[Indology]] (South Asian studies) *** [[Bengal studies]] *** [[Dravidian studies]] (Dravidology) **** [[Tamilology]] *** [[Pakistan studies]] *** [[Sindhology]] ** [[Southeast Asian studies]] * [[European studies]] ** [[Celtic studies]] ** [[German studies]] ** [[Indo-European studies]] ** [[Scandinavian studies]] ** [[Slavic studies]] * [[Australian studies]] * [[Pacific studies]] * [[Middle East studies]] ** [[Turkology]] (Turkish studies) *[[Russian Empire|Russian]] and [[Eastern European Studies|Eastern European studies]] ====نسلي ۽ ثقافتي اڀياس==== *[[Cultural studies]] *[[Ethnic studies]] * [[Ethnology]] * [[Culturology]] *[[Cross-cultural studies]] ====تنظيمي اڀياس==== {{Main|تنظيم}} * [[Business administration]] * [[Business economics]] * [[Business studies]] * [[Human resources management]] * [[Industrial organization]] * [[Management]] * [[Organizational behavior]] * [[Organization theory]] * [[Project management]] * [[Quality control]] ==فطري سائنس== {{Main|سائنس|سائنس جو خاڪو|فطري سائنس|فطري سائنس جو خاڪو}} ===طبعي سائنس=== * [[طبيعيات]] * [[علم ڪيميا]] * [[نامياتي ڪيميا]] * [[غير نامياتي ڪيميا]] * [[فلڪيات]] * [[ڌرتي سائنس]] * [[جينيات]] * [[حياتيات]] * [[حيوانيات]] * [[نيوروسائنس]] * [[علم زراعت]] * [[سامونڊي حياتيات]] * [[مائڪروبائيولاجي]] * [[نباتاتيات]] ===طبعي سائنس=== {{main|طبعي سائنس جو خاڪو}} ==== Space sciences ==== {{main|Outline of space science}} * [[Aerospace engineering]] ** [[Aerospace architecture]] ** [[Aerospace physiology]] ** [[Aerospace manufacturing]] ** [[Astronautics]] *** [[Space architecture]] *** [[Space colonization]] *** [[Space commercialization]] **** [[Space-based economy]] **** [[Space industry]] **** [[Space manufacturing]] **** [[Space tourism]] *** [[Space environment]] *** [[Space logistics]] *** [[Space food]] *** [[Space medicine]] **** [[Neuroscience in space]] *** [[Religion in space|Space religion]] *** [[Sex in space|Space sex]] *** [[Space and survival|Space survival]] *** [[Space warfare]] *** [[Writing in space|Space writing]] ** [[Aeronautics]] ** [[Control engineering]] ** [[Human spaceflight]] ** [[Robotic spacecraft]] ** [[Space corrosion]] * [[Space technology]] ** [[Space telescopes]] ** [[Space-based radar]] ** [[Space-based solar power]] ** [[Spacecraft design]] ** [[Spacecraft propulsion]] * [[Asteroid-impact avoidance]] * [[Astrobiology]] * [[Astrobotany]] * [[Astrochemistry]] ** [[Theoretical astronomy]] * [[Cosmochemistry]] * [[Cosmology]] ** [[Physical cosmology]] * [[Micro-g environment|Micro-g environment research]] * [[Remote sensing]] * [[Space archaeology]] * [[Space exploration]] * [[Space law]] * [[Nuclear power in space|Space nuclear power]] ===== Astronomy ===== {{Main|Outline of astronomy}} * [[Astronomy]] ([[Outline of astronomy|outline]]) ** [[Archaeoastronomy]] ** [[Astrometry]] ** [[Amateur astronomy]] ** [[Forensic astronomy]] ** [[Extragalactic astronomy]] ** [[Galactic astronomy]] ** [[High-energy astronomy]] ** [[Observational astronomy]] *** [[Radio astronomy]] *** [[Timeline of cosmic microwave background astronomy|Microwave astronomy]] *** [[Submillimetre astronomy]] *** [[Infrared astronomy]] *** [[Optical astronomy]] *** [[UV astronomy]] *** [[X-ray astronomy]] *** [[Gamma-ray astronomy]] *** [[Cosmic-ray observatory|Cosmic-ray astronomy]] *** [[Neutrino astronomy]] *** [[Gravitational wave astronomy]] ** [[Photometry (astronomy)|Photometry]] ** [[Spectroscopy]] ** [[Stellar astronomy]] *** [[Solar astronomy]] * [[Astrophysics]] ([[Outline of astrophysics|outline]]) ** [[Celestial mechanics]] ** [[Compact objects]] ** [[Computational astrophysics]] ** [[Gravity|Gravitational astronomy]] *** [[Black hole]]s ** [[Interstellar medium]] ** [[Direct numerical simulation|Numerical simulations]] *** [[Astrophysical plasma]] *** [[Galaxy formation and evolution]] *** [[High-energy astronomy|High-energy astrophysics]] *** [[Hydrodynamics]] *** [[Magnetohydrodynamics]] *** [[Star formation]] ** [[Orbital mechanics]] ** [[Physical cosmology]] ** [[Relativistic astrophysics]] ** [[Star|Stellar astrophysics]] *** [[Helioseismology]] *** [[Solar physics]] *** [[Stellar evolution]] *** [[Stellar nucleosynthesis]] ** [[Space plasma physics]] * [[Planetary science]] (alternatively, a part of [[earth science]]) ** [[Atmospheric science]] ** [[Exoplanetology]] ** [[Planetary formation]] ** [[Planetary rings]] ** [[Magnetosphere]]s ** [[Planetary geology]] ** [[Planetary surface]]s ** [[Small Solar System bodies]] ==== Physics ==== {{Main|Outline of physics}} * [[Acoustics]] ([[Outline of acoustics|outline]]) ** [[Quantum acoustics]] * [[Agrophysics]] * [[Aerodynamics]] * [[Applied physics]] ([[Outline of applied physics|outline]]) ** [[Accelerator physics]] ** [[Communication physics]] * [[Astrophysics]] * [[Atmospheric physics]] * [[Atomic, molecular, and optical physics]] * [[Atomic physics]] * [[Biophysics]] ([[Outline of biophysics|outline]]) ** [[Neurophysics]] * [[Chemical physics]] * [[Classical physics]] * [[Computational physics]] * [[Condensed matter physics]] * [[Cryogenics]] * [[Digital physics]] * [[Dynamics (mechanics)|Dynamics]] ** [[Analytical dynamics]] ** [[Orbital mechanics|Astrodynamics]] ** [[Brownian dynamics]] ** [[File dynamics]] ** [[Flight dynamics]] ** [[Fluid dynamics]] *** [[Aerodynamics]] *** [[Hydrodynamics]] ** [[Fractional dynamics]] ** [[Geodynamics]] ** [[Molecular dynamics]] ** [[Newtonian dynamics]] ** [[Langevin dynamics]] ** [[Quantum chromodynamics]] ** [[Quantum electrodynamics]] ** [[Relativistic dynamics]] ** [[Stellar dynamics]] ** [[System dynamics]] ** [[Thermodynamics]] ** [[Vehicle dynamics]] * [[Econophysics]] * [[Electricity]] * [[Electromagnetism]] * [[Electrostatic]] * [[Magnetism]] * [[Engineering physics]] * [[Elementary particle physics]] * [[Experimental physics]] * [[Fluid dynamics]] * [[Geophysics]] ([[Outline of geophysics|outline]]) ** [[Biogeophysics]] ** [[Geomagnetism]] * [[Kinematics]] ** [[Fluid kinematics]] ** [[Relativistic mechanics#Relativistic kinematics|Relativistic kinematics]] * [[Kinetics (physics)|Kinetics]] ** [[Electrohydrodynamics|Electrokinetics]] ** [[Homeokinetics]] * [[Laser physics]] * [[Materials physics]] * [[Mathematical physics]] * [[Mechanics]] ** [[Analytical mechanics]] ** [[Applied mechanics]] ** [[Ballistics]] ** [[Biomechanics]] ** [[Celestial mechanics]] ** [[Classical mechanics]] ** [[Continuum mechanics]] ** [[Fluid mechanics]] ** [[Fracture mechanics]] ** [[Hamiltonian mechanics]] ** [[Hydraulics]] ** [[Lagrangian mechanics]] ** [[Matrix mechanics]] ** [[Molecular mechanics]] ** [[Optomechanics]] ** [[Particle mechanics]] ** [[Quantum mechanics]] ** [[Relativistic mechanics]] ** [[Relativistic quantum mechanics]] ** [[Soil mechanics]] ** [[Solid mechanics]] ** [[Statistical mechanics]] *** [[Quantum statistical mechanics]] * [[Mineral physics]] * [[Medical physics]] * [[Molecular physics]] * [[Newton's laws of motion|Newtonian dynamics]] * [[Nuclear physics]] * [[Optics]] ** [[Geometrical optics]] ** [[Physical optics]] ** [[Quantum optics]] * [[Particle physics]] * [[Petrophysics]] * [[Photonics]] * [[Physical chemistry]] * [[Polymer physics]] * [[Plasma physics]] * [[Quantum physics]] ** [[Quantum technology]] * [[Radiophysics]] * [[Theory of relativity|Relativity]] ** [[General relativity]] ** [[Special relativity]] * [[Solid mechanics]] * [[Solid state physics]] * [[Statistical mechanics]] * [[Theoretical physics]] * [[Thermal physics]] * [[Thermodynamics]] * [[Social physics]] * [[Soil physics]] * [[Solid state physics]] * [[Spintronics]] * [[Statics]] ** [[Fluid statics]] * [[Statistical physics]] * [[Surface physics]] ==== Chemistry ==== {{Main|Outline of chemistry}} {{See also|Pure chemistry}} * [[Agrochemistry]] * [[Analytical chemistry]] * [[Astrochemistry]] * [[Atmospheric chemistry]] * [[Biochemistry]] ([[Outline of biochemistry|outline]]) * [[Catalysts]] * [[Chemical biology]] * [[Chemical engineering]] ([[Outline of chemical engineering|outline]]) * [[Chemical physics]] * [[Cheminformatics]] * [[Computational chemistry]] * [[Cosmochemistry]] * [[Electrochemistry]] * [[Environmental chemistry]] * [[Femtochemistry]] * [[Flavour (taste)|Flavor]] * [[Flow chemistry]] * [[Forensic chemistry]] * [[Geochemistry]] * [[Green chemistry]] * [[Histochemistry]] * [[Hydrogenation]] * [[Immunochemistry]] * [[Inorganic chemistry]] * [[Marine chemistry]] * [[Mathematical chemistry]] * [[Mechanochemistry]] * [[Medicinal chemistry]] * [[Molecular biology]] * [[Molecular mechanics]] * [[Nanotechnology]] * [[Natural product chemistry]] * [[Neurochemistry]] * [[Nuclear chemistry]] * [[Oenology]] * [[Organic chemistry]] ([[Outline of organic chemistry|outline]]) * [[Organometallic chemistry]] * [[Petrochemistry]] * [[Pharmacology]] * [[Photochemistry]] * [[Physical chemistry]] * [[Physical organic chemistry]] * [[Phytochemistry]] * [[Polymer chemistry]] * [[Quantum chemistry]] * [[Radiochemistry]] * [[Soil chemistry]] * [[Solid-state chemistry]] * [[Sonochemistry]] * [[Supramolecular chemistry]] * [[Surface chemistry]] * [[Synthetic chemistry]] * [[Systems chemistry]] * [[Theoretical chemistry]] * [[Thermochemistry]] ==== Earth science ==== {{Main|Outline of earth science}} {{See also|Earth science#Partial list of the major earth science topics|l1=Branches of earth sciences}} * [[Chronology]] * [[Edaphology]] * [[Environmental chemistry]] * [[Environmental science]] * [[Gemology]] * [[Geochemistry]] * [[Geodesy]] * [[Physical geography]] ([[Outline of geography#Physical geography|outline]]) ** [[Atmospheric science]] / [[Meteorology]] ([[Outline of meteorology|outline]]) ** [[Biogeography]] / [[Phytogeography]] ** [[Climatology]] / [[Paleoclimatology]] / [[Palaeogeography]] ** [[Coastal geography]] / [[Oceanography]] ** [[Edaphology]] / [[Pedology]] or [[Soil science]] ** [[Geobiology]] ** [[Geology]] ([[Outline of geology|outline]]) ([[Geomorphology]], [[Mineralogy]], [[Petrology]], [[Sedimentology]], [[Speleology]], [[Tectonics]], [[Volcanology]]) ** [[Geostatistics]] ** [[Glaciology]] ** [[Hydrology]] ([[Outline of hydrology|outline]])/ [[Limnology]] / [[Hydrogeology]] ** [[Landscape ecology]] ** [[Quaternary science]] * [[Geophysics]] ([[Outline of geophysics|outline]]) * [[Paleontology]] ** [[Paleobiology]] ** [[Paleoecology]] * [[Ecology]] * [[Forensic geology]] * [[Geophysics]] ([[Outline of geophysics|outline]]) * [[Planetary science]] (alternatively, a part of [[space science]]) * [[Seismology]] === Life science === ==== Biology ==== {{Main|Outline of biology}} {{See also|List of life sciences}} * [[Aerobiology]] * [[Anatomy]] ** [[Comparative anatomy]] ** [[Human anatomy]] ([[Outline of human anatomy|outline]]) * [[Biochemistry]] ([[Outline of biochemistry|outline]]) * [[Bioinformatics]] * [[Biophysics]] ([[Outline of biophysics|outline]]) * [[Biotechnology]] ([[Outline of biotechnology|outline]]) * [[Botany]] ([[Outline of botany|outline]]) ** [[Ethnobotany]] ** [[Phycology]] * [[Cell biology]] ([[Outline of cell biology|outline]]) * [[Chronobiology]] * [[Cognitive biology]] * [[Computational biology]] * [[Conservation biology]] * [[Cryobiology]] * [[Developmental biology]] ** [[Embryology]] ** [[Gerontology]] ** [[Teratology]] * [[Ecology]] ([[Outline of ecology|outline]]) ** [[Agroecology]] ** [[Ethnoecology]] ** [[Human ecology]] ** [[Landscape ecology]] * [[Endocrinology]] * [[Epigenetics]] * [[Ethnobiology]] ** [[Anthrozoology]] * [[Evolutionary biology]] * [[Evolution]] ([[Outline of evolution|outline]]) ** [[Systematics]] ** [[Taxonomy (general)|Taxonomy]] * [[Forensic biology]] * [[Genetics]] ([[Outline of genetics|outline]]) ** [[Behavioural genetics]] ** [[Molecular genetics]] ** [[Population genetics]] * [[Geobiology]] * [[Histology]] * [[Human biology]] * [[Immunology]] ([[Outline of immunology|outline]]) * [[Limnology]] * [[Linnaean taxonomy]] * [[Marine biology]] * [[Mathematical biology]] * [[Microbiology]] ** [[Bacteriology]] ** [[Protistology]] * [[Molecular biology]] * [[Mycology]] * [[Neuroscience]] ([[Outline of neuroscience|outline]]) ** [[Behavioral neuroscience]] ** [[Neurophysics]] ** [[Computational Neuroscience]] * [[Nutrition]] ([[Outline of nutrition|outline]]) * [[Paleobiology]] ** [[Paleontology]] * [[Parasitology]] * [[Pathology]] ** [[Anatomical pathology]] ** [[Clinical pathology]] ** [[Dermatopathology]] ** [[Forensic pathology]] ** [[Hematopathology]] ** [[Histopathology]] ** [[Molecular pathology]] ** [[Surgical pathology]] ** [[Phytopathology]] * [[Physiology]] ** [[Human physiology]] *** [[Exercise physiology]] * [[Structural Biology]] * [[Systematics]] ([[Taxonomy (general)|Taxonomy]]) * [[Population biology]] * [[Quantum biology]] * [[Sociobiology]] * [[Theoretical biology]] * [[Toxicology]] * [[Systems biology]] * [[Virology]] ** [[Molecular virology]] * [[Xenobiology]] * [[Zoology]] ([[Outline of zoology|outline]]) ** [[Animal communication]]s ** [[Apiology]] ** [[Arachnology]] ** [[Arthropodology]] ** [[Batrachology]] ** [[Bryozoology]] ** [[Carcinology]] ** [[Cetology]] ** [[Cnidariology]] ** [[Entomology]] *** [[Forensic entomology]] ** [[Ethnozoology]] ** [[Ethology]] ** [[Helminthology]] ** [[Herpetology]] ** [[Ichthyology]] ([[Outline of fish|outline]]) ** [[Invertebrate zoology]] ** [[Mammalogy]] *** [[Cynology]] *** [[Felinology]] ** [[Malacology]] *** [[Conchology]] *** [[Limacology]] *** [[Teuthology]] ** [[Myriapodology]] ** [[Myrmecology]] ([[Outline of ants|outline]]) ** [[Nematology]] ** [[Neuroethology]] ** [[Oology]] ** [[Ornithology]] ([[Outline of birds|outline]]) ** [[Planktology]] ** [[Primatology]] ** [[Zootomy]] ** [[Zoosemiotics]] ==رسمي سائنس== {{Main|رسمي سائنس|رسمي سائنس جو خاڪو}} * [[آلجبرا]] * [[ارٿميٽڪ|رياضي]] * [[جاميٽري]] * [[علم احصا]] * [[علم رياضيات]] * [[شماريات]] * [[ڊيٽا سائنس]] * [[ڪمپيوٽر سائنس]] ===ڪمپيوٽر سائنس=== {{Main|Computer science|Outline of computer science}} {{See also|ACM Computing Classification System}} ''Also a branch of [[electrical engineering]]'' * [[Logic in computer science]] ** [[Formal methods]] ([[Formal verification]]) ** [[Logic programming]] ** [[Multi-valued logic]] *** [[Fuzzy logic]] ** [[Formal semantics of programming languages|Programming language semantics]] ** [[Type theory]] * [[Operating systems]] * [[Algorithm]]s ** [[Computational geometry]] ** [[Distributed algorithms]] ** [[Parallel algorithms]] ** [[Randomized algorithms]] * [[Artificial intelligence]] ([[Outline of artificial intelligence|outline]]) ** [[Cognitive science]] *** [[Automated reasoning]] *** [[Computer vision]] ([[Outline of computer vision|outline]]) *** [[Machine learning]] **** [[Artificial neural network]]s **** [[Support vector machine]] *** [[Natural language processing]] ([[Computational linguistics]]) *** [[Computer vision]] ([[Outline of computer vision|outline]]) ** [[Expert system]]s ** [[Robotics]] ([[Outline of robotics|outline]]) * [[Database]] * [[Data science]] * [[Data structures]] * [[Computer architecture]] * [[Computer graphics]] ** [[Image processing]] ** [[Scientific visualization]] * [[Computer networking|Computer communications (networks)]] ** [[Cloud computing]] ** [[Information theory]] ** [[Internet]], [[World Wide Web]] ** [[Ubiquitous computing]] ** [[Wireless computing]] ([[Mobile computing]]) * [[Computer security]] and [[High availability|reliability]] ** [[Cryptanalysis]] ** [[Cryptography]] ** [[Fault-tolerant system|Fault-tolerant computing]] ** [[Information security]] ** [[Network security]] * Computing in [[mathematics]], [[natural science]]s, [[engineering]], and [[medicine]] ** [[Symbolic computation|Algebraic (symbolic) computation]] ** [[Computational biology]] (bioinformatics) ** [[Computational chemistry]] ** [[Computational mathematics]] ** [[Computational neuroscience]] ** [[Computational number theory]] ** [[Computational physics]] ** [[Computer-aided engineering]] *** [[Computational fluid dynamics]] *** [[Finite element analysis]] ** [[Numerical analysis]] ** [[Symbolic computation|Algebraic (symbolic) computation]] ** [[Scientific computing]] (Computational science) * Computing in [[social science]]s, [[The arts|arts]], [[humanities]], and [[profession]]s ** [[Community informatics]] ** [[Computational economics]] ** [[Computational finance]] ** [[Computational sociology]] ** [[Digital humanities]] (Humanities computing) ** [[History of computer hardware]] ** [[History of computer science]] ([[Outline of computer science#History of computer science|outline]]) ** [[Humanistic informatics]] ** [[Database]]s ([[Outline of databases|outline]]) *** [[Distributed database]]s *** [[Object database]]s *** [[Relational database]]s ** [[Data management]] ** [[Data mining]] ** [[Information science]] ([[Outline of information science|outline]]) ** [[Information architecture]] ** [[Information management]] ** [[Information retrieval]] ** [[Information system]] ** [[Information technology]] ** [[Knowledge management]] ** [[Multimedia]], [[hypermedia]] *** [[Sound and music computing]] * [[Distributed computing]] ** [[Grid computing]] * [[Human-computer interaction]] * [[Operating systems]] * [[Parallel computing]] ** [[High-performance computing]] * [[Computer program]] * [[Computer programming]] * [[Programming languages]] ** [[Compilers]] ** [[Programming paradigms]] *** [[Concurrent programming language|Concurrent programming]] *** [[Functional programming]] *** [[Imperative programming]] *** [[Logic programming]] *** [[Object-oriented programming]] ** [[Program semantics]] ** [[Type theory]] * [[Quantum computing]] ** [[Quantum information]] * [[Software engineering]] ** [[Formal methods]] ([[Formal verification]]) ** [[Game Development]] * [[Theoretical computer science]] * [[Theory of computation]] ** [[Automata theory]] ([[Formal languages]]) ** [[Computability theory (computer science)|Computability theory]] ** [[Computational complexity theory]] ** [[Concurrency (computer science)#Theory|Concurrency theory]] * [[Very-large-scale integration|VLSI design]] ===منطق=== {{Main|منطق|منطق جو خاڪو}} * [[Mathematical logic]] ** [[Set theory]] ** [[Proof theory]] ** [[Model theory]] ** [[Recursion theory]] ** [[Modal logic]] ** [[Intuitionistic logic]] * [[Philosophical logic]] ** [[Logical reasoning]] ** [[Modal logic]] *** [[Deontic logic]] *** [[Doxastic logic]] * [[Logic in computer science]] ** [[Formal semantics of programming languages|Programming language semantics]] ** [[Formal methods]] ([[Formal verification]]) ** [[Type theory]] ** [[Logic programming]] ** [[Multi-valued logic]] *** [[Fuzzy logic]] === Mathematics === {{Main|Mathematics|Outline of mathematics|Mathematics Subject Classification}} ==== Pure mathematics ==== {{Main|Mathematics|Outline of mathematics|Pure mathematics|Mathematical sciences}} * [[Mathematical logic]] and [[Foundations of mathematics]] ** [[Intuitionistic logic]] ** [[Modal logic]] ** [[Model theory]] ** [[Proof theory]] ** [[Recursion theory]] ** [[Set theory]] * [[Arithmetic]] * [[Algebra]] ([[Outline of algebra|outline]]) ** [[Associative algebra]] ** [[Category theory]] *** [[Topos theory]] ** [[Differential algebra]] ** [[Field theory (mathematics)|Field theory]] ** [[Group theory]] *** [[Group representation]] ** [[Homological algebra]] ** [[K-theory]] ** [[Lattice theory]] ([[Order theory]]) ** [[Lie algebra]] ** [[Linear algebra]] ([[Vector space]]) ** [[Multilinear algebra]] ** [[Non-associative algebra]] ** [[Representation theory]] ** [[Ring theory]] *** [[Commutative algebra]] *** [[Noncommutative algebra]] ** [[Universal algebra]] * [[Mathematical analysis|Analysis]] ** [[Complex analysis]] ** [[Functional analysis]] *** [[Operator theory]] ** [[Harmonic analysis]] *** [[Fourier analysis]] ** [[Non-standard analysis]] ** [[Ordinary differential equations]] ** [[p-adic analysis]] ** [[Partial differential equations]] ** [[Real analysis]] *** [[Calculus]] ([[Outline of calculus|outline]]) * [[Probability theory]] ** [[Ergodic theory]] ** [[Measure theory]] *** [[Integral geometry]] ** [[Stochastic process]] * [[Geometry]] ([[Outline of geometry|outline]]) and [[Topology]] ** [[Affine geometry]] ** [[Algebraic geometry]] ** [[Algebraic topology]] ** [[Convex geometry]] ** [[Differential topology]] ** [[Discrete geometry]] ** [[Finite geometry]] ** [[Galois geometry]] ** [[General topology]] ** [[Geometric topology]] ** [[Integral geometry]] ** [[Noncommutative geometry]] ** [[Non-Euclidean geometry]] ** [[Projective geometry]] ** [[Euclidean geometry]] ** [[Solid geometry]] ** [[Trigonometry]] * [[Number theory]] ** [[Algebraic number theory]] ** [[Analytic number theory]] ** [[Arithmetic combinatorics]] ** [[Arithmetic]] ** [[Geometric number theory]] ==== Applied mathematics ==== * [[Approximation theory]] * [[Combinatorics]] ([[Outline of combinatorics|outline]]) ** [[Coding theory]] * [[Dynamical systems]] ** [[Chaos theory]] ** [[Fractal geometry]] * [[Game theory]] * [[Graph theory]] * [[Information theory]] * [[Mathematical physics]] ** [[Quantum field theory]] ** [[Quantum gravity]] *** [[String theory]] ** [[Quantum mechanics]] ** [[Statistical mechanics]] * [[Numerical analysis]] * [[Operations research]] ** [[Assignment problem]] ** [[Decision analysis]] ** [[Dynamic programming]] ** [[Inventory theory]] ** [[Linear programming]] ** [[Mathematical optimization]] ** [[Optimal maintenance]] ** [[Real options analysis]] ** [[Job shop scheduling|Scheduling]] ** [[Stochastic processes]] ** [[Systems analysis]] * [[Statistics]] ([[Outline of statistics|outline]]) ** [[Actuarial science]] ** [[Demography]] ** [[Econometrics]] ** [[Mathematical statistics]] ** [[Data visualization]] * [[Computational mathematics]] * [[Theory of computation]] ** [[Computational complexity theory]] * [[Cryptography]] * [[Steganography]] * [[Mathematical game]] * [[Mathematical puzzle]] ===== Statistics ===== {{Main|Statistics|Outline of statistics}} * [[Mathematical statistics]] * [[Econometrics]] * [[Actuarial science]] * [[Demography]] * [[Computational statistics]] ** [[Data mining]] ** [[Regression analysis|Regression]] ([[Outline of regression analysis|outline]]) ** [[Simulation]] *** [[Bootstrap (statistics)]] * [[Design of experiments]] ** [[Block design]] and [[Analysis of variance]] ** [[Response surface methodology]] * [[Survey sampling|Sample Survey]] ** [[Statistical sampling|Sampling theory]] * [[Statistical model]]ling ** [[Biostatistics]] *** [[Epidemiology]] ** [[Multivariate analysis]] *** [[Structural equation model]] *** [[Time series]] ** [[Reliability theory]] ** [[Quality control]] * [[Statistical theory]] ** [[Decision theory]] ** [[Mathematical statistics]] *** [[Probability]] ([[Outline of probability|outline]]) <!-- **[[Official statistics]] --> ** [[Survey (statistics)|Survey methodology]] == اطلاقي سائنس == {{Main|Applied science|Outline of applied science}} === Agriculture === {{Main|Agriculture|Outline of agriculture|Agricultural science}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Aeroponics]] ** [[Fogponics]] * [[Agroecology]] * [[Agrology]] * [[Agronomy]] * [[Animal husbandry]] ([[Animal science]]) ** [[Beekeeping]] ([[Apiculture]]) * [[Anthroponics]] * [[Agricultural economics]] * [[Agricultural engineering]] ** [[Biological systems engineering]] ** [[Food engineering]] * [[Aquaculture]] * [[Aquaponics]] * [[Enology]] * [[Entomology]] * [[Food science]] ** [[Culinary arts]] * [[Forestry]] * [[Horticulture]] * [[Hydrology]] ([[Outline of hydrology|outline]]) * [[Hydroponics]] * [[Pedology]] * [[Plant science]] ([[Outline of botany|outline]]) ** [[Pomology]] * [[Pest control]] * [[Water purification|Purification]] * [[Urban agriculture]] * [[Viticulture]] {{div col end}} === Architecture and design === {{Main|Architecture|Outline of architecture|Design|Outline of design|Applied arts}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Architecture]] ([[Outline of architecture|outline]]) ** [[Interior architecture]] ** [[Landscape architecture]] * [[Architectural analytics]] * [[Historic preservation]] * [[Interior design]] ([[interior architecture]]) * [[Landscape architecture]] ([[landscape planning]]) * [[Landscape design]] * [[Urban planning]] ([[urban design]]) * [[Visual communication]] ** [[Graphic design]] *** [[Type design]] ** [[Technical drawing]] * [[Industrial design]] ([[product design]]) ** [[Ergonomics]] ([[Outline of ergonomics|outline]]) ** [[Toy]] and amusement design * [[User experience design]] ** [[Interaction design]] ** [[Information architecture]] ** [[User interface design]] ** [[User experience evaluation]] * [[Decorative arts]] * [[Fashion design]] * [[Textile design]] * [[Food design]] {{div col end}} === Education === {{Main|Education|Outline of education}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Comparative education]] * [[Critical pedagogy]] * [[Curriculum and instruction]] ** [[Alternative education]] ** [[Early childhood education]] ** [[Elementary education]] ** [[Secondary education]] ** [[Higher education]] ** [[Mastery learning]] ** [[Cooperative learning]] ** [[Agricultural education]] ** [[Art education]] ** [[Bilingual education]] ** [[Chemistry education]] ** [[Counselor education]] ** [[Language education]] ** [[Legal education]] ** [[Mathematics education]] ** [[Medical education]] ** [[Military education and training]] ** [[Music education]] ** [[Nursing education]] ** [[Outdoor education]] ** [[Peace education]] ** [[Physical education]]/[[Coach (sport)|Sports coaching]] ** [[Physics education]] ** [[Reading education]] ** [[Religious education]] ** [[Science education]] ** [[Special education]] ** [[Sex education]] ** [[Sociology of education]] ** [[Technology education]] ** [[Vocational education]] * [[Educational leadership]] * [[Educational philosophy]] * [[Educational psychology]] * [[Educational technology]] * [[Distance education]] {{div col end}} === Engineering and technology === {{Main|Engineering|Outline of engineering}} {{See also|List of engineering branches|Technology|Outline of technology|Engineering education|Lists of engineering software}} {{div col|colwidth=15em}} {{div col end}} ==== Chemical engineering ==== {{div col|colwidth=15em}} * [[Biocatalysts]] * [[Bioengineering]] ** [[Biochemical engineering]] ** [[Biomolecular engineering]] ** [[Bionics]] * [[Catalysis]] * [[Materials engineering]] * [[Molecular engineering]] * [[Nanotechnology]] * [[Polymer engineering]] * [[Process design]] ** [[Petroleum engineering]] ** [[Nuclear engineering]] ** [[Food engineering]] * [[Process engineering]] * [[Reaction engineering]] * [[Thermodynamics]] * [[Transport phenomena]] {{div col end}} ==== Civil engineering ==== {{div col|colwidth=15em}} * [[Coastal engineering]] * [[Earthquake engineering]] * [[Ecological engineering]] * [[Environmental engineering]] * [[Geotechnical engineering]] ** [[Engineering geology]] * [[Hydraulic engineering]] * [[Mining engineering]] * [[Transportation engineering]] ** [[Highway engineering]] * [[Structural engineering]] ** [[Architectural engineering]] * [[Structural mechanics]] * [[Surveying]] * [[Agricultural engineering]] * [[Construction]] * [[Infrastructure]] {{div col end}} ==== Educational technology ==== {{div col|colwidth=15em}} * [[Instructional design]] ** [[Distance education]] ** [[Instructional simulation]] * [[Human performance technology]] * [[Knowledge management]] {{div col end}} ==== Electrical engineering ==== {{div col|colwidth=15em}} * [[Applied physics]] * [[Computer engineering]] ([[Outline of computer engineering|outline]]) * [[Computer science]] * [[Control engineering|Control systems engineering]] ** [[Control theory]] * [[Electronic engineering]] ** [[Electronics]] ** [[Instrumentation engineering]] * [[Engineering physics]] ** [[Photonics]] * [[Information theory]] * [[Mechatronics]] * [[Power engineering]] * [[Quantum computing]] * [[Robotics]] ([[Outline of robotics|outline]]) ** [[Microbotics]] * [[Semiconductors]] * [[Telecommunications engineering]] {{div col end}} ==== Materials science ==== {{div col|colwidth=15em}} * [[Biomaterials]] * [[Ceramic engineering]] * [[Crystallography]] * [[Nanomaterials]] * [[Photonics]] * [[Metallurgy|Physical Metallurgy]] * [[Polymer engineering]] * [[Polymer science]] * [[Semiconductors]] * [[Corrosion engineering]] {{div col end}} ==== Mechanical engineering ==== {{div col|colwidth=15em}} * [[Aerospace engineering]] **[[Aeronautics]] **[[Astronautics]] * [[Acoustical engineering]] * [[Automotive engineering]] * [[Biomedical engineering]] ** [[Biomechanical engineering]] ** [[Neural engineering]] * [[Continuum mechanics]] * [[Fluid mechanics]] * [[Heat transfer]] * [[Industrial engineering]] * [[Manufacturing engineering]] * [[Marine propulsion|Marine engineering]] * [[Mass transfer]] * [[Mechatronics]] * [[Nanoengineering]] * [[Offshore construction|Ocean engineering]] * [[Optical engineering]] * [[Robotics]] * [[Thermal engineering]] * [[Thermodynamics]] {{div col end}} ==== Systems science ==== {{div col|colwidth=15em}} * [[Chaos theory]] * [[Complex systems]] * [[Conceptual systems]] * [[Control theory]] ** [[Affect control theory]] ** [[Control engineering]] ** [[Control systems]] ** [[Dynamical systems]] ** [[Perceptual control theory]] * [[Cybernetics]] ** [[Biocybernetics]] ** [[Engineering cybernetics]] ** [[Management cybernetics]] ** [[Medical cybernetics]] ** [[New Cybernetics]] ** [[Second-order cybernetics]] ** [[Sociocybernetics]] * [[Network science]] * [[Operations research]] * [[Systems biology]] ** [[Computational systems biology]] ** [[Synthetic biology]] ** [[Systems immunology]] ** [[Systems neuroscience]] * [[System dynamics]] ** [[Social dynamics]] * [[Systems ecology]] ** [[Ecosystem ecology]] * [[Systems engineering]] ** [[Biological systems engineering]] ** [[Earth systems engineering and management]] ** [[Enterprise systems engineering]] ** [[Systems analysis]] * [[Systems psychology]] ** [[Ergonomics]] ** [[Family systems theory]] ** [[Systemic therapy]] * [[Systems theory]] ** [[Biochemical systems theory]] ** [[Ecological systems theory]] ** [[Developmental systems theory]] ** [[General systems theory]] ** [[Living systems theory]] ** [[LTI system theory]] ** [[Mathematical system theory]] ** [[Sociotechnical systems theory]] ** [[World-systems theory]] * [[Systems theory in anthropology]] {{div col end}} === Environmental studies and forestry === {{Main|Environmental studies|Outline of environmental studies|Forestry}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Environmental management]] ** [[Coastal management]] ** [[Fisheries management]] ** [[Land management]] ** [[Natural resource management]] ** [[Waste management]] ** [[Wildlife management]] * [[Environmental policy]] * [[Wildlife observation]] * [[Recreation ecology]] * [[Silviculture]] * [[Sustainability studies]] ** [[Sustainable development]] * [[Toxicology]] * [[Ecology]] {{div col end}} === Family and consumer science === {{Main|Family and consumer science}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Consumer education]] * [[Housing]] * [[Interior design]] * [[Nutrition]] ([[Outline of nutrition|outline]]) ** [[Foodservice]] management * [[Textile]]s {{div col end}} === Human physical performance and recreation === {{Main|Human reliability|human behavior}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Biomechanics]] / [[Sports biomechanics]] * [[Coach (sport)|Sports coaching]] * [[Escapology]] * [[Ergonomics]] * [[Physical fitness]] ** [[Aerobics]] ** [[Personal trainer]] / [[Personal fitness training]] * [[Game design]] * [[Exercise physiology]] * [[Kinesiology]] / [[Exercise physiology]] / [[Performance science]] * [[Leisure studies]] * [[Navigation]] * [[Outdoor activity]] * [[Physical activity]] * [[Physical education]] / [[Pedagogy]] * [[Sociology of sport]] * [[Sexology]] * [[Sports]] / [[exercise]] * [[Sports journalism]] / [[sportscasting]] * [[Sport management]] ** [[Athletic Administration|Athletic director]] * [[Sport psychology]] * [[Sports medicine]] ** [[Athletic training]] * [[Survival skills]] ** [[Batoning]] ** [[Bushcraft]] ** [[Scoutcraft]] ** [[Woodcraft]] * [[Toy]] and amusement design {{div col end}} === Journalism, media studies and communication === {{Main|Journalism|Media studies|Communication|Communication studies|Outline of communication}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Journalism]] ([[Outline of journalism|outline]]) ** [[Broadcast journalism]] ** [[Digital journalism]] ** [[Creative nonfiction|Literary journalism]] ** [[New media]] journalism ** [[Journalism|Print journalism]] ** [[Sports journalism]] / [[Broadcasting of sports events|sportscasting]] * [[Media studies]] ([[Mass media]]) ** [[Newspaper]] ** [[Magazine]] ** [[Radio]] ([[Outline of radio|outline]]) ** [[Television]] ([[Outline of television broadcasting|outline]]) *** [[Television studies]] ** [[Film]] ([[Outline of film|outline]]) *** [[Film studies]] ** [[Game studies]] ** [[Fan studies]] * [[Narratology]] ** [[Internet]] ([[Outline of the Internet|outline]]) * [[Communication studies]] ** [[Advertising]] ** [[Animal communication]] ** [[Communication design]] ** [[Conspiracy theory]] ** [[Digital media]] ** [[Electronic media]] ** [[Environmental communication]] ** [[Hoax]] ** [[Information theory]] ** [[Cross-cultural communication|Intercultural communication]] ** [[Marketing]] ([[Outline of marketing|outline]]) ** [[Mass communication]] ** [[Nonverbal communication]] ** [[Organizational communication]] ** [[Popular culture studies]] ** [[Propaganda]] ** [[Public relations]] ([[Outline of public relations|outline]]) ** [[Speech]] communication ** [[Technical writing]] ** [[Translation]] {{div col end}} === Library and museum studies === {{Main|Library science|Outline of library science|Museology}} {{See also|Outline of management}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Archival science]] * [[Archivist]] * [[Bibliographic databases]] * [[Bibliometrics]] * [[Bookmobile]] * [[Cataloging]] ** [[Citation analysis]] * [[Categorization]] * [[Classification]] ** [[Library classification]] ** [[Taxonomic classification]] ** [[Scientific classification]] ** [[Statistical classification]] ** [[Security classification]] ** [[Film classification]] * [[Collections care]] * [[Librarian#Librarian roles and duties|Collection management]] * [[Collection Management Policy]] * [[Conservation science (cultural heritage)|Conservation science]] * [[Conservation and restoration of cultural heritage]] * [[Curator]] * [[Data storage]] * [[Database management]] * [[Data modeling]] * [[Digital preservation]] * [[Dissemination]] * [[Film preservation]] * [[Five laws of library science]] * [[Historic preservation]] * [[Library science#History|History of library science]] * [[Human-computer interaction]] * [[Bibliographic index|Indexer]] * [[Informatics]] * [[Information architecture]] * [[Information broker]] * [[Information literacy]] * [[Information retrieval]] * [[Information science]] ([[Outline of information science|outline]]) * [[Information systems and technology]] * [[Integrated library system]] * [[Interlibrary loan]] * [[Knowledge engineering]] * [[Knowledge management]] * [[Library]] * [[Library binding]] * [[Library circulation]] * [[Library instruction]] * [[Library portal]] * [[Library technical services]] * [[Management]] * [[Mass deacidification]] * [[Museology]] * [[Museum education]] ** [[Arts administration|Museum administration]] * [[Object conservation]] * [[Historic preservation|Preservation]] * [[Prospect research]] * [[Readers' advisory]] * [[Records management]] * [[Reference]] * [[Reference desk]] * [[Reference management software]] * [[Registrar (museum)|Registrar]] * [[Research methods]] * [[Slow fire]] * [[Special library]] * [[Statistics]] {{div col end}} === Medicine and health === {{Main|Medicine|Healthcare science|Outline of health sciences|Biomedical sciences}} {{See also|Outline of medicine|Branches of medicine}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Alternative medicine]] * [[Audiology]] * [[Clinical laboratory sciences]]/[[Clinical pathology]]/[[Laboratory medicine]] ** [[Clinical biochemistry]] ** [[Cytogenetics]] ** [[Cytohematology]] ** [[cell biology|Cytology]] ([[Outline of cell biology|outline]]) ** [[Haemostasiology]] ** [[Histology]] ** [[Clinical immunology]] ** [[Clinical microbiology]] ** [[Molecular genetics]] ** [[Parasitology]] * [[Clinical physiology]] * [[Deathcare]] ** [[Funeral director]] ** [[Mortuary science]] * [[Dentistry]] ([[Outline of dentistry and oral health|outline]]) ** [[Dental hygienist|Dental hygiene]] and [[epidemiology]] ** [[Dental surgery]] ** [[Endodontics]] ** [[Dental implant|Implantology]] ** [[Oral and maxillofacial surgery]] ** [[Orthodontics]] ** [[Periodontics]] ** [[Prosthodontics]] * [[Dermatology]] * [[Emergency medicine]] ([[Outline of emergency medicine|outline]]) * [[Epidemiology]] * [[Geriatrics]] * [[Gynaecology]] * [[Health informatics]]/[[Clinical informatics]] * [[Hematology]] * [[Holistic medicine]] * [[Infectious disease]] * [[Intensive care medicine]] * [[Internal medicine]] ** [[Cardiology]] *** [[Cardiac electrophysiology]] ** [[Endocrinology]] ** [[Gastroenterology]] ** [[Hepatology]] ** [[Nephrology]] ** [[Neurology]] ** [[Oncology]] ** [[Pulmonology]] ** [[Rheumatology]] * [[Medical toxicology]] * [[Music therapy]] * [[Nursing]] * [[Nutrition]] ([[Outline of nutrition|outline]]) and [[dietetics]] * [[Obstetrics]] ([[Outline of obstetrics|outline]]) * [[Occupational hygiene]] * [[Occupational therapy]] * [[Occupational toxicology]] * [[Ophthalmology]] ** [[Neuro-ophthalmology]] * [[Optometry]] * [[Otolaryngology]] * [[Pathology]] * [[Pediatrics]] * [[Pharmaceutical sciences]] ** [[Pharmaceutical chemistry]] ** [[Toxicology|Pharmaceutical toxicology]] ** [[Pharmaceutics]] ** [[Pharmacocybernetics]] ** [[Pharmacodynamics]] ** [[Pharmacogenomics]] ** [[Pharmacognosy]] ** [[Pharmacokinetics]] ** [[Pharmacology]] ** [[Pharmacy]] * [[Physical fitness]] ** Group Fitness / [[aerobics]] ** [[Kinesiology]] / [[Exercise physiology]] / [[Performance science]] ** [[Personal fitness training]] * [[Physical therapy]] * [[Osteopathy]] * [[Physiotherapy]] * [[Podiatry]] * [[Preventive healthcare|Preventive medicine]] * [[Primary care]] ** [[General medical services|General practice]] * [[Psychiatry]] ([[Outline of psychiatry|outline]]) ** [[Forensic psychiatry]] * [[Psychosomatic medicine|Psychosomatic]] * [[Psychotherapy]] * [[Psychology]] ([[Outline of psychology|outline]]) * [[Therapy]] * [[Public health]] * [[Radiology]] * [[Recreational therapy]] * [[Physical medicine and rehabilitation|Rehabilitation medicine]] * [[Respiratory therapy]] * [[Sleep medicine]] * [[Speech–language pathology]] * [[Sports medicine]] * [[Surgery]] ** [[Bariatric surgery]] ** [[Cardiothoracic surgery]] ** [[Neurosurgery]] ** [[Orthoptics]] ** [[Orthopedic surgery]] ** [[Plastic surgery]] ** [[Trauma surgery]] ** [[Traumatology]] ** [[Anesthesiology]] * [[Traditional medicine]] * [[Urology]] ** [[Andrology]] * [[Veterinary medicine]] * [[Cosmetology]] * [[Cleaning]] * [[Decontamination]] * [[Sterilization (microbiology)]] * [[Sports medicine]] {{div col end}} === Military sciences === {{Main|Military science|Outline of military science and technology}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Amphibious warfare]] * [[Artillery]] * [[Battlespace]] ** [[Aerial warfare|Air]] ** [[Information warfare|Information]] ** [[Ground warfare|Land]] ** [[Naval warfare|Sea]] ** [[Space warfare|Space]] * [[Military campaign|Campaigning]] * [[Military engineering]] * [[Doctrine]] * [[Espionage]] * [[Game theory]] *[[Grand strategy]] ** [[Containment]] **[[Limited war]] ** [[Military science]] ([[Outline of military science and technology|outline]]) ** [[Philosophy of war]] ** [[Strategic studies]] ** [[Chess]] ** [[Total war]] ** [[War]] ([[Outline of war|outline]]) * [[Leadership]] * [[Military logistics|Logistics]] ** [[Materiel]] ** [[Military supply chain management|Supply chain management]] * [[Military operation]] * [[Military history]] ** [[Prehistoric warfare|Prehistoric]] ** [[Ancient warfare|Ancient]] ** [[Medieval warfare|Medieval]] ** [[Early modern warfare|Early modern]] ** [[Industrial warfare|Industrial]] ** [[Modern warfare|Modern]] ** [[Fourth-generation warfare]] * [[Military intelligence]] * [[Military law]] * [[Military medicine]] * [[Naval science]] ** [[Naval engineering]] ** [[Naval tactics]] ** [[Naval architecture]] *[[Military organization|Organization]] ** [[Command and control]] ** [[Doctrine]] ** [[Military education and training|Education and training]] ** [[Military engineering|Engineers]] ** [[Military intelligence|Intelligence]] ** [[Military rank|Ranks]] ** [[Staff (military)|Staff]] ** [[Military technology|Technology and equipment]] ** [[Military exercises]] ** [[Military simulation]] ** [[Military sports]] * [[Strategy]] ** [[Attrition warfare|Attrition]] ** [[Military deception|Deception]] ** [[Strategic defence|Defensive]] ** [[Offensive (military)|Offensive]] ** [[Counter-offensive]] ** [[Maneuver warfare|Maneuver]] ** [[Strategic goal (military)|Goal]] ** [[Naval strategy|Naval]] * [[Military tactics|Tactics]] ** [[Air combat manoeuvring|Aerial]] ** [[Battle]] ** [[Cavalry tactics|Cavalry]] ** [[Charge (warfare)|Charge]] ** [[Counter-attack]] ** [[Counter-insurgency]] ** [[Counter-intelligence]] ** [[Counter-terrorism]] ** [[Defensive fighting position|Foxhole]] ** [[Endemic warfare]] ** [[Guerrilla warfare]] ** [[Infiltration tactics|Infiltration]] ** [[Irregular warfare]] ** [[Morale]] ** [[Naval tactics]] ** [[Siege]] ** [[Surgical strike]] ** [[Tactical objective]] ** [[Trench warfare]] * [[Weapon|Military weapons]] ** [[Armoured warfare|Armor]] ** [[Artillery]] ** [[Biological warfare|Biological]] ** [[Cavalry]] ** [[Conventional warfare|Conventional]] ** [[Chemical warfare|Chemical]] ** [[Cyberweapon|Cyber]] ** [[Economic warfare|Economic]] ** [[Electronic warfare|Electronic]] ** [[Infantry]] ** [[Nuclear warfare|Nuclear]] ** [[Psychological warfare|Psychological]] ** [[Unconventional warfare|Unconventional]] * Other Military ** [[Arms control]] ** [[Arms race]] ** [[Assassination]] ** [[Asymmetric warfare]] ** [[Civil defense]] ** [[Clandestine operation]] ** [[Collateral damage]] ** [[Cold war (general term)]] ** [[Combat]] ** [[Covert operation]] ** [[Cyberwarfare]] ** [[Defense industry]] ** [[Disarmament]] ** [[Intelligence agency]] ** [[Laws of war]] ** [[Mercenary]] ** [[Military campaign]] ** [[Military operation]] ** [[Mock combat]] ** [[Network-centric warfare]] ** [[Paramilitary]] ** [[Principles of war]] ** [[Private defense agency]] ** [[Private military company]] ** [[Proxy war]] ** [[Religious war]] ** [[Security]] ** [[Special forces]] ** [[Special operations]] ** [[Theater (warfare)]] ** [[Theft]] ** [[Undercover operation|Undercover]] ** [[War crime]]s ** [[Warrior]] {{div col end}} === Public administration === {{Main|Public administration}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Civil service]] * [[Corrections]] * [[Conservation biology]] * [[Criminal justice]] ([[Outline of criminal justice|outline]]) * [[Disaster research]] * [[Disaster response]] * [[Emergency management]] * [[Emergency services]] * [[Fire safety]] (Structural [[fire protection]]) * [[Fire ecology]] (Wildland fire management) * [[Government]]al affairs * [[international relations|International affairs]] * [[Law enforcement]] * [[Peace and conflict studies]] * [[Police science]] * [[Policy studies]] ** [[Policy analysis]] * [[Public administration]] ** [[Nonprofit]] administration ** [[Non-governmental organization]] (NGO) administration ** [[Public policy doctrine]] ** [[Public policy school]] ** [[Regulation]] * [[Public safety]] * [[Public service]] {{div col end}} === Public policy === {{Main|Public policy}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Agricultural policy]] * [[Commercial policy]] * [[Cultural policy]] * [[Domestic policy]] * [[Drug policy]] ** [[Drug policy reform]] * [[Economic policy]] ** [[Fiscal policy]] ** [[Incomes policy]] ** [[Industrial policy]] ** [[Investment policy]] ** [[Monetary policy]] ** [[Tax policy]] * [[Education policy]] * [[Energy policy]] ** [[Nuclear energy policy]] ** [[Renewable energy policy]] * [[Environmental policy]] * [[Food policy]] * [[Foreign policy]] * [[Governance]] * [[Health policy]] ** [[Pharmaceutical policy]] ** [[Vaccination policy]] * [[Housing policy]] * [[Immigration policy]] * [[Knowledge policy]] * [[Language policy]] * [[Military policy]] * [[Science policy]] ** [[Climate change policy]] ** [[Stem cell research policy]] ** [[Space policy]] ** [[Technology policy]] * [[Security policy]] * [[Social policy]] * [[List of public policy topics by country|Public policy by country]] {{div col end}} === Social work === {{Main|Social work}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Child welfare]] * [[Community practice]] ** [[Community organizing]] ** [[Social policy]] * [[Human Services]] * [[Corrections]] * [[Gerontology]] * [[Medical social work]] * [[Mental health]] * [[School social worker|School social work]] {{div col end}} === Transportation === {{Main|Transport|Modes of transport}} {{div col|colwidth=15em}} * [[Highway safety]] * [[Infographics]] * [[Intermodal passenger transport|Intermodal transportation studies]] * [[Logistics]] * [[Marine transportation]] ** [[Port management]] ** [[Seafaring]] * [[Operations research]] * [[Mass transit]] * [[Travel]] * [[Vehicles]] {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Main|سائنس جون شاخون}} {{Portal|تعليم|سائنس}} * نصاب * تعليم جو خاڪو * تعليم جي تاريخ * تعليمي دنيا (خاڪو) * سائنس جون شاخون (خاڪو) ==نوٽ== {{Reflist}} ==وڌيڪ مطالعي لاء== * {{cite book| last = Abbott| first = Andrew| title = Chaos of Disciplines| year = 2001| publisher = University of Chicago Press| isbn = 978-0-226-00101-2| url-access = registration| url = https://archive.org/details/chaosofdisciplin0023abbo}} * {{cite book| last1 = Oleson| first1 = Alexandra| last2 = Voss| first2 = John| title = The Organization of knowledge in modern America, 1860–1920| year = 1979| publisher = Johns Hopkins University Press| isbn = 0-8018-2108-8| url-access = registration| url = https://archive.org/details/organizationofkn00tes1}} * US Department of Education Institute of Education Sciences. [http://nces.ed.gov/ipeds/cipcode/default.aspx?y=55 ''Classification of Instructional Programs'' (CIP)]. National Center for Education Statistics. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://nces.ed.gov/pubs2002/cip2000/ Classification of Instructional Programs (CIP 2000)]: Developed by the U.S. Department of Education's National Center for Education Statistics to provide a [[taxonomic scheme]] that will support the accurate tracking, assessment, and reporting of fields of study and program completions activity. * [http://www.hesa.ac.uk/jacs/completeclassification.htm Complete JACS] ([[Joint Academic Classification of Subjects]]) from [[Higher Education Statistics Agency]] (HESA) in the [[United Kingdom]] * [[Australian and New Zealand Standard Research Classification]] [https://web.archive.org/web/20090913104221/http://www.arc.gov.au/pdf/ANZSRC_FOR_codes.pdf (ANZSRC 2008)] ([http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Latestproducts/1297.0Contents12008?opendocument&tabname=Summary&prodno=1297.0&issue=2008&num=&view= web-page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212234536/http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/1297.0Contents12008?opendocument&tabname=Summary&prodno=1297.0&issue=2008&num=&view= |date=2010-12-12 }}) Chapter 3 and Appendix 1: Fields of research classification. * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/fields_of_knowledge.php Fields of Knowledge], a zoomable map allowing the academic disciplines and sub-disciplines in this article be visualised. * [https://web.archive.org/web/20200612134402/https://atlas-disciplines.unige.ch/ Sandoz, R. (ed.), ''Interactive Historical Atlas of the Disciplines'', University of Geneva] [[زمرو:خاڪا|تعليمي شعبا]] [[زمرو:تعليمي شعبا]] [[زمرو:عام حوالي جا خاڪا|تعليمي شعبا]] [[زمرو:تعليم سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:تعليمي درجي بندي نظام]] [[زمرو:سائنس-سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:اعلي تعليم سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:تعليم]] [[زمرو:تدريس]] [[زمرو:تدريسي شعبا]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:اعلي تعليم]] [[زمرو:درجا بندي نظام]] [[زمرو:عام حوالا]] [[زمرو:حوالا]] [[زمرو:درجابندي نظام بلحاظ موضوع]] le82yqdwg1jm56if85528xr6w632gr1 0 102227 427175 418604 2026-11-02T17:43:59Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427175 wikitext text/x-wiki [[File:Kairo_001.jpg|thumb|[[قاهره]] [[مصر]] - آفريڪا، [[وچ اوڀر]] ۽ عرب دنيا جو سڀ کان وڏو شهر آهي.]] [[File:Aerial_Vegetation_View_of_Snake_Island_Integrated_Free_Zone.jpg|thumb|[[لاگوس]]، [[نائيجيريا]] - [[اولهه آفريڪا]] ۾ مکيه معاشي ۽ لاجسٽڪ ٽرنٽيبل مان هڪ آهي.]] [[File:Bay_of_Luanda.jpg|thumb|[[انگولا]] جي شهر [[لوانڊا]] جو سامونڊي ڏيک]] [[File:Nairobi.jpg|thumb|[[اوڀر آفريڪا]] جو ڪاروباري مرڪز ۽ [[ڪينيا]] جو گاديءَ جو هنڌ، [[نيروبي]].]] [[File:The_Kano_Central_Mosque.jpg|thumb|[[ڪانو]] شهر ۾ [[ڪانو جي عظیم الشان مسجد|عظيم مسجد]]، اتر نائيجيريا ۾ تاريخي مرڪز ۽ ٽرانس سهارا واپار جو مرڪز.]] [[File:Kampala_old_taxi_park.jpg|thumb|[[ڪمپالا]] [[يوگنڊا]] جو مرڪزي شهر آهي.]] [[File:Dsc_0134_Jpg_(136541529).jpeg|thumb|[[ڪيپ ٽائون]] جو ڪيپ اپٻيٽ، آفريڪا جو ڏکڻ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ [[ڏکڻ آفريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر ۽ اها ان جو قانون ساز گاديءَ جو هنڌ پڻ آهي.]] [[File:Addis_Abeba_City.jpg|thumb|[[اديس ابابا]] [[ايٿوپيا]] جو مرڪز ۽ [[آفريڪي يونين|آفريقي يونين]] جي هيڊ ڪوارٽر جي ميزباني ڪري ٿو.]] [[File:Giza-pyramids.JPG|thumb|قاهره جي مجموعي جو حصو بڻجندڙ [[گيزا جو اھرامي مجموعو|اهرام ڪمپليڪس]] ۽ مصر جي شهر گيزا جو فضائي ڏيک.]] [[File:Alger_الجامع_الكبير_و_الجامع_الجديد_بالجزائر.jpg|thumb|[[الجزائر شھر|الجزائر شهر]]: [[الجزائر]] جو مرڪز.]] [[File:Rova_Manjakamiadana,_Antananarivo_Madagascar.jpg|thumb|[[مڊگاسڪر]] جي راڄڌاني، [[انٽاناناريوو]] تي نظر ڪندي، قديم شاهي "روواني منجاڪاميدانا<small>" ( Rovan'i Manjakamiadana)</small>]] [[File:TunisAveHabibBourguiba.jpg|thumb|[[تيونس شهر]] ۾ ايونيو حبيب بورگيبا، [[تيونس]] جو تجارتي ٽرنٽيبل.]] [[File:Harare_aerial_view.jpg|thumb|[[زمبابوي]] جي مرڪزي شهر [[هراري]] جو فضائي ڏيک.]] [[File:Mombasa_Island.jpg|thumb|[[ڪينيا]] جو تاريخي، ٻيو نمبر وڏو شهر ممباسا، هندي سمنڊ جي واپار جو دروازو آهي.]] [[File:Morocco_Oriental_Marrakech_Orient_Architecture.jpg|thumb|[[مراڪش]] جي شاهي شهر مراڪيش ۾ جامعة الفنا بازار، ٽرانس سهارا واپار جي هڪ پراڻي ڪنجي آهي.]] هيٺ ۾ [[آفريڪا]] جي 100 وڏن [[شھر|شهرن]] جي [[شهري علائقو|شهري آبادي]] جي لحاظ کان تازي سرڪاري اندازي مطابق ڏنل هڪ فهرست آهي. هي صرف آفريڪا ۾ جاگرافيائي طور تي واقع شهرن کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ لاڳاپيل ٻيٽ شامل آهن. ==فهرست== '''ٿلهي اکرن''' (Bold) ۾ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ڏيکاريل آهي.<br> ''اڙڇن اکرن'' (Italic) ۾ گاديءَ جو هنڌ ڏيکاريل آهي. {{table alignment}} {| class="sortable wikitable col4right col5center" |- ! style="width:4" |درجو ! style="width:60" |شهر ! style="width:60" | ملڪ ! style="width:40" |آبادي ! style="width:6" |<small>اندازي جو سال</small> <nowiki>**************</nowiki> |- |1 |'''''[[قاهره]]''''' |{{flag|Egypt}} |23,200,000 |2026<ref name="citypopulation2026">{{cite web |title=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |url=https://citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |website=citypopulation.de |access-date=11 March 2026}}</ref> |- |2 |'''[[لاگوس]]''' |{{flag|Nigeria}} |21,900,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |3 |'''''[[ڪنشاسا]]''''' |{{Flagicon|Democratic Republic of the Congo}} [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] |16,900,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |4 |'''''[[نيروبي]]''''' |{{flag|Kenya}} |15,950,000 * |2026<ref name="Africapolis2025">{{cite web |last=OECD/SWAC |date=2025 |title=Africapolis Database: Kenya Urban Agglomerations |url=https://africapolis.org |access-date=2026-08-03 |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development}}</ref> |- |5 |'''[[جوهانسبرگ]]''' |{{flag|South Africa}} |15,100,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |6 |'''''[[لوانڊا]]''''' |{{flag|Angola}} |10,400,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |7 |'''''[[خرطوم]]''''' |{{flag|Sudan}} |7,400,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |8 |'''[[عابدجان]]''' |{{flag|Ivory Coast}} |7,300,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |9 |'''''[[اڪرا]]''''' |{{flag|Ghana}} |7,050,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |10 |'''[[دارالسلام]]''' |{{Flag|Tanzania}} |6,900,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |11 |[[اسڪندريه]] |{{flag|Egypt}} |6,350,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |12 |'''''[[بماڪو]]''''' |{{flag|Mali}} |5,950,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |13 |[[ڪانو]] |{{flag|Nigeria}} |5,550,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |14 |'''''[[ڪمپالا]]''''' |{{flag|Uganda}} |5,350,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |15 |''[[ڪيپ ٽائون]]'' |{{flag|South Africa}} |5,200,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |16 |'''''[[اديس ابابا]]''''' |{{flag|Ethiopia}} |4,950,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |17 |'''[[الدار البيضاء|ڪاسابلانڪا]]''' |{{flag|Morocco}} |4,500,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |18 |[[گيزا]] |{{flag|Egypt}} |4,458,135 |2023<ref name="egypt2023">{{cite web |title=Egypt: Governorates, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/egypt/cities/ |website=www.citypopulation.de |access-date=12 March 2026}}</ref> |- |19 |'''''[[الجزائر شھر|الجزائر شهر]]''''' |{{flag|Algeria}} |4,400,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |20 |'''''[[ڊاڪار]]''''' |{{flag|Senegal}} |4,375,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |21 |ايڪورهوليني |{{flag|South Africa}} |4,066,691 |2022<ref name="ekurhuleni2022">{{cite web |title=Ekurhuleni (Metropolitan Municipality, South Africa) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://citypopulation.de/en/southafrica/admin/gauteng/EKU__ekurhuleni/ |website=citypopulation.de |access-date=11 March 2026}}</ref> |- |22 |[[پريٽوريا|تشوانئ شهر (پريٽوريا)]] |{{flag|South Africa}} |4,040,315 |2022<ref name="pretoria2022">{{cite web |title=City of Tshwane (Metropolitan Municipality, South Africa) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://citypopulation.de/en/southafrica/admin/gauteng/TSH__city_of_tshwane/ |website=citypopulation.de |access-date=11 March 2026}}</ref> |- |23 |'''''[[ڪوناڪري]]''''' |{{flag|Guinea}} |4,000,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |24 |ڊربن |{{flag|South Africa}} |3,975,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |25 |'''[[دووالا]]''' |{{flag|Cameroon}} |3,950,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |26 |''[[يائونڊي]]'' |{{flag|Cameroon}} |3,900,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |27 |'''''[[واگادوگو]]''''' |{{flag|Burkina Faso}} |3,550,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |28 |ابادان |{{flag|Nigeria}} |3,475,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |29 |'''''[[انٽاناناريوو]]''''' |{{flag|Madagascar}} |3,250,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |30 |''[[ابوجا]]'' |{{flag|Nigeria}} |3,175,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |31 |'''''[[لوساڪا]]''''' |{{flag|Zambia}} |3,100,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |32 |لوبمباشي |{{Flagicon|Democratic Republic of the Congo}} [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] |2,975,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |33 |ڪوماسي |{{flag|Ghana}} |2,950,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |34 |ام درمان |{{flag|Sudan}} |2,805,396 |2022<ref>{{cite web |url=https://all-populations.com/en/sd/population-of-omdurman.html |title=Population of Omdurman |work=all-populations.com |access-date=13 September 2022 |archive-date=16 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216102912/https://all-populations.com/en/sd/population-of-omdurman.html |url-status=dead}}</ref> |- |35 |'''''[[تيونس شهر]]''''' |{{flag|Tunisia}} |2,775,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |36 |'''''[[لومئ]]''''' |{{flag|Togo}} |2,725,000 ||2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |37 |'''''[[هراري]]''''' |{{flag|Zimbabwe}} |2,700,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |38 |'''''[[مپوتو]]''''' |{{flag|Mozambique}} |2,650,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |39 |مبوجي-مئيي |{{Flagicon|Democratic Republic of the Congo}} [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] |2,600,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |40 |'''''[[برازاويل]]''''' |{{flag|Republic of the Congo}} |2,550,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |41 |'''''[[موغاديشو]]''''' |{{flag|Somalia}} |2,325,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |42 |پورٽ هارڪورٽ |{{flag|Nigeria}} |2,300,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |43 |'''''[[ڪوٽونو]]''''' |{{flag|Benin}} |2,225,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |44 |''[[رباط]]'' |{{flag|Morocco}} |2,150,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |45 |'''''[[ڪيگالي]]''''' |{{flag|Rwanda}} |2,050,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |46 |ڪدونا |{{flag|Nigeria}} |2,025,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |47 |'''''[[اينجامينا]]''''' |{{flag|Chad}} |2,025,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |48 |'''''[[مونروويا]]''''' |{{flagicon|Liberia}} [[لائبيریا]] |2,000,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |49 |'''''[[طرابلس]]''''' |{{flag|Libya}} |1,930,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |50 |[[بينن شهر]] |{{flag|Nigeria}} |1,840,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |51 |متولا |{{flag|Mozambique}} |1,796,872 |2022<ref>{{cite web|url= https://worldpopulationreview.com/world-cities/matola-population |title=Matola Population 2022 |work=worldpopulationreview |access-date=10 September 2022}}</ref> |- |52 |'''''[[بانگوئي]]''''' |{{flagicon|Central African Republic}} [[سينٽرل آفريڪن ريپبلڪ]] |1,740,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |53 |اوران |{{flag|Algeria}} |1,670,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |54 |'''''[[نيامي]]''''' |{{flag|Niger}} |1,580,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |55 |'''''[[نوآڪ شوط]]''''' |{{flag|Mauritania}} |1,550,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |56 |پوائنٽئ-نوئيرئ |{{Flagicon|Republic of the Congo}} [[جمهوريا ڪانگو]] |1,530,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |57 |'''''[[فري ٽائون]]''''' |{{flag|Sierra Leone}} |1,460,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |58 |تنجائير |{{flag|Morocco}} |1,460,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |59 |ڪانانگا |{{Flagicon|Democratic Republic of the Congo}} [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] |1,420,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |60 |ممباسا |{{flag|Kenya}} |1,400,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |61 |موانزا |{{flag|Tanzania}} |1,390,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |62 |بينگويلا |{{flag|Angola}} |1,370,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |63 |طوبا |{{flag|Senegal}} |1,370,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |64 |ڪسنگاني |{{Flagicon|Democratic Republic of the Congo}} [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] |1,340,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |65 |فاس |{{flag|Morocco}} |1,330,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |66 |'''[[بوجمبورا]]''' |{{flag|Burundi}} |1,320,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |67 |ائبا |{{flag|Nigeria}} |1,310,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |68 |اگادر |{{flag|Morocco}} |1,300,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |69 |شبرا الخيمه |{{flag|Egypt}} |1,275,700 |2023<ref name="egypt2023" /> |- |70 |[[اونيشا|اونتشا]] |{{flag|Nigeria}} |1,250,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |71 |'''''[[ليلونگوي]]''''' |{{flag|Malawi}} |1,250,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |72 |آروشا |{{flag|Tanzania}} |1,230,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |73 |ميدوگوري |{{flag|Nigeria}} |1,220,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |74 |'''''[[بنجول]]''''' |{{flag|Gambia}} |1,210,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |75 |غيبيرها |{{flag|South Africa}} |1,200,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |76 |سوسه |{{flag|Tunisia}} |1,200,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |77 |الورن |{{flag|Nigeria}} |1,190,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |78 |ايبومي-ڪالاوي |{{flag|Benin}} |1,188,736 |2022<ref>{{cite web|url= https://worldpopulationreview.com/world-cities/abomey-calavi-population |title=Abomey Calavi Population 2022 |work=worldpopulationreview |access-date=10 September 2022 }}</ref> |- |79 |سوڪوتو |{{flag|Nigeria}} |1,180,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |80 |ننيوي |{{flag|Nigeria}} |1,176,550 |2022<ref>{{cite web|url= https://worldpopulationreview.com/world-cities/nnewi-population |title= Nnewi Population 2022 |work=worldpopulationreview |access-date=13 September 2022}}</ref> |- |81 |مراڪيش شهر |{{flag|Morocco}} |1,150,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |82 |جوس |{{flag|Nigeria}} |1,140,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |83 |بوڪاوو |{{Flagicon|Democratic Republic of the Congo}} [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] |1,140,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |84 |بوبو دائيولاسو |{{flag|Burkina Faso}} |1,130,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |85 |'''''[[اسمارا]]''''' |{{flag|Eritrea}} |1,120,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |86 |زاريا |{{flag|Nigeria}} |1,080,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |87 |زنجبار |{{flag|Tanzania}} |1,080,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |88 |'''''[[هرگيسا]]''''' |{{flag|Somalia}} ({{flag|Somaliland}}) |1,079,377 |2022<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/hargeysa-population |title=Hargeisa Population 2022 |work=worldpopulationreview |access-date=13 September 2022}}</ref> |- |89 |گوما |{{Flagicon|Democratic Republic of the Congo}} [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] |1,050,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |90 |اينوگو |{{flag|Nigeria}} |1,040,000 |2026<ref name="citypopulation2026" /> |- |91 |تشيڪاپا |{{Flagicon|Democratic Republic of the Congo}} [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] |1,023,575 |2022<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/tshikapa-population |title=Tshikapa Population 2022 |work=worldpopulationreview |access-date=13 September 2022}}</ref> |- |92 |نيالا |{{flag|Sudan}} |1,012,312 |2022<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/nyala-population |title=Nyala Population 2022 |work=worldpopulationreview |access-date=13 September 2022}}</ref> |- |93 |[[بلانتائر]] |{{flag|Malawi}} |994,911 |2022<ref>{{cite web |url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/blantyre--limbe-populationn |title=Blantyre Population 2022 |work=worldpopulationreview |access-date=13 September 2022}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |94 |[[مصراته]] |{{flag|Libya}} |953,472 |2022<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/misratah-population |title=Misratah Population 2022 |work=worldpopulationreview |access-date=13 September 2022}}</ref> |- |95 |نمپولا |{{flag|Mozambique}} |927,472 |2022<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/nampula-population |title=Nampula Population 2022 |work=worldpopulationreview |access-date=13 September 2022}}</ref> |- |96 |وئري |{{flag|Nigeria}} |910,000 |2022<ref name="warri2022">{{cite web |title=Nigeria: States & Agglomerations - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://citypopulation.de/en/nigeria/cities/agglos/?cityid=13459 |website=citypopulation.de |access-date=11 March 2026}}</ref> |- |97 |پورٽ سعيد |{{flag|Egypt}} |790,000 |2024<ref name="tellusant2024">{{cite web |title=TELLUBASE—EGYPT FACT SHEET |url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase-factsheet-egy.pdf |website=tellusant.com |access-date=16 March 2026}}</ref> |- |98 |اڪورودو |{{flag|Nigeria}} |781,500 |2022<ref name="ikorodu2022">{{cite web |title=Ikorodu (Local Government Area, Nigeria) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://citypopulation.de/en/nigeria/admin/lagos/NGA025012__ikorodu/ |website=citypopulation.de |access-date=11 March 2026}}</ref> |- |99 |سويز |{{flag|Egypt}} |690,000 |2024<ref name="tellusant2024" /> |- |100 |منصوره |{{flag|Egypt}} |600,000 |2024<ref name="tellusant2024" /> |} ==حوالا== {{حوالا}} ==نقشو== {{Location map+|Africa|places={{Location map~|Africa|lat=-4.322|long=15.313|label='''[[Kinshasa|KINSHASA]]'''|position=bottom|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=6.455|long=3.394|label='''[[Lagos|LAGOS]]'''|position=bottom|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=30.044|long=31.236|label='''[[Cairo|CAIRO]]'''|position=right|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=29.987|long=31.212|label='''[[Giza]]'''|position=bottom|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=-6.816|long=39.280|label='''[[Dar es Salaam|DAR ES SALAAM]]'''|position=right|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=15.36|long=32.30|label='''[[Khartoum|KHARTOUM]]'''|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=-26.205|long=28.050|label='''[[Johannesburg|JOHANNESBURG]]'''|position=left|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=-9.119|long=13.287|label='''[[Luanda|LUANDA]]'''|position=left|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=5.320|long=-4.016|label='''[[Abidjan|ABIDJAN]]'''|position=left|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=31.199|long=29.894|label='''[[Alexandria|ALEXANDRIA]]'''|position=left|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=-1.283|long=36.817|label='''[[Nairobi|NAIROBI]]'''|position=bottom|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=11.992|long=8.530|label='''[[Kano (city)|KANO]]'''|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=0.318|long=32.581|label='''[[Kampala|KAMPALA]]'''|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=-33.929|long=18.417|label='''[[Cape Town|CAPE TOWN]]'''|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=-19.692|long=47.9079|label='''[[Antananarivo]]'''|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=3.869|long=11.521|label='''[[Yaoundé]]'''|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=09.525|long=-13.401|label='''[[Conakry]]'''|position=left|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=33.595|long=-7.619|label='''[[Casablanca]]'''|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=4.043|long=9.706|label='''[[Douala]]'''|position=left|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=7.378|long=3.897|label='''[[Ibadan]]'''|position=top|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=5.332|long=-0.115|label='''[[Accra|ACCRA]]'''|position=bottom|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=9.064|long=7.489|label='''[[Abuja]]'''|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=14.808|long=-16.890|label='''[[Dakar]]'''|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=-26.185|long=28.321|label='''[[City of Ekurhuleni Metropolitan Municipality|Ekurhuleni]]'''|position=bottom|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=9.011|long=38.761|label='''[[Addis Ababa]]'''|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=-29.53|long=31.03|label='''[[Durban]] ([[eThekwini Metropolitan Municipality|eThekwini]])'''|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=12.22|long=-01.314|label='''[[Ouagadougou|Ouaga-dougou]]'''|position=top|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=-15.25|long=28.17|label='''[[Lusaka]]'''|position=left|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=36.45|long=3.332|label='''[[Algiers]]'''|position=top|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=12.382|long=-8.010|label='''[[Bamako|BAMAKO]]'''|position=left|marksize=14}} {{Location map~|Africa|lat=-25.44|long=28.11|label='''[[City of Tshwane Metropolitan Municipality|Tshwane]] ([[Pretoria]])'''|position=top|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=-11.40|long=27.29|label='''[[Lubumbashi]]'''|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=06.42|long=-01.37|label='''[[Kumasi]]'''|position=left|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=15.38|long=32.29|label='''[[Omdurman]]'''|position=left|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=36.48|long=10.11|label='''[[Tunis]]'''|position=top|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=06.08|long=01.13|label='''[[Lomé]]'''|position=top|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=-17.49|long=31.03|label='''[[Harare]]'''|position=bottom|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=-25.58|long=32.37|label='''[[Maputo]]'''|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=-06.09|long=23.36|label='''[[Mbuji-Mayi]]'''|marksize=7}} {{Location map~|Africa|lat=-04.16|long=15.16|label='''[[Brazzaville]]'''|position=top|marksize=7}} |caption=The 40 largest cities in Africa (those with over 5 million inhabitants highlighted)|width=1000|float=center}} [[زمرو:آفريڪا جا شهر]] [[زمرو:آباديات]] [[زمرو:شهرن جي فهرستون]] 01mu1mjnepeq44n0rue36y1gbeep9za 0 102606 427390 423410 2026-11-03T09:01:14Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427390 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = بکوديرو | other_name = Bakho Dero | native_name = بکو ديرو | native_name_lang = sd | settlement_type = ڳوٺ | image_skyline = | image_caption = | image_map = Larkana District.jpg | mapsize = 250px | map_caption = [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جو انتظامي نقشو؛ [[باقراڻي تعلقو]] وچئين حصي ۾ ڏيکاريل آهي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|27|25|54|N|68|08|04|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name3 = [[باقراڻي تعلقو]] | subdivision_type4 = مقامي انتظامي علائقو | subdivision_name4 = مهرابپور | unit_pref = Metric | elevation_m = 42 | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 77081 }} '''بکوديرو''' يا '''بکو ديرو''' [[سنڌ]] جي [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع هڪ پراڻو ڳوٺ آهي. ڳوٺ خاص طور سنڌ جي مشهور هاري اڳواڻ، شاعر، اديب ۽ سياستدان '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' جي جنم ڀومي طور سڃاتو وڃي ٿو. حيدر بخش جتوئي 7 آڪٽوبر 1901ع تي بکوديري ۾ ڄائو، جنهن سبب هن ننڍڙي ڳوٺ کي سنڌ جي جديد سياسي ۽ هاري تحريڪ جي تاريخ ۾ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref name="SindhianaJatoi">{{cite web |title=حيدر بخش جتوئي ڪامريڊ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AD%D9%8A%D8%AF%D8%B1+%D8%A8%D8%AE%D8%B4+%D8%AC%D8%AA%D9%88%D8%A6%D9%8A+%DA%AA%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%8A%DA%8A |publisher=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |access-date=11 September 2026 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اڄڪلهه بکوديرو باقراڻي تعلقي جي مهرابپور واري مقامي انتظامي ۽ تعليمي علائقي ۾ شامل آهي. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' ۽ بکوديرو جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا پرائمري اسڪول '''باقراڻي تعلقو، مهرابپور''' هيٺ درج آهن.<ref name="SELD-SAT">{{cite web |title=Standardized Achievement Test Schedule – District Larkana |url=https://rsusindh.gov.pk/rsusindh.gov.pk/contents/SAT/SAT%20Time%20Schedule%2006-02-2015.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> [[File:Larkana District.jpg|thumb|left|280px|[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] جا چار تعلقا؛ بکوديرو هاڻي [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي تعلقي]] ۾ واقع آهي.]] == نالو == سرڪاري انگريزي رڪارڊ ۾ ڳوٺ جو نالو مختلف صورتن ۾ '''Bakho Dero'''، '''Bakhodero''' ۽ ڪڏهن '''Bakadero''' لکيل ملي ٿو، جڏهن ته سنڌي ۾ '''بکو ديرو''' ۽ گڏيل صورت '''بکوديرو''' ٻئي استعمال ٿين ٿا.<ref name="FallingRain">{{cite web |title=Maps, Weather, and Airports for Bakadero, Pakistan |url=https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Bakadero.html |website=Falling Rain |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ جي ”ديرو“ نالي ماڳن بابت شايع ٿيل هڪ فهرست ۾ پڻ '''بکو ديرو، تعلقو باقراڻي، ضلعو لاڙڪاڻو''' طور درج ٿيل آهي.<ref name="Nehan">{{cite book |title=نينهن |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/%D9%86%D9%8A%D9%86%DA%BE%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%D9%85%D9%B0%D9%86_%D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%88-2022-%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1.pdf |year=2022 |access-date=11 September 2026 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == جاگرافي == بکوديرو اتر سنڌ جي لاڙڪاڻي واري زرخيز ميداني علائقي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ڳوٺ جو مرڪزي مقام لڳ ڀڳ 27°25′54″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°08′04″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ تي آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 42 ميٽر آهي.<ref name="FallingRain"/> بکوديرو [[ڏوڪري]]، [[باقراڻي]]، [[ڳيريلو]] ۽ مهرابپور واري ڳوٺاڻي پٽي جي ويجهو واقع آهي. هن علائقي جون زمينون لاڙڪاڻي جي وسيع آبپاشي نظام جو حصو آهن، جتي زراعت مقامي معيشت جي بنيادي سرگرمين مان آهي. [[File:Dadu Canal (Panj More) - panoramio.jpg|thumb|280px|[[دادو واهه]]؛ لاڙڪاڻي ۽ باقراڻي واري زرعي پٽيءَ جي آبپاشي نظام جو حصو.]] باقراڻي تعلقي ۾ سارين، ڪڻڪ، ساڳ، گوبي، بصر ۽ شلجم سميت ڪيترائي فصل ۽ ڀاڄيون پوکيون وڃن ٿيون، جڏهن ته دادو واهه ۽ رائيس واهه تعلقي جي زرعي زمينن لاءِ اهم آبپاشي ذريعا آهن.<ref name="BakraniInfo">{{cite web |title=Bakrani Tehsil |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bakrani_Tehsil |access-date=11 September 2026 }}</ref> == انتظامي تاريخ == بکوديرو تاريخي طور [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري تعلقي]] ۾ شامل هو. ان ڪري پراڻن سوانحي، تعليمي، پوسٽل ۽ تاريخي ماخذن ۾ ڳوٺ جي پتي سان '''تعلقو ڏوڪري''' لکيل ملي ٿو.<ref name="UVAS">{{cite web |title=Alumni Directory |url=https://www.uvas.edu.pk/doc/alumni/2013/Alumni-Directory.pdf |publisher=University of Veterinary and Animal Sciences |access-date=11 September 2026 }}</ref> مثال طور [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي حيدر بخش جتوئي بابت داخلا ۾ سندس جنم هنڌ '''ڳوٺ بکو ديرو، تعلقو ڏوڪري''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaJatoi"/> اهو سندس 1901ع واري جنم وقت جي انتظامي حيثيت مطابق درست آهي. بعد ۾ ڏوڪري تعلقي جي نئين سر انتظامي ورهاست دوران '''باقراڻي تعلقو''' الڳ قائم ڪيو ويو. اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي حدبنديءَ واري سرڪاري دستاويز ۾ باقراڻي کي صاف طور '''نئون ٺهيل تعلقو''' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ECPBakrani">{{cite web |title=Delimitation of Constituencies – Larkana District |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=11 September 2026 |archive-date=1 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240701044351/https://ecp.gov.pk/storage/files/1/ge2008-nrp9.pdf |url-status=dead }}</ref> نئين انتظامي ترتيب کان پوءِ بکوديرو باقراڻي تعلقي ۾ شامل ٿيو. سنڌ تعليم کاتي جي جديد سرڪاري رڪارڊ ۾ بکوديرو، مهرابپور يونين ڪائونسل ۽ باقراڻي تعلقي هيٺ درج آهي.<ref name="SELD-SAT"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ '''بکوديري جي انتظامي حيثيت''' |- style="background:#355c7d; color:white;" ! دور ! تعلقو ! ضلعو ! حيثيت |- style="background:#edf5fb;" | '''پراڻو انتظامي دور''' | [[ڏوڪري تعلقو|ڏوڪري]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ڏوڪري تعلقي جو ڳوٺ |- style="background:#fff3d6;" | '''موجوده دور''' | [[باقراڻي تعلقو|باقراڻي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | مهرابپور واري مقامي انتظامي علائقي جو ڳوٺ |} <small>ذريعا: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان ۽ سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو.<ref name="ECPBakrani"/><ref name="SELD-SAT"/></small> == حيدر بخش جتوئي ۽ بکوديرو == بکوديري جي تاريخي سڃاڻپ [[حيدر بخش جتوئي]] سان گهري نموني ڳنڍيل آهي. هو 7 آڪٽوبر 1901ع تي هتي فقير الله داد جتوئي جي گهر ۾ ڄائو.<ref name="SindhianaJatoi"/> حيدر بخش جتوئي سنڌ جي هاري تحريڪ جي اهم ترين اڳواڻن مان هو. هن اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ برطانوي دور ۾ سنڌ جي روينيو کاتي ۾ ڪم ڪيو ۽ آخرڪار ڊپٽي ڪليڪٽر جي عهدي تائين پهتو. 1940ع واري ڏهاڪي ۾ سرڪاري ملازمت ڇڏي هن پنهنجي زندگي سنڌ جي هارين، پورهيتن ۽ سياسي حقن جي جدوجهد لاءِ وقف ڪئي.<ref name="Khamisani">{{cite book |last=Khamisani |first=Amena |title=Sind's Contribution to English |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sind%27S_Contribution_To_English-Professor_%20Amena_Khamisani-1975-Complete.pdf |year=1975 |access-date=11 September 2026 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> پروفيسر امينه خميساڻي پنهنجي ڪتاب ''Sind's Contribution to English'' ۾ حيدر بخش جتوئي کي بکو ديرو، ضلعو لاڙڪاڻو سان تعلق رکندڙ سنڌ جو مشهور هاري اڳواڻ ڄاڻايو آهي ۽ لکي ٿي ته هن پنهنجي ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي هئي.<ref name="Khamisani"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب جتوئي سنڌي ست درجا پڙهڻ کان پوءِ 1918ع ۾ فائنل جو امتحان سڄي سنڌ ۾ پهرئين نمبر سان پاس ڪيو، پوءِ لاڙڪاڻي جي مدرسة الاسلام مان مئٽرڪ ۽ ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مان بي. اي آنرز جي تعليم حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaJatoi"/> حيدر بخش جتوئي سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو اڳواڻ، شاعر ۽ ليکڪ پڻ هو ۽ هن هارين جي زميني ۽ معاشي حقن، سنڌ جي صوبائي حقن ۽ ون يونٽ جي مخالفت لاءِ ڊگهي جدوجهد ڪئي. سندس لکڻين ۽ شاعريءَ ۾ ''جيئي سنڌ''، زمينداري نظام، هارين جي حقن ۽ سنڌ جي معاشي مسئلن بابت ڪم شامل آهي.<ref name="SindhLibrary">{{cite web |title=حيدر بخش جتوئي جا ڪتاب |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=Hyder+Bakhsh+Jatoi |publisher=سنڌ حڪومت، ثقافت کاتو |access-date=11 September 2026 }}</ref> بکوديرو انهيءَ ڪري سنڌ جي هاري ۽ ترقي پسند سياسي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ علامتي ڳوٺ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. == تعليم == بکوديري ۾ سرڪاري پرائمري کان هاءِ اسڪول سطح تائين تعليمي ادارا موجود آهن. سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتي جي رڪارڊ موجب شهر/ڳوٺ جا اهم سرڪاري تعليمي ادارا هي آهن:<ref name="SELD-SAT"/><ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District Larkana Government School Directory |url=https://www.yumpu.com/it/document/view/10563919/district-larkana |access-date=11 September 2026 }}</ref> * '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040331 * '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040078 * '''گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040129 * '''گورنمينٽ گرلز لوئر سيڪنڊري اسڪول بکوديرو''' — سيمس ڪوڊ 413040314 سنڌ تعليم کاتي جي اسڪول ڪلسٽرنگ رڪارڊ ۾ '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي بکوديرو''' کي مهرابپور ڪلسٽر جو مرڪزي اسڪول ڄاڻايو ويو آهي، جنهن سان لڳ ڀڳ 18 اسڪول لاڳاپيل آهن.<ref name="Cluster">{{cite web |title=Clustering Hub Schools List – District Larkana |url=https://www.scribd.com/document/938622074/Clustering-Hub-Schools-List-DISTRICT-LARKANA |access-date=11 September 2026 }}</ref> سنڌ تعليم کاتي جي 2015ع واري معياري امتحاني رڪارڊ ۾ پڻ گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي بکوديرو کي باقراڻي تعلقي جي مهرابپور يونين ڪائونسل هيٺ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SELD-SAT"/> === حيدر بخش جتوئي هاءِ اسڪول === ڳوٺ جو اهم ثانوي تعليمي ادارو '''گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول حيدر بخش جتوئي، بکوديرو''' آهي، جنهن جو نالو ڳوٺ جي مشهور سپوت حيدر بخش جتوئي جي نالي تي رکيل آهي. سنڌ تعليم کاتي جي استاد مقرري ۽ پگهارن واري سرڪاري رڪارڊ ۾ به هي اسڪول '''GBHS Hyder Bux Jatoi (Bakho Dero)، مهرابپور، باقراڻي''' طور درج آهي.<ref name="JSTSalary">{{cite web |title=Release of Salaries of JSTs – District Larkana |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Salary/Release%20of%20salaries%20JST%20Larkana.pdf |publisher=[[سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو]] |access-date=11 September 2026 }}</ref> == مقامي انتظام == سنڌ تعليم کاتي ۽ ٻين سرڪاري انتظامي رڪارڊن ۾ بکوديرو '''مهرابپور''' يونين ڪائونسل/مقامي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل ڏيکاريل آهي.<ref name="SELD-SAT"/> مهرابپور واري علائقي ۾ بکوديرو کان سواءِ مهرابپور، ٻڌو وهڻ جتوئي، واهوچا، لالا جا ڀاڻ، علي خان پنهور، حاجي اقبال کروس ۽ ٻيون ڀرپاسي واريون آباديون شامل آهن.<ref name="Cluster"/> == رستا ۽ آمدرفت == بکوديرو ڳوٺاڻن رستن وسيلي مهرابپور، باقراڻي، ڏوڪري ۽ ڳيريلو سان ڳنڍيل آهي. اليڪشن ڪميشن جي جديد پولنگ اسڪيم ۾ بکوديرو ۽ مهرابپور واري علائقي جا ڪيترائي شمارياتي بلاڪ ۽ پولنگ اسٽيشنون گڏيل چونڊ علائقي طور درج ٿيل آهن.<ref name="Polling">{{cite web |title=Polling Scheme NA-195 Larkana-II |url=https://www.scribd.com/document/983449633/NA-195-Larkana |access-date=11 September 2026 }}</ref> بکوديري جي نالي سان الڳ پوسٽ آفيس پڻ سرڪاري تعليمي رڪارڊن ۾ استعمال ٿيل ملي ٿي، جتي ڀرپاسي جي ڪيترن ڳوٺن لاءِ پتو '''P/O Bakho Dero''' لکيل آهي.<ref name="SELD-SAT"/> == پوسٽل ڪوڊ == پوسٽل ڪوڊ ڊائريڪٽرين موجب بکوديري جو پوسٽل ڪوڊ '''77081''' آهي. ساڳئي پوسٽل دائري ۾ مهرابپور جتوئي، بکش جتوئي، حاجي يار محمد جتوئي، لالي جا ڀاڻ ۽ بکر ڪريرا جهڙيون آباديون پڻ درج آهن.<ref name="Postal">{{cite web |title=Larkana Postal Codes |url=https://www.mapanet.eu/EN/postal-codes/?C=PK&L=0&n=4&o=&page=3&r1=08&r2=07&r3=&r4= |access-date=11 September 2026 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == معيشت == بکوديرو زرعي علائقي ۾ واقع هئڻ سبب مقامي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل ڪمن تي آهي. باقراڻي تعلقي ۾ خاص طور ساريون ۽ ڪڻڪ اهم فصل آهن، جڏهن ته سبزين ۽ مال پالڻ سان پڻ ڳوٺاڻن جي معيشت لاڳاپيل آهي.<ref name="BakraniInfo"/> علائقي جي زرعي زمينن لاءِ دادو واهه، رائيس واهه ۽ انهن مان نڪرندڙ ننڍيون شاخون اهم آبپاشي ذريعا آهن. == سماجي ۽ تاريخي اهميت == بکوديرو آباديءَ جي لحاظ کان ننڍو ڳوٺ آهي، پر حيدر بخش جتوئي سان وابستگيءَ سبب سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ ان جي اهميت ان جي جسامت کان گهڻي آهي. سنڌي اخبارن ۽ تحقيقي مضمونن ۾ جتوئي جي جنم ڏينهن ۽ ورسيءَ جي موقعي تي بکوديرو کي بار بار سندس جنم ڀومي طور ياد ڪيو وڃي ٿو. 2025ع ۾ ''عوامي آواز'' ۾ حيدر بخش جتوئي بابت ڇپيل مضمون ۾ پڻ 7 آڪٽوبر 1901ع تي سندس جنم بکوديري ۾ ڄاڻايو ويو.<ref name="AwamiAwaz">{{cite news |title=هارين جي حقن جو محافظ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي |url=https://awamiawaz.pk/1316708 |work=عوامي آواز |date=7 October 2025 |access-date=11 September 2026 }}</ref> ''سنڌ ايڪسپريس'' پڻ حيدر بخش جتوئي کي بکوديري ۾ پيدا ٿيل سنڌ جي هاري تحريڪ ۽ ترقي پسند سياست جي اهم اڳواڻ طور بيان ڪيو آهي.<ref name="SindhExpress">{{cite news |title=حيدر بخش جتوئي: هڪ ثابت قدم انقلابي |url=https://sindhexpress.com.pk/editorial/story/34689/ |work=سنڌ ايڪسپريس |access-date=11 September 2026 }}</ref> == مشهور شخصيتون == === حيدر بخش جتوئي === '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' (1901ع–1970ع) بکوديري جي سڀ کان مشهور شخصيت آهي. هو سنڌ هاري ڪاميٽيءَ جو صدر، سياسي ڪارڪن، شاعر، اديب ۽ هارين جي حقن جو اڳواڻ هو.<ref name="SindhianaJatoi"/> هن زمينداري ۽ هاري نظام، سنڌ جي حقن، ون يونٽ ۽ سماجي انصاف بابت وڏي تعداد ۾ پمفليٽ، مضمون ۽ ڪتاب لکيا. سنڌ حڪومت جي لائبريري رڪارڊ ۾ سندس ''آزادي قوم''، ''جيئي سنڌ''، ''زميندار شاهي'' ۽ سنڌ جي زميني ٽيڪسن بابت انگريزي تصنيفون محفوظ آهن.<ref name="SindhLibrary"/> سندس نالي سان بکوديري ۾ قائم هاءِ اسڪول ڳوٺ جي تعليمي ۽ تاريخي سڃاڻپ جو اهم حصو آهي.<ref name="JSTSalary"/> == پڻ ڏسو == * [[حيدر بخش جتوئي]] * [[باقراڻي تعلقو]] * [[مهرابپور]] * [[ڳيريلو]] * [[ڏوڪري]] * [[ڏوڪري تعلقو]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو]] * [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindheducation.gov.pk سنڌ اسڪول ايجوڪيشن ۽ لٽريسي کاتو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260615114849/https://sindheducation.gov.pk/ |date=2026-06-15 }} * [https://ecp.gov.pk اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240508030526/https://www.ecp.gov.pk/ |date=2024-05-08 }} * [https://encyclopediasindhiana.org انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] [[زمرو:باقراڻي تعلقو]] [[زمرو:لاڙڪاڻو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] 0cl7eeolg15gtulac0f1b96gxquor32 0 102705 427375 411733 2026-11-03T07:12:44Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427375 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڊکڻ ڀرسان ڪلهوڙا دور جا تاريخي مقبرا}} {{Infobox historic site | name = بوهي جا قبا | native_name = ٿهيمن جا قبا | native_language = sd | image = Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg | image_size = 280px | caption = ڊکڻ ڀرسان بوهي جا قبا | location = [[ڊکڻ]] ڀرسان، [[ڳڙهي ياسين تعلقو]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]] | coordinates = {{coord|27.8016|68.3706|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | type = تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | built = 1781ع{{efn|مکيه ٿهيم سردارن جي مقبرن لاءِ؛ جلال خان سان منسوب مقبري جي تاريخ ۽ سڃاڻپ بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي.}} | built_for = ٿهيم سردار | architecture = ڪلهوڙا دور جي مقبري واري اڏاوت | owner = خانگي | designation1 = غير محفوظ تاريخي ماڳ }} '''بوهي جا قبا'''، جن کي '''ٿهيمن جا قبا''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جي [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] ۾ [[ڊکڻ]] شهر ڀرسان واقع تاريخي مقبرن ۽ قبرستان جو هڪ مجموعو آهي. هي ماڳ ڊکڻ کان لڳ ڀڳ 3.47 ڪلوميٽر اولهه، [[انڊس هاءِ وي]] جي ڀرسان ۽ شڪارپور شهر کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي.<ref name="DOAM">{{cite web |title=Bohi Jo Quba (Thaheeman Ja Quba) |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10381 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref><ref name="EFT">{{cite web |title=Thaheeman-Ja-Quba (Bohi Quba), Shikarpur |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1062/shikarpur/thaheeman-ja-quba |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> ماڳ جو بنيادي تعلق [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] سان آهي. سرڪاري آثار قديمه واري رڪارڊ ۾ ان کي ارڙهين صدي عيسويءَ جي تاريخي ماڳ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DOAM"/> قبرستان ۾ چار نمايان مقبرا موجود آهن، جن مان ٽي ٿهيم قبيلي جي سردارن سان منسوب آهن، جڏهن تہ چوٿون ننڍو مقبرو جعفر شاهه نالي هڪ بزرگ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="DOAM"/> == تاريخي پسمنظر == [[File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|thumb|left|بوهي جا قبا، ڊکڻ ڀرسان]] بوهي جي قبن جي تاريخ ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ سنڌ ۾ ٿيندڙ سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ سان ڳنڍيل آهي. تاريخدانن موجب 1193هه/1779ع ۾ ڪلهوڙا حڪومت جي آخري دور دوران سنڌي ۽ افغان فوجن وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ ٿهيم قبيلي جا ڪيترائي سردار ۽ جنگجو مارجي ويا.<ref name="FridayTimes2023">{{cite web |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=Tombs, Tales And Battles Of Garhi Yasin |url=https://thefridaytimes.com/10-Jan-2023/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin |work=The Friday Times |date=10 January 2023 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> آثار قديمه جي محقق [[هينري ڪزنس]] جي حوالي سان جديد تحقيق ۾ ڄاڻايو ويو آهي تہ ٿهيم سردار ڪلهوڙن ۽ پٺاڻن، يعني افغانن، وچ ۾ ٿيل جنگ ۾ مارجي ويا. انهن مان صاحب خان ٿهيم ۽ دلاور خان ٿهيم جي ياد ۾ سندن خاندان جي عورتن 1781ع ۾ مقبرا تعمير ڪرايا.<ref name="FridayTimes2023"/><ref name="SindhCourier">{{cite web |title=Shikarpur – A Home to Several Historical Tombs |url=https://sindhcourier.com/shikarpur-a-home-to-several-historical-tombs/ |website=Sindh Courier |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] پڻ بوهي جا قبا ٿهيم خاندان جي پٺاڻن سان ٿيل جنگ سان ڳنڍي ٿي ۽ 1781ع ۾ مقبرن جي تعمير جو ذڪر ڪري ٿي.<ref name="Sindhiana">{{cite web |title=بوهي جا قبا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%88%D9%87%D9%8A+%D8%AC%D8%A7+%D9%82%D8%A8%D8%A7 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |publisher=[[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] |access-date=13 September 2026 |language=sd |archive-date=13 September 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260913005953/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A8%25D9%2588%25D9%2587%25D9%258A%2B%25D8%25AC%25D8%25A7%2B%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7 |url-status=dead}}</ref> == 1779ع واري جنگ == 1193هه/1779ع ۾ سنڌ جي ڪلهوڙا حڪومت سخت سياسي بحران مان گذري رهي هئي. ان دور ۾ [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ سندس مخالفن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ هئي، جڏهن تہ افغان دراني حڪمران پڻ سنڌ جي سياست ۾ مداخلت ڪندا هئا.<ref name="FridayTimes2023"/> سيد ثابت علي شاهه جي ''ظفرنامه'' بابت جديد تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو تہ 1193هه ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻه اهم جنگيون ٿيون. هڪ ويڙهه سنڌي فوج ۽ افغان قوتن وچ ۾ ٿي، جنهن ۾ ٿهيم سردارن جي مارجي وڃڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="FridayTimes2023"/> تاريخي روايتن موجب افغان فوجن سان مقابلي ۾ سنڌي فوجن جي مختلف قبيلن حصو ورتو. ٿهيم پڻ ڪلهوڙا حڪمرانن جي فوجي نظام سان لاڳاپيل هئا، تنهنڪري بوهي جا قبا ان دور جي فوجي ۽ سياسي تاريخ سان سڌي طرح جڙيل يادگار آهن.<ref name="FridayTimes2023"/> == مقبرا == بوهي جي قبرستان ۾ چار اهم مقبرا آهن:<ref name="DOAM"/><ref name="EFT"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548; color:white; font-size:115%;" | '''بوهي جي قبن جا اهم مقبرا''' |- ! style="background:#efebe9;" | # ! style="background:#efebe9;" | نالو ! style="background:#efebe9;" | نسبت ! style="background:#efebe9;" | دور ! style="background:#efebe9;" | خاصيت |- | 1 | '''صاحب خان ٿهيم''' | ٿهيم سردار | ڪلهوڙا دور | قبرستان جو مکيه ۽ وڏو مقبرو |- style="background:#faf7f5;" | 2 | '''دلاور خان ٿهيم''' | ٿهيم سردار | ڪلهوڙا دور | 1779ع جي ويڙهه سان منسوب |- | 3 | '''جلال خان ٿهيم''' | ٿهيم سردار{{efn|هن مقبري جي سڃاڻپ بابت اختلاف آهي؛ ڪجهه محقق ان کي جلال خان ابڙي سان منسوب ڪن ٿا.}} | ممڪن طور اڳوڻو دور | اندروني ڀت چٽساليءَ سبب اهم |- style="background:#faf7f5;" | 4 | '''جعفر شاهه''' | بزرگ / ٿهيم قبيلي جو روحاني سرپرست | نسبتاً بعد وارو دور | ٻين ٽن مقبرن کان ننڍو |} === صاحب خان ٿهيم جو مقبرو === صاحب خان ٿهيم جو مقبرو مجموعي ۾ سڀ کان نمايان عمارت آهي. 2026ع ۾ سنڌ ثقافت کاتي پاران شروع ڪيل نئين تحفظاتي منصوبي ۾ پهرين مرحلي ۾ خاص طور هن مقبري جي مرمت ۽ استحڪام کي اوليت ڏني وئي.<ref name="Dawn2026">{{cite news |last=Kalhoro |first=M. B. |title=After several failed initiatives, work resumes to preserve 18th century tombs in Garhi Yasin |url=https://www.dawn.com/news/1979943 |work=[[ڊان]] |date=9 March 2026 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> === دلاور خان ٿهيم جو مقبرو === دلاور خان ٿهيم کي انهن ٿهيم سردارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو جيڪي 1779ع ۾ ڪلهوڙا-افغان ويڙهه ۾ مارجي ويا. سندس مقبرو 1781ع ڌاري تعمير ٿيل عمارتن مان سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="FridayTimes2023"/> === جلال خان جو مقبرو ۽ سڃاڻپ بابت اختلاف === ٽئين وڏي مقبري کي آثار قديمه ۽ سرڪاري ورثي جي ڪيترن رڪارڊن ۾ '''جلال خان ٿهيم''' جو مقبرو لکيو ويو آهي.<ref name="DOAM"/> پر شڪارپور جي تاريخدان مهدي شاهه پنهنجي تحقيق ۾ ان کي جلال خان ابڙي جو مقبرو قرار ڏنو آهي. سندس موجب جلال خان ابڙو ابڙا قبيلي جو سردار هو ۽ 1080هه/1669ع ڌاري وفات ڪيائين. نذير شاڪر بروهي پڻ سندس وفات سترهين صديءَ ۾ ڄاڻائي آهي.<ref name="FridayTimes2023"/> ان ڪري هن مقبري جي اصل نسبت بابت علمي اختلاف موجود آهي. هن اختلاف کي وڪيپيڊيا مضمون ۾ قطعي دعويٰ بدران ٻنهي موقفن سان درج ڪرڻ مناسب آهي. === جعفر شاهه جو مقبرو === چوٿون ننڍو مقبرو '''جعفر شاهه''' نالي بزرگ سان منسوب آهي. جديد آثار قديمه واري سرڪاري رڪارڊ موجب هي مقبرو باقي ٽن ڪلهوڙا دور جي مقبرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً جديد تعمير آهي.<ref name="DOAM"/> جعفر شاهه کي مقامي روايت ۾ ٿهيم قبيلي سان لاڳاپيل روحاني بزرگ طور ياد ڪيو وڃي ٿو.<ref name="FridayTimes2023"/> == طرز تعمير == بوهي جي قبن جي اڏاوت سنڌ جي ارڙهين صديءَ واري مقبري واري روايت جي نمائندگي ڪري ٿي. ٽن وڏن مقبرن جو بنيادي نقشو چورس آهي ۽ انهن تي گنبذ قائم ٿيل آهن.<ref name="FridayTimes2023"/> هينري ڪزنس جي بيان موجب ٽنهي اهم مقبرن جي گنبذن مٿان آرائشي '''لانٽرن''' يا ننڍيون ڇت واريون اڏاوتون موجود هيون. اهڙيون لانٽرنون ڪلهوڙا دور جي ڪيترن مقبرن ۽ مسجدن جي نمايان اڏاوتي خاصيت هيون.<ref name="FridayTimes2023"/> اندروني ڀتين تي رنگين چٽسالي، گلڪاري ۽ فريسڪو ڪم ڪيو ويو هو. ڪيترن هنڌن تي اهي تصويرون وقت، نمي، لوڻياٺ ۽ بي ڌيانيءَ سبب مدهم يا تباهه ٿي چڪيون آهن.<ref name="Dawn2026"/> شڪارپور ۽ ڀرپاسي جي ڪلهوڙا دور جي مقبرن ۾ عام طور تي چورس بنياد مٿان گهڻ ڪنڊو ڊرم ۽ ان مٿان نيم گول گنبذ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهڙو طرز ڪلهوڙا دور جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي قبرستاني اڏاوت جي هڪ خاص سڃاڻپ بڻيو.<ref name="SindhCourier"/> == چٽسالي ۽ آرائشي ڪم == بوهي جي قبن جا اندريان حصا اڳ رنگين ڀتين ۽ فريسڪو ڪم سان سينگاريل هئا. هن قسم جي چٽسالي ارڙهين صديءَ جي سنڌي مقبرن ۾ عام هئي، جتي گلڪاري، هندسي ڊيزائن، نباتاتي نمونا ۽ ڪڏهن شڪار يا روزمرهه زندگيءَ جا منظر پڻ ٺاهيا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=Scenes of the Hunt in Sindh |url=https://thefridaytimes.com/18-Dec-2020/scenes-of-the-hunt-in-sindh |work=The Friday Times |date=18 December 2020 |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> جلال خان سان منسوب مقبرو خاص طور پنهنجي ڀتين تي ٿيل چٽساليءَ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو، پر ان جو وڏو حصو هاڻي خراب حالت ۾ آهي.<ref name="FridayTimes2023"/> == ماڳ ۽ پکيڙ == بوهي جا قبا ڊکڻ ۽ [[رتوديرو]] جي وچ واري علائقي ۾ انڊس هاءِ وي جي ويجهو واقع آهن. پاڪستان جي آثار قديمه کاتي موجب ماڳ جا متناسق '''27.801604574° اتر''' ۽ '''68.370645563° اوڀر''' آهن.<ref name="DOAM"/> 2026ع ۾ شايع ٿيل سرڪاري تحفظاتي ڪم بابت رپورٽ موجب روينيو رڪارڊ ۾ هن قبرستان جي زمين '''جعفر شاهه جو قبرستان''' جي نالي سان درج آهي ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ '''11 ايڪڙ''' آهي.<ref name="Dawn2026"/> ماڳ تي تاريخي مقبرن کان علاوه ڪيترائي بعد ۾ ٺهيل عام قبرون پڻ موجود آهن.<ref name="DOAM"/> == تحفظ جي تاريخ == بوهي جا قبا ڊگهي عرصي تائين موسم، نمي، لوڻياٺ ۽ مناسب سار سنڀال جي کوٽ سبب خراب ٿيندا رهيا. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي پراڻي داخلا ۾ به مقبرن جي زبون حالت بابت نشاندهي ڪئي وئي هئي.<ref name="Sindhiana"/> سنڌ جي اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي رڪارڊ موجب ماڳ جو سروي 6 جنوري 2018ع تي ڪيو ويو ۽ ساڳئي دور ۾ ثقافت کاتي طرفان مرمت جو ڪم ڪيو ويو.<ref name="EFT"/> سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري جي 2017–2018ع واري تحفظاتي رپورٽن ۾ پڻ '''Bohi Ja Quba–Shikarpur''' کي الڳ منصوبي طور شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Conservation & Other Reports |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/publication/conservation-reports/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |access-date=13 September 2026 |language=en}}</ref> 2017ع ۾ به مرمت ۽ تحفظ جا ڪم ڪيا ويا هئا، پر بعد ۾ عمارتن کي ٻيهر نقصان پهتو.<ref name="Dawn2026"/> === 2022ع جي برساتن جو نقصان === 2022ع جي غيرمعمولي برساتن ۽ ٻوڏ واري موسم دوران خاص طور صاحب خان ٿهيم جي مکيه مقبري کي وڌيڪ نقصان پهتو. ڀتين ۽ گنبذ مان پلستر لهي ويو، نمي اندر داخل ٿي ۽ لوڻياٺ سبب ڀتين تي سفيد تهه ٺهڻ شروع ٿيا.<ref name="Dawn2026"/> مقامي ماڻهن موجب هڪ مقبري کي خزاني جي ڳولا ڪندڙ ماڻهن پڻ کوٽي نقصان پهچايو.<ref name="Dawn2026"/> === 2026ع جو تحفظاتي منصوبو === مارچ 2026ع ۾ سنڌ جي ثقافت کاتي ۽ ڊائريڪٽوريٽ جنرل آثار قديمه ٻيهر بوهي جي قبن جي تحفظ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Dawn2026"/> منصوبي جي پهرين مرحلي ۾: * صاحب خان ٿهيم جي مکيه مقبري جي استحڪام؛ * گنبذ تي روايتي '''چيرولي چوني جي پلستر''' جو استعمال؛ * زمين ۽ ڀتين مان نمي گھٽائڻ لاءِ '''فرينچ ڊرين''' ٺاهڻ؛ * لوڻياٺ جي حرڪت روڪڻ؛ * عمارت جي بنيادي حصن کي وڌيڪ تباهي کان بچائڻ شامل آهن.<ref name="Dawn2026"/> ٻئي مرحلي ۾ گم ٿيل يا خراب ٿيل '''ڪاشي''' يعني آرائشي ٽائلس جي سڃاڻپ، دستاويز بندي ۽ ممڪن بحالي جي رٿا شامل ڪئي وئي آهي.<ref name="Dawn2026"/> == قانوني حيثيت == پاڪستان جي وفاقي آثار قديمه واري ڊيٽابيس ۾ بوهي جا قبا '''خانگي ملڪيت''' ۽ '''غير محفوظ''' ماڳ طور درج ٿيل آهن.<ref name="DOAM"/> ان باوجود سنڌ حڪومت جا ثقافت ۽ آثار قديمه جا ادارا هن ماڳ تي مختلف وقتن تي تحفظ ۽ مرمت جا منصوبا هلائيندا رهيا آهن.<ref name="EFT"/><ref name="Dawn2026"/> == تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == بوهي جا قبا رڳو قبرستان نه پر ڪلهوڙا دور جي سياسي، فوجي ۽ فن تعمير جي تاريخ جا اهم مادي ثبوت آهن. اهي ماڳ ٿهيم قبيلي جي ان دور جي سياسي ۽ فوجي ڪردار کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن سنڌ جي حڪومت کي افغان مداخلت ۽ اندروني اقتداري ڇڪتاڻ کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو هو.<ref name="FridayTimes2023"/> مقبرن جو چورس اڏاوتي نقشو، گنبذ، لانٽرن، ڀتين جي چٽسالي ۽ روايتي چوني جو ڪم ڪلهوڙا دور جي سنڌي قبرستاني فن تعمير جون اهم خصوصيتون ظاهر ڪن ٿا.<ref name="FridayTimes2023"/><ref name="Dawn2026"/> بوهي جا قبا [[ڳڙهي ياسين تعلقو|ڳڙهي ياسين تعلقي]] جي ٻين تاريخي قبرستانن، جهڙوڪ [[پير قائم شاهه جو مقام]]، سان گڏ ارڙهين صديءَ جي جنگين ۽ قبائلي سياست جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهن.<ref name="FridayTimes2023"/> == نالي بابت == '''بوهي جا قبا''' مقامي طور سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نالو آهي، جڏهن تہ سرڪاري ورثي جي رڪارڊ ۾ ان لاءِ '''ٿهيمن جا قبا'''، ''Thaheeman-Ja-Quba'' ۽ ''Bohi Quba'' جا نالا پڻ استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="DOAM"/><ref name="EFT"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] به ماڳ کي '''بوهي جا قبا''' جي نالي سان قديم آثار واري داخلا طور درج ڪري ٿي.<ref name="Sindhiana"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="190"> File:Tombs of Bohi (Bohi ja Quba) near Dakhan, Shikarpur.jpg|بوهي جا قبا، ڊکڻ ڀرسان </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڊکڻ]] * [[ڳڙهي ياسين تعلقو]] * [[شڪارپور ضلعو]] * [[ڪلهوڙا خاندان]] * [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] * [[رتوديرو]] * [[سنڌ جا قديم آثار]] == نوٽ == {{Notelist}} == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Cousens |first=Henry |title=The Antiquities of Sind |publisher=Oxford University Press |year=1975 |language=en}} * {{cite web |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=Tombs, Tales And Battles Of Garhi Yasin |url=https://thefridaytimes.com/10-Jan-2023/tombs-tales-and-battles-of-garhi-yasin |work=The Friday Times |date=10 January 2023 |language=en}} * {{cite web |title=بوهي جا قبا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%88%D9%87%D9%8A+%D8%AC%D8%A7+%D9%82%D8%A8%D8%A7 |website=[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] |language=sd |access-date=2026-09-12 |archive-date=2026-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260913005953/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A8%25D9%2588%25D9%2587%25D9%258A%2B%25D8%25AC%25D8%25A7%2B%25D9%2582%25D8%25A8%25D8%25A7 |url-status=dead}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Bohi Quba}} [[زمرو:شڪارپور ضلعو]] [[زمرو:ڳڙهي ياسين تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا قديم آثار]] [[زمرو:سنڌ جا مقبرا]] [[زمرو:ڪلهوڙا دور]] [[زمرو:ارڙهين صديءَ جون عمارتون]] [[زمرو:سنڌ جو ثقافتي ورثو]] rd9xl8pdn3vvpboyrwhuwcp3a0k4hfb 0 103642 427265 416868 2026-11-02T22:53:28Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427265 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ جو سنڌي فارسي ۽ اردو شاعر}} {{Infobox person | name = مير حيدرالدين ابو تراب ڪامل | native_name = میر حیدر الدین ابو تراب کامل | birth_date = 1109ھ (1697ع–1698ع) | birth_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | death_date = 1163ھ (1749ع–1750ع) | death_place = [[ٺٽو]]، [[سنڌ]] | occupation = شاعر، اديب، استاد | language = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو ٻولي|اردو]] | penname = ڪامل | known_for = فارسي ۽ ابتدائي اردو شاعري؛ [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جو استاد }} '''مير حيدرالدين ابو تراب ڪامل''' ({{lang-ur|میر حیدر الدین ابو تراب کامل}}؛ 1109ھ / 1697ع–1698ع – 1163ھ / 1749ع–1750ع)، تخلص '''ڪامل'''، [[ٺٽو|ٺٽي]] جو ارڙهين صديءَ جو شاعر، اديب ۽ اهلِ علم هو، جنهن فارسي سان گڏ اردوءَ ۾ پڻ شاعري ڪئي. سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي ابتدائي تاريخ ۾ سندس نالو اهم شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref name="Baloch">{{cite book |last=بلوچ |first=نبي بخش خان |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=سندھ میں اردو شاعری |publisher=مجلس ترقي ادب |location=لاهور |year=1978 |language=ur }}</ref> سندس ادبي اهميت جو ٻيو نمايان پاسو اهو آهي ته مشهور مؤرخ، تذڪره نگار ۽ شاعر [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] کانئس شعر ۽ سخن جي سکيا ورتي.<ref name="SindhianaQane">{{حوالو ويب |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%85%D9%8A%D8%B1+%D8%B9%D9%84%D9%8A+%D8%B4%D9%8A%D8%B1+%D9%82%D8%A7%D9%86%D8%B9+%D9%BA%D9%BD%D9%88%D9%8A |title=مير علي شير قانع ٺٽوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == نالو ۽ خاندان == سندس پورو نالو '''مير حيدرالدين ابو تراب''' هو ۽ شاعريءَ ۾ '''ڪامل''' تخلص استعمال ڪندو هو.<ref name="Durrani">{{cite book |last=دراني |first=محمد محسن الدين |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو |language=ur |pages=87–98 }}</ref> هو ٺٽي جي هڪ علمي ۽ ادبي ماحول سان لاڳاپيل خاندان سان تعلق رکندو هو. سندس زماني ۾ ٺٽو سنڌ جي فارسي، عربي ۽ اسلامي علمن جي اهم مرڪزن مان هڪ هو، جتي عالمن، شاعرن ۽ مدرسن جي هڪ مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Durrani"/> == پيدائش ۽ تعليم == مير حيدرالدين ڪامل جي پيدائش 1109ھ (1697ع–1698ع) ڌاري ٿي.<ref name="Durrani"/> سندس ابتدائي تعليم ۽ ادبي تربيت ٺٽي جي علمي ماحول ۾ ٿي. فارسي ان وقت سنڌ ۾ علم، ادب ۽ اعليٰ سرڪاري لکپڙهه جي اهم ٻولي هئي، تنهنڪري ڪامل جي ادبي شخصيت جو بنيادي اظهار پڻ فارسي شاعريءَ ۾ ٿيو. هو فارسي شاعريءَ جي عروض، قافيي ۽ روايتي شعري صنفن کان واقف هو. سندس شاعريءَ ۾ غزل سان گڏ ٻين صنفن جا مثال به ملن ٿا.<ref name="Durrani"/> == شاعري == ڪامل بنيادي طور فارسيءَ جو شاعر هو، پر سندس اردو ڪلام پڻ محفوظ رهيو، جنهن ڪري سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي تاريخ ۾ کيس خاص جاءِ ڏني وئي آهي.<ref name="Baloch"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي شروعاتي تاريخ جو جائزو وٺندي ڪامل کي انهن شاعرن ۾ شامل ڪيو آهي، جن جي ڪلام مان سنڌ ۽ اتر هندستان جي ادبي ٻولين جي باهمي رابطي جو پتو پوي ٿو.<ref name="Baloch"/> ڪامل جي اردو ڪلام ۾ اهڙا لفظ ۽ لساني صورتون ملن ٿيون، جيڪي اڄوڪي معياري اردوءَ کان مختلف آهن. سندس شاعريءَ جي ٻوليءَ ۾ فارسي، هندوي/قديم اردو ۽ سنڌ جي مقامي لساني ماحول جا اثر ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Durrani"/> == اردو شاعري == مير حيدرالدين ڪامل جو نالو سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي پهرئين دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سنڌ جي ادبي تاريخ بابت هڪ تحقيقي جائزي ۾ ارڙهين صديءَ جي شروعاتي اردو شاعرن ۾ شيخ ورو، سيد حيدرالدين ڪامل ۽ مير حفيظ الدين علي جا نالا نمايان طور ڏنا ويا آهن.<ref>{{cite book |title=Cultural Heritage of Pakistan |chapter=Languages and Literature |language=en }}</ref> سندس اردو شاعريءَ ۾ غزل جا نمونا خاص اهميت رکن ٿا. انهن ۾ عشق، جدائي، حسن، وصل، درد ۽ انساني جذبن جهڙا روايتي موضوع ملن ٿا.<ref name="Durrani"/> ڪامل جي اردو شعرن جو مطالعو ان لحاظ کان به اهم آهي جو اهي اردوءَ جي ان دور جي نمائندگي ڪن ٿا، جڏهن سنڌ ۾ فارسي غالب ادبي ٻولي هئي، پر اردو/هندوي پڻ شاعرن جي اظهار جو ذريعو بڻجي رهي هئي.<ref name="Baloch"/> == ادبي اسلوب == ڪامل جي ڪلام تي فارسي شعري روايت جو گهرو اثر نظر اچي ٿو. تشبيهه، استعاري، عاشقانه علامتن ۽ روايتي غزليه اصطلاحن جو استعمال سندس شاعريءَ جي نمايان خصوصيتن مان آهي.<ref name="Durrani"/> سندس اردو شاعريءَ جي لغت مڪمل طور اڄوڪي معياري اردوءَ جهڙي نه آهي. ان ۾ اهڙا لفظ، ترڪيبون ۽ صرفي صورتون ملن ٿيون، جيڪي سنڌ جي مقامي ماحول ۽ پراڻي هندوي/اردوءَ جي ارتقا جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ان ڪري سندس ڪلام ادبي تاريخ سان گڏ تاريخي لسانيات لاءِ پڻ اهميت رکي ٿو.<ref name="Baloch"/> == مير علي شير قانع جو استاد == ڪامل جي علمي ۽ ادبي حيثيت جو هڪ اهم ثبوت [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] سان سندس استاد ۽ شاگرد وارو تعلق آهي. قانع ننڍي عمر ۾ شاعري شروع ڪئي هئي، پر پنهنجي پهرئين وڏي شعري ذخيري کي ضايع ڪرڻ کان پوءِ ڪجهه عرصي لاءِ شاعري ڇڏي ڏني هئائين. 1155ھ (1742ع–1743ع) ڌاري مير حيدرالدين ابو تراب ڪامل جي صحبت ۽ رهنمائيءَ ۾ هن ٻيهر شاعري شروع ڪئي.<ref name="SindhiBoardQane">{{حوالو ويب |url=https://sindhiadabiboard.net/2020/11/05/%D9%85%D9%8A%D8%B1-%D8%B4%D9%8A%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%8A/ |title=مير شير علي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ قانع جي استادن جو ذڪر ڪندي لکي ٿي ته هن '''مير حيدرالدين ابو تراب ڪامل کان شعر ۽ سخن جي تعليم حاصل ڪئي'''.<ref name="SindhianaQane"/> ان نسبت سبب ڪامل جي ادبي اثر کي رڳو سندس پنهنجي شاعري تائين محدود نٿو سمجهي سگهجي؛ سندس شاگرد قانع اڳتي هلي سنڌ جي فارسي تاريخ نويسي، تذڪره نگاري ۽ شاعريءَ جي اهم شخصيت بڻيو. == ٺٽي جو ادبي ماحول == ڪامل جو دور ٺٽي جي علمي ۽ ادبي تاريخ جو اهم زمانو هو. ان وقت فارسي سنڌ جي اعليٰ ادبي اظهار جي اهم ٻولي هئي. موجود تحقيقي مواد ۾ مير حيدرالدين/حيدر ابو تراب ڪامل کي مخدوم محمد معين ٺٽوي، مير جان الله شاهه رضوي ۽ ٻين فارسي گو عالمن ۽ شاعرن سان گڏ ٺٽي جي علمي ماحول جي اهم شخصيتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://sindhilanguagelibrary.com/assets/documents/pdf/63ea4782e0504.pdf |title=سنڌي ٻوليءَ جو سرڪاري ۽ دفتري ڪارج |language=sd }}</ref> هيءُ دور [[ڪلهوڙا دور|ڪلهوڙن جي دور]] سان لاڳاپيل هو ۽ فارسيءَ جي ادبي روايت سان گڏ سنڌي ۽ اردو/هندويءَ ۾ پڻ نئون ادبي مواد پيدا ٿي رهيو هو. ڪامل جو فارسي ۽ اردو ٻنهي ٻولين ۾ شاعري ڪرڻ انهيءَ گهڻ لساني ماحول جو هڪ مثال آهي.<ref name="Baloch"/> == قانع تي اثر == قانع جي ادبي تربيت ۾ ڪامل جي ڪردار سبب سندس اثر سنڌ جي بعد واري تاريخ نويسيءَ ۽ فارسي ادب تائين پڻ پهتو. قانع اڳتي هلي ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء'' ۽ ٻين تاريخي ۽ ادبي تصنيفن سبب مشهور ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ جي شايع ڪيل قانع جي سوانحي ترتيب موجب 1155ھ (1742ع–1743ع) ۾ قانع ڪامل جي صحبت ۾ ٻيهر شاعري شروع ڪئي، جڏهن ته 1163ھ (1749ع–1750ع) ۾ سندس استاد ڪامل وفات ڪئي.<ref name="SindhiBoardQane"/> == وفات == مير حيدرالدين ابو تراب ڪامل 1163ھ ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhiBoardQane"/><ref name="Durrani"/> 1163 هجري سال تقريباً '''1749ع–1750ع''' سان ٺهڪي اچي ٿو. دستياب ماخذن ۾ سندس وفات جو صحيح هجري مهينو ۽ ڏينهن واضح طور نه مليو آهي، تنهنڪري ان کي بنا معتبر ماخذ جي مقرر ڪرڻ مناسب نه ٿيندو. == ادبي اهميت == ڪامل جي تاريخي اهميت جا ٻه نمايان پاسا آهن: هڪ طرف هو سنڌ ۾ فارسي شاعريءَ جي مضبوط روايت سان وابسته هو، ۽ ٻئي طرف سندس اردو ڪلام سنڌ ۾ اردو شاعريءَ جي ابتدائي ارتقا جو ثبوت مهيا ڪري ٿو.<ref name="Baloch"/> سندس شاگرد مير علي شير قانع جي ادبي حيثيت پڻ ڪامل جي استاد واري حيثيت کي اهم بڻائي ٿي. قانع جي سوانحي ماخذن ۾ سندس نالو باقاعده شعر ۽ سخن جي استاد طور محفوظ رهڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪامل پنهنجي دور جي ادبي حلقن ۾ سڃاتل شاعر ۽ استاد هو.<ref name="SindhianaQane"/> == پڻ ڏسو == * [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] * [[ٺٽو]] * [[ڪلهوڙا دور]] * [[فارسي ادب]] * [[اردو شاعري]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=بلوچ |first=نبي بخش خان |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=سندھ میں اردو شاعری |publisher=مجلس ترقي ادب |location=لاهور |year=1978 |language=ur }} * {{cite book |last=دراني |first=محمد محسن الدين |title=صوفياءِ سنڌ اور اردو |language=ur |pages=87–98 }} [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]] [[زمرو:اردو شاعر]] [[زمرو:ٺٽي جا ماڻهو]] [[زمرو:18هين صديءَ جا شاعر]] [[زمرو:1690ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1740ع واري ڏهاڪي ۾ وفاتون]] bcofi1gxpnub1hl640r4xtqhb0uvld1 0 103878 427389 423408 2026-11-03T08:58:10Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427389 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ اتر سنڌ جي تاريخي انتظامي سرڪار}} {{Infobox settlement | name = بکر سرڪار | native_name = بکر سرڪار | settlement_type = تاريخي سرڪار | image_skyline = | image_caption = | image_map = | map_caption = | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[ملتان صوبو|ملتان صوبو (مغل دور)]] | subdivision_type2 = موجوده ملڪ | subdivision_name2 = [[پاڪستان]] | subdivision_type3 = موجوده صوبو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | seat_type = انتظامي مرڪز | seat = [[بکر]] | government_type = مغل انتظامي ۽ محصولي نظام | established_title = مغل سلطنت ۾ شموليت | established_date = 982هه (1574ع–1575ع) | extinct_title = انتظامي حيثيت جو خاتمو | extinct_date = | parts_type = تاريخي پرڳڻا | parts_style = list | p1 = [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]] | p2 = [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]] | p3 = لڌو گاگن | p4 = [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]] | p5 = [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]] | p6 = [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]] | p7 = [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]] | p8 = [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]] | population_total = | population_as_of = | timezone1 = | coordinates = }} '''بکر سرڪار''' (فارسي: ''سرکار بهکر''؛ انگريزي: ''Bhakkar Sarkar'' يا ''Bukkur Sarkar'') [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ اتر [[سنڌ]] جي هڪ اهم انتظامي، فوجي ۽ محصولي وحدت هئي، جنهن جو مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع تاريخي [[بکر]] جو قلعو هو. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 982هه (1574ع–1575ع) ڌاري بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ان کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخدان [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا، جن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ ۽ ٽي ساڄي ڪپ تي واقع هئا.<ref name="MazharShahjahani">{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd }}</ref><ref name="HumeraNaz2019">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |volume=24 |issue=2 |year=2019 |pages=11–20 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 |language=en }}</ref> بکر سرڪار سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ ارغونن، ترخانن ۽ مغلن جي اقتدار، سنڌو درياهه جي فوجي اهميت، زرعي محصول، جاگيرداري ۽ مقامي قبيلن جي مزاحمت سبب نمايان حيثيت رکي ٿي. هن سرڪار جو انتظامي تعلق مختلف دورن ۾ ملتان ۽ سنڌ جي ٻين مغل انتظامي وحدتن سان رهيو. سبيءَ جو علائقو پڻ ڪجهه عرصي تائين بکر جي سياسي ۽ انتظامي دائري سان لاڳاپيل رهيو، پر ان جي حيثيت هر دور ۾ هڪجهڙي نه هئي.<ref name="HumeraNaz2019"/> == نالو ۽ اصطلاح == بکر سرڪار جو نالو تاريخي شهر ۽ قلعي [[بکر]] تان پيو، جيڪو [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ سنڌو درياهه جي هڪ ٻيٽ تي واقع هو. مغل دور جي انتظامي اصطلاح ۾ ''سرڪار'' صوبي جي ماتحت هڪ وڏي انتظامي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي ''پرڳڻا'' يا محصولي علائقا شامل هوندا هئا. انهيءَ ڪري بکر سرڪار، بکر جو قلعو ۽ بکر شهر ٽي لاڳاپيل پر الڳ تاريخي اصطلاح آهن. == جاگرافيائي بيهڪ == بکر سرڪار جو انتظامي مرڪز سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جو قلعو هو. قلعي جي ٻنهي پاسن تي سکر ۽ روهڙي جا تاريخي شهر واقع آهن. بکر سرڪار جا پرڳڻا سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي پکڙيل هئا. انهن ۾ اتر سنڌ جا ميداني، زرعي ۽ سرحدي علائقا شامل هئا.<ref name="MazharShahjahani"/> === سنڌو درياهه جي اهميت === سنڌو درياهه بکر سرڪار جي جاگرافي، واپار، فوجي حڪمت عملي ۽ انتظامي نظام ۾ مرڪزي حيثيت رکندو هو. بکر جو قلعو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب آمدرفت، درياهي رستن ۽ فوجي نقل و حرکت جي نگرانيءَ لاءِ اهم هو. مغل دور جي فوجي مهمن ۾ سنڌو درياهه جو استعمال لشڪر، سامان ۽ رسد جي آمدرفت لاءِ ٿيندو هو.<ref name="HumeraNaz2019"/> == تاريخي پسمنظر == === ارغونن کان اڳ بکر === بکر سنڌ جي قديم تاريخي شهرن مان هڪ هو. سومرن ۽ سمن جي دور ۾ پڻ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سياسي ۽ واپاري اهميت رکندا هئا. بکر جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور اهم بڻايو. === ارغون دور === سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي ڪاهه ڪئي. ارغون اقتدار قائم ٿيڻ کان پوءِ بکر اتر سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هڪ بڻيو. [[شاھ حسن بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۽ ٺٽي جي انتظامي اهميت برقرار رهي. == سلطان محمود خان جو دور == شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ [[سلطان محمود خان ڪوڪلتاش]] بکر واري علائقي جو حڪمران بڻيو. تاريخدان حميره ناز موجب سلطان محمود خان 1555ع کان 1574ع تائين بکر جي علائقي تي حڪمراني ڪئي.<ref name="HumeraNaz2019"/> سلطان محمود خان جي دور ۾ بکر جي مقامي زميندارن، قبيلن ۽ حڪمرانن جي وچ ۾ سياسي ۽ محصولي اختلاف موجود هئا. ''تاريخ معصومي'' ۽ بعد جي تحقيق ۾ سندس سخت حڪمراني ۽ مقامي آباديءَ سان اختلافن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="HumeraNaz2019"/> === سبيءَ سان تعلق === سلطان محمود خان جي سياسي زندگيءَ جو هڪ حصو سبيءَ سان لاڳاپيل هو. حميره ناز جي تحقيق موجب سلطان محمود خان بکر جو حڪمران ٿيڻ کان اڳ سبيءَ جو گورنر رهيو، ۽ ان وقت سبيءَ کي بکر واري سياسي انتظام سان لاڳاپيل علائقو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="HumeraNaz2019"/> انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سبيءَ ۽ بکر جي انتظامي لاڳاپن جي تاريخ مغل دور جي شروعات کان به اڳ واري سياسي بندوبست سان لاڳاپيل هئي. == مغل سلطنت ۾ شموليت == === اڪبر جي دور ۾ بکر تي قبضو === اڪبر اعظم جي دور ۾ بکر مغل سلطنت جي قبضي ۾ آيو. 1574ع–1575ع ۾ بکر جي سياسي اقتدار جي منتقليءَ کان پوءِ ان کي ملتان صوبي جي هڪ سرڪار طور منظم ڪيو ويو.<ref name="HumeraNaz2019"/> هن تبديليءَ سان اتر سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي نظام کي مغل سلطنت جي مرڪزي ڍانچي سان ڳنڍيو ويو. === شروعاتي مغل عملدار === ''تاريخ سکر'' موجب بکر سرڪار جي شروعاتي مغل عملدارن ۾ گيسو خان، ترسو خان، سيد محمد امير، سيد ابوالفضل، اعتماد خان، فتح خان ۽ صادق خان جا نالا شامل آهن.<ref name="TarikhSukkur">{{cite book |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي |title=تاريخ سکر |chapter=باب اٺون: سکر مغليه دور ۾ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 |language=sd }}</ref> انهن عملدارن کي بکر جي انتظام، فوجي حفاظت ۽ محصولي معاملن جي نگرانيءَ جون ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. === گيسو خان === حميره ناز موجب 1574ع ۾ گيسو خان بکر جو پهريون مغل گورنر مقرر ٿيو. مقامي انتظامي مسئلن ۽ بدانتظاميءَ جي شڪايتن سبب کيس تبديل ڪيو ويو.<ref name="HumeraNaz2019"/> === ترسو خان === اپريل 1575ع ۾ ترسو محمد خان کي بکر جو فوجدار مقرر ڪيو ويو. هن جي دور ۾ بکر ۽ روهڙيءَ جي سيدن، عالمن ۽ ٻين ماڻهن کي زمينون عطا ڪيون ويون. تاريخي تحقيق موجب انهن زميني عطين سبب ڪجهه مقامي هارين ۽ آبادگارن جي زميني حقن تي اثر پيو ۽ مختلف پرڳڻن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.<ref name="HumeraNaz2019"/> == بکر سرڪار جا اٺ پرڳڻا == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب بکر سرڪار ۾ اٺ پرڳڻا شامل هئا. انهن مان پنج سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ، يعني روهڙي واري پاسي، ۽ ٽي ساڄي ڪپ، يعني سکر واري پاسي، واقع هئا.<ref name="MazharShahjahani"/> حميره ناز پنهنجي 2019ع واري تحقيقي مقالي ۾ انهن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، ڪاڪڙي، درٻيلو، جتوئي، چانڊڪو ۽ ٽڪر ڄاڻايا آهن.<ref name="HumeraNaz2019"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست |- ! سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي ! سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ تي |- | [[ماٿيلو پرڳڻو|ماٿيلو]] | [[جتوئي پرڳڻو|جتوئي]] |- | [[اروڙ پرڳڻو|اروڙ]] | [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪو]] |- | لڌو گاگن | [[ٽڪر پرڳڻو|ٽڪر]] |- | [[ڪاڪڙي پرڳڻو|ڪاڪڙي]] | — |- | [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلو]] | — |} === پرڳڻن جي نالن ۾ اختلاف === بکر سرڪار جي پرڳڻن بابت مختلف تاريخي ماخذن ۽ بعد جي تحقيق ۾ ڪجهه نالن جي پڙهڻين جو اختلاف ملي ٿو. رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جا نالا ماٿيلو، اروڙ، لڌو گاگن، گاگڙي ۽ درٻيلو ڏنا آهن.<ref name="TarikhSukkur"/> ٻئي طرف ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي جي مضمون ۾ ماٿيلو، اروڙ، فتح پور، ڪاڪڙي ۽ درٻيلو جا نالا ملن ٿا.<ref name="JalbaniSahiti">{{cite web |author=ڊاڪٽر ذوالفقار علي جلباڻي |title=ساهتي پرڳڻو يا درٻيلو |url=https://sindhtownsandvillages.blogspot.com/2022/04/blog-post.html |website=سنڌ جا شهر ۽ ڳوٺ |date=2022-04 |language=sd }}</ref> انهن اختلافن کي ماخذن جي مختلف پڙهڻين طور پيش ڪرڻ گهرجي. وڌيڪ تحقيق کان سواءِ ڪنهن هڪ نالي کي ٻئي جو قطعي مترادف قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == کاٻي ڪپ وارا پرڳڻا == === ماٿيلو پرڳڻو === [[ماٿيلو پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب ماٿيلو هڪ قديم قلعي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل هو. هن پرڳڻي ۾ مهر ۽ ڌاريجا قبيلن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="MazharShahjahani"/> === اروڙ پرڳڻو === [[اروڙ پرڳڻو]] جو نالو قديم شهر [[اروڙ]] سان لاڳاپيل هو. اروڙ قديم سنڌ جو اهم سياسي مرڪز رهيو هو، جڏهن ته مغل دور ۾ ان جو نالو انتظامي پرڳڻي جي صورت ۾ برقرار رهيو. === لڌو گاگن === لڌو گاگن جو نالو بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ وارن پرڳڻن جي هڪ تاريخي فهرست ۾ ملي ٿو. هن نالي جي اصل پڙهڻي، جاگرافيائي حدن ۽ فتح پور سان ممڪن تعلق بابت وڌيڪ بنيادي ماخذن جي ضرورت آهي. === ڪاڪڙي پرڳڻو === [[ڪاڪڙي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي کاٻي ڪپ تي واقع هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪاڪڙي جي مقامي زميندارن ۽ قبيلن جو ذڪر ملي ٿو. ڪاڪڙي مغل دور جي زرعي محصول ۽ مقامي هاري مزاحمت جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="HumeraNaz2019"/> === درٻيلو پرڳڻو === [[درٻيلو پرڳڻو]] تاريخي [[ساهتي]] علائقي سان لاڳاپيل هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ درٻيلي جي مقامي قبيلن ۽ زميندارن بابت معلومات موجود آهي. درٻيلي جو تعلق موجوده نوشهري فيروز ۽ ڀرپاسي جي تاريخي ساهتي علائقي سان رهيو آهي.<ref name="JalbaniSahiti"/> == ساڄي ڪپ وارا پرڳڻا == === جتوئي پرڳڻو === [[جتوئي پرڳڻو]] بکر سرڪار جي سنڌو درياهه جي ساڄي ڪپ وارن ٽن پرڳڻن مان هڪ هو. هن پرڳڻي جو نالو بکر سرڪار جي انتظامي ورهاست بابت تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="MazharShahjahani"/> === چانڊڪو پرڳڻو === [[چانڊڪو پرڳڻو]] اتر سنڌ جي هڪ اهم تاريخي انتظامي علائقي جو نالو هو. هن پرڳڻي جو تعلق موجوده [[لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جي تاريخي چانڊڪي علائقي سان رهيو. ''تاريخ سکر'' موجب چانڊڪو پرڳڻو زرعي پيداوار ۽ محصولي اهميت سبب مشهور هو.<ref name="TarikhSukkur"/> === ٽڪر پرڳڻو === [[ٽڪر پرڳڻو]] بکر سرڪار جي ساڄي ڪپ وارن پرڳڻن مان هڪ هو. ''تاريخ سکر'' ۾ ٽڪري پرڳڻي جو سبيءَ سان تعلق بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="TarikhSukkur"/> ٽڪر پرڳڻي ۽ سبيءَ جي انتظامي لاڳاپي جي نوعيت مختلف تاريخي دورن ۾ بدلجندي رهي. == ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت == بکر سرڪار جي مغل دور جي تاريخ ۾ ڪاڪڙيءَ جي هارين جي مزاحمت هڪ اهم واقعو هو. [[حميره ناز]] جي تحقيق موجب 1576ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن مغل عملدارن جي زميني محصول جي سخت تشخيص ۽ زميني عطين جي مخالفت ڪئي. مغل عملدارن ۽ مقامي هارين جي وچ ۾ ويڙهه ٿي، جنهن ۾ جاني نقصان ٿيو.<ref name="HumeraNaz2019"/> === 1577ع جي ٻي مزاحمت === 1577ع ۾ ڪاڪڙيءَ جي آبادگارن ٻيهر محصول ڏيڻ کان انڪار ڪيو. تاريخي بيان موجب مغل فوج مقامي مزاحمت کي دٻائڻ لاءِ ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ ڪيترائي ماڻهو گرفتار ٿيا ۽ سخت سزائون ڏنيون ويون.<ref name="HumeraNaz2019"/> اهي واقعا مغل دور جي بکر سرڪار ۾ زمينداري، محصولي نظام ۽ مقامي آباديءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي ظاهر ڪن ٿا. == زميني محصول جو نظام == مغل دور ۾ بکر سرڪار جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو زميني محصول هو. اڪبر جي دور ۾ زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي تشخيص لاءِ نوان انتظامي طريقا لاڳو ڪيا ويا. بکر سرڪار ۾ پڻ انهن طريقن کي لاڳو ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون.<ref name="SindhMughalResearch">{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250810070135/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |archive-date=2025-08-10 |access-date=2026-10-08 |url-status=dead }}</ref> === ڪنڪوت جو طريقو === ''[[ڪنڪوت]]'' زميني محصول جي تشخيص جو هڪ طريقو هو، جنهن ۾ زمين ۽ فصل جي اندازي جي بنياد تي محصول مقرر ڪيو ويندو هو. بکر ۾ مغل عملدار مير سيد محمد هڪجهڙي تشخيص لاڳو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن موجب في بيگهي پنج مڻ پيداوار جي حساب سان محصول جو اندازو لڳايو ويو. هن طريقي جي سختيءَ سبب ڪاڪڙيءَ جي هارين ۾ ناراضگي پيدا ٿي.<ref name="SindhMughalResearch"/> === ضبط جو نظام === بعد ۾ [[مير معصوم شاهه بکري]] جي انتظامي سرگرمين دوران زمين جي ماپ ۽ محصول جي تشخيص ۾ تبديليون آنديون ويون. تحقيقي ماخذ موجب 1593ع–1598ع جي عرصي ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن ۾ ''ضبط'' جي نظام کي منظم ڪيو ويو. هن نظام ۾ پوکيل زمين جي سڃاڻپ، فصلن جي پيداوار ۽ محصول جي مقرر حصي کي اهميت ڏني وئي. تحقيق موجب بکر سرڪار ۾ سرڪاري حصو پيداوار جي ٽئين حصي جي برابر مقرر ڪيو ويو.<ref name="SindhMughalResearch"/> == مير معصوم شاهه بکري == [[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور سنڌي مؤرخ، شاعر، فوجي عملدار ۽ منتظم هو. هو ''تاريخ معصومي'' جو مصنف پڻ هو. مغل انتظام ۾ سندس خدمتن جو تعلق بکر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن سان رهيو. بکر سرڪار جي زميني محصول جي نظام ۾ سڌارن بابت سندس ڪردار جو ذڪر مغل دور جي جديد تحقيق ۾ ملي ٿو.<ref name="SindhMughalResearch"/> == فوجي ۽ انتظامي نظام == بکر سرڪار ۾ فوجدار، عامل، قانونگو، ڪارڪن ۽ ٻيا سرڪاري اهلڪار مختلف انتظامي ۽ محصولي ذميواريون نڀائيندا هئا. فوجدار امن امان، فوجي انتظام ۽ حڪومتي اختيارن جي نفاذ سان لاڳاپيل هوندو هو. عامل زميني محصول جي وصوليءَ ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪندو هو. قانونگو زمينن، محصولي رواجن ۽ مقامي رڪارڊ بابت ڄاڻ فراهم ڪندو هو. اهي عهدا مغل سلطنت جي عام انتظامي نظام جو حصو هئا، جيتوڻيڪ انهن جي عملي اختيارن ۾ علائقائي فرق موجود هوندو هو. == بکر جو قلعو == [[بکر جو قلعو]] [[سنڌو درياھ]] جي وچ ۾ واقع هڪ اهم تاريخي فوجي مرڪز هو. قلعي جي جاگرافيائي بيهڪ سبب اتر سنڌ جي فوجي ۽ انتظامي سرگرمين ۾ ان جي اهميت برقرار رهي. مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي مهمن، سرڪاري عملدارن ۽ حڪومتي انتظام سان لاڳاپيل هو. ''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب مغل دور ۾ بکر جو قلعو فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز هو، جتان فوجي مهمون روانيون ٿينديون هيون.<ref name="SindhianaSukkur">{{cite encyclopedia |title=سکر شهر |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سکر+شھر |language=sd }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == بکر سرڪار ۽ سنڌ جي فتح == مغلن طرفان بکر تي قبضو سنڌ ۾ سندن سياسي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو. بکر 1574ع ۾ مغل قبضي ۾ آيو، جڏهن ته ٺٽي جي ترخان حڪمرانن خلاف مغل فوجي مهمون بعد ۾ جاري رهيون. 1586ع ۾ بکر جي مغل گورنر محمد صادق خان سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم ڪئي، پر ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي مزاحمت سبب مغل فوج واپس موٽي آئي.<ref name="HumeraNaz2019"/> 1592ع ۾ ميرزا جاني بيگ مغل فوجي اڳواڻ [[عبدالرحيم خان خانان]] سان ٺاهه ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مغل اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="HumeraNaz2019"/> == تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر سرڪار == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي. ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو. ڪتاب ۾ بکر سرڪار جي اٺن پرڳڻن، مقامي قبيلن، زرعي حالتن، مغل عملدارن ۽ انتظامي مسئلن بابت تفصيلي احوال موجود آهي.<ref name="MazharShahjahani"/> === مصنف جو انتظامي نقطه نظر === [[يوسف ميرڪ]] مغل دور جي سنڌ ۾ سرڪاري عملدارن جي بدانتظامي، ظلم ۽ محصولي مسئلن بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو. سندس تصنيف ۾ مقامي قبيلن جي مزاحمت ۽ مغل انتظام جي ڪاررواين جو احوال پڻ موجود آهي. انهن بيانن کي مصنف جي سياسي ۽ انتظامي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="HumeraNaz2019"/> == ڪلهوڙا دور ۽ انتظامي تبديليون == سترهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] جي سياسي طاقت وڌڻ لڳي. [[ميان يار محمد ڪلھوڙو]] ۽ [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جو انتظام آهستي آهستي ڪلهوڙن جي هٿ ۾ آيو. هن سياسي تبديليءَ سان مغل دور جي سرڪارن ۽ پرڳڻن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون اچڻ لڳيون. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۾ مغل سلطنت جو سڌو اقتدار گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو. == تاريخي دورن جي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ بکر سرڪار سان لاڳاپيل اهم تاريخون |- ! هجري تاريخ ! عيسوي تاريخ ! واقعو |- | ڏهين صدي هجري | سورهين صدي عيسوي | ارغونن جي دور ۾ بکر جي سياسي اهميت |- | 962هه | 1555ع | سلطان محمود خان جي بکر واري حڪمرانيءَ جي شروعات |- | 982هه | 1574ع–1575ع | بکر تي مغلن جو قبضو ۽ ملتان صوبي سان انتظامي الحاق |- | 983هه | 1575ع | ترسو محمد خان جي بکر ۾ مقرري |- | 983هه–984هه | 1576ع | ڪاڪڙيءَ ۾ هارين جي مزاحمت |- | 984هه–985هه | 1577ع | ڪاڪڙيءَ ۾ ٻي هاري مزاحمت |- | 993هه–994هه | 1586ع | بکر جي مغل گورنر جي سيوهڻ ڏانهن فوجي مهم |- | 1000هه–1001هه | 1592ع | ميرزا جاني بيگ جي مغلن آڏو آڻ مڃڻ |- | 1001هه–1007هه | 1593ع–1598ع | بکر سرڪار ۾ محصولي نظام جي تنظيم |- | 1044هه | 1634ع–1635ع | ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي تاليف |- | ٻارهين صدي هجري | ارڙهين صدي عيسوي | ڪلهوڙا اقتدار جي واڌ ۽ مغل انتظامي نظام ۾ تبديليون |} ''نوٽ:'' هجري ۽ عيسوي سال تقريبي مطابقت سان ڏنا ويا آهن. جن واقعن جا مخصوص ڏينهن يا مهينا بنيادي ماخذن ۾ تصديق ٿيل نه آهن، انهن لاءِ فرضي هجري مهينا شامل نه ڪيا ويا آهن. == تاريخي اهميت == بکر سرڪار سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ اقتصادي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. هن سرڪار جي اٺن پرڳڻن جي ورهاست مان سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪپن تي موجود تاريخي انتظامي علائقن بابت معلومات ملي ٿي. بکر سرڪار جي تاريخ مان مغل سلطنت جي صوبائي نظام، زميني محصول، فوجي انتظام، مقامي قبيلن ۽ هارين جي مزاحمت بابت پڻ اهم حقيقتون معلوم ٿين ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[بکر]] * [[بکر جو قلعو]] * [[سکر]] * [[روهڙي]] * [[مغل سلطنت]] * [[ملتان صوبو]] * [[ماٿيلو پرڳڻو]] * [[اروڙ پرڳڻو]] * [[فتح پور پرڳڻو]] * [[ڪاڪڙي پرڳڻو]] * [[درٻيلو پرڳڻو]] * [[جتوئي پرڳڻو]] * [[چانڊڪو پرڳڻو]] * [[ٽڪر پرڳڻو]] * [[سبي پرڳڻو]] * [[مير معصوم شاهه بکري]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[تاريخ معصومي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd }} * {{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspectives |volume=24 |issue=2 |year=2019 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 |language=en }} * {{cite book |author=رحيمداد خان مولائي شيدائي |title=تاريخ سکر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني تاريخ مظهر شاهجهاني — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://books.sindhsalamat.com/book/2118/read/66066 تاريخ سکر — سنڌ سلامت ڪتاب گهر] * [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل دور بابت تحقيقي مقالو] * [https://web.archive.org/web/20250810070135/https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf سنڌ مغل سلطنت ۾ (1571ع–1740ع)] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور جي سنڌ]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي سرڪارون]] [[زمرو:بکر سرڪار]] [[زمرو:سکر ضلعي جي تاريخ]] mwi4aop7ac1ojojucf4lcl6ml0j47nz 0 103942 427373 423673 2026-11-03T06:56:19Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427373 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ منڇر ڍنڍ جي ڪناري تي تاريخي شهر}} {{Infobox settlement | name = بوبڪ | native_name = بوبڪ | other_name = بوبڪان، Bubak، Bobak | settlement_type = شهر ۽ يونين ڪائونسل | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ بوبڪ جو مقام | coordinates = {{coord|26|26|44|N|67|43|17|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = تاريخي انتظامي علائقو | subdivision_name4 = [[بوبڪ پرڳڻو]] | population_as_of = 2017 | population_total = 5563 | population_footnotes = <ref name="Census2017">{{cite report |title=Population and Household Detail from Block to Tehsil Level: Jamshoro District |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |language=en}}</ref> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''بوبڪ''' (انگريزي: ''Bubak''؛ تاريخي نالو: ''بوبڪان'') [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ يونين ڪائونسل آهي. هي شهر [[منڇر ڍنڍ]] جي اتر اوڀر ڪناري تي، [[سيوهڻ]] کان لڳ ڀڳ 9 ميل (14.5 ڪلوميٽر) اولهه طرف واقع آهي. تاريخي طور بوبڪ سنڌ جي اهم علمي، مذهبي، زرعي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="Hughes">{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1874 |url=https://books.google.com/books?id=l2QZtHEQV-EC |language=en}}</ref><ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=بوبڪ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |volume=1 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بوبڪ |language=sd |access-date=2026-10-09 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024142322/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%88%D8%A8%DA%AA |url-status=dead}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ بوبڪ [[سيوهڻ سرڪار]] جي انتظامي حدن ۾ هڪ پرڳڻي جو مرڪز هو. سترهين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ بوبڪ جي آبادي، ٻوڏن، مقامي ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ نومڙين سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> بوبڪ سورهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جي علمي ۽ مذهبي تعليم جو اهم مرڪز بڻيو. هتي [[مخدوم عبدالڪريم بوبڪائي]] ۽ سندس پٽ [[مخدوم محمد جعفر بوبڪائي]] جون درسگاهون مشهور هيون، جن مان سنڌ ۽ هندستان جي ڪيترن عالمن تعليم حاصل ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> == نالي جي تاريخ == بوبڪ جي نالي جي اصل بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ روايت موجب هتي بوبڪ ذات جا ماڻهو وڏي تعداد ۾ آباد هئا، جنهن سبب وسنديءَ تي بوبڪ نالو پيو. ٻي روايت [[مخدوم محمد جعفر بوبڪائي]] سان منسوب آهي، جنهن پنهنجي ڪتاب ''المتانة'' جي حاشيي ۾ لکيو تہ شهر جي بانيءَ جو نالو ابوبڪر هو، جيڪو وقت گذرڻ سان بدلجي بوبڪ ٿي ويو.<ref name="Sindhiana"/> تاريخي ماخذن ۾ هن شهر جو نالو ''بوبڪان'' پڻ ملي ٿو. اهو نالو فارسي ۽ ٻين تاريخي تحريرن ۾ بوبڪ جي آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. == جاگرافي == بوبڪ منڇر ڍنڍ جي اتر اوڀر ڪناري تي واقع آهي. شهر جي چوڌاري هيٺاهين زمين، زرعي علائقا ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل آبي نظام موجود آهي. بوبڪ سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 9 ميل اولهه ۾ آهي. بوبڪ روڊ ريلوي اسٽيشن شهر کان لڳ ڀڳ پنج ميل اوڀر طرف واقع آهي. تاريخي طور بوبڪ جا سيوهڻ، ڀان سيدآباد ۽ ٽلٽيءَ سان زميني رستا موجود رهيا آهن.<ref name="Hughes"/><ref name="Sindhiana"/> === منڇر ڍنڍ سان لاڳاپو === [[منڇر ڍنڍ]] سنڌ جي اهم قدرتي ڍنڍن مان هڪ آهي. ان جي پاڻيءَ جي سطح موسمي برساتن، سنڌو درياهه جي چاڙهه ۽ جبلن مان ايندڙ پاڻيءَ سبب گهٽجندي ۽ وڌندي رهي ٿي. بوبڪ جي آبادڪاري، زراعت، مالوند معيشت ۽ تاريخي لڏپلاڻ تي منڇر جي پاڻيءَ جو گهرو اثر رهيو آهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ ۾ چاڙهه اچڻ سان بوبڪ ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهين زمينن کي ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Geography">{{cite journal |title=Pakistan Geographical Review |volume=16 |issue=2 |year=1961 |publisher=University of the Punjab |url=https://pu.edu.pk/images/journal/geography/pdf/Pakistan%20Geographical%20Review%201961%20Vol.%2016%20No.%202.pdf |language=en}}</ref> == تاريخ == === سمن جي دور ۾ بوبڪ === [[سما خاندان]] جي دور ۾ بوبڪ سنڌ جي انهن آبادين مان هڪ هو، جتي زراعت ۽ علمي سرگرمين کي هٿي ملي. ڄام نظام الدين سمي جي دور سان لاڳاپيل هڪ تاريخي روايت موجب، منڇر ڍنڍ جي ڏکڻ ۾ پاڻيءَ جي روڪٿام لاءِ هڪ وڏو بند تعمير ڪرايو ويو هو، جنهن جي نگراني [[دريا خان]] ڪئي. هن بند جي تعمير ۾ بوبڪ جي هارين جي شرڪت جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="BubakHistory">{{cite book |last=Khan |first=Ansar Zahid |title=History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries |publisher=Royal Book Company |year=1980 |language=en}}</ref> === ارغون ۽ ترخان دور === سورهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ دوران بوبڪ هڪ مشهور علمي مرڪز هو. ان دور ۾ مخدوم عبدالڪريم بوبڪائي ۽ سندس پٽ مخدوم محمد جعفر بوبڪائي علمي ۽ مذهبي سرگرمين ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا. مخدوم عبدالڪريم جي درسگاهه مان ڪيترائي عالم پيدا ٿيا، جيڪي بعد ۾ سنڌ ۽ هندستان جي ٻين علمي مرڪزن ۾ مشهور ٿيا.<ref name="Sindhiana"/> ارغون ۽ ترخان دور جي انتظامي تقسيم ۾ بوبڪ پرڳڻي کي نيرون ڪوٽ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ مغل دور ۾ اهو سيوهڻ سرڪار ۾ شامل هو.<ref name="Sindhiana"/> === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ بوبڪ [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جو هڪ پرڳڻو هو. هن پرڳڻي ۾ مختلف ذاتين ۽ برادرين جا ماڻهو آباد هئا، جن ۾ خلجي، سميجا، بڪيجا، خوجا، ڀچا، پنهور ۽ هندو برادريون شامل هيون.<ref name="Sindhiana"/> [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ بوبڪ پرڳڻي جي حالتن جو احوال ڏنو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع ڌاري مڪمل ٿيو ۽ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي، معاشي ۽ سماجي تاريخ جو اهم ماخذ آهي.<ref name="Mazhar"/> ==== ٻوڏ ۽ موسمي لڏپلاڻ ==== نياز همايونيءَ جي سنڌي ترجمي موجب، سترهين صديءَ ۾ بوبڪ جي رهواسين کي هر سال منڇر ڍنڍ جي پاڻيءَ ۾ چاڙهه ۽ ٻوڏ اچڻ سبب پنهنجا گهر ڇڏي مال متاع ۽ چوپائي مال سميت جبلن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻي پوندي هئي. هن موسمي لڏپلاڻ جو بنيادي مقصد ماڻهن ۽ سندن چوپائي مال کي ٻوڏ جي پاڻيءَ کان بچائڻ هو. انهيءَ مان معلوم ٿئي ٿو تہ بوبڪ جي معيشت ۾ چوپائي مال جي پالنا اهم حيثيت رکندي هئي ۽ موسمي ٻوڏون مقامي آباديءَ جي زندگيءَ تي سڌو اثر وجهنديون هيون.<ref name="Mazhar"/> ==== نومڙين هٿان چار هزار ڍورن جي ڦر ==== ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ بوبڪ جي رهواسين سان پيش آيل هڪ واقعي جو ذڪر پڻ ملي ٿو. يوسف ميرڪ جي بيان موجب، ٻوڏ جي موسم ۾ بوبڪ جا ماڻهو پنهنجي چوپائي مال سميت جبلن ڏانهن لڏي رهيا هئا تہ نومڙيا ڦورن مٿن حملو ڪري سندن چار هزار ڍور ڦري ورتا.<ref name="Mazhar"/> هي واقعو سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ سرڪار جي ميداني ۽ جابلو علائقن جي وچ ۾ ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ ۽ مالوند آباديءَ کي درپيش خطرن جي تاريخي شاهدي طور اهميت رکي ٿو. === ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور === ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪمرانيءَ دوران بوبڪ جي علمي روايت جاري رهي. بوبڪ جي درسگاهه سنڌ جي مشهور تعليمي ادارن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. هتي ديني علمن سان گڏ منطق، فلسفي ۽ ٻين علمي مضمونن جي تعليم ڏني ويندي هئي.<ref name="Education">{{cite book |last=Siddiqui |first=Habibullah |title=Education in Sind: Past and Present |publisher=University of Sindh |year=1987 |language=en}}</ref> === برطانوي دور === 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ بوبڪ نئين انتظامي نظام جو حصو بڻيو. جولاءِ 1854ع ۾ بوبڪ ۾ ميونسپل انتظام قائم ڪيو ويو. اي. ڊبليو. هيوز جي 1874ع واري گزيٽيئر موجب، مالي سال 1873–74ع ۾ بوبڪ جي ميونسپل آمدني 1,622 رپيا هئي.<ref name="Hughes"/> ان دور ۾ بوبڪ ۾ هڪ سرڪاري مقامي ٻوليءَ جو اسڪول، ٽپيدار جو دفتر، ٽپال گهر، پوليس چوڪي ۽ چوپائي مال جي واڙي موجود هئي. پوليس چوڪيءَ تي ٽي اهلڪار مقرر هئا. 1869ع ۾ بوبڪ ۾ هيضي جي وبا پکڙي، جنهن سبب شهر جي آبادي سخت متاثر ٿي.<ref name="Hughes"/> ==== ٻوڏ کان بچاءَ جا بند ==== برطانوي دور ۾ بوبڪ جي چوڌاري منڇر ڍنڍ جي پاڻيءَ کان بچاءَ لاءِ بندن ۽ کاهين جو انتظام ڪيو ويو. هيوز جي گزيٽيئر ۾ شهر جي چوڌاري هڪ وڏي کاهيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو مقصد ڍنڍ جي پاڻيءَ جي چاڙهه کي روڪڻ هو. ان وقت تائين ڍنڍ جي ٻوڏ سبب شهر جي ٻاهران موجود ڪيتريون زرعي زمينون متاثر ٿي چڪيون هيون.<ref name="Hughes"/> نياز همايونيءَ جي بيان موجب، انگريزن جي دور ۾ منڇر جي پاسي بند ٻڌجڻ کان پوءِ بوبڪ کي سالياني ٻوڏن کان نسبتاً تحفظ مليو.<ref name="Mazhar"/> تنهن هوندي بہ پوءِ وارن دورن ۾ منڇر جي پاڻيءَ ۾ غيرمعمولي چاڙهه اچڻ سبب بوبڪ کي ٻيهر ٻوڏن کي منهن ڏيڻو پيو. == آبادي == === اوڻيهين صديءَ جي آبادي === 1874ع جي گزيٽيئر ۾ بوبڪ جي آباديءَ بابت تفصيل ڏنل آهن. ان دور ۾ شهر ۾ هندو ۽ مسلمان برادريون آباد هيون. مسلمانن ۾ ڪوري، چاڪي، ڄاموٽ ۽ ماڇي برادريون نمايان هيون، جڏهن تہ هندن ۾ برهمڻ ۽ لوهاڻا شامل هئا. آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو زراعت ۽ واپار سان لاڳاپيل هو.<ref name="Hughes"/> === جديد آبادي === 2017ع جي آدمشماريءَ سان منسوب انگن اکرن موجب بوبڪ شهر جي آبادي 5,563 ۽ گهرن جو تعداد 1,152 هو. ساڳئي سال بوبڪ يونين ڪائونسل جي ڪل آبادي 28,776 ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Census2017"/> == علمي ۽ تعليمي تاريخ == === بوبڪ جي درسگاهه === بوبڪ جي تاريخ ۾ ان جي درسگاهه کي خاص اهميت حاصل آهي. سورهين صديءَ ۾ هيءَ درسگاهه سنڌ جي مشهور علمي مرڪزن مان هڪ هئي. هن درسگاهه ۾ قرآن، حديث، فقه، عربي ٻولي، منطق، فلسفي ۽ ٻين علمن جي تعليم ڏني ويندي هئي. هتي سنڌ جي مختلف علائقن مان شاگرد تعليم حاصل ڪرڻ ايندا هئا.<ref name="Education"/> === مخدوم عبدالڪريم بوبڪائي === [[مخدوم عبدالڪريم بوبڪائي]]، جنهن کي مخدوم ميران محمد پڻ چيو ويندو هو، بوبڪ جي مشهور عالم ۽ مدرس هو. سندس وفات 949هه/1542ع ۾ ٿي. مخدوم عبدالڪريم بوبڪ ۾ هڪ وڏي درسگاهه قائم ڪئي، جنهن ۾ سنڌ ۽ هندستان جي ڪيترن شاگردن تعليم حاصل ڪئي. سندس شاگردن ۾ علامه طاهر بن يوسف پاٽائي، مخدوم محمد عثمان درٻيلائي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="Karim">{{cite encyclopedia |title=عبدالڪريم بوبڪائي مخدوم |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |volume=12 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عبدالڪريم+بوبڪائي+مخدوم |language=sd}} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === مخدوم محمد جعفر بوبڪائي === [[مخدوم محمد جعفر بوبڪائي]] سنڌ جو مشهور عالم، فقيه، محدث ۽ تعليمي مفڪر هو. هن پنهنجي والد جي علمي روايت کي اڳتي وڌايو ۽ بوبڪ جي درسگاهه جي اڳواڻي ڪئي. مخدوم جعفر تعليم جي طريقن ۽ علم جي حاصلات بابت پڻ لکيو. سندس تصنيف ''نهج التعلم'' سنڌ ۾ تعليمي فڪر جي تاريخ جو اهم ماخذ آهي.<ref name="Baloch">{{cite book |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh |title=Sindh Studies: Educational and Archeological |year=2012 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindh_Studies_Educational_and_Archeological-Dr_N_A_Baloch-2012-cs.pdf |language=en}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> مخدوم جعفر ۽ سندس والد جون قبرون بوبڪ جي پير منبي واري قبرستان ۾ ڄاڻايون وڃن ٿيون.<ref name="Karim"/> === ٻيا مشهور عالم === بوبڪ سان لاڳاپيل ٻين مشهور عالمن ۽ بزرگن ۾ مخدوم عبدالغني، مخدوم نورالدين، حڪيم محمد عثمان بوبڪائي ۽ ميان عبدالواحد شامل آهن.<ref name="Sindhiana"/> == معيشت == === زراعت ۽ مال پالڻ === بوبڪ جي معيشت تاريخي طور زراعت، مال پالڻ ۽ مقامي واپار تي ٻڌل رهي آهي. منڇر ڍنڍ جي پاڻيءَ ۾ چاڙهه ۽ لهر سبب ڀرپاسي جي زمينن جي پوکيءَ تي اثر پوندو رهيو. سترهين صديءَ جي احوال مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي آباديءَ وٽ وڏي تعداد ۾ چوپايو مال موجود هو.<ref name="Mazhar"/> === دستڪاري ۽ واپار === برطانوي دور ۾ بوبڪ غاليچن جي تياريءَ لاءِ مشهور هو. هتي سوٽي ڪپڙي جي اڻاوت ۽ ٻين مقامي دستڪارين جو پڻ رواج هو. هيوز جي گزيٽيئر موجب بوبڪ جا ماڻهو زراعت ۽ واپار سان وابسته هئا، پر شهر وڏي تجارتي منڊيءَ جي حيثيت نه رکندو هو.<ref name="Hughes"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، بوبڪ ۾ ماضيءَ ۾ ناس ٺاهڻ جا ڪاريگر، غاليچن ٺاهڻ جا ڪارخانا ۽ سوٽي ڪپڙي جي اڻاوت جا هنڌ موجود هئا، جيڪي پوءِ زوال پذير ٿيا.<ref name="Sindhiana"/> == ثقافتي روايتون == بوبڪ سان سنڌي لوڪ روايتن ۽ چوڻين جو پڻ لاڳاپو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب بوبڪ جي طوطن بابت هڪ مقامي روايت مشهور هئي، جنهن مان هيءَ چوڻي رائج ٿي: {{اقتباس|بُوبڪ جي طوطي وانگر ٺلهي ڪنڌ ڌوڻ نہ ڪر.}} هيءَ چوڻي بنا سمجهه يا عمل جي رڳو ظاهري هاڪار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Sindhiana"/> == ٻوڏون == === تاريخي ٻوڏون === بوبڪ جي تاريخ ۾ ٻوڏون هڪ مستقل جاگرافيائي مسئلو رهيون آهن. سترهين صديءَ ۾ هتان جا رهواسي ٻوڏ کان بچڻ لاءِ جبلن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا هئا. برطانوي دور ۾ منڇر جي بندن ۽ شهر جي چوڌاري کاهين جي تعمير سان ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. === 2010ع جي ٻوڏ === سيپٽمبر 2010ع ۾ منڇر ڍنڍ جي بندن ۾ گهارن سبب بوبڪ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جا ڪيترائي ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا. 17 سيپٽمبر 2010ع جي خبرن موجب منڇر جي بندن ۾ اٺ گهارا پوڻ سبب 75 ڳوٺن، سيوهڻ هوائي اڏي ۽ بوبڪ شهر جا وڏا حصا متاثر ٿيا.<ref name="Dawn2010">{{cite news |title=Water from new breaches floods airport, villages |newspaper=Dawn |date=17 September 2010 |url=https://www.dawn.com/news/846773 |language=en}}</ref> 18 سيپٽمبر تائين گهارا وڌيڪ ويڪرا ٿيا ۽ پاڻي بوبڪ سميت ڀرپاسي جي آبادين ڏانهن وڌيو. رپورٽن موجب بوبڪ ۾ پاڻيءَ جي سطح ڪجهه هنڌن تي نو فوٽن تائين پهتي.<ref name="DawnFlood">{{cite news |last=Khushik |first=Qurban Ali |title=Manchhar breaches widen, water gushes |newspaper=Dawn |date=18 September 2010 |url=https://www.dawn.com/news/563548 |language=en}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ === 2022ع جي غيرمعمولي برساتن دوران منڇر ڍنڍ ۾ پاڻيءَ جي سطح خطرناڪ حد تائين وڌي وئي. وفاقي ٻوڏ ڪميشن موجب ڍنڍ جي سطح 123 فوٽن تائين پهتي، جنهن کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ مختلف هنڌن تي حفاظتي ڪٽ ڏنا ويا.<ref name="FFC">{{cite report |title=Annual Report 2022 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan |year=2022 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2023/11/Final-Annual-Report-2022-Oo-CEA-CFFC.pdf |language=en}}</ref> == انتظامي حيثيت == بوبڪ هن وقت ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي ۾ شامل آهي. شهر بوبڪ يونين ڪائونسل جو مرڪز آهي. تاريخي طور بوبڪ مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظامي حيثيت رکندو هو، جڏهن تہ برطانوي دور ۾ ان کي ميونسپل انتظام ڏنو ويو. == پڻ ڏسو == * [[بوبڪ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[سيوهڻ]] * [[مخدوم محمد جعفر بوبڪائي]] * [[مخدوم عبدالڪريم بوبڪائي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[نومڙيا]] * [[ڪاڇو]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |location=حيدرآباد}} * {{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog |publisher=George Bell and Sons |year=1874 |location=London}} * {{cite book |last=Khan |first=Ansar Zahid |title=History and Culture of Sind |publisher=Royal Book Company |year=1980}} * {{cite book |last=Siddiqui |first=Habibullah |title=Education in Sind: Past and Present |publisher=University of Sindh |year=1987}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20251024142322/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%88%D8%A8%DA%AA انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — بوبڪ] * [https://books.google.com/books?id=l2QZtHEQV-EC هيوز جو سنڌ گزيٽيئر، 1874ع] * [https://books.sindhsalamat.com/book/991/read/52907 سنڌ سلامت — بوبڪ جي درسگاهه] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:منڇر ڍنڍ]] 7e4xs4yup7bussnua7gjd4l1vtrp44y 0 104164 427196 421316 2026-11-02T19:12:13Z JogiAsad 4693 حوالا شامل/بهتر ڪيا معمولي ڪاپي ايڊٽ 427196 wikitext text/x-wiki '''ڪارِڙو ڪَمارڙو'''، سنڌ جي آڳاٽي ۽ روايتي لوڪ ثقافت جي هڪ قديم رسم آهي، جيڪا وسڪاري (بارش) ۽ مينهن وسايڻ لاءِ سوڻ طور ادا ڪئي ويندي هئي. اها رسم خاص طور تي تڏهن ملهائي ويندي هئي جڏهن مندائتا مينهن نہ وسندا هئا يا ملڪ ۾ خشڪ سالي ۽ ڏڪار جهڙي صورتحال پيدا ٿيندي هئي.<ref>سنڌي ادبي بورڊ — ''سنڌي لوڪ رسمون ۽ رواج''.</ref><ref name=":1">[https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%90%DA%99%D9%88%20%DA%AA%D9%8E%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88%D8%8C%20%D8%A7%D9%8E%D9%86%D9%8F%20%D9%BE%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%DA%8F%D9%8A%20%D8%AA%D9%87%20%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D9%88%D8%B3%D9%8A. https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%90%DA%99%D9%88%20%DA%AA%D9%8E%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88%D8%8C%20%D8%A7%D9%8E%D9%86%D9%8F%20%D9%BE%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%DA%8F%D9%8A%20%D8%AA%D9%87%20%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D9%88%D8%B3%D9%8A.]</ref><ref>https://books.sindhsalamat.com/book/2114/read/65978</ref><ref>https://4kids.sindhila.edu.pk/index.php/%D9%BB%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D8%A7-%D9%BB%D9%88%D9%84/item/8-%DA%AA%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88-%DA%AA%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88</ref> == بڻ بنياد ۽ پس منظر == سنڌ جو سماج گهڻو ڪري زراعت ۽ مالداري (پشو پالن) تي ٻڌل رهيو آهي، جنهن ڪري هتي جي حياتيءَ جو دارومدار باراني پاڻي ۽ سنڌو نديءَ تي هوندو هو. خشڪ سالي جي صورت ۾ بيمارين، قحط ۽ تباهيءَ کان بچڻ لاءِ ماڻهو مختلف لوڪ عقيدن ۽ معصومانه دعائن جو سهارو وٺندا هئا. ”ڪارِڙو ڪَمارڙو“ به اهڙي ئي هڪ روحاني ۽ معاشرتي سوڻ جو حصو هئي، جنهن جو مکيه مقصد فطرت کان پنهنجي معصوم ٻارڙن جي وسيلي رحم جي طلب ڪرڻ هو.<ref>جامع سنڌي لغات — ''ڪارڙو ڪمارڙو لفظ جي تشريح''</ref> == رسم جو طريقيڪار == هن رسم جا ڪجهه خاص پئمانا ۽ روايتون هونديون هيون: * '''معصوم ٻار جي چونڊ:''' ڳوٺ جا ٻار گڏ ٿيندا هئا ۽ هڪ اهڙي ڇوڪري کي اڳواڻ بڻايو ويندو هو جنهن کي ڪا به ڀيڻ نه هجي. عقيدو هو ته اهڙي ٻار جي التجا ربّ جي بارگاهه ۾ جلدي قبول پوندي. * '''صدا / سئن هڻڻ:''' ٻارڙن جو ٽولو ڳوٺ جي گهر گهر وڃي لوڪ دعائون ۽ صدا هڻندو هو: ::''”ڪارِڙو ڪَمارڙو، اَنُ پاڻي ڏي ته مينهن وسي!“'' * '''پنج ڪڻي گڏ ڪرڻ:''' ڳوٺ جون عورتون ٻارن کي صدقي يا لوڪ سوڻ طور '''پنج ڪڻي''' (پنجن مختلف قسمن جو اناج: جهڙوڪ ڪڻڪ، چانور، ٻاجهري، جوئر ۽ دالين جا دانا) ديڳڙيءَ ۾ ڏينديون هيون. * '''ديڳڙو رنڌڻ ۽ ورهائڻ:''' سڄي ڳوٺ مان اناج گڏ ڪرڻ بعد ٻار ۽ ڳوٺاڻا هڪ هنڌ گڏ ٿي اهو انُ رنڌيندا هئا ۽ سڄي ڳوٺ ۾ ورهائي گڏجي کائيندا هئا. == ٻولي ۽ لوڪ شاعريءَ ۾ ذڪر == هن رسم دوران مختلف ترنم سان هيٺيون سٽون پڻ ڳايون وينديون هيون:<ref name=":1" /> ::''”ڪارڙو ڪمارڙو! ان پاڻي ڏي ته مينهن وسي،'' ::''ڳئون کي ڳراس، ڏهن کي ميون،'' ::''اسان جي جھوليءَ ۾ انُ وجهو،'' ::''ڌڻي سائين مٺو مينهن وسائي!“'' == سماجي اهميت == هيءَ رسم رڳو هڪ سوڻ نه هئي، پر ان مان پراڻي سنڌي سماج جي گڏيل ٻڌيءَ، ڀاڱيداري ۽ ڏکين حالتن ۾ هڪٻئي جو سهارو بڻجڻ واري جذبي جي پڻ خبر پوي ٿي. == موجوده صورتحال == جديديت، سائنسي شعور ۽ شهري زندگيءَ جي اثرن سبيب سنڌ جي ٻين ڪيترين ئي قديم لوڪ ريتن وانگر هيءَ رسم به هاڻي ڳوٺن مان لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪي آهي، پر لوڪ ادب ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ هن جا احوال سانڍيل آهن. == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي ثقافت]] * [[لوڪ ادب]] == حوالا == <references /> [[زمرو:لوڪ ادب]] i7jfuuyqi7lri0a1zr5autbra2ct2js 427198 427196 2026-11-02T19:19:13Z JogiAsad 4693 /* ٻولي ۽ لوڪ شاعريءَ ۾ ذڪر */ حوالا شامل/بهتر ڪيا 427198 wikitext text/x-wiki '''ڪارِڙو ڪَمارڙو'''، سنڌ جي آڳاٽي ۽ روايتي لوڪ ثقافت جي هڪ قديم رسم آهي، جيڪا وسڪاري (بارش) ۽ مينهن وسايڻ لاءِ سوڻ طور ادا ڪئي ويندي هئي. اها رسم خاص طور تي تڏهن ملهائي ويندي هئي جڏهن مندائتا مينهن نہ وسندا هئا يا ملڪ ۾ خشڪ سالي ۽ ڏڪار جهڙي صورتحال پيدا ٿيندي هئي.<ref>سنڌي ادبي بورڊ — ''سنڌي لوڪ رسمون ۽ رواج''.</ref><ref name=":1">[https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%90%DA%99%D9%88%20%DA%AA%D9%8E%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88%D8%8C%20%D8%A7%D9%8E%D9%86%D9%8F%20%D9%BE%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%DA%8F%D9%8A%20%D8%AA%D9%87%20%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D9%88%D8%B3%D9%8A. https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%90%DA%99%D9%88%20%DA%AA%D9%8E%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88%D8%8C%20%D8%A7%D9%8E%D9%86%D9%8F%20%D9%BE%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%DA%8F%D9%8A%20%D8%AA%D9%87%20%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D9%88%D8%B3%D9%8A.]</ref><ref>https://books.sindhsalamat.com/book/2114/read/65978</ref><ref>https://4kids.sindhila.edu.pk/index.php/%D9%BB%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D8%A7-%D9%BB%D9%88%D9%84/item/8-%DA%AA%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88-%DA%AA%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88</ref><ref>https://dic.sindhila.edu.pk/thesaurus/dictionary/phulwari-sindhi-proverbs/index.php?page=22</ref> == بڻ بنياد ۽ پس منظر == سنڌ جو سماج گهڻو ڪري زراعت ۽ مالداري (پشو پالن) تي ٻڌل رهيو آهي، جنهن ڪري هتي جي حياتيءَ جو دارومدار باراني پاڻي ۽ سنڌو نديءَ تي هوندو هو. خشڪ سالي جي صورت ۾ بيمارين، قحط ۽ تباهيءَ کان بچڻ لاءِ ماڻهو مختلف لوڪ عقيدن ۽ معصومانه دعائن جو سهارو وٺندا هئا. ”ڪارِڙو ڪَمارڙو“ به اهڙي ئي هڪ روحاني ۽ معاشرتي سوڻ جو حصو هئي، جنهن جو مکيه مقصد فطرت کان پنهنجي معصوم ٻارڙن جي وسيلي رحم جي طلب ڪرڻ هو.<ref>جامع سنڌي لغات — ''ڪارڙو ڪمارڙو لفظ جي تشريح''</ref> == رسم جو طريقيڪار == هن رسم جا ڪجهه خاص پئمانا ۽ روايتون هونديون هيون: * '''معصوم ٻار جي چونڊ:''' ڳوٺ جا ٻار گڏ ٿيندا هئا ۽ هڪ اهڙي ڇوڪري کي اڳواڻ بڻايو ويندو هو جنهن کي ڪا به ڀيڻ نه هجي. عقيدو هو ته اهڙي ٻار جي التجا ربّ جي بارگاهه ۾ جلدي قبول پوندي. * '''صدا / سئن هڻڻ:''' ٻارڙن جو ٽولو ڳوٺ جي گهر گهر وڃي لوڪ دعائون ۽ صدا هڻندو هو: ::''”ڪارِڙو ڪَمارڙو، اَنُ پاڻي ڏي ته مينهن وسي!“'' * '''پنج ڪڻي گڏ ڪرڻ:''' ڳوٺ جون عورتون ٻارن کي صدقي يا لوڪ سوڻ طور '''پنج ڪڻي''' (پنجن مختلف قسمن جو اناج: جهڙوڪ ڪڻڪ، چانور، ٻاجهري، جوئر ۽ دالين جا دانا) ديڳڙيءَ ۾ ڏينديون هيون. * '''ديڳڙو رنڌڻ ۽ ورهائڻ:''' سڄي ڳوٺ مان اناج گڏ ڪرڻ بعد ٻار ۽ ڳوٺاڻا هڪ هنڌ گڏ ٿي اهو انُ رنڌيندا هئا ۽ سڄي ڳوٺ ۾ ورهائي گڏجي کائيندا هئا. == ٻولي ۽ لوڪ شاعريءَ ۾ ذڪر == هن رسم دوران مختلف ترنم سان هيٺيون سٽون پڻ ڳايون وينديون هيون:<ref name=":1" /> ::''”ڪارڙو ڪمارڙو! ان پاڻي ڏي ته مينهن وسي،''<ref>https://learn.sindhila.edu.pk/literature/poetry/150-%DA%AA%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88-%DA%AA%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88%D8%8C-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AC%D9%88-%D9%BE%D9%8A%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88</ref><ref>[https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%90%DA%99%D9%88%20%DA%AA%D9%8E%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88%D8%8C%20%D8%A7%D9%8E%D9%86%D9%8F%20%D9%BE%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%DA%8F%D9%8A%20%D8%AA%D9%87%20%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D9%88%D8%B3%D9%8A. https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%90%DA%99%D9%88%20%DA%AA%D9%8E%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88%D8%8C%20%D8%A7%D9%8E%D9%86%D9%8F%20%D9%BE%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%DA%8F%D9%8A%20%D8%AA%D9%87%20%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D9%88%D8%B3%D9%8A.]</ref> ::''ڳئون کي ڳراس، ڏهن کي ميون،'' ::''اسان جي جھوليءَ ۾ انُ وجهو،'' ::''ڌڻي سائين مٺو مينهن وسائي!“'' == سماجي اهميت == هيءَ رسم رڳو هڪ سوڻ نه هئي، پر ان مان پراڻي سنڌي سماج جي گڏيل ٻڌيءَ، ڀاڱيداري ۽ ڏکين حالتن ۾ هڪٻئي جو سهارو بڻجڻ واري جذبي جي پڻ خبر پوي ٿي. == موجوده صورتحال == جديديت، سائنسي شعور ۽ شهري زندگيءَ جي اثرن سبيب سنڌ جي ٻين ڪيترين ئي قديم لوڪ ريتن وانگر هيءَ رسم به هاڻي ڳوٺن مان لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪي آهي، پر لوڪ ادب ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ هن جا احوال سانڍيل آهن. == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي ثقافت]] * [[لوڪ ادب]] == حوالا == <references /> [[زمرو:لوڪ ادب]] reeha8qy212i25sqiq6uvfejapgvage 427202 427198 2026-11-02T19:20:16Z JogiAsad 4693 /* حوالا */ 427202 wikitext text/x-wiki '''ڪارِڙو ڪَمارڙو'''، سنڌ جي آڳاٽي ۽ روايتي لوڪ ثقافت جي هڪ قديم رسم آهي، جيڪا وسڪاري (بارش) ۽ مينهن وسايڻ لاءِ سوڻ طور ادا ڪئي ويندي هئي. اها رسم خاص طور تي تڏهن ملهائي ويندي هئي جڏهن مندائتا مينهن نہ وسندا هئا يا ملڪ ۾ خشڪ سالي ۽ ڏڪار جهڙي صورتحال پيدا ٿيندي هئي.<ref>سنڌي ادبي بورڊ — ''سنڌي لوڪ رسمون ۽ رواج''.</ref><ref name=":1">[https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%90%DA%99%D9%88%20%DA%AA%D9%8E%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88%D8%8C%20%D8%A7%D9%8E%D9%86%D9%8F%20%D9%BE%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%DA%8F%D9%8A%20%D8%AA%D9%87%20%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D9%88%D8%B3%D9%8A. https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%90%DA%99%D9%88%20%DA%AA%D9%8E%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88%D8%8C%20%D8%A7%D9%8E%D9%86%D9%8F%20%D9%BE%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%DA%8F%D9%8A%20%D8%AA%D9%87%20%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D9%88%D8%B3%D9%8A.]</ref><ref>https://books.sindhsalamat.com/book/2114/read/65978</ref><ref>https://4kids.sindhila.edu.pk/index.php/%D9%BB%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%BB%D8%A7-%D9%BB%D9%88%D9%84/item/8-%DA%AA%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88-%DA%AA%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88</ref><ref>https://dic.sindhila.edu.pk/thesaurus/dictionary/phulwari-sindhi-proverbs/index.php?page=22</ref> == بڻ بنياد ۽ پس منظر == سنڌ جو سماج گهڻو ڪري زراعت ۽ مالداري (پشو پالن) تي ٻڌل رهيو آهي، جنهن ڪري هتي جي حياتيءَ جو دارومدار باراني پاڻي ۽ سنڌو نديءَ تي هوندو هو. خشڪ سالي جي صورت ۾ بيمارين، قحط ۽ تباهيءَ کان بچڻ لاءِ ماڻهو مختلف لوڪ عقيدن ۽ معصومانه دعائن جو سهارو وٺندا هئا. ”ڪارِڙو ڪَمارڙو“ به اهڙي ئي هڪ روحاني ۽ معاشرتي سوڻ جو حصو هئي، جنهن جو مکيه مقصد فطرت کان پنهنجي معصوم ٻارڙن جي وسيلي رحم جي طلب ڪرڻ هو.<ref>جامع سنڌي لغات — ''ڪارڙو ڪمارڙو لفظ جي تشريح''</ref> == رسم جو طريقيڪار == هن رسم جا ڪجهه خاص پئمانا ۽ روايتون هونديون هيون: * '''معصوم ٻار جي چونڊ:''' ڳوٺ جا ٻار گڏ ٿيندا هئا ۽ هڪ اهڙي ڇوڪري کي اڳواڻ بڻايو ويندو هو جنهن کي ڪا به ڀيڻ نه هجي. عقيدو هو ته اهڙي ٻار جي التجا ربّ جي بارگاهه ۾ جلدي قبول پوندي. * '''صدا / سئن هڻڻ:''' ٻارڙن جو ٽولو ڳوٺ جي گهر گهر وڃي لوڪ دعائون ۽ صدا هڻندو هو: ::''”ڪارِڙو ڪَمارڙو، اَنُ پاڻي ڏي ته مينهن وسي!“'' * '''پنج ڪڻي گڏ ڪرڻ:''' ڳوٺ جون عورتون ٻارن کي صدقي يا لوڪ سوڻ طور '''پنج ڪڻي''' (پنجن مختلف قسمن جو اناج: جهڙوڪ ڪڻڪ، چانور، ٻاجهري، جوئر ۽ دالين جا دانا) ديڳڙيءَ ۾ ڏينديون هيون. * '''ديڳڙو رنڌڻ ۽ ورهائڻ:''' سڄي ڳوٺ مان اناج گڏ ڪرڻ بعد ٻار ۽ ڳوٺاڻا هڪ هنڌ گڏ ٿي اهو انُ رنڌيندا هئا ۽ سڄي ڳوٺ ۾ ورهائي گڏجي کائيندا هئا. == ٻولي ۽ لوڪ شاعريءَ ۾ ذڪر == هن رسم دوران مختلف ترنم سان هيٺيون سٽون پڻ ڳايون وينديون هيون:<ref name=":1" /> ::''”ڪارڙو ڪمارڙو! ان پاڻي ڏي ته مينهن وسي،''<ref>https://learn.sindhila.edu.pk/literature/poetry/150-%DA%AA%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88-%DA%AA%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88%D8%8C-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AC%D9%88-%D9%BE%D9%8A%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88</ref><ref>[https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%90%DA%99%D9%88%20%DA%AA%D9%8E%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88%D8%8C%20%D8%A7%D9%8E%D9%86%D9%8F%20%D9%BE%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%DA%8F%D9%8A%20%D8%AA%D9%87%20%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D9%88%D8%B3%D9%8A. https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%DA%AA%D8%A7%D8%B1%D9%90%DA%99%D9%88%20%DA%AA%D9%8E%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%99%D9%88%D8%8C%20%D8%A7%D9%8E%D9%86%D9%8F%20%D9%BE%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%DA%8F%D9%8A%20%D8%AA%D9%87%20%D9%85%D9%8A%D9%86%D9%87%D9%86%20%D9%88%D8%B3%D9%8A.]</ref> ::''ڳئون کي ڳراس، ڏهن کي ميون،'' ::''اسان جي جھوليءَ ۾ انُ وجهو،'' ::''ڌڻي سائين مٺو مينهن وسائي!“'' == سماجي اهميت == هيءَ رسم رڳو هڪ سوڻ نه هئي، پر ان مان پراڻي سنڌي سماج جي گڏيل ٻڌيءَ، ڀاڱيداري ۽ ڏکين حالتن ۾ هڪٻئي جو سهارو بڻجڻ واري جذبي جي پڻ خبر پوي ٿي. == موجوده صورتحال == جديديت، سائنسي شعور ۽ شهري زندگيءَ جي اثرن سبيب سنڌ جي ٻين ڪيترين ئي قديم لوڪ ريتن وانگر هيءَ رسم به هاڻي ڳوٺن مان لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪي آهي، پر لوڪ ادب ۽ تاريخ جي ڪتابن ۾ هن جا احوال سانڍيل آهن. == پڻ ڏسو == * [[سنڌ جي ثقافت]] * [[لوڪ ادب]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:لوڪ ادب]] 9arq38588t2hfvi47or64b7wu9315qn 0 104321 427252 422288 2026-11-02T22:12:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427252 wikitext text/x-wiki {{Short description|هري دلگير جو 1981ع ۾ شايع ٿيل ڀڳوت گيتا جو سنڌي منظوم ترجمو}} {{Infobox book | name = امر گيتا | title_orig = امر گيت | image = | caption = | author = [[هري دلگير]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ڀڳوت گيتا]]، هندو فلسفو، مذهبي شاعري | genre = [[مذهبي ادب]]، [[منظوم ترجمو]]، تفسير | pub_date = 1981ع | media_type = ڇپيل ڪتاب }} '''امر گيتا''' يا '''امر گيت''' (انگريزي: ''Amar Geeta''، ''Amar Geet'') [[سنڌي ٻولي]] جي نامياري شاعر ۽ اديب [[هري دلگير|هري گوردنومل درياڻي «دلگير»]] جو [[ڀڳوت گيتا]] جو سنڌي منظوم ترجمو آهي، جيڪو 1981ع ۾ شايع ٿيو. هن تصنيف ۾ سنسڪرت جي مشهور مذهبي ۽ فلسفياڻي متن کي سنڌي شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن ڪتاب کي گيتا جو منظوم ترجمو ڄاڻايو آهي ۽ لکيو آهي ته ان کي مذهبي ڪتاب جي حيثيت سان پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڀڳوان ڀاڳچنداڻيءَ جي مرتب ڪيل ڪتاب ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ ''Amar Geet'' کي 1981ع جي تصنيف ڄاڻائيندي گيتا جو شاعراڻو ترجمو ۽ تفسير قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Bhagchandani2003">{{cite book |last=Bhagchandani |first=Bhagwan |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Bhagwan Bhagchandani |location=Mumbai |year=2003 |page=56 |language=en |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> == تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر == [[فائل:Krishna Arjuna Gita.jpg|thumb|260px|تقريباً 1830ع جي هڪ مصوريءَ ۾ ڪرشن، ارجن کي اپديش ڏيندي. ڀڳوت گيتا جي روايتي موضوع جي عڪاسي ڪندڙ هيءَ تصوير ''امر گيتا'' جي اصل سرورق جي ناهي.]] [[ڀڳوت گيتا]] [[هندومت]] جي اهم مذهبي ۽ فلسفياڻن متنن مان هڪ آهي. اها سنسڪرت جي مهاڪاوَيه [[مهاڀارت]] جي ڀيشم پروَ جو حصو آهي. گيتا ۾ ڪرشن ۽ ارجن جي وچ ۾ گفتگو پيش ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ فرض، عمل، علم، ڀڳتي، روح ۽ نجات جهڙن فلسفياڻن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.<ref name="BritannicaGita">{{cite encyclopedia |title=Bhagavadgita |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bhagavadgita |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> گيتا جي روايتي متن ۾ 18 اڌياءَ ۽ لڳ ڀڳ 700 شلوڪ آهن. ان جو دنيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ ترجمو ڪيو ويو آهي، جن ۾ سنڌي پڻ شامل آهي.<ref name="SindhianaGita">{{cite web |title=ڀڳوت ڀڳود گيتا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%20%DA%80%DA%B3%D9%88%D8%AA%20%DA%80%DA%B3%D9%88%D8%AF%20%DA%AF%D9%8A%D8%AA%D8%A7 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=2026-10-17 |archive-date=2025-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417062102/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%20%DA%80%DA%B3%D9%88%D8%AA%20%DA%80%DA%B3%D9%88%D8%AF%20%DA%AF%D9%8A%D8%AA%D8%A7 |url-status=dead }}</ref> == سنڌي ٻوليءَ ۾ ڀڳوت گيتا جا ترجما == سنڌي ٻوليءَ ۾ ڀڳوت گيتا جي ترجمي جي هڪ پراڻي روايت موجود آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سنڌيءَ ۾ گيتا جا نثري ۽ منظوم ترجما ڪيا ويا آهن. ان ۾ اين. وي. ٿڌاڻيءَ جي 1923ع واري ترجمي جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جنهن کي هڪ اوائلي ترجمي طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaGita"/> ساڳئي ماخذ ۾ مينگهراج ڪولاڻي، چين راءِ بولچند، مولچند، گهنشيام ڪرپالاڻي، ٽي. ايل. واسواڻي، پرسرام ضيا، هريرام پارداساڻي، نانڪرام ٿڌاڻي، گوبند حڪماڻي «جيون» ۽ هري دلگير جا نالا گيتا جي سنڌي مترجمن ۾ شامل آهن.<ref name="SindhianaGita"/> هري دلگير جي ''امر گيت'' کي سنڌيانا ۾ خاص طور منظوم ترجمي جي حيثيت سان ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaGita"/> == تصنيف ۽ ترجمي جو طريقو == === شاعراڻو ترجمو === ''امر گيتا'' ۾ هري دلگير ڀڳوت گيتا جي متن کي سنڌي شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو. سندس سوانحي ماخذن ۾ هن ڪم کي گيتا جو منظوم ترجمو ۽ تفسير قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Bhagchandani2003"/> شاعراڻي ترجمي ۾ اصل متن جي معنيٰ سان گڏ نئين ٻوليءَ جي شعري لهجي، لفظن جي چونڊ ۽ موزون اظهار کي پڻ اهميت حاصل هوندي آهي. ''امر گيتا'' جي مڪمل شعري بناوت، وزن، بحر ۽ اصل شلوڪن سان مطابقت جو تفصيلي جائزو وٺڻ لاءِ ڪتاب جي اصل متن جو مطالعو ضروري آهي. === ترجمي جي صحت بابت خانداني شاهدي === هري دلگير جي خانداني ويب سائيٽ تي سندس پٽ جي لکيل يادگيرين ۾ ''امر گيت'' جي ترجمي بابت هڪ اهم واقعو بيان ٿيل آهي. ان موجب دلگير پنهنجي پٽ کي ڪتاب ڏنو ۽ کيس گيتا جي اصل متن سان سنڌي ترجمي جي لفظي ۽ معنوي مطابقت جانچڻ لاءِ چيو.<ref name="DilgirFamily">{{cite web |title=Hari Daryani Dilgir |url=https://haridaryanidilgir.co.in/ |website=Hari Daryani Dilgir |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> سندس پٽ موجب هن ترجمي کي سوامي چنميانند جي گيتا واري ڪتاب سان ڀيٽيو، جنهن ۾ سنسڪرت شلوڪ، لفظي معنائون، ترجمو ۽ تشريح شامل هئا. هيءَ شاهدي ترجمي جي معنوي صحت بابت ليکڪ جي دلچسپيءَ کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="DilgirFamily"/> بهرحال، خانداني يادگيريءَ کي ترجمي جي مڪمل علمي يا متن شناسيءَ واري تصديق جو متبادل نٿو سمجهي سگهجي. == مذهبي حيثيت == موتي لال جوتواڻيءَ ''امر گيتا'' بابت ڄاڻايو آهي ته ان کي مذهبي ڪتاب وانگر پڙهيو ويندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هي بيان تصنيف جي مذهبي مطالعي ۽ استعمال سان تعلق رکي ٿو. ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته هي سنڌي ترجمو هندومت جي اصل سنسڪرت متن جي برابر ڪو الڳ مذهبي صحيفو آهي. == ليکڪ == {{Main|هري دلگير}} '''هري گوردنومل درياڻي «دلگير»''' (15 جون 1916ع – 11 اپريل 2004ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، اديب ۽ تعليمي ماهر هو. سندس جنم [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، سنڌ ۾ ٿيو. هن سائنس ۽ سول انجنيئرنگ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ڀارت ۾ آديپور جي ٽولاڻي پوليٽيڪنڪ ڪاليج جي پرنسپال طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="Bhagchandani2003"/><ref name="SindhuWorldDilgir">{{cite web |title=Hari Dilgir |url=https://thesindhuworld.com/hari-dilgir/ |website=The Sindhu World |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ هري دلگير ڀارت لڏي ويو ۽ ڪڇ جي آديپور ۽ گانڌيڌام واري علائقي ۾ رهائش اختيار ڪيائين. هن سنڌي شاعري، ٻاراڻي ادب، ترجمي ۽ سماجي سرگرمين ۾ نمايان حصو ورتو.<ref name="SindhuWorldDilgir"/> هري دلگير کي سندس شعري مجموعي ''پل پل جو پڙلاءُ'' تي 1979ع جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="SahityaAkademi">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == هري دلگير جون چونڊ تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A5B8CF;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#284B7B;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;" | '''هري دلگير جون چونڊ ادبي تصنيفون''' ! style="background:#DDEBFA;color:#20466F;" | سال ! style="background:#DDEBFA;color:#20466F;" | تصنيف ! style="background:#DDEBFA;color:#20466F;" | صنف |- | style="background:#EDF5FC;" | 1966ع | موج ڪئي مهراڻ | شاعري |- | style="background:#F1EAF9;" | 1977ع | پل پل جو پڙلاءُ | شاعري |- | style="background:#FFF0D7;font-weight:bold;" | 1981ع | '''امر گيت''' | '''ڀڳوت گيتا جو منظوم ترجمو ۽ تفسير''' |- | style="background:#E8F6F0;" | 1983ع | مزيدار گيت | ٻاراڻي شاعري |- | style="background:#EDF5FC;" | 1987ع | چولو منهنجو چِڪَ ۾ | آتم ڪٿا |- | style="background:#F1EAF9;" | 2001ع | صبح جو سهاڳ | شاعري |} مٿين ڪتابن جا سال ۽ صنفون هري دلگير جي سوانحي ڪتابياتي فهرست موجب آهن.<ref name="Bhagchandani2003"/> == ادبي اهميت == ''امر گيتا'' سنڌي مذهبي ترجمي ۽ منظوم ادب جي روايت سان لاڳاپيل تصنيف آهي. ان جي خاصيت ڀڳوت گيتا جي مذهبي ۽ فلسفياڻي متن کي سنڌي شاعريءَ ۾ پيش ڪرڻ آهي.<ref name="SindhianaGita"/><ref name="Bhagchandani2003"/> هي ڪتاب سنڌي ٻوليءَ ۾ مذهبي متنن جي ترجمي، شعري اظهار ۽ هندومت جي فلسفياڻي ادب جي مطالعي لاءِ هڪ لاڳاپيل ماخذ آهي. == پڻ ڏسو == * [[هري دلگير]] * [[ڀڳوت گيتا]] * [[مهاڀارت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[منظوم ترجمو]] * [[هندومت]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://haridaryanidilgir.co.in/ هري دلگير جي خانداني ويب سائيٽ] * [https://sindhisangat.com/promoters/hari-gurdinomal-daryani/ هري دلگير — سنڌي سنگت] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf Promoters & Preservers of Sindhyat — مڪمل ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhagavad_Gita ڀڳوت گيتا بابت تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:1981ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:منظوم ترجما]] [[زمرو:هندومت جا ڪتاب]] [[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]] 9fliou61uhqi34y8yvue59y66jnuucb 0 104344 427325 425123 2026-11-03T02:52:30Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427325 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ نقاد (1928ع–1998ع)}} {{Infobox writer | name = ايشور آنچل | native_name = ايشور نارائڻداس شرما | native_name_lang = sd | pseudonym = آنچل | birth_name = ايشور نارائڻداس شرما | birth_date = {{Birth date|1928|10|2|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1998|7|5|1928|10|2|df=yes}} | death_place = [[الهاس نگر]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | occupation = شاعر، ڪهاڻيڪار، نقاد | language = [[سنڌي ٻولي]] | nationality = ڀارتي | genre = شاعري، [[غزل]]، آزاد نظم، ڪهاڻي | notableworks = ''پاڇولا سانجهيءَ جا''، ''پنڌ تتل واريءَ تي''، ''آتم جي تلاش''، ''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾'' | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1997ع) }} '''ايشور آنچل''' (انگريزي: ''Ishwar Anchal''؛ 2 آڪٽوبر 1928ع – 5 جولاءِ 1998ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ نقاد هو. سندس اصل نالو '''ايشور نارائڻداس شرما''' هو، جڏهن ته ادبي دنيا ۾ هو '''آنچل''' جي تخلص سان مشهور ٿيو. سندس جنم [[ڪراچي]]، سنڌ ۾ ٿيو ۽ وفات [[الهاس نگر]]، مهاراشٽر ۾ ٿي.<ref name="SindhianaAnchal">{{cite encyclopedia |title=ايشور آنچل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |volume=1 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايشور%20آنچل |language=sd |access-date=2026-10-17 |archive-date=2026-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261017131001/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A7%25D9%258A%25D8%25B4%25D9%2588%25D8%25B1%2520%25D8%25A2%25D9%2586%25DA%2586%25D9%2584 |url-status=dead }}</ref> ايشور آنچل کي سندس شعري مجموعي '''''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾''''' (1994ع) تي 1997ع جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو. ڀارت جي ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ هن ڪتاب جو رومن عنوان ''Tandana (Andheri Raat Mein)'' درج آهي.<ref name="Sahitya1997">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards: Sindhi |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == زندگي == === جنم ۽ ابتدائي زندگي === ايشور نارائڻداس شرما 2 آڪٽوبر 1928ع تي ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿيو. سندس ابتدائي زندگيءَ جو تعلق سنڌ سان هو. 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سندس خاندان ڀارت لڏي ويو ۽ مهاراشٽر جي شهر الهاس نگر ۾ آباد ٿيو.<ref name="SindhianaAnchal"/><ref name="SindhuWorldAnchal">{{cite web |title=Ishwar Anchal |url=https://thesindhuworld.com/ishwar-anchal/ |website=The Sindhu World |date=2021-04-27 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> === ادبي سرگرميون === ايشور آنچل شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻي نويسيءَ ۾ پڻ دلچسپي رکندو هو. سندس ادبي تخليقن ۾ غزل، آزاد نظم ۽ مختصر ڪهاڻيون شامل آهن. سنڌي ادبي حلقن ۾ کيس '''يوگي ڪوي''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref name="SindhuWorldAnchal"/> سندس شاعريءَ ۾ انساني ڏک، احساس، روحاني فڪر، زندگيءَ جي معنويت ۽ اميد جهڙا موضوع نمايان آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=15 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === وفات === ايشور آنچل 5 جولاءِ 1998ع تي الهاس نگر، مهاراشٽر ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 69 سال هئي.<ref name="SindhianaAnchal"/><ref name="SindhuWorldAnchal"/> == ادبي خدمتون == === شاعري === ايشور آنچل جديد سنڌي شاعريءَ جي انهن شاعرن مان هو، جن جي ڪلام ۾ داخلي احساسن، درد، روحاني سوالن ۽ انساني زندگيءَ جي تجربن کي اهميت حاصل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ آنچل کي هڪ نمايان شاعر قرار ڏنو آهي. جوتواڻيءَ موجب سندس شاعريءَ ۾ دردناڪي، گهري اداسي ۽ ڪڏهن ڪڏهن طنز جا پهلو موجود آهن. بعد واري دور جي شاعريءَ ۾ اميد، زندگيءَ جي اثبات ۽ خدا جي رضا آڏو پنهنجي مرضيءَ جي سپردگيءَ جو احساس وڌيڪ نمايان ٿئي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === روحاني فڪر === ايشور آنچل جي شاعريءَ ۾ انسان ۽ خدا جي لاڳاپي، روح ۽ پرماتما جي تصور ۽ ذاتي وجود جي معنويت بابت فڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ روحاني لاڙي سبب کيس ادبي حلقن ۾ «يوگي ڪوي» جي نالي سان پڻ ياد ڪيو ويندو هو.<ref name="SindhuWorldAnchal"/> جوتواڻيءَ جي تنقيدي جائزي موجب شاعر جي بعد واري ڪلام ۾ پنهنجي مرضيءَ کي خدائي مرضيءَ جي تابع ڪرڻ جو احساس موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ورهاڱي جو احساس === ايشور آنچل جي شاعريءَ ۾ سنڌ مان لڏپلاڻ ۽ وطن کان جدا ٿيڻ جي درد کي پڻ اهميت حاصل آهي. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ بي وطن ٿيڻ ۽ نئين ماحول ۾ زندگي گذارڻ جا احساس سندس ادبي تخليقن جي پسمنظر سان لاڳاپيل رهيا.<ref name="SindhuWorldAnchal"/> === ڪهاڻي نويسي === ايشور آنچل مختصر ڪهاڻيون پڻ لکيون. سنڌي ادب بابت تحقيقي ويب سائيٽ ''Sahapedia'' جي مضمون ''The Post-Partition Sindhi Short Story'' ۾ سندس ڪهاڻي '''«ڇهاءُ»''' (''Chuao''؛ انگريزي: ''A Touch'') جو ذڪر ملي ٿو. هن ڪهاڻيءَ ۾ رومانوي ڇهاءَ سان لاڳاپيل انساني احساسن کي موضوع بڻايو ويو آهي. مضمون ۾ آنچل کي پنهنجي دور جو نمايان شاعر پڻ قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SahapediaStories">{{cite web |title=The Post-Partition Sindhi Short Story |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story |website=Sahapedia |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == تصنيفون == انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ايشور آنچل جون هيٺيون تصنيفون مشهور آهن.<ref name="SindhianaAnchal"/><ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#284E7E;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;" | '''ايشور آنچل جون تصنيفون''' ! style="background:#DFEBF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DFEBF9;color:#244A70;" | تصنيف ! style="background:#DFEBF9;color:#244A70;" | تفصيل |- | style="background:#EDF5FC;" | اڻڄاتل | '''پيار ۽ پئسو''' | ادبي تصنيف |- | style="background:#F3EBFA;" | 1967ع | '''گهنڊ پيو گُڙي''' | ادبي تصنيف |- | style="background:#EAF6F0;" | 1974ع | '''خاڪ لپ''' | ادبي تصنيف |- | style="background:#FFF0D9;" | 1982ع | '''پاڇولا سانجهيءَ جا''' | شاعري |- | style="background:#EDF5FC;" | 1990ع | '''پنڌ تتل واريءَ تي''' | شاعري |- | style="background:#F3EBFA;" | 1993ع | '''آتم جي تلاش''' | شاعري |- | style="background:#EAF6F0;" | 1994ع | '''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾''' | شاعري؛ ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته |} جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ''پنڌ تتل واريءَ تي'' جو مختصر عنوان ''Pandhu'' ۽ ''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾'' جو مختصر عنوان ''Taandanaa'' درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ساهتيه اڪيڊمي انعام == [[ساهتيه اڪيڊمي]] ڀارت جي قومي ادبي اداري طور مختلف تسليم ٿيل ٻولين جي نمايان ادبي تصنيفن تي ساليانا انعام ڏيندي آهي. ايشور آنچل کي 1997ع ۾ سنڌي ٻوليءَ لاءِ ساهتيه اڪيڊمي انعام سندس شعري مجموعي '''''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾''''' تي ڏنو ويو. ڪتاب 1994ع ۾ شايع ٿيو هو.<ref name="Sahitya1997"/><ref name="SindhianaAnchal"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#305A7F;color:#FFFFFF;padding:10px;" | '''ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1997ع''' ! style="background:#E3EFFB;color:#244A70;" | تفصيل ! style="background:#E3EFFB;color:#244A70;" | ڄاڻ |- | style="background:#FFF0D9;" | انعام جو سال | 1997ع |- | style="background:#EDF5FC;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#F3EBFA;" | انعام يافته | ايشور آنچل |- | style="background:#EAF6F0;" | ڪتاب | ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾ |- | style="background:#FFF0D9;" | ڪتاب جو سال | 1994ع |- | style="background:#EDF5FC;" | صنف | شاعري |- | style="background:#F3EBFA;" | انعام ڏيندڙ ادارو | ساهتيه اڪيڊمي، ڀارت |} == ادبي اهميت == ايشور آنچل جي ادبي اهميت سندس شاعريءَ جي احساساتي شدت، داخلي فڪر ۽ اسلوبي تنوع سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪلام ۾ اداسي ۽ طنز سان گڏ اميد ۽ روحاني اطمينان جا پهلو پڻ ملن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> سندس 1994ع واري شعري مجموعي کي 1997ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام ملڻ، جديد سنڌي ادب ۾ سندس ادبي سڃاڻپ جو هڪ اهم حوالو آهي.<ref name="Sahitya1997"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي غزل]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[ڀارت ۾ سنڌي ادب]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20261017131001/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A7%25D9%258A%25D8%25B4%25D9%2588%25D8%25B1%2520%25D8%25A2%25D9%2586%25DA%2586%25D9%2584 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ايشور آنچل] * [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري انعامي فهرست] * [https://thesindhuworld.com/ishwar-anchal/ The Sindhu World — Ishwar Anchal] * [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story Sahapedia — The Post-Partition Sindhi Short Story] [[زمرو:1928ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1998ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ڪراچيءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي نقاد]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]] [[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]] elq7ye20s2tjtq99x98lj40kmsdjbj5 0 104345 427314 425120 2026-11-03T01:44:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427314 wikitext text/x-wiki {{Short description|ارجن شاد جو 1982ع ۾ شايع ٿيل، ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته سنڌي شعري مجموعو}} {{Infobox book | name = انڌو دونهون | title_orig = انڌو دونهون | author = [[ارجن شاد|ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد»]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، جديد نظم | publisher = موهني ميرچنداڻي | pub_date = 1982ع | pub_place = [[ممبئي|بمبئي]] | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1983ع) }} '''انڌو دونهون''' (انگريزي رومن صورت: ''Andho Doonhon''؛ انگريزي ترجمو: ''Blind Smoke'') سنڌي شاعر [[ارجن شاد|ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد»]] جو شعري مجموعو آهي، جيڪو 1982ع ۾ بمبئيءَ مان موهني ميرچنداڻيءَ جي نالي سان شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ غزل، جديد نظم ۽ ساڳئي عنوان وارو هڪ ڊگهو نظم «انڌو دونهون» شامل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="LOCAndho">{{cite web |title=Arjan Mirchandani 'Shad' — Sindhi Writer |url=https://www.loc.gov/acq/overseas-offices/delhi/salrp/arjanmirchandani.html |website=The South Asian Literary Recordings Project |publisher=Library of Congress |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> هن مجموعي کي 1983ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="Sahitya1983">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards — Sindhi |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب مجموعي جو مرڪزي نظم «انڌو دونهون» 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان ڀارت لڏي ويل سنڌين جي پراڻي نسل جي اجتماعي احساسن کي ظاهر ڪري ٿو. نظم ۾ وطن کان جدائي، تاريخي حالتن سبب لڏپلاڻ، معاشي ترقيءَ باوجود بي پاڙائپ ۽ پنهنجي اصلي وطن سان جذباتي لاڳاپي جا موضوع نمايان آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪ == {{Main|ارجن شاد}} [[ارجن شاد|ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد»]] (17 ڊسمبر 1924ع – 2006ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، نقاد ۽ تعليمي ماهر هو. سندس جنم [[سکر]]، سنڌ ۾ ٿيو. هن سنڌي غزل ۽ جديد سنڌي شاعريءَ ۾ نمايان ادبي خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="SindhianaShad">{{cite encyclopedia |title=ارجن شاد |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارجن+شاد |language=sd |access-date=2026-10-17 |archive-date=2026-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261022200215/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%86+%D8%B4%D8%A7%D8%AF |url-status=dead }}</ref> ارجن شاد جي ٻين شعري تصنيفن ۾ ''آءٌ گهٽين جو ڳائيندڙ'' (1957ع)، ''ڏاهيون ڏک ڏسن''، ''تپسيا جون روشنيون'' (1974ع) ۽ ''ڌرتيءَ جو درد'' (1997ع) شامل آهن.<ref name="SindhianaShad"/><ref name="SindhiSangatShad">{{cite web |title=(Late) Arjan Gobindram Mirchandani |url=https://sindhisangat.com/promoters/arjan-shad/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ == آمريڪا جي [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي ''South Asian Literary Recordings Project'' ۾ ڪتاب ''Andho doonhon'' جي اشاعت بابت ڄاڻ موجود آهي. انهيءَ رڪارڊ موجب ڪتاب 1982ع ۾ بمبئيءَ مان موهني ميرچنداڻيءَ جي نالي سان شايع ٿيو.<ref name="LOCAndho"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B9CE;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#284D7A;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;" | '''انڌو دونهون — ڪتابياتي تفصيل''' ! style="background:#E3EEFA;color:#244A70;" | تفصيل ! style="background:#E3EEFA;color:#244A70;" | ڄاڻ |- | style="background:#EDF5FC;" | ڪتاب جو نالو | '''انڌو دونهون''' |- | style="background:#F3EBFA;" | رومن عنوان | ''Andho Doonhon'' |- | style="background:#EAF6F0;" | ليکڪ | ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد» |- | style="background:#FFF0D9;" | صنف | غزل ۽ جديد نظمن جو مجموعو |- | style="background:#EDF5FC;" | اشاعت جو سال | 1982ع |- | style="background:#F3EBFA;" | اشاعت جو هنڌ | بمبئي، ڀارت |- | style="background:#EAF6F0;" | ڪتابياتي رڪارڊ ۾ ناشر | موهني ميرچنداڻي |- | style="background:#FFF0D9;" | مرڪزي تخليق | ڊگهو نظم «انڌو دونهون» |- | style="background:#EDF5FC;" | ادبي انعام | ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1983ع |- | style="background:#F3EBFA;" | بنيادي ڪتابياتي ماخذ | لائبريري آف ڪانگريس<ref name="LOCAndho"/> |} == مواد ۽ شعري صنفون == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ''انڌو دونهون'' ۾ غزلن سان گڏ جديد نظم پڻ شامل آهن. انهن مان هڪ ڊگهو نظم ڪتاب جي عنوان سان آهي، جنهن کي جوتواڻيءَ هن مجموعي جي بنيادي تخليق قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> مجموعي ۾ روايتي سنڌي غزل ۽ جديد نظم جي گڏيل موجودگي ارجن شاد جي شعري سرگرمين جي صنفي وسعت کي ظاهر ڪري ٿي. ڊگهو نظم «انڌو دونهون» موضوع جي لحاظ کان ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي اجتماعي تجربي سان لاڳاپيل آهي. == ڊگهو نظم «انڌو دونهون» == === تاريخي پسمنظر === [[فائل:Partition of India-sd.svg|thumb|250px|1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي جو سنڌي ٻوليءَ ۾ نقشو. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان ڪيترائي سنڌي هندو ڀارت لڏي ويا.]] 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻجي وئي. انهيءَ سياسي تبديليءَ ۽ ان سان لاڳاپيل حالتن سبب سنڌ جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو ڀارت لڏي ويو. ڀارت پهتل سنڌي مختلف شهرن ۽ رياستن ۾ آباد ٿيا. سندن نئين زندگيءَ ۾ روزگار، ڪاروبار ۽ سماجي بحاليءَ جا تجربا شامل هئا، پر ڪيترن لڏپلاڻ ڪندڙن لاءِ سنڌ سان لاڳاپيل وطن، ٻولي، يادگيريون ۽ ثقافتي سڃاڻپ اهم رهي. جوتواڻيءَ جي تشريح موجب نظم «انڌو دونهون» خاص طور انهيءَ نسل جي ذهني ڪيفيت جو عڪس آهي، جنهن ورهاڱي کان اڳ سنڌ ۾ زندگي گذاري هئي.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي حالتن جو شڪار ٿيڻ جو احساس === جوتواڻيءَ موجب نظم ۾ ظاهر ٿيندڙ اجتماعي احساس اهو آهي ته لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌي پاڻ کي تاريخي قوتن جو شڪار سمجهندا رهيا، ڇاڪاڻ ته ورهاڱي کان پوءِ پيدا ٿيل حالتن کين پنهنجي اباڻي وطن کان جدا ڪري ڇڏيو.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ ڳالهه شاعر جي پيش ڪيل اجتماعي احساس جي ادبي تشريح آهي، نه ته سڀني لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌين جي سوچ بابت ڪو سروي يا شمارياتي نتيجو. === بي پاڙائپ جو احساس === نظم جي تشريح ۾ هڪ اهم موضوع '''بي پاڙائپ''' (انگريزي: ''rootlessness'') آهي. ان مان مراد اهڙي ڪيفيت آهي، جنهن ۾ ماڻهو نئين سماج ۾ آباد ٿيڻ باوجود پنهنجي تاريخي ۽ ثقافتي پاڙن کان جدا ٿيڻ جو احساس رکي. جوتواڻيءَ موجب ڀارت جي مختلف رياستن ۾ پکڙيل سنڌين لاءِ مادي ترقي لازمي طور وطن کان جدائيءَ جي احساس جو مڪمل ازالو نه ڪري سگهي.<ref name="Jotwani1996"/> === معاشي ترقي ۽ وطن جي ياد === جوتواڻيءَ جي تنقيدي جائزي ۾ نظم جي هڪ اهم خصوصيت مادي ڪاميابي ۽ جذباتي محروميءَ جي وچ ۾ تضاد آهي. هڪ طرف لڏپلاڻ کان پوءِ نئين زندگيءَ ۾ معاشي ۽ سماجي ترقيءَ جا امڪان پيدا ٿيا؛ ٻئي طرف پنهنجي وطن سنڌ سان لاڳاپيل يادگيرين ۽ سڃاڻپ جي احساس کي مڪمل طور وسارڻ ممڪن نه ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي ۽ موضوعاتي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B9CE;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#305A82;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;" | '''انڌو دونهون — مرڪزي موضوع''' ! style="background:#E3EFFB;color:#244A70;" | موضوع ! style="background:#E3EFFB;color:#244A70;" | جوتواڻيءَ جي تشريح موجب اهميت |- | style="background:#EDF5FC;font-weight:bold;" | وطن کان جدائي | ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ڇڏڻ جي اجتماعي تجربي جو اظهار |- | style="background:#F3EBFA;font-weight:bold;" | تاريخي مجبوري | لڏپلاڻ کي پنهنجي مرضيءَ بدران تاريخي حالتن جي نتيجي طور محسوس ڪرڻ |- | style="background:#EAF6F0;font-weight:bold;" | بي پاڙائپ | نئين ماحول ۾ آباد ٿيڻ باوجود اصلي وطن کان جدا ٿيڻ جو احساس |- | style="background:#FFF0D9;font-weight:bold;" | معاشي ترقي | مادي ڪاميابيءَ ۽ جذباتي محروميءَ جي وچ ۾ تضاد |- | style="background:#EDF5FC;font-weight:bold;" | اجتماعي يادگيري | ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ ۽ پراڻي نسل جي تجربن سان تعلق |- | style="background:#F3EBFA;font-weight:bold;" | سنڌي سڃاڻپ | جاگرافيائي پکڙاءَ جي باوجود ٻوليءَ ۽ ثقافتي پاڙن سان لاڳاپو |} اهي موضوع موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي جي بنياد تي مرتب ڪيا ويا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == ساهتيه اڪيڊمي انعام == [[ساهتيه اڪيڊمي]] جي سرڪاري انعامي فهرست موجب 1983ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ساهتيه اڪيڊمي انعام ارجن ميرچنداڻي «شاد» کي سندس شعري مجموعي ''انڌو دونهون'' تي ڏنو ويو.<ref name="Sahitya1983"/> اهو انعام ڪتاب جي ادبي اهميت جي هڪ اهم ادارتي سڃاڻپ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B9CE;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#285B75;color:#FFFFFF;padding:10px;" | '''ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1983ع''' ! style="background:#E0F0F5;color:#20566B;" | تفصيل ! style="background:#E0F0F5;color:#20566B;" | ڄاڻ |- | style="background:#EDF5FC;" | انعام جو سال | 1983ع |- | style="background:#F3EBFA;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#EAF6F0;" | انعام يافته | ارجن ميرچنداڻي «شاد» |- | style="background:#FFF0D9;" | ڪتاب | انڌو دونهون |- | style="background:#EDF5FC;" | ڪتاب جي اشاعت | 1982ع |- | style="background:#F3EBFA;" | ادبي صنف | شاعري |- | style="background:#EAF6F0;" | انعام ڏيندڙ ادارو | ساهتيه اڪيڊمي، ڀارت |} == شاعر جي آواز ۾ نظم جي رڪارڊنگ == آمريڪي لائبريري آف ڪانگريس جي ''South Asian Literary Recordings Project'' ۾ ارجن شاد جي آواز ۾ سندس شاعريءَ جون رڪارڊنگون درج آهن. انهيءَ منصوبي ۾ ''انڌو دونهون'' جي عنوان واري نظم جا رڪارڊ ڪيل اقتباس پڻ موجود آهن. فهرست ۾ ڪتاب جي صفحن 5، 8–14 ۽ 16–23 سان لاڳاپيل اقتباس ڄاڻايل آهن.<ref name="LOCAndho"/> هي رڪارڊنگون ڪتاب جي متن ۽ شاعر جي پڙهڻ جي انداز بابت تحقيق لاءِ اهم صوتي ماخذ آهن. == سنڌي لڏپلاڻ واري ادب ۾ اهميت == ''انڌو دونهون'' کي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ادب جي انهن تخليقن جي تناظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو، جن ۾ وطن کان جدائي، اجتماعي يادگيري ۽ ثقافتي سڃاڻپ جا سوال اڀرن ٿا. جوتواڻيءَ جي جائزي موجب هن ڪتاب جي مرڪزي نظم جي اهميت ان ۾ آهي ته اهو لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌين جي پراڻي نسل جي داخلي احساسن کي شعري صورت ۾ پيش ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[ارجن شاد]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي غزل]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[ڀارت ۾ سنڌي ادب]] * [[سنڌي هندو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.loc.gov/acq/overseas-offices/delhi/salrp/arjanmirchandani.html لائبريري آف ڪانگريس — ارجن شاد جي شاعريءَ جون صوتي رڪارڊنگون] * [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي — سنڌي ٻوليءَ جا انعام يافته] * [https://web.archive.org/web/20261022200215/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%86+%D8%B4%D8%A7%D8%AF انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ارجن شاد] * [https://sindhisangat.com/promoters/arjan-shad/ سنڌي سنگت — ارجن شاد] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Partition_of_India-sd.svg وڪيميڊيا ڪامنز — 1947ع جي ورهاڱي جو سنڌي نقشو] [[زمرو:1982ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ڪتاب]] [[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي بابت ادب]] d9be1kq5jze92tte8okzrsppd2pfng2 0 104353 427219 422381 2026-11-02T21:11:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427219 wikitext text/x-wiki {{Short description|Governorate of Medina Region, Saudi Arabia}} {{Lowercase title}} {{Infobox settlement | name = al-Ula | native_name = {{lang|ar|العلا}} | type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]] | image = {{Multiple image |total_width = 300 |image1 = Al Ula (6748577917).jpg |image2 = Al-Ula Old Town 2021.jpg |image3 = |image4 = Elephant Rock 2020.jpg |image5 = Wadi Ashar in Al-'Ula.jpg |image6 = Al Ula 9.jpg |image7 = |image8 = AlUla Hot Air Balloon (2023).jpg |caption1 = Aerial view of the city |caption2 = [[Old Town, Al-Ula|Old Town]] |caption3 = Qasr al-Farid tomb in [[Hegra]] |caption4 = [[Elephant Rock (Saudi Arabia)|The Elephant Rock]] |caption5 = Wadi Ashar |caption6 = Maraya Concert Hall |caption7 = [[Lihyan|Dadanite]] statues found in a funerary temple in al-Ula |caption8 = AlUla [[hot air balloon]] |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox }} | image_size = 285 | image_seal = AlUla_Logo.svg | image_blank_emblem = Al Ula Seal.svg | blank_emblem_type = [[Wordmark]] | nickname = | motto = | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | image_map1 = Al Madinah Al Munawwarah - Al Ula.svg | map_caption1 = Location of al-Ula within Medina Province | pushpin_map = Saudi Arabia#Asia#World | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Location of al-Ula within Saudi Arabia | coordinates = {{coord|region:SA|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type2 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name2 = [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] | subdivision_type3 = Region | subdivision_name3 = [[Hejaz]] | subdivision_type4 = Governorate | subdivision_name4 = al-Ula | government_type = Royal Commission | governing_body = [[Royal Commission for Al-Ula|Royal Commission for al-Ula]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = Governor of al-Ula | leader_name1 = [[Bader bin Abdullah Al Saud|Bader bin Abdullah]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{cite news |last= |first= |date= |script-title=ar: محافظة اللا |trans-title=Governate of AlUla |url=https://investmadinah.sa/Home/aloula |language=ar |work=Madinah Investments |location= |access-date=6 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810023641/https://investmadinah.sa/Home/aloula |archive-date=10 August 2024 |url-status=dead }}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 22,561 | elevation_m = 692 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Elevation Finder |url=https://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm |access-date=14 May 2021 |website=www.freemaptools.com |archive-date=20 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420193017/https://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm |url-status=live }}</ref> | population_total = 60,103 | population_as_of = 2022 | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/45?type=DASHBOARD |script-title=ar:بوابة الهيئة - الصفحة الرئيسية |language=ar |website=portal.saudicensus.sa |title=GASTAT Portal |access-date=4 May 2024 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003010040/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/45?type=DASHBOARD |url-status=live }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_note = | postal_code_type = Postal Code | postal_code = (5 digits) | area_code = 014 | website = {{URL|https://www.experiencealula.com/en}} | custom_label3_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2021) | custom_data3_sec1 = 0.875<ref>{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/SAU/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab |access-date=4 May 2024 |archive-date=3 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603142348/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/SAU/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0 |url-status=live }}</ref> – <span style="color:#090;">very high</span> | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 | module = {{Infobox designation list |embed = yes |designation1 = WHS |designation1_offname = [[Hegra|Hegra Archaeological Site (al-Hijr / Madā ͐ in Ṣāliḥ)]] |designation1_date = 2008 (32nd [[World Heritage Committee|session]]) |designation1_type = Cultural |designation1_criteria = ii, iii |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1293 1293] |designation1_free1name = Region |designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in the Arab States|the Arab States]] }} }} [[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]] '''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي. '''al-Ula''' ({{langx|ar|ٱلْعُلَا‎|al-ʿUlā}}), officially '''AlUla''', is an ancient Arabian [[oasis]] city and [[List of governorates of Saudi Arabia|governorate]] located in [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], Saudi Arabia, {{convert|350|km|miles}} northwest of the city of [[Medina]]. Situated in the [[Hejaz]], a region that features prominently in the history of Islam as well as several pre-Islamic Semitic civilizations, al-Ula was a market city on the historic [[incense trade route]] that linked India and the [[Persian Gulf]] to the [[Levant]] and Europe.<ref>{{Cite web |title=Heritage Sites in AlUla, Saudi Arabia {{!}} ExperienceAlUla.com |url=https://experiencealula.com/en/Discover_Al-'Ula/Heritage/Pages/default.aspx |access-date=3 June 2020 |website=experiencealula.com}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> From an archaeological perspective, the immediate vicinity contains a unique concentration of precious artifacts, including well-preserved ancient stone inscriptions that illustrate the development of the Arabic language, and a concentration of rock dwellings and tombs that date from the [[Nabataeans|Nabatean]] and [[Lihyan|Dedanite]] periods that coincided with Greco-Roman influence during [[classical antiquity]]. Saudi Arabia's first [[UNESCO]] World Heritage Site, [[Hegra (Mada'in Salih)|Hegra]] (also known as al-Hijr, or Mada'in Ṣalih), is located {{cvt|22|km|mile}} north of the city, in al-Ula governorate. Built more than 2,000 years ago by the Nabataeans, Hegra is often compared with its sister city of [[Petra]], in Jordan. Meanwhile, the ancient walled oasis city of al-Ula, locally known as al-Dirah, situated near the oasis's palm grove that allowed for its settlement, contains a dense cluster of mudbrick and stone houses.<ref>{{Cite news |last=Chowdhury |first=Arka Roy |date=16 April 2018 |title=Saudi Arabia is planning to open the region of AlUla for tourists |newspaper=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/things-to-do/saudi-arabia-is-planning-to-open-the-region-of-al-ula-for-tourists/as63783817.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115163613/https://timesofindia.indiatimes.com/travel/things-to-do/saudi-arabia-is-planning-to-open-the-region-of-al-ula-for-tourists/as63783817.cms |archive-date=15 January 2019 |url-status=live }}</ref> al-Ula was also the capital of the ancient Lihyanites (Dedanites). The Jabal Ikmah [[Epigraphy|epigraphs]] and [[petroglyph]]s are located in the mountains around '''al-Ula'''. In 2023, they have been inscribed on the [[UNESCO]] [[Memory of the World Programme|Memory of the World International Register]]. Dating back to the second half of the first millennium BCE, they played a significant role in the evolution of [[Old Arabic]] languages and dialects.<ref>{{Cite web |last=UNESCO |title=Arabian Chronicles in Stone: Jabal Ikmah |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/arabian-chronicles-stone-jabal-ikmah?hub=1081 |access-date=2025-06-16 |website=UNESO Memory of the World Programme}}</ref> Carved in sandstone, these nearly 300 inscriptions are written in the pre-[[Nabataean Arabic]] languages [[Aramaic]], [[Dadanitic]], [[Thamudic]], and [[Minaean language|Minaic]].<ref>{{Cite web |last=UNESCO |title=Documentary Heritage in AlUla |url=https://www.unesco.org/en/alula/documentary-heritage?hub=158596 |access-date=2025-06-16 |website=AlUla: Renaissance of an Oasis}}</ref> Today, the city of al-Ula is within the Governorate of al-Ula, one of seven constituent counties of Medina province. The city is located {{cvt|110|km|mile}} southwest of [[Tayma]] and {{cvt|300|km|mile}} north of [[Medina]].<ref name="Encyc-Ocean">{{Cite encyclopedia |script-title=ar:محافظة العلا في السعودية |trans-title=Al-Ola Governorate in Saudi Arabia |date=11 August 2018 |encyclopedia=موسوعة المحيط [The Encyclopedia of the Ocean] |url=http://almoheet.net/%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7/ |access-date=15 January 2019 |archive-date=1 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801143654/https://almoheet.net/%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7/ |url-status=dead }}</ref> The city (municipality) covers {{Convert|2391|sqkm|sqmi|0}},<ref name="Madina">{{Cite news |script-title=ar:العلا.. عروس الجبال.. عاصمة الآثار.. مدينة الأربعين عينًا |trans-title=Al-ʿUla .. Bride of the mountains .. The capital of monuments .. The city of forty Ain |date=1 December 2013 |newspaper=Al Madina |url=https://www.al-madina.com:80/article/269347 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113150238/http://www.al-madina.com/article/269347 |archive-date=13 January 2018 |url-status=live |access-date=10 May 2019 }}</ref> and has a population of 60,103 {{as of|2022|lc=y}}.<ref>{{Cite web |title=Places in AlUla (Medina Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0303__al_ul%C4%81/ |access-date=3 March 2024 |website=www.citypopulation.de |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303184745/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0303__al_ul%C4%81/ |url-status=live }}</ref><ref name="Madina" /> In addition to the ancient old town al-Dīrah, a more recent historical and adjacent settlement, al-Judaydah, displaying the settlement patterns of Arabic-Islamic urbanism, remains occupied and is currently experiencing a redesign. Since the 1980s, the oasis of al-Ula has experienced significant agricultural and urban growth. Since then, the settled Bedouins have been added to the population of Sedentary people and, as in the rest of the kingdom, a large population of immigrant workers.<ref>{{cite journal |first1=Vincent |last1=Battesti |first2=Léo |last2=Marty |title=Bedouins and Sedentaries today in AlUla (Kingdom of Saudi Arabia): al-diyâr and al-Dîra in the rear-view mirror |journal=Arabian Humanities |volume=17 |date=2023 |issn=2308-6122 |doi=10.4000/cy.10103 |url=https://hal.science/hal-04169079v1/file/B%C3%A9douins%20et%20S%C3%A9dentaires%20aujourd%E2%80%99hui%20%C3%A0%20al-%E2%80%98Ul%C3%A2%20%28Royaume%20d%E2%80%99Arabie%20saoudite%29%2C%20al-diy%C3%A2r%20et%20al-D%C3%AEra%20dans%20le%20r%C3%A9troviseur%2C%20V.%20Battesti%20%26%20L.%20Marty%20%282023%29.pdf }}</ref> The area is also known for its striking landscape of rocks, canyons, and [[wadi]]s, and the contrast between these dry surroundings and the lush, palm-filled oases near the city's centre. The oasis of al-Ula was once a key stop on the [[Hejaz railway]], linking [[Damascus]] to Medina. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category-inline}} * [https://www.rcu.gov.sa/en Royal Commission for AlUla website] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:AlUla}} [[زمرو:العلا]] [[زمرو:ثقافتي علائقا]] [[زمرو:حجاز جي تاريخ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ قديم آثار جا ماڳ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 6eidvgv3eijcp8myd9kins9fu3w4b18 0 104367 427349 425134 2026-11-03T05:20:41Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427349 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو 1921ع ۾ شايع ٿيل سنڌي مزاحيه ناٽڪ}} {{Infobox book | name = بجاجين جو ناٽڪ | title = بجاجين جو ناٽڪ | author = [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | genre = [[مزاحيه ناٽڪ]] | published = 1921ع | subject = ڪپڙو وڪڻندڙ گهمندڙ بجاجين جي زندگي ۽ ڪاروبار }} '''بجاجين جو ناٽڪ''' (انگريزي: ''Bajaajun jo Naatak''؛ ''Bazaziyun Jo Natak'') [[سنڌي ادب]] جو هڪ [[مزاحيه ناٽڪ]] آهي، جيڪو مشهور سنڌي اديب، محقق، تاريخدان ۽ ٻوليءَ جي ماهر [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]ءَ لکيو. هي ناٽڪ 1921ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ گهر گهر وڃي ڪپڙو وڪڻندڙ بجاجين جي ظاهري صورت، ڪاروباري سرگرمين ۽ روزمره جي زندگيءَ کي مزاحيه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GujaratiVishwakosh"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ پڻ هن تصنيف جو عنوان «بجاجين جو ناٽڪ» درج ٿيل آهي.<ref name="SindhianaIndex"/> == ليکڪ == هن ناٽڪ جو مصنف [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] (1875ع–1950ع) سنڌي ادب جي اهم اديبن ۽ محققن مان هو. هن سنڌي ٻوليءَ، تاريخ، لسانيات، ثقافت، شاعري، ڪهاڻي، ناول ۽ ناٽڪ جي صنفن ۾ لکيو. سندس تصنيفن ۾ ''غريب اللغات''، ''سنڌي ٻولي''، ''وڏو سنڌي وياڪرڻ'' ۽ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' شامل آهن.<ref name="GujaratiVishwakosh"/> ڀيرومل پنهنجي ادبي سرگرمين دوران ڊراما پڻ لکيا، جن ۾ ''بجاجين جو ناٽڪ'' سندس مزاحيه ڊرامائي تصنيفن مان هڪ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == موضوع ۽ ڪهاڻيءَ جو خاڪو == ''بجاجين جو ناٽڪ'' جو بنيادي موضوع ڪپڙي جو واپار ڪندڙ گهمندڙ بجاج آهن. اهي واپاري ڳوٺن ۽ شهرن ۾ گهر گهر وڃي ڪپڙو وڪڻندا هئا. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ناٽڪ کي مزاحيه تصنيف قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب ناٽڪ ۾ ٿلهي پيٽ وارن ڪپڙي جي واپارين جي تصويرڪشي ڪئي وئي آهي، جيڪي مختلف وسندين ۾ گهمي پنهنجو مال وڪڻندا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> هن موضوع جي بنياد تي ناٽڪ کي روزمره جي واپاري زندگيءَ جي مزاحيه عڪاسي ڪندڙ ادبي تصنيف طور بيان ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، ناٽڪ جي اصل متن جي دستيابي کان سواءِ ان جي مڪمل ڪهاڻي، مڪالمن، ڪردارن يا منظرن بابت تفصيل بيان ڪرڻ ممڪن نه آهي. == ادبي صنف ۽ خصوصيتون == هي تصنيف سنڌي مزاحيه ناٽڪ جي صنف سان تعلق رکي ٿي. ان جي موضوع ۾ عام ماڻهن جي روزاني زندگي ۽ واپاري سرگرمين کي جاءِ ڏني وئي آهي. جوتواڻيءَ هن ناٽڪ کي ڀيرومل جي ٻن مختصر ناٽڪن مان هڪ ڄاڻايو آهي ۽ ٻئي ناٽڪ طور ''پنگتي مقدمو'' (1927ع) جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڀيرومل جون ٻيون ناٽڪي تصنيفون == گجراتي وشوڪوش ۾ ڀيرومل جي ناٽڪي تصنيفن مان هيٺيان نالا ڏنل آهن:<ref name="GujaratiVishwakosh"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #B5C9DC; border-collapse:collapse;" ! style="background:#245487;color:white;" | سال ! style="background:#245487;color:white;" | ناٽڪ ! style="background:#245487;color:white;" | صنف يا موضوع |- | style="background:#EAF3FC;text-align:center;" | 1919ع | درو ڀڳت | ناٽڪ |- | style="background:#F0F8F3;text-align:center;" | 1921ع | '''بجاجين جو ناٽڪ''' | مزاحيه ناٽڪ؛ ڪپڙي جا گهمندڙ واپاري |- | style="background:#EAF3FC;text-align:center;" | 1925ع | مڙس جي مڙسي | ناٽڪ |- | style="background:#F0F8F3;text-align:center;" | 1927ع | پنگتي مقدمو | ناٽڪ |} == اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ == ''بجاجين جو ناٽڪ'' جي اشاعت جو سال 1921ع موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ گجراتي وشوڪوش ٻنهي ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GujaratiVishwakosh"/> هن ناٽڪ جي پهرئين ڇاپي جي ناشر، ڇپائيءَ جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ اصل نسخي جي موجوده محفوظ هنڌ بابت وڌيڪ ڪتابياتي تحقيق جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[مزاحيه ناٽڪ]] == حوالا == {{reflist|refs= <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |chapter=Bajaajun jo Naatak |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="GujaratiVishwakosh">{{cite encyclopedia |title=અડવાણી, ભેરુમલ મહેરચંદ |encyclopedia=ગુજરાતી વિશ્વકોશ |trans-title=آڏواڻي، ڀيرومل مهرچند |url=https://gujarativishwakosh.org/અડવાણી-ભેરુમલ-મહેરચંદ/ |language=gu |publisher=Gujarati Vishwakosh Trust |access-date=2026-10-17 }}</ref> <ref name="SindhianaIndex">{{cite web |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ب اکر هيٺ داخلائون |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/alpha.php?Alpha=ب |language=sd |access-date=2026-10-17 |archive-date=2024-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103112801/https://www.encyclopediasindhiana.org/alpha.php?Alpha=%D8%A8 |url-status=dead }}</ref> }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:بجاجين جو ناٽڪ}} [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] [[زمرو:مزاحيه ناٽڪ]] [[زمرو:1921ع جا ڪتاب]] p7su6d7w27ewg0ijnmajhab06mgt4rc 0 104377 427369 425707 2026-11-03T06:35:22Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427369 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيٺو لالواڻيءَ جو 1992ع ۾ ڇپيل بني، ڪڇ جي سنڌي لوڪ ادب بابت ڪتاب}} {{Infobox book | name = بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب | title = بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب | author = [[جيٺو لالواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | subject = [[سنڌي لوڪ ادب]]، [[بني (ڪڇ)|بني]] جون لوڪ روايتون | genre = لوڪ ادب بابت تحقيقي ڪتاب | publisher = جيٺو لالواڻي | pub_date = 1992ع | pub_place = [[احمد آباد]]، [[گجرات]] }} '''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب''' (انگريزي: ''B'anee-a jo Sindhi Lok Adab''؛ متبادل رومن صورت: ''Bania Jo Sindhi Lok Adab'') سنڌي اديب، محقق ۽ لوڪ ادب جي ماهر [[جيٺو لالواڻي]] جو ڪتاب آهي، جيڪو 1992ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جو موضوع ڀارت جي رياست [[گجرات]] جي [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] ۾ واقع [[بني (ڪڇ)|بني]] علائقي جو [[سنڌي لوڪ ادب]] آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ليکڪ جي پنهنجي ويب سائيٽ تي شايع ٿيل ڪتابن جي فهرست ۾ هيءُ ڪتاب 1992ع جي تصنيف طور درج آهي ۽ ان جي صنف ''Folklore'' ڄاڻايل آهي.<ref name="LalwaniBooks">{{cite web |title=Books |website=Dr. Jetho Lalwani |url=https://jetholalwani.com/books |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> هڪ علمي مقالي جي ببليوگرافيءَ موجب ڪتاب احمد آباد مان ليکڪ جي نالي سان شايع ٿيو.<ref name="SindhiBhagatBibliography">{{cite journal |title=Sindhi bhaṅat songs associated with Kanvar Ram |url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?doi=b68b03050b2e216164ff45219e44d42163a93628&repid=rep1&type=pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> [[File:Banni Grasslands Day.jpg|thumb|260px|ڪڇ جي بني علائقي جو چراگاهي منظر؛ ڪتاب جو موضوع هن علائقي جون سنڌي لوڪ روايتون آهن.]] == ڪتاب جو تعارف == ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' جي موضوع جو مرڪز بني علائقو ۽ اتي موجود سنڌي لوڪ ادبي روايتون آهن. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪتاب جو مختصر تعارف ڏيندي ان کي بني، ڪڇ، گجرات جي سنڌي لوڪ ادب بابت تصنيف قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جيٺو لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته بنيءَ جي لوڪ ادب بابت هيءَ سندس 1992ع جي تصنيف آهي.<ref name="LalwaniBooks"/> ڪتاب جي مڪمل متن جي آزادانه دستيابي جي تصديق نه ٿيڻ سبب ان جي بابن، صفحن، مواد جي تفصيلي ترتيب ۽ مخصوص لوڪ روايتن بابت قطعي بيان ڪرڻ ممڪن نه آهي. == ڪتاب جا ببليوگرافيائي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A6BCD0;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:11px;font-size:115%;" | '''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب: تصديق ٿيل تفصيل''' ! style="background:#E4EFFA;color:#244A70;width:32%;" | تفصيل ! style="background:#E4EFFA;color:#244A70;" | ڄاڻ |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | ڪتاب جو نالو | بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | رومن نالو | ''B'anee-a jo Sindhi Lok Adab'' / ''Bania Jo Sindhi Lok Adab'' |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | ليکڪ | [[جيٺو لالواڻي]] |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | اشاعت | 1992ع |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | اشاعت جو هنڌ | [[احمد آباد]]، [[گجرات]] |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | ببليوگرافيءَ ۾ ڄاڻايل ناشر | جيٺو لالواڻي |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | موضوع | بني، ڪڇ جو سنڌي لوڪ ادب |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | صنف | لوڪ ادب بابت ڪتاب |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | صفحن جو تعداد | تصديق نه ٿيل |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | ISBN | تصديق نه ٿيل |} اشاعت جو هنڌ ۽ ناشر هڪ علمي ببليوگرافيءَ ۾ ڏنل آهن؛ ڪتاب جي اصل عنواني صفحي سان انهن جي ڀيٽ اڃا گهربل آهي.<ref name="SindhiBhagatBibliography"/> == ليکڪ == {{Main|جيٺو لالواڻي}} '''جيٺو لالواڻي''' سنڌي اديب، ڊراما نگار، نقاد ۽ لوڪ ادب جو محقق آهي. هن سنڌيءَ سان گڏ هندي ۽ گجراتي ٻولين ۾ پڻ ادبي ۽ تحقيقي ڪم ڪيو آهي. سندس تحقيقي دلچسپين ۾ سنڌي لوڪ ادب، لوڪ گيت، لوڪ ناٽڪ، ڳجهارتون ۽ ڪڇ جي سنڌي ثقافتي روايتون شامل آهن.<ref name="SindhiKhazanaLalwani">{{cite web |title=Meet the Sindhi Litterateur-Dr. Jetho Lalwani |website=Sindhi Khazana |url=https://sindhikhazana.com/meet-the-sindhi-litterateur-shri-jetho-lalwani/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> جيٺو لالواڻيءَ بني علائقي جي سنڌي لوڪ گيتن تي پڻ تحقيق ڪئي. سندس تحقيقي موضوع ''Banniye ja Sindhi Lok Geet'' هو، جنهن بابت هن بمبئي يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽريٽ حاصل ڪئي.<ref name="SindhiKhazanaLalwani"/> === لوڪ ادب بابت ٻيون تصنيفون === جيٺو لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست ۾ ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' کان علاوه لوڪ ادب ۽ ثقافت بابت ٻيون تصنيفون پڻ شامل آهن.<ref name="LalwaniBooks"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A6BCD0;" |+ style="background:#285B78;color:white;padding:10px;" | '''جيٺو لالواڻيءَ جون چونڊ لوڪ ادبي تصنيفون''' ! style="background:#DDECF7;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF7;color:#244A70;" | تصنيف ! style="background:#DDECF7;color:#244A70;" | موضوع |- | style="background:#EAF6F0;" | 1992ع | '''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب''' | بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب |- | style="background:#F1F6FB;" | 1995ع | ''Sindhi Lok Natak'' | سنڌي لوڪ ناٽڪ |- | style="background:#EAF6F0;" | 1995ع | ''Sindhi Piroleun'' | سنڌي پروليون |- | style="background:#F1F6FB;" | 1998ع | ''Sindhi Folk Lore'' | سنڌي لوڪ ادب بابت تحقيق |- | style="background:#EAF6F0;" | 2001ع | ''Asan Jo Varso'' | سنڌي لوڪ ورثو |- | style="background:#F1F6FB;" | 2002ع | ''Bania Ja Sindhi Lok Geet'' | بنيءَ جا سنڌي لوڪ گيت |- | style="background:#EAF6F0;" | 2004ع | ''Sindhi Lok Rang'' | سنڌي لوڪ ثقافت ۽ ادب |} == بني علائقي جو پسمنظر == {{Main|بني (ڪڇ)}} [[بني (ڪڇ)|بني]] ڀارت جي رياست [[گجرات]] جي [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جو چراگاهي علائقو آهي. اهو [[رن آف ڪڇ]] جي ڀرسان واقع آهي ۽ مالوند برادرين جي آبادڪاريءَ ۽ ثقافتي روايتن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. بنيءَ جي ٻوليائي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ سنڌي ۽ ڪڇي ٻولين جو اثر موجود آهي. علائقي جي لوڪ روايتن ۾ زباني شاعري، قصا، پروليون ۽ مالوند زندگيءَ سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="ICHMehta">{{cite web |title=Oral Tradition of Maldharis of Banni Grasslands, India |author=Mehta, Aanchal |website=ICH Links |year=2022 |url=https://ichlinks.com/archive/materials/publicationsV.do?ichDataUid=13888625476480876958 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> [[File:Maldhari with cattle, Kutch, Gujarat.jpg|thumb|260px|ڪڇ ۾ مال سان گڏ مالوند؛ مالوند برادريون بني ۽ ڪڇ جي زباني ثقافتي روايتن جي پسمنظر جو اهم حصو آهن.]] === سنڌ ۽ ڪڇ جا ثقافتي لاڳاپا === سنڌ ۽ ڪڇ جا جاگرافيائي، لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا پراڻا آهن. ٻنهي علائقن جي لوڪ روايتن ۾ قصن، ڪردارن، ٻوليائي صورتن ۽ زباني ادب جون مشابهتون ملن ٿيون. ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] سنڌ ۽ ڪڇ جي لوڪ روايتن بابت پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ [[لاکو ڦلاڻي|لاکي ڦلاڻي]] جي قصن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس مطالعي ۾ ڪڇ جي مختلف علائقن، جن ۾ بني پڻ شامل آهي، جي لوڪ روايتن کي گڏ ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="BalochFolklore">{{cite book |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == بنيءَ جي زباني لوڪ روايت == بنيءَ جي ثقافتي ورثي ۾ زباني روايتن کي اهم حيثيت حاصل آهي. علائقي جي مالوند برادرين ۾ قصا، ڳجهارتون ۽ لوڪ ادبي اظهار نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن. انهن روايتن مان هڪ '''گجهارت''' (''Gujharat'') آهي، جيڪا سنڌي ٻوليءَ ۾ پيش ٿيندڙ لوڪ پرولين ۽ ڳجهارتن جي صورت آهي. ان جو تعلق سنڌي لوڪ داستانن ۽ مقامي زباني روايت سان آهي.<ref name="ICHMehta"/> بنيءَ جي زباني ورثي بابت بين الاقوامي ثقافتي مطالعي ۾ پڻ گجهارت جي روايت جو ذڪر ملي ٿو. ان مطالعي موجب ڪڇ ۽ سنڌ جي برادرين ۾ زباني ادب ۽ ثقافتي روايتن جا لاڳاپا موجود آهن.<ref name="UNESCOICHStudy">{{cite conference |title=Diversity and Distinctiveness: Looking into Shared ICH in the Asia-Pacific |url=https://webinar.unesco-ichcap.org/wp-content/uploads/2021/02/session2_2-Aanchal-Mehta-et-al..pdf |language=en |access-date=2026-10-17 |archive-date=2023-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209190037/https://webinar.unesco-ichcap.org/wp-content/uploads/2021/02/session2_2-Aanchal-Mehta-et-al..pdf |url-status=dead }}</ref> اهي تفصيل بني علائقي جي لوڪ ادب جو پسمنظر واضح ڪن ٿا؛ انهن مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته هر بيان ڪيل روايت لازمي طور جيٺو لالواڻيءَ جي 1992ع واري ڪتاب ۾ شامل آهي. == بنيءَ بابت جيٺو لالواڻيءَ جي تحقيق == جيٺو لالواڻيءَ جي تصنيفن مان معلوم ٿئي ٿو ته بنيءَ جو لوڪ ادب سندس تحقيقي دلچسپين جو هڪ مستقل موضوع رهيو آهي. هن 1992ع ۾ ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' شايع ڪيو ۽ 2002ع ۾ ''بنيءَ جا سنڌي لوڪ گيت'' جي عنوان سان پڻ تحقيقي ڪم پيش ڪيو.<ref name="LalwaniBooks"/> سندس لوڪ ادبي تحقيق بابت هڪ ٻئي ڪتاب جي تعارف ۾ بني، ڪڇ، گجرات ۽ راجستان جي علائقن ۾ ڪيل ڊگهي تحقيقي ڪم جو ذڪر موجود آهي.<ref name="LalwaniFolklore">{{cite web |title=Types and Classification of Folklores — A Sindhi Perspective by Jetho Lalwani |website=Anuugya Books |url=https://anuugyabooks.com/shop/types-and-classification-of-folklores-a-sindhi-perspective/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> هن پسمنظر ۾ ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' کي جيٺو لالواڻيءَ جي بنيءَ بابت لوڪ ادبي مطالعي سان لاڳاپيل هڪ تصنيف طور ڏسي سگهجي ٿو. == ادبي ۽ تحقيقي اهميت == ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' جي اهميت ان جي موضوع ۽ جاگرافيائي دائري سان لاڳاپيل آهي. هيءُ ڪتاب سنڌ جي موجوده سرحدن کان ٻاهر، ڪڇ جي بني علائقي ۾ موجود سنڌي لوڪ ادب کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي لوڪ ادب جي مطالعي ۾ ڪڇ ۽ سنڌ جي گڏيل ثقافتي ورثي کي سمجهڻ هڪ اهم تحقيقي موضوع آهي. بنيءَ جي زباني روايتن بابت ٻين مطالعي مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي جي لوڪ ادب، ٻولي ۽ مالوند ثقافت ۾ ويجها لاڳاپا موجود آهن.<ref name="ICHMehta"/><ref name="BalochFolklore"/> ڪتاب جي مڪمل متن جو جائزو دستياب ٿيڻ کان پوءِ ان جي مواد، ترتيب، لوڪ ادبي مواد گڏ ڪرڻ جي طريقي ۽ تحقيق جي نتيجن بابت وڌيڪ تفصيلي جائزو ڏئي سگهجي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[جيٺو لالواڻي]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي لوڪ گيت]] * [[سنڌي پروليون]] * [[ڳجهارت]] * [[ڪڇ ضلعو]] * [[بني (ڪڇ)]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lalwani |first=Jetho |title=Bania Jo Sindhi Lok Adab |location=Ahmedabad |publisher=Jetho Lalwani |year=1992 |language=sd }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |location=New Delhi |publisher=Sampark Prakashan |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://jetholalwani.com/books جيٺو لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست] * [https://jetholalwani.com/ebooks جيٺو لالواڻيءَ جا برقي ڪتاب] * [https://sindhikhazana.com/meet-the-sindhi-litterateur-shri-jetho-lalwani/ جيٺو لالواڻيءَ جو ادبي تعارف] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Banni_Grasslands_Reserve بنيءَ بابت وڪيميڊيا ڪامنز جون تصويرون] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:1992ع جا ڪتاب]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:ڪڇ]] jt5rljv72w0jqg8nn0aemj0lh25tulf 0 104381 427388 426467 2026-11-03T08:56:21Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427388 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ۽ راجستاني شاعريءَ ۾ دوهي جي هڪ ماترائي هيئت}} '''بڙو دوهو''' (انگريزي: ''Baro Duho'' يا ''Baro Doha''؛ هندي: बड़ा दोहा) [[دوهو|دوهي]] جي هڪ روايتي ماترائي هيئت آهي، جنهن جو استعمال [[سنڌي شاعري]] ۽ [[راجستاني ادب|راجستاني شاعريءَ]] ۾ ملي ٿو. هن هيئت کي '''سورٺو–دوهو ميل''' يا '''اڌ سورٺو، اڌ دوهو''' پڻ چيو ويندو آهي. بڙو دوهو ٻن مصرعن ۽ چئن پدن تي مشتمل هوندو آهي، جنهن جي پهرئين ۽ چوٿين پد ۾ 11–11 ماترائون ۽ ٻئي ۽ ٽئين پد ۾ 13–13 ماترائون هونديون آهن. پهريون ۽ چوٿون پد پاڻ ۾ هم قافيه هوندا آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="SindhianaChhand">{{cite encyclopedia |title=ڇند وديا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند+وديا |language=sd |access-date=2026-10-17 |archive-date=2026-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261018111316/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25DA%2587%25D9%2586%25D8%25AF%2B%25D9%2588%25D8%25AF%25D9%258A%25D8%25A7 |url-status=dead }}</ref> بڙي دوهي ۾ پهرين مصرع جي بناوت سورٺي ۽ ٻي مصرع جي بناوت دوهي جهڙي هوندي آهي. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ هن گهاڙيٽي جا مثال [[قاضي قادن]] ۽ [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري]] جي ڪلام ۾ ملن ٿا.<ref name="DohaEvolution">{{cite journal |title=سنڌي دوهي جي اوسر ۽ ارتقا جو تحقيقي ۽ تنقيدي اڀياس |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-114-evolution-of-sindhi-couplet-doha-a-critical-analysis |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == نالو ۽ اصطلاحي وصف == «بڙو دوهو» جو مطلب دوهي جي هڪ مخصوص فني صورت آهي. هن کي عام دوهي کان الڳ سڃاڻپ ان جي ماترائن جي ترتيب ۽ قافيي جي بيهڪ سبب حاصل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ بڙي دوهي کي تڻويري دوهي جي ابتڙ هيئت قرار ڏنو آهي. سندس وصف موجب بڙي دوهي جي پهرئين ۽ چوٿين اڌ مصرع ۾ يارهن يارهن ماترائون هونديون آهن ۽ اهي پاڻ ۾ هم قافيه هونديون آهن.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ڇند وديا ۾ بڙي دوهي کي «سورٺو–دوهو ميل» پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جي پهرين مصرع سورٺي جي ۽ ٻي مصرع دوهي جي ماترائي ترتيب اختيار ڪندي آهي.<ref name="SindhianaChhand"/> == فني بناوت == === ماترائن جي ترتيب === بڙو دوهو ٻن مصرعن ۽ چئن پدن تي مشتمل هوندو آهي. ان جي بنيادي ماترائي ترتيب هيءَ آهي: * پهريون پد: 11 ماترائون * ٻيو پد: 13 ماترائون * ٽيون پد: 13 ماترائون * چوٿون پد: 11 ماترائون پهرين مصرع ۾ 11+13 ۽ ٻي مصرع ۾ 13+11 ماترائون هونديون آهن. اهڙيءَ طرح هر مصرع ۾ 24 ۽ سڄي دوهي ۾ 48 ماترائون ٿينديون آهن.<ref name="DohaEvolution"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #A6BACD;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بڙي دوهي جو ماترائي سٽاءُ''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | مصرع ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | پهريون پد ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ٻيو پد ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | مجموعو |- | style="background:#EDF5FC;font-weight:bold;" | پهرين مصرع | style="background:#DDF1E5;font-weight:bold;" | 11 (قافيو) | 13 | 24 |- | style="background:#F4EDFA;font-weight:bold;" | ٻي مصرع | 13 | style="background:#DDF1E5;font-weight:bold;" | 11 (قافيو) | 24 |- ! style="background:#DDECF9;" | مجموعو ! colspan="2" style="background:#DDECF9;" | چار پد ! style="background:#DDECF9;" | 48 |} === قافيي جي بيهڪ === بڙي دوهي جي قافيي جي اهم خصوصيت اها آهي ته قافيو پهرين مصرع جي پهرئين پد جي آخر ۽ ٻي مصرع جي ٻئي پد جي آخر ۾ ايندو آهي. ان کي هن نموني سان ظاهر ڪري سگهجي ٿو: <pre> پهرين مصرع: 11 (قافيو الف) + 13 ٻي مصرع: 13 + 11 (قافيو الف) </pre> انهيءَ ترتيب ۾ پهريون ۽ چوٿون پد پاڻ ۾ هم قافيه هوندا آهن، جڏهن ته ٻئي ۽ ٽئين پد جي آخر ۾ ساڳيو قافيو آڻڻ لازمي نه هوندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == بڙي دوهي ۽ ٻين ڇندن ۾ فرق == بڙي دوهي کي سمجهڻ لاءِ دوهي، سورٺي ۽ تڻويري دوهي سان ان جو تقابلو اهم آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #A6BACD;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''دوهي جي چئن اهم هيئتن جو تقابلو''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | قسم ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | پهرين مصرع ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ٻي مصرع ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | قافيي وارا پد |- | style="background:#EAF4FC;font-weight:bold;" | [[دوهو]] | 13+11 | 13+11 | ٻيو ۽ چوٿون |- | style="background:#F3EDFA;font-weight:bold;" | [[سورٺو]] | 11+13 | 11+13 | پهريون ۽ ٽيون |- | style="background:#DDF1E5;font-weight:bold;" | '''بڙو دوهو''' | '''11+13''' | '''13+11''' | '''پهريون ۽ چوٿون''' |- | style="background:#FFF0D9;font-weight:bold;" | [[تڻويري دوهو]] | 13+11 | 11+13 | ٻيو ۽ ٽيون |} چئن ئي هيئتن ۾ بنيادي مجموعو 48 ماترائون آهي، پر پدن جي ترتيب ۽ قافيي جي جڳهه مختلف آهي.<ref name="SindhianaChhand"/><ref name="SufisSindh">{{cite book |title=Sufis of Sindh |url=https://www.holybooks.com/wp-content/uploads/Sufis-of-Sindh.pdf |language=en |access-date=2026-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251117192220/https://www.holybooks.com/wp-content/uploads/Sufis-of-Sindh.pdf |archive-date=2025-11-17 |url-status=dead }}</ref> === تڻويري دوهي سان فرق === {{Main|تڻويري دوهو}} تڻويري دوهو بڙي دوهي جي ابتڙ ترتيب تي ٻڌل هوندو آهي. بڙي دوهي ۾ پهريون ۽ چوٿون پد 11 ماترائن جا هوندا آهن، جڏهن ته تڻويري دوهي ۾ پهريون ۽ چوٿون پد 13 ماترائن جا هوندا آهن. تڻويري دوهي جي ٻئي ۽ ٽئين پد ۾ 11–11 ماترائون هونديون آهن ۽ انهن پدن جي آخر ۾ قافيو ايندو آهي. بڙي دوهي کي «سورٺو–دوهو ميل» ۽ تڻويري دوهي کي «دوهو–سورٺو ميل» چيو ويندو آهي.<ref name="ClassicalDoha">{{cite journal |title=ڪلاسيڪل دوهي جو فني ۽ فڪري جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-146-the-artistic-and-intellectual-study-of-classical-%E2%80%98doho%60 |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == تاريخي پسمنظر == بڙي دوهي جي روايت سنڌي شاعريءَ سان گڏ راجستاني ۽ ڊنگل شاعريءَ ۾ پڻ ملي ٿي. سنڌي ڇند وديا جي مطالعي ۾ جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻيءَ بڙي دوهي ۽ تڻويري دوهي جي استعمال کي سنڌي شاعرن جي خاص فني قابليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو هو. موتي لال جوتواڻيءَ هن راءِ سان اختلاف ڪندي ڄاڻايو ته اهي ٻئي گهاڙيٽا ڊنگل شاعريءَ ۾ اڳ ۾ موجود هئا. سندس خيال موجب سنڌي شاعريءَ جي وڌيڪ نمايان خصوصيت مختلف دوهي وارين هيئتن کي ملائي گهڻ سٽن وارا بيت تخليق ڪرڻ ۾ هئي.<ref name="ClassicalDoha"/> == سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ استعمال == === قاضي قادن === {{Main|قاضي قادن}} قاضي قادن جي ڪلام ۾ بڙي دوهي جي هيئت جا مثال ملن ٿا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ قاضي قادن جو هيٺيون بيت بڙي دوهي جي مثال طور ڏنل آهي: <poem> سائر ڏيئي لت، اُوچي نيچي ٻُوڙيـئـي، هيڪائي هيڪ ٿيو، ويئي سڀ جهُت. </poem> هن بيت ۾ پهرين مصرع جي وچ ۽ ٻي مصرع جي پڇاڙيءَ ۾ قافيي جي بيهڪ بڙي دوهي جي هيئت سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="SindhianaChhand"/> سنڌي ڇند بابت ٻين تحقيقي مطالعي ۾ پڻ قاضي قادن جي ڪلام مان بڙي دوهي جا مثال ڏنا ويا آهن. === شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو === {{Main|شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو}} شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي ڪلام ۾ دوهي، سورٺي، بڙي دوهي ۽ تڻويري دوهي جون مختلف هيئتون ملن ٿيون. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ سندس هيٺيون بيت بڙي دوهي جي هيئت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي: <poem> ڌڪين ڌات پئو، هِنئڙو لوهه سنداڻ جئن، سنڀاري کي سڄڻين، وِرچي تان نه وِئو. </poem> ساڳئي مطالعي ۾ هن بيت جي ماترائي ڳڻپ بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته پهرئين ۽ چوٿين پد ۾ ڏهه ڏهه ماترائون آهن؛ تنهنڪري ان کي بڙي دوهي جي روايتي 11+13+13+11 واري ماپي جو مڪمل مثال قرار ڏيڻ بدران هڪ لاڳاپيل يا بدليل صورت طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="ClassicalDoha"/> === گڏيل هيئتن جا تجربا === سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ بڙي دوهي ۽ تڻويري دوهي جي گهاڙيٽن کي گڏ ڪري پڻ بيت چيا ويا آهن. شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي ڪلام ۾ اهڙا مثال ملن ٿا، جن ۾ ٻنهي هيئتن جي قافياتي ترتيب گڏيل صورت اختيار ڪري ٿي. انهيءَ قسم جي تجربن سان بيت جي موسيقيت ۽ قافيي جي ترتيب ۾ نوان امڪان پيدا ٿيا.<ref name="ClassicalDoha"/> == سنڌي بيت سان تعلق == {{Main|بيت}} سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ «بيت» هڪ جامع اصطلاح طور استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ دوهي، سورٺي، بڙي دوهي، تڻويري دوهي ۽ انهن جي گڏيل صورتن کي شامل ڪري سگهجي ٿو. سنڌي بيت جي فني ارتقا ۾ انهن گهاڙيٽن جي استعمال سان گڏ ٽن، چئن ۽ وڌيڪ سٽن وارن بيتن جي روايت پڻ اهم رهي آهي. قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم، شاهه لطف الله قادري ۽ ٻين ڪلاسيڪي شاعرن جي ڪلام ۾ اهڙي فني ارتقا جا مثال ملن ٿا.<ref name="BhittaiPedia">{{cite web |title=شاهه لطيف جي شاعريءَ جا فني گهاڙيٽا |website=BhittaiPedia |url=https://bhittaipedia.org/research/article/52 |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ادبي ۽ فني اهميت == بڙي دوهي جي اهميت ان جي ماترائي ترتيب ۽ قافيي جي مخصوص بيهڪ ۾ آهي. عام دوهي ۽ سورٺي جي ڀيٽ ۾ هن جي پهرين ۽ ٻي مصرع جا گهاڙيٽا مختلف آهن، پر مجموعي ماترائي وزن ساڳيو رهي ٿو. هيءَ هيئت سنڌي ۽ راجستاني شاعريءَ جي ڇندياتي لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ مختلف دوهي وارين هيئتن جي ميلاپ سان بيت جي صنف کي وڌيڪ وسعت ملي.<ref name="SufisSindh"/><ref name="ClassicalDoha"/> == پڻ ڏسو == * [[دوهو]] * [[سورٺو]] * [[تڻويري دوهو]] * [[بيت]] * [[ڇند وديا]] * [[ماترا]] * [[قافيو]] * [[سنڌي شاعري]] * [[راجستاني ادب]] * [[قاضي قادن]] * [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite journal |title=سنڌي دوهي جي اوسر ۽ ارتقا جو تحقيقي ۽ تنقيدي اڀياس |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-114-evolution-of-sindhi-couplet-doha-a-critical-analysis |language=sd }} * {{cite journal |title=ڪلاسيڪل دوهي جو فني ۽ فڪري جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-146-the-artistic-and-intellectual-study-of-classical-%E2%80%98doho%60 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20261018111316/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25DA%2587%25D9%2586%25D8%25AF%2B%25D9%2588%25D8%25AF%25D9%258A%25D8%25A7 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ڇند وديا] * [https://bhittaipedia.org/research/article/52 شاهه لطيف جي شاعريءَ جا فني گهاڙيٽا] * [https://web.archive.org/web/20251117192220/https://www.holybooks.com/wp-content/uploads/Sufis-of-Sindh.pdf Sufis of Sindh — دوهي ۽ ٻين ڇندن جو مطالعو] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:شاعريءَ جون صنفون]] [[زمرو:ڇند وديا]] [[زمرو:سنڌي ادب]] jbfsz3u0z7f62vjud2u4w9u4alopmka 0 104382 427430 425159 2026-11-03T10:52:38Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427430 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي سوانح نگار، مضمون نگار، تاريخ نويس ۽ ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته اديب (1909ع–1994ع)}} {{Infobox person | name = تيرٿ بسنت | native_name = تيرٿ وسنت | birth_name = تيرٿ ويڙهومل وسنداڻي | birth_date = 1909ع | birth_place = لقمان، [[خيرپور]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death year and age|1994|1909}} | death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | nationality = برطانوي هندستان؛ پوءِ ڀارتي | occupation = اديب، سوانح نگار، مضمون نگار، تاريخ نويس، مترجم، ڊراما نگار، شاعر | language = [[سنڌي ٻولي]]، انگريزي | notable_works = ''ڪنور''، ''چڻنگون''، ''ساهتيه سار''، ''اتهاس درشن''، ''گانڌيجي''، ''جواهر جيوني'' | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1959ع) }} '''تيرٿ بسنت''' يا '''تيرٿ وسنت''' (انگريزي: ''Tirth Basant''؛ 1909ع – 30 سيپٽمبر 1994ع) سنڌي ٻوليءَ جو سوانح نگار، مضمون نگار، تاريخ نويس، مترجم، ڊراما نگار، نقاد ۽ شاعر هو. سندس پورو نالو '''تيرٿ ويڙهومل وسنداڻي''' هو. هن سنڌي ادب ۾ سوانح عمريءَ، تاريخ، مضمون نگاريءَ، ترجمي ۽ آزاد شاعريءَ جي شعبن ۾ ڪم ڪيو.<ref name="SindhianaBasant">{{cite encyclopedia |title=تيرٿ وسنت |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تيرٿ+وسنت |language=sd |access-date=2026-10-17 |archive-date=2026-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261017172637/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AA%25D9%258A%25D8%25B1%25D9%25BF%2B%25D9%2588%25D8%25B3%25D9%2586%25D8%25AA |url-status=dead }}</ref><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> تيرٿ بسنت کي ڀڳت ڪنور رام جي سوانح عمري ''ڪنور'' تي 1959ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو. اهو سنڌي ٻوليءَ لاءِ ساهتيه اڪيڊميءَ جو پهريون انعام هو.<ref name="SahityaAward">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ابتدائي زندگي == تيرٿ بسنت سنڌ جي خيرپور شهر ڀرسان لقمان ۾ ويڙهومل وسنداڻيءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان سوڍا نُک سان واسطو رکندو هو. سندس جنم جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هو '''7 جولاءِ 1909ع''' تي ڄائو، جڏهن ته ٻين سوانحي ماخذن ۾ '''7 سيپٽمبر 1909ع''' ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhianaBasant"/><ref name="SindhuWorld">{{cite web |title=Tirth Basant |website=The Sindhu World |url=https://thesindhuworld.com/tirth-basant/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ننڍپڻ ۾ ئي سندس ماءُ وفات ڪري وئي. ان ڪري سندس پرورش ۽ ابتدائي زندگيءَ تي گهرو حالتن جو اثر پيو. سندس رسمي تعليم محدود رهي، پر هن پنهنجي مطالعي ذريعي انگريزي، سنڌي، فارسي، تاريخ، فلسفي، سياست ۽ اقتصاديات بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. نوجوانيءَ ۾ کيس سير سفر جو شوق پيدا ٿيو. هو ڪراچيءَ ويو ۽ فلمي دنيا ۾ ڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين. پوءِ ايران ۽ عراق جو سفر ڪيائين، جتي عربي ۽ فارسي ٻولين سان واقفيت وڌايائين.<ref name="SindhianaBasant"/> == عملي ۽ سماجي زندگي == تيرٿ بسنت مختلف سماجي، تعليمي ۽ سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو. هو حيدرآباد ميونسپالٽيءَ جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ باغات ڪميٽيءَ جو چيئرمين پڻ رهيو. حيدرآباد جي ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ ۽ ايجوڪيشن ٽرسٽ سان پڻ لاڳاپيل رهيو. هن سنڌ ۾ بالغن جي تعليم، لائبريرين جي قيام ۽ ٻين سماجي ڪمن ۾ حصو ورتو. هاري حقدار تحريڪ سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhianaBasant"/> هن جي دوستن ۽ همعصرن ۾ [[حيدر بخش جتوئي]]، [[چوئٿرام گدواڻي]]، [[وشنداس جڳتياڻي]]، [[ليکراج عزيز]] ۽ [[ڪلياڻ آڏواڻي]] جهڙا نالا شامل هئا.<ref name="QasimRajpar">{{cite web |last=راڄپر |first=قاسم |title=تيرٿ بسنت: عالمي سطح جو سنڌي اديب |website=سنڌي شخصيتون |date=2014-09-28 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2014/09/blog-post_28.html |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ادبي زندگيءَ جي شروعات == تيرٿ بسنت پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات انگريزي مضمونن سان ڪئي. سندس لکڻيون ''Sindh Observer'' ۽ ''Advance India'' جهڙن رسالن ۽ اخبارن ۾ شايع ٿيون. سنڌيءَ ۾ لکڻ لاءِ کيس وشنداس جڳتياڻي ۽ ٻين همعصرن همٿايو. هن سنڌيءَ ۾ ''روشني'' اخبار لاءِ مضمون لکيا ۽ پوءِ ''ڦليلي'' مخزن ۾ پڻ سندس تخليقون شايع ٿيون.<ref name="SindhianaBasant"/> سندس پهريون مضمونن جو مجموعو ''چڻنگون'' 1940ع ۾ شايع ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سوانحي بيانن ۾ ان جي اشاعت 1941ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="QasimRajpar"/> == هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ تيرٿ بسنت ڪجهه عرصو سنڌ ۾ رهيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ابتدا ۾ سنڌ نه ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو هو، پر بدلجندڙ سياسي ۽ سماجي حالتن سبب 1949ع ڌاري ڀارت لڏي ويو ۽ [[اجمير]] ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaBasant"/> ڀارت ۾ رهڻ دوران هن پنهنجي ادبي ڪم کي جاري رکيو ۽ سوانح نگاريءَ، تاريخ، مضمون نگاريءَ ۽ ٻين صنفن ۾ ڪتاب لکيا. == ادبي خدمتون == تيرٿ بسنت جو ادبي ڪم مختلف صنفن تي پکڙيل آهي، پر سندس سوانح عمريون ۽ مضمون خاص طور مشهور ٿيا. موتي لال جوتواڻيءَ کيس گهڻ رخو ۽ گهڻو لکندڙ اديب قرار ڏيندي سندس اهم تصنيفن ۾ ''ڪنور''، ''گانڌيجي''، ''چڻنگون''، ''ساهتيه سار''، ''اتهاس درشن''، ''خوشبو'' ۽ ''سارنگ'' جا نالا ڏنا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === سوانح نگاري === ==== ڪنور ==== {{Main|ڪنور (ڪتاب)}} ''ڪنور'' تيرٿ بسنت جي مشهور سوانح عمري آهي، جيڪا سنڌ جي صوفي راڳي ۽ ڀڳت [[ڀڳت ڪنور رام]] جي زندگيءَ ۽ فن بابت لکيل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب جي اشاعت 1957ع ڄاڻائي آهي، جڏهن ته گجراتي وشوڪوش ۾ 1958ع درج آهي. ڪتاب کي 1959ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GujaratiVishwakoshKanwar">{{cite encyclopedia |title=Kanwar – a biography of Bhagat Kanwar Ram |encyclopedia=Gujarati Vishwakosh |url=https://gujarativishwakosh.org/વિષય/kanwar-a-biography-of-bhagat-kanwar-ram-1885-1939-a-sindhi-sufi-singer-and-poet-by-tirth-basant/ |language=gu |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="SahityaAward"/> ==== جواهر جيوني ==== ''جواهر جيوني'' هندستان جي اڳواڻ [[جواهر لال نهرو]] جي زندگيءَ سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ان جا ٻه ڀاڱا 1941ع ۾ شايع ٿيا ۽ اهو نهروءَ جي آتم ڪٿا جو انگريزيءَ مان آزاد ترجمو هو. ان تي کيس ادبي بورڊ طرفان انعام پڻ مليو.<ref name="SindhianaBasant"/> ==== گانڌيجي ==== ''گانڌيجي'' [[مهاتما گانڌي]] جي زندگيءَ بابت تيرٿ بسنت جي اهم سوانحي تصنيف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب جا ٻه جلد 1972ع ۽ 1978ع ۾ شايع ٿيا. ٻين سوانحي ۽ تنقيدي ماخذن ۾ هن تصنيف جا ٽي ڀاڱا ڄاڻايل آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MolaniPoetry">{{cite book |last=مولاڻي |first=کيمن يو. |title=لاٿم ڪس قلوب تان |chapter=تيرٿ بسنت جي شاعري |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1736/read/61652 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> === مضمون نگاري === تيرٿ بسنت جي ادبي سڃاڻپ ۾ مضمون نگاريءَ کي اهم مقام حاصل آهي. هن ادب، سماج، تاريخ، فلسفي، سياست ۽ انساني زندگيءَ بابت مضمون لکيا. سندس مضمونن جي اهم مجموعن ۾ ''چڻنگون''، ''ساهتيه سار''، ''اتهاس درشن''، ''خوشبو'' ۽ ''سارنگ'' شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ==== چڻنگون ==== ''چڻنگون'' سندس ابتدائي مضمونن جو مجموعو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ڪتاب کي سنڌي ساهت جي صلاحڪار بورڊ ساراهيو ۽ انعام لاءِ چونڊيو. ڪتاب ۾ ڀڳت ڪنور رام جي شهادت بابت مضمون پڻ شامل هو.<ref name="SindhianaBasant"/> ==== ساهتيه سار ==== ''ساهتيه سار'' ادبي مضمونن جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب اهو 1962ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ان جي اشاعت 1961ع ڄاڻائي ٿي. هن ڪتاب تي 1962ع ۾ تيرٿ بسنت کي واٽومل فائونڊيشن طرفان هڪ هزار آمريڪي ڊالر ۽ سونو ٻلو ڏنو ويو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaBasant"/> ==== اتهاس درشن ==== ''اتهاس درشن'' تاريخ بابت سندس مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪو 1964ع ۾ شايع ٿيو. تيرٿ بسنت تاريخ نويسيءَ ۾ تنقيدي انداز اختيار ڪيو. هن آڳاٽن تاريخي ماخذن جي محدوديتن ۽ حڪمرانن جي اثر هيٺ لکيل تاريخن بابت سوال اٿاريا.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="QasimRajpar"/> === تاريخ نويسي === تيرٿ بسنت تاريخي موضوعن تي پڻ ڪتاب لکيا. سندس ''هندي اتهاس'' بابت قاسم راڄپر ڄاڻايو آهي ته اهو لڳ ڀڳ 500 صفحن ۽ 19 بابن تي مشتمل هو. ان ۾ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب بابت پڻ بحث شامل هو.<ref name="QasimRajpar"/> === ناٽڪ نگاري ۽ ترجما === تيرٿ بسنت سنڌي ۽ انگريزيءَ ۾ ناٽڪ لکيا ۽ ترجما ڪيا. هن [[وليم شيڪسپيئر]] جي ناٽڪن جا سنڌي ترجما ڪيا ۽ [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي ناٽڪ ''چترا'' کي پڻ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو. سندس ناٽڪن ۾ ''ميران'' ۽ ''شاعر جو جنازو'' جا نالا ملن ٿا.<ref name="SindhianaBasant"/><ref name="SindhuWorld"/> === شاعري === تيرٿ بسنت آزاد شاعريءَ ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي. کيمن يو. مولاڻيءَ جي تحقيقي مقالي موجب سندس آزاد شاعريءَ جا ٻه مجموعا شايع ٿيا: * ''آواز'' — 1980ع * ''سنسار'' — 1982ع مولاڻيءَ 17 سيپٽمبر 2009ع تي ڀوپال ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ جي تيرٿ بسنت شتابدي سيمينار ۾ سندس شاعريءَ بابت تحقيقي مقالو پيش ڪيو.<ref name="MolaniPoetry"/> == تصنيفون == تيرٿ بسنت جي ڇپيل ڪتابن جي مجموعي تعداد بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. کيمن يو. مولاڻيءَ 33 ڪتاب ڄاڻايا آهن، جڏهن ته ٻين سوانحي بيانن ۾ 30 کان وڌيڪ يا 40 کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="MolaniPoetry"/><ref name="SindhuWorld"/> هيٺ سندس اهم تصنيفن جي فهرست ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''تيرٿ بسنت جون اهم تصنيفون''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڪتاب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | صنف يا موضوع ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | وضاحت |- | style="background:#EDF5FC;" | 1940ع | '''چڻنگون''' | مضمون | ڪجهه ماخذن ۾ 1941ع |- | style="background:#EAF6F0;" | 1941ع | '''جواهر جيوني''' | سوانح عمري / ترجمو | ٻه ڀاڱا |- | style="background:#FFF0D9;" | 1957ع | '''ڪنور''' | سوانح عمري | 1959ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام؛ ڪجهه ماخذن ۾ اشاعت 1958ع |- | style="background:#F3EDFA;" | 1962ع | '''ساهتيه سار''' | ادبي مضمون | ڪجهه ماخذن ۾ 1961ع |- | style="background:#EDF5FC;" | 1964ع | '''اتهاس درشن''' | تاريخي مضمون | تاريخ نويسيءَ بابت |- | style="background:#EAF6F0;" | 1972ع، 1978ع | '''گانڌيجي''' | سوانح عمري | جلدن جي تعداد بابت ماخذن ۾ اختلاف |- | style="background:#FFF0D9;" | 1978ع | '''خوشبو''' | مضمون | ادبي ۽ فڪري مضمون |- | style="background:#F3EDFA;" | 1979ع | '''سارنگ''' | مضمون | ادبي مضمون |- | style="background:#EDF5FC;" | 1980ع | '''آواز''' | آزاد شاعري | شاعريءَ جو مجموعو |- | style="background:#EAF6F0;" | 1982ع | '''سنسار''' | آزاد شاعري | شاعريءَ جو مجموعو |- | style="background:#FFF0D9;" | نامعلوم | '''هندي اتهاس''' | تاريخ | هندستان جي تاريخ بابت |- | style="background:#F3EDFA;" | نامعلوم | '''ميران''' | ناٽڪ | ميران ٻائيءَ بابت |- | style="background:#EDF5FC;" | نامعلوم | '''شاعر جو جنازو''' | ناٽڪ | سماجي طنز |- | style="background:#EAF6F0;" | نامعلوم | '''وسنت ورکا''' | سفرنامو | سير سفر بابت |} فهرست موتي لال جوتواڻيءَ، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، کيمن يو. مولاڻيءَ ۽ ٻين سوانحي ماخذن مان مرتب ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaBasant"/><ref name="MolaniPoetry"/><ref name="QasimRajpar"/> == ادبي اسلوب ۽ فڪر == تيرٿ بسنت جي نثر ۾ تاريخي شعور، عقليت پسندي، تنقيدي سوچ ۽ سماجي مسئلن بابت دلچسپي نمايان هئي. هن سوانح نگاريءَ ۾ شخصيتن جي زندگيءَ کي تاريخي ۽ سماجي پسمنظر سان گڏ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس مضمونن ۾ ادب، فلسفي، تاريخ ۽ انساني زندگيءَ بابت مختلف موضوع ملن ٿا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس عبارت ۾ مخصوص اسلوب، تازگي ۽ فڪري شائستگي موجود هئي.<ref name="SindhianaBasant"/> == انعام ۽ اعزاز == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#285B78;color:#FFFFFF;padding:11px;" | '''تيرٿ بسنت جا اهم ادبي اعزاز''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | اعزاز ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سبب |- | style="background:#EAF6F0;" | 1959ع | '''[[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]''' | ''ڪنور'' جي سوانح عمري |- | style="background:#EDF5FC;" | 1962ع | واٽومل فائونڊيشن انعام | ''ساهتيه سار'' |- | style="background:#FFF0D9;" | 1979ع | ساهتيه ڪلا پريشد، دهلي | سنڌي ادب ۾ خدمتون |- | style="background:#F3EDFA;" | سال غيرتصديق ٿيل | ساڌو ٽي. ايل. واسواڻي اعزاز | ادبي ۽ سماجي خدمتون |} ساهتيه اڪيڊميءَ جي انعام جي سال ۽ ڪتاب بابت سرڪاري تصديق موجود آهي.<ref name="SahityaAward"/> ٻين اعزازن جا تفصيل انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ درج آهن.<ref name="SindhianaBasant"/> == آخري زندگي ۽ وفات == تيرٿ بسنت پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ادبي ڪم ۽ مطالعي ۾ گذاريو. ڀارت ۾ رهڻ دوران هو اجمير، دهلي ۽ ٻين شهرن سان لاڳاپيل رهيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب آخري عمر ۾ هو بڙودا جي ٻڍا آشرم ۾ پڻ رهيو. پوءِ سندس ويجها عزيز کيس ممبئي وٺي ويا، جتي 30 سيپٽمبر 1994ع تي وفات ڪيائين.<ref name="SindhianaBasant"/> == ادبي ورثو == تيرٿ بسنت سنڌي ادب ۾ سوانح نگاريءَ، تاريخي مضمون نگاريءَ ۽ ترجمي جي حوالي سان اهم مقام رکي ٿو. سندس ڪتاب ''ڪنور'' کي سنڌي ٻوليءَ لاءِ پهريون ساهتيه اڪيڊمي انعام ملڻ سندس ادبي سڃاڻپ جو اهم پهلو آهي. هن مختلف موضوعن تي لکڻ سان سنڌي نثر جي دائري کي وسعت ڏني. سندس ڪم ۾ سوانح، تاريخ، فلسفو، سماج، ناٽڪ ۽ شاعري شامل آهن. 2009ع ۾ سندس جنم جي سؤ سالن جي مناسبت سان ڀوپال ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ طرفان سيمينار منعقد ٿيو، جنهن ۾ سندس ادبي خدمتن جو جائزو ورتو ويو.<ref name="MolaniPoetry"/> == پڻ ڏسو == * [[ڪنور (ڪتاب)]] * [[ڀڳت ڪنور رام]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي سوانح نگاري]] * [[سنڌي نثر]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[حيدر بخش جتوئي]] * [[جواهر لال نهرو]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[خيرپور]] * [[اجمير]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite encyclopedia |title=تيرٿ وسنت |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تيرٿ+وسنت |language=sd |access-date=2026-10-17 |archive-date=2026-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261017172637/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AA%25D9%258A%25D8%25B1%25D9%25BF%2B%25D9%2588%25D8%25B3%25D9%2586%25D8%25AA |url-status=dead }} * {{cite book |last=مولاڻي |first=کيمن يو. |title=لاٿم ڪس قلوب تان |chapter=تيرٿ بسنت جي شاعري |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1736/read/61652 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تيرٿ+وسنت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — تيرٿ وسنت] {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.sindhsalamat.com/book/1736/read/61652 تيرٿ بسنت جي شاعري — کيمن يو. مولاڻي] * [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي — انعام يافته ڪتابن جي فهرست] * [https://thesindhuworld.com/tirth-basant/ The Sindhu World — Tirth Basant] * [https://sindhipeoples.blogspot.com/2014/09/blog-post_28.html تيرٿ بسنت — قاسم راڄپر] [[زمرو:1909ع جا جنم]] [[زمرو:1994ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي سوانح نگار]] [[زمرو:سنڌي مضمون نگار]] [[زمرو:سنڌي تاريخ نويس]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته سنڌي اديب]] [[زمرو:خيرپور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي اديب]] 2f2c7os3sw8ve1a4fjnb4ztf25edls1 0 104384 427377 426458 2026-11-03T07:21:37Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427377 wikitext text/x-wiki {{Short description|1038هه ۾ محمد رضا ٺٽويءَ جو مرتب ڪيل شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي ملفوظات ۽ ڪلام بابت فارسي ڪتاب}} {{Infobox book | name = بيان العارفين | title = بيان العارفين و تنبيه الغافلين | author = [[محمد رضا ٺٽوي|ميان محمد رضا بن عبدالواسع، عرف مير دريائي ٺٽوي]] | language = [[فارسي ٻولي]]؛ سنڌي بيتن سميت | country = [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]] | genre = [[ملفوظات]]، صوفي تذڪرو، سنڌي ڪلاسيڪي ادب | subject = [[شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري]] جي زندگي، تعليمات، ڪلام ۽ نسب | written = [[1038ھ]] (1628ع–1629ع) | translator = عبدالرحمان بن محمد ملوڪ؛ مخدوم عبدالصمد نورنگپوٽو؛ ڊاڪٽر عبدالغفار سومرو | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] (جديد سنڌي ڇاپو) | pub_date = 2007ع (سنڌي ادبي بورڊ جو ڇاپو) }} '''بيان العارفين'''، جنهن جو مڪمل عنوان '''بيان العارفين و تنبيه الغافلين''' (انگريزي: ''Bayan al-Arifin wa Tanbih al-Ghafilin'') آهي، سترهين صدي عيسويءَ جو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ڪتاب آهي، جنهن ۾ سنڌ جي صوفي بزرگ ۽ شاعر [[شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري]] جا ارشاد، [[ملفوظات]]، صوفياڻيون تعليمات، سنڌي بيت ۽ زندگيءَ جا احوال محفوظ ڪيا ويا آهن. ڪتاب جو مؤلف [[محمد رضا ٺٽوي|ميان محمد رضا بن عبدالواسع، عرف مير دريائي ٺٽوي]] هو، جيڪو شاهه ڪريم جي مريدن مان هو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaBayan">{{cite encyclopedia |title=بيان العارفين |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيان+العارفين |language=sd |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ڪتاب جي تصنيف جو هجري سال '''1038هه''' ڄاڻايل آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب اهو رجب 1038هه ۾ مڪمل ٿيو. عيسوي تاريخ بابت ماخذن ۾ 1628ع، 1629ع ۽ 1630ع جا مختلف سال ملن ٿا.<ref name="SindhianaBayan"/><ref name="SufisSindh">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Sufis of Sindh |publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting |location=New Delhi |language=en |url=https://www.holybooks.com/wp-content/uploads/Sufis-of-Sindh.pdf |access-date=2026-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251117192220/https://www.holybooks.com/wp-content/uploads/Sufis-of-Sindh.pdf |archive-date=2025-11-17 |url-status=dead }}</ref> == نالو ۽ معنيٰ == «بيان العارفين» عربي اصطلاح آهي، جنهن جو مفهوم «عارفن جو بيان» يا «عارفن جون ڳالهيون» آهي. مڪمل عنوان «بيان العارفين و تنبيه الغافلين» ۾ «تنبيه الغافلين» جو مطلب «غافلن کي خبردار ڪرڻ» آهي. ڪتاب جو عنوان ان جي صوفياڻي ۽ اخلاقي نوعيت سان مطابقت رکي ٿو. ان ۾ روحاني تعليمات، نصيحتون، ارشاد، توحيد ۽ معرفت سان لاڳاپيل مضمون شامل آهن.<ref name="BayanIntroduction">{{cite web |title=Bayaan-ul-Arifeen |website=Adabiyat-e-Sindh |url=https://adabiyat-e-sindh.blogspot.com/2010/01/bayaan-ul-arifeen.html |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == مؤلف == {{Main|محمد رضا ٺٽوي}} ميان محمد رضا بن عبدالواسع، عرف مير دريائي ٺٽوي، سنڌ جي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ فارسي دان، شاعر ۽ صوفي هو. هو شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جو مريد ۽ سندس ملفوظات جو مرتب هو. شاهه ڪريم جي وفات کان پوءِ هن سندس ارشادن، ڪلام ۽ زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪري فارسي ڪتاب جي صورت ۾ مرتب ڪيو.<ref name="SindhianaBayan"/><ref name="SufisSindh"/> ڪتاب ۾ شاهه ڪريم بابت اهڙا احوال پڻ محفوظ آهن، جيڪي مؤلف کي سندس صحبت، مريدن ۽ لاڳاپيل ماڻهن کان مليا هئا. == تصنيف جو تاريخي پسمنظر == شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ وارو سنڌ جو صوفي شاعر ۽ روحاني بزرگ هو، جنهن جي وفات 1032هه/1623ع ۾ ٿي. سندس وفات کان ڪجهه سال پوءِ محمد رضا ٺٽويءَ سندس ڪلام، ملفوظات ۽ احوال کي مرتب ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڪتاب '''رجب 1038هه''' ۾، شاهه ڪريم جي گادي نشين سيد دين محمد شاهه جي زماني ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="SindhianaBayan"/> === تصنيف جي سال بابت اختلاف === مختلف تاريخي ۽ ادبي ماخذن ۾ ڪتاب جي تصنيف جو عيسوي سال مختلف ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:11px;" | '''بيان العارفين جي تصنيف جي تاريخ بابت ماخذ''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ماخذ ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڄاڻايل تاريخ ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | وضاحت |- | style="background:#EAF4FC;" | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | رجب 1038هه / 1628ع | هجري تاريخ ڄاڻايل |- | style="background:#EAF6F0;" | ڊاڪٽر عبدالغفار سومري جي مقدمي بابت دستياب متن | 1038هه / 1629ع | شاهه ڪريم جي وفات کان ڇهه سال پوءِ |- | style="background:#FFF0D9;" | موتي لال جوتواڻي، ''Sufis of Sindh'' | 1630ع | تصنيف جو متبادل عيسوي سال |} رجب 1038هه جي هجري تاريخ کي عيسوي ڪئلينڊر ۾ تبديل ڪرڻ سان 1629ع جو سال ملي ٿو. انهيءَ ڪري 1038هه/1628ع جي صورت ۾ ڏنل تاريخ کي ڪئلينڊري مطابقت جي لحاظ کان ٻيهر جانچڻ ضروري آهي.<ref name="SindhianaBayan"/><ref name="BayanIntroduction"/><ref name="SufisSindh"/> == ڪتاب جي بناوت == ''بيان العارفين'' هڪ مقدمي، ستن فصلن ۽ خاتمي تي مشتمل آهي.<ref name="SufisSindh"/> ڪتاب ۾ شاهه ڪريم جي زندگيءَ، روحاني تعليمات، مريدن کي ڪيل نصيحتن ۽ مختلف مجلسن ۾ بيان ڪيل ارشادن جو احوال ڏنو ويو آهي. === مقدمو === مقدمي ۾ ڪتاب لکڻ جو مقصد، شاهه ڪريم جي روحاني حيثيت ۽ سندس تعليمات کي محفوظ ڪرڻ جي ضرورت بيان ٿيل آهي. مؤلف پنهنجي بيان موجب شاهه ڪريم جي ارشادن، حڪايتن، ڪرامتن ۽ سنڌي بيتن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="BayanIntroduction"/> === ست فصل === ڪتاب جي ستن فصلن ۾ صوفياڻي تعليمات، اخلاقي هدايتن ۽ شاهه ڪريم سان لاڳاپيل واقعن کي بيان ڪيو ويو آهي. انهن ۾ توحيد، عبادت، عاجزي، محبت، روحاني تربيت، معرفت ۽ مريدن جي اصلاح جهڙا موضوع ملن ٿا.<ref name="SufisSindh"/><ref name="BayanIntroduction"/> === خاتمو ۽ نسب نامو === ڪتاب جي آخري حصي ۾ شاهه عبدالڪريم جي خاندان، اولاد ۽ نسب بابت معلومات ڏنل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ خاص طور ڄاڻايو آهي ته ڪتاب جي ضميمي ۾ شاهه ڪريم جي نسب جو احوال موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر عبدالغفار سومري جي مقدمي بابت دستياب متن موجب ڪتاب ۾ شاهه ڪريم جي اولاد ۽ روحاني جانشينيءَ جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="BayanIntroduction"/> == شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جو ڪلام == {{Main|شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ وارو}} ''بيان العارفين'' سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ شاهه عبدالڪريم جا سنڌي بيت فارسي نثر سان گڏ محفوظ ٿيل آهن. شاهه ڪريم جي شاعريءَ ۾ توحيد، روحاني محبت، انساني عاجزي، نفس جي اصلاح ۽ سنڌي لوڪ داستانن سان لاڳاپيل صوفياڻا موضوع ملن ٿا.<ref name="SufisSindh"/><ref name="SayedThesis">{{cite thesis |last=Sayed |first=Durreshahwar |title=The Poetry of Shah Abd al-Latif: Its Indian and Persian Aspects |year=1984 |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/The_Poetry_of_Shah_Abd_Al-Latif__Its_Indian_and_Persian_Aspects-1.pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> هن ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل ڪلام ذريعي شاهه ڪريم جي شاعريءَ جي فڪر، ٻولي ۽ ادبي هيئت بابت تحقيق ڪئي وئي آهي. === سنڌي لوڪ داستانن جا اشارا === شاهه ڪريم جي بيتن ۾ سنڌ جي لوڪ داستانن سان لاڳاپيل ڪردارن ۽ واقعن جا اشارا ملن ٿا. انهن ۾ [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[ليلا چنيسر]] ۽ [[سهڻي ميهار]] جا داستان شامل آهن. ڊاڪٽر درشهوار سيد پنهنجي تحقيقي مطالعي ۾ شاهه ڪريم جي شاعريءَ ۾ انهن داستانن جي صوفياڻي استعمال تي بحث ڪيو آهي.<ref name="SayedThesis"/> === قاضي قادن جي ڪلام سان تعلق === {{Main|قاضي قادن}} ''بيان العارفين'' ۾ شاهه ڪريم کان سواءِ اڳوڻي سنڌي شاعر [[قاضي قادن]] جا ڪجهه بيت پڻ محفوظ ٿيا آهن. سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت مطالعي ۾ هن ڪتاب کي قاضي قادن جي قديم سنڌي بيتن جي تحريري شاهديءَ طور پڻ اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="SindhiScriptHistory">{{cite web |title=سنڌي رسم الخط بابت مقالا ۽ مضمون |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://library.sindhila.org/book/40/read/1264 |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> مختلف ڇاپن ۽ محققن وٽ بيتن جي تعداد ۽ نسبت بابت اختلاف ملي سگهن ٿا، تنهنڪري ڪنهن مخصوص تعداد کي اصل نسخي ۽ تحقيقي تدوين جي ڀيٽ کان سواءِ قطعي نه سمجهڻ گهرجي. == شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي نسب بابت اهميت == {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} ''بيان العارفين'' شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي خانداني سلسلي بابت پڻ اهم ماخذ آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي خاندان جو نسب شاهه ڪريم سان ڳنڍيل آهي. ڪتاب ۾ موجود شاهه ڪريم جي خانداني احوال کي بعد وارن محققن نسب نامن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو. ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي پنهنجي ''مقدمه لطيفي'' ۾ ''بيان العارفين'' کي شاهه ڪريم جي تفصيلي احوال جو اهم ماخذ قرار ڏنو آهي.<ref name="DaudpotaMuqaddima">{{cite book |last=دائودپوٽو |first=عمر بن محمد |author-link=عمر بن محمد دائودپوٽو |title=مقدمه لطيفي |chapter=فصل پهريون |url=https://wikisource.org/wiki/مقدمہ_لطيفي/فصل_1 |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == سنڌي ترجما ۽ اشاعتون == ''بيان العارفين'' جو اصل متن فارسيءَ ۾ هو، پر وقت گذرڻ سان ان جا سنڌي ترجما، چونڊ ڪلام ۽ تحقيقي ڇاپا شايع ٿيا. === اوائلي سنڌي ترجمو === موتي لال جوتواڻيءَ جي ''Sufis of Sindh'' موجب عبدالرحمان بن محمد ملوڪ 1798ع ۾ ڪتاب جو سنڌي ترجمو ڪيو.<ref name="SufisSindh"/> === 1874ع وارو ڇاپو === 1874ع ۾ مخدوم عبدالصمد نورنگپوٽي پراڻي سنڌي ترجمي ۾ ترميمون ڪري بمبئيءَ مان ڇپايو. هن اشاعت سان شاهه ڪريم جي تعليمات ۽ ڪلام سنڌي پڙهندڙن تائين وڌيڪ پهتا.<ref name="SufisSindh"/> === مرزا قليچ بيگ جي تدوين === {{Main|مرزا قليچ بيگ}} 1904ع ۾ [[مرزا قليچ بيگ]] ''رسالو ڪريمي'' جي نالي سان شاهه ڪريم جي بيتن جي تدوين ڪئي. هن مختلف دستياب نسخن جي ڀيٽ ذريعي ڪلام کي مرتب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="SufisSindh"/> === ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي جي تحقيق === {{Main|عمر بن محمد دائودپوٽو}} ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي 1935ع ۾ ''بيان العارفين'' جي هڪ اهم نسخي تائين رسائي حاصل ڪئي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب اهو نسخو دڙي شهر جي حڪيم سيد احمد شاهه وٽ موجود هو. دائودپوٽي بلڙيءَ جي گادي نشين سيد غلام حيدر شاهه جي مدد سان نسخي جي ڀيٽ ۽ تحقيق ڪئي. 1937ع ۾ سندس مرتب ڪيل ''شاهه ڪريم بلڙيءَ واري جو ڪلام'' شايع ٿيو، جنهن ۾ بيتن جي معنيٰ ۽ تشريح پڻ شامل هئي.<ref name="SindhianaBayan"/> === ڊاڪٽر عبدالغفار سومري جو مڪمل ترجمو === {{Main|عبدالغفار سومرو}} ڊاڪٽر عبدالغفار سومري ''بيان العارفين'' جو مڪمل سنڌي ترجمو، تحقيق ۽ تشريح تيار ڪئي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب اهو ترجمو 2002ع ۾ اوقاف کاتي جي سهڪار سان شايع ٿيو ۽ 2007ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ ان جو ٻيو ڇاپو پڌرو ڪيو.<ref name="SindhianaBayan"/> سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري اشاعتي فهرست ۾ 2007ع لاءِ ''بيان العارفين و تنبيه الغافلين''، محمد رضا بن عبدالواسع ۽ ڊاڪٽر عبدالغفار سومري جي نالن سان درج آهي.<ref name="SAB2007">{{cite web |title=Year Wise Publications |website=Sindhi Adabi Board |publisher=Sindhi Adabi Board |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> === اهم ترجمن ۽ ڇاپن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بيان العارفين: ترجما، تدوينون ۽ ڇاپا''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | عالم يا مرتب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڪم |- | style="background:#EAF4FC;" | 1038هه / 1629ع | محمد رضا ٺٽوي | فارسي اصل جي تاليف |- | style="background:#EAF6F0;" | 1798ع | عبدالرحمان بن محمد ملوڪ | سنڌي ترجمو |- | style="background:#FFF0D9;" | 1874ع | مخدوم عبدالصمد نورنگپوٽو | سنڌي ترجمي جي ترميم ۽ اشاعت |- | style="background:#F3EDFA;" | 1904ع | مرزا قليچ بيگ | ''رسالو ڪريمي'' جي تدوين |- | style="background:#EAF4FC;" | 1937ع | ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو | ''شاهه ڪريم بلڙيءَ واري جو ڪلام'' جي تحقيقي اشاعت |- | style="background:#EAF6F0;" | 1963ع | ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي | ''ڪريم جو ڪلام'' جي تدوين |- | style="background:#FFF0D9;" | 2002ع | ڊاڪٽر عبدالغفار سومرو | مڪمل سنڌي ترجمو ۽ تحقيق |- | style="background:#F3EDFA;" | 2007ع | سنڌي ادبي بورڊ | مڪمل سنڌي ترجمي جو ٻيو ڇاپو |} مٿين تاريخوار فهرست ۾ اصل فارسي تصنيف، مڪمل سنڌي ترجما ۽ شاهه ڪريم جي چونڊ ڪلام جون تحقيقي تدوينون شامل آهن؛ اهي سڀ هڪجهڙي نوعيت جون اشاعتون نه آهن.<ref name="SufisSindh"/><ref name="SindhianaBayan"/><ref name="SAB2007"/> == سنڌي ادب ۾ اهميت == ''بيان العارفين'' سنڌي ادب ۽ تصوف جي تاريخ ۾ ڪيترن ئي سببن ڪري اهم آهي. پهريون، هيءُ شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي زندگيءَ ۽ تعليمات جو نسبتاً اوائلي ماخذ آهي. ٻيو، هن ۾ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جا اهڙا بيت محفوظ آهن، جيڪي سترهين صديءَ کان اڳ ۽ ان جي آس پاس جي سنڌي ٻوليءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ٽيون، ڪتاب ۾ فارسي نثر ۽ سنڌي شاعريءَ جو گڏيل استعمال ان دور جي علمي ۽ لساني ماحول جي شاهدي ڏئي ٿو. چوٿون، ڪتاب شاهه ڪريم جي خاندان، روحاني سلسلي ۽ بعد ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي نسب بابت تاريخي مطالعي لاءِ مددگار آهي.<ref name="SindhianaBayan"/><ref name="DaudpotaMuqaddima"/><ref name="SindhiScriptHistory"/> == پڻ ڏسو == * [[شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ وارو]] * [[محمد رضا ٺٽوي]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[قاضي قادن]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[عبدالغفار سومرو]] * [[ميمڻ عبدالمجيد سنڌي]] * [[سنڌي ڪلاسيڪي شاعري]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] * [[فارسي ادب]] * [[ملفوظات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=محمد رضا بن عبدالواسع |title=بيان العارفين و تنبيه الغافلين |translator=ڊاڪٽر عبدالغفار سومرو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2007 |language=sd }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Sufis of Sindh |publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting |location=New Delhi |language=en }} * {{cite book |last=دائودپوٽو |first=عمر بن محمد |title=شاهه ڪريم بلڙيءَ واري جو ڪلام |year=1937 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيان+العارفين انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — بيان العارفين] {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.rekhta.org/ebooks/bayan-ul-arifeen-wa-tanbeeh-ul-ghafileen-mohammad-raza-bin-abdul-wasey-ebooks?lang=ur ريخته — بيان العارفين و تنبيه الغافلين، 2007ع] * [https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ سنڌي ادبي بورڊ — اشاعتي فهرست] * [https://wikisource.org/wiki/مقدمہ_لطيفي/فصل_1 مقدمه لطيفي — شاهه ڪريم جو تاريخي احوال] * [https://web.archive.org/web/20251117192220/https://www.holybooks.com/wp-content/uploads/Sufis-of-Sindh.pdf Sufis of Sindh — موتي لال جوتواڻي] [[زمرو:فارسي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ادب جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ڪلاسيڪي ادب]] [[زمرو:تصوف بابت ڪتاب]] [[زمرو:ملفوظات]] [[زمرو:17هين صديءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]] ps93x050v3fd0fdkv62o0iki7fow87m 0 104388 427378 422451 2026-11-03T07:30:32Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427378 wikitext text/x-wiki {{Short description|آنند کيماڻيءَ جي روايت مخالف سنڌي شاعريءَ جو مجموعو، 1974ع}} {{Infobox book | name = بيمار پيڙهي | title = بيمار پيڙهي | author = [[آنند کيماڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[جديد شاعري]]، روايت مخالف شاعري | pub_date = 1974ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | subject = جديد سنڌي شاعريءَ جا تجربا }} '''بيمار پيڙهي''' (انگريزي: ''Beemaar Peerhee'') سنڌي اديب، شاعر ۽ نقاد [[آنند کيماڻي]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جيڪو 1974ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب جو تعلق سنڌي ادب ۾ جديديت ۽ روايت مخالف شاعريءَ جي تجربن سان آهي. موتي لال جوتواڻيءَ هن مجموعي کي انگريزي اصطلاح ''Anti-poetry''، يعني روايت مخالف شاعريءَ جو مجموعو قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaKhemani">{{cite encyclopedia |title=آنند کيماڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آنند+کيماڻي |language=sd |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''بيمار پيڙهي'' سنڌي شاعريءَ ۾ انهن تجربن سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ روايتي شاعراڻي ٻولي، هيئت ۽ جمالياتي اميدن کان هٽي لکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ان جي ادبي قدر ۽ سماجي مناسبت بابت نقادن جون مختلف رايا آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GehaniGlance">{{cite web |last=Gehani |first=Mohan |title=Sindhi Literature – A Glance |website=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/sindhiliterature_mohangehani.pdf |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ليکڪ == {{Main|آنند کيماڻي}} آنند کيماڻي سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناول نگار، نقاد، شاعر ۽ مترجم آهي. هو 9 سيپٽمبر 1933ع تي سنڌ جي نوشهري فيروز ضلعي ۾ سڌوجا نالي وسنديءَ ۾ پيدا ٿيو. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت لڏي ويو. کيماڻيءَ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڀارتي پارليامينٽ جي اداري ۾ ملازمت ڪئي ۽ 1991ع ۾ سرڪاري ملازمت مان رٽائر ٿيو. سندس ادبي ڪم ۾ ڪهاڻيون، ناول، شاعري، تنقيد، ترجما ۽ آتم ڪٿا شامل آهن. سندس ڪتابن ۾ ''لچي'' (1965ع)، ''چيتنا'' (1967ع)، ''ساهتيه جا سڌانت'' (1969ع)، ''هڪ شخص جي واسنا'' (1970ع)، ''بيمار پيڙهي'' (1974ع) ۽ ''شمشان گهاٽ وٽان لنگهندي'' (1985ع) شامل آهن.<ref name="SindhianaKhemani"/> == اشاعت ۽ ادبي پسمنظر == ''بيمار پيڙهي'' 1974ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن هندستان ۾ سنڌي ادب جي جديديت پسند تحريڪن ۽ نون ادبي تجربن بابت بحث جاري هو. ويهين صديءَ جي 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن ۾ سنڌي شاعريءَ ۾ روايتي وزن، قافيي، تشبيهن ۽ موضوعن کان مختلف انداز اختيار ڪرڻ جا تجربا ٿيا. انهن ۾ آزاد نظم، نثري نظم ۽ روايت مخالف شاعريءَ جا رجحان پڻ شامل هئا. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ان دور جي روايت مخالف شاعريءَ تي مغربي ادبي رجحانن جو اثر هو. هن اهڙن تجربن جي هندستاني سماجي زندگيءَ سان لاڳاپي بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> == روايت مخالف شاعري == {{Main|روايت مخالف شاعري}} روايت مخالف شاعري، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Anti-poetry'' چيو ويندو آهي، جديد شاعريءَ جو اهڙو رجحان آهي، جيڪو روايتي شاعراڻي ٻولي، بلند آہنگ اظهار، مقرر تشبيهن ۽ شاعريءَ بابت قائم ٿيل اميدن کي سوال هيٺ آڻي ٿو. اهڙي شاعريءَ ۾ عام ڳالهه ٻولهه، روزمرهه جا لفظ، طنز، غيررومانوي منظر ۽ ڪڏهن ڄاڻي واڻي غيرشاعراڻي محسوس ٿيندڙ اظهار استعمال ٿي سگهي ٿو. روايت مخالف شاعريءَ جو مطلب شاعريءَ جو مڪمل انڪار نه، پر شاعريءَ جي روايتي تعريفن ۽ اظهار جي طريقن سان تجربو ڪرڻ آهي. === بيمار پيڙهيءَ جو صنفي تعارف === موتي لال جوتواڻيءَ ''بيمار پيڙهي'' کي روايت مخالف نظمن جو مجموعو ڄاڻايو آهي. تنهنڪري ڪتاب کي سنڌي شاعريءَ ۾ ان رجحان جي مطالعي لاءِ هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> بهرحال، ڪتاب جي مڪمل متن جي دستيابيءَ کان سواءِ ان ۾ شامل هر نظم جي هيئت، ٻولي، موضوع ۽ فني بناوت بابت قطعي نتيجو ڏيڻ مناسب نه آهي. == تنقيدي موٽ == === موتي لال جوتواڻيءَ جي راءِ === موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''بيمار پيڙهي'' کي روايت مخالف شاعريءَ جو مجموعو قرار ڏنو. هن جي تنقيدي راءِ موجب 1960ع ۽ 1970ع جي ڏهاڪن ۾ ڪجهه حلقن اندر رائج اهڙي شاعري مغرب مان ورتل ادبي فيشنن ۽ رجحانن جي نمائندگي ڪندي هئي. جوتواڻيءَ جو خيال هو ته ان قسم جا تجربا هندستاني زندگيءَ جي بنيادي سماجي حقيقتن سان گهڻو تعلق نه رکندا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ جوتواڻيءَ جي ادبي تنقيد آهي؛ ان کي ڪتاب جي قدر بابت سڀني محققن جو گڏيل فيصلو نه سمجهڻ گهرجي. === موهن گهاڻيءَ جو جائزو === سنڌي اديب ۽ نقاد موهن گهاڻيءَ پنهنجي مقالي ''Sindhi Literature – A Glance'' ۾ آنند کيماڻيءَ جي جديد ادبي تجربن تي بحث ڪيو آهي. گهاڻيءَ موجب کيماڻي جديد تنقيدي نظرين، خاص طور متن جي ڀڃ ڊاهه واري نظريي، کان واقف هو. هن پنهنجي ناولن ۾ قائم ٿيل سماجي قدرن ۽ ادارن جي خلاف باغياڻو انداز اختيار ڪيو. گهاڻيءَ کيماڻيءَ جي روايت مخالف شاعريءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، پر سندس خيال ۾ ان شاعريءَ کي محدود ادبي قبوليت ملي. ان جي باوجود هن اهڙن تجربن کي سنڌي ادب جي تنوع ۾ اضافي طور تسليم ڪيو.<ref name="GehaniGlance"/> == ادبي اهميت == ''بيمار پيڙهي'' جي اهميت ان ڪري آهي جو اهو 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي شاعريءَ اندر روايت مخالف ادبي تجربن جو هڪ دستاويزي مثال آهي. هن مجموعي بابت موجود تنقيدي حوالا سنڌي جديديت جي مطالعي ۾ ٻه سوال سامهون آڻين ٿا: هڪ طرف نون ادبي طريقن ۽ اظهار جي آزاديءَ جي اهميت، ۽ ٻئي طرف انهن تجربن جو مقامي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ سان تعلق. جوتواڻيءَ ۽ گهاڻيءَ جي راءِ مان معلوم ٿئي ٿو ته آنند کيماڻيءَ جي اهڙي شاعري ادبي تنقيد ۾ بحث جو موضوع رهي آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GehaniGlance"/> == آنند کيماڻيءَ جي ادبي ڪم ۾ مقام == ''بيمار پيڙهي'' کيماڻيءَ جي ادبي سفر جي ان دور سان تعلق رکي ٿو، جڏهن هو ڪهاڻيون، تنقيد ۽ ناول پڻ لکي رهيو هو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''آنند کيماڻيءَ جون چونڊ تصنيفون''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڪتاب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | صنف |- | style="background:#EAF4FC;" | 1965ع | لچي | ڪهاڻيون |- | style="background:#EAF6F0;" | 1967ع | چيتنا | تنقيد |- | style="background:#F3EDFA;" | 1969ع | ساهتيه جا سڌانت | تنقيد |- | style="background:#FFF0D9;" | 1970ع | هڪ شخص جي واسنا | ناول |- | style="background:#D9F0E5;font-weight:bold;" | 1974ع | '''بيمار پيڙهي''' | '''روايت مخالف شاعري''' |- | style="background:#EDF5FC;" | 1976ع | نومبر جي آخرين رات | ڪهاڻيون |- | style="background:#F5EDF4;" | 1985ع | شمشان گهاٽ وٽان لنگهندي | شاعري |} مٿين فهرست جا عنوان، سال ۽ صنفون انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي آنند کيماڻيءَ بابت داخلا مان ورتل آهن.<ref name="SindhianaKhemani"/> == ڪتابياتي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#285B78;color:#FFFFFF;padding:11px;" | '''بيمار پيڙهي: ڪتابياتي تفصيل''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | خصوصيت ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | تفصيل |- | style="background:#EAF4FC;" | ڪتاب | بيمار پيڙهي |- | style="background:#EAF6F0;" | رومن عنوان | ''Beemaar Peerhee'' |- | style="background:#FFF0D9;" | ليکڪ | آنند کيماڻي |- | style="background:#F3EDFA;" | اشاعت | 1974ع |- | style="background:#EDF5FC;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#F5EDF4;" | صنف | شاعري؛ روايت مخالف شاعري |- | style="background:#EAF4FC;" | ناشر | تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي |- | style="background:#EAF6F0;" | اشاعت جو هنڌ | تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي |- | style="background:#FFF0D9;" | صفحا | تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي |} == پڻ ڏسو == * [[آنند کيماڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[جديد سنڌي شاعري]] * [[روايت مخالف شاعري]] * [[آزاد نظم]] * [[نثري نظم]] * [[ادبي جديديت]] * [[سنڌي ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite web |last=Gehani |first=Mohan |title=Sindhi Literature – A Glance |website=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/sindhiliterature_mohangehani.pdf |format=PDF |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آنند+کيماڻي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — آنند کيماڻي] {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.sindhisangat.com/images/sindhiliterature_mohangehani.pdf سنڌي ادب جو جائزو — موهن گهاڻي] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Anand%20Khemani وڪيميڊيا ڪامنز — آنند کيماڻيءَ جون تصويرون ڳوليو] [[زمرو:1974ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:جديد سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي جديد شاعري]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:آنند کيماڻي]] p10unbxozd1ndt7c87k5dffnhjbumkw 0 104389 427370 422452 2026-11-03T06:48:05Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427370 wikitext text/x-wiki {{Short description|لعل پشپ جي مجموعي ادارت هيٺ 1975ع ۾ شايع ٿيل سنڌي مختصر ڪهاڻين جو مجموعو}} {{Infobox book | name = بهترين سنڌي ڪهاڻيون | title = بهترين سنڌي ڪهاڻيون | editor = [[لعل پشپ]] (مجموعي ادارت) | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، ادبي انتخاب | subject = ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻي | publisher = پرهه ڦٽي | pub_date = 1975ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | volumes = 3 (1975ع)؛ چوٿون جلد 1976ع }} '''بهترين سنڌي ڪهاڻيون''' (انگريزي: ''Behtareen Sindhi Kahaaniyoon'') سنڌي مختصر ڪهاڻين جو هڪ چونڊ مجموعو آهي، جيڪو 1975ع ۾ ٽن جلدن ۾ [[لعل پشپ]] جي مجموعي ادارت هيٺ شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي|ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت ۾ لکيل سنڌي ڪهاڻين کي گڏ ڪيو ويو. ان جي اشاعت ادبي رسالي ۽ اشاعتي اداري '''پرهه ڦٽي''' سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="PathanStories">{{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |author-link=در محمد پٺاڻ |title=سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون |date=2022-01-28 |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> 1975ع ۾ شايع ٿيل پهرين ٽن جلدن جا خاص مرتب ترتيبوار [[گوبند مالهي]] ۽ سندس ساٿي، [[ڪرشن راهي]] ۽ [[موهن ڪلپنا]] هئا. ساڳئي سلسلي جو چوٿون جلد 1976ع ۾ [[گنو سامتاڻي]] جي ترتيب سان شايع ٿيو.<ref name="PathanStories"/> == تاريخي ۽ ادبي پسمنظر == 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ هندن جو وڏو تعداد سنڌ مان ڀارت لڏي ويو. ڀارت ۾ سنڌي ادب جي نئين ادبي سرگرمين ۾ مختصر ڪهاڻيءَ کي خاص اهميت حاصل ٿي. ان دور ۾ سنڌي ڪهاڻيڪارن لڏپلاڻ، بي گهري، انساني رشتن، سماجي تبديلين، عورتن جي زندگيءَ، نفسياتي مسئلن ۽ نون شهري تجربن کي پنهنجي ڪهاڻين جو موضوع بڻايو. ڀارت ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ جي ترقيءَ ۾ [[گوبند مالهي]]، [[ڪيرت ٻاٻاڻي]]، [[ڪرشن کٽواڻي]]، [[موهن ڪلپنا]]، [[لعل پشپ]]، [[گنو سامتاڻي]]، [[ڪلا پرڪاش]]، [[ايشور چندر]] ۽ ٻين اديبن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaStory">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ڪهاڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ڪهاڻي |language=sd |access-date=2026-10-17 |archive-date=2026-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A |url-status=dead }}</ref> انهن ادبي حالتن ۾ ''بهترين سنڌي ڪهاڻيون'' جهڙا مجموعا مختلف ليکڪن جي ڪهاڻين کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ ۽ پڙهندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا. == مجموعي ادارت ۽ اشاعت == موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''بهترين سنڌي ڪهاڻيون'' 1975ع ۾ ٽن جلدن ۾ لعل پشپ جي مجموعي ادارت هيٺ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي تحقيقي مقالي ۾ انهن جلدن جي خاص مرتب ۽ شامل ڪهاڻين جا تفصيل ڏنل آهن.<ref name="PathanStories"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;" | '''بهترين سنڌي ڪهاڻيون: جلدن جي اشاعتي تاريخ''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | جلد ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | خاص مرتب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڄاڻايل ڪهاڻيون |- | style="background:#EAF4FC;" | پهريون | 1975ع | گوبند مالهي ۽ ساٿي | 10 |- | style="background:#EAF6F0;" | ٻيو | 1975ع | ڪرشن راهي | 7 |- | style="background:#F3EDFA;" | ٽيون | 1975ع | موهن ڪلپنا | 9 |- | style="background:#FFF0D9;" | چوٿون | 1976ع | گنو سامتاڻي | 5 |} هي تعداد ڊاڪٽر پٺاڻ جي مقالي ۾ نالي سان ڄاڻايل ڪهاڻين جو آهي. اصل جلدن جي مڪمل فهرستن جي ڀيٽ کان سواءِ انهن کي قطعي ڪل تعداد نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="PathanStories"/> == پهريون جلد (1975ع) == پهريون جلد گوبند مالهي ۽ ٻين اديبن جي ترتيب سان 1975ع ۾ شايع ٿيو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ موجب ان ۾ هيٺيون ڪهاڻيون شامل هيون.<ref name="PathanStories"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#285A87;color:#FFFFFF;padding:10px;" | '''پهرئين جلد جون ڪهاڻيون''' ! style="background:#DDECF9;" | نمبر ! style="background:#DDECF9;" | ڪهاڻي ! style="background:#DDECF9;" | ليکڪ |- | 1 || پياري چيز || [[سڳن آهوجا]] |- | 2 || محمد رام || [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] |- | 3 || ٽاٽا || آنند گولاڻي |- | 4 || مرڪ ۽ ممتا || [[ڪلا پرڪاش]] |- | 5 || ڊگها وار || [[ڪرشن کٽواڻي]] |- | 6 || تپسيا || [[موهن ڪلپنا]] |- | 7 || غوراب || [[شيام جئسنگهاڻي]] |- | 8 || پريا ۽ ڪرانتي || ڪي. ايس. ٻاراڻي |- | 9 || پتني فرض || [[لعل پشپ]] |- | 10 || ٿڌا چپ || [[ايشور چندر]] |} == ٻيو جلد (1975ع) == ٻئي جلد جو خاص مرتب ڪرشن راهي هو. هي جلد پڻ 1975ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="PathanStories"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#32605D;color:#FFFFFF;padding:10px;" | '''ٻئي جلد جون ڪهاڻيون''' ! style="background:#DDEFEA;" | نمبر ! style="background:#DDEFEA;" | ڪهاڻي ! style="background:#DDEFEA;" | ليکڪ |- | 1 || ٻڌيمان || [[لعل پشپ]] |- | 2 || ٻنڌن || [[گنو سامتاڻي]] |- | 3 || نراشا || آنند گولاڻي |- | 4 || نه لئليٰ نه مجنون || [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] |- | 5 || محبت جو مينهن || [[مايا راهي]] |- | 6 || خانواهڻ || [[ڪلا پرڪاش]] |- | 7 || پٿر جو دشمن || [[موهن ڪلپنا]] |} == ٽيون جلد (1975ع) == ٽئين جلد جو خاص مرتب موهن ڪلپنا هو. ڊاڪٽر پٺاڻ موجب ان ۾ هيٺيون ڪهاڻيون شامل هيون.<ref name="PathanStories"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#66518A;color:#FFFFFF;padding:10px;" | '''ٽئين جلد جون ڪهاڻيون''' ! style="background:#EEE6F8;" | نمبر ! style="background:#EEE6F8;" | ڪهاڻي ! style="background:#EEE6F8;" | ليکڪ |- | 1 || فرنيچر || [[تيرٿ وسنت]] |- | 2 || رعب || [[سڳن آهوجا]] |- | 3 || مان نئون جنم وٺندس || آنند گولاڻي |- | 4 || ڇهاءُ || [[ايشور آنچل]] |- | 5 || عزت کپي اڌاري || [[ڪرشن راهي]] |- | 6 || شڪست || [[گنو سامتاڻي]] |- | 7 || قرض جي درخواست || [[لعل پشپ]] |- | 8 || پورٽريٽ هڪ پيءُ جو || [[هيرو شيوڪاڻي]] |- | 9 || نه مرڻ جو ڏک || [[ايشور چندر]] |} == چوٿون جلد (1976ع) == جيتوڻيڪ موتي لال جوتواڻيءَ 1975ع واري اشاعت جا ٽي جلد ڄاڻايا آهن، ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ موجب ''پرهه ڦٽي'' طرفان ساڳئي سلسلي جو چوٿون جلد 1976ع ۾ شايع ٿيو. ان جو خاص مرتب گنو سامتاڻي هو.<ref name="PathanStories"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#9B632B;color:#FFFFFF;padding:10px;" | '''چوٿين جلد جون ڪهاڻيون''' ! style="background:#FFF0D9;" | نمبر ! style="background:#FFF0D9;" | ڪهاڻي ! style="background:#FFF0D9;" | ليکڪ |- | 1 || سلسلو || [[هريش واسواڻي]] |- | 2 || نئين شروعات || [[آنند کيماڻي]] |- | 3 || لهندڙ چڙهندڙ ڏاڪا || [[شيام جئسنگهاڻي]] |- | 4 || بس مان ڪريل انسان || [[موهن ڪلپنا]] |- | 5 || ۽ روشنيءَ جو گم ٿيل هڪ ٽڪرو || [[لعل پشپ]] |} == ڪهاڻين جا موضوع ۽ ادبي رجحان == هن مجموعي ۾ شامل ليکڪن جو تعلق ڀارت ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي مختلف ادبي رجحانن سان هو. ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ سان گڏ رومانوي، نفسياتي، علامتي ۽ جديديت پسند تجربا پڻ سامهون آيا. ''بهترين سنڌي ڪهاڻيون'' ۾ شامل لعل پشپ، گني سامتاڻي، موهن ڪلپنا، ڪيرت ٻاٻاڻي ۽ ٻين ليکڪن جي ڪهاڻين جو مطالعو انهن رجحانن کي سمجهڻ لاءِ مددگار آهي.<ref name="SindhianaStory"/> === لعل پشپ جو ڪهاڻيءَ بابت فڪر === {{Main|لعل پشپ}} لعل پشپ سنڌي ڪهاڻيءَ جو اهم ليکڪ ۽ نقاد هو. سندس ڪهاڻين ۾ انساني رشتن جي پيچيدگي، فرد جي داخلي زندگي ۽ جديد سماجي مسئلن کي اهميت حاصل آهي. سندس ڪهاڻين ''ٻڌيمان'' ۽ ''قرض جي درخواست'' کي هن مجموعي جي ٻئي ۽ ٽئين جلد ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="PathanStories"/> سنڌي ڪهاڻيءَ جي تاريخ بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ لعل پشپ جي ڪهاڻين جي نفسياتي ۽ جديديت پسند خصوصيتن تي بحث ملي ٿو.<ref name="SindhianaStory"/> === موهن ڪلپنا ۽ جديد سنڌي ڪهاڻي === {{Main|موهن ڪلپنا}} موهن ڪلپنا ڀارت ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ ۽ ناول جو اهم اديب هو. هن مجموعي ۾ سندس ''تپسيا''، ''پٿر جو دشمن'' ۽ ''بس مان ڪريل انسان'' شامل آهن. هو ٽئين جلد جو خاص مرتب پڻ هو.<ref name="PathanStories"/> == ادبي ۽ تاريخي اهميت == ''بهترين سنڌي ڪهاڻيون'' جي اهميت ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي ارتقا سان لاڳاپيل آهي. مجموعي ۾ مختلف ليکڪن جي ڪهاڻين کي گڏ ڪرڻ سان هڪ ئي دور جي ادبي موضوعن، ٻوليءَ، ڪردارنگاريءَ ۽ فني تجربن جي تقابلي مطالعي جو موقعو ملي ٿو. اهو سلسلو سنڌي ادبي تاريخ جي ان مرحلي جو نمائندو آهي، جڏهن ڀارت ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ جي تخليق ۽ اشاعت جاري هئي ۽ مختلف ادبي رسالا ۽ ادارا سنڌي ٻوليءَ جي ادب کي محفوظ ڪرڻ ۽ اڳتي وڌائڻ ۾ حصو وٺي رهيا هئا.<ref name="PathanStories"/><ref name="SindhianaStory"/> == ساڳئي نالي سان ٻين مجموعن کان فرق == ''بهترين سنڌي ڪهاڻيون'' کي ''چونڊ سنڌي ڪهاڻيون'' نالي ٻين ڪتابن سان نه ملائڻ گهرجي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب [[ساهتيه اڪيڊمي]]، نئين دهلي، ''چونڊ سنڌي ڪهاڻيون'' عنوان سان ٽن ڀاڱن تي مشتمل هڪ الڳ اشاعتي سلسلو پڻ شايع ڪيو. ان جا مرتب ۽ اشاعتي تفصيل ''پرهه ڦٽي'' جي ''بهترين سنڌي ڪهاڻيون'' کان مختلف آهن.<ref name="SindhianaSelected">{{cite encyclopedia |title=چونڊ سنڌي ڪهاڻيون |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چونڊ+سنڌي+ڪهاڻيون |language=sd |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:11px;" | '''بهترين سنڌي ڪهاڻيون: بنيادي ڄاڻ''' ! style="background:#DDECF9;" | خصوصيت ! style="background:#DDECF9;" | تفصيل |- | عنوان || بهترين سنڌي ڪهاڻيون |- | رومن عنوان || ''Behtareen Sindhi Kahaaniyoon'' |- | صنف || مختصر ڪهاڻين جو انتخاب |- | ٻولي || سنڌي |- | مجموعي ادارت || لعل پشپ |- | اشاعتي سلسلو || پرهه ڦٽي |- | پهرين ٽن جلدن جو سال || 1975ع |- | چوٿين جلد جو سال || 1976ع |- | موضوع || ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ڪهاڻي |- | صفحن جو تعداد || تصديق ٿيل مڪمل ڄاڻ دستياب نه آهي |- | اشاعت جو شهر || تصديق ٿيل ڄاڻ دستياب نه آهي |} == پڻ ڏسو == * [[لعل پشپ]] * [[گوبند مالهي]] * [[ڪرشن راهي]] * [[موهن ڪلپنا]] * [[گنو سامتاڻي]] * [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[ڀارتي سنڌي ادب]] * [[سنڌي ادبي رسالا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |title=سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر — ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ] * [https://web.archive.org/web/20261019213955/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25B3%25D9%2586%25DA%258C%25D9%258A%2B%25DA%25AA%25D9%2587%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — سنڌي ڪهاڻي] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چونڊ+سنڌي+ڪهاڻيون انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — چونڊ سنڌي ڪهاڻيون] {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[زمرو:1975ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي مختصر ڪهاڻي]] ekj7pu86htwujkaps0gomg7xdzx805f 0 104394 427382 426464 2026-11-03T07:51:24Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427382 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڊاڪٽر ارجن شاد جو ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ بابت تنقيدي ڪتاب، 1970ع}} {{Infobox book | name = بيوس ۽ نئون دور | title = بيوس ۽ نئون دور | author = [[ارجن شاد]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ادبي تنقيد]]، تحقيقي مقالو | subject = [[ڪشنچند بيوس]] جي شاعري ۽ جديد سنڌي شاعري | publisher = سمراٽ ايم. اي. ميرچنداڻي | pub_place = انڌيري، [[ممبئي]] | pub_date = جنوري 1970ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | pages = 118 }} '''بيوس ۽ نئون دور''' (انگريزي: ''Bewas ain Naon Daur'') سنڌي ٻوليءَ جي شاعر، محقق ۽ ادبي نقاد [[ارجن شاد|ڊاڪٽر ارجن شاد]] جو تحقيقي ۽ تنقيدي ڪتاب آهي، جنهن ۾ جديد سنڌي شاعريءَ جي اهم شاعر [[ڪشنچند بيوس]] جي شاعريءَ جو تاريخي ۽ ادبي جائزو ورتو ويو آهي. هي ڪتاب جنوري 1970ع ۾ سمراٽ ايم. اي. ميرچنداڻيءَ، انڌيري، بمبئيءَ، ڀارت مان شايع ڪرايو. ڪتاب ڪرائون سائيز جي 118 صفحن ۽ ڇهن بابن تي مشتمل آهي. ان جي اصل قيمت ٽي رپيا هئي.<ref name="SindhianaBook">{{cite encyclopedia |title=بيوس ۽ نئون دور |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+۽+نئون+دور |language=sd |access-date=2026-10-17 |archive-date=2026-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261018023404/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A8%25D9%258A%25D9%2588%25D8%25B3%2B%25DB%25BD%2B%25D9%2586%25D8%25A6%25D9%2588%25D9%2586%2B%25D8%25AF%25D9%2588%25D8%25B1 |url-status=dead }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف کي ڪشنچند بيوس بابت هڪ تنقيدي اڀياس قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ بيوس کان اڳ جي سنڌي شاعريءَ جي پسمنظر ۾ سندس ادبي مقام تي بحث ڪيو ويو آهي. جوتواڻيءَ ڪتاب جي تنقيدي حدن بابت پڻ سوال اٿاريا آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ليکڪ جو تعارف == {{Main|ارجن شاد}} '''ڊاڪٽر ارجن شاد''' جو اصل نالو '''ارجن گوبندرام ميرچنداڻي''' هو. سندس جنم 17 ڊسمبر 1924ع تي [[سکر]] ۾ ٿيو. هو سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، نقاد، محقق ۽ استاد هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت لڏي ويو، جتي ممبئيءَ جي تعليمي ۽ ادبي ادارن سان لاڳاپيل رهيو. هن ممبئي يونيورسٽيءَ مان ''سنڌي غزل'' جي موضوع تي پي ايڇ ڊي ڪئي. ارجن شاد جي ادبي تصنيفن ۾ ''آءٌ گهٽين جو ڳائيندڙ''، ''ڏاهيون ڏک ڏسن''، ''تپسيا جون روشنيون''، ''انڌو دونهون''، ''ڌرتيءَ جو درد'' ۽ ''بيوس ۽ نئون دور'' شامل آهن. سندس وفات 2006ع ۾ ٿي.<ref name="SindhianaShad">{{cite encyclopedia |title=ارجن شاد |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارجن+شاد |language=sd |access-date=2026-10-17 |archive-date=2026-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261022200215/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%86+%D8%B4%D8%A7%D8%AF |url-status=dead }}</ref> ارجن شاد ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ کان متاثر ٿيندڙ ادبي حلقن سان پڻ لاڳاپيل هو. ڊاڪٽر سنڌيا چندر ڪندناڻيءَ موجب کيس بيوس جي شعري روايت جو شاعر سڏيو ويو آهي.<ref name="Kundnani">{{cite journal |last=ڪندناڻي |first=سنڌيا چندر |title=ڊاڪٽر ارجن شاد جي شاعري ۽ تحقيق: هڪ اڀياس |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-60-dr-arjun-shad%60s-poetry-and-research-a-study |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪشنچند بيوس جو ادبي پسمنظر == {{Main|ڪشنچند بيوس}} '''ڪشنچند بيوس''' (1885ع–1947ع) سنڌي ٻوليءَ جي جديد شاعريءَ جي اوسر ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ شاعر هو. بيوس جي شاعريءَ ۾ فطرت، انساني زندگي، سماجي حالتن، وطن، محبت، ٻارن جي دنيا ۽ روحاني خيالن کي جاءِ ملي ٿي. هن سنڌي شاعريءَ جي روايتي انداز سان گڏ نون موضوعن ۽ اظهار جي طريقن کي پڻ اختيار ڪيو. بيوس جي شعري مجموعن ۾ ''شيرين شعر''، ''مؤجي گيت''، ''گرونانڪ جيون ڪوتا''، ''بيوس گيتانجلي'' ۽ ''شعر بيوس'' شامل آهن.<ref name="SindhianaBook"/> == ڪتاب جي ترتيب ۽ باب == انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڪتاب ڇهن بابن تي مشتمل آهي. پهرئين باب ۾ بيوس کان اڳ جي سنڌي شاعريءَ جو پسمنظر بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته باقي پنجن بابن ۾ بيوس جي مختلف شعري ڪتابن جو جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="SindhianaBook"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بيوس ۽ نئون دور: ڇهن بابن جي موضوعاتي ترتيب''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | باب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | موضوع ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | اڀياس جو دائرو |- | style="background:#EAF4FC;" | پهريون | سنڌي شاعريءَ جو تاريخي پسمنظر | بيوس کان اڳ جي سنڌي شاعريءَ جي روايت ۽ بيوس جو ادبي مقام |- | style="background:#EAF6F0;" | ٻيو | ''شيرين شعر'' | بيوس جي شاعريءَ جو تنقيدي مطالعو |- | style="background:#FFF0D9;" | ٽيون | ''مؤجي گيت'' | ٻاراڻي شاعريءَ جو جائزو |- | style="background:#F3EDFA;" | چوٿون | ''گرونانڪ جيون ڪوتا'' | گرو نانڪ بابت بيوس جي منظوم تخليق جو جائزو |- | style="background:#EDF5FC;" | پنجون | ''بيوس گيتانجلي'' | شعري مجموعي جو ادبي جائزو |- | style="background:#EAF4FC;" | ڇهون | ''شعر بيوس'' | بيوس جي شاعريءَ جو مجموعي تنقيدي مطالعو |} مٿي ڄاڻايل بابن جي ترتيب انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڏنل موضوعاتي بيان تي ٻڌل آهي؛ اصل ڪتاب جي بابن جا لفظ بلفظ عنوان الڳ تصديق طلب آهن. == پهريون باب: سنڌي شاعريءَ جو تاريخي پسمنظر == پهرئين باب ۾ ارجن شاد ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ کي سنڌي شاعريءَ جي اڳوڻي روايت سان ڳنڍي ڏٺو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''تنقيد'' واري داخلا موجب هن باب ۾ شاعر [[خليفو گل محمد هالائي|خليفو گل]]، [[مير عبدالحسين سانگي]]، [[مرزا قليچ بيگ]] ۽ ٻين شاعرن جي ڪلام تي تنقيدي تبصرو ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaCriticism">{{cite encyclopedia |title=تنقيد |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تنقيد |language=sd |access-date=2026-10-17 |archive-date=2026-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261016230535/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AA%25D9%2586%25D9%2582%25D9%258A%25D8%25AF |url-status=dead }}</ref> اهڙيءَ ريت ڪتاب بيوس جي شاعريءَ کي رڳو انفرادي شاعر جي تخليق طور نه، پر سنڌي شاعريءَ جي تاريخي ارتقا جي سلسلي ۾ ڏسڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. == شيرين شعر جو جائزو == {{Main|شيرين شعر}} ڪتاب جي ٻئي باب ۾ بيوس جي شعري مجموعي ''شيرين شعر'' جو ادبي جائزو ورتو ويو آهي. ارجن شاد هن مجموعي کي جديد سنڌي شاعريءَ جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="SindhianaCriticism"/> == مؤجي گيت جو جائزو == {{Main|مؤجي گيت}} ''مؤجي گيت'' بيوس جي ٻاراڻي شاعريءَ سان لاڳاپيل مجموعو آهي. ''بيوس ۽ نئون دور'' جي ٽئين باب ۾ هن مجموعي جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="SindhianaCriticism"/> ٻارن لاءِ لکيل شاعريءَ جي حوالي سان بيوس جي ٻولي، موضوعن ۽ اظهار جي انداز جو مطالعو جديد سنڌي ٻاراڻي شاعريءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. == گرونانڪ جيون ڪوتا جو جائزو == {{Main|گرونانڪ جيون ڪوتا}} ''گرونانڪ جيون ڪوتا'' بيوس جي منظوم تصنيف آهي، جنهن جو تعلق [[گرو نانڪ]] جي زندگيءَ سان آهي. ارجن شاد پنهنجي ڪتاب ۾ هن تصنيف جو ادبي جائزو ورتو آهي.<ref name="SindhianaBook"/> == بيوس گيتانجلي جو جائزو == {{Main|بيوس گيتانجلي}} ''بيوس گيتانجلي'' بيوس جي شاعريءَ جو هڪ مجموعو آهي. ارجن شاد پنهنجي ڪتاب ۾ هن مجموعي جي شاعريءَ جو پڻ مطالعو ڪيو آهي.<ref name="SindhianaBook"/> == شعر بيوس جو جائزو == {{Main|شعر بيوس}} ''شعر بيوس'' جي تنقيدي مطالعي کي ڪتاب جي آخري باب ۾ جاءِ ڏني وئي آهي. ان باب ۾ بيوس جي شاعريءَ جي فني ۽ ادبي خصوصيتن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaBook"/> == ادبي تنقيد ۽ فڪري سوال == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''بيوس ۽ نئون دور'' بابت هڪ اهم تنقيدي راءِ پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ڪتاب ۾ بيوس جي شاعريءَ جو تاريخي پسمنظر ته بيان ڪيو ويو آهي، پر شاعر جي مجموعي فڪري تصور کي چٽيءَ طرح متعين نه ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ ان سلسلي ۾ ڪيترائي سوال اٿاريا آهن: * ڇا بيوس جو فڪر وحدت الوجود سان لاڳاپيل هو؟ * ڇا هو وحدت الوجود جي ڪنهن ترميم ٿيل تصور جو قائل هو؟ * ڇا سندس شاعري 1930ع واري ڏهاڪي جي ترقي پسند فڪر جي نمائندگي ڪري ٿي؟ * يا ڇا سندس شاعريءَ ۾ غريبيءَ جي جھوپڙيءَ واري زندگيءَ سان مطمئن رهڻ جو تصور سماجي حقيقتن کان فرار جي علامت هو؟ جوتواڻيءَ اهي سوال بيوس جي فڪر بابت بحث طور اٿاريا آهن. انهن کي ارجن شاد جي ڪتاب جا قطعي نتيجا يا بيوس جي ثابت ٿيل فڪري عقيدن طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === وحدت الوجود جو سوال === {{Main|وحدت الوجود}} وحدت الوجود هڪ فلسفياڻو ۽ صوفياڻو تصور آهي، جنهن ۾ وجود ۽ حقيقت جي وحدت بابت بحث ڪيو ويندو آهي. جوتواڻيءَ جو سوال اهو هو ته بيوس جي شاعريءَ کي وحدت الوجود جي روايتي تصور سان ڳنڍي سمجهڻ گهرجي يا ان جي ڪنهن تبديل ٿيل صورت سان. هن سوال جو حتمي جواب ڏيڻ لاءِ بيوس جي اصل شاعريءَ ۽ ارجن شاد جي مڪمل متن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === ترقي پسند فڪر جو سوال === 1930ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي ادبي دنيا ۾ سماجي تبديلي، طبقاتي مسئلن ۽ ترقي پسند فڪر بابت بحث وڌي رهيو هو. جوتواڻيءَ سوال اٿاريو ته بيوس جي شاعريءَ کي ان دور جي ترقي پسند فڪر سان ڪهڙي حد تائين لاڳاپيل سمجهڻ گهرجي.<ref name="Jotwani1996"/> === غريبيءَ جي جھوپڙيءَ جو تصور === جوتواڻيءَ پنهنجي تنقيدي سوال ۾ ''غريبانيءَ جي جھوپڙي'' جو ذڪر ڪيو آهي. هن ان تصور جي حوالي سان سوال ڪيو ته ڇا بيوس جي شاعريءَ ۾ سادي ۽ غريب زندگيءَ سان اطمينان جو اظهار سماجي حقيقت کان فرار جي علامت آهي يا ان جي ڪا ٻي فلسفياڻي تشريح ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ جوتواڻيءَ جي تنقيدي راءِ آهي، نه ڪي بيوس جي شاعريءَ بابت متفقه ادبي فيصلو. == سنڌي ادبي تنقيد ۾ اهميت == ''بيوس ۽ نئون دور'' جديد سنڌي شاعريءَ جي مطالعي سان لاڳاپيل هڪ تنقيدي ڪتاب آهي. ان ۾ بيوس جي مختلف شعري مجموعن جو جائزو ۽ اڳوڻي سنڌي شاعريءَ جي تاريخي پسمنظر کي گڏ ڪيو ويو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ارجن شاد جي سوانحي داخلا هن ڪتاب کي ڪشنچند بيوس بابت هڪ اهم ۽ مستند ڪتاب قرار ڏئي ٿي.<ref name="SindhianaShad"/> ممبئي يونيورسٽيءَ جي ايم. اي. سنڌي جي نصاب ۾ پڻ ''Bewas ain Naon Daur'' کي سنڌي ادب جي تاريخ بابت سفارشي ڪتابن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="MumbaiSyllabus">{{cite report |title=M.A. in Sindhi: Revised Syllabus |institution=University of Mumbai |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2020/03/MA-IN-SINDHI-Upload.pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == اشاعت جي سال بابت اختلاف == ڪتاب بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي مخصوص داخلا ۾ جنوري 1970ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ساڳئي انسائيڪلوپيڊيا جي ''تنقيد'' واري داخلا ۾ 1971ع لکيل آهي.<ref name="SindhianaBook"/><ref name="SindhianaCriticism"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۽ ارجن شاد جي ڪتابياتي فهرستن ۾ پڻ 1970ع درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ ڪري هن مضمون ۾ 1970ع کي اشاعت جو بنيادي سال اختيار ڪيو ويو آهي. == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بيوس ۽ نئون دور: ڪتابياتي ڄاڻ''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | خصوصيت ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | تفصيل |- | style="background:#EAF4FC;" | عنوان | بيوس ۽ نئون دور |- | style="background:#EAF6F0;" | رومن عنوان | ''Bewas ain Naon Daur'' |- | style="background:#FFF0D9;" | ليکڪ | ڊاڪٽر ارجن شاد |- | style="background:#F3EDFA;" | موضوع | ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ جو تنقيدي مطالعو |- | style="background:#EDF5FC;" | صنف | ادبي تنقيد |- | style="background:#EAF4FC;" | اشاعت | جنوري 1970ع |- | style="background:#EAF6F0;" | ناشر | سمراٽ ايم. اي. ميرچنداڻي |- | style="background:#FFF0D9;" | اشاعت جو هنڌ | انڌيري، بمبئي، ڀارت |- | style="background:#F3EDFA;" | صفحا | 118 |- | style="background:#EDF5FC;" | سائيز | ڪرائون |- | style="background:#EAF4FC;" | باب | 6 |- | style="background:#EAF6F0;" | اصل قيمت | 3 ڀارتي رپيا |- | style="background:#FFF0D9;" | ٻولي | سنڌي |} == پڻ ڏسو == * [[ارجن شاد]] * [[ڪشنچند بيوس]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[جديد سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادبي تنقيد]] * [[شيرين شعر]] * [[مؤجي گيت]] * [[گرونانڪ جيون ڪوتا]] * [[بيوس گيتانجلي]] * [[شعر بيوس]] * [[وحدت الوجود]] * [[ترقي پسند ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite journal |last=ڪندناڻي |first=سنڌيا چندر |title=ڊاڪٽر ارجن شاد جي شاعري ۽ تحقيق: هڪ اڀياس |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-60-dr-arjun-shad%60s-poetry-and-research-a-study |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+۽+نئون+دور انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — بيوس ۽ نئون دور] {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20261022200215/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%86+%D8%B4%D8%A7%D8%AF انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ارجن شاد] * [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-60-dr-arjun-shad%60s-poetry-and-research-a-study ڊاڪٽر ارجن شاد جي شاعري ۽ تحقيق: هڪ اڀياس] * [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2020/03/MA-IN-SINDHI-Upload.pdf ممبئي يونيورسٽي — ايم. اي. سنڌي جو نصاب] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[زمرو:1970ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي تنقيدي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:ڪشنچند بيوس]] 3fjuixaavub154xm2qlngzlk9rs0o26 0 104395 427383 425152 2026-11-03T07:56:54Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427383 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪشنچند بيوس جي زندگيءَ ۽ شاعريءَ بابت 1972ع ۾ ڇپيل تحقيقي مقالن جو مجموعو}} {{Infobox book | name = بيوس، هڪ اڀياس | title_orig = Bewas, Hiku Abhyaas | image = | caption = | editor = [[پريتم ورياڻي|پريتم ايل. ورياڻي]]، [[گورڌن شرما گهايل|گورڌن شرما]]، سي. ايڇ. رائسنگهاڻي | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ڪشنچند بيوس]] جي زندگي، شاعري ۽ ادبي خدمتون | genre = ادبي تحقيق، تنقيد ۽ سيمينار جا مقالا | publisher = گجرات ساهتيه اڪيڊمي | pub_date = 1972ع | pages = 246 | format = ڊيمي سائيز }} '''بيوس، هڪ اڀياس''' (انگريزي: ''Bewas, Hiku Abhyaas'') [[سنڌي ادب]] ۾ جديد سنڌي شاعريءَ جي اهم شاعر [[ڪشنچند بيوس]] جي زندگيءَ، شاعريءَ ۽ ادبي خدمتن بابت تحقيقي ۽ تنقيدي مقالن جو مجموعو آهي. هي ڪتاب 1972ع ۾ [[گجرات ساهتيه اڪيڊمي]] پاران شايع ٿيو. ان ۾ 27 سيپٽمبر 1970ع تي [[پوني]]، ڀارت ۾ منعقد ٿيل بيوس سيمينار ۾ پڙهيل مقالا گڏ ڪيا ويا آهن. ڪتاب جا مرتب پريتم ايل. ورياڻي، گورڌن شرما ۽ سي. ايڇ. رائسنگهاڻي آهن.<ref name="SindhianaBewasStudy">{{cite encyclopedia |title=بيوس هڪ اڀياس |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+هڪ+اڀياس |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف کي بيوس جي حياتيءَ ۽ ادبي تخليقن بابت هڪ گڏيل علمي مجموعي طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == اشاعت ۽ ترتيب == ''بيوس، هڪ اڀياس'' جي تياريءَ جو تعلق 27 سيپٽمبر 1970ع تي پوني ۾ منعقد ٿيل بيوس سيمينار سان آهي. سيمينار ۾ پيش ڪيل مقالن کي گڏ ڪري ڪتابي صورت ڏني وئي. هي ڪتاب 1972ع ۾ گجرات ساهتيه اڪيڊمي شايع ڪيو. ڪتاب ڊيمي سائيز ۾ آهي ۽ 246 صفحن تي مشتمل آهي.<ref name="SindhianaBewasStudy"/> === مرتب ڪندڙ === ڪتاب جي ترتيب ۽ تدوين ۾ ٽن اديبن جا نالا ملن ٿا:<ref name="SindhianaBewasStudy"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #A8BED1; text-align:right;" ! style="background:#245487;color:white;width:8%;" | نمبر ! style="background:#245487;color:white;width:35%;" | مرتب ! style="background:#245487;color:white;" | ڪردار |- | style="background:#EDF5FC;text-align:center;" | 1 | [[پريتم ورياڻي|پريتم ايل. ورياڻي]] | گڏيل مرتب |- | style="background:#F3F8ED;text-align:center;" | 2 | [[گورڌن شرما گهايل|گورڌن شرما]] | گڏيل مرتب |- | style="background:#EDF5FC;text-align:center;" | 3 | سي. ايڇ. رائسنگهاڻي | گڏيل مرتب |} == موضوع ۽ ادبي پسمنظر == هن ڪتاب جو مرڪزي موضوع [[ڪشنچند بيوس]] جي شخصيت ۽ ادبي تخليقن جو اڀياس آهي. بيوس، جنهن جو پورو نالو ڪشنچند تيرٿ داس کتري هو، 25 فيبروري 1885ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ پيدا ٿيو ۽ 23 سيپٽمبر 1947ع تي وفات ڪيائين. سنڌي شاعريءَ ۾ کيس جديد لاڙن جي اوسر سان لاڳاپيل اهم شاعر سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="SindhianaBewas">{{cite encyclopedia |title=ڪشنچند بيوس |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪشنچند+بيوس |access-date=2026-10-17 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> بيوس پنهنجي شاعريءَ ۾ روزمره جي زندگي، سماجي حالتن، فطرت، انساني احساسن ۽ ٻارن جي دنيا کي جاءِ ڏني. سندس ادبي ڪم تي [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي فڪر ۽ شاعريءَ جو پڻ اثر رهيو. سنڌيانا موجب، هن لاڙڪاڻي جي گيان باغ ۾ ادبي ڪلاس هلائي ٽئگور جي شخصيت ۽ شاعريءَ بابت گفتگو پڻ ڪئي.<ref name="SindhianaBewas"/> بيوس جي ادبي اهميت کي سمجهڻ لاءِ سندس شاعريءَ جي مجموعن ''شيرين شعر''، ''موجي گيت'' ۽ ''گرو نانڪ جيون ڪوتا'' جو ذڪر اهم آهي. اهي سندس تخليقي ڪم جو حصو آهن ۽ سنڌي شاعريءَ ۾ سندس ادبي ڪردار جي مطالعي لاءِ بنيادي پسمنظر فراهم ڪن ٿا.<ref name="SindhianaBewas"/> == سنڌي ادبي تحقيق ۾ جڳهه == ''بيوس، هڪ اڀياس'' بيوس جي شخصيت ۽ فن بابت شايع ٿيل انهن ڪتابن مان هڪ آهي، جيڪي سندس وفات کان پوءِ منظرعام تي آيا. 1970ع واري سيمينار جا مقالا هڪ مجموعي ۾ محفوظ ٿيڻ سبب هي ڪتاب بيوس بابت گڏيل ادبي اڀياس جي اشاعتي تاريخ ۾ هڪ دستاويزي حيثيت رکي ٿو.<ref name="SindhianaBewasStudy"/> [[ارجن شاد]] جو ڪتاب ''[[بيوس ۽ نئون دور]]'' پڻ بيوس بابت ادبي تنقيد جي سلسلي ۾ ذڪر جوڳو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي تنقيد بابت داخلا موجب، ارجن شاد پنهنجي ڪتاب ۾ بيوس جي شاعريءَ ۽ سندس مختلف تخليقن جو تنقيدي جائزو ورتو آهي.<ref name="SindhianaCriticism">{{cite encyclopedia |title=تنقيد |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تنقيد |access-date=2026-10-17 }}</ref> == لاڳاپيل تصنيفون == بيوس جي شاعريءَ، زندگيءَ ۽ فڪر بابت ٻين تصنيفن ۾ هيٺيان ڪتاب پڻ شامل آهن:<ref name="SindhianaBewas"/><ref name="Jotwani1996"/> * ''بيوس ۽ نئون دور'' — ارجن شاد * ''ڪشنچند بيوس'' — هري دلگير، 1982ع * ''شاعر ته بيوس'' — بلديو گاجرا، 1983ع * ''بيوس جو چونڊ ڪلام'' — هري دلگير، 1988ع * ''بيوس جي ڪوتا جو جائزو'' — هري دلگير، 1993ع * ''بيوس هڪ گلدستو'' — هري دلگير، 1993ع == عنوان بابت وضاحت == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ''بيوس هڪ اڀياس'' کان سواءِ ''بيوس هيڪو اڀياس'' جي نالي سان پڻ هڪ الڳ داخلا موجود آهي. پوئين داخلا موجب، اهو پريتم ورياڻيءَ جو ڪشنچند بيوس بابت لکيل هڪ مقالو آهي، جيڪو 1972ع ۾ لکيو ويو ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيو. ٻنهي داخلائن جي نوعيت مختلف بيان ٿيل آهي، تنهنڪري انهن کي بنا وڌيڪ ڪتابياتي تصديق جي هڪ ئي تصنيف قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="SindhianaBewasHeko">{{cite encyclopedia |title=بيوس هيڪو اڀياس |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+هيڪو+اڀياس |access-date=2026-10-17 |archive-date=2026-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261018093239/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A8%25D9%258A%25D9%2588%25D8%25B3%2B%25D9%2587%25D9%258A%25DA%25AA%25D9%2588%2B%25D8%25A7%25DA%2580%25D9%258A%25D8%25A7%25D8%25B3 |url-status=dead }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڪشنچند بيوس]] * [[پريتم ورياڻي]] * [[گورڌن شرما گهايل]] * [[ارجن شاد]] * [[هري دلگير]] * [[بيوس ۽ نئون دور]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+هڪ+اڀياس بيوس هڪ اڀياس — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪشنچند+بيوس ڪشنچند بيوس — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:بيوس هڪ اڀياس}} [[زمرو:1972ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:سنڌي ادب]] m2s1v9cbh6mapafpeqj86o57b186dd3 0 104396 427381 426461 2026-11-03T07:47:54Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427381 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪشنچند بيوس جي چونڊ شاعريءَ جو 1988ع ۾ شايع ٿيل مجموعو}} {{Infobox book | name = بيوس جو چونڊ ڪلام | title_orig = Bewas Jo Choond Kalam | image = | image_size = 230px | caption = بيوس جو چونڊ ڪلام | author = [[ڪشنچند بيوس]] | editor = [[هري درياڻي دلگير]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = بيوس جي چونڊ شاعري ۽ تنقيدي اڀياس | genre = [[شاعري]]، [[ادبي تنقيد]] | publisher = [[ساهتيه اڪيڊمي]] | pub_date = 1988ع | pages = xxxiv + 236 | price = 65 ڀارتي رپيا (پهرئين ڇاپي جي قيمت) }} '''بيوس جو چونڊ ڪلام''' (انگريزي: ''Bewas Jo Choond Kalam'') جديد [[سنڌي شاعري]] جي اهم شاعر [[ڪشنچند بيوس]] جي چونڊ شاعريءَ جو مجموعو آهي، جنهن کي نامياري سنڌي شاعر ۽ اديب [[هري درياڻي دلگير]] ترتيب ۽ تدوين ڏني. ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1988ع ۾ ڀارت جي قومي ادبي اداري [[ساهتيه اڪيڊمي]] پاران شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ بيوس جي ڇهن شعري مجموعن مان چونڊيل ڪلام شامل آهي. ان سان گڏ مرتب جو بيوس جي شاعريءَ بابت تفصيلي تنقيدي جائزو پڻ ڏنل آهي.<ref name="SahityaCatalogue">{{cite web |title=Sindhi Publications |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |language=en |format=PDF |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل == ''بيوس جو چونڊ ڪلام'' جو پهريون ڇاپو 1988ع ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ شايع ڪيو. اداري جي سرڪاري سنڌي ڪتابن واري فهرست ۾ ان جو عنوان ''Bewas Jo Choond Kalam''، مرتب ''Hari Daryani 'Dilgir'''، صفحا ''xxxiv+236'' ۽ پهرئين ڇاپي جي قيمت 65 رپيا درج آهي. اهڙيءَ طرح ڪتاب ۾ 34 تمهيدي ۽ 236 مکيه صفحا ڄاڻايل آهن.<ref name="SahityaCatalogue"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هري دلگير جي ترتيب ڏنل ڪتابن جي فهرست اندر هن تصنيف جو عنوان ''بيوس جو چونڊ ڪلام معنيٰ سان'' لکيل آهي ۽ اشاعت جو سال 1988ع ڏنل آهي.<ref name="SindhianaDilgir">{{cite encyclopedia |title=درياڻي هري دلگير |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=درياڻي+هري+دلگير |access-date=2026-10-17 |archive-date=2026-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261018102640/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AF%25D8%25B1%25D9%258A%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A%2B%25D9%2587%25D8%25B1%25D9%258A%2B%25D8%25AF%25D9%2584%25DA%25AF%25D9%258A%25D8%25B1 |url-status=dead }}</ref> == مواد ۽ ترتيب == موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب، هن مجموعي ۾ ڪشنچند بيوس جي ڇهن شعري مجموعن مان چونڊيل نظم ۽ ٻيون شعري تخليقون شامل آهن. مرتب هري دلگير ڪتاب ۾ بيوس جي شاعريءَ جو تفصيلي تنقيدي جائزو پڻ پيش ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هي ڪتاب بيوس جي چونڊيل ڪلام سان گڏ سندس شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي جو مواد پڻ فراهم ڪري ٿو. مرتب جي تنقيدي نوٽ کي جوتواڻي هن مجموعي جي اهم خصوصيتن مان شمار ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪشنچند بيوس جو ادبي پسمنظر == [[ڪشنچند بيوس]] (1885ع–1947ع) جديد سنڌي شاعريءَ جي اوسر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس شاعريءَ ۾ فطرت، انساني احساسن، سماجي مسئلن، غريبن جي زندگيءَ ۽ روزمره جي تجربن کي نمايان جڳهه ملي ٿي.<ref name="Pirzado2009">{{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhi_Language_and_Litrature_a_Brief_Account--Anwar_Pirzado_%282009%29_O.pdf }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> بيوس جي شاعريءَ جي خصوصيتن ۾ سادي ٻولي، نوان موضوع ۽ فطرت نگاري شامل آهن. سنڌي ادب جي تاريخ بابت شيخ عزيز جي مطالعي موجب، بيوس فارسي ۽ عربيءَ جي روايتي لفظيات کان هٽي سنڌي شاعريءَ ۾ اظهار جا نوان لاڙا متعارف ڪرايا.<ref name="ShaikhAziz2008">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207003218/https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-date=2025-12-07 |access-date=2026-10-17 |url-status=dead }}</ref> == هري دلگير جي ترتيب ۽ تنقيدي جائزي جي اهميت == [[هري درياڻي دلگير]] جديد سنڌي شاعريءَ جو اهم شاعر هو، جنهن تي ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ جو گهرو اثر پيو. هري دلگير بيوس جي ادبي مڪتب سان لاڳاپيل رهيو ۽ سندس شاعريءَ جي روايت کي اڳتي وڌائيندڙ شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref name="SindhianaDilgir"/><ref name="Pirzado2009"/> ''بيوس جو چونڊ ڪلام'' ۾ دلگير رڳو چونڊيندڙ ۽ مرتب جي حيثيت سان ڪم نه ڪيو، پر بيوس جي شاعريءَ بابت هڪ تفصيلي تنقيدي نوٽ پڻ شامل ڪيائين. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، مرتب جي پنهنجي شاعراڻي حيثيت ۽ بيوس جي ادبي مڪتب سان وابستگيءَ سبب اهو تنقيدي جائزو ڪتاب جي اهميت وڌائي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> هري دلگير جي ادبي پسمنظر ۾ بيوس سان سندس لاڳاپو نمايان رهيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، دلگير ننڍپڻ ۾ بيوس جو ڪتاب ''شيرين شعر'' پڙهي شاعريءَ ڏانهن مائل ٿيو ۽ پوءِ کيس بيوس جي صحبت پڻ حاصل ٿي.<ref name="SindhianaDilgir"/> == جديد سنڌي شاعريءَ ۾ اهميت == ''بيوس جو چونڊ ڪلام'' بيوس جي مختلف شعري مجموعن مان چونڊيل ڪلام هڪ هنڌ پيش ڪري ٿو. ان ڪري ڪتاب بيوس جي شاعريءَ جي مطالعي لاءِ هڪ گڏيل ماخذ جي حيثيت رکي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> بيوس جي شاعريءَ ۾ سماجي شعور، فطرت نگاري، انساني همدردي ۽ عام زندگيءَ جي عڪاسي جهڙا لاڙا ملن ٿا. انهن لاڙن جو اثر سنڌي شاعريءَ جي پوءِ واري دور ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. بيوس جي ادبي روايت سان لاڳاپيل شاعرن ۾ هري دلگير، هوندراج دکايل ۽ ٻين جا نالا ملن ٿا.<ref name="Pirzado2009"/><ref name="ShaikhAziz2008"/> == بيوس بابت ٻيون تصنيفون == بيوس جي زندگيءَ، شاعريءَ ۽ ادبي خدمتن بابت ٻيا ڪتاب پڻ شايع ٿيا آهن، جن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaDilgir"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #A7B8CA; border-collapse:collapse; text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪتاب ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ليکڪ يا مرتب ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | نوعيت |- | style="background:#EAF3FC;" | [[بيوس ۽ نئون دور]] | [[ارجن شاد]] | 1970ع | ادبي تنقيد |- | style="background:#F0F7EC;" | [[بيوس، هڪ اڀياس]] | پريتم ورياڻي ۽ ٻيا | 1972ع | تحقيقي مقالن جو مجموعو |- | style="background:#EAF3FC;" | ڪشنچند بيوس | [[هري درياڻي دلگير]] | 1982ع | ادبي اڀياس |- | style="background:#F0F7EC;" | بيوس جو چونڊ ڪلام | [[هري درياڻي دلگير]] | 1988ع | چونڊ شاعري ۽ تنقيدي جائزو |- | style="background:#EAF3FC;" | بيوس جي ڪوتا جو جائزو | [[هري درياڻي دلگير]] | 1993ع | شاعريءَ جو اڀياس |} == پڻ ڏسو == * [[ڪشنچند بيوس]] * [[هري درياڻي دلگير]] * [[بيوس ۽ نئون دور]] * [[بيوس، هڪ اڀياس]] * [[سنڌي شاعري]] * [[جديد سنڌي ادب]] * [[ساهتيه اڪيڊمي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪيڊميءَ جي سنڌي ڪتابن جي فهرست] * [https://web.archive.org/web/20261018102640/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25AF%25D8%25B1%25D9%258A%25D8%25A7%25DA%25BB%25D9%258A%2B%25D9%2587%25D8%25B1%25D9%258A%2B%25D8%25AF%25D9%2584%25DA%25AF%25D9%258A%25D8%25B1 هري دلگير — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] {{DEFAULTSORT:بيوس جو چونڊ ڪلام}} [[زمرو:1988ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:ڪشنچند بيوس]] buhru63rudl2up5r8kyj6k0yyo4vo5v 0 104437 427393 422524 2026-11-03T09:12:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427393 wikitext text/x-wiki {{Short description|گوورڌن ڀارتيءَ جو سنڌي سماجي ناٽڪ، جنهن ۾ جديد هندستاني عورت جو ڪردار پيش ڪيل آهي}} {{Infobox play | name = بگڙيل گهر | orig_lang = سنڌي | writer = [[گوورڌن ڀارتي]] | genre = سماجي ناٽڪ | subject = جديد عورت ۽ سماجي تبديلي | characters = شيلا | premiere = دهلي، ڀارت (سال اڻتصديق ٿيل) | place = [[دهلي]]، [[ڀارت]] }} '''''بگڙيل گهر''''' (انگريزي: ''Bigriyalu Gharu''، ''Bigrial Ghar'') سنڌي شاعر، ڊراما نگار ۽ هدايتڪار [[گوورڌن ڀارتي]] جو لکيل سماجي ناٽڪ آهي. هن ناٽڪ ۾ '''شيلا''' نالي عورت جو ڪردار پيش ڪيو ويو آهي، جيڪا نئين دور جي باشعور ۽ روشن خيال هندستاني عورت جي نمائندگي ڪري ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن ناٽڪ جو سال 1960ع ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ساڳئي ناٽڪ کي گوورڌن ڀارتيءَ جي ڇپيل ڪتابن ۾ شامل ڪري ان جو سال 1972ع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaBharati">{{cite web |title=گوورڌن ڀارتي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گوورڌن%20ڀارتي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130034218/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AF%D9%88%D9%88%D8%B1%DA%8C%D9%86%20%DA%80%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%8A |url-status=dead }}</ref> گوورڌن ڀارتيءَ جي سوانحي رڪارڊ موجب، هن ''بگڙيل گهر'' کي دهليءَ ۾ مڪمل ڊيگهه واري سنڌي ناٽڪ طور اسٽيج تي پيش ڪيو.<ref name="UttamBharati">{{cite web |title=Shri Goverdhan Mahaboobani Bharati |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/bharti.php |website=Uttam Sahit Award |publisher=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ليکڪ == '''[[گوورڌن ڀارتي]]''' (13 جنوري 1929ع – 22 جون 2010ع)، جنهن جو اصل نالو گوورڌن آسومل محبوباڻي هو، سنڌي شاعر، ڊراما نگار، گائڪ، اداڪار ۽ هدايتڪار هو. سندس جنم سنڌ جي آراضي ڳوٺ، تعلقي سيوهڻ، موجوده ڄامشوري ضلعي ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم سنڌ ۾ حاصل ڪئي ۽ 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت لڏي ويو. ڀارت ۾ هن آگرا يونيورسٽيءَ مان بي اي ڪئي ۽ ڪجهه عرصو تدريس ۽ ريلويءَ ۾ ملازمت سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhianaBharati"/> گوورڌن ڀارتي سنڌي شاعريءَ، ناٽڪ ۽ فلمي گيتن جي ميدان ۾ ڪم ڪيو. هن سنڌي ثقافتي پروگرامن ۽ ناٽڪن جي پيشڪش ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="UttamBharati"/> سندس شاعريءَ جي مجموعي ''شيشي جا گهر'' کي 1990ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو.<ref name="SindhuWorldBharati">{{cite web |title=Goverdhan Bharti |url=https://thesindhuworld.com/goverdhan-bharti/ |website=The Sindhu World |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ناٽڪ جو موضوع == ''بگڙيل گهر'' جو بنيادي سڃاتل موضوع جديد هندستاني سماج ۾ عورت جي بدلجندڙ حيثيت سان لاڳاپيل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ناٽڪ ۾ شيلا نالي عورت اهڙي نئين هندستاني عورت جي نمائندگي ڪري ٿي، جيڪا باشعور ۽ روشن خيال آهي.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ناٽڪ جو مڪمل متن دستياب نه هجڻ سبب ان جي ڪهاڻيءَ جي مڪمل ترتيب، شيلا جي خانداني حالتن، ٻين ڪردارن ۽ آخري نتيجي بابت تفصيل جي تصديق نه ٿي سگهي آهي. == شيلا جو ڪردار == '''شيلا''' هن ناٽڪ جو هڪ اهم عورت ڪردار آهي. جوتواڻيءَ جي مختصر جائزي موجب، شيلا نئين ۽ روشن خيال هندستاني عورت جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> ادبي لحاظ کان هن ڪردار کي هندستاني سماج ۾ عورت جي تعليم، شعور ۽ سماجي حيثيت بابت بحث جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به شيلا جي مخصوص خيالن، فيصلن يا عملن بابت اصل متن کان سواءِ ڪا قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == دهليءَ ۾ اسٽيج پيشڪش == ''اتم ساهت ايوارڊ'' جي سوانحي رڪارڊ موجب، گوورڌن ڀارتيءَ دهليءَ ۾ ''بگڙيل گهر'' جي مڪمل ڊيگهه واري سنڌي ناٽڪ جي پيشڪش ڪئي هئي.<ref name="UttamBharati"/> ساڳئي رڪارڊ ۾ هن کي دهليءَ ۾ پيش ڪيل پهرين مڪمل ڊيگهه واري سنڌي ناٽڪ طور بيان ڪيو ويو آهي. هيءَ دعويٰ سوانحي ماخذ سان منسوب آهي. ان جي تاريخي اوليت جي آزاد تصديق لاءِ دهليءَ جي همعصر اخبارن، ناٽڪ جي اشتهارن ۽ ثقافتي تنظيمن جي رڪارڊن جي ضرورت آهي. پيشڪش جي صحيح تاريخ، ٿيٽر، فنڪارن جي فهرست ۽ هدايتڪاريءَ جا تفصيل اڃا تصديق طلب آهن. == اشاعت جو سال == ''بگڙيل گهر'' بابت موجود ٻن اهم ماخذن ۾ سال جو اختلاف آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ماخذ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڄاڻايل سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | نوعيت |- | style="background:#E7F1FC;" | موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature'' | 1960ع | ناٽڪ بابت ادبي لغت جي داخلا |- | style="background:#EDF5EA;" | ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' | 1972ع | ليکڪ جي ڇپيل ڪتابن جي فهرست |- | style="background:#FFF2E4;" | ''اتم ساهت ايوارڊ''، سوانحي رڪارڊ | اڻڄاتل | دهليءَ ۾ اسٽيج پيشڪش جو ذڪر |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaBharati"/><ref name="UttamBharati"/> ممڪن آهي ته اهي سال ناٽڪ جي لکجڻ، اسٽيج پيشڪش ۽ ڪتابي اشاعت جي مختلف مرحلن سان لاڳاپيل هجن، پر موجود ماخذن مان اها ڳالهه ثابت نٿي ٿئي. تنهنڪري اصل ڪتاب جي عنواني صفحي يا همعصر اشاعتي رڪارڊ ملڻ تائين ٻنهي تاريخن کي ماخذن ڏانهن منسوب ڪري پيش ڪرڻ مناسب آهي. == سنڌي ناٽڪ ۾ اهميت == ''بگڙيل گهر'' ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ناٽڪ جي سرگرمين سان لاڳاپيل تصنيف آهي. دهليءَ ۾ ان جي اسٽيج پيشڪش جو سوانحي ذڪر سنڌي ٻوليءَ ۾ مڪمل ڊيگهه وارن ناٽڪن جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.<ref name="UttamBharati"/> ناٽڪ ۾ شيلا جهڙي جديد عورت جي ڪردار جي موجودگي ان کي سماجي تبديلي ۽ عورت جي بدلجندڙ حيثيت بابت سنڌي ڊرامائي ادب سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == گوورڌن ڀارتيءَ جا ٻيا ناٽڪ == گوورڌن ڀارتيءَ سنڌي ۽ هنديءَ ۾ ٻيا ناٽڪ پڻ لکيا. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | ناٽڪ ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | تفصيل |- | style="background:#E7F3EF;" | ''بگڙيل گهر'' | 1960ع / 1972ع | سنڌي سماجي ناٽڪ؛ سال بابت اختلاف |- | style="background:#F1F7F4;" | ''طوفاني رات'' | 1962ع | ناٽڪ |- | style="background:#E7F3EF;" | ''عمر ماروي'' | اڻتصديق ٿيل | هندي ناٽڪ |- | style="background:#F1F7F4;" | ''عزت'' | اڻتصديق ٿيل | هڪ ائڪٽ وارو ناٽڪ؛ سوانحي ماخذ موجب |} <ref name="SindhianaBharati"/><ref name="SindhuWorldBharati"/> == پڻ ڏسو == * [[گوورڌن ڀارتي]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي ادب]] * [[ڀارتي سنڌي ادب]] * [[سنڌي رنگمنچ]] * [[ساهتيه اڪيڊمي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20241130034218/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AF%D9%88%D9%88%D8%B1%DA%8C%D9%86%20%DA%80%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%8A گوورڌن ڀارتي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://ajuttam.sindhisangat.com/bharti.php گوورڌن ڀارتي — اتم ساهت ايوارڊ] * [https://thesindhuworld.com/goverdhan-bharti/ گوورڌن ڀارتي — دي سنڌو ورلڊ] {{DEFAULTSORT:بگڙيل گهر}} [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] [[زمرو:سنڌي ڊراما]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] 94w5gsr41ohscyt3s0i6alqtu3fod6c 0 104438 427350 425135 2026-11-03T05:24:00Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427350 wikitext text/x-wiki {{Short description|اندر ديو ڀوڄواڻيءَ جو 1970ع ۾ شايع ٿيل سنڌي شعري مجموعو}} {{Infobox book | name = بجليون ٿيون برسن | title_orig = بجليون ٿيون برسن | author = [[اندر ڀوڄواڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري|شعري مجموعو]] | subject = انسانيت، همدردي، شفقت ۽ انساني قدر | pub_date = 1970ع }} '''''بجليون ٿيون برسن''''' (انگريزي: ''Bijilyoon Thyoon Barsani'') سنڌي شاعر ۽ ليکڪ '''[[اندر ڀوڄواڻي|اندر ديو ڄيٺانند ڀوڄواڻي]]'''، المعروف '''اندر'''، جو [[سنڌي ٻولي]] ۾ شاعريءَ جو مجموعو آهي، جيڪو 1970ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ انساني همدردي، رحم، شفقت ۽ انسانيت جي قدرن جي زوال بابت شاعر جي فڪري ڳڻتيءَ جو اظهار ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaIndur">{{cite web |title=اندر ڀوڄواڻي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1+%DA%80%D9%88%DA%84%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن مجموعي جو جائزو وٺندي شاعر جي انساني همدرديءَ بابت فڪر کي [[وليم شيڪسپيئر]] جي المياتي ناٽڪ ''[[ڪنگ ليئر]]'' جي مرڪزي ڪردار جي سوال سان ڀيٽيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == شاعر جو تعارف == [[اندر ڀوڄواڻي]] جو اصل نالو '''اندر ديو ڄيٺانند ڀوڄواڻي''' هو. سندس جنم 22 مارچ 1918ع تي سنڌ جي ڳوٺ ٻيلي، تعلقي سجاول ۾ ٿيو. هن مئٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي. اندر ڀوڄواڻي شاعر، ليکڪ، مضمون نگار ۽ نقاد هو. شاعريءَ سان گڏ مضمون نويسي ۽ ادبي تنقيد سندس دلچسپيءَ جا اهم شعبا هئا. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، سندس شاعريءَ جا ٻه مجموعا ''پرهه باکون ڪڍيون'' (1963ع) ۽ ''بجليون ٿيون برسن'' (1970ع) شايع ٿيا. سندس هڪ ٻيو ڪتاب ''تاثرات'' 1984ع ۾ ڇپيو. اندر ڀوڄواڻي 1992ع ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhianaIndur"/> == اشاعت == ''بجليون ٿيون برسن'' جي اشاعت جو سال 1970ع آهي. انهيءَ سال جي تصديق موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ٻنهي مان ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaIndur"/> ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جي ناشر، اشاعت واري شهر، صفحن جي تعداد، قيمت ۽ نظمن جي فهرست بابت مستند ڪتابي رڪارڊ اڃا دستياب نه ٿي سگهيو آهي. == موضوع ۽ فڪري پسمنظر == === انسانيت ۽ انساني قدر === موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ''بجليون ٿيون برسن'' ۾ شاعر انساني همدردي ۽ شفقت جي گهٽجڻ تي ڏک جو اظهار ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ جائزي مان ظاهر ٿئي ٿو ته مجموعي جو هڪ اهم فڪري پهلو انسان جي اخلاقي ذميواري، ٻين انسانن جي ڏک کي محسوس ڪرڻ ۽ انساني رشتن ۾ رحم جي اهميت سان لاڳاپيل آهي. === همدردي ۽ شفقت جو زوال === جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، شاعر اهڙي سماجي ڪيفيت تي احتجاج ڪري ٿو، جنهن ۾ انسانن جي هڪٻئي لاءِ همدردي ۽ شفقت گهٽجي رهي آهي. هن تشريح ۾ انساني قدرن جو زوال شاعر جي بيچينيءَ جو سبب بڻجي سامهون اچي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪنگ ليئر سان ادبي ڀيٽ == [[وليم شيڪسپيئر]] جو مشهور المياتي ناٽڪ ''[[ڪنگ ليئر]]'' انساني تڪليف، اقتدار، خاندان، بي رحميءَ ۽ انسان جي بنيادي حيثيت بابت سوال اٿاري ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ ''بجليون ٿيون برسن'' جي شاعر جي فڪري احتجاج کي ''ڪنگ ليئر'' جي ڪردار جي انساني وجود بابت سوال سان ڀيٽيو آهي. جوتواڻيءَ جي بيان ۾ هي سوال انگريزيءَ ۾ هن ريت آيو آهي: <blockquote lang="en">Is not the man more than this?</blockquote> يعني: ''ڇا انسان هن کان وڌيڪ ڪجهه نه آهي؟'' جوتواڻيءَ جي هيءَ ڀيٽ ٻنهي تخليقن ۾ انسانيت ۽ انساني وقار بابت موجود فڪري ڳڻتيءَ کي نمايان ڪرڻ لاءِ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن ڀيٽ کي اندر ڀوڄواڻيءَ جي شيڪسپيئر کان سڌي ادبي اثرپذيريءَ جو ثبوت نٿو سمجهي سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا ۾ ڪنهن مخصوص نظم يا سڌي اقتباس جي نشاندهي نه ڪئي وئي آهي. == ادبي جائزو == ''بجليون ٿيون برسن'' بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي راءِ مان مجموعي جا ٻه اهم پهلو سامهون اچن ٿا: * انساني همدردي ۽ شفقت جي گهٽجڻ تي شاعر جو ڏک؛ * انساني وقار ۽ انسانيت بابت اخلاقي سوالن جو اظهار. جوتواڻيءَ جي جائزي ۾ شاعر جي ڪيفيت کي هڪ احتجاجي ۽ دردناڪ لهجي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي مڪمل متن جي غيرموجودگيءَ سبب نظمن جي فني بناوت، وزن، بحر، صنفن، علامتن ۽ لسانياتي خصوصيتن بابت قطعي نتيجا ڪڍڻ مناسب نه آهي. == اندر ڀوڄواڻيءَ جون تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪتاب ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | اشاعت جو سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | صنف يا نوعيت |- | style="background:#E7F1FC;" | ''پرهه باکون ڪڍيون'' | 1963ع | شاعريءَ جو مجموعو |- | style="background:#EDF5EA;" | ''بجليون ٿيون برسن'' | 1970ع | شاعريءَ جو مجموعو |- | style="background:#F2EAFB;" | ''تاثرات'' | 1984ع | نثري تصنيف |} <ref name="SindhianaIndur"/> == ڪتاب جا دستاويزي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | تفصيل ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | ماخذ يا تصديق |- | style="background:#E7F3EF;" | عنوان | بجليون ٿيون برسن | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | style="background:#F1F7F4;" | رومن عنوان | ''Bijilyoon Thyoon Barsani'' | جوتواڻي، 1996ع |- | style="background:#E7F3EF;" | شاعر | اندر ديو ڄيٺانند ڀوڄواڻي | سنڌيانا ۽ جوتواڻي |- | style="background:#F1F7F4;" | سال | 1970ع | ٻنهي ماخذن مان تصديق ٿيل |- | style="background:#E7F3EF;" | ٻولي | سنڌي | تصديق ٿيل |- | style="background:#F1F7F4;" | صنف | شعري مجموعو | تصديق ٿيل |- | style="background:#E7F3EF;" | ناشر | اڻڄاتل | اصل ڇاپي جي ضرورت |- | style="background:#F1F7F4;" | صفحا | اڻڄاتل | اصل ڇاپي جي ضرورت |- | style="background:#E7F3EF;" | نظمن جو تعداد | اڻڄاتل | اصل ڇاپي جي ضرورت |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaIndur"/> == سنڌي ادب ۾ جاءِ == ''بجليون ٿيون برسن'' اندر ڀوڄواڻيءَ جي انهن تصنيفن مان آهي، جن جي اشاعت سنڌي شاعريءَ جي تاريخي ۽ ڪتابي رڪارڊ ۾ درج ٿيل آهي. جوتواڻيءَ جي جائزي موجب، هن مجموعي ۾ انساني همدردي ۽ شفقت جي مسئلي کي مرڪزي اهميت حاصل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ بنياد تي مجموعي کي انسانيت ۽ اخلاقي قدرن بابت سنڌي شاعريءَ جي مطالعي ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو، پر ان جي تفصيلي ادبي حيثيت جي تعين لاءِ اصل نظمن جو مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[اندر ڀوڄواڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[وليم شيڪسپيئر]] * [[ڪنگ ليئر]] * [[انساني وقار]] * [[ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1+%DA%80%D9%88%DA%84%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A اندر ڀوڄواڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع] {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:بجليون ٿيون برسن}} [[زمرو:1970ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] fg3v4bd43wz1shpjo1qw4bn3guvhetd 0 104493 427395 422704 2026-11-03T09:18:34Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427395 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو مترجم، مضمون نگار، ناشر ۽ ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته اديب}} {{Infobox person | name = بهاري لال ڇاٻڙيا | native_name = بھاري لعل ڇاٻڙيا | native_name_lang = sd | birth_date = 1923ع | birth_place = [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | nationality = هندستاني | occupation = مترجم، مضمون نگار، ناشر، اديب | language = [[سنڌي ٻولي]] | movement = ترقي پسند ادبي تحريڪ | notable_works = ست قدم، جنگ ۽ صلح، شريڪانت، چرتر هيڻ، شرت چندر شخص ۽ ڪلاڪار | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي ترجمي جو انعام]] (1990ع) }} '''بهاري لال ڇاٻڙيا''' (انگريزي: ''Biharilal Chhabria''؛ جنم: 1923ع) سنڌي ٻوليءَ جو مترجم، مضمون نگار، ناشر ۽ ادبي ڪارڪن هو. هن مختلف هندستاني ۽ عالمي ٻولين جي ادب کي سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ سنڌي ڪتابن جي اشاعت ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaChhabria">{{حوالو ويب |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بھاري+لعل+ڇاٻڙيا+2 |title=بھاري لعل ڇاٻڙيا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 |archive-date=2026-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261020070727/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%DA%BE%D8%A7%D8%B1%D9%8A+%D9%84%D8%B9%D9%84+%DA%87%D8%A7%D9%BB%DA%99%D9%8A%D8%A7+2 |url-status=dead }}</ref> سندس ادبي خدمتن ۾ بنگالي ناول نگار [[تاراشنڪر بنديوپاڌياي]] جي ناول ''سپتپدي'' جو سنڌي ترجمو ''ست قدم'' خاص اهميت رکي ٿو، جنهن تي کيس 1990ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي ترجمي جو انعام]] ڏنو ويو.<ref name="SahityaAward">{{حوالو ويب |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp |title=Sahitya Akademi Translation Prize Winners |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi, New Delhi |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ادبي زندگي == بهاري لال ڇاٻڙيا سنڌي ادب جي ترقي پسند ادبي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. 1946ع ڌاري سنڌي ادبي سنگت جي اوائلي تنظيم ۾ کيس [[شيخ اياز]] سان گڏ جوائنٽ سيڪريٽري چونڊيو ويو، جڏهن ته [[گوبند مالهي]] سيڪريٽري جنرل هو. ڇاٻڙيا ۽ شيخ اياز شڪارپور ۾ سنڌي ادبي سنگت جي شاخ قائم ڪرڻ لاءِ پڻ ڪوششون ڪيون.<ref name="SindhianaChhabria"/> === ادبي صحافت ۽ اشاعت === ڪراچيءَ ۾ رهائش دوران بهاري لال ڇاٻڙيا ''زندگي پبليڪيشن'' کي فعال بڻائڻ لاءِ ''زندگي'' نالي رسالو جاري ڪيو. هن رسالي ذريعي سنڌي ادب ۾ ترقي پسند فڪر کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪراچيءَ ۾ ''قومي ساهتيه پبليڪيشن'' جو پڻ بنياد وڌو.<ref name="SindhianaChhabria"/> === ورهاڱي کان پوءِ === 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ بهاري لال ڇاٻڙيا پنهنجي خاندان سميت ڀارت لڏي ويو، پر سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب سان سندس وابستگي برقرار رهي. ڀارت ۾ هن ''سنگم ساهت مالا'' نالي اشاعتي سلسلو شروع ڪيو، جنهن وسيلي ناول، ڪهاڻيون ۽ ترجمو ٿيل ڪتاب شايع ڪيا ويا. بعد ۾ [[ممبئي]] ۾ ''راڻي پبليڪيشن'' ۽ ''سنڌ بوڪ ڪمپني'' قائم ڪيائين. انهن اشاعتي سرگرمين ۾ سنڌي ادب، خاص ڪري بنگالي ۽ مرهٽي ادب جي سنڌي ترجمن کي اهميت حاصل رهي.<ref name="SindhianaChhabria"/> == ترجمي جو ڪم == بهاري لال ڇاٻڙيا سنڌي ادب ۾ ترجمي جي شعبي سان خاص وابستگي رکندڙ اديب هو. هن مختلف ٻولين جي ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچايو. سندس ترجمو ڪيل ڪتابن ۾ [[ليو ٽالسٽاءِ]] جو مشهور ناول ''جنگ ۽ صلح''، [[شرت چندر چٽوپاڌياي]] جا ناول ۽ بنگالي ادب جون ٻيون تصنيفون شامل آهن.<ref name="SindhianaChhabria"/> === چونڊ ترجما === هيٺين جدول ۾ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڄاڻايل سندس ترجمو ڪيل ڪتابن مان چونڊ عنوان ڏنا ويا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#24577a;color:white;padding:10px;" | '''بهاري لال ڇاٻڙيا جا چونڊ ترجما''' ! style="background:#dcecf7;" | شمار ! style="background:#dcecf7;" | سنڌي عنوان ! style="background:#dcecf7;" | اصل ليکڪ يا وضاحت |- | 1 | ''ست قدم'' | [[تاراشنڪر بنديوپاڌياي]] جي بنگالي ناول ''سپتپدي'' جو ترجمو |- | 2 | ''جنگ ۽ صلح'' | [[ليو ٽالسٽاءِ]] جي ناول ''War and Peace'' جو ترجمو |- | 3 | ''چرتر هيڻ'' | [[شرت چندر چٽوپاڌياي]] جو ناول |- | 4 | ''شريڪانت'' | شرت چندر جو ناول |- | 5 | ''ٻه ڀينر'' | ترجمو ڪيل ناول |- | 6 | ''همراهي'' | ترجمو ڪيل ناول |- | 7 | ''ناري'' | ترجمو ڪيل ناول |- | 8 | ''شرت چندر شخص ۽ ڪلاڪار'' | سبود چندر سين گپت جي ڪتاب جو ترجمو |- | 9 | ''سست قدم'' | ترجمو ڪيل تصنيف |- | 10 | ''ستا'' | شرت چندر جي تصنيف جو ترجمو |} <ref name="SindhianaChhabria"/> === شرت چندر شخص ۽ ڪلاڪار === 1986ع ۾ بهاري لال ڇاٻڙيا، سبود چندر سين گپت جي ڪتاب جو سنڌي ترجمو ''شرت چندر شخص ۽ ڪلاڪار'' جي نالي سان ڪيو. هي ڪتاب [[ساهتيه اڪيڊمي]]، نئين دهليءَ پاران شايع ڪيو ويو.<ref name="SindhianaChhabria"/> == مضمون نگاري == ترجمي کان سواءِ بهاري لال ڇاٻڙيا مضمون نگاريءَ ۾ پڻ سرگرم رهيو. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ کيس هڪ نمايان مترجم ۽ مضمون نگار قرار ڏنو آهي. جوتواڻيءَ خاص طور سندس [[منشي پريمچند]] بابت مضمون جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو مختلف مجموعن ۾ شامل ڪيو ويو، جن مان ''Sindhi—Class X'' نالي درسي ڪتاب پڻ هڪ آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> اهو مضمون سندس ادبي شخصيت جي مضمون نگاريءَ واري پهلوءَ کي ظاهر ڪري ٿو. == ساهتيه اڪيڊمي ترجمي جو انعام == 1990ع ۾ بهاري لال ڇاٻڙيا کي سندس سنڌي ترجمي ''ست قدم'' (ٻن ڀاڱن ۾) تي ساهتيه اڪيڊمي ترجمي جو انعام ڏنو ويو. اصل ڪتاب ''سپتپدي'' بنگالي ناول نگار تاراشنڪر بنديوپاڌياي جو لکيل هو.<ref name="SahityaAward"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#286a58;color:white;padding:10px;" | '''ساهتيه اڪيڊمي ترجمي جو انعام، 1990ع''' ! style="background:#e0f1e9;" | تفصيل ! style="background:#e0f1e9;" | ڄاڻ |- | انعام | [[ساهتيه اڪيڊمي ترجمي جو انعام]] |- | سال | 1990ع |- | ٻولي | سنڌي |- | مترجم | بهاري لال ڇاٻڙيا |- | ترجمو ڪيل ڪتاب | ''ست قدم'' (ٻه ڀاڱا) |- | اصل ڪتاب | ''سپتپدي'' (''Saptapadi'') |- | اصل ليکڪ | [[تاراشنڪر بنديوپاڌياي]] |- | اصل ٻولي | [[بنگالي ٻولي]] |- | صنف | ناول |} <ref name="SahityaAward"/> == سنڌي ادب ۾ اهميت == بهاري لال ڇاٻڙيا جون ادبي خدمتون ترجمي، مضمون نگاري، ادبي صحافت ۽ ڪتابن جي اشاعت تائين پکڙيل هيون. سنڌي ادبي سنگت جي اوائلي تنظيمي سرگرمين ۾ سندس شرڪت، ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ڪتابن جي اشاعت ۽ مختلف ٻولين جي ادب جي ترجمن سندس ادبي ڪردار جا نمايان پهلو آهن.<ref name="SindhianaChhabria"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ادبي سنگت]] * [[سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو]] * [[گوبند مالهي]] * [[شيخ اياز]] * [[شرت چندر چٽوپاڌياي]] * [[تاراشنڪر بنديوپاڌياي]] * [[ساهتيه اڪيڊمي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20261020070727/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%DA%BE%D8%A7%D8%B1%D9%8A+%D9%84%D8%B9%D9%84+%DA%87%D8%A7%D9%BB%DA%99%D9%8A%D8%A7+2 بهاري لال ڇاٻڙيا — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي — ترجمي جي انعامن جي سرڪاري فهرست] * [https://thesindhuworld.com/biharilal-chhabria/ Biharilal Chhabria — The Sindhu World] {{DEFAULTSORT:ڇاٻڙيا، بهاري لال}} [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:سنڌي مضمون نگار]] [[زمرو:سنڌي ناشر]] [[زمرو:1923ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي ترجمي جو انعام ماڻيندڙ]] [[زمرو:ڀارت جا سنڌي اديب]] pl7jh8z1ll9qn67bc7dlbiiqjx1q4c3 0 104571 427412 422905 2026-11-03T10:09:11Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427412 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ترقي پسند اديبن جي انجمن (سنڌ) | native_name = سنڌ ترقي پسند اديبن جي انجمن | native_name_lang = sd | abbreviation = ترقي پسند اديبن جي انجمن | formation = [[1945ع]] | founding_location = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | founder = [[گوبند مالهي]] ۽ ٻيا ترقي پسند سنڌي اديب | type = [[ادبي تنظيم]]، [[ثقافتي تنظيم]] | status = تاريخي ادبي انجمن | purpose = [[سنڌي ادب]] جي ترقي، [[ترقي پسند ادب]] جي واڌاري، سماجي حقيقت نگاري، ادبي تنقيد ۽ سماجي شعور کي هٿي ڏيڻ | headquarters = [[بندر روڊ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]] | location_city = [[ڪراچي]] | location_country = [[برطانوي هندستان]] | area_served = [[سنڌ]] | origins = [[سنڌي ادبي سرڪل]] ۽ [[ترقي پسند ادبي تحريڪ]] | fields = [[سنڌي ادب]]، [[شاعري]]، [[افسانو]]، [[ناٽڪ]]، [[ادبي تنقيد]] | methods = ادبي گڏجاڻيون، تخليقن جي پڙهت، تنقيدي بحث، ادبي اشاعتون ۽ نون اديبن جي حوصلا افزائي | language = [[سنڌي ٻولي]] | gen_sec = [[گوبند مالهي]] | key_people = {{Unbulleted list | [[گوبند مالهي]] | [[سوڀو گيانچنداڻي]] | [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] | [[نارائڻ شيام]] | [[شيخ اياز]] | [[شيخ عبدالرزاق راز]] | سڳن آهوجا | سنتو درياڻي }} | affiliations = سنڌ جي ترقي پسند ادبي حلقن سان فڪري ۽ تنظيمي لاڳاپا | services = ادبي تربيت، تخليقن جي تنقيدي جائزي ۽ ادبي سرگرمين جي تنظيم | publication = ''[[پرهه ڦٽي]]'' (1945ع؛ ترقي پسند ادبي مجموعو) | footnotes = <small>1945ع ۾ انجمن جي قيام ۽ گوبند مالهيءَ جي تنظيمي ڪردار بابت تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ملي ٿو. انجمن جي سرگرمين جو تعلق سنڌي ادبي سرڪل ۽ بعد ۾ سنڌي ادبي سنگت جي وسيع ادبي ماحول سان هو.</small> }} '''ترقي پسند اديبن جي انجمن (سنڌ)''' سنڌ جي هڪ ادبي ۽ فڪري تنظيم هئي، جيڪا 1945ع ۾ [[ڪراچي]] ۾ ترقي پسند سنڌي اديبن جي ڪوششن سان قائم ٿي. انجمن جو مقصد سنڌي ادب ۾ سماجي حقيقت نگاري، جديد ادبي فڪر، انساني برابري، معاشي ۽ سماجي مسئلن جي عڪاسي ۽ تنقيدي شعور کي هٿي ڏيڻ هو. ان جي قيام سان سنڌ ۾ اڳ ئي موجود ترقي پسند ادبي سرگرمين کي وڌيڪ منظم صورت ملي. انجمن سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ [[گوبند مالهي]]، [[سوڀو گيانچنداڻي]]، [[ڪيرت ٻاٻاڻي]]، [[شيخ اياز]]، [[نارائڻ شيام]]، [[شيخ عبدالرزاق راز]]، سڳن آهوجا ۽ ٻين اديبن جا نالا ملن ٿا.<ref name="Samejo2015">{{cite journal |last=Samejo |first=Ishaq |author-link=اسحاق سميجو |title=Background of Progressive Literary Movement in Sindhi Literature (1936–1970) |journal=Kalich Research Journal |volume=1 |year=2015 |publisher=University of Sindh |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/KALICH/article/view/425 |language=en |access-date=2026-10-19 }}</ref><ref name="Rajpar2015">{{cite web |last=راڄپر |first=قاسم |title=ڊي. جي. سنڌ ڪاليج ڪراچيءَ جي تاريخ ۽ حاصلات |url=https://qasimrajpar.blogspot.com/2015/07/ |website=Dr. Qasim Rajpar |date=2015-07 |language=sd |access-date=2026-10-19 }}</ref> سنڌي ترقي پسند ادبي تحريڪ جي تاريخ ۾ 1943ع واري [[سنڌي ادبي سرڪل]]، 1945ع واري ترقي پسند اديبن جي انجمن ۽ 1947ع واري [[سنڌي ادبي سنگت]] کي اهم تنظيمي مرحلا سمجهيو وڃي ٿو. ڊاڪٽر [[اسحاق سميجو]] پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ انهن واقعن کي سنڌ ۾ منظم ترقي پسند ادبي سرگرمين جي ارتقا سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Samejo2015"/> == تاريخي پسمنظر == ويهين صديءَ جي ٽئين ۽ چوٿين ڏهاڪي دوران سنڌي ادب ۾ سماجي حقيقت نگاري، جديد فڪر ۽ قومي شعور جا لاڙا وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳا. [[ڪشنچند بيوس]] ۽ ٻين شاعرن جي شاعريءَ ۾ جديد سماجي احساسن جي عڪاسي اڳ ئي موجود هئي، جڏهن ته ''سنڌو'' جهڙن ادبي رسالن نئين ادب ۽ تنقيدي بحثن جي واڌاري ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaProgressive">{{cite web |title=ترقي پسند تحريڪ ۽ ادب |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ترقي+پسند+تحريڪ+۽+ادب |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-19 }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1936ع ۾ لکنؤ ۾ [[ترقي پسند اديبن جي انجمن]] جي ڪل هند ڪانفرنس کان پوءِ برصغير جي مختلف ٻولين جي ادب ۾ ترقي پسند فڪر جي تنظيمي اثرن کي وڌيڪ اهميت ملي. سنڌ ۾ به اديبن، استادن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن جي وچ ۾ ادب جي سماجي ڪردار بابت بحث وڌيا. اهڙين سرگرمين جي نتيجي ۾ سنڌي ادبي سرڪل ۽ پوءِ ترقي پسند اديبن جي انجمن جهڙيون تنظيمون وجود ۾ آيون.<ref name="Samejo2015"/> === سنڌي ادبي سرڪل === 1940ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪراچيءَ جي [[ڊي. جي. سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] سان لاڳاپيل استادن ۽ شاگردن سنڌي ادبي سرڪل قائم ڪئي. سرڪل جي قيام جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪن محققن 1941ع يا 1942ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته ڊاڪٽر [[در محمد پٺاڻ]] ۽ ٻين محققن 1943ع کي ان جي قيام جو سال قرار ڏنو آهي.<ref name="Rajpar2015"/> سرڪل ۾ ادبي تخليقن جي پڙهت، نئين شاعريءَ، افساني ۽ ادبي تنقيد بابت بحث ٿيندا هئا. [[شيخ اياز]] پنهنجي يادگيرين ۾ ڄاڻايو آهي ته هو 1945ع ۾ شيخ عبدالرزاق راز سان گڏ سنڌي سرڪل جي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪندو هو. انهن گڏجاڻين ۾ سندس واقفيت نارائڻ شيام سان پڻ ٿي.<ref name="Rajpar2015"/> == انجمن جو قيام == 1945ع ۾ سنڌ جي ترقي پسند اديبن ڪراچيءَ ۾ '''ترقي پسند اديبن جي انجمن''' قائم ڪئي. هن تنظيم جي قيام ۾ گوبند مالهي ۽ سندس هم خيال اديبن جو اهم ڪردار هو. گوبند مالهيءَ جي سوانحي احوال موجب هو 1944ع ۽ 1945ع دوران سياسي ۽ ادبي سرگرمين ۾ مصروف رهيو ۽ سنڌي ترقي پسند ليکڪن جي تنظيم جو بنياد رکڻ کان پوءِ ان جو جنرل سيڪريٽري ٿيو.<ref name="MalhiBiography">{{cite web |title=گوبند مالهي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/311/read/15964 |website=سنڌي ادب: هڪ سئو سنڌي اديب |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-19 }}</ref> ڊاڪٽر قاسم راڄپر جي تحقيقي بيان موجب انجمن جي قيام سان گوبند مالهي، سوڀو گيانچنداڻي، ڪيرت ٻاٻاڻي، سڳن آهوجا، سنتو درياڻي ۽ ٻين ترقي پسند اديبن جون سرگرميون هڪ منظم ادبي پليٽ فارم تي گڏ ٿيون. ان جي فڪري ماحول ۾ [[حشو ڪيولراماڻي]] جي ترقي پسند سوچ جو اثر پڻ موجود هو، جيتوڻيڪ هو ان دور ۾ شاگردن ۽ پورهيتن جي تنظيمي سرگرمين ۾ وڌيڪ مصروف هو.<ref name="Rajpar2015"/> == انجمن جا مقصد == انجمن جو بنيادي مقصد سنڌي ادب کي سماجي حقيقتن، عام ماڻهن جي زندگيءَ ۽ جديد فڪري بحثن سان لاڳاپيل ڪرڻ هو. ان جي ادبي سرگرمين ۾ هي مقصد نمايان هئا: * سنڌي شاعريءَ، افساني، ناٽڪ ۽ تنقيد ۾ جديد ادبي لاڙن کي هٿي ڏيڻ. * پورهيتن، هارين ۽ سماجي طور محروم طبقن جي زندگيءَ کي ادب جو موضوع بڻائڻ. * سماجي اڻبرابري، استحصال ۽ تعصب بابت تنقيدي شعور پيدا ڪرڻ. * نون اديبن ۽ شاعرن جي حوصلا افزائي ڪرڻ. * ادبي گڏجاڻين ۾ تخليقن جي پڙهت ۽ تنقيدي جائزي جي روايت کي مضبوط ڪرڻ. * سنڌي ادب کي هندستاني ۽ عالمي ترقي پسند ادبي رجحانن سان ڳنڍڻ.<ref name="Samejo2015"/><ref name="SindhianaProgressive"/> == بندر روڊ تي ادبي گڏجاڻيون == انجمن جون ادبي گڏجاڻيون ڪراچيءَ جي [[ايم. اي. جناح روڊ|بندر روڊ]] تي واقع ان جي آفيس ۾ ٿينديون هيون. ڊاڪٽر قاسم راڄپر موجب اهي گڏجاڻيون هر جمعي تي منعقد ٿينديون هيون، جن ۾ سنڌي ادب سان دلچسپي رکندڙ اديب، استاد، شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن شرڪت ڪندا هئا.<ref name="Rajpar2015"/> انهن گڏجاڻين ۾ نئين شاعري ۽ ڪهاڻين جي پڙهت، ادبي تخليقن تي تنقيدي بحث ۽ سماجي مسئلن بابت خيالن جي ڏي وٺ ٿيندي هئي. انجمن جو ادبي ماحول مختلف سياسي ۽ فڪري رجحانن سان لاڳاپيل اديبن کي گڏ ويهڻ جو موقعو فراهم ڪندو هو. گڏجاڻين ۾ گوبند مالهي، سوڀو گيانچنداڻي ۽ ڪيرت ٻاٻاڻي جهڙن ترقي پسند اديبن سان گڏ جديد سنڌي شاعريءَ ۽ ادبي تنقيد ۾ دلچسپي رکندڙ نوجوان پڻ شرڪت ڪندا هئا.<ref name="Rajpar2015"/> == مختلف فڪري حلقن جي شرڪت == ترقي پسند اديبن جي انجمن جي سرگرمين ۾ مارڪس وادي فڪر سان لاڳاپيل اديبن کان سواءِ ٻين سياسي ۽ سماجي رجحانن جا ليکڪ پڻ حصو وٺندا هئا. ان جي ادبي ماحول ۾ مختلف فڪري نظرين جي نمائندگي موجود هئي. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ پنهنجي پي ايڇ ڊي جي تحقيقي مقالي ''ڪراچي ضلعي جو سنڌي علم ادب جي ترقيءَ ۾ حصو'' ۾ ان دور جي ڪراچيءَ جي ادبي تنظيمن، استادن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن جي سرگرمين جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="PathanThesis">{{cite thesis |last=پٺاڻ |first=در محمد |author-link=در محمد پٺاڻ |title=ڪراچي ضلعي جو سنڌي علم ادب جي ترقيءَ ۾ حصو |type=پي ايڇ ڊي جو تحقيقي مقالو |publisher=سنڌ يونيورسٽي |location=ڄامشورو |year=1979 |page=459 |language=sd }}</ref> == ڪاليجي استادن ۽ شاگردن جو ڪردار == انجمن جي سرگرمين سان ڪراچيءَ جي تعليمي ادارن جو گهرو تعلق هو. ڊي. جي. سنڌ ڪاليج، ايس. سي. شاهاڻي ڪاليج ۽ اين. اي. ڊي. ڪاليج سان لاڳاپيل استادن ۽ شاگردن ۾ انجمن جي ادبي گڏجاڻين دلچسپي پيدا ڪئي.<ref name="Rajpar2015"/> انهيءَ وسيع ادبي ماحول ۾ ڊاڪٽر [[هرومل سدارنگاڻي]]، پروفيسر [[منگهارام ملڪاڻي]]، نارائڻ شيام، شيخ اياز، شيخ عبدالرزاق راز، سوڀو گيانچنداڻي، گوبند مالهي ۽ ڪيرت ٻاٻاڻي جهڙين شخصيتن جا نالا ملن ٿا. انهن سڀني شخصيتن جي انجمن ۾ باقاعدي عهديدار يا ميمبر هجڻ بابت هڪجهڙا دستاويزي ثبوت موجود نه آهن؛ تنهنڪري سندن شرڪت کي ان دور جي گڏيل ادبي سرگرمين جي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي. == اهم شخصيتون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" ! style="background:#214d70;color:white;" | شخصيت ! style="background:#214d70;color:white;" | ادبي ۽ تنظيمي ڪردار ! style="background:#214d70;color:white;" | لاڳاپو |- | style="background:#e8f3fa;" | [[گوبند مالهي]] | باني ۽ جنرل سيڪريٽري | انجمن جي تنظيم سازي ۽ ترقي پسند ادب جي اشاعت.<ref name="MalhiBiography"/> |- | style="background:#f3f8fc;" | [[سوڀو گيانچنداڻي]] | اديب، سياسي ڪارڪن ۽ ترقي پسند فڪر جو حامي | ادبي ڪلاسن ۽ ترقي پسند حلقن سان لاڳاپو.<ref name="BabaniBiography">{{cite web |title=Kirat Babani |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_05_04.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-10-19 }}</ref> |- | style="background:#e8f3fa;" | [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] | افسانه نگار ۽ ادبي ڪارڪن | ترقي پسند ادبي گڏجاڻين ۽ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپو.<ref name="BabaniBiography"/> |- | style="background:#f3f8fc;" | [[نارائڻ شيام]] | شاعر | سنڌي ادبي سرڪل ۽ جديد شاعريءَ جي ادبي ماحول سان لاڳاپو.<ref name="Rajpar2015"/> |- | style="background:#e8f3fa;" | [[شيخ اياز]] | شاعر ۽ اديب | ادبي سرڪل، جديد شاعري ۽ ترقي پسند فڪر جي ڦهلاءَ ۾ ڪردار.<ref name="Samejo2015"/> |- | style="background:#f3f8fc;" | [[شيخ عبدالرزاق راز]] | شاعر | ادبي سرڪل جي گڏجاڻين ۾ شرڪت.<ref name="Rajpar2015"/> |- | style="background:#e8f3fa;" | سڳن آهوجا | شاعر ۽ اديب | ترقي پسند ادبي سرگرمين سان لاڳاپو.<ref name="Rajpar2015"/> |- | style="background:#f3f8fc;" | سنتو درياڻي | ادبي ڪارڪن | انجمن جي قيام سان لاڳاپيل شخصيتن مان هڪ.<ref name="Rajpar2015"/> |} == ادبي اشاعتون == === پرهه ڦٽي === '''پرهه ڦٽي''' سنڌي ترقي پسند ادب جي اوائلي مجموعن مان هڪ هو، جيڪو 1945ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ شاعري ۽ ڪهاڻيون شامل هيون. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مقالي موجب هن مجموعي جي اشاعت نئين سنڌي ڪهاڻيءَ ۽ ترقي پسند فڪر جي تاريخ ۾ اهميت رکي ٿي.<ref name="ParahPhutiStudy">{{cite web |title=1942ع کان 1947ع تائين جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جا اهم مجموعا: هڪ اڀياس |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-73-analytical-discourse-on-important-anthologies-of-modern-sindhi-short-stories-from-1942-1947 |website=سنڌي ٻولي تحقيقي جرنل |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-19 }}</ref> هن مجموعي جي مهاڳ ۾ گوبند مالهيءَ ترقي پسند سنڌي ادب جي تخليق ۽ ڦهلاءَ بابت پنهنجا خيال پيش ڪيا. ''پرهه ڦٽي'' جو تعلق ترقي پسند اشاعتي سرگرمين سان هو، پر ان کي انجمن جي سرڪاري اشاعت قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ دستاويزي ثبوت گهربل آهن.<ref name="ParahPhutiStudy"/> === نئين دنيا === '''نئين دنيا''' سنڌي ترقي پسند ادبي حلقن سان لاڳاپيل هڪ اهم ادبي رسالو هو. ورهاڱي کان پوءِ 1948ع ۾ گوبند مالهيءَ جي ڪوششن سان ان جي اشاعت بمبئيءَ مان ٻيهر شروع ٿي. رسالي سنڌي ترقي پسند ادب، ڪهاڻيءَ، شاعريءَ ۽ تنقيد جي واڌاري ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MalhiBiography"/><ref name="SindhiMagazines">{{cite web |title=Sindhi Magazines |url=https://sindhishaan.com/article/language/lang_01_01.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-10-19 }}</ref> === اڳتي قدم === 1947ع ۾ [[شيخ اياز]] سان لاڳاپيل ادبي رسالو '''اڳتي قدم''' ترقي پسند فڪر جي ڦهلاءَ ۾ اهم ثابت ٿيو. ڊاڪٽر اسحاق سميجي موجب هن رسالي جديد سنڌي شاعريءَ ۽ ترقي پسند ادبي تنقيد جي واڌاري ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Samejo2015"/> === مهراڻ === 1946ع ۾ سنڌي ادب لاءِ مرڪزي صلاحڪار بورڊ جي نگرانيءَ ۾ ادبي رسالو '''[[مهراڻ (رسالو)|مهراڻ]]''' شايع ٿيڻ لڳو. ان جي شروعاتي دور ۾ ادبي تحقيق، شاعري، ڪهاڻي ۽ ٻين صنفن کي جاءِ ڏني وئي.<ref name="MehranHistory">{{cite web |title=سنڌي ادبي تاريخ بابت مهراڻ رسالي ۾ شايع ٿيل ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مقالن ۽ مضمونن جو جائزو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-42-review-of-articles-and-essays-of-dr.-n.a-baloch-on-sindhi-literary-history-published-in-quarterly-magazine-mehran |website=سنڌي ٻولي تحقيقي جرنل |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-19 }}</ref> ڪجهه تاريخي بيانن ۾ 1946ع دوران سنڌي ترقي پسند ادب جي سرڪل ۽ ''مهراڻ'' جي اشاعت جو گڏيل ذڪر ملي ٿو، پر موجود ماخذن جي بنياد تي ان رسالي کي ترقي پسند اديبن جي انجمن جي سرڪاري ترجمان طور سڃاڻڻ ثابت نٿو ٿئي. == سنڌي افساني ۽ ادبي تنقيد تي اثر == ترقي پسند ادبي تحريڪ سنڌي افساني ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. هن رجحان سان لاڳاپيل ليکڪن هارين، پورهيتن، عورتن، غربت، سماجي ناانصافي ۽ انساني لاڳاپن کي پنهنجي ڪهاڻين جو موضوع بڻايو. ''ريگستاني ڦول'' ۽ ''پرهه ڦٽي'' جهڙن مجموعن کي ان دور جي ترقي پسند ڪهاڻيءَ جي اهم مثالن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. انهن اشاعتن ۾ عام ماڻهن جي زندگيءَ ۽ سماجي تبديليءَ بابت موضوع نمايان هئا.<ref name="ParahPhutiStudy"/><ref name="MalhiBiography"/> ادبي تنقيد ۾ پڻ ادب جي سماجي ڪردار، حقيقت نگاريءَ، فني اظهار ۽ جديد فڪري سوالن تي بحث وڌيا. ڊاڪٽر اسحاق سميجي موجب سنڌي ادب ۾ ترقي پسند تحريڪ شاعريءَ، ڪهاڻيءَ ۽ تنقيد سميت مختلف ادبي صنفن تي اثرانداز ٿي.<ref name="Samejo2015"/> == سنڌي ادبي سنگت سان لاڳاپو == 1947ع ۾ [[سنڌي ادبي سنگت]] جي تنظيم سازي سنڌ ۾ ترقي پسند ادبي سرگرمين جو هڪ ٻيو اهم مرحلو هئي. ان جي قيام ۾ اڳوڻين ادبي تنظيمن، خاص ڪري سنڌي ادبي سرڪل ۽ ترقي پسند اديبن جي انجمن سان لاڳاپيل ادبي ماحول جو اثر موجود هو. سنڌي ادبي سنگت جي شروعاتي تنظيم سازيءَ ۾ گوبند مالهي ۽ شيخ اياز جا نالا ملن ٿا. سنڌيانا موجب اپريل 1947ع ۾ سنگت جي باقاعدي تنظيم سازي ٿي، جنهن ۾ گوبند مالهي جنرل سيڪريٽري ۽ شيخ اياز جوائنٽ سيڪريٽري ٿيو.<ref name="SindhianaProgressive"/> ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ سنڌي ادبي سنگت کي ان دور جي ترقي پسند سنڌي اديبن ۽ شاعرن جو اهم تنظيمي ڪارنامو قرار ڏنو آهي.<ref name="PathanSangat">{{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |title=سنڌي ادبي سنگت |url=https://drpathan.com/سنڌي-ادبي-سنگت/ |website=Dr Pathan |date=2015-10-11 |language=sd |access-date=2026-10-19 }}</ref> == ورهاڱي کان پوءِ == 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] سبب سنڌ جي ادبي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ وڏيون تبديليون آيون. ڪيترائي سنڌي هندو اديب، استاد ۽ دانشور هندستان لڏي ويا، جنهن سبب سنڌ اندر قائم ٿيل اڳوڻين ادبي تنظيمن جي سرگرمين ۽ ادبي رابطن تي اثر پيو. گوبند مالهي، ڪيرت ٻاٻاڻي ۽ ٻين اديبن هندستان ۾ سنڌي ترقي پسند ادب جي روايت جاري رکڻ ۾ حصو ورتو. گوبند مالهيءَ 1948ع ۾ بمبئيءَ مان ''نئين دنيا'' جي اشاعت ٻيهر شروع ڪرڻ ۽ ادبي تنظيم سازيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MalhiBiography"/><ref name="SindhiMagazines"/> سنڌ ۾ ترقي پسند ادبي سرگرميون مختلف تنظيمن ۽ ادبي حلقن وسيلي جاري رهيون. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادبي سنگت جي نئين سر تنظيم سازي ان تسلسل جو اهم مرحلو هئي.<ref name="SindhianaProgressive"/> == تاريخي اهميت == ترقي پسند اديبن جي انجمن سنڌي ادب جي جديد تاريخ ۾ هڪ اهم تنظيمي تجربو هئي. ان جي سرگرمين ادبي تخليقن جي پڙهت، تنقيدي بحث، نون اديبن جي تربيت ۽ ادب جي سماجي ڪردار بابت فڪري گفتگوءَ کي هٿي ڏني. انجمن جي اهميت کي رڳو هڪ تنظيم جي تاريخ تائين محدود نٿو ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ ته اها سنڌي ادبي سرڪل، ترقي پسند اشاعتي سرگرمين ۽ سنڌي ادبي سنگت جي قيام واري وسيع ادبي ماحول جو حصو هئي. انهن سرگرمين سنڌي ادب ۾ جديد شاعريءَ، سماجي حقيقت نگاريءَ، افساني ۽ ادبي تنقيد جي واڌاري لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪيو.<ref name="Samejo2015"/><ref name="Rajpar2015"/> == تاريخي ترتيب == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:left;" ! style="background:#174d70;color:white;" | سال ! style="background:#174d70;color:white;" | واقعو ! style="background:#174d70;color:white;" | اهميت |- | style="background:#e8f3fa;" | 1942ع–1943ع | سنڌي ادبي سرڪل جي سرگرمين جي شروعات | ڪراچيءَ ۾ منظم ادبي گڏجاڻين ۽ تنقيد جو ماحول.<ref name="Rajpar2015"/> |- | style="background:#f4f8fc;" | 1945ع | ترقي پسند اديبن جي انجمن جو قيام | سنڌي ترقي پسند اديبن جي تنظيم سازي.<ref name="Samejo2015"/> |- | style="background:#e8f3fa;" | 1945ع | ''پرهه ڦٽي'' جي اشاعت | ترقي پسند شاعريءَ ۽ ڪهاڻيءَ جو مجموعو.<ref name="ParahPhutiStudy"/> |- | style="background:#f4f8fc;" | 1946ع | ''مهراڻ'' رسالي جي اشاعت جي شروعات | سنڌي ادبي تحقيق ۽ تخليق لاءِ اهم ادبي رسالو.<ref name="MehranHistory"/> |- | style="background:#e8f3fa;" | 1947ع | ''اڳتي قدم'' ۽ سنڌي ادبي سنگت | ترقي پسند فڪر جي ڦهلاءَ ۽ ادبي تنظيم سازيءَ جا اهم مرحلا.<ref name="Samejo2015"/> |- | style="background:#f4f8fc;" | 1948ع | بمبئيءَ مان ''نئين دنيا'' جي ٻيهر اشاعت | ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ترقي پسند ادب جو تسلسل.<ref name="MalhiBiography"/> |} == وڌيڪ ڏسو == * [[ترقي پسند اديبن جي انجمن]] * [[سنڌي ادبي سرڪل]] * [[سنڌي ادبي سنگت]] * [[گوبند مالهي]] * [[سوڀو گيانچنداڻي]] * [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] * [[شيخ اياز]] * [[نارائڻ شيام]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ادب ۾ ترقي پسند تحريڪ]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/KALICH/article/view/425 سنڌي ادب ۾ ترقي پسند تحريڪ بابت ڊاڪٽر اسحاق سميجي جو مقالو] * [https://qasimrajpar.blogspot.com/2015/07/ ڊاڪٽر قاسم راڄپر جي تاريخي تحقيق] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ترقي+پسند+تحريڪ+۽+ادب انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ترقي پسند تحريڪ ۽ ادب] {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-73-analytical-discourse-on-important-anthologies-of-modern-sindhi-short-stories-from-1942-1947 جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي مجموعن بابت تحقيق] * [https://drpathan.com/سنڌي-ادبي-سنگت/ ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ — سنڌي ادبي سنگت] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌ جون ادبي تنظيمون]] [[زمرو:سنڌ جون ادبي تحريڪون]] [[زمرو:1945ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] [[زمرو:ڪراچي جي تاريخ]] a505izqidlom78aje7efsfm42aks825 0 104621 427331 423045 2026-11-03T03:37:04Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427331 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ناٽڪي ادب جي هڪ ايڪٽ تي ٻڌل صنف}} {{Infobox | above = ايڪانڪي | abovestyle = background:#174A67;color:#FFFFFF;font-size:125%;padding:10px;text-align:center; | bodystyle = width:300px;background:#F8FBFF;border:1px solid #B8D0E2; | headerstyle = background:#28668D;color:#FFFFFF; | labelstyle = background:#E5F0F8;color:#174A67;font-weight:bold; | datastyle = background:#FFFFFF; | header1 = ادبي صنف | label2 = نالو | data2 = ايڪانڪي | label3 = ديوناگري | data3 = एकांकी | label4 = انگريزي | data4 = One-act play | label5 = ادبي قسم | data5 = [[ناٽڪ]]، [[ڊرامو]] | label6 = بنيادي خاصيت | data6 = هڪ ايڪٽ ۾ مڪمل ٿيندڙ ناٽڪ | label7 = عام عنصر | data7 = ڪهاڻي، ڪردار، مڪالما، تڪرار ۽ انجام | label8 = پيشڪش | data8 = اسٽيج، ريڊيو ۽ ٻيا ڊرامائي وسيلا | label9 = لاڳاپيل صنفون | data9 = گهڻ-ايڪٽ وارو ناٽڪ، مختصر ڊرامو }} '''ايڪانڪي''' ({{lang-hi|एकांकी}}؛ {{lang-en|One-act play}}) [[ناٽڪي ادب]] جي هڪ صنف آهي، جنهن ۾ سڄي ڊرامائي ڪهاڻي هڪ ئي ايڪٽ يا عمل ۾ مڪمل ٿيندي آهي. ايڪانڪيءَ ۾ عام طور محدود ڪردار، هڪ مرڪزي تڪرار ۽ مختصر ڪهاڻي هوندي آهي، پر هڪ ايڪٽ ۾ هڪ کان وڌيڪ منظر پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="CollinsOneAct">{{cite web |title=One-act play |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/one-act-play |website=Collins English Dictionary |publisher=HarperCollins |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ايڪانڪيءَ کي هڪ ايڪٽ واري ناٽڪ جي ادبي صنف قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == لفظ جي معنيٰ == لفظ ''ايڪانڪي'' جو تعلق هندي ۽ سنسڪرت جي «ايڪ» يعني هڪ ۽ «انڪ» يعني ايڪٽ يا ناٽڪ جي حصي سان آهي. ان جو اصطلاحي مفهوم هڪ ايڪٽ ۾ مڪمل ٿيندڙ ناٽڪ آهي.<ref name="HindiDictionary">{{cite web |title=Ekanki |url=https://www.shabdkosh.com/dictionary/hindi-english/एकांकी/एकांकी-meaning-in-english |website=Shabdkosh |language=en }}</ref> == ايڪانڪيءَ جون خاصيتون == ايڪانڪيءَ ۾ ناٽڪ جا بنيادي عنصر موجود هوندا آهن، پر انهن کي نسبتاً محدود دائري ۾ پيش ڪيو ويندو آهي. === ڪهاڻي ۽ مرڪزي تڪرار === ايڪانڪيءَ جي ڪهاڻي عام طور هڪ اهم واقعي، مسئلي يا تڪرار جي چوڌاري گهمندي آهي. ان ۾ غيرضروري ضمني واقعن جي ڀيٽ ۾ مرڪزي واقعي جي ترقيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي. === ڪردار === ايڪانڪيءَ ۾ عام طور ڪردارن جو تعداد محدود هوندو آهي. بهرحال، ڪردارن جي تعداد لاءِ ڪو لازمي مقرر انگ نه آهي. === مڪالما === مڪالما ڪهاڻيءَ کي اڳتي وڌائڻ، ڪردارن جي شخصيت واضح ڪرڻ ۽ تڪرار کي پيش ڪرڻ جو اهم ذريعو آهن. === ڊرامائي عروج === ايڪانڪيءَ ۾ واقعا عام طور تڪڙي انداز سان اڳتي وڌندا آهن ۽ ڪهاڻي هڪ اهم ڊرامائي مرحلي يا عروج ڏانهن وڌندي آهي. === منظر ۽ وقت === ايڪانڪي هڪ ئي ايڪٽ تي مشتمل هوندي آهي، پر ان ۾ هڪ کان وڌيڪ منظر ٿي سگهن ٿا. ان ڪري هڪ ايڪٽ هجڻ ۽ هڪ منظر هجڻ هڪجهڙيون ڳالهيون نه آهن. == ايڪانڪي ۽ گهڻ-ايڪٽ واري ناٽڪ ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:10px;" | ايڪانڪي ۽ گهڻ-ايڪٽ واري ناٽڪ جو تقابلي جائزو ! style="background:#245A81;color:white;" | خصوصيت ! style="background:#245A81;color:white;" | ايڪانڪي ! style="background:#245A81;color:white;" | گهڻ-ايڪٽ وارو ناٽڪ |- | ايڪٽ | هڪ | ٻه يا وڌيڪ |- | ڪهاڻي | عام طور هڪ مرڪزي واقعي تي ٻڌل | وڌيڪ وسيع يا گهڻ رخي ٿي سگهي ٿي |- | ڪردار | اڪثر محدود | ضرورت موجب وڌيڪ |- | منظر | هڪ يا وڌيڪ | هڪ يا وڌيڪ |- | وقت | عام طور مختصر پيشڪش | اڪثر وڌيڪ ڊگهي پيشڪش |- | تڪرار | نسبتاً مرڪوز | هڪ يا وڌيڪ تڪرار ٿي سگهن ٿا |- | ادبي مقصد | هڪ محدود ڊرامائي تجربي جي مڪمل پيشڪش | وسيع ڊرامائي تجربي جي پيشڪش |} == ايڪانڪيءَ جي ادبي حيثيت == ايڪانڪيءَ کي رڳو ڊگهي ناٽڪ جو مختصر ڪيل روپ سمجهڻ مناسب نه آهي. ادبي تنقيد ۾ ان کي پنهنجي مخصوص بناوت ۽ ڊرامائي اثر رکندڙ صنف طور پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="EkankiRatnakar">{{cite book |last=Singh |first=S. D. |title=Ekanki Ratnakar |publisher=Vani Prakashan |url=https://play.google.com/store/books/details?id=mzXYEQAAQBAJ |language=hi }}</ref> ايڪانڪيءَ ۾ محدود وقت ۽ ڪردارن اندر مڪمل ڊرامائي اثر پيدا ڪرڻ تي زور هوندو آهي. == سنڌي ادب ۾ ايڪانڪي == سنڌي ادب ۾ ايڪانڪي ناٽڪي لکڻين جي هڪ صنف طور رائج رهي آهي. هندستان ۾ سنڌي ايڪانڪين جا مجموعا پڻ شايع ٿيا آهن. === سنڌي ايڪانڪي (1984ع) === ساهتيه اڪادميءَ جي سرڪاري ڪتابي فهرست موجب ''سنڌي ايڪانڪي'' نالي مجموعو 1984ع ۾ شايع ٿيو. ان جا مرتب پريم پرڪاش، جي. جي. گرسهاڻي ۽ هيمراج ناگواڻي هئا. ڪتاب ۾ سنڌي ايڪانڪيون گڏ ڪيون ويون ۽ ان ۾ شروعاتي صفحن سميت 324 صفحا هئا.<ref name="SahityaCatalog">{{cite web |title=Sindhi Publications Catalogue |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |language=en }}</ref> === سنڌي ايڪانڪي (2004ع) === [[لڇمڻ ڀمڀاڻي]] جي ترتيب ڏنل ''سنڌي ايڪانڪي'' نالي ٻيو مجموعو 2004ع ۾ ساهتيه اڪادمي، نئين دهليءَ مان شايع ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ان جو ٻيو ڇاپو 2007ع ۾ نڪتو. هن ڪتاب ۾ 16 سنڌي ناٽڪ نويسن جون ايڪانڪيون شامل آهن. ڪتاب ۾ سنڌي ناٽڪ جي تاريخ جو مختصر جائزو پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="SindhianaEkanki">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ايڪانڪي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ايڪانڪي |language=sd }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ٻيا ڪتاب === سنڌي سنچيه جي ڪتابياتي رڪارڊ ۾ ڀڳوان اٽلاڻيءَ جو ''ٽي ايڪانڪي'' نالي ڪتاب پڻ درج آهي. ان جو ناشر راجسٿان سنڌي اڪادمي ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SanchayaEkanki">{{cite web |title=Ṭe Ekānkī |url=https://sindhisanchaya.in/books/5011 |website=Sindhi Sanchaya |language=en }}</ref> == سنڌي ايڪانڪيءَ جا ليکڪ == لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جي ترتيب ڏنل مجموعي ۾ شامل ليکڪن مان هيٺيان نالا ذڪر جوڳا آهن: * تيرٿ وسنت * ڪرشن کٽواڻي * ايم. ڪمل * لکمي کلاڻي * مدن جماڻي * واسديو نرمل * پريم پرڪاش * ايشور چندر * سندر اگناڻي * شيام جئسنگهاڻي * چمن شرما * ڄيٺي لالواڻي * لڇمڻ ڀمڀاڻي * ويڙهو رفيق * جگديش لڄاڻي * وڪرم شهاڻي <ref name="SindhianaEkanki"/> == ايڪانڪيءَ جي اهميت == ايڪانڪي ناٽڪي ادب جي اهڙي صنف آهي، جنهن ۾ هڪ ئي ايڪٽ اندر ڪهاڻيءَ جي شروعات، تڪرار جي ترقي ۽ انجام کي پيش ڪيو ويندو آهي. محدود بناوت جي باوجود اها صنف سنجيده، مزاحيه، سماجي، نفسياتي ۽ علامتي موضوعن جي پيشڪش لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي. سنڌي ادب ۾ ايڪانڪين جا مختلف مجموعا شايع ٿيڻ مان هن صنف جي ادبي موجودگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[ڊرامو]] * [[ناٽڪي ادب]] * [[سنڌي ادب]] * [[مختصر ڪهاڻي]] * [[سنڌي ايڪانڪي (ڪتاب)]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ايڪانڪي سنڌي ايڪانڪي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf سنڌي ڪتابن جي فهرست — ساهتيه اڪادمي] * [https://sindhisanchaya.in/books/5011 ٽي ايڪانڪي — سنڌي سنچيه] * [https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/one-act-play One-act play — Collins English Dictionary] [[زمرو:ادبي صنفون]] [[زمرو:ناٽڪي ادب]] [[زمرو:ڊراما]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] kpgvj89vjp3a1p7crk4bsz3f3i826it 0 104623 427318 423051 2026-11-03T01:58:58Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427318 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|1868ع ۾ پرڀداس آنندرام جو ترجمو ڪيل انگلينڊ جي تاريخ جو سنڌي درسي ڪتاب}} {{Infobox book | name = انگلنڊ جي تاريخ | title_orig = انگلنڊ جي تواريخ (ڀاڱو پهريون) | image = | image_caption = | author = [[هينري موريس]] | translator = [[پرڀداس آنندرام رامچنداڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | subject = [[انگلينڊ جي تاريخ]] | genre = تاريخ، درسي ادب، ترجمو | publisher = تعليم کاتي جو ڇاپخانو، ڪراچي | pub_date = 1868ع | media_type = ليٿو ڇپائيءَ ۾ ڪتاب | pages = 400 (1868ع جو پهريون ڀاڱو) | followed_by = انگلنڊ جي تاريخ، ٻيو ڀاڱو (1871ع) }} '''انگلنڊ جي تاريخ''' (انگريزي نقل: ''Englandjee Taareekh'') انگلينڊ جي تاريخ بابت سنڌي ٻوليءَ جو هڪ درسي ڪتاب آهي، جنهن جو پهريون ڀاڱو '''[[پرڀداس آنندرام رامچنداڻي]]''' 1868ع ۾ انگريزيءَ مان ترجمو ڪيو. ڪتاب جو اصل ماخذ انگريز مؤرخ '''[[هينري موريس]]''' جي تصنيف ''The History of England'' هئي. هي ڪتاب سنڌ جي اسڪولي ۽ استادن جي تربيت حاصل ڪندڙ شاگردن لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaEngland">{{cite encyclopedia |title=انگلنڊ جي تاريخ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=انگلنڊ+جي+تاريخ |language=sd |access-date=2026-10-19 |archive-date=2026-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261020124840/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A7%25D9%2586%25DA%25AF%25D9%2584%25D9%2586%25DA%258A%2B%25D8%25AC%25D9%258A%2B%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25B1%25D9%258A%25D8%25AE |url-status=dead }}</ref> 1868ع ۾ شايع ٿيل پهريون ڀاڱو ڪراچيءَ جي تعليم کاتي جي ڇاپخاني مان ليٿو طريقي سان ڇپيو. ان جا 400 صفحا هئا ۽ قيمت هڪ رپيو مقرر ڪئي وئي هئي.<ref name="SindhianaEngland"/> == تاريخي پسمنظر == 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي قبضي کان پوءِ سنڌ ۾ تعليم ۽ انتظام جي نئين سر تنظيم شروع ٿي. 1853ع ۾ عربي-سنڌي صورتخطيءَ کي سرڪاري سطح تي معياري بڻائڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ ۾ درسي ڪتابن جي تياري ۽ ترجمي کي وڌيڪ اهميت ملي. اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جي اسڪولن لاءِ تاريخ، جاگرافي، گرامر ۽ ٻين مضمونن جا ڪتاب سنڌيءَ ۾ لکيا ۽ ترجمو ڪيا ويا. انگلينڊ جي تاريخ بابت ڪتابن جي ضرورت ان ڪري پڻ هئي، جو ان وقت سنڌ جي هاءِ اسڪولن ۾ انگلينڊ جي تاريخ پڙهائي ويندي هئي.<ref name="SindhianaEngland"/> == اصل انگريزي ڪتاب == ''انگلنڊ جي تاريخ'' جو بنيادي ماخذ هينري موريس جو انگريزي ڪتاب ''The History of England'' هو. سنڌي نثر جي تاريخ بابت تحقيقي مطالعي موجب موريس جو ڪتاب 1866ع ۾ شايع ٿيو ۽ هندستان جي مقامي ٻولين وارن اسڪولن لاءِ لکيو ويو هو.<ref name="Nasar">{{cite book |title=اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ |chapter=ديوان پرڀداس آنند رام رامچنداڻي (1830–1881ع) |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1828/read/62533 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> برٽش انڊيا آفيس لائبريريءَ جي ڪتابي فهرست ۾ سنڌي ترجمي جو اصل انگريزي ماخذ ''Morris' History of England'' ڄاڻايل آهي.<ref name="IndiaOfficeCatalogue">{{cite book |title=Catalogue of the Library of the India Office |volume=2 |part=3 |chapter=Sindhi Books |year=1902 |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/2015_62138_Catalogue-Of-The-Library-Of-The-India-Office-Volii-Part-Iii-1902.pdf |language=en }}</ref> == مترجم == '''ديوان پرڀداس آنندرام رامچنداڻي''' (1830ع–1881ع) سنڌي نثر نويس، مترجم ۽ تعليم کاتي سان لاڳاپيل عملدار هو. هو حيدرآباد ۾ پيدا ٿيو ۽ تعليم کاتي ۾ استاد ۽ پوءِ ٻين عهدن تي ڪم ڪيائين. سندس دلچسپيءَ جو هڪ اهم موضوع تاريخ هو. پرڀداس 1853ع ۾ سنڌي صورتخطيءَ کي معياري بڻائڻ لاءِ قائم ڪيل سرڪاري ڪاميٽيءَ جو ميمبر پڻ هو. هن سنڌي درسي ڪتابن جي تياريءَ ۽ انگريزي ڪتابن جي ترجمي ۾ حصو ورتو.<ref name="Nasar"/> سندس ترجمو ڪيل ٻين تاريخي ڪتابن ۾ ''هندستان جي تاريخ'' شامل آهي. == اشاعت == === پهريون ڀاڱو، 1868ع === ''انگلنڊ جي تاريخ'' جو پهريون ڀاڱو 1868ع ۾ ڪراچيءَ جي تعليم کاتي جي ڇاپخاني مان شايع ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ان جي ڪتابياتي تفصيل هيٺينءَ ريت آهن: * ڇپائي: ليٿو * صفحا: 400 * قيمت: هڪ رپيو * ڇاپخانو: تعليم کاتي جو ڇاپخانو، ڪراچي <ref name="SindhianaEngland"/> === ٻيو ڀاڱو ۽ ٻيا ڇاپا === ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' موجب پرڀداس آنندرام موريس جي انگريزي ڪتاب تان ٻه جلد ترجمو ڪيا، جيڪي نارمل اسڪول جي شاگردن لاءِ درسي ڪتاب طور منظور ٿيا.<ref name="MalkaniLiteraryHistory">{{cite book |title=سنڌ جي ادبي تاريخ |volume=ٻيو |chapter=پرڀداس آنندرام جا ڪتاب |url=https://wikisource.org/wiki/سنڌ_جي_ادبي_تاريخ/ڀاڱو_ٻيو/07 |language=sd }}</ref> برٽش انڊيا آفيس لائبريريءَ جي فهرست موجب ڪتاب جا ٻه ڀاڱا 1868ع ۽ 1871ع ۾ ڪراچيءَ مان شايع ٿيا. ساڳئي فهرست ۾ پهرئين ڀاڱي جو 1874ع وارو ٻيو ڇاپو پڻ درج آهي، جنهن جا 295 صفحا هئا.<ref name="IndiaOfficeCatalogue"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ 1871ع واري ''انگلنڊ جي تاريخ'' سان پرڀداس آنندرام ۽ واڌومل چنديرام ٻنهي جا نالا لاڳاپيل آهن. ان جي ڇپائي ليٿو، صفحا 350 ۽ قيمت 14 آنا ڄاڻايل آهن.<ref name="SindhianaEngland"/> == ڪتاب جو مواد == ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' موجب هن ڪتاب جي ٻنهي ڀاڱن ۾ عيسوي سن کان اڳ واري دور کان وٺي ڪريميا جي جنگ کان پوءِ اپريل 1856ع ۾ ٿيل پئرس جي صلح تائين انگلينڊ جي تاريخ بيان ٿيل آهي.<ref name="MalkaniLiteraryHistory"/> ڪتاب جو موضوع انگلينڊ جي سياسي ۽ تاريخي واقعن جي ڄاڻ اسڪولي شاگردن تائين سنڌي ٻوليءَ ۾ پهچائڻ هو. == ٻولي ۽ اسلوب == ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' ۾ هن ڪتاب جي سنڌي نثر ۽ صورتخطيءَ بابت خاص جائزو ڏنل آهي. ان موجب پهرئين جلد ۾ اعراب جو استعمال گهٽ آهي، جڏهن ته ٻئي جلد ۾ اعراب وڌيڪ استعمال ٿيا آهن. ساڳئي مطالعي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته پرڀداس پنهنجي اڳوڻي ترجمي ''هندستان جي تاريخ'' جي ڀيٽ ۾ هن ڪتاب ۾ لفظن جي صورتخطيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو. خاص طور «ر» ۽ «ڙ» جي استعمال ۽ ڪجهه عام لفظن جي لکڻيءَ ۾ سڌارن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="MalkaniLiteraryHistory"/> انهيءَ ڪري هي ڪتاب نه رڳو تاريخي مضمون جي ترجمي، پر اوڻيهين صديءَ جي سنڌي نثر ۽ صورتخطيءَ جي مطالعي لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي. == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:#FFFFFF;padding:10px;" | انگلنڊ جي تاريخ — اشاعتن جو تقابلي جائزو ! style="background:#245A81;color:white;" | سال ! style="background:#245A81;color:white;" | ڀاڱو يا ڇاپو ! style="background:#245A81;color:white;" | مترجم يا لاڳاپيل نالو ! style="background:#245A81;color:white;" | صفحا |- | 1868ع | پهريون ڀاڱو | پرڀداس آنندرام | 400 |- | 1871ع | ٻيو ڀاڱو / لاڳاپيل اشاعت | پرڀداس آنندرام؛ واڌومل چنديرام | 350 |- | 1874ع | پهرئين ڀاڱي جو ٻيو ڇاپو | پرڀداس آنندرام | 295 |} ''نوٽ:'' 1868ع ۽ 1871ع جا تفصيل انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جڏهن ته 1874ع جي ڇاپي جا تفصيل انڊيا آفيس لائبريريءَ جي فهرست موجب آهن.<ref name="SindhianaEngland"/><ref name="IndiaOfficeCatalogue"/> == سنڌي نثر جي تاريخ ۾ اهميت == ''انگلنڊ جي تاريخ'' اوڻيهين صديءَ جي انهن سنڌي درسي ڪتابن مان آهي، جن ۾ يورپي تاريخ بابت مواد انگريزيءَ مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو ويو. انهيءَ دور ۾ سنڌي نثر کي تعليم، تاريخ، جاگرافي ۽ سائنسي مضمونن جي اظهار لاءِ استعمال ڪرڻ جون ڪوششون وڌي رهيون هيون. سنڌي نثر جي تاريخ بابت مطالعي ۾ پرڀداس آنندرام جي تاريخي ترجمن کي ابتدائي درسي ادب جي اهم ڪوششن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Nasar"/> ڪتاب جي اهميت جا ٻه بنيادي پهلو آهن: پهريون، انگلينڊ جي تاريخ بابت سنڌيءَ ۾ درسي مواد جي فراهمي؛ ٻيو، ترجمي ذريعي سنڌي تاريخي نثر ۽ صورتخطيءَ جي ترقي. == ساڳئي موضوع جا ٻيا سنڌي ڪتاب == اوڻيهين صديءَ ۾ انگلينڊ جي تاريخ بابت ڪيترائي سنڌي ڪتاب شايع ٿيا. انهن ۾ واڌومل چنديرام جو ''منتخب تاريخ انگلستان''، تاراچند شوقيرام آڏواڻيءَ جو ''انگلنڊ جي تاريخ'' ۽ بولچند ڪوڏومل جو ساڳئي موضوع تي ڪتاب شامل آهن.<ref name="Nasar"/><ref name="SindhianaEngland"/> انهيءَ ڪري پرڀداس آنندرام جي 1868ع واري ترجمي کي ساڳئي عنوان وارن ٻين ڪتابن کان الڳ سڃاڻڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[پرڀداس آنندرام رامچنداڻي]] * [[سنڌي نثر]] * [[سنڌي ادب جي تاريخ]] * [[سنڌي درسي ادب]] * [[سنڌي ترجمو]] * [[انگلينڊ جي تاريخ]] * [[برطانوي هندستان ۾ تعليم]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://web.archive.org/web/20261020124840/https://encyclopediasindhiana.org/article.php%3FDflt%3D%25D8%25A7%25D9%2586%25DA%25AF%25D9%2584%25D9%2586%25DA%258A%2B%25D8%25AC%25D9%258A%2B%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25B1%25D9%258A%25D8%25AE انگلنڊ جي تاريخ — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://wikisource.org/wiki/سنڌ_جي_ادبي_تاريخ/ڀاڱو_ٻيو/07 سنڌ جي ادبي تاريخ — پرڀداس آنندرام جي ترجمن جو جائزو] * [https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1828/read/62533 ديوان پرڀداس آنندرام — اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ] * [https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/2015_62138_Catalogue-Of-The-Library-Of-The-India-Office-Volii-Part-Iii-1902.pdf Catalogue of the Library of the India Office، 1902ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Sindhi%20books%201868 وڪيميڊيا ڪامنز تي لاڳاپيل تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:1868ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي درسي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ترجمو ٿيل ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:انگلينڊ جي تاريخ بابت ڪتاب]] [[زمرو:برطانوي هندستان ۾ تعليم]] 49xvah7po1uws8bso3nq4px5ee1yzds 0 104624 427317 426402 2026-11-03T01:54:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427317 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پرمانند ميوارام جي 1933ع ۾ شايع ٿيل انگريزي–سنڌي لغت}} {{Infobox book | name = انگريزي–سنڌي لغت | title_orig = A New English-Sindhi Dictionary | image = | image_caption = | author = [[پرمانند ميوارام رامچنداڻي]] | language = انگريزي، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | subject = [[لغت نويسي]] | genre = ٻه ٻوليائي لغت، حوالاجاتي ڪتاب | publisher = سنڌ ڪوآپريٽو سوسائٽي، حيدرآباد سنڌ (1933ع)؛ [[ساهتيه اڪادمي]]، نئين دهلي (1971ع) | pub_date = 1933ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | pages = 465 (1971ع واري ڇاپي ۾ شمار ٿيل صفحا) }} '''انگريزي–سنڌي لغت''' ({{lang-en|English-Sindhi Dictionary}}؛ ٻيهر ڇاپي جو عنوان: ''A New English-Sindhi Dictionary'') سنڌي ٻوليءَ جي اديب، صحافي ۽ لغت نويس '''[[پرمانند ميوارام رامچنداڻي]]''' جي مرتب ڪيل ٻه ٻوليائي لغت آهي، جيڪا پهريون ڀيرو '''1933ع''' ۾ حيدرآباد، سنڌ مان شايع ٿي. لغت جو نئون ڇاپو '''1971ع''' ۾ [[ساهتيه اڪادمي]]، نئين دهليءَ مان شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="Indiana1971">{{cite web |title=A New English-Sindhi Dictionary |url=https://iucat.iu.edu/iuc/1949353 |website=Indiana University Libraries |publisher=Indiana University |language=en }}</ref> هيءَ لغت انگريزي لفظن جون سنڌي معنائون ۽ متبادل لفظ مهيا ڪري ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي شاگردن، استادن، ليکڪن ۽ سنڌي ٻوليءَ سان دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن لاءِ معياري حوالاجاتي تصنيف قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخي پسمنظر == اوڻيهين صديءَ دوران سنڌ ۾ انگريزي ۽ سنڌي ٻولين جي لغتن جي تياريءَ جو سلسلو شروع ٿيو. ان دور ۾ انگريزي انتظامي ۽ تعليمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل ڪري رهي هئي، جڏهن ته سنڌيءَ ۾ درسي ۽ ادبي ڪتابن جي تياري پڻ وڌي رهي هئي. سنڌ ۾ لغت نويسيءَ جي تاريخ ۾ [[جارج اسٽئڪ]]، لڪشمڻ وشنو پرانجپي، [[ڪوڙومل چندن مل کلناڻي]] ۽ ٻين لغت نويسن جو ڪم شامل آهي. پرمانند ميوارام جون ٻه لغتون، ''سنڌي–انگريزي لغت'' (1910ع) ۽ ''انگريزي–سنڌي لغت'' (1933ع)، سنڌي لغت نويسيءَ جي اهم تصنيفن ۾ شمار ٿين ٿيون.<ref name="SindhianaLex">{{cite encyclopedia |title=سنڌ ۾ لغت نويسيءَ جي ارتقا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ+۾+لغت+نويسيءَ+جي+ارتقا |language=sd |access-date=2026-10-19 |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809090445/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D9%84%D8%BA%D8%AA+%D9%86%D9%88%D9%8A%D8%B3%D9%8A%D8%A1%D9%8E+%D8%AC%D9%8A+%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7 |url-status=dead }}</ref> == مرتب == '''پرمانند ميوارام رامچنداڻي''' (1866ع–1938ع) سنڌي ٻوليءَ جو اديب، صحافي ۽ لغت نويس هو. هو سنڌي اخبار ''جوت'' جي ادارت سان پڻ لاڳاپيل رهيو. هن 1910ع ۾ ''A Sindhi-English Dictionary'' ترتيب ڏني، جنهن ۾ سنڌي لفظن جون انگريزي معنائون ڏنيون ويون هيون.<ref name="Glottolog1910">{{cite web |title=Parmanand, Mewaram 1910 |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/716680 |website=Glottolog |language=en }}</ref> 1933ع واري ''انگريزي–سنڌي لغت'' سندس ٻي اهم لغوي تصنيف هئي.<ref name="SindhianaLex"/> == لغت جي ترتيب == ''انگريزي–سنڌي لغت'' جو بنيادي مقصد انگريزي لفظن لاءِ سنڌي معنائون ۽ مناسب متبادل مهيا ڪرڻ هو. سنڌي لغت نويسيءَ بابت هڪ تحقيقي مطالعي موجب پرمانند ميوارام لفظن جي معنائن لاءِ ڊگهي وضاحت بدران مناسب ۽ مختصر سنڌي متبادل لفظ ڏيڻ کي ترجيح ڏني.<ref name="LexicographyStudy">{{cite journal |title=Aspects of Sindhi Lexicography: A Critical Analysis of Selected English Sindhi Dictionaries |journal=International Journal of English and Education |url=https://ijee.org/assets/docs/17.19215431.pdf |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241005161059/https://ijee.org/assets/docs/17.19215431.pdf |date=2024-10-05 }}</ref> === لفظن جون معنائون === لغت ۾ انگريزي لفظن جون سنڌي معنائون پيش ڪيون ويون آهن. تحقيق موجب ڪيترن داخلائن ۾ مختصر ۽ سڌا سنڌي متبادل استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="LexicographyStudy"/> === سنڌي لفظن جي چونڊ === مرتب جو مقصد انگريزي لفظن لاءِ مناسب سنڌي لفظ مهيا ڪرڻ هو. انهيءَ ڪري لغت سنڌي لغوي ذخيري جي مطالعي لاءِ پڻ ڪارائتي آهي. === لغت جي حد === 1933ع ۾ تيار ٿيل هئڻ سبب لغت پنهنجي دور جي انگريزي ۽ سنڌي لفظن جي استعمال جي نمائندگي ڪري ٿي. جديد ٽيڪنالاجي، سائنس ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل بعد ۾ رائج ٿيل لفظن لاءِ نون لغوي ماخذن جي ضرورت ٿي سگهي ٿي. == پهريون ڇاپو، 1933ع == ''انگريزي–سنڌي لغت'' جو پهريون ڇاپو 1933ع ۾ حيدرآباد، سنڌ مان شايع ٿيو. ''Sindhological Studies'' جي ڪتابياتي فهرست موجب اصل ڇاپي جو تعلق سنڌ ڪوآپريٽو سوسائٽي ۽ ڀائيبند اليڪٽرڪ پريس، حيدرآباد سان هو.<ref name="SindhologicalStudies">{{cite journal |title=Sindhological Studies |volume=17 |year=1993 |publisher=Institute of Sindhology |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%281993_Vol_17%29-Rafia_Ahmed_Shaikh-1993-cs.pdf |language=en }} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ساهتيه اڪادميءَ جو ڇاپو، 1971ع == 1971ع ۾ ساهتيه اڪادمي، نئين دهليءَ مان لغت ''A New English-Sindhi Dictionary'' جي عنوان سان ٻيهر شايع ٿي. انڊيانا يونيورسٽيءَ جي ڪتابي فهرست موجب هن ڇاپي ۾ 465 شمار ٿيل صفحا هئا ۽ ڪتاب جي ماپ 25 سينٽي ميٽر هئي. ان جي قيمت 15 هندستاني رپيا درج آهي.<ref name="Indiana1971"/> لسانياتي ڪتابياتي اداري [[Glottolog]] جي رڪارڊ ۾ پڻ 1971ع وارو ڇاپو پرمانند ميوارام جي نالي سان ساهتيه اڪادمي، نئين دهليءَ جي اشاعت طور درج آهي.<ref name="Glottolog1971">{{cite web |title=Parmanand Mewaram 1971 |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/550748 |website=Glottolog |language=en }}</ref> == انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جو ڇاپو == [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، ڄامشوري پڻ هن لغت کي ٻيهر شايع ڪيو. لغت نويسيءَ بابت تحقيقي مطالعي موجب سنڌالاجيءَ جو فوٽو آفسيٽ ڇاپو 1979ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جو مقصد اصل متن جي صورت برقرار رکڻ هو.<ref name="LexicographyStudy"/> [[سمٿسونين اداري]] جي لائبريري فهرست ۾ سنڌالاجيءَ جي ٻيهر ڇاپي جو رڪارڊ موجود آهي. ان کي اداري جي اشاعتي سلسلي جو ڪتاب نمبر 58 ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=A New English-Sindhi Dictionary |url=https://siris-libraries.si.edu/ipac20/ipac.jsp?aspect=subtab103&index=PSUBJ&menu=search&profile=liball&ri=1182&session=176128R5645RB.155248&source=~%21silibraries&term=English+language+--+Dictionaries+--+Sindhi.&uri=link%3D3100009~%212081101~%213100001~%213100002 |website=Smithsonian Libraries |language=en }}</ref> == ڇاپن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #B8D0E2;" |+ style="background:#174A67;color:#FFFFFF;padding:10px;" | انگريزي–سنڌي لغت جا اهم ڇاپا ! style="background:#245A81;color:white;" | سال ! style="background:#245A81;color:white;" | ادارو ! style="background:#245A81;color:white;" | هنڌ ! style="background:#245A81;color:white;" | تفصيل |- | style="background:#E8F2FA;" | 1933ع | سنڌ ڪوآپريٽو سوسائٽي | حيدرآباد، سنڌ | اصل ڇاپو |- | style="background:#E8F2FA;" | 1971ع | ساهتيه اڪادمي | نئين دهلي | نئين عنوان سان ٻيهر اشاعت |- | style="background:#E8F2FA;" | 1979ع | انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي | ڄامشورو | فوٽو آفسيٽ ڇاپو |} <ref name="SindhologicalStudies"/><ref name="Indiana1971"/><ref name="LexicographyStudy"/> == سنڌي لغت نويسيءَ ۾ اهميت == پرمانند ميوارام جي 1933ع واري لغت سنڌي لغت نويسيءَ جي اهم تصنيفن مان آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌي ادبي بورڊ جي تحقيقي مواد ۾ سندس ٻنهي لغتن کي سنڌي لغت نويسيءَ جي ترقيءَ ۾ اهم حيثيت ڏني وئي آهي.<ref name="SindhianaLex"/><ref name="AdabiBoard">{{cite web |title=سنڌ ۾ لغت نويسيءَ جي ارتقا |url=https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book9/Book_page11.html |website=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }}</ref> 1971ع ۽ 1979ع ۾ لغت جا ٻيهر ڇاپا شايع ٿيڻ ان جي مسلسل حوالاجاتي استعمال ۽ ادارتي دلچسپيءَ جي نشاندهي ڪن ٿا. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هيءَ لغت شاگردن، استادن، اديبن ۽ سنڌي ٻوليءَ جي مطالعي سان دلچسپي رکندڙ ماڻهن لاءِ هڪ معياري حوالاجاتي ڪتاب آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتابياتي اختلاف == 1971ع واري ڇاپي بابت مختلف ڪتابياتي رڪارڊن ۾ صفحن جو تعداد هڪجهڙو نه آهي. انڊيانا يونيورسٽيءَ جي فهرست ۾ 465 صفحا درج آهن، جڏهن ته Glottolog جي رڪارڊ ۾ 486 صفحا ڄاڻايل آهن.<ref name="Indiana1971"/><ref name="Glottolog1971"/> انهيءَ اختلاف جي حتمي وضاحت لاءِ ڇپيل نسخي جي صفحن ۽ ابتدائي مواد جي ڳڻپ جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[پرمانند ميوارام رامچنداڻي]] * [[سنڌي–انگريزي لغت (1910ع)]] * [[سنڌي لغت نويسي]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ادب]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] * [[ساهتيه اڪادمي]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://iucat.iu.edu/iuc/1949353 انڊيانا يونيورسٽي — 1971ع واري ڇاپي جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://glottolog.org/resource/reference/id/550748 Glottolog — A New English-Sindhi Dictionary] * [https://web.archive.org/web/20200809090445/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D9%84%D8%BA%D8%AA+%D9%86%D9%88%D9%8A%D8%B3%D9%8A%D8%A1%D9%8E+%D8%AC%D9%8A+%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D9%82%D8%A7 سنڌ ۾ لغت نويسيءَ جي ارتقا — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://drpathan.com/english-sindhi-dictionary-pannanand-mewaram-1933/ پرمانند ميوارام جي 1933ع واري لغت — ڊاڪٽر پٺاڻ] * [https://archives.sindhculture.gov.pk/collection-of-english-books/ سنڌ آرڪائيوز — ڪتابن جي فهرست] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Parmanand%20Mewaram%20dictionary وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرن جي ڳولا] [[زمرو:1933ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي لغتون]] [[زمرو:انگريزي–سنڌي لغتون]] [[زمرو:سنڌي لغت نويسي]] [[زمرو:سنڌي حوالاجاتي ڪتاب]] [[زمرو:برطانوي هندستان جا ڪتاب]] d9dz8b4m5y0g3e73d2aw4wx7byercb4 0 104749 427462 424259 2026-11-03T11:55:05Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427462 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو سلطان ۽ خلجي خاندان جو باني (1290ع–1296ع)}} {{Infobox royalty | name = جلال الدين فيروز خلجي | title = سلطانِ دهلي | image = Imaginary portrait of Sultan Firuz Khalji.jpg | caption = جلال الدين فيروز خلجي جو تصوراتي پورٽريٽ، لڳ ڀڳ 1640ع | succession = [[دهلي سلطنت]] جو ٻارهون سلطان | reign = 13 جون 1290ع – 19 جولاءِ 1296ع | coronation = 13 جون 1290ع | predecessor = [[شمس الدين ڪيومرث]] | successor = [[علاءُ الدين خلجي]] | birth_name = فيروز | birth_date = لڳ ڀڳ 1220ع | birth_place = افغانستان جو علائقو (روايتي نسبت) | death_date = 19 جولاءِ 1296ع | death_place = ڪڙا، دهلي سلطنت | death_cause = قتل | spouse = ملڪه جهان | issue = خانِ خانان محمود، ارڪلي خان، رڪن الدين ابراهيم، ٻيا | dynasty = [[خلجي خاندان]] | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''جلال الدين فيروز خلجي''' (فارسي: جلال الدین فیروز خلجی؛ انگريزي: ''Jalal-ud-Din Firuz Khalji''؛ لڳ ڀڳ 1220ع – 19 جولاءِ 1296ع) [[دهلي سلطنت]] جو سلطان ۽ [[خلجي خاندان]] جو باني هو. هن 13 جون 1290ع کان 19 جولاءِ 1296ع تائين حڪومت ڪئي. سندس اقتدار ۾ اچڻ سان [[غلام خاندان (دهلي)|غلام يا مملوڪ خاندان]] جي حڪومت ختم ٿي ۽ خلجي خاندان جو دور شروع ٿيو، جيڪو 1320ع تائين جاري رهيو.<ref name="UNESCO">{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=IV, Part One |publisher=UNESCO Publishing |year=1998 |isbn=9789231034671 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20delhi%20sultanate.pdf |language=en }}</ref><ref name="Habibullah1992">{{cite book |last=Habibullah |first=A. B. M. |chapter=The Khaljis: Jalaluddin Khalji |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |title=A Comprehensive History of India |volume=5: The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |language=en }}</ref> جلال الدين پنهنجي فوجي زندگيءَ جي شروعات مملوڪ سلطانن جي خدمت ۾ ڪئي. هو [[غياث الدين بلبن]] جي دور ۾ اتر اولهه سرحدن تي منگولن خلاف فوجي ڪاررواين ۾ شامل رهيو ۽ پوءِ اهم انتظامي عهدن تائين پهتو. بلبن جي جانشينن جي دور ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران مان فائدو وٺي هن 1290ع ۾ دهليءَ جو تخت حاصل ڪيو.<ref name="Jackson2003">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521543293 |language=en }}</ref> جلال الدين کي ڪيترن مؤرخن نسبتاً نرم مزاج حڪمران قرار ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته هن ڪيترن باغي اميرن کي معاف ڪيو ۽ پنهنجي اڳوڻي سلطان بلبن جي سخت پاليسين کان ڪجهه حد تائين مختلف طريقو اختيار ڪيو. تنهن هوندي به سندس حڪومت ۾ جنگين، مندرن جي تباهي، فوجي ڦرلٽ ۽ سياسي مخالفن خلاف سخت ڪاررواين جا واقعا پڻ پيش آيا.<ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=The Indian Press |location=Allahabad |year=1950 |language=en }}</ref> سندس دور ۾ منگولن جو هڪ حملو روڪيو ويو، رنٿمبور جي علائقي ۾ مهمون هلايون ويون ۽ سندس ڀائٽي [[علاءُ الدين خلجي]] ڀيلسا ۽ ديوگيريءَ تي چڙهايون ڪيون. آخرڪار علاءُ الدين 1296ع ۾ ڪڙا وٽ جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ سلطان بڻيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=57–58 |language=en }}</ref> == شروعاتي زندگي == === نسل ۽ خانداني پسمنظر === جلال الدين جو اصل نالو '''فيروز''' هو. هو خلج يا خلجي قبيلي سان تعلق رکندو هو، جنهن جي تاريخي اصل بابت مختلف بيان موجود آهن. ڪيترن جديد مؤرخن موجب خلجي بنيادي طور ترڪ نسل سان لاڳاپيل هئا، پر سندن ابن ڏاڏن ڪيترن نسلن تائين افغانستان جي هلمند ۽ لغمان وارن علائقن ۾ رهائش اختيار ڪئي هئي. انهيءَ ڊگهي رهائش دوران هنن افغان معاشري جون ڪيتريون ثقافتي ۽ سماجي روايتون اختيار ڪيون. دهليءَ جي پراڻي ترڪ اشرافيه خلجين کي پنهنجي برابر نه سمجهندي هئي. انهيءَ سبب جلال الدين جي تخت نشينيءَ تي ڪجهه ترڪ اميرن سخت مخالفت ڪئي.<ref name="Srivastava1966">{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi, 711–1526 A.D. |edition=2nd |publisher=Shiva Lal Agarwala |year=1966 |language=en }}</ref><ref name="Chandra2007">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India: 800–1700 |publisher=Orient Longman |year=2007 |isbn=9788125032267 |language=en }}</ref> جلال الدين جي ڄمڻ جو صحيح سال معلوم نه آهي. عام سوانحي بيانن ۾ سندس پيدائش لڳ ڀڳ 1220ع ڄاڻائي وڃي ٿي. تخت تي ويهڻ وقت سندس عمر تقريباً ستر سال ٻڌائي وئي آهي.<ref name="Srivastava1966"/> === تاريخي ذريعن ۾ سندس نسب === پندرهين صديءَ جي تاريخ ''تاريخِ مبارڪ شاهي'' ۾ جلال الدين جي والد جو نالو بغروش ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڪجهه محققن ان کي يغروش نالي جي بگڙيل صورت سمجهيو آهي. ''طبقاتِ ناصري'' ۽ ٻين وچئين دور جي تاريخن ۾ خلجي اميرن ۽ سندن منگولن سان لاڳاپن بابت اشارا ملن ٿا. انهن روايتن مان جلال الدين جي شروعاتي سياسي زندگيءَ جا ڪجهه پهلو معلوم ٿين ٿا، پر سندس نسب بابت سڀ تفصيل يقيني نه آهن.<ref name="Kumar2013">{{cite book |last=Kumar |first=Sunil |chapter=The Ignored Elites: Turks, Mongols and a Persian Secretarial Class in the Early Delhi Sultanate |title=Expanding Frontiers in South Asian and World History |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=9781107034280 |language=en }}</ref> == فوجي ۽ سياسي زندگي == === بلبن جي خدمت === جلال الدين پنهنجي فوجي ۽ انتظامي زندگيءَ جو اهم حصو سلطان [[غياث الدين بلبن]] جي خدمت ۾ گذاريو. هو شاهي محافظن جي سربراهه، يعني '''سرِ جاندار'''، جي عهدي تائين پهتو. بعد ۾ کيس پنجاب جي سرحدي علائقي سمانه جو گورنر مقرر ڪيو ويو. سمانه اتر اولهه سرحدن جي دفاعي انتظام لاءِ اهم مرڪز هو. جلال الدين هتي منگول حملن جي مقابلي ۾ تجربو حاصل ڪيو ۽ فوجي اڳواڻ طور شهرت ماڻي.<ref name="Jackson2003"/><ref name="Nizami1992">{{cite book |last=Nizami |first=Khaliq Ahmad |chapter=The Early Turkish Sultans of Delhi |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |language=en }}</ref> === قيقباد جي دور ۾ عروج === بلبن جي وفات کان پوءِ 1287ع ۾ سندس پوٽو [[معز الدين قيقباد]] دهليءَ جو سلطان بڻيو. قيقباد جي حڪومت ۾ درٻاري گروهن جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. سندس وزير نظام الدين جو اثر وڌڻ ۽ پوءِ سندس خاتمي سبب سلطنت ۾ وڌيڪ غيريقيني صورتحال پيدا ٿي. انهن حالتن ۾ جلال الدين کي سمانه مان دهليءَ گهرايو ويو. کيس '''شائسته خان''' جو لقب، '''عارضِ ممالڪ''' جو عهدو ۽ بارن جي گورنري ڏني وئي.<ref name="Nizami1992"/> == خلجي انقلاب == 1290ع ۾ دهلي سلطنت ۾ وڏي سياسي تبديلي پيش آئي، جنهن کي تاريخ ۾ '''خلجي انقلاب''' سڏيو ويندو آهي. قيقباد جي سخت بيماريءَ ۽ سياسي ڪمزوريءَ سبب ترڪ اميرن سندس ننڍڙي پٽ [[شمس الدين ڪيومرث]] کي سلطان بڻايو. ان وقت درٻار ۾ ٻه وڏا سياسي گروهه موجود هئا. هڪ گروهه پراڻي ترڪ اشرافيه ۽ بلبن جي خاندان جي حڪومت برقرار رکڻ جو حامي هو، جڏهن ته ٻيو گروهه جلال الدين جي اڳواڻيءَ ۾ نون اميرن جي سياسي اثر کي وڌائڻ چاهيندو هو.<ref name="UNESCO"/><ref name="Nizami1992"/> === سياسي مخالفن جو خاتمو === جلال الدين جي مخالفن ۾ ملڪ ائتمور سرخا ۽ ملڪ ڪڇن اهم هئا. تاريخي بيانن موجب انهن جلال الدين کي قتل ڪرڻ جي سازش ڪئي. جلال الدين کي پنهنجي ڀائٽي احمد چپ وسيلي سازش جي خبر پئي. هن دهليءَ جي ويجهو پنهنجا فوجي انتظام مضبوط ڪيا. بعد ۾ ملڪ ڪڇن جلال الدين وٽ پهتو، جتي کيس قتل ڪيو ويو. جلال الدين جي حامين ڪيومرث کي پنهنجي قبضي ۾ ورتو ۽ مخالف اميرن جي طاقت ختم ڪئي. جلال الدين شروعات ۾ ڪيومرث جو نائب بڻيو، پر ڪجهه عرصي کان پوءِ کيس تخت تان هٽائي پاڻ سلطان بڻيو.<ref name="Nizami1992"/> === تخت نشيني === 13 جون 1290ع تي جلال الدين فيروز خلجي دهلي سلطنت جو سلطان بڻيو. سندس تخت نشيني دهليءَ جي ويجهو '''ڪيلوگهري''' يا '''ڪيلوکهري''' جي محل ۾ ٿي. هن شروعاتي دور ۾ دهليءَ جي پراڻي شاهي محل ۾ رهڻ بدران ڪيلوگهريءَ کي پنهنجي حڪومتي مرڪز طور استعمال ڪيو. ان جو هڪ سبب پراڻي ترڪ اشرافيه جي مخالفت ۽ دهليءَ ۾ سندس محدود مقبوليت هئي.<ref name="Habibullah1992"/> خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ سان دهلي سلطنت جي سياسي اشرافيه ۾ تبديلي آئي. غيرترڪ اميرن ۽ مختلف سماجي گروهن لاءِ حڪومتي عهدن تائين پهچ جا نوان موقعا پيدا ٿيا، جيتوڻيڪ پراڻي ترڪ اشرافيه جو اثر مڪمل طور ختم نه ٿيو.<ref name="Chandra2007"/> == حڪومت ۽ انتظام == === نرم حڪمرانيءَ جي پاليسي === جلال الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان بلبن جي سخت انتظامي طريقن کان ڪجهه حد تائين مختلف پاليسي اختيار ڪئي. هو سياسي مخالفن کي معاف ڪرڻ ۽ درٻاري اميرن سان صلح ڪرڻ جو حامي هو. سندس خيال ۾ حڪومت رڳو خوف ۽ سخت سزا تي نه، پر رعيت ۽ اميرن جي حمايت تي پڻ قائم رهي سگهي ٿي. تنهن هوندي به سندس نرم پاليسي هر طبقي يا هر بغاوت تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي هئي. ڪجهه مخالفن کي معافي ڏني وئي، جڏهن ته ٻين کي قتل، جلاوطن يا غلام بڻايو ويو.<ref name="Habibullah1992"/> === پراڻن اميرن کي عهدن تي برقرار رکڻ === جلال الدين تخت تي ويهڻ کان پوءِ حڪومت جي انتظامي ڍانچي ۾ اوچتو وڏي تبديلي نه ڪئي. دهليءَ جو ڪوٽوال فخر الدين ۽ وزير خواجه خاطر پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا. ساڳئي وقت جلال الدين پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي به اهم عهدا ڏنا. سندس ڀاءُ يغراش خان کي فوجي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون ڏنيون ويون، جڏهن ته ڀائٽي احمد چپ کي درٻار ۾ اهم عهدو مليو. هن پنهنجي پٽن کي خانِ خانان، ارڪلي خان ۽ قدر خان جا لقب ڏنا.<ref name="Habibullah1992"/> == ملڪ چجو جي بغاوت == 1290ع ۾ بلبن جي خاندان سان لاڳاپيل '''ملڪ چجو''' جلال الدين خلاف بغاوت ڪئي. ملڪ چجو ڪڙا-مانڪپور جو گورنر هو. هن پاڻ کي سلطان مغيث الدين سڏايو، پنهنجي نالي ۾ خطبو پڙهايو ۽ سڪا جاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اَوڌ جي گورنر علي حاتم خان ۽ ڪجهه ٻين اميرن سندس حمايت ڪئي. باغي لشڪر دهليءَ ڏانهن وڌيو، پر جلال الدين ۽ سندس پٽ ارڪلي خان جي فوجن رام گنگا ۽ ٻين علائقن ۾ باغين جو مقابلو ڪيو. آخرڪار ملڪ چجو کي شڪست ملي ۽ کيس گرفتار ڪيو ويو.<ref name="Habibullah1992"/> === باغين سان سلوڪ === جلال الدين ملڪ چجو ۽ ڪجهه ٻين ترڪ باغي اميرن کي قتل ڪرڻ بدران معاف ڪيو. ملڪ چجو کي ملتان ۾ نگرانيءَ هيٺ رکيو ويو، جڏهن ته سندس ڪيترن ساٿين کي آزاد ڪيو ويو. پر بغاوت ۾ شامل ڪجهه ٻين ماڻهن، خاص ڪري مقامي سردارن، خلاف سخت سزائون پڻ ڏنيون ويون. هي واقعو جلال الدين جي پاليسيءَ جي ٻنهي پاسن کي ظاهر ڪري ٿو: سياسي مصالحت ۽ فوجي جبر.<ref name="Habibullah1992"/> == منگولن جو حملو == جلال الدين جي دور ۾ منگولن دهلي سلطنت جي اتر اولهه سرحدن تي حملو ڪيو. تاريخي بيانن موجب منگول لشڪر جي اڳواڻي عبدالله نالي سردار ڪئي، جنهن کي ڪجهه مؤرخ [[هلاڪو خان]] جي خاندان سان لاڳاپيل ڄاڻائين ٿا. جلال الدين پاڻ فوج وٺي منگولن جي مقابلي لاءِ روانو ٿيو. ٻنهي لشڪرن جي وچ ۾ جهڙپن کان پوءِ منگول فوج پوئتي هٽي وئي. بعد ۾ منگولن جي هڪ گروهه، جنهن جي اڳواڻي الغو ڪندو هو، اسلام قبول ڪيو ۽ دهلي سلطنت ۾ آباد ٿيڻ جي اجازت حاصل ڪئي. انهن نون مسلمان منگولن کي تاريخي ذريعن ۾ '''نو مسلمان''' سڏيو ويو.<ref name="Habibullah1992"/><ref name="Jackson2003"/> == راجپوت علائقن خلاف فوجي مهمون == === رنٿمبور جي سياسي صورتحال === [[رنٿمبور]] تيرهين صديءَ جي آخر ۾ چاهامان يا چوهاڻ خاندان جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. اتان جو حڪمران [[همير ديو]] پنهنجي سلطنت کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. سندس سرگرميون دهلي سلطنت جي اجمير ۽ هرياڻا وارن علائقن لاءِ خطرو سمجهيون ويون. جلال الدين رنٿمبور جي علائقي ۾ فوجي مهمون شروع ڪيون.<ref name="Srivastava1966"/> === منڊاور جي مهم === جلال الدين ريواري ۽ نارناول جي رستي منڊاور جي قلعي ڏانهن وڌيو. 1292ع جي لڳ ڀڳ دهليءَ جي فوج منڊاور تي قبضو ڪيو. هي قلعو اڳ دهلي سلطنت جي قبضي ۾ رهيو هو، پر پوءِ چاهامان حڪمرانن جي هٿ ۾ هليو ويو هو. منڊاور تي قبضي کان پوءِ جلال الدين جي فوج ڀرپاسي جي علائقن ۾ چڙهايون ڪيون ۽ مال غنيمت حاصل ڪيو.<ref name="Habibullah1992"/> === جهائين جي جنگ === 1291ع ۾ جلال الدين جهائين جي علائقي ڏانهن فوج موڪلي، جيڪو رنٿمبور ڏانهن ويندڙ رستن تي هڪ اهم قلعو هو. دهليءَ جي فوج ۽ چاهامان سپاهين وچ ۾ جنگ ٿي. چاهامان لشڪر جي هڪ اڳواڻ گردن سيني جي مارجي وڃڻ کان پوءِ مقامي فوج پوئتي هٽي وئي. دهليءَ جي لشڪر جهائين تي قبضو ڪيو ۽ قلعي جي اڏاوتن کي نقصان پهچايو. جلال الدين جي درٻاري شاعر [[امير خسرو]] پنهنجي تصنيف ''مفتاح الفتوح'' ۾ هن مهم جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="ElliotDowson">{{cite book |last1=Elliot |first1=Henry Miers |last2=Dowson |first2=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=3 |publisher=Trübner & Co. |location=London |year=1871 |pages=541–542 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.458719 |language=en }}</ref> === مندرن جي تباهي === امير خسرو جي بيان موجب جهائين تي قبضي کان پوءِ جلال الدين جي حڪم تي ڪجهه هندو مندر تباهه ڪيا ويا ۽ مذهبي مجسمن کي ڀڃيو ويو. انهن واقعن ۾ مذهبي علامتن جي تباهيءَ سان گڏ فوجي ڦرلٽ ۽ فتح جي سياسي نمائش جا پهلو پڻ موجود هئا. انهن بيانن جو جائزو وٺندي اهو به ذهن ۾ رکڻ گهرجي ته امير خسرو سلطان جي درٻار سان لاڳاپيل شاعر هو ۽ سندس تحريرن ۾ فتحن جي تعريف ۽ مبالغي جا عنصر ٿي سگهن ٿا.<ref name="ElliotDowson"/><ref name="Jackson2003"/> === رنٿمبور جو گهيرو === جهائين جي مهم کان پوءِ جلال الدين رنٿمبور جي قلعي جو گهيرو ڪيو. رنٿمبور هڪ مضبوط ٽڪريءَ تي واقع هو ۽ ان تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڊگهي محاصري ۽ وڏي فوجي قوت جي ضرورت هئي. تاريخي بيانن موجب جلال الدين گهيري لاءِ جنگي مشينن ۽ ٻين سامان جي تياريءَ جو حڪم ڏنو. پر پوءِ هن گهيرو ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ضياءُ الدين برني جي بيان موجب سلطان وڌيڪ جاني نقصان کان بچڻ چاهيندو هو. نتيجي ۾ رنٿمبور جو قلعو سندس قبضي ۾ نه اچي سگهيو.<ref name="Habibullah1992"/> === مالوا بابت روايتون === رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ جلال الدين جي مالوا، اُجين ۽ منڊو خلاف مهمن جو ذڪر ڪيو آهي. دت موجب سلطان اُجين تي حملو ڪيو، ڪجهه مندر تباهه ڪيا ۽ رنٿمبور جو قلعو فتح ڪرڻ کان سواءِ واپس موٽيو. انهن بيانن کي ٻين تاريخي ذريعن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته جهائين، رنٿمبور ۽ مالوا جي مختلف مهمن جا تفصيل پراڻن تاريخي خلاصن ۾ ڪڏهن هڪٻئي سان گڏجي وڃن ٿا.<ref name="Dutt1908"/> == جلال الدين خلاف سازشون == === تاج الدين ڪچي جي سازش === جلال الدين جي نرم پاليسيءَ سبب ڪجهه امير سندس حڪمرانيءَ کي ڪمزور سمجهندا هئا. تاريخي بيانن موجب ملڪ تاج الدين ڪچي ۽ ڪجهه ٻين درٻاري اميرن شراب نوشيءَ جي مجلس دوران سلطان کي قتل ڪري تاج الدين کي تخت تي ويهارڻ بابت ڳالهيون ڪيون. جلال الدين کي جڏهن ان واقعي جي خبر پئي ته هن سازش ۾ شامل اميرن کي گهرايو. هن کين سخت سزا ڏيڻ بدران ملامت ڪئي ۽ پوءِ معاف ڪري ڇڏيو.<ref name="Habibullah1992"/> === سيدي مولا جو واقعو === جلال الدين جي دور ۾ '''سيدي مولا''' نالي هڪ مذهبي شخصيت کي سلطان خلاف سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو ويو. سيدي مولا هڪ خانقاهه سان لاڳاپيل هو ۽ سندس وڏي تعداد ۾ عقيدتمند هئا. مٿس الزام لڳايو ويو ته هو ڪجهه اميرن ۽ ٻين ماڻهن سان گڏ سلطان کي اقتدار تان هٽائڻ جي سازش ڪري رهيو هو. پر سازش بابت ثبوت قطعي نه هئا ۽ تاريخي بيانن ۾ ان جي حقيقت بابت اختلاف موجود آهن. آخرڪار سيدي مولا کي سخت سزا ڏني وئي ۽ هاٿيءَ جي پيرن هيٺان مارايو ويو. هن واقعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته جلال الدين جي نسبتاً نرم حڪمرانيءَ ۾ به سياسي ۽ مذهبي مخالفت کي ڪڏهن سخت تشدد سان دٻايو ويندو هو.<ref name="Habibullah1992"/> == علاءُ الدين خلجي جو عروج == === ڪڙا جي گورنري === جلال الدين پنهنجي ڀائٽي '''علي گرشسپ'''، جيڪو بعد ۾ [[علاءُ الدين خلجي]] جي نالي سان مشهور ٿيو، کي ڪڙا-مانڪپور جو گورنر مقرر ڪيو. علاءُ الدين جلال الدين جو ڀائٽو ۽ ناٺي هو. سندس شادي سلطان جي ڌيءَ سان ٿي هئي. علاءُ الدين سياسي طور انتهائي امڪاني ۽ فوجي طاقت حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. ڪڙا ۾ رهندي هن پنهنجي فوجي ۽ مالي وسيلن کي وڌائڻ شروع ڪيو.<ref name="Lal1950"/> === ڀيلسا تي حملو، 1293ع === 1293ع ۾ علاءُ الدين مالوا جي شهر [[ڀيلسا]]، موجوده وديشا، تي حملو ڪيو. ڀيلسا پرمار خاندان جي علائقي ۾ هڪ اهم مذهبي ۽ واپاري مرڪز هو. علاءُ الدين جي لشڪر شهر ۾ داخل ٿي مندرن ۽ ٻين هنڌن تان دولت حاصل ڪئي. ڪيترن مذهبي آثارن کي نقصان پهچايو ويو. هن مهم مان حاصل ٿيل مال غنيمت جو وڏو حصو علاءُ الدين جلال الدين جي خدمت ۾ پيش ڪيو. سلطان سندس ڪاميابيءَ کان خوش ٿي کيس اَوڌ جي گورنري پڻ ڏني ۽ سندس سياسي حيثيت وڌائي.<ref name="Lal1950"/><ref name="JammuUniversity">{{cite web |title=History, B.A. Part II |publisher=University of Jammu |url=https://www.distanceeducationju.in/pdf/BA%20Part-II%20History.pdf |language=en |access-date=2026-10-22 |archive-date=2025-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250617175024/http://distanceeducationju.in/pdf/BA%20Part-II%20History.pdf |url-status=dead }}</ref> ڀيلسا جي مهم دوران علاءُ الدين کي دکن جي يادَو خاندان جي راڄڌاني ديوگيريءَ جي دولت بابت معلومات ملي. === ديوگيريءَ تي حملو، 1296ع === [[فائل:Delhi Sultanate under Jalaluddin Khalji - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|1290ع ۾ جلال الدين جي تخت نشينيءَ وقت دهلي سلطنت جي حدن جو نقشو.]] 1296ع ۾ علاءُ الدين هڪ فوجي لشڪر سان دکن جي [[ديوگيري]] شهر ڏانهن روانو ٿيو. ديوگيري يادَو خاندان جي راڄڌاني هئي، جنهن جو حڪمران '''رامچندر ديو''' هو. علاءُ الدين هن مهم جي حقيقي مقصد کي سلطان جلال الدين کان لڪايو. هن پنهنجي فوجي سرگرمين بابت اهڙا اطلاع موڪليا، جن مان ظاهر ٿئي ته هو ٻين علائقن ۾ مهمون هلائي رهيو آهي. ديوگيريءَ تائين پهچڻ لاءِ سندس لشڪر وندھيا جبلن ۽ وچ هندستان جي رستن تان گذريو. ديوگيريءَ تي حملي وقت رامچندر جي فوج جو هڪ وڏو حصو ٻئي علائقي ۾ مصروف هو. علاءُ الدين جي لشڪر شهر جي هيٺئين حصي تي قبضو ڪري ڦرلٽ ڪئي. رامچندر قلعي ۾ پناه ورتي. بعد ۾ رامچندر جي پٽ جي فوج به مقابلي لاءِ پهتي، پر آخرڪار يادَو حڪمرانن کي صلح ڪرڻي پئي. صلح موجب وڏي مقدار ۾ دولت، قيمتي شيون ۽ ٻيا مالي وسيلا علاءُ الدين کي ڏنا ويا.<ref name="Lal1950"/><ref name="JammuUniversity"/> ديوگيريءَ جي مهم کي دکن ۾ دهلي سلطنت جي فوجي توسيع جي شروعاتي اهم واقعن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. رميش چندر دت هن مهم جو سال 1294ع ڄاڻايو آهي، پر جديد تاريخي مطالعي ۽ علاءُ الدين جي تخت نشينيءَ جي تسلسل موجب 1296ع وڌيڪ قبول ڪيل تاريخ آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="DevagiriResearch">{{cite web |title=Historical Study of the Deccan and the Delhi Sultanate |publisher=University of Hyderabad |url=https://igmlnet.uohyd.ac.in/docs/hi-res/hcu_images/TH13513.pdf |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> == جلال الدين جو قتل == [[فائل:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|thumb|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جي تاريخي مصوري، جامع التواريخ سان منسوب.]] ديوگيريءَ مان وڏي دولت حاصل ڪرڻ کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي چاچي جلال الدين خلاف اقتدار تي قبضي جي سازش تيار ڪئي. هن سلطان کي اهڙو تاثر ڏنو ته هو پنهنجي مهم جي ڪاميابيءَ کان پوءِ حاصل ڪيل دولت شاهي خزاني ۾ پيش ڪرڻ چاهي ٿو. جلال الدين پنهنجي ڀائٽي تي اعتماد ڪندي ڪڙا ڏانهن روانو ٿيو. علاءُ الدين جي ڀاءُ الماس بيگ پڻ سلطان کي يقين ڏياريو ته علاءُ الدين سندس وفادار آهي. جڏهن جلال الدين ڪڙا وٽ پهتو ته کيس محدود ساٿين سان علاءُ الدين سان ملاقات ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو ويو. ملاقات دوران علاءُ الدين سلطان جي آجيان ڪئي، پر اڳواٽ تيار ڪيل سازش موجب سندس ساٿين سلطان تي حملو ڪيو. 19 جولاءِ 1296ع تي جلال الدين قتل ٿي ويو. تاريخي بيانن موجب علاءُ الدين جي هڪ ساٿي محمد سليم سلطان تي تلوار سان وار ڪيو. قتل کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي سلطان قرار ڏنو.<ref name="Habibullah1992"/><ref name="Lal1950"/> === قتل جي تاريخ بابت اختلاف === امير خسرو جي بيان موجب علاءُ الدين جي تخت نشيني 19 جولاءِ 1296ع تي ٿي، جڏهن ته ضياءُ الدين برني جي تاريخي روايت ۾ هڪ ڏينهن جو اختلاف ملي ٿو. انهيءَ ڪري عام طور 19 جولاءِ 1296ع کي جلال الدين جي وفات جي تاريخ ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="Habibullah1992"/> == جانشيني ۽ خاندان جو انجام == جلال الدين جي قتل کان پوءِ سندس خاندان جي ماڻهن علاءُ الدين جي اقتدار جي مخالفت ڪئي. سندس پٽ رڪن الدين ابراهيم کي ٿوري عرصي لاءِ سلطان قرار ڏنو ويو، پر علاءُ الدين جي فوجي ۽ سياسي طاقت اڳيان اها حڪومت برقرار نه رهي سگهي. علاءُ الدين دهليءَ تي قبضو ڪري خلجي خاندان جو نئون سلطان بڻيو ۽ 1316ع تائين حڪومت ڪئي. جلال الدين جي قتل سان خلجي خاندان ختم نه ٿيو، پر اقتدار خاندان جي هڪ شاخ مان ٻي شاخ ڏانهن منتقل ٿيو.<ref name="Jackson2003"/> == علم، ادب ۽ ثقافت == === امير خسرو جي سرپرستي === جلال الدين جي درٻار سان مشهور فارسي شاعر، موسيقار ۽ اديب [[امير خسرو]] لاڳاپيل هو. امير خسرو جلال الدين جي فوجي ڪاميابين بابت '''مفتاح الفتوح''' نالي تصنيف تيار ڪئي. هي ڪتاب جلال الدين جي حڪومت ۽ فوجي مهمن بابت هڪ اهم ويجهڙائيءَ واري تاريخي ماخذ جي حيثيت رکي ٿو. تنهن هوندي به درٻاري تصنيف هئڻ سبب ان ۾ شاهي فتحن جي تعريف ۽ سياسي نقطه نظر جو اثر پڻ موجود آهي.<ref name="Jackson2003"/> == تاريخي واقعن جو جدول == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #aabfce;" |+ style="background:#245573;color:white;padding:10px;" | جلال الدين فيروز خلجي جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1220ع | جلال الدين جي روايتي پيدائش | خلجي خاندان جي هڪ فوجي اڳواڻ جي شروعاتي زندگي |- | 1280ع کان اڳ | بلبن جي خدمت ۽ سمانه ۾ فوجي ذميواريون | منگولن خلاف فوجي تجربو |- | 1287ع | بلبن جي وفات | دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جو بحران |- | 1290ع | ڪيومرث جي معزولي ۽ جلال الدين جي تخت نشيني | خلجي خاندان جي حڪومت جو آغاز |- | 1290ع | ملڪ چجو جي بغاوت | نئين حڪومت خلاف پراڻي امير طبقي جي مزاحمت |- | 1291ع | جهائين جي مهم | رنٿمبور جي علائقي ۾ فوجي پيشقدمي |- | 1292ع جي لڳ ڀڳ | منڊاور تي قبضو ۽ رنٿمبور خلاف مهم | راجپوت علائقن ۾ فوجي سرگرميون |- | 1290ع واري ڏهاڪي جي شروعات | منگول حملي جو مقابلو | اتر اولهه سرحدن جو دفاع |- | 1293ع | علاءُ الدين جو ڀيلسا تي حملو | دولت جي حصول ۽ سياسي طاقت ۾ واڌ |- | 1296ع | علاءُ الدين جو ديوگيريءَ تي حملو | دکن ۾ فوجي توسيع جي شروعات |- | 19 جولاءِ 1296ع | جلال الدين جو قتل | علاءُ الدين جي اقتدار ۾ اچڻ جو رستو هموار |} == تاريخي اهميت == جلال الدين فيروز خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ هڪ عبوري دور جي نمائندگي ڪري ٿي. هن جي تخت نشينيءَ سان غلام خاندان جي حڪومت ختم ٿي ۽ خلجي خاندان جي شروعات ٿي. خلجي انقلاب جو هڪ اهم نتيجو اهو هو ته دهليءَ جي پراڻي ترڪ اشرافيه جي سياسي بالادستيءَ ۾ گهٽتائي آئي ۽ مختلف پسمنظر رکندڙ اميرن لاءِ اقتدار جا موقعا وڌيا.<ref name="UNESCO"/> جلال الدين جي حڪمرانيءَ جو ٻيو اهم پهلو سندس سياسي نرم رويي جي پاليسي هئي. هن ڪيترن مخالفن کي معاف ڪيو، پر ساڳئي وقت فوجي مهمن ۽ مذهبي ادارن جي تباهيءَ جا واقعا پڻ سندس حڪومت سان لاڳاپيل آهن. سندس دور ۾ منگولن جي مقابلي، راجپوت علائقن ۾ فوجي مهمن ۽ علاءُ الدين جي دکن واري حملي سبب دهلي سلطنت جي سياسي سرگرمين جو دائرو وڌيو. جلال الدين جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت ۾ دهلي سلطنت جي فوجي، اقتصادي ۽ انتظامي پاليسين ۾ وڌيڪ وسيع تبديليون آيون.<ref name="Chandra2007"/><ref name="Jackson2003"/> == لاڳاپيل مضمون == * [[دهلي سلطنت]] * [[خلجي خاندان]] * [[غلام خاندان (دهلي)]] * [[غياث الدين بلبن]] * [[معز الدين قيقباد]] * [[شمس الدين ڪيومرث]] * [[علاءُ الدين خلجي]] * [[امير خسرو]] * [[رنٿمبور قلعو]] * [[ديوگيري]] * [[منگول سلطنت]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.britannica.com/topic/Khalji-dynasty خلجي خاندان — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان جي تاريخ — INFLIBNET] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Jalaluddin%20Khalji جلال الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20delhi%20sultanate.pdf دهلي سلطنت بابت يونيسڪو جو تاريخي مطالعو] {{Authority control}} [[زمرو:خلجي خاندان]] [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا هندستاني حڪمران]] [[زمرو:1296ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:قتل ٿيل بادشاهه]] [[زمرو:هندستان جي وچئين دور جي تاريخ]] 7fuf1hkgigyzxa7zsoeu2gd6nm8cem9 0 104821 427306 425262 2026-11-03T00:31:38Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427306 wikitext text/x-wiki {{Short description|آفريڪا ۾ انساني ۽ قومن جي حقن بابت 1981ع جو علائقائي بين الاقوامي معاهدو}} {{Infobox treaty | name = انساني ۽ قومن جي حقن بابت آفريقي منشور | long_name = انساني ۽ قومن جي حقن بابت آفريقي منشور | image = Flag of the Organization of African Unity (1970–2002); Flag of the African Union (2004–2010).svg | image_width = 240px | caption = آفريقي اتحاد جي تنظيم جو تاريخي جهنڊو | type = انساني حقن بابت علائقائي معاهدو | date_drafted = 1980ع–1981ع | date_signed = 27 جون 1981ع | location_signed = [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] | date_effective = 21 آڪٽوبر 1986ع | parties = آفريقي رياستون | depositor = آفريقي اتحاد جي تنظيم جو سيڪريٽري جنرل؛ جانشين ادارو آفريقي اتحاد | languages = انگريزي، فرانسيسي ۽ عربي | wikisource = African Charter on Human and Peoples' Rights }} '''انساني ۽ قومن جي حقن بابت آفريقي منشور''' ({{lang-en|African Charter on Human and Peoples' Rights}})، جنهن کي '''بنجول منشور''' (Banjul Charter) پڻ چيو وڃي ٿو، [[آفريڪا]] ۾ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ قومن جي اجتماعي حقن جي تحفظ لاءِ هڪ علائقائي بين الاقوامي معاهدو آهي. اهو 27 جون 1981ع تي [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] (Organization of African Unity؛ OAU) جي سربراهي اجلاس ۾ [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] ۾ منظور ڪيو ويو ۽ 21 آڪٽوبر 1986ع تي نافذ ٿيو.<ref name="ACHPRCharter">{{cite web |title=African Charter on Human and Peoples' Rights |url=https://achpr.au.int/index.php/en/charter/african-charter-human-and-peoples-rights |publisher=African Commission on Human and Peoples' Rights |date=27 June 1981 |language=en |access-date=2026-10-25 }}</ref><ref name="UNTCharter">{{cite web |title=African Charter on Human and Peoples' Rights |url=https://treaties.un.org/Pages/showDetails.aspx?objid=08000002800cb09f |publisher=United Nations Treaty Collection |language=en |access-date=2026-10-25 }}</ref> منشور ۾ روايتي شهري ۽ سياسي حقن سان گڏ معاشي، سماجي ۽ ثقافتي حقن، قومن جي خوداختياري، ترقي، قدرتي وسيلن تي حق، امن، ماحولياتي تحفظ ۽ فرد جي سماجي ذميوارين کي تسليم ڪيو ويو آهي. ان ڪري هي معاهدو ٻين علائقائي انساني حقن جي دستاويزن کان ڪجهه اهم پهلوئن ۾ مختلف آهي.<ref name="ACHPRCharter"/> [[فائل:Flag of the African Union.svg|thumb|left|[[آفريقي اتحاد]] جو موجوده جهنڊو؛ هي ادارو آفريقي اتحاد جي تنظيم جو جانشين آهي.]] == تاريخي پسمنظر == === آفريقي آزاديءَ جون تحريڪون === ويهين صديءَ جي وچ ڌاري آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ نوآبادياتي حڪمرانيءَ خلاف آزاديءَ جون تحريڪون زور وٺڻ لڳيون. 1963ع ۾ آفريقي اتحاد جي تنظيم قائم ڪئي وئي، جنهن جي اهم مقصدن ۾ آفريقي رياستن جي خودمختياري، علائقائي سالميت، گڏيل تعاون ۽ نوآبادياتي نظام جي خاتمي کي هٿي ڏيڻ شامل هئا. انساني حقن بابت آفريقي منشور جي تمهيد ۾ آفريقي اتحاد جي تنظيم جي بنيادي منشور، [[گڏيل قومن جو منشور|گڏيل قومن جي منشور]] ۽ [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو|انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي اصولن جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref name="ACHPRCharter"/> منشور جو مقصد عالمي انساني حقن جي اصولن کي آفريڪا جي تاريخي، سياسي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل علائقائي قانوني ڍانچي ۾ پيش ڪرڻ هو. ان جي تمهيد ۾ آفريقي تهذيب جي تاريخي روايتن ۽ قدرن کي انساني ۽ قومن جي حقن جي تصور سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="RobertsonAfricanCharter">{{cite book |last=Robertson |first=David |title=A Dictionary of Human Rights |trans-title=انساني حقن جي لغت |edition=2nd |editor-last=Kelly |editor-first=Paul |publisher=Europa Publications |location=London |year=2004 |orig-year=1997 |isbn=9781857432077 |pages=6–8 |language=en }}</ref> === منشور جي تياري ۽ منظوري === جولاءِ 1979ع ۾ [[منروويا]]، [[لائبيريا]] ۾ آفريقي اتحاد جي تنظيم جي سربراهي اجلاس دوران انساني ۽ قومن جي حقن بابت منشور جو ابتدائي مسودو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. ان فيصلي ۾ حقن جي واڌاري ۽ تحفظ لاءِ ادارن جي قيام جو تصور پڻ شامل هو. منشور جي مسودي تي ڪم کان پوءِ ان کي جون 1981ع ۾ نيروبي ۾ آفريقي سربراهن جي اجلاس دوران منظور ڪيو ويو. ضروري توثيقن کان پوءِ 21 آڪٽوبر 1986ع تي منشور قانوني طور نافذ ٿيو.<ref name="ACHPRCharter"/><ref name="UNTCharter"/> == بنيادي اصول == === انساني حقن جي آفاقيت === منشور انساني حقن جي عالمي اهميت کي تسليم ڪري ٿو. ان جي تمهيد موجب بنيادي انساني حق انسان جي ذاتي حيثيت ۽ انساني وقار مان جنم وٺن ٿا ۽ انهن جو بين الاقوامي تحفظ ضروري آهي. ان سان گڏ منشور اهو موقف اختيار ڪري ٿو ته قومن جي اجتماعي حقن جو احترام انفرادي انساني حقن جي تحفظ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="ACHPRCharter"/> === انفرادي ۽ اجتماعي حقن جو تعلق === منشور جي اهم خصوصيت فرد جي حقن ۽ قومن جي حقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍڻ آهي. روايتي انساني حقن جي قانون ۾ اڪثر فرد جي آزادي ۽ رياستي مداخلت کان تحفظ تي زور ڏنو ويندو آهي، جڏهن ته آفريقي منشور اجتماعي مفادن، سماجي ذميوارين ۽ قومي ترقيءَ کي پڻ اهميت ڏئي ٿو. ڊيوڊ رابرٽسن جي تجزيي موجب منشور ۾ انفرادي آزاديءَ تي ٻڌل روايت ۽ اجتماعي ڀلائيءَ تي ٻڌل سياسي ۽ سماجي سوچ کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي.<ref name="RobertsonAfricanCharter"/> === حقن جي هڪ ٻئي سان وابستگي === منشور جي تمهيد ۾ شهري ۽ سياسي حقن کي معاشي، سماجي ۽ ثقافتي حقن کان الڳ نه سمجهڻ جو اصول بيان ٿيل آهي. ان موجب معاشي، سماجي ۽ ثقافتي حقن جي حاصلات شهري ۽ سياسي حقن مان فائدو وٺڻ لاءِ پڻ اهم آهي. منشور ترقيءَ جي حق کي خاص اهميت ڏئي ٿو.<ref name="ACHPRCharter"/> == انساني ۽ قومن جا حق == منشور جي پهرئين حصي جي پهرئين باب ۾ مختلف انساني ۽ اجتماعي حق بيان ڪيا ويا آهن. === برابري ۽ امتيازي سلوڪ کان تحفظ === دفعه 2 تحت هر شخص کي منشور ۾ بيان ڪيل حقن ۽ آزادين مان نسل، قوميت، رنگ، جنس، ٻولي، مذهب، سياسي راءِ، سماجي حيثيت يا ٻين بنيادن تي امتياز کان سواءِ فائدو حاصل ڪرڻ جو حق آهي. دفعه 3 قانون آڏو برابري ۽ قانون جي هڪجهڙي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿي.<ref name="ACHPRCharter"/> === زندگي، انساني وقار ۽ غلاميءَ جي ممانعت === دفعه 4 انساني زندگي ۽ شخصي سلامتيءَ جي تحفظ سان تعلق رکي ٿي. دفعه 5 هر فرد جي انساني وقار جي احترام جو حق تسليم ڪري ٿي ۽ غلامي، غلامن جي واپار، تشدد، ظالماڻي، غيرانساني يا توهين آميز سلوڪ ۽ سزا جي ممانعت ڪري ٿي.<ref name="ACHPRCharter"/> === شخصي آزادي ۽ منصفاڻي ٻڌڻي === دفعه 6 شخصي آزادي ۽ سلامتيءَ جي حق کي تسليم ڪري ٿي ۽ من ماني گرفتاري يا حراست کان تحفظ ڏئي ٿي. دفعه 7 ۾ پنهنجو ڪيس ٻڌرائڻ، ڏوهه ثابت ٿيڻ تائين بيگناهه سمجهجڻ، دفاع ڪرڻ ۽ مناسب وقت اندر غيرجانبدار عدالت آڏو ٻڌڻي حاصل ڪرڻ جهڙا حق شامل آهن.<ref name="ACHPRCharter"/> === مذهب، اظهار ۽ تنظيم سازيءَ جي آزادي === دفعه 8 ضمير ۽ مذهب جي آزاديءَ سان لاڳاپيل آهي. دفعه 9 معلومات حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي راءِ ظاهر ڪرڻ جي حق کي تسليم ڪري ٿي. دفعه 10 تنظيمون ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شموليت جي آزاديءَ سان تعلق رکي ٿي. ان دفعه ۾ قانوني پابندين ۽ اجتماعي يڪجهتيءَ جي ذميواريءَ جو پڻ ذڪر آهي. دفعه 11 پرامن گڏجاڻين جي حق کي تسليم ڪري ٿي، پر قانوني طور مقرر ڪيل ڪجهه پابندين جي اجازت پڻ ڏئي ٿي.<ref name="ACHPRCharter"/> === اچ وڃ ۽ رهائش جي آزادي === دفعه 12 هر فرد کي پنهنجي ملڪ اندر اچ وڃ ۽ رهائش اختيار ڪرڻ جو حق ڏئي ٿي، بشرطيڪ قانوني پابندين جي گهرجن جو احترام ڪيو وڃي. ساڳي دفعه ملڪ ڇڏڻ ۽ واپس اچڻ، پناهه حاصل ڪرڻ ۽ غيرقانوني ملڪ بدريءَ جي مسئلن سان پڻ تعلق رکي ٿي. دفعه 12 جي پنجين شق ۾ غيرملڪين جي اجتماعي ملڪ بدريءَ جي ممانعت ڪئي وئي آهي، جڏهن اهڙي ملڪ بدري قومي، نسلي، لساني يا مذهبي گروهن کي نشانو بڻائي ٿي.<ref name="ACHPRCharter"/> === ملڪيت، ڪم ۽ صحت جا حق === دفعه 14 ملڪيت جي حق کي تسليم ڪري ٿي. دفعه 15 منصفاڻي ۽ اطمينان بخش حالتن ۾ ڪم ڪرڻ ۽ برابر ڪم جي برابر اجرت جي حق سان تعلق رکي ٿي. دفعه 16 جسماني ۽ ذهني صحت جي بهترين ممڪن حالت مان فائدو حاصل ڪرڻ جي حق کي تسليم ڪري ٿي.<ref name="ACHPRCharter"/> === تعليم ۽ ثقافت === دفعه 17 تعليم حاصل ڪرڻ، پنهنجي برادريءَ جي ثقافتي زندگيءَ ۾ حصو وٺڻ ۽ معاشري ۾ تسليم ٿيل اخلاقي ۽ روايتي قدرن جي واڌاري ۽ تحفظ بابت اصول بيان ڪري ٿي. ان دفعه جي ٽئين شق موجب برادريءَ جي تسليم ٿيل اخلاقي ۽ روايتي قدرن جي واڌاري ۽ تحفظ کي رياست جي ذميواري قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="ACHPRCharter"/> === خاندان ۽ سماجي تحفظ === دفعه 18 خاندان کي سماج جو فطري بنيادي ايڪو تسليم ڪري ٿي ۽ رياست تي ان جي تحفظ جي ذميواري رکي ٿي. ساڳي دفعه عورتن، ٻارن، بزرگن ۽ معذور ماڻهن جي حقن ۽ تحفظ بابت پڻ اصول بيان ڪري ٿي.<ref name="ACHPRCharter"/> == قومن جا اجتماعي حق == منشور ۾ قومن جي اجتماعي حقن کي خاص جاءِ ڏني وئي آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4cbd7;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:9px;" | آفريقي منشور ۾ قومن جا اهم اجتماعي حق ! style="background:#dcecf5;" | دفعه ! style="background:#dcecf5;" | حق ! style="background:#dcecf5;" | قانوني مفهوم |- | 19 | قومن جي برابري | سڀ قومون برابر آهن؛ هڪ قوم کي ٻي قوم تي غلبو قائم ڪرڻ جو حق نه آهي. |- | 20 | [[خوداختياري جو حق]] | قومن کي پنهنجي سياسي حيثيت ۽ ترقيءَ جو رستو طئي ڪرڻ جو حق آهي. |- | 21 | قدرتي وسيلن تي حق | قومن کي پنهنجي دولت ۽ قدرتي وسيلن جي آزاد استعمال ۽ انهن مان فائدو حاصل ڪرڻ جو حق آهي. |- | 22 | [[ترقيءَ جو حق]] | قومن کي معاشي، سماجي ۽ ثقافتي ترقيءَ جو حق حاصل آهي. |- | 23 | امن ۽ سلامتي | قومن کي قومي ۽ بين الاقوامي امن ۽ سلامتيءَ جو حق آهي. |- | 24 | ماحولياتي تحفظ | قومن کي پنهنجي ترقيءَ لاءِ مناسب ۽ اطمينان بخش ماحول جو حق حاصل آهي. |} <ref name="ACHPRCharter"/> == فرد جون ذميواريون == منشور جي پهرئين حصي جو ٻيو باب ''ذميواريون'' (Duties) جي عنوان سان آهي. هي باب آفريقي منشور جي اهم خصوصيتن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ فرد جي حقن سان گڏ سندس خاندان، سماج، رياست ۽ بين الاقوامي برادريءَ ڏانهن ذميوارين کي به بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="ACHPRDuties">{{cite web |title=Chapter II: Duties (Articles 27–29) |url=https://achpr.au.int/en/node/642 |publisher=African Commission on Human and Peoples' Rights |language=en |access-date=2026-10-25 }}</ref> === دفعه 27 === دفعه 27 موجب هر فرد جون پنهنجي خاندان، سماج، رياست، ٻين قانوني طور تسليم ٿيل برادرين ۽ بين الاقوامي برادريءَ ڏانهن ذميواريون آهن. ان ۾ اهو پڻ بيان ٿيل آهي ته فرد پنهنجا حق ۽ آزاديون استعمال ڪندي ٻين جي حقن، اجتماعي سلامتي، اخلاقي قدرن ۽ گڏيل مفادن جو خيال رکي.<ref name="ACHPRDuties"/> === دفعه 28 === دفعه 28 موجب هر فرد تي ذميواري آهي ته ٻين ماڻهن جو امتياز کان سواءِ احترام ڪري ۽ اهڙا سماجي لاڳاپا قائم رکي، جيڪي گڏيل عزت، رواداري ۽ سهپ کي هٿي ڏين.<ref name="ACHPRDuties"/> === دفعه 29 === دفعه 29 فرد جون اٺ اهم ذميواريون بيان ڪري ٿي: # خاندان جي هم آهنگ ترقي، اتحاد ۽ احترام لاءِ ڪم ڪرڻ ۽ ضرورت وقت والدين جي مدد ڪرڻ. # پنهنجي جسماني ۽ ذهني صلاحيتن ذريعي قومي برادريءَ جي خدمت ڪرڻ. # پنهنجي رياست جي سلامتيءَ کي نقصان نه پهچائڻ. # سماجي ۽ قومي يڪجهتيءَ کي برقرار رکڻ ۽ مضبوط ڪرڻ. # قومي آزادي ۽ ملڪ جي علائقائي سالميت جي حفاظت ۾ قانون مطابق حصو وٺڻ. # پنهنجي صلاحيتن مطابق ڪم ڪرڻ ۽ قانوني ٽيڪس ادا ڪرڻ. # رواداري، ڳالهه ٻولهه ۽ صلاح مشوري ذريعي مثبت آفريقي ثقافتي قدرن کي محفوظ ۽ مضبوط ڪرڻ. # آفريقي اتحاد جي واڌاري ۽ حاصلات ۾ پنهنجي صلاحيت مطابق حصو وٺڻ. <ref name="ACHPRDuties"/> == آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري ڪميشن == منشور تحت [[آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري ڪميشن]] (African Commission on Human and Peoples' Rights) قائم ڪئي وئي. ڪميشن جو مقصد آفريڪا ۾ انساني ۽ قومن جي حقن کي هٿي ڏيڻ، انهن جو تحفظ ڪرڻ ۽ منشور جي تشريح سان لاڳاپيل ڪم سرانجام ڏيڻ آهي. منشور جي دفعه 45 ڪميشن جا اهم ڪم بيان ڪري ٿي، جن ۾ انساني حقن بابت تحقيق، معلومات گڏ ڪرڻ، قانوني اصولن جي تياريءَ ۾ تعاون، رياستن کي سفارشون ڏيڻ ۽ منشور جي تشريح شامل آهن.<ref name="ACHPRCharter"/> === شڪايتن جو طريقيڪار === منشور جي دفعات 47 کان 59 تائين رياستن جي وچ ۾ شڪايتن ۽ ٻين اطلاعن يا درخواستن (Communications) جي طريقيڪار بابت اصول موجود آهن. ڪميشن رياستن جي عملن بابت درخواستن جو جائزو وٺي سگهي ٿي ۽ منشور ۾ مقرر ڪيل شرطن تحت انهن تي غور ڪري سگهي ٿي. ابتدائي نظام ۾ ڪميشن جي اختيارن جي نوعيت بنيادي طور تحقيقي، مصالحت واري ۽ سفارشي هئي؛ ان وٽ عدالت جهڙي مڪمل عدالتي فيصلي ڏيڻ جي صلاحيت موجود نه هئي.<ref name="ACHPRCharter"/><ref name="RobertsonAfricanCharter"/> == آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري عدالت == {{Main|African Court on Human and Peoples' Rights}} [[فائل:Flag of the African Union.svg|thumb|آفريقي اتحاد جو جهنڊو؛ آفريقي انساني حقن واري عدالت هن علائقائي انساني حقن جي نظام جو عدالتي ادارو آهي.]] آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري عدالت (African Court on Human and Peoples' Rights) جي قيام لاءِ 10 جون 1998ع تي [[واگاڊوگو]]، [[برڪينا فاسو]] ۾ هڪ پروٽوڪول منظور ڪيو ويو. هي پروٽوڪول 25 جنوري 2004ع تي نافذ ٿيو.<ref name="AUCourtProtocol">{{cite web |title=Protocol to the African Charter on Human and Peoples' Rights on the Establishment of an African Court on Human and Peoples' Rights |url=https://au.int/en/treaties/protocol-african-charter-human-and-peoples-rights-establishment-african-court-human-and |publisher=African Union |date=10 June 1998 |language=en |access-date=2026-10-25 }}</ref> عدالت جو مقصد آفريقي ڪميشن جي ڪمن کي مڪمل ڪرڻ ۽ انساني ۽ قومن جي حقن جي عدالتي تحفظ کي مضبوط ڪرڻ آهي. عدالت منشور ۽ لاڳاپيل رياستن طرفان منظور ڪيل ٻين انساني حقن جي معاهدن جي بنياد تي ڪيسن جي ٻڌڻي ڪري سگهي ٿي. عدالت کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] وانگر فردن خلاف بين الاقوامي فوجداري مقدمن جي ٻڌڻيءَ جو اختيار نه آهي.<ref name="AfricanCourtOfficial">{{cite web |title=Basic Information |url=https://www.african-court.org/afchpr/basic-information-2/ |publisher=African Court on Human and Peoples' Rights |language=en |access-date=2026-10-25 |archive-date=2026-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260916233955/https://www.african-court.org/afchpr/basic-information-2/ |url-status=dead }}</ref> === فردن جي سڌي رسائي === عدالت ۾ فردن ۽ غيرسرڪاري تنظيمن جي سڌي درخواست داخل ڪرڻ جو حق مخصوص قانوني شرطن سان مشروط آهي. عدالت قائم ڪندڙ پروٽوڪول جي دفعه 34(6) تحت لاڳاپيل رياست جو اهڙو اعلان اهم آهي، جنهن سان اها فردن ۽ اهل غيرسرڪاري تنظيمن جون سڌيون درخواستون قبول ڪرڻ بابت عدالت جي اختيار کي تسليم ڪري ٿي.<ref name="AUCourtProtocol"/> == قانوني ۽ نظرياتي اهميت == === انفراديت ۽ اجتماعيت === آفريقي منشور ۾ هڪ طرف شخصي آزادي، اظهار، تنظيم سازي، ملڪيت ۽ منصفاڻي ٻڌڻيءَ جا حق موجود آهن، جڏهن ته ٻي طرف اجتماعي سلامتي، قومي يڪجهتي، ثقافتي قدرن ۽ سماجي ذميوارين تي زور ڏنو ويو آهي. قانوني تجزيي ۾ هن خصوصيت کي انفرادي حقن ۽ اجتماعي مفادن جي وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="RobertsonAfricanCharter"/> === حقن تي پابندين جو مسئلو === منشور جي ڪجهه دفعات ۾ عوامي سلامتي، صحت، اخلاقي قدرن ۽ ٻين قانوني مقصدن لاءِ حقن جي استعمال تي پابندين جي گنجائش موجود آهي. انهيءَ ڪري منشور جي تشريح ۾ اهو سوال اهم آهي ته رياستي پابنديون ڪهڙي حد تائين جائز آهن ۽ انهن سان حقن جو اصل مقصد ڪيتري قدر محفوظ رهي ٿو. رابرٽسن جي تجزيي ۾ ان مسئلي کي آفريقي منشور جي اجتماعي قدرن ۽ روايتي انفرادي حقن واري نظريي جي وچ ۾ هڪ اهم فرق طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="RobertsonAfricanCharter"/> === نوآباديات جي مخالفت === منشور جي تمهيد ۽ قومن جي حقن بابت دفعات ۾ نوآبادياتي نظام، پرڏيهي تسلط ۽ قومن جي استحصال جي مخالفت کي اهميت حاصل آهي. خوداختياري، قومي آزادي ۽ قدرتي وسيلن تي حقن جو تصور آفريڪا جي نوآبادياتي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="ACHPRCharter"/> == ٻين انساني حقن جي معاهدن سان ڀيٽ == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4cbd7;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:9px;" | آفريقي ۽ يورپي انساني حقن جي نظامن جون ڪجهه خصوصيتون ! style="background:#dcecf5;" | موضوع ! style="background:#dcecf5;" | آفريقي منشور ! style="background:#dcecf5;" | يورپي انساني حقن جو ڪنوينشن |- | علائقو | آفريڪا | يورپ |- | بنيادي نوعيت | انفرادي ۽ اجتماعي حق | بنيادي طور انفرادي حق ۽ آزاديون |- | معاشي ۽ سماجي حق | منشور ۾ واضح طور شامل | بنيادي ڪنوينشن ۾ محدود؛ ٻين يورپي معاهدن ۾ وڌيڪ تفصيل |- | قومن جي خوداختياري | واضح طور تسليم ٿيل | بنيادي ڪنوينشن ۾ الڳ اجتماعي حق طور درج نه آهي |- | فرد جون ذميواريون | الڳ باب ۾ بيان ٿيل | ساڳئي نوعيت جو الڳ باب موجود نه آهي |- | عدالتي تحفظ | آفريقي عدالت ۽ ڪميشن | يورپي انساني حقن واري عدالت |} == تاريخي ارتقا == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4cbd7;" |+ style="background:#245d76;color:white;padding:9px;" | آفريقي انساني حقن واري نظام جا اهم تاريخي مرحلا ! style="background:#dcecf5;" | سال ! style="background:#dcecf5;" | واقعو |- | 1963ع | آفريقي اتحاد جي تنظيم جو قيام. |- | 1979ع | منروويا اجلاس ۾ انساني ۽ قومن جي حقن بابت منشور جي مسودي جي تياريءَ جو فيصلو. |- | 27 جون 1981ع | نيروبي ۾ آفريقي منشور جي منظوري. |- | 21 آڪٽوبر 1986ع | آفريقي منشور جو نافذ ٿيڻ. |- | 1987ع | آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري ڪميشن جي قيام کان پوءِ ان جي عملي سرگرمين جي شروعات. |- | 10 جون 1998ع | آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري عدالت قائم ڪرڻ لاءِ پروٽوڪول جي منظوري. |- | 25 جنوري 2004ع | عدالت قائم ڪرڻ واري پروٽوڪول جو نافذ ٿيڻ. |} == لاڳاپيل مضمون == * [[انساني حق]] * [[انساني حقن جو عالمي پڌرنامو]] * [[آفريقي اتحاد]] * [[آفريقي اتحاد جي تنظيم]] * [[يورپي انساني حقن جو ڪنوينشن]] * [[خوداختياري جو حق]] * [[ترقيءَ جو حق]] * [[بين الاقوامي قانون]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://achpr.au.int/index.php/en/charter/african-charter-human-and-peoples-rights آفريقي ڪميشن وٽ منشور جو سرڪاري متن] * [https://treaties.un.org/Pages/showDetails.aspx?objid=08000002800cb09f گڏيل قومن جي معاهدن واري رجسٽر ۾ منشور] * [https://web.archive.org/web/20241105133009/http://www.african-court.org/ آفريقي انساني ۽ قومن جي حقن واري عدالت] * [https://au.int/en/treaties/protocol-african-charter-human-and-peoples-rights-establishment-african-court-human-and عدالت قائم ڪرڻ وارو پروٽوڪول] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:African_Union وڪيميڊيا ڪامنز تي آفريقي اتحاد بابت مواد] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:آفريڪا ۾ انساني حق]] [[زمرو:بين الاقوامي معاهدا]] [[زمرو:1981ع جا معاهدا]] [[زمرو:1986ع ۾ نافذ ٿيل معاهدا]] [[زمرو:آفريقي اتحاد]] mtnmz2iqcra16cmuk6u55vytworjg18 0 104833 427439 425296 2026-11-03T11:06:05Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427439 wikitext text/x-wiki {{Short description|عدالت کان ٻاهر غيرجانبدار ثالث ذريعي تڪرارن جو قانوني حل}} [[فائل:Peace Palace The Hague.jpg|thumb|[[امن محل]]، [[دي هيگ]]، [[نيدرلينڊز]]، جتي [[مستقل ثالثي عدالت]] جو هيڊڪوارٽر قائم آهي.]] '''ثالثي''' ({{lang-en|Arbitration}}؛ اچار: '''آربِٽريشن''') تڪرارن جي متبادل حل (Alternative Dispute Resolution؛ '''آلٽرنيٽو ڊِسپيوٽ ريزوليوشن''') جو هڪ قانوني طريقو آهي، جنهن ۾ ٻه يا وڌيڪ ڌريون پنهنجو تڪرار ڪنهن غيرجانبدار شخص يا ثالثي هيئت آڏو پيش ڪن ٿيون. اهڙي هيئت دليلن ۽ ثبوتن جو جائزو وٺي فيصلو جاري ڪندي آهي، جنهن کي '''ثالثي فيصلو''' (Arbitral award؛ '''آربِٽرل اوارڊ''') چيو ويندو آهي.<ref name="RobertsonArbitration2004">{{cite book |last=Robertson |first=David |title=A Dictionary of Human Rights |trans-title=انساني حقن جي لغت |edition=2nd |editor-last=Kelly |editor-first=Paul |publisher=Europa Publications |location=London |year=2004 |orig-year=1997 |isbn=9781857432077 |pages=14–15 |language=en }}</ref><ref name="UNCITRALModel">{{cite web |title=UNCITRAL Model Law on International Commercial Arbitration (1985), with amendments as adopted in 2006 |url=https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/modellaw/commercial_arbitration |publisher=United Nations Commission on International Trade Law |language=en |access-date=2026-10-26 }}</ref> ثالثي عام عدالت ۾ هلندڙ مقدمي کان مختلف هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته ان جو بنياد اڪثر ڌرين جي وچ ۾ ٿيل ثالثي معاهدي تي هوندو آهي. تنهن هوندي به ثالثي مڪمل طور رياستي قانون کان آزاد نه هوندي آهي؛ ان جي ڪارروائي، ثالثن جي اختيارن، فيصلي جي قانوني حيثيت ۽ نفاذ بابت لاڳاپيل ملڪ جا قانون اهم ڪردار ادا ڪندا آهن.<ref name="UNCITRALModel"/> ثالثي خاص طور تجارتي معاهدن، تعميراتي منصوبن، بين الاقوامي واپار، سيڙپڪاري ۽ ٻين اهڙن معاملن ۾ استعمال ٿيندي آهي، جن کي لاڳو قانون موجب ثالثيءَ ذريعي حل ڪري سگهجي.<ref name="UNCITRALRules">{{cite web |title=UNCITRAL Arbitration Rules |url=https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/contractualtexts/arbitration |publisher=United Nations Commission on International Trade Law |language=en |access-date=2026-10-26 }}</ref> == تعريف ۽ بنيادي تصور == ثالثي تڪرار جي حل جو اهڙو طريقو آهي، جنهن ۾ ڌريون ڪنهن ٽئين غيرجانبدار شخص يا هيئت کي پنهنجو تڪرار فيصلو ڪرڻ لاءِ پيش ڪن ٿيون. ڊيوڊ رابرٽسن موجب ثالثي ۾ ڌريون عام طور رياستي عدالت بدران هڪ اهڙو قانوني طريقو اختيار ڪنديون آهن، جنهن جي جوڙجڪ ۽ ڪارروائيءَ ۾ سندن معاهدي کي اهميت حاصل هوندي آهي. ثالثيءَ جو عام مثال اهڙو تجارتي معاهدو آهي، جنهن ۾ اڳواٽ شرط شامل هجي ته ڌرين جي وچ ۾ ڪنهن مسئلي تي اختلاف پيدا ٿيڻ جي صورت ۾ اهو تڪرار سندن قبول ڪيل ثالث آڏو پيش ڪيو ويندو.<ref name="RobertsonArbitration2004"/> === ثالثي معاهدو === '''ثالثي معاهدو''' (Arbitration agreement؛ '''آربِٽريشن اَگريمينٽ''') اهڙو معاهدو آهي، جنهن تحت ڌريون پنهنجن موجوده يا مستقبل ۾ پيدا ٿيندڙ مخصوص تڪرارن کي ثالثيءَ ذريعي حل ڪرڻ تي متفق ٿين ٿيون. اهو معاهدو ڪنهن وڏي تجارتي معاهدي جي هڪ شق جي صورت ۾ يا الڳ دستاويز طور ٿي سگهي ٿو. 1958ع جي نيويارڪ ڪنوينشن جو آرٽيڪل ٻيون لکت ۾ ٿيل ثالثي معاهدن کي تسليم ڪرڻ بابت بنيادي اصول بيان ڪري ٿو.<ref name="NewYorkConvention">{{cite web |title=Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards (New York, 1958) |url=https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/conventions/foreign_arbitral_awards |publisher=United Nations Commission on International Trade Law |date=10 June 1958 |language=en }}</ref> === ثالثي شق === '''ثالثي شق''' (Arbitration clause؛ '''آربِٽريشن ڪلاز''') معاهدي جو اهو حصو آهي، جنهن ۾ تڪرار پيدا ٿيڻ جي صورت ۾ ثالثي اختيار ڪرڻ بابت شرطون بيان ڪيون وڃن ٿيون. انهن شرطن ۾ ثالثن جو تعداد، ثالثيءَ جي جاءِ، ٻولي، لاڳو قانون ۽ ڪارروائيءَ جا ضابطا شامل ٿي سگهن ٿا. == ثالثيءَ جو طريقو == === ثالثن جي مقرري === ثالثي هڪ ثالث يا ڪيترن ثالثن تي ٻڌل هيئت ذريعي ٿي سگهي ٿي. رابرٽسن پنهنجي ڪتاب ۾ اهڙي روايتي ترتيب جو ذڪر ڪري ٿو، جنهن ۾ هر ڌر پنهنجي پسند جو هڪ يا وڌيڪ ثالث مقرر ڪندي آهي ۽ پوءِ اهي ثالث گڏجي هڪ غيرجانبدار سربراهه چونڊيندا آهن. اهڙي سربراهه لاءِ عام طور اهڙو شخص چونڊيو ويندو آهي، جنهن تي ڌريون اعتماد ڪري سگهن. ثالث اڪثر قانوني ماهر هوندا آهن؛ ڪجهه قانوني نظامن ۾ رٽائرڊ جج پڻ ثالث طور ڪم ڪندا آهن.<ref name="RobertsonArbitration2004"/> بهرحال، سڀني ثالثين ۾ ساڳيو طريقو لازمي نه آهي. جديد ثالثيءَ ۾ هڪ اڪيلو ثالث يا ٽي رڪني هيئت پڻ عام انتظامي صورتون آهن. ثالثن جي مقرري ڌرين جي معاهدي، لاڳو قانون يا چونڊيل ثالثي اداري جي ضابطن موجب ٿيندي آهي.<ref name="WIPORules">{{cite web |title=WIPO Arbitration Rules |url=https://www.wipo.int/amc/en/arbitration/rules/ |publisher=World Intellectual Property Organization |date=1 July 2021 |language=en }}</ref> === دليل ۽ ثبوت === ثالثيءَ ۾ ڌريون پنهنجا قانوني دليل، دستاويز، شاهد ۽ ٻيا لاڳاپيل ثبوت پيش ڪري سگهن ٿيون. ثالث يا ثالثي هيئت انهن دليلن ۽ ثبوتن جو جائزو وٺي تڪرار بابت فيصلو جاري ڪندي آهي. رابرٽسن موجب اهو عمل بنيادي لحاظ کان عدالتي مقدمي سان مشابهت رکي ٿو، پر ثالثيءَ جي ڪارروائيءَ ۾ عام طور وڌيڪ لچڪ هوندي آهي.<ref name="RobertsonArbitration2004"/> === ڪارروائيءَ جا ضابطا === ثالثيءَ جي ڪارروائيءَ بابت ڪيترائي معاملا ڌريون پاڻ طئي ڪري سگهن ٿيون، بشرطيڪ انهن جو معاهدو لاڳو قانون جي لازمي شرطن جي خلاف نه هجي. جيڪڏهن ڌريون ڪنهن مخصوص طريقيڪار تي متفق نه ٿين، ته لاڳو قانون يا چونڊيل ثالثي ضابطا ان معاملي کي منظم ڪري سگهن ٿا. UNCITRAL جي ماڊل قانون ۾ ثالثي معاهدي، ثالثن جي مقرري، هيئت جي اختيارن، ڪارروائي، فيصلي ۽ عدالتي مداخلت بابت اصول موجود آهن.<ref name="UNCITRALModel"/> == ثالثيءَ جا قسم == === ملڪي ثالثي === '''ملڪي ثالثي''' (Domestic arbitration؛ '''ڊوميسٽڪ آربِٽريشن''') عام طور اهڙي ثالثيءَ کي چيو ويندو آهي، جيڪا ڪنهن ملڪ جي اندروني قانوني نظام سان لاڳاپيل هجي ۽ جنهن تي ملڪي ثالثي قانون لاڳو ٿئي. ملڪي ثالثيءَ جي قانوني تعريف هر ملڪ ۾ ساڳي نه هوندي آهي. === بين الاقوامي تجارتي ثالثي === '''بين الاقوامي تجارتي ثالثي''' (International commercial arbitration؛ '''انٽرنيشنل ڪمرشل آربِٽريشن''') اهڙن تجارتي تڪرارن سان لاڳاپيل هوندي آهي، جن ۾ بين الاقوامي عنصر موجود هجن. انهن عنصرن ۾ ڌرين جو مختلف ملڪن سان تعلق، معاهدي جي ڪارڪردگيءَ جو هنڌ يا تڪرار جو بين الاقوامي تجارتي نوعيت سان تعلق شامل ٿي سگهي ٿو. UNCITRAL جو 1985ع وارو ماڊل قانون، جنهن ۾ 2006ع ۾ ترميمون ڪيون ويون، بين الاقوامي تجارتي ثالثيءَ بابت قومي قانونن کي جديد بڻائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو.<ref name="UNCITRALModel"/> === ادارتي ثالثي === '''ادارتي ثالثي''' (Institutional arbitration؛ '''انسٽيٽيوشنل آربِٽريشن''') اهڙي ثالثي آهي، جيڪا ڪنهن مقرر ثالثي اداري جي ضابطن ۽ انتظامي سهڪار سان هلائي وڃي. اهڙا ادارا ثالثن جي مقرري، ڪارروائيءَ جي انتظام، فيسن ۽ ٻين طريقيڪار وارن معاملن ۾ مدد فراهم ڪري سگهن ٿا. بين الاقوامي واپار واري چيمبر (ICC) جي ثالثي عدالت ۽ عالمي دانشورانه ملڪيت واري تنظيم (WIPO) جو ثالثي مرڪز اهڙن ادارن جا مثال آهن.<ref name="ICCRules">{{cite web |title=2021 Arbitration Rules |url=https://www.iccwbo.fr/dispute-resolution/dispute-resolution-services/arbitration/rules-procedure/2021-arbitration-rules/ |publisher=International Chamber of Commerce |date=1 January 2021 |language=en }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="WIPORules"/> === غيرادارتي ثالثي === '''غيرادارتي ثالثي''' (Ad hoc arbitration؛ '''ايڊ هاڪ آربِٽريشن''') اهڙي ثالثي آهي، جنهن ۾ ڌريون ڪنهن مستقل ثالثي اداري جي مڪمل انتظامي نظام بدران پاڻ طريقيڪار طئي ڪن ٿيون يا متفقه ضابطا اختيار ڪن ٿيون. UNCITRAL جا ثالثي ضابطا اهڙين ثالثين ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن.<ref name="UNCITRALRules"/> === سيڙپڪاريءَ بابت ثالثي === '''سيڙپڪاريءَ بابت ثالثي''' (Investment arbitration؛ '''انويسٽمينٽ آربِٽريشن''') ۾ عام طور ڪنهن رياست ۽ پرڏيهي سيڙپڪار جي وچ ۾ سيڙپڪاريءَ سان لاڳاپيل تڪرار شامل هوندو آهي. [[سيڙپڪاريءَ جي تڪرارن جي حل وارو بين الاقوامي مرڪز]] (ICSID؛ '''آءِ سي ايس آءِ ڊي''') اهڙن تڪرارن جي حل لاءِ ثالثي ۽ مصالحت جون سهولتون مهيا ڪري ٿو.<ref name="ICSIDConvention">{{cite web |title=ICSID Convention, Regulations and Rules |url=https://icsid.worldbank.org/rules-regulations/convention |publisher=International Centre for Settlement of Investment Disputes |language=en |access-date=2026-10-26 }}</ref> == ثالثي فيصلي جي قانوني حيثيت == '''ثالثي فيصلو''' (Arbitral award؛ '''آربِٽرل اوارڊ''') ثالث يا ثالثي هيئت طرفان جاري ڪيل اهڙو فيصلو آهي، جيڪو لاڳو قانون ۽ معاهدي جي شرطن موجب ڌرين تي پابند ٿي سگهي ٿو. رابرٽسن جي ڪتاب ۾ ثالثيءَ کي اهڙي نظام طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ثالث پاڻ فيصلي تي عمل ڪرائڻ لاءِ رياستي جبري اختيار استعمال نٿو ڪري سگهي. ڪتاب ۾ رضاڪاراڻي قبوليت تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="RobertsonArbitration2004"/> جديد قانوني صورتحال ۾، تنهن هوندي به، ثالثي فيصلن کي لاڳو ڪرائڻ لاءِ عدالتن کان مدد حاصل ڪري سگهجي ٿي. UNCITRAL ماڊل قانون جو آرٽيڪل 35 ثالثي فيصلن جي سڃاڻپ ۽ نفاذ بابت اصول مهيا ڪري ٿو، جڏهن ته آرٽيڪل 36 انهن حالتن کي بيان ڪري ٿو، جن ۾ نفاذ کان انڪار ٿي سگهي ٿو.<ref name="UNCITRALModel"/> === فيصلي کي چئلينج ڪرڻ === ثالثي فيصلي خلاف عدالت ۾ اعتراض ڪرڻ جو حق هر قانوني نظام ۾ هڪجهڙو نه آهي. UNCITRAL ماڊل قانون جي آرٽيڪل 34 ۾ ثالثي فيصلي کي رد ڪرائڻ جا مخصوص بنياد بيان ٿيل آهن. انهن ۾ ثالثي معاهدي جي قانوني حيثيت، ڌر کي مناسب اطلاع نه ملڻ، پنهنجو ڪيس پيش ڪرڻ جو موقعو نه ملڻ، ثالثي هيئت جي اختيار کان ٻاهر فيصلو ٿيڻ ۽ عوامي پاليسيءَ سان ٽڪراءُ جهڙا معاملا شامل آهن.<ref name="UNCITRALModel"/> ثالثي فيصلي کي چئلينج ڪرڻ جو مطلب عام طور اهو نه هوندو آهي ته عدالت هر ڀيري سموري تڪرار جو نئين سر مڪمل فيصلو ڪندي. == نيويارڪ ڪنوينشن، 1958ع == '''پرڏيهي ثالثي فيصلن جي سڃاڻپ ۽ نفاذ بابت ڪنوينشن''' (Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards)، جنهن کي عام طور '''نيويارڪ ڪنوينشن''' چيو وڃي ٿو، 10 جون 1958ع تي منظور ڪيو ويو. هي ڪنوينشن 7 جون 1959ع تي نافذ ٿيو. ان جو بنيادي مقصد مختلف ملڪن ۾ پرڏيهي ثالثي فيصلن جي سڃاڻپ ۽ قانوني نفاذ لاءِ گڏيل معيار قائم ڪرڻ آهي.<ref name="NewYorkConvention"/> ڪنوينشن تحت شامل ملڪ، ان ۾ مقرر شرطن ۽ استثنائن جي تابع، ثالثي معاهدن ۽ پرڏيهي ثالثي فيصلن کي تسليم ڪرڻ جا پابند آهن. گڏيل قومن جي معاهدن واري سرڪاري رڪارڊ موجب آڪٽوبر 2026ع تائين 172 رياستون هن ڪنوينشن جون ڌريون هيون.<ref name="NYStatus">{{cite web |title=Status: Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards |url=https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/conventions/foreign_arbitral_awards/status2 |publisher=United Nations Commission on International Trade Law |language=en |access-date=2026-10-26 }}</ref> == گڏيل قومن جا ثالثي ضابطا == [[گڏيل قومن جو بين الاقوامي واپاري قانون بابت ڪميشن]] (UNCITRAL؛ '''اَنسيٽرال''') بين الاقوامي تجارتي قانون ۽ ثالثيءَ بابت اهم ماڊل قانون ۽ ضابطا تيار ڪيا آهن. UNCITRAL جا ثالثي ضابطا پهريون ڀيرو 1976ع ۾ منظور ڪيا ويا. انهن ۾ 2010ع، 2013ع ۽ 2021ع ۾ اهم تبديليون يا اضافا ڪيا ويا.<ref name="UNCITRALRules"/> اهي ضابطا غيرادارتي ۽ ڪجهه ادارتي ثالثين ۾ استعمال ٿيندا آهن. UNCITRAL پاڻ انفرادي تڪرارن جي ثالثي نه هلائيندو آهي ۽ نه ئي پاڻ ثالثي عدالت طور ڪم ڪندو آهي.<ref name="UNCITRALFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Arbitration |url=https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/faq |publisher=United Nations Commission on International Trade Law |language=en }}</ref> == بين الاقوامي قانون ۾ ثالثي == رابرٽسن موجب ثالثي بين الاقوامي قانون ۾ اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته مختلف رياستن يا مختلف ملڪن جي قانوني شخصيت رکندڙ ادارن وچ ۾ تڪرار حل ڪرڻ لاءِ هميشه هڪ ئي لازمي عدالت موجود نه هوندي آهي.<ref name="RobertsonArbitration2004"/> بين الاقوامي ثالثيءَ ۾ رياستن جي وچ ۾ تڪرار، ڪمپنين جا تجارتي اختلاف ۽ رياستن ۽ سيڙپڪارن جا مخصوص تڪرار شامل ٿي سگهن ٿا. === مستقل ثالثي عدالت === [[مستقل ثالثي عدالت]] (Permanent Court of Arbitration؛ '''پرمننٽ ڪورٽ آف آربِٽريشن''') هڪ بين الحڪومتي ادارو آهي، جيڪو مختلف قسمن جي بين الاقوامي تڪرارن جي حل لاءِ ثالثي ۽ ٻين طريقيڪار وارين سهولتن سان لاڳاپيل آهي. ان جو هيڊڪوارٽر [[دي هيگ]] جي [[امن محل]] ۾ واقع آهي. مستقل ثالثي عدالت، [[بين الاقوامي عدالتِ انصاف]] کان الڳ ادارو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي امن محل سان لاڳاپيل آهن.<ref name="PCARules">{{cite web |title=UNCITRAL Arbitration Rules |url=https://pca.int/en/services/arbitration-services/uncitral-arbitration-rules/ |publisher=Permanent Court of Arbitration |language=en |access-date=2026-10-26 }}</ref> === سيڙپڪاريءَ جي تڪرارن وارو مرڪز === [[فائل:International Centre for Settlement of Investment Disputes Logo.svg|thumb|سيڙپڪاريءَ جي تڪرارن جي حل واري بين الاقوامي مرڪز (ICSID) جو لوگو.]] ICSID ڪنوينشن 14 آڪٽوبر 1966ع تي نافذ ٿيو. هي مرڪز معاهدي ۾ شامل رياستن ۽ ٻين شامل رياستن جي شهرين جي وچ ۾ مخصوص سيڙپڪاري تڪرارن لاءِ ثالثي ۽ مصالحت جون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref name="ICSIDConvention"/> == پاڪستان ۾ ثالثي == [[پاڪستان]] ۾ ملڪي ثالثيءَ بابت بنيادي قانونن مان '''ثالثي قانون، 1940ع''' (Arbitration Act, 1940؛ '''آربِٽريشن ايڪٽ''') آهي. هي قانون ثالثي معاهدن، ثالثن جي اختيارن، ثالثي فيصلن ۽ انهن جي نفاذ بابت قانوني ڍانچو مهيا ڪري ٿو.<ref name="PakistanArbitration1940">{{cite web |title=The Arbitration Act, 1940 |url=https://imac.molaw.gov.pk/legislation |publisher=International Mediation and Arbitration Center, Ministry of Law and Justice, Pakistan |language=en |access-date=2026-10-26 }}</ref> === پرڏيهي ثالثي فيصلن جو نفاذ === پاڪستان ۾ '''ثالثي معاهدن ۽ پرڏيهي ثالثي فيصلن جي سڃاڻپ ۽ نفاذ وارو قانون، 2011ع''' (Recognition and Enforcement (Arbitration Agreements and Foreign Arbitral Awards) Act, 2011) اهم قانون آهي. هي قانون 1958ع جي نيويارڪ ڪنوينشن سان لاڳاپيل ثالثي معاهدن ۽ پرڏيهي ثالثي فيصلن جي سڃاڻپ ۽ نفاذ بابت قانوني طريقو مهيا ڪري ٿو.<ref name="PakistanForeign2011">{{cite web |title=The Recognition and Enforcement (Arbitration Agreements and Foreign Arbitral Awards) Act, 2011 |url=https://pakistancode.gov.pk/pdffiles/administrator1b1941b93a9c3b995b38b93cdca874fe.pdf |publisher=Pakistan Code, Ministry of Law and Justice |year=2011 |language=en }}</ref> پاڪستان ۾ ثالثيءَ جي قانوني حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ملڪي ثالثي، پرڏيهي ثالثي فيصلن ۽ مخصوص شعبن جي قانونن ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == ثالثي ۽ انساني حق == ثالثيءَ جو انساني حقن سان تعلق هڪ پيچيده قانوني موضوع آهي. رابرٽسن موجب شهري آزادين ۽ انساني حقن جا ڪيترائي تڪرار رياست جي عملن سان لاڳاپيل هوندا آهن. رياستون عام طور پنهنجي حدن اندر عوامي اختيارن بابت هر تڪرار کي خانگي ثالثيءَ حوالي ڪرڻ لاءِ تيار نه هونديون آهن. انهيءَ ڪري سندس تجزيي ۾ ثالثي انساني حقن جي تڪرارن جي حل لاءِ تجارتي معاملن جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندڙ طريقو قرار ڏنل آهي.<ref name="RobertsonArbitration2004"/> بهرحال، جديد بين الاقوامي سيڙپڪاري ثالثيءَ ۾ رياستون پڻ ڌر بڻجي سگهن ٿيون. ڪجهه اهڙن تڪرارن ۾ عوامي مفادن، ماحولياتي تحفظ ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل سوال پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="ICSIDConvention"/> انهيءَ ڪري ثالثيءَ جو انساني حقن سان تعلق رڳو ان سوال تائين محدود نه آهي ته رياست خانگي ثالثي قبول ڪري ٿي يا نه؛ اهو پڻ اهم آهي ته ثالثيءَ جو فيصلو عوامي مفادن ۽ قانوني تحفظن تي ڪهڙو اثر وجهي سگهي ٿو. == ثالثي، مصالحت ۽ عدالتي ڪارروائيءَ ۾ فرق == '''مصالحت''' (Mediation؛ '''ميڊيئيشن''') ۽ ثالثي ٻئي تڪرارن جي متبادل حل جا طريقا آهن، پر انهن ۾ بنيادي فرق موجود آهي. مصالحت ۾ غيرجانبدار شخص ڌرين کي پاڻ ۾ اتفاق ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي، جڏهن ته ثالثيءَ ۾ ثالث تڪرار بابت فيصلو ڏئي سگهي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a5b9c9;" |+ style="background:#205b75;color:white;padding:10px;" | تڪرارن جي حل جي مختلف طريقن جو تقابلي جائزو ! style="background:#dcecf5;" | پهلو ! style="background:#dcecf5;" | ثالثي ! style="background:#dcecf5;" | مصالحت ! style="background:#dcecf5;" | عدالتي ڪارروائي |- | فيصلو ڪندڙ | ثالث يا ثالثي هيئت | ڌريون پاڻ، مصالحت ڪندڙ جي مدد سان | جج يا عدالت |- | بنيادي طريقو | دليلن ۽ ثبوتن جي بنياد تي فيصلو | ڳالهين ذريعي اتفاق | قانوني مقدمو |- | قانوني نتيجو | قانون موجب پابند ثالثي فيصلو | ڌرين جي قبول ڪيل ٺاهه | عدالتي حڪم يا فيصلو |- | طريقيڪار | معاهدي ۽ لاڳو قانون موجب | عام طور وڌيڪ لچڪدار | عدالتي قانون ۽ ضابطن موجب |- | نفاذ | لاڳو قانون تحت عدالتي مدد سان | ٺاهه جي قانوني حيثيت موجب | رياستي عدالتي نظام ذريعي |- | رازداري | ضابطن ۽ قانون موجب مختلف | عام طور خانگي نوعيت | ڪيترن معاملن ۾ عوامي ڪارروائي |} == ثالثيءَ جا فائدا == ثالثيءَ جا امڪاني فائدا ڌرين جي معاهدي، تڪرار جي نوعيت ۽ لاڳو قانون تي دارومدار رکن ٿا. انهن ۾ خاص طور طريقيڪار جي لچڪ، ماهر ثالث جي چونڊ، بين الاقوامي تڪرارن لاءِ مناسب فورم ۽ پرڏيهي ثالثي فيصلن جي نفاذ لاءِ موجود بين الاقوامي قانوني ڍانچو شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="UNCITRALModel"/><ref name="NewYorkConvention"/> رابرٽسن موجب ثالثيءَ جون ڪارروايون ڪيترين حالتن ۾ عام عدالتن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رسمي، گهٽ خرچ واريون ۽ تيز ٿي سگهن ٿيون.<ref name="RobertsonArbitration2004"/> بهرحال، اهي فائدا هر ڪيس ۾ لازمي طور حاصل نٿا ٿين. == ثالثيءَ جون حدون ۽ تنقيد == ثالثيءَ بابت اهم خدشن ۾ ڪارروائيءَ جو خرچ، ثالثن جي غيرجانبداري، ڌرين جي وچ ۾ طاقت جو عدم توازن، محدود عدالتي نظرثاني ۽ ڪجهه معاملن ۾ شفافيت جي کوٽ شامل ٿي سگهن ٿا. پيچيده بين الاقوامي تڪرارن ۾ ثالثيءَ جا خرچ ۽ مدت ڪڏهن تمام گهڻا ٿي سگهن ٿا. ساڳيءَ طرح هر قسم جو تڪرار ثالثيءَ ذريعي حل ڪرڻ جي قانوني اجازت نه هوندي آهي. ڪهڙا معاملا ثالثيءَ جي دائري ۾ اچن ٿا، ان جو تعين لاڳو قانون ڪندو آهي. == اهم تاريخي مرحلا == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7bfd2;" |+ style="background:#36517a;color:white;padding:10px;" | جديد بين الاقوامي ثالثيءَ جي تاريخ ! style="background:#e3e9f6;" | سال ! style="background:#e3e9f6;" | اهم واقعو ! style="background:#e3e9f6;" | قانوني اهميت |- | 1899ع | مستقل ثالثي عدالت جو قيام | بين الاقوامي تڪرارن جي پرامن حل لاءِ اداري جي قيام جو اهم مرحلو |- | 1940ع | برطانوي هندستان جو ثالثي قانون | پاڪستان ۾ ملڪي ثالثيءَ جي قانوني تاريخ جو بنياد |- | 1958ع | نيويارڪ ڪنوينشن | پرڏيهي ثالثي فيصلن جي سڃاڻپ ۽ نفاذ لاءِ بين الاقوامي ڍانچو |- | 1966ع | ICSID ڪنوينشن جو نفاذ | رياستن ۽ پرڏيهي سيڙپڪارن جي مخصوص تڪرارن لاءِ نظام |- | 1976ع | UNCITRAL ثالثي ضابطا | بين الاقوامي ثالثيءَ لاءِ متفقه طريقيڪار |- | 1985ع | UNCITRAL ماڊل قانون | قومي ثالثي قانونن ۾ هم آهنگيءَ لاءِ ماڊل |- | 2006ع | UNCITRAL ماڊل قانون ۾ ترميمون | ثالثي معاهدن ۽ عبوري قدمن بابت قانوني ترقي |- | 2011ع | پاڪستان جو پرڏيهي ثالثي فيصلن بابت قانون | نيويارڪ ڪنوينشن تحت فيصلن جي نفاذ جو ملڪي قانوني ڍانچو |- | 2021ع | UNCITRAL جا تيزرفتار ثالثي ضابطا | متفقه شرطن تحت تيز ڪارروائيءَ لاءِ اضافي ضابطا |} == اهم اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b5cbbf;" |+ style="background:#28694d;color:white;padding:9px;" | ثالثيءَ سان لاڳاپيل انگريزي اصطلاحن جون سنڌي صورتون ! style="background:#e0f0e6;" | انگريزي اصطلاح ! style="background:#e0f0e6;" | سنڌي اچار ! style="background:#e0f0e6;" | سنڌي معنيٰ |- | Arbitration | آربِٽريشن | ثالثي |- | Arbitrator | آربِٽريٽر | ثالث |- | Arbitral tribunal | آربِٽرل ٽربيونل | ثالثي هيئت |- | Arbitral award | آربِٽرل اوارڊ | ثالثي فيصلو |- | Arbitration agreement | آربِٽريشن اَگريمينٽ | ثالثي معاهدو |- | Arbitration clause | آربِٽريشن ڪلاز | ثالثي شق |- | Mediation | ميڊيئيشن | مصالحت |- | Ad hoc arbitration | ايڊ هاڪ آربِٽريشن | غيرادارتي ثالثي |- | Institutional arbitration | انسٽيٽيوشنل آربِٽريشن | ادارتي ثالثي |- | Enforcement | اِنفورسمينٽ | قانوني نفاذ |- | Recognition | ريڪگنِيشن | قانوني سڃاڻپ يا تسليم ڪرڻ |- | Seat of arbitration | سيٽ آف آربِٽريشن | ثالثيءَ جو قانوني مقر |} == پڻ ڏسو == * [[تڪرارن جو متبادل حل]] * [[مصالحت]] * [[بين الاقوامي قانون]] * [[تجارتي قانون]] * [[معاهدي جو قانون]] * [[عدالتي نظرثاني]] * [[انساني حق]] * [[قانوني شخصيت]] * [[نيويارڪ ڪنوينشن]] * [[مستقل ثالثي عدالت]] * [[سيڙپڪاريءَ جي تڪرارن جي حل وارو بين الاقوامي مرڪز]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration گڏيل قومن جي بين الاقوامي واپاري قانون واري ڪميشن — ثالثي] * [https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/modellaw/commercial_arbitration UNCITRAL ماڊل قانون] * [https://uncitral.un.org/en/texts/arbitration/conventions/foreign_arbitral_awards نيويارڪ ڪنوينشن، 1958ع] * [https://icsid.worldbank.org/rules-regulations/convention ICSID ڪنوينشن ۽ ضابطا] * [https://pca.int/en/services/arbitration-services/uncitral-arbitration-rules/ مستقل ثالثي عدالت جا ثالثي وسيلا] * [https://imac.molaw.gov.pk/legislation پاڪستان جي قانون ۽ انصاف واري وزارت جا ثالثي قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Arbitration وڪيميڊيا ڪامنز — ثالثي] [[زمرو:ثالثي]] [[زمرو:تڪرارن جو متبادل حل]] [[زمرو:قانوني اصطلاح]] [[زمرو:تجارتي قانون]] [[زمرو:بين الاقوامي قانون]] [[زمرو:تڪرارن جو حل]] abavkvepuavofziw0tbwt4hh74fx56s 0 105023 427184 426434 2026-11-02T18:33:26Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 427184 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌي ڪهاڻيڪار ۽ ناول نگار (1925ع–2001ع)}} {{Infobox writer | name = آنند رامچند گولاڻي | native_name = آنند رامچند گولاڻي | native_name_lang = sd | birth_date = {{Birth date|1925|10|16|df=y}} | birth_place = ڀاڳو ديرو، [[نوابشاهه ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = 2001ع | occupation = [[ڪهاڻيڪار]]، [[ناول نگار]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | nationality = ڀارتي | genre = [[سنڌي ڪهاڻي]]، [[سنڌي ناول]]، طنز ۽ مزاح | notableworks = ''مڄو''، ''زندگي خواب آهي''، ''پنهنجو موت''، ''چار ڪهاڻيون''، ''راڻيون'' }} '''آنند رامچند گولاڻي''' (انگريزي: ''Anand Ramchand Golani''؛ 16 آڪٽوبر 1925ع – 2001ع) سنڌي ٻوليءَ جو [[ڪهاڻيڪار]] ۽ [[ناول نگار]] هو. سندس جنم ڀاڳو ديري، اڳوڻي نوابشاهه ضلعي، سنڌ ۾ ٿيو. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت لڏي ويو. سندس ڪهاڻين ۽ ناولن ۾ سماجي مشاهدي سان گڏ طنز، مزاح ۽ ظرافت جو استعمال ملي ٿو.<ref name="SindhianaGolani">{{cite encyclopedia |title=آنند رامچند گولاڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آنند+رامچند+گولاڻي |language=sd }}</ref><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }} {{مئل ڳنڍڻو|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سندس اهم ناولن ۾ ''مڄو'' (1954ع)، ''زندگي خواب آهي'' (1969ع) ۽ ''پنهنجو موت'' شامل آهن. سندس ڪهاڻين جا مجموعا ۽ مختلف ادبي رسالن ۽ گڏيل مجموعن ۾ ڇپيل ڪهاڻيون سنڌي افسانوي ادب جو حصو آهن.<ref name="SindhianaNovel">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ناول |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ناول |language=sd }}</ref> == ابتدائي زندگي == آنند رامچند گولاڻي 16 آڪٽوبر 1925ع تي ڀاڳو ديري، ضلعي نوابشاهه، سنڌ ۾ پيدا ٿيو. موجوده انتظامي ورهاست موجب اهو علائقو [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد ضلعي]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SindhianaGolani"/> هن پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات ورهاڱي کان اڳ ڪئي. 1940ع واري ڏهاڪي ۾ سندس ڪهاڻيون سنڌي ادبي مجموعن ۾ ڇپجڻ لڳيون. ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت منتقل ٿيو ۽ سنڌي ادب سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhianaGolani"/> == ادبي زندگي == آنند گولاڻيءَ سنڌي ڪهاڻيءَ سان گڏ ناول نگاريءَ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس لکڻين ۾ عام ماڻهن جي زندگي، سماجي حالتن ۽ انساني روين بابت موضوع ملن ٿا.<ref name="Aziz2008">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20251207003218/https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |archive-date=2025-12-07 |access-date=2026-10-30 |url-status=dead }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ گولاڻيءَ جي ادبي انداز جون نمايان خصوصيتون طنز، ظرافت ۽ مزاح ڄاڻايون آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === ورهاڱي کان اڳ ڪهاڻي نويسي === 1944ع ۾ [[گوبند مالهي]] جي ترتيب ڏنل ڪهاڻين جو مجموعو ''ريگستاني ڦول'' شايع ٿيو، جنهن ۾ مختلف ليکڪن جون 13 ڪهاڻيون شامل هيون. آنند گولاڻي پڻ انهيءَ مجموعي جي ليکڪن مان هو.<ref name="RegistaniPhool">{{cite encyclopedia |title=اڻ وسرندڙ ڪهاڻيون |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اڻ+وسرندڙ+ڪهاڻيون |language=sd }}</ref> شيخ عزيز پنهنجي ڪتاب ''History of Sindhi Literature'' ۾ انهيءَ مجموعي ۾ شامل گولاڻيءَ جي ڪهاڻي ''سنگ'' جو ذڪر ڪيو آهي. هن ڪهاڻيءَ کي ان دور جي سماجي حقيقت نگاريءَ سان لاڳاپيل افسانوي ادب جي مثالن ۾ شمار ڪيو آهي.<ref name="Aziz2008"/> 1947ع ۾ [[شيخ اياز]] جي ترتيب ڏنل مجموعي ''سنڌي ڪهاڻيون'' ۾ گولاڻيءَ جي ڪهاڻي ''سو مان چئي هئي'' شامل هئي.<ref name="SindhianaGolani"/> === ورهاڱي کان پوءِ ادبي ڪم === ورهاڱي کان پوءِ آنند گولاڻيءَ ڀارت ۾ ڪهاڻيون ۽ ناول لکڻ جاري رکيا. سندس ناول ''مڄو'' 1954ع ۾ ۽ ''زندگي خواب آهي'' 1969ع ۾ شايع ٿيا.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ناول جي تاريخ بابت ماخذن ۾ سندس ٽئين ناول ''پنهنجو موت'' جو پڻ ذڪر موجود آهي، پر ان جي اشاعت جو سال هن مضمون ۾ تصديق ٿيل نه آهي.<ref name="SindhianaNovel"/> == ڪهاڻي نويسي == آنند گولاڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ سماجي روين، انساني لاڳاپن ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت مشاهدا ملن ٿا. سندس ڪهاڻين جي موضوعن ۽ ادبي انداز بابت محققن مختلف رايا ڏنا آهن. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جڳديش لڇاڻيءَ جو هڪ تنقيدي رايو نقل ٿيل آهي، جنهن موجب گولاڻي پنهنجي ڪهاڻين جا موضوع روزمره جي زندگيءَ مان حاصل ڪندو هو.<ref name="SindhianaGolani"/> === اهم ڪهاڻيون === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ گولاڻيءَ جي هيٺين ڪهاڻين جا نالا ملن ٿا: * ''چريو'' * ''ڪشمور جيون'' * ''ڪمزور ڪڙيون'' * ''سنگ'' * ''پرهه ڦٽي'' * ''ڦڙڪ'' * ''سنڌڙيءَ جا شل ڳوٺ وسن'' * ''سنڌو'' * ''سو مان چئي هئي''<ref name="SindhianaGolani"/> === ڪهاڻين جا مجموعا === موتي لال جوتواڻيءَ موجب گولاڻيءَ جي ڪهاڻين جي مجموعن ۾ ''چار ڪهاڻيون'' (1949ع) ۽ ''راڻيون'' (1971ع) شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ناول جي مختصر تاريخ ۾ سندس ڪهاڻين جي مجموعن طور ''ڦڙڪ'' ۽ ''راتيون ۽ چار ڪهاڻيون'' جا عنوان پڻ ڏنل آهن. عنوانن ۽ انهن جي ڇاپن بابت اصل ڪتابياتي رڪارڊ سان وڌيڪ ڀيٽ گهربل آهي.<ref name="SindhiNovelHistory">{{cite book |title=سنڌي ناول جي مختصر تاريخ |chapter=آزاديءَ کان پوءِ ھندوستان ۾ ڪي مشھور سنڌي ناول نگار |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1886/read/62976 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> == ناول نگاري == آنند گولاڻيءَ جي ناولن ۾ ''مڄو''، ''زندگي خواب آهي'' ۽ ''پنهنجو موت'' شامل آهن. اهي ڪتاب سنڌي ناول جي تاريخ بابت ماخذن ۾ درج ٿيل آهن.<ref name="SindhianaNovel"/> === مڄو === ''مڄو'' آنند گولاڻيءَ جو ناول آهي، جيڪو 1954ع ۾ شايع ٿيو. اهو سنڌي ناول جي تاريخي فهرستن ۾ پڻ درج آهي.<ref name="SindhianaNovel"/><ref name="SindhiNovelHistory"/> جوتواڻيءَ جي انگريزي لغت ۾ هن ناول جو رومن عنوان ''Maj'oo'' لکيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === زندگي خواب آهي === ''زندگي خواب آهي'' گولاڻيءَ جو 1969ع ۾ شايع ٿيل ناول آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ناول بابت داخلا ۾ هن ڪتاب جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaNovel"/> === پنهنجو موت === ''پنهنجو موت'' پڻ گولاڻيءَ جي ناولن ۾ شمار ٿئي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سندس ناولن جي فهرست ۾ اهو عنوان ڏنو ويو آهي، پر اشاعت جي سال ۽ ٻين ڪتابياتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.<ref name="SindhianaNovel"/> == تصنيفن جو تفصيل == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#245A81;color:#FFFFFF;padding:10px;" | آنند رامچند گولاڻيءَ جون اهم تصنيفون ! style="background:#DBEAFE;" | سال ! style="background:#DBEAFE;" | ڪتاب ! style="background:#DBEAFE;" | صنف ! style="background:#DBEAFE;" | حوالو يا وضاحت |- | 1949ع | '''چار ڪهاڻيون''' | ڪهاڻين جو مجموعو | جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ''Chaar Khaaniyoon''.<ref name="Jotwani1996"/> |- | 1954ع | '''مڄو''' | ناول | سنڌي ناول جي تاريخي فهرستن ۾ درج.<ref name="SindhianaNovel"/> |- | 1969ع | '''زندگي خواب آهي''' | ناول | جوتواڻي ۽ سنڌيانا ۾ ذڪر.<ref name="Jotwani1996"/> |- | 1971ع | '''راڻيون''' | ڪهاڻين جو مجموعو | جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ''Raaniyoon''.<ref name="Jotwani1996"/> |- | نامعلوم | '''پنهنجو موت''' | ناول | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ درج.<ref name="SindhianaNovel"/> |- | نامعلوم | '''ڦڙڪ''' | ڪهاڻين جو مجموعو | سنڌيانا ۽ ادبي تاريخ ۾ ذڪر.<ref name="SindhianaGolani"/> |- | نامعلوم | '''راتيون ۽ چار ڪهاڻيون''' | ڪهاڻين جو مجموعو | سنڌي ناول جي مختصر تاريخ ۾ ذڪر.<ref name="SindhiNovelHistory"/> |} == ادبي انداز ۽ موضوع == آنند گولاڻيءَ جي ادبي انداز جي هڪ نمايان خصوصيت طنز ۽ مزاح آهي. جوتواڻيءَ سندس لکڻين ۾ ظرافت ۽ طنزيه اظهار کي خاص اهميت ڏني آهي.<ref name="Jotwani1996"/> شيخ عزيز جي سنڌي ادب جي تاريخ ۾ ''ريگستاني ڦول'' جي ڪهاڻين کي سماجي حقيقت نگاريءَ سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي. ان مجموعي ۾ گولاڻيءَ جي ''سنگ'' پڻ شامل هئي.<ref name="Aziz2008"/> === انگريزي ترجمو === مدد علي سنڌيءَ جي مرتب ڪيل ڪتاب ''Hundred Years of Sindhi Short Stories (1914–2014)'' ۾ آنند گولاڻيءَ جي هڪ ڪهاڻيءَ جو انگريزي ترجمو ''The Big Mouth'' جي عنوان سان شامل آهي.<ref name="HundredYears">{{cite book |last=Sindhi |first=Madad Ali |title=Hundred Years of Sindhi Short Stories (1914–2014) |year=2022 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Hundred_Years_of_Sindhi_Short_Stories-Madad_Ali_Sindhi-2022-cs.pdf }}</ref> ان ڪهاڻيءَ ۾ گهريلو زندگيءَ ۽ روزمره جي گفتگوءَ مان پيدا ٿيندڙ مزاحيه صورتحال بيان ٿيل آهي. هي ترجمو گولاڻيءَ جي افسانوي انداز جي مطالعي لاءِ هڪ ماخذ آهي.<ref name="HundredYears"/> == سنڌي ادب ۾ اهميت == آنند گولاڻي سنڌي ڪهاڻيءَ جي انهيءَ نسل سان تعلق رکندو هو، جنهن ورهاڱي کان اڳ لکڻ شروع ڪيو ۽ پوءِ ڀارت ۾ پڻ سنڌي ادب جي تخليق جاري رکي.<ref name="SindhianaGolani"/> 1944ع جي ''ريگستاني ڦول'' ۽ 1947ع جي ''سنڌي ڪهاڻيون'' ۾ سندس شموليت سنڌي ڪهاڻيءَ جي ابتدائي جديد دور سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿي.<ref name="RegistaniPhool"/><ref name="SindhianaGolani"/> 1967ع ۾ ڊچ ٻوليءَ جي ادبي رسالي ''Vlaanderen'' ۾ ڇپيل هندستاني نثر بابت هڪ جائزي ۾ گولاڻيءَ کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي اهم ليکڪن مان شمار ڪيو ويو. اهو ان دور جي تنقيدي راءِ جو مثال آهي.<ref name="Vlaanderen1967">{{cite journal |title=Proza in Indië sedert 1945: ontzaglijke produktie |journal=Vlaanderen |volume=16 |year=1967 |language=nl |url=https://www.dbnl.org/tekst/_vla016196701_01/_vla016196701_01_0048.php }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ناول]] * [[گوبند مالهي]] * [[شيخ اياز]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[ڀارتي سنڌي ادب]] == حوالا == <references /> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آنند+رامچند+گولاڻي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ آنند رامچند گولاڻي] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ناول انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سنڌي ناول] * [https://books.sindhsalamat.com/book/1886/read/62976 سنڌي ناول جي مختصر تاريخ] * [https://www.dbnl.org/tekst/_vla016196701_01/_vla016196701_01_0048.php 1967ع جو هندستاني نثر بابت ادبي جائزو] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1925ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2001ع ۾ وفات ڪندڙ]] pwcgizcy7du08nxl5eovdnp68uk6tjp 0 105177 427441 427108 2026-11-03T11:13:08Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 427441 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|توانائيءَ جي بقا بابت حرارتي حرڪيات جو بنيادي قانون}} {{Infobox | title = حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[فائل:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|280px|حرارتي نظام جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | حرارتي نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت ۽ ڪم جي صورت ۾ توانائيءَ جي منتقليءَ جو خاڪو | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شاخ | data2 = [[حرارتي حرڪيات]]، [[طبيعيات]] | label3 = بنيادي اصول | data3 = [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] | label4 = بنيادي مساوات | data4 = <math>\Delta U=Q-W</math> | label5 = لاڳاپيل سائنسدان | data5 = [[جيمس پريسڪوٽ جول]]، [[جوليس رابرٽ فون ميئر]]، [[هرمان فون هيلم هولٽز]]، [[روڊولف ڪلازيئس]] | label6 = اهم مقدارون | data6 = [[اندروني توانائي]]، [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] | label7 = توانائيءَ جو ايس آءِ ايڪو | data7 = [[جول (ايڪو)|جول]] }} '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' (''First law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو [[توانائيءَ جي بقا جو قانون|توانائيءَ جي بقا واري اصول]] کي حرارتي نظامن تي لاڳو ڪري ٿو. هن قانون موجب توانائي نه پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نه فنا، پر اها هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي يا هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿي. ڪنهن بند حرارتي نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام کي فراهم ڪيل خالص حرارت ۽ نظام پاران ڪيل خالص ڪم جي فرق جي برابر هوندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw">{{cite web|title=3.3 First Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy">{{cite web|title=First Law – Internal Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> عام طور تي، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت مثبت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو وڃي، تڏهن قانون جي رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta U = Q - W</math> هتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام ڏانهن منتقل ٿيل خالص حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل خالص ڪم کي ظاهر ڪري ٿو. هي مساوات اهڙي بند نظام لاءِ آهي، جنهن جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي نظرانداز ڪري سگهجي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/><ref name="DOEFirstLaw">{{cite web|title=DOE Fundamentals Handbook: Thermodynamics, Heat Transfer, and Fluid Flow, Volume 1|url=https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf|publisher=United States Department of Energy|year=1992|language=en}}</ref> پهريون قانون [[حرارتي انجڻ]]، [[ٻاڦ واري ٽربائن]]، [[ريفريجريٽر]]، [[گيس ڪمپريسر]]، [[بجلي گهر]] ۽ ٻين توانائيءَ سان لاڳاپيل نظامن جي تجزيي جو بنياد آهي. اهو توانائيءَ جو حساب بيان ڪري ٿو، پر ڪنهن عمل جي پاڻمرادو ٿيڻ يا ان جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ جو فيصلو اڪيلي سر نٿو ڪري؛ انهن سوالن لاءِ [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] پڻ ضروري آهي.<ref name="NASAConservation">{{cite web|title=First Law – Conservation of Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy"/> == تاريخ == === حرارت ۽ توانائيءَ بابت شروعاتي تصور === ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ حرارت جي نوعيت بابت مختلف نظريا موجود هئا. انهن مان هڪ '''ڪيلورڪ نظريو''' هو، جنهن موجب حرارت کي هڪ خاص بي وزن سيال وانگر سمجهيو ويندو هو. ان وقت حرارت، ڪم ۽ ميڪانياتي توانائيءَ جي وچ ۾ مقداري تعلق مڪمل طور واضح نه هو. ٻاڦ جي انجڻن ۽ ٻين حرارتي مشينن جي مطالعي دوران سائنسدانن کي اهو سوال درپيش ٿيو ته حرارت کي ڪم ۾ ڪهڙي ريت تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن تحقيق توانائيءَ جي بقا جي وڌيڪ جامع اصول جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === جوليس رابرٽ فون ميئر === جرمن طبيب ۽ طبيعيات دان [[جوليس رابرٽ فون ميئر]] 1842ع ۾ حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي مساويت بابت پنهنجا خيال شايع ڪيا. هن توانائيءَ جي مختلف صورتن جي وچ ۾ تبديلين کي هڪ عام اصول جي بنياد تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. ميئر جو ڪم حرارت ۽ ڪم جي مقداري تعلق بابت شروعاتي اهم ڪوششن مان هو، جيتوڻيڪ ساڳئي دور ۾ ٻيا سائنسدان پڻ توانائيءَ جي بقا واري تصور تي ڪم ڪري رهيا هئا.<ref name="Mayer1842">{{cite journal|last=Mayer|first=Julius Robert|title=Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur|journal=Annalen der Chemie und Pharmacie|year=1842|volume=42|pages=233–240|language=de}}</ref> === جيمس پريسڪوٽ جول جا تجربا === [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.8|1845ع ۾ [[جيمس پريسڪوٽ جول]] پاران حرارت جي ميڪانياتي مساوي جي ماپ لاءِ استعمال ڪيل اوزار، جيڪو لنڊن جي سائنس ميوزيم ۾ محفوظ آهي.]] [[File:Joule's first experiment on mechanical equivalent of heat.PNG|thumb|1843ع ۾ جول جي حرارت ۽ ڪم جي مساويت بابت شروعاتي تجربي جو خاڪو.]] انگريز طبيعيات دان [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجرباتي طريقي سان ڏيکاريو ته ميڪانياتي ڪم کي حرارتي توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن بجليءَ، گيسن ۽ مايع جي حرڪت سان لاڳاپيل مختلف تجربا ڪيا. سندس مشهور تجربي ۾ هيٺ لهندڙ وزنن جي مدد سان پاڻيءَ ۾ موجود ڦيٿو ڦيرايو ويندو هو. ڦيٿي جي حرڪت سبب پاڻيءَ جو گرمي پد وڌندو هو. ان ذريعي جول ميڪانياتي ڪم ۽ پاڻيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ حرارتي تبديليءَ جي وچ ۾ مقداري لاڳاپو ماپيو. جول جي تجربن حرارت کي توانائيءَ جي منتقليءَ جي هڪ صورت طور سمجهڻ ۽ حرارتي حرڪيات جي پهرين قانون جي تجرباتي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === هيلم هولٽز ۽ ڪلازيئس === 1847ع ۾ جرمن سائنسدان [[هرمان فون هيلم هولٽز]] توانائيءَ جي بقا بابت هڪ جامع نظرياتي بحث پيش ڪيو. هن مختلف طبعي عملن ۾ توانائيءَ جي صورتن جي باهمي تبديلين کي هڪ گڏيل اصول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Helmholtz1847">{{cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|title=Über die Erhaltung der Kraft|publisher=G. Reimer|location=Berlin|year=1847|language=de}}</ref> 1850ع ۾ [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو. هن حرارت ۽ ڪم جي تعلق کي وڌيڪ منظم رياضياتي صورت ڏني ۽ حرارتي انجڻن جي نظريي کي نئين بنياد تي سمجهائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> == قانون جو بيان == حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون چوي ٿو ته ڪنهن نظام جي مجموعي توانائيءَ ۾ تبديلي، ان نظام ڏانهن داخل ٿيندڙ ۽ ان مان ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ جي خالص فرق جي برابر آهي. جڏهن نظام ۾ مادّي جي منتقلي نه ٿئي ۽ مجموعي حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون نظرانداز ڪري سگهجن، ته توانائيءَ جي منتقليءَ جا ٻه اهم طريقا حرارت ۽ ڪم هوندا آهن: :<math>U_2-U_1=Q-W</math> يا: :<math>\Delta U=Q-W</math> هن بيان ۾: * <math>U_1</math> نظام جي شروعاتي اندروني توانائي آهي. * <math>U_2</math> نظام جي آخري اندروني توانائي آهي. * <math>Q</math> نظام کي مليل خالص حرارت آهي. * <math>W</math> نظام پاران ماحول تي ڪيل خالص ڪم آهي. * <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ مجموعي تبديلي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> === نشانين جي روايت === حرارت ۽ ڪم لاءِ مختلف درسي ڪتابن ۾ نشانين جون ٻه عام روايتون استعمال ٿين ٿيون. طبيعيات ۾ اڪثر نظام پاران ڪيل ڪم مثبت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪيميا جي ڪيترن ڪتابن ۾ نظام تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | حالت ! style="background:#dceaf7;" | طبيعيات واري روايت ! style="background:#dceaf7;" | اندروني توانائيءَ تي اثر |- | نظام حرارت حاصل ڪري | <math>Q>0</math> | وڌڻ جو لاڙو |- | نظام حرارت وڃائي | <math>Q<0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | نظام ماحول تي ڪم ڪري | <math>W>0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | ماحول نظام تي ڪم ڪري | <math>W<0</math> | وڌڻ جو لاڙو |} هي اثر ٻين توانائي منتقليءَ جي عملن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. جيڪڏهن حرارت ۽ ڪم ٻئي گڏ ٿين، ته اندروني توانائيءَ جي خالص تبديلي ٻنهي جي گڏيل نتيجي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> جيڪڏهن <math>w</math> کي نظام تي ڪيل ڪم سمجهيو وڃي، ته ساڳيو قانون هن صورت ۾ لکجي ٿو: :<math>\Delta U=q+w</math> ٻنهي صورتن ۾ توانائيءَ جي بقا وارو اصول ساڳيو آهي؛ فرق رڳو ڪم جي نشانيءَ جي تعريف ۾ آهي. == اندروني توانائي == '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي آهي. ان ۾ ماليڪيولن ۽ ائٽمن جي حرڪتي توانائي، انهن جي باهمي لاڳاپن واري امڪاني توانائي ۽ ٻيون اندروني توانائيءَ جون صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون. اندروني توانائي نظام جي '''حالت جي خاصيت''' آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته ٻن مقرر حالتن جي وچ ۾ اندروني توانائيءَ جي تبديلي صرف شروعاتي ۽ آخري حالتن تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام هڪ حالت مان ٻي حالت تائين پهتو.<ref name="NASAInternalEnergy"/><ref name="OpenStaxFirstLaw"/> حرارت ۽ ڪم پاڻ ۾ حالت جون خاصيتون نه آهن. اهي توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن ۽ انهن جون مقدارون اختيار ڪيل عمل جي رستي سان تبديل ٿي سگهن ٿيون. رياضياتي طور: :<math>\Delta U=U_2-U_1</math> هڪ مڪمل حرارتي چڪر لاءِ، جڏهن نظام واپس ساڳئي حالت تي اچي: :<math>\oint dU=0</math> تنهنڪري بند نظام جي اهڙي چڪر ۾: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو پهرين قانون جي سڌي پيروي ڪري ٿو.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> == حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ تعلق == [[File:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|thumb|حرارتي نظام ۾ حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ کي ڏيکاريندڙ علامتي خاڪو.]] '''حرارت''' (''Heat'') گرمي پد جي فرق سبب ٿيندڙ توانائيءَ جي منتقلي آهي، جڏهن ته '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو اهڙو طريقو آهي، جيڪو قوت، حرڪت، برقي اثرن يا ٻين منظم عملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. حرارت ۽ ڪم ٻئي نظام جي اندروني توانائي تبديل ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گيس کي گرم ڪرڻ سان ان جي اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي؛ ساڳيءَ طرح گيس کي دٻائڻ لاءِ ان تي ڪم ڪرڻ سان پڻ اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === دٻاءُ ۽ حجم وارو ڪم === جيڪڏهن گيس هڪ حرڪت ڪندڙ پسٽن کي ڌڪي ۽ ان جي حجم ۾ تبديلي اچي، ته گيس ماحول تي ڪم ڪري ٿي. شبه-جامد موٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\delta W=p\,dV</math> ۽ ٻن حالتن جي وچ ۾: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p\,dV</math> جتي <math>p</math> گيس جو دٻاءُ ۽ <math>V</math> حجم آهي. عام غيرموٽائي سگهجندڙ پسٽن واري عمل ۾ حد تي ڪم جو حساب ٻاهرئين مزاحمتي دٻاءَ سان ڪيو ويندو آهي: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> هي فرق ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته غيرتوازني عمل ۾ نظام جو اندروني دٻاءُ هر هنڌ هڪجهڙو يا چڱيءَ ريت متعين نه به هجي. == قانون جي مختلف حرارتي عملن تي لاڳو ٿيڻ == === مستقل حجم وارو عمل === '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ نظام جو حجم مستقل رهي ٿو: :<math>\Delta V=0</math> جيڪڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم موجود هجي، ته: :<math>W=0</math> تنهنڪري پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_V</math> جي صورت اختيار ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته اهڙي بند نظام ۾، جڏهن ٻيو ڪو ڪم نه ٿئي، فراهم ڪيل حرارت اندروني توانائيءَ جي تبديليءَ جي برابر هوندي آهي. === مستقل دٻاءَ وارو عمل === '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. رڳو دٻاءُ-حجم ڪم لاءِ: :<math>W=p(V_2-V_1)</math> پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_p-p\Delta V</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. [[اينٿالپي]] جي تعريف: :<math>H=U+pV</math> آهي. مستقل دٻاءَ تي، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي، ته: :<math>Q_p=\Delta H</math> هي تعلق ڪيميائي ردعملن ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن مسئلن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === مستقل گرمي پد وارو عمل === '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. مثالي گيس لاءِ اندروني توانائي صرف گرمي پد تي دارومدار رکي ٿي. تنهنڪري مثالي گيس جي مستقل گرمي پد واري عمل ۾: :<math>\Delta U=0</math> ۽: :<math>Q=W</math> اهو نتيجو سڀني حقيقي مادّن لاءِ عام طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته انهن جي اندروني توانائي ٻين حالت جي خاصيتن تي پڻ دارومدار رکي سگهي ٿي. === ادياباتي عمل === '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process'') ۾ نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿيندي آهي: :<math>Q=0</math> تنهنڪري بند نظام لاءِ: :<math>\Delta U=-W</math> جيڪڏهن نظام ماحول تي مثبت ڪم ڪري ۽ ٻيون توانائي تبديليون نه هجن، ته ان جي اندروني توانائي گهٽجي ٿي. جيڪڏهن ماحول نظام تي ڪم ڪري، ته اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === مڪمل چڪر === '''چڪري عمل''' (''Cyclic process'') ۾ نظام مختلف حالتن مان گذري واپس پنهنجي شروعاتي حالت تي اچي ٿو. انهيءَ ڪري: :<math>\Delta U_{\mathrm{cycle}}=0</math> ۽: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو حرارتي انجڻن ۽ ريفريجريشن چڪرن جي توانائي توازن ۾ اهم آهي. == بند نظام لاءِ توانائيءَ جو عام توازن == جيڪڏهن بند نظام جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون به اهم هجن، ته پهريون قانون هن ريت لکجي ٿو: :<math>\Delta E=Q-W</math> جتي: :<math>E=U+KE+PE</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U+\Delta KE+\Delta PE=Q-W</math> هتي <math>KE</math> مجموعي حرڪتي توانائي ۽ <math>PE</math> ثقلي امڪاني توانائي آهي. هي عام صورت اهڙن نظامن لاءِ ضروري آهي، جن جي رفتار يا اوچائي عمل دوران نمايان طور تبديل ٿئي ٿي.<ref name="DOEFirstLaw"/><ref name="NASAConservation"/> == کليل نظام لاءِ پهريون قانون == [[File:First law open system.svg|thumb|کليل حرارتي نظام ۾ مادّي، حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ جو خاڪو.]] '''کليل نظام''' (''Open system'') اهڙو نظام آهي، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي منتقل ٿي سگهن ٿا. ٽربائن، ڪمپريسر، پمپ ۽ حرارتي مٽاسٽا ڪندڙ اوزار عام مثال آهن. کليل نظام لاءِ توانائيءَ جو حساب مادّي سان گڏ داخل ٿيندڙ ۽ ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ کي پڻ شامل ڪري ٿو. عام ڪنٽرول حجم لاءِ: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=\dot Q-\dot W+\sum_{\mathrm{in}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)-\sum_{\mathrm{out}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)</math> جتي: * <math>E_{\mathrm{CV}}</math> ڪنٽرول حجم ۾ موجود مجموعي توانائي آهي. * <math>\dot Q</math> حرارت جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot W</math> ڪم جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot m</math> مادّي جي وهڪري جي شرح آهي. * <math>h</math> مخصوص اينٿالپي آهي. * <math>V</math> وهندڙ مادّي جي رفتار آهي. * <math>g</math> ثقلي تيزي آهي. * <math>z</math> حوالي واري سطح کان اوچائي آهي. هتي <math>\dot W</math> ۾ ڪنٽرول حجم جي حد پار منتقل ٿيندڙ ڪم شامل آهي، جڏهن ته وهڪري کي ڌڪڻ سان لاڳاپيل ڪم اڳ ئي اينٿالپيءَ ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> === مستقل وهڪري وارو نظام === '''مستقل وهڪري''' (''Steady flow'') واري حالت ۾ ڪنٽرول حجم اندر توانائيءَ جي مجموعي مقدار وقت سان تبديل نه ٿيندي آهي: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=0</math> هڪ داخل ٿيڻ ۽ هڪ نڪرڻ واري وهڪري لاءِ، في ڪلوگرام توانائي توازن: :<math>q-w=(h_2-h_1)+\frac{V_2^2-V_1^2}{2}+g(z_2-z_1)</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. هي مساوات ٽربائنن، نوزلن، ڪمپريسرن ۽ ٻين وهڪري وارن اوزارن جي تجزيي ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> == مختلف اوزارن ۾ استعمال == === حرارتي انجڻ === [[File:Basic heat engine principle.svg|thumb|حرارتي انجڻ ۾ حرارت جي فراهمي، سيال جي ڦهلاءَ ۽ ميڪانياتي ڪم حاصل ٿيڻ جو بنيادي خاڪو.]] حرارتي انجڻ گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ٿي، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذريعي ڏانهن منتقل ڪري ٿي. مڪمل چڪر لاءِ: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm{in}}-Q_{\mathrm{out}}</math> هتي <math>Q_{\mathrm{in}}</math> ۽ <math>Q_{\mathrm{out}}</math> ترتيبوار حاصل ڪيل ۽ خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. پهريون قانون توانائيءَ جو حساب ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙي انجڻ جي ممڪن وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ تي پابندي بيان ڪري ٿو. === ٻاڦ واري ٽربائن === ٻاڦ واري ٽربائن ۾ ٻاڦ ڦهلجندي آهي ۽ شافٽ تي ميڪانياتي ڪم پيدا ڪندي آهي. مستقل وهڪري، معمولي حرارتي نقصانن ۽ حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ جي ننڍين تبديلين جي حالت ۾: :<math>w_{\mathrm{out}}\approx h_1-h_2</math> اهو تعلق ٽربائن مان حاصل ٿيندڙ مخصوص ڪم جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === گيس ڪمپريسر === ڪمپريسر گيس تي ڪم ڪري ان جو دٻاءُ وڌائي ٿو. ادياباتي مستقل وهڪري واري مثالي حساب ۾، جڏهن حرڪتي ۽ امڪاني توانائيءَ جون تبديليون نظرانداز ڪجن: :<math>w_{\mathrm{in}}\approx h_2-h_1</math> اهو تعلق ڪمپريسر کي گهربل ڪم جو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. === ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ === ريفريجريٽر ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان حرارت ڪڍي وڌيڪ گرمي پد واري ماحول ڏانهن منتقل ڪري ٿو. هڪ مڪمل چڪر لاءِ توانائي توازن: :<math>Q_{\mathrm H}=Q_{\mathrm L}+W_{\mathrm{in}}</math> آهي. هتي <math>Q_{\mathrm L}</math> ٿڌي هنڌ مان حاصل ڪيل حرارت، <math>W_{\mathrm{in}}</math> فراهم ڪيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ماحول ڏانهن خارج ڪيل حرارت آهي. == عددي مثال == فرض ڪيو ته هڪ بند نظام کي <math>500\ \mathrm J</math> حرارت فراهم ڪئي وڃي ۽ اهو ماحول تي <math>200\ \mathrm J</math> ڪم ڪري. پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q-W</math> قدر رکڻ سان: :<math>\Delta U=500-200</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=300\ \mathrm J</math> يعني نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ 300 جول واڌ ٿي. جيڪڏهن ساڳئي نظام تي ماحول 200 جول ڪم ڪري ۽ نظام 100 جول حرارت وڃائي، ته: :<math>Q=-100\ \mathrm J</math> :<math>W=-200\ \mathrm J</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=-100-(-200)=100\ \mathrm J</math> هن مثال ۾ حرارت وڃائڻ باوجود نظام جي اندروني توانائي وڌي ٿي، ڇاڪاڻ ته نظام تي ڪيل ڪم، خارج ڪيل حرارت کان وڌيڪ آهي. == پهرين قانون ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | عملن جي ممڪن رخ ۽ اينٽروپيءَ جي پابندين کي بيان ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جو حساب ڏئي ٿو. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن بابت ڄاڻ ڏئي ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ کي ڳنڍي ٿو. | حرارتي انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ تي پابندي قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |} ٻئي قانون هڪ ٻئي جا متبادل نه آهن؛ حرارتي عمل جي مڪمل تجزيي لاءِ ٻنهي جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> == پهرين قانون جون حدون == پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بابت بنيادي پابندي قائم ڪري ٿو، پر اهو اڪيلي سر نه ٻڌائي ٿو ته: * ڪو حرارتي عمل پاڻمرادو ڪهڙي رخ ۾ ٿيندو؛ * حرارت کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي ڪيتري هوندي؛ * عمل موٽائي سگهجندڙ آهي يا غيرموٽائي سگهجندڙ؛ * مختلف حالتن ۾ نظام جو حرارتي توازن ڪيئن قائم ٿيندو. انهن سوالن جي وضاحت لاءِ حرارتي حرڪيات جا ٻيا قانون، حالت جون مساواتون ۽ مادّي جون لاڳاپيل خاصيتون پڻ استعمال ٿينديون آهن. == پهرين قانون سان لاڳاپيل اهم اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | سائنسي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | مفهوم |- | اندروني توانائي | ''Internal energy'' | نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي |- | حرارت | ''Heat'' | گرمي پد جي فرق سبب توانائيءَ جي منتقلي |- | ڪم | ''Work'' | حرارت کان سواءِ ٻين طريقن سان توانائيءَ جي منتقلي |- | بند نظام | ''Closed system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو منتقل نه ٿئي |- | کليل نظام | ''Open system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي منتقل ٿي سگهن |- | ادياباتي عمل | ''Adiabatic process'' | اهڙو عمل جنهن ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿئي |- | اينٿالپي | ''Enthalpy'' | <math>H=U+pV</math> |- | حالت جي خاصيت | ''State function'' | اهڙي خاصيت جيڪا صرف نظام جي حالت تي دارومدار رکي |- | حرارتي چڪر | ''Thermodynamic cycle'' | اهڙو عمل جنهن جي پڄاڻيءَ تي نظام شروعاتي حالت ڏانهن موٽي |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[اندروني توانائي]] * [[حرارت]] * [[ڪم (طبيعيات)]] * [[اينٿالپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[جيمس پريسڪوٽ جول]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب ۽ تاريخي ماخذ موضوع جي وڌيڪ مطالعي لاءِ آهن؛ انهن جي هر ڇاپي جي تفصيلي ڪتابياتي تصديق اشاعت کان اڳ ڪرڻ گهرجي. * Carnot, Sadi. ''Réflexions sur la puissance motrice du feu''. 1824. * Joule, James Prescott. ''The Scientific Papers of James Prescott Joule''. 1884. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. 1927. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. 1923. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. 1980. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age''. 1971. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/ ناسا: پهريون قانون ۽ اندروني توانائي] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/ ناسا: توانائيءَ جي بقا] * [https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf آمريڪي توانائي کاتو: حرارتي حرڪيات جو فني دستياب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Laws_of_thermodynamics وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joule_Apparatus.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: جول جو تجرباتي اوزار] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:First_law_open_system.svg وڪيميڊيا ڪامنز: کليل نظام جو توانائي توازن] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:توانائيءَ جي بقا]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:طبعيات]] [[زمرو:طبيعيات]] szaw1t1i97y6dbxt9m6pwt84lq8y862 427443 427441 2026-11-03T11:15:48Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 427443 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|توانائيءَ جي بقا بابت حرارتي حرڪيات جو بنيادي قانون}} {{Infobox | title = حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[فائل:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|280px|حرارتي نظام جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | حرارتي نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت ۽ ڪم جي صورت ۾ توانائيءَ جي منتقليءَ جو خاڪو | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شاخ | data2 = [[حرارتي حرڪيات]]، [[طبيعيات]] | label3 = بنيادي اصول | data3 = [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] | label4 = بنيادي مساوات | data4 = <math>\Delta U=Q-W</math> | label5 = لاڳاپيل سائنسدان | data5 = [[جيمس پريسڪوٽ جول]]، [[جوليس رابرٽ فون ميئر]]، [[هرمان فون هيلم هولٽز]]، [[روڊولف ڪلازيئس]] | label6 = اهم مقدارون | data6 = [[اندروني توانائي]]، [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] | label7 = توانائيءَ جو ايس آءِ ايڪو | data7 = [[جول (ايڪو)|جول]] }} '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' (''First law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو [[توانائيءَ جي بقا جو قانون|توانائيءَ جي بقا واري اصول]] کي حرارتي نظامن تي لاڳو ڪري ٿو. هن قانون موجب توانائي نه پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نه فنا، پر اها هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي يا هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿي. ڪنهن بند حرارتي نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام کي فراهم ڪيل خالص حرارت ۽ نظام پاران ڪيل خالص ڪم جي فرق جي برابر هوندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw">{{cite web|title=3.3 First Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy">{{cite web|title=First Law – Internal Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> عام طور تي، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت مثبت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو وڃي، تڏهن قانون جي رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta U = Q - W</math> هتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام ڏانهن منتقل ٿيل خالص حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل خالص ڪم کي ظاهر ڪري ٿو. هي مساوات اهڙي بند نظام لاءِ آهي، جنهن جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي نظرانداز ڪري سگهجي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/><ref name="DOEFirstLaw">{{cite web|title=DOE Fundamentals Handbook: Thermodynamics, Heat Transfer, and Fluid Flow, Volume 1|url=https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf|publisher=United States Department of Energy|year=1992|language=en}}</ref> پهريون قانون [[حرارتي انجڻ]]، [[ٻاڦ واري ٽربائن]]، [[ريفريجريٽر]]، [[گيس ڪمپريسر]]، [[بجلي گهر]] ۽ ٻين توانائيءَ سان لاڳاپيل نظامن جي تجزيي جو بنياد آهي. اهو توانائيءَ جو حساب بيان ڪري ٿو، پر ڪنهن عمل جي پاڻمرادو ٿيڻ يا ان جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ جو فيصلو اڪيلي سر نٿو ڪري؛ انهن سوالن لاءِ [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] پڻ ضروري آهي.<ref name="NASAConservation">{{cite web|title=First Law – Conservation of Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy"/> == تاريخ == === حرارت ۽ توانائيءَ بابت شروعاتي تصور === ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ حرارت جي نوعيت بابت مختلف نظريا موجود هئا. انهن مان هڪ '''ڪيلورڪ نظريو''' هو، جنهن موجب حرارت کي هڪ خاص بي وزن سيال وانگر سمجهيو ويندو هو. ان وقت حرارت، ڪم ۽ ميڪانياتي توانائيءَ جي وچ ۾ مقداري تعلق مڪمل طور واضح نه هو. ٻاڦ جي انجڻن ۽ ٻين حرارتي مشينن جي مطالعي دوران سائنسدانن کي اهو سوال درپيش ٿيو ته حرارت کي ڪم ۾ ڪهڙي ريت تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن تحقيق توانائيءَ جي بقا جي وڌيڪ جامع اصول جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === جوليس رابرٽ فون ميئر === جرمن طبيب ۽ طبيعيات دان [[جوليس رابرٽ فون ميئر]] 1842ع ۾ حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي مساويت بابت پنهنجا خيال شايع ڪيا. هن توانائيءَ جي مختلف صورتن جي وچ ۾ تبديلين کي هڪ عام اصول جي بنياد تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. ميئر جو ڪم حرارت ۽ ڪم جي مقداري تعلق بابت شروعاتي اهم ڪوششن مان هو، جيتوڻيڪ ساڳئي دور ۾ ٻيا سائنسدان پڻ توانائيءَ جي بقا واري تصور تي ڪم ڪري رهيا هئا.<ref name="Mayer1842">{{cite journal|last=Mayer|first=Julius Robert|title=Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur|journal=Annalen der Chemie und Pharmacie|year=1842|volume=42|pages=233–240|language=de}}</ref> === جيمس پريسڪوٽ جول جا تجربا === [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.8|1845ع ۾ [[جيمس پريسڪوٽ جول]] پاران حرارت جي ميڪانياتي مساوي جي ماپ لاءِ استعمال ڪيل اوزار، جيڪو لنڊن جي سائنس ميوزيم ۾ محفوظ آهي.]] [[File:Joule's first experiment on mechanical equivalent of heat.PNG|thumb|1843ع ۾ جول جي حرارت ۽ ڪم جي مساويت بابت شروعاتي تجربي جو خاڪو.]] انگريز طبيعيات دان [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجرباتي طريقي سان ڏيکاريو ته ميڪانياتي ڪم کي حرارتي توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن بجليءَ، گيسن ۽ مايع جي حرڪت سان لاڳاپيل مختلف تجربا ڪيا. سندس مشهور تجربي ۾ هيٺ لهندڙ وزنن جي مدد سان پاڻيءَ ۾ موجود ڦيٿو ڦيرايو ويندو هو. ڦيٿي جي حرڪت سبب پاڻيءَ جو گرمي پد وڌندو هو. ان ذريعي جول ميڪانياتي ڪم ۽ پاڻيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ حرارتي تبديليءَ جي وچ ۾ مقداري لاڳاپو ماپيو. جول جي تجربن حرارت کي توانائيءَ جي منتقليءَ جي هڪ صورت طور سمجهڻ ۽ حرارتي حرڪيات جي پهرين قانون جي تجرباتي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === هيلم هولٽز ۽ ڪلازيئس === 1847ع ۾ جرمن سائنسدان [[هرمان فون هيلم هولٽز]] توانائيءَ جي بقا بابت هڪ جامع نظرياتي بحث پيش ڪيو. هن مختلف طبعي عملن ۾ توانائيءَ جي صورتن جي باهمي تبديلين کي هڪ گڏيل اصول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Helmholtz1847">{{cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|title=Über die Erhaltung der Kraft|publisher=G. Reimer|location=Berlin|year=1847|language=de}}</ref> 1850ع ۾ [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو. هن حرارت ۽ ڪم جي تعلق کي وڌيڪ منظم رياضياتي صورت ڏني ۽ حرارتي انجڻن جي نظريي کي نئين بنياد تي سمجهائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> == قانون جو بيان == حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون چوي ٿو ته ڪنهن نظام جي مجموعي توانائيءَ ۾ تبديلي، ان نظام ڏانهن داخل ٿيندڙ ۽ ان مان ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ جي خالص فرق جي برابر آهي. جڏهن نظام ۾ مادّي جي منتقلي نه ٿئي ۽ مجموعي حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون نظرانداز ڪري سگهجن، ته توانائيءَ جي منتقليءَ جا ٻه اهم طريقا حرارت ۽ ڪم هوندا آهن: :<math>U_2-U_1=Q-W</math> يا: :<math>\Delta U=Q-W</math> هن بيان ۾: * <math>U_1</math> نظام جي شروعاتي اندروني توانائي آهي. * <math>U_2</math> نظام جي آخري اندروني توانائي آهي. * <math>Q</math> نظام کي مليل خالص حرارت آهي. * <math>W</math> نظام پاران ماحول تي ڪيل خالص ڪم آهي. * <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ مجموعي تبديلي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> === نشانين جي روايت === حرارت ۽ ڪم لاءِ مختلف درسي ڪتابن ۾ نشانين جون ٻه عام روايتون استعمال ٿين ٿيون. طبيعيات ۾ اڪثر نظام پاران ڪيل ڪم مثبت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪيميا جي ڪيترن ڪتابن ۾ نظام تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | حالت ! style="background:#dceaf7;" | طبيعيات واري روايت ! style="background:#dceaf7;" | اندروني توانائيءَ تي اثر |- | نظام حرارت حاصل ڪري | <math>Q>0</math> | وڌڻ جو لاڙو |- | نظام حرارت وڃائي | <math>Q<0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | نظام ماحول تي ڪم ڪري | <math>W>0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | ماحول نظام تي ڪم ڪري | <math>W<0</math> | وڌڻ جو لاڙو |} هي اثر ٻين توانائي منتقليءَ جي عملن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. جيڪڏهن حرارت ۽ ڪم ٻئي گڏ ٿين، ته اندروني توانائيءَ جي خالص تبديلي ٻنهي جي گڏيل نتيجي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> جيڪڏهن <math>w</math> کي نظام تي ڪيل ڪم سمجهيو وڃي، ته ساڳيو قانون هن صورت ۾ لکجي ٿو: :<math>\Delta U=q+w</math> ٻنهي صورتن ۾ توانائيءَ جي بقا وارو اصول ساڳيو آهي؛ فرق رڳو ڪم جي نشانيءَ جي تعريف ۾ آهي. == اندروني توانائي == '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي آهي. ان ۾ ماليڪيولن ۽ ائٽمن جي حرڪتي توانائي، انهن جي باهمي لاڳاپن واري امڪاني توانائي ۽ ٻيون اندروني توانائيءَ جون صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون. اندروني توانائي نظام جي '''حالت جي خاصيت''' آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته ٻن مقرر حالتن جي وچ ۾ اندروني توانائيءَ جي تبديلي صرف شروعاتي ۽ آخري حالتن تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام هڪ حالت مان ٻي حالت تائين پهتو.<ref name="NASAInternalEnergy"/><ref name="OpenStaxFirstLaw"/> حرارت ۽ ڪم پاڻ ۾ حالت جون خاصيتون نه آهن. اهي توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن ۽ انهن جون مقدارون اختيار ڪيل عمل جي رستي سان تبديل ٿي سگهن ٿيون. رياضياتي طور: :<math>\Delta U=U_2-U_1</math> هڪ مڪمل حرارتي چڪر لاءِ، جڏهن نظام واپس ساڳئي حالت تي اچي: :<math>\oint dU=0</math> تنهنڪري بند نظام جي اهڙي چڪر ۾: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو پهرين قانون جي سڌي پيروي ڪري ٿو.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> == حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ تعلق == [[File:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|thumb|حرارتي نظام ۾ حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ کي ڏيکاريندڙ علامتي خاڪو.]] '''حرارت''' (''Heat'') گرمي پد جي فرق سبب ٿيندڙ توانائيءَ جي منتقلي آهي، جڏهن ته '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو اهڙو طريقو آهي، جيڪو قوت، حرڪت، برقي اثرن يا ٻين منظم عملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. حرارت ۽ ڪم ٻئي نظام جي اندروني توانائي تبديل ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گيس کي گرم ڪرڻ سان ان جي اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي؛ ساڳيءَ طرح گيس کي دٻائڻ لاءِ ان تي ڪم ڪرڻ سان پڻ اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === دٻاءُ ۽ حجم وارو ڪم === جيڪڏهن گيس هڪ حرڪت ڪندڙ پسٽن کي ڌڪي ۽ ان جي حجم ۾ تبديلي اچي، ته گيس ماحول تي ڪم ڪري ٿي. شبه-جامد موٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\delta W=p\,dV</math> ۽ ٻن حالتن جي وچ ۾: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p\,dV</math> جتي <math>p</math> گيس جو دٻاءُ ۽ <math>V</math> حجم آهي. عام غيرموٽائي سگهجندڙ پسٽن واري عمل ۾ حد تي ڪم جو حساب ٻاهرئين مزاحمتي دٻاءَ سان ڪيو ويندو آهي: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> هي فرق ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته غيرتوازني عمل ۾ نظام جو اندروني دٻاءُ هر هنڌ هڪجهڙو يا چڱيءَ ريت متعين نه به هجي. == قانون جي مختلف حرارتي عملن تي لاڳو ٿيڻ == === مستقل حجم وارو عمل === '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ نظام جو حجم مستقل رهي ٿو: :<math>\Delta V=0</math> جيڪڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم موجود هجي، ته: :<math>W=0</math> تنهنڪري پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_V</math> جي صورت اختيار ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته اهڙي بند نظام ۾، جڏهن ٻيو ڪو ڪم نه ٿئي، فراهم ڪيل حرارت اندروني توانائيءَ جي تبديليءَ جي برابر هوندي آهي. === مستقل دٻاءَ وارو عمل === '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. رڳو دٻاءُ-حجم ڪم لاءِ: :<math>W=p(V_2-V_1)</math> پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_p-p\Delta V</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. [[اينٿالپي]] جي تعريف: :<math>H=U+pV</math> آهي. مستقل دٻاءَ تي، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي، ته: :<math>Q_p=\Delta H</math> هي تعلق ڪيميائي ردعملن ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن مسئلن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === مستقل گرمي پد وارو عمل === '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. مثالي گيس لاءِ اندروني توانائي صرف گرمي پد تي دارومدار رکي ٿي. تنهنڪري مثالي گيس جي مستقل گرمي پد واري عمل ۾: :<math>\Delta U=0</math> ۽: :<math>Q=W</math> اهو نتيجو سڀني حقيقي مادّن لاءِ عام طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته انهن جي اندروني توانائي ٻين حالت جي خاصيتن تي پڻ دارومدار رکي سگهي ٿي. === ادياباتي عمل === '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process'') ۾ نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿيندي آهي: :<math>Q=0</math> تنهنڪري بند نظام لاءِ: :<math>\Delta U=-W</math> جيڪڏهن نظام ماحول تي مثبت ڪم ڪري ۽ ٻيون توانائي تبديليون نه هجن، ته ان جي اندروني توانائي گهٽجي ٿي. جيڪڏهن ماحول نظام تي ڪم ڪري، ته اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === مڪمل چڪر === '''چڪري عمل''' (''Cyclic process'') ۾ نظام مختلف حالتن مان گذري واپس پنهنجي شروعاتي حالت تي اچي ٿو. انهيءَ ڪري: :<math>\Delta U_{\mathrm{cycle}}=0</math> ۽: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو حرارتي انجڻن ۽ ريفريجريشن چڪرن جي توانائي توازن ۾ اهم آهي. == بند نظام لاءِ توانائيءَ جو عام توازن == جيڪڏهن بند نظام جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون به اهم هجن، ته پهريون قانون هن ريت لکجي ٿو: :<math>\Delta E=Q-W</math> جتي: :<math>E=U+KE+PE</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U+\Delta KE+\Delta PE=Q-W</math> هتي <math>KE</math> مجموعي حرڪتي توانائي ۽ <math>PE</math> ثقلي امڪاني توانائي آهي. هي عام صورت اهڙن نظامن لاءِ ضروري آهي، جن جي رفتار يا اوچائي عمل دوران نمايان طور تبديل ٿئي ٿي.<ref name="DOEFirstLaw"/><ref name="NASAConservation"/> == کليل نظام لاءِ پهريون قانون == [[File:First law open system.svg|thumb|کليل حرارتي نظام ۾ مادّي، حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ جو خاڪو.]] '''کليل نظام''' (''Open system'') اهڙو نظام آهي، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي منتقل ٿي سگهن ٿا. ٽربائن، ڪمپريسر، پمپ ۽ حرارتي مٽاسٽا ڪندڙ اوزار عام مثال آهن. کليل نظام لاءِ توانائيءَ جو حساب مادّي سان گڏ داخل ٿيندڙ ۽ ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ کي پڻ شامل ڪري ٿو. عام ڪنٽرول حجم لاءِ: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=\dot Q-\dot W+\sum_{\mathrm{in}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)-\sum_{\mathrm{out}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)</math> جتي: * <math>E_{\mathrm{CV}}</math> ڪنٽرول حجم ۾ موجود مجموعي توانائي آهي. * <math>\dot Q</math> حرارت جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot W</math> ڪم جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot m</math> مادّي جي وهڪري جي شرح آهي. * <math>h</math> مخصوص اينٿالپي آهي. * <math>V</math> وهندڙ مادّي جي رفتار آهي. * <math>g</math> ثقلي تيزي آهي. * <math>z</math> حوالي واري سطح کان اوچائي آهي. هتي <math>\dot W</math> ۾ ڪنٽرول حجم جي حد پار منتقل ٿيندڙ ڪم شامل آهي، جڏهن ته وهڪري کي ڌڪڻ سان لاڳاپيل ڪم اڳ ئي اينٿالپيءَ ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> === مستقل وهڪري وارو نظام === '''مستقل وهڪري''' (''Steady flow'') واري حالت ۾ ڪنٽرول حجم اندر توانائيءَ جي مجموعي مقدار وقت سان تبديل نه ٿيندي آهي: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=0</math> هڪ داخل ٿيڻ ۽ هڪ نڪرڻ واري وهڪري لاءِ، في ڪلوگرام توانائي توازن: :<math>q-w=(h_2-h_1)+\frac{V_2^2-V_1^2}{2}+g(z_2-z_1)</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. هي مساوات ٽربائنن، نوزلن، ڪمپريسرن ۽ ٻين وهڪري وارن اوزارن جي تجزيي ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> == مختلف اوزارن ۾ استعمال == === حرارتي انجڻ === [[File:Basic heat engine principle.svg|thumb|حرارتي انجڻ ۾ حرارت جي فراهمي، سيال جي ڦهلاءَ ۽ ميڪانياتي ڪم حاصل ٿيڻ جو بنيادي خاڪو.]] حرارتي انجڻ گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ٿي، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذريعي ڏانهن منتقل ڪري ٿي. مڪمل چڪر لاءِ: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm{in}}-Q_{\mathrm{out}}</math> هتي <math>Q_{\mathrm{in}}</math> ۽ <math>Q_{\mathrm{out}}</math> ترتيبوار حاصل ڪيل ۽ خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. پهريون قانون توانائيءَ جو حساب ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙي انجڻ جي ممڪن وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ تي پابندي بيان ڪري ٿو. === ٻاڦ واري ٽربائن === ٻاڦ واري ٽربائن ۾ ٻاڦ ڦهلجندي آهي ۽ شافٽ تي ميڪانياتي ڪم پيدا ڪندي آهي. مستقل وهڪري، معمولي حرارتي نقصانن ۽ حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ جي ننڍين تبديلين جي حالت ۾: :<math>w_{\mathrm{out}}\approx h_1-h_2</math> اهو تعلق ٽربائن مان حاصل ٿيندڙ مخصوص ڪم جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === گيس ڪمپريسر === ڪمپريسر گيس تي ڪم ڪري ان جو دٻاءُ وڌائي ٿو. ادياباتي مستقل وهڪري واري مثالي حساب ۾، جڏهن حرڪتي ۽ امڪاني توانائيءَ جون تبديليون نظرانداز ڪجن: :<math>w_{\mathrm{in}}\approx h_2-h_1</math> اهو تعلق ڪمپريسر کي گهربل ڪم جو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. === ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ === ريفريجريٽر ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان حرارت ڪڍي وڌيڪ گرمي پد واري ماحول ڏانهن منتقل ڪري ٿو. هڪ مڪمل چڪر لاءِ توانائي توازن: :<math>Q_{\mathrm H}=Q_{\mathrm L}+W_{\mathrm{in}}</math> آهي. هتي <math>Q_{\mathrm L}</math> ٿڌي هنڌ مان حاصل ڪيل حرارت، <math>W_{\mathrm{in}}</math> فراهم ڪيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ماحول ڏانهن خارج ڪيل حرارت آهي. == عددي مثال == فرض ڪيو ته هڪ بند نظام کي <math>500\ \mathrm J</math> حرارت فراهم ڪئي وڃي ۽ اهو ماحول تي <math>200\ \mathrm J</math> ڪم ڪري. پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q-W</math> قدر رکڻ سان: :<math>\Delta U=500-200</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=300\ \mathrm J</math> يعني نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ 300 جول واڌ ٿي. جيڪڏهن ساڳئي نظام تي ماحول 200 جول ڪم ڪري ۽ نظام 100 جول حرارت وڃائي، ته: :<math>Q=-100\ \mathrm J</math> :<math>W=-200\ \mathrm J</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=-100-(-200)=100\ \mathrm J</math> هن مثال ۾ حرارت وڃائڻ باوجود نظام جي اندروني توانائي وڌي ٿي، ڇاڪاڻ ته نظام تي ڪيل ڪم، خارج ڪيل حرارت کان وڌيڪ آهي. == پهرين قانون ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | عملن جي ممڪن رخ ۽ اينٽروپيءَ جي پابندين کي بيان ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جو حساب ڏئي ٿو. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن بابت ڄاڻ ڏئي ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ کي ڳنڍي ٿو. | حرارتي انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ تي پابندي قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |} ٻئي قانون هڪ ٻئي جا متبادل نه آهن؛ حرارتي عمل جي مڪمل تجزيي لاءِ ٻنهي جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> == پهرين قانون جون حدون == پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بابت بنيادي پابندي قائم ڪري ٿو، پر اهو اڪيلي سر نه ٻڌائي ٿو ته: * ڪو حرارتي عمل پاڻمرادو ڪهڙي رخ ۾ ٿيندو؛ * حرارت کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي ڪيتري هوندي؛ * عمل موٽائي سگهجندڙ آهي يا غيرموٽائي سگهجندڙ؛ * مختلف حالتن ۾ نظام جو حرارتي توازن ڪيئن قائم ٿيندو. انهن سوالن جي وضاحت لاءِ حرارتي حرڪيات جا ٻيا قانون، حالت جون مساواتون ۽ مادّي جون لاڳاپيل خاصيتون پڻ استعمال ٿينديون آهن. == پهرين قانون سان لاڳاپيل اهم اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | سائنسي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | مفهوم |- | اندروني توانائي | ''Internal energy'' | نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي |- | حرارت | ''Heat'' | گرمي پد جي فرق سبب توانائيءَ جي منتقلي |- | ڪم | ''Work'' | حرارت کان سواءِ ٻين طريقن سان توانائيءَ جي منتقلي |- | بند نظام | ''Closed system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو منتقل نه ٿئي |- | کليل نظام | ''Open system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي منتقل ٿي سگهن |- | ادياباتي عمل | ''Adiabatic process'' | اهڙو عمل جنهن ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿئي |- | اينٿالپي | ''Enthalpy'' | <math>H=U+pV</math> |- | حالت جي خاصيت | ''State function'' | اهڙي خاصيت جيڪا صرف نظام جي حالت تي دارومدار رکي |- | حرارتي چڪر | ''Thermodynamic cycle'' | اهڙو عمل جنهن جي پڄاڻيءَ تي نظام شروعاتي حالت ڏانهن موٽي |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[اندروني توانائي]] * [[حرارت]] * [[ڪم (طبيعيات)]] * [[اينٿالپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[جيمس پريسڪوٽ جول]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب ۽ تاريخي ماخذ موضوع جي وڌيڪ مطالعي لاءِ آهن؛ انهن جي هر ڇاپي جي تفصيلي ڪتابياتي تصديق اشاعت کان اڳ ڪرڻ گهرجي. * Carnot, Sadi. ''Réflexions sur la puissance motrice du feu''. 1824. * Joule, James Prescott. ''The Scientific Papers of James Prescott Joule''. 1884. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. 1927. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. 1923. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. 1980. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age''. 1971. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/ ناسا: پهريون قانون ۽ اندروني توانائي] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/ ناسا: توانائيءَ جي بقا] * [https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf آمريڪي توانائي کاتو: حرارتي حرڪيات جو فني دستياب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Laws_of_thermodynamics وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joule_Apparatus.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: جول جو تجرباتي اوزار] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:First_law_open_system.svg وڪيميڊيا ڪامنز: کليل نظام جو توانائي توازن] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:توانائيءَ جي بقا]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:توانائي]] [[زمرو:طبعيات]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] izzw6s78yv37ea4jynsyoe0mh84dxmw 427448 427443 2026-11-03T11:23:09Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 427448 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|توانائيءَ جي بقا بابت حرارتي حرڪيات جو بنيادي قانون}} {{Infobox | title = حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[فائل:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|280px|حرارتي نظام جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | حرارتي نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت ۽ ڪم جي صورت ۾ توانائيءَ جي منتقليءَ جو خاڪو | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = علمي شاخ | data2 = [[حرارتي حرڪيات]]، [[طبيعيات]] | label3 = بنيادي اصول | data3 = [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] | label4 = بنيادي مساوات | data4 = <math>\Delta U=Q-W</math> | label5 = لاڳاپيل سائنسدان | data5 = [[جيمس پريسڪوٽ جول]]، [[جوليس رابرٽ فون ميئر]]، [[هرمان فون هيلم هولٽز]]، [[روڊولف ڪلازيئس]] | label6 = اهم مقدارون | data6 = [[اندروني توانائي]]، [[حرارت]]، [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] | label7 = توانائيءَ جو ايس آءِ ايڪو | data7 = [[جول (ايڪو)|جول]] }} '''حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون''' (''First law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو [[توانائيءَ جي بقا جو قانون|توانائيءَ جي بقا واري اصول]] کي حرارتي نظامن تي لاڳو ڪري ٿو. هن قانون موجب توانائي نه پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نه فنا، پر اها هڪ صورت مان ٻي صورت ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي يا هڪ نظام کان ٻئي نظام ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿي. ڪنهن بند حرارتي نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، نظام کي فراهم ڪيل خالص حرارت ۽ نظام پاران ڪيل خالص ڪم جي فرق جي برابر هوندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw">{{cite web|title=3.3 First Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy">{{cite web|title=First Law – Internal Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> عام طور تي، جڏهن نظام کي فراهم ڪيل حرارت مثبت ۽ نظام پاران ماحول تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو وڃي، تڏهن قانون جي رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta U = Q - W</math> هتي <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي، <math>Q</math> نظام ڏانهن منتقل ٿيل خالص حرارت ۽ <math>W</math> نظام پاران ڪيل خالص ڪم کي ظاهر ڪري ٿو. هي مساوات اهڙي بند نظام لاءِ آهي، جنهن جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليءَ کي نظرانداز ڪري سگهجي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/><ref name="DOEFirstLaw">{{cite web|title=DOE Fundamentals Handbook: Thermodynamics, Heat Transfer, and Fluid Flow, Volume 1|url=https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf|publisher=United States Department of Energy|year=1992|language=en}}</ref> پهريون قانون [[حرارتي انجڻ]]، [[ٻاڦ واري ٽربائن]]، [[ريفريجريٽر]]، [[گيس ڪمپريسر]]، [[بجلي گهر]] ۽ ٻين توانائيءَ سان لاڳاپيل نظامن جي تجزيي جو بنياد آهي. اهو توانائيءَ جو حساب بيان ڪري ٿو، پر ڪنهن عمل جي پاڻمرادو ٿيڻ يا ان جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ جو فيصلو اڪيلي سر نٿو ڪري؛ انهن سوالن لاءِ [[حرارتي حرڪيات جو ٻيو قانون]] پڻ ضروري آهي.<ref name="NASAConservation">{{cite web|title=First Law – Conservation of Energy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref><ref name="NASAInternalEnergy"/> == تاريخ == === حرارت ۽ توانائيءَ بابت شروعاتي تصور === ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ حرارت جي نوعيت بابت مختلف نظريا موجود هئا. انهن مان هڪ '''ڪيلورڪ نظريو''' هو، جنهن موجب حرارت کي هڪ خاص بي وزن سيال وانگر سمجهيو ويندو هو. ان وقت حرارت، ڪم ۽ ميڪانياتي توانائيءَ جي وچ ۾ مقداري تعلق مڪمل طور واضح نه هو. ٻاڦ جي انجڻن ۽ ٻين حرارتي مشينن جي مطالعي دوران سائنسدانن کي اهو سوال درپيش ٿيو ته حرارت کي ڪم ۾ ڪهڙي ريت تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن تحقيق توانائيءَ جي بقا جي وڌيڪ جامع اصول جي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Cardwell1971">{{cite book|last=Cardwell|first=Donald S. L.|title=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age|publisher=Heinemann|year=1971|language=en}}</ref> === جوليس رابرٽ فون ميئر === جرمن طبيب ۽ طبيعيات دان [[جوليس رابرٽ فون ميئر]] 1842ع ۾ حرارت ۽ ميڪانياتي ڪم جي مساويت بابت پنهنجا خيال شايع ڪيا. هن توانائيءَ جي مختلف صورتن جي وچ ۾ تبديلين کي هڪ عام اصول جي بنياد تي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. ميئر جو ڪم حرارت ۽ ڪم جي مقداري تعلق بابت شروعاتي اهم ڪوششن مان هو، جيتوڻيڪ ساڳئي دور ۾ ٻيا سائنسدان پڻ توانائيءَ جي بقا واري تصور تي ڪم ڪري رهيا هئا.<ref name="Mayer1842">{{cite journal|last=Mayer|first=Julius Robert|title=Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur|journal=Annalen der Chemie und Pharmacie|year=1842|volume=42|pages=233–240|language=de}}</ref> === جيمس پريسڪوٽ جول جا تجربا === [[File:Joule's heat apparatus.JPG|thumb|upright=0.8|1845ع ۾ [[جيمس پريسڪوٽ جول]] پاران حرارت جي ميڪانياتي مساوي جي ماپ لاءِ استعمال ڪيل اوزار، جيڪو لنڊن جي سائنس ميوزيم ۾ محفوظ آهي.]] [[File:Joule's first experiment on mechanical equivalent of heat.PNG|thumb|1843ع ۾ جول جي حرارت ۽ ڪم جي مساويت بابت شروعاتي تجربي جو خاڪو.]] انگريز طبيعيات دان [[جيمس پريسڪوٽ جول]] تجرباتي طريقي سان ڏيکاريو ته ميڪانياتي ڪم کي حرارتي توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن بجليءَ، گيسن ۽ مايع جي حرڪت سان لاڳاپيل مختلف تجربا ڪيا. سندس مشهور تجربي ۾ هيٺ لهندڙ وزنن جي مدد سان پاڻيءَ ۾ موجود ڦيٿو ڦيرايو ويندو هو. ڦيٿي جي حرڪت سبب پاڻيءَ جو گرمي پد وڌندو هو. ان ذريعي جول ميڪانياتي ڪم ۽ پاڻيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ حرارتي تبديليءَ جي وچ ۾ مقداري لاڳاپو ماپيو. جول جي تجربن حرارت کي توانائيءَ جي منتقليءَ جي هڪ صورت طور سمجهڻ ۽ حرارتي حرڪيات جي پهرين قانون جي تجرباتي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Joule1850">{{cite journal|last=Joule|first=James Prescott|title=On the Mechanical Equivalent of Heat|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|year=1850|volume=140|pages=61–82|doi=10.1098/rstl.1850.0004|language=en}}</ref> === هيلم هولٽز ۽ ڪلازيئس === 1847ع ۾ جرمن سائنسدان [[هرمان فون هيلم هولٽز]] توانائيءَ جي بقا بابت هڪ جامع نظرياتي بحث پيش ڪيو. هن مختلف طبعي عملن ۾ توانائيءَ جي صورتن جي باهمي تبديلين کي هڪ گڏيل اصول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Helmholtz1847">{{cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|title=Über die Erhaltung der Kraft|publisher=G. Reimer|location=Berlin|year=1847|language=de}}</ref> 1850ع ۾ [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارتي حرڪيات جي پهرين ۽ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم حصو ورتو. هن حرارت ۽ ڪم جي تعلق کي وڌيڪ منظم رياضياتي صورت ڏني ۽ حرارتي انجڻن جي نظريي کي نئين بنياد تي سمجهائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> == قانون جو بيان == حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون چوي ٿو ته ڪنهن نظام جي مجموعي توانائيءَ ۾ تبديلي، ان نظام ڏانهن داخل ٿيندڙ ۽ ان مان ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ جي خالص فرق جي برابر آهي. جڏهن نظام ۾ مادّي جي منتقلي نه ٿئي ۽ مجموعي حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون نظرانداز ڪري سگهجن، ته توانائيءَ جي منتقليءَ جا ٻه اهم طريقا حرارت ۽ ڪم هوندا آهن: :<math>U_2-U_1=Q-W</math> يا: :<math>\Delta U=Q-W</math> هن بيان ۾: * <math>U_1</math> نظام جي شروعاتي اندروني توانائي آهي. * <math>U_2</math> نظام جي آخري اندروني توانائي آهي. * <math>Q</math> نظام کي مليل خالص حرارت آهي. * <math>W</math> نظام پاران ماحول تي ڪيل خالص ڪم آهي. * <math>\Delta U</math> اندروني توانائيءَ ۾ مجموعي تبديلي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> === نشانين جي روايت === حرارت ۽ ڪم لاءِ مختلف درسي ڪتابن ۾ نشانين جون ٻه عام روايتون استعمال ٿين ٿيون. طبيعيات ۾ اڪثر نظام پاران ڪيل ڪم مثبت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪيميا جي ڪيترن ڪتابن ۾ نظام تي ڪيل ڪم مثبت شمار ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | حالت ! style="background:#dceaf7;" | طبيعيات واري روايت ! style="background:#dceaf7;" | اندروني توانائيءَ تي اثر |- | نظام حرارت حاصل ڪري | <math>Q>0</math> | وڌڻ جو لاڙو |- | نظام حرارت وڃائي | <math>Q<0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | نظام ماحول تي ڪم ڪري | <math>W>0</math> | گهٽجڻ جو لاڙو |- | ماحول نظام تي ڪم ڪري | <math>W<0</math> | وڌڻ جو لاڙو |} هي اثر ٻين توانائي منتقليءَ جي عملن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. جيڪڏهن حرارت ۽ ڪم ٻئي گڏ ٿين، ته اندروني توانائيءَ جي خالص تبديلي ٻنهي جي گڏيل نتيجي تي دارومدار رکندي آهي.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> جيڪڏهن <math>w</math> کي نظام تي ڪيل ڪم سمجهيو وڃي، ته ساڳيو قانون هن صورت ۾ لکجي ٿو: :<math>\Delta U=q+w</math> ٻنهي صورتن ۾ توانائيءَ جي بقا وارو اصول ساڳيو آهي؛ فرق رڳو ڪم جي نشانيءَ جي تعريف ۾ آهي. == اندروني توانائي == '''اندروني توانائي''' (''Internal energy'') نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي آهي. ان ۾ ماليڪيولن ۽ ائٽمن جي حرڪتي توانائي، انهن جي باهمي لاڳاپن واري امڪاني توانائي ۽ ٻيون اندروني توانائيءَ جون صورتون شامل ٿي سگهن ٿيون. اندروني توانائي نظام جي '''حالت جي خاصيت''' آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته ٻن مقرر حالتن جي وچ ۾ اندروني توانائيءَ جي تبديلي صرف شروعاتي ۽ آخري حالتن تي دارومدار رکي ٿي، نه ان رستي تي جنهن ذريعي نظام هڪ حالت مان ٻي حالت تائين پهتو.<ref name="NASAInternalEnergy"/><ref name="OpenStaxFirstLaw"/> حرارت ۽ ڪم پاڻ ۾ حالت جون خاصيتون نه آهن. اهي توانائيءَ جي منتقليءَ جا طريقا آهن ۽ انهن جون مقدارون اختيار ڪيل عمل جي رستي سان تبديل ٿي سگهن ٿيون. رياضياتي طور: :<math>\Delta U=U_2-U_1</math> هڪ مڪمل حرارتي چڪر لاءِ، جڏهن نظام واپس ساڳئي حالت تي اچي: :<math>\oint dU=0</math> تنهنڪري بند نظام جي اهڙي چڪر ۾: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو پهرين قانون جي سڌي پيروي ڪري ٿو.<ref name="OpenStaxFirstLaw"/> == حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ تعلق == [[File:Thermodynamic systems graphic conventions.svg|thumb|حرارتي نظام ۾ حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ کي ڏيکاريندڙ علامتي خاڪو.]] '''حرارت''' (''Heat'') گرمي پد جي فرق سبب ٿيندڙ توانائيءَ جي منتقلي آهي، جڏهن ته '''ڪم''' (''Work'') توانائيءَ جي منتقليءَ جو اهڙو طريقو آهي، جيڪو قوت، حرڪت، برقي اثرن يا ٻين منظم عملن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. حرارت ۽ ڪم ٻئي نظام جي اندروني توانائي تبديل ڪري سگهن ٿا. مثال طور، گيس کي گرم ڪرڻ سان ان جي اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي؛ ساڳيءَ طرح گيس کي دٻائڻ لاءِ ان تي ڪم ڪرڻ سان پڻ اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === دٻاءُ ۽ حجم وارو ڪم === جيڪڏهن گيس هڪ حرڪت ڪندڙ پسٽن کي ڌڪي ۽ ان جي حجم ۾ تبديلي اچي، ته گيس ماحول تي ڪم ڪري ٿي. شبه-جامد موٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\delta W=p\,dV</math> ۽ ٻن حالتن جي وچ ۾: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p\,dV</math> جتي <math>p</math> گيس جو دٻاءُ ۽ <math>V</math> حجم آهي. عام غيرموٽائي سگهجندڙ پسٽن واري عمل ۾ حد تي ڪم جو حساب ٻاهرئين مزاحمتي دٻاءَ سان ڪيو ويندو آهي: :<math>W=\int_{V_1}^{V_2}p_{\mathrm{ext}}\,dV</math> هي فرق ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته غيرتوازني عمل ۾ نظام جو اندروني دٻاءُ هر هنڌ هڪجهڙو يا چڱيءَ ريت متعين نه به هجي. == قانون جي مختلف حرارتي عملن تي لاڳو ٿيڻ == === مستقل حجم وارو عمل === '''مستقل حجم وارو عمل''' (''Isochoric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ نظام جو حجم مستقل رهي ٿو: :<math>\Delta V=0</math> جيڪڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم موجود هجي، ته: :<math>W=0</math> تنهنڪري پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_V</math> جي صورت اختيار ڪري ٿو. ان جو مطلب آهي ته اهڙي بند نظام ۾، جڏهن ٻيو ڪو ڪم نه ٿئي، فراهم ڪيل حرارت اندروني توانائيءَ جي تبديليءَ جي برابر هوندي آهي. === مستقل دٻاءَ وارو عمل === '''مستقل دٻاءَ وارو عمل''' (''Isobaric process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ دٻاءُ مستقل رهي ٿو. رڳو دٻاءُ-حجم ڪم لاءِ: :<math>W=p(V_2-V_1)</math> پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q_p-p\Delta V</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. [[اينٿالپي]] جي تعريف: :<math>H=U+pV</math> آهي. مستقل دٻاءَ تي، جڏهن رڳو دٻاءُ-حجم ڪم ٿئي، ته: :<math>Q_p=\Delta H</math> هي تعلق ڪيميائي ردعملن ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن مسئلن ۾ استعمال ٿئي ٿو. === مستقل گرمي پد وارو عمل === '''مستقل گرمي پد وارو عمل''' (''Isothermal process'') اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ گرمي پد مستقل رهي ٿو. مثالي گيس لاءِ اندروني توانائي صرف گرمي پد تي دارومدار رکي ٿي. تنهنڪري مثالي گيس جي مستقل گرمي پد واري عمل ۾: :<math>\Delta U=0</math> ۽: :<math>Q=W</math> اهو نتيجو سڀني حقيقي مادّن لاءِ عام طور لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته انهن جي اندروني توانائي ٻين حالت جي خاصيتن تي پڻ دارومدار رکي سگهي ٿي. === ادياباتي عمل === '''ادياباتي عمل''' (''Adiabatic process'') ۾ نظام ۽ ماحول جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿيندي آهي: :<math>Q=0</math> تنهنڪري بند نظام لاءِ: :<math>\Delta U=-W</math> جيڪڏهن نظام ماحول تي مثبت ڪم ڪري ۽ ٻيون توانائي تبديليون نه هجن، ته ان جي اندروني توانائي گهٽجي ٿي. جيڪڏهن ماحول نظام تي ڪم ڪري، ته اندروني توانائي وڌي سگهي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> === مڪمل چڪر === '''چڪري عمل''' (''Cyclic process'') ۾ نظام مختلف حالتن مان گذري واپس پنهنجي شروعاتي حالت تي اچي ٿو. انهيءَ ڪري: :<math>\Delta U_{\mathrm{cycle}}=0</math> ۽: :<math>Q_{\mathrm{net}}=W_{\mathrm{net}}</math> هي نتيجو حرارتي انجڻن ۽ ريفريجريشن چڪرن جي توانائي توازن ۾ اهم آهي. == بند نظام لاءِ توانائيءَ جو عام توازن == جيڪڏهن بند نظام جي مجموعي حرڪتي ۽ ثقلي امڪاني توانائيءَ ۾ تبديليون به اهم هجن، ته پهريون قانون هن ريت لکجي ٿو: :<math>\Delta E=Q-W</math> جتي: :<math>E=U+KE+PE</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U+\Delta KE+\Delta PE=Q-W</math> هتي <math>KE</math> مجموعي حرڪتي توانائي ۽ <math>PE</math> ثقلي امڪاني توانائي آهي. هي عام صورت اهڙن نظامن لاءِ ضروري آهي، جن جي رفتار يا اوچائي عمل دوران نمايان طور تبديل ٿئي ٿي.<ref name="DOEFirstLaw"/><ref name="NASAConservation"/> == کليل نظام لاءِ پهريون قانون == [[File:First law open system.svg|thumb|کليل حرارتي نظام ۾ مادّي، حرارت ۽ ڪم جي منتقليءَ جو خاڪو.]] '''کليل نظام''' (''Open system'') اهڙو نظام آهي، جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي ٻئي منتقل ٿي سگهن ٿا. ٽربائن، ڪمپريسر، پمپ ۽ حرارتي مٽاسٽا ڪندڙ اوزار عام مثال آهن. کليل نظام لاءِ توانائيءَ جو حساب مادّي سان گڏ داخل ٿيندڙ ۽ ٻاهر نڪرندڙ توانائيءَ کي پڻ شامل ڪري ٿو. عام ڪنٽرول حجم لاءِ: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=\dot Q-\dot W+\sum_{\mathrm{in}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)-\sum_{\mathrm{out}}\dot m\left(h+\frac{V^2}{2}+gz\right)</math> جتي: * <math>E_{\mathrm{CV}}</math> ڪنٽرول حجم ۾ موجود مجموعي توانائي آهي. * <math>\dot Q</math> حرارت جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot W</math> ڪم جي منتقليءَ جي شرح آهي. * <math>\dot m</math> مادّي جي وهڪري جي شرح آهي. * <math>h</math> مخصوص اينٿالپي آهي. * <math>V</math> وهندڙ مادّي جي رفتار آهي. * <math>g</math> ثقلي تيزي آهي. * <math>z</math> حوالي واري سطح کان اوچائي آهي. هتي <math>\dot W</math> ۾ ڪنٽرول حجم جي حد پار منتقل ٿيندڙ ڪم شامل آهي، جڏهن ته وهڪري کي ڌڪڻ سان لاڳاپيل ڪم اڳ ئي اينٿالپيءَ ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> === مستقل وهڪري وارو نظام === '''مستقل وهڪري''' (''Steady flow'') واري حالت ۾ ڪنٽرول حجم اندر توانائيءَ جي مجموعي مقدار وقت سان تبديل نه ٿيندي آهي: :<math>\frac{dE_{\mathrm{CV}}}{dt}=0</math> هڪ داخل ٿيڻ ۽ هڪ نڪرڻ واري وهڪري لاءِ، في ڪلوگرام توانائي توازن: :<math>q-w=(h_2-h_1)+\frac{V_2^2-V_1^2}{2}+g(z_2-z_1)</math> جي صورت ۾ لکجي ٿو. هي مساوات ٽربائنن، نوزلن، ڪمپريسرن ۽ ٻين وهڪري وارن اوزارن جي تجزيي ۾ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="DOEFirstLaw"/> == مختلف اوزارن ۾ استعمال == === حرارتي انجڻ === [[File:Basic heat engine principle.svg|thumb|حرارتي انجڻ ۾ حرارت جي فراهمي، سيال جي ڦهلاءَ ۽ ميڪانياتي ڪم حاصل ٿيڻ جو بنيادي خاڪو.]] حرارتي انجڻ گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ٿي، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذريعي ڏانهن منتقل ڪري ٿي. مڪمل چڪر لاءِ: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm{in}}-Q_{\mathrm{out}}</math> هتي <math>Q_{\mathrm{in}}</math> ۽ <math>Q_{\mathrm{out}}</math> ترتيبوار حاصل ڪيل ۽ خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. پهريون قانون توانائيءَ جو حساب ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙي انجڻ جي ممڪن وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگيءَ تي پابندي بيان ڪري ٿو. === ٻاڦ واري ٽربائن === ٻاڦ واري ٽربائن ۾ ٻاڦ ڦهلجندي آهي ۽ شافٽ تي ميڪانياتي ڪم پيدا ڪندي آهي. مستقل وهڪري، معمولي حرارتي نقصانن ۽ حرڪتي توڙي امڪاني توانائيءَ جي ننڍين تبديلين جي حالت ۾: :<math>w_{\mathrm{out}}\approx h_1-h_2</math> اهو تعلق ٽربائن مان حاصل ٿيندڙ مخصوص ڪم جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === گيس ڪمپريسر === ڪمپريسر گيس تي ڪم ڪري ان جو دٻاءُ وڌائي ٿو. ادياباتي مستقل وهڪري واري مثالي حساب ۾، جڏهن حرڪتي ۽ امڪاني توانائيءَ جون تبديليون نظرانداز ڪجن: :<math>w_{\mathrm{in}}\approx h_2-h_1</math> اهو تعلق ڪمپريسر کي گهربل ڪم جو اندازو لڳائڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. === ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ === ريفريجريٽر ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان حرارت ڪڍي وڌيڪ گرمي پد واري ماحول ڏانهن منتقل ڪري ٿو. هڪ مڪمل چڪر لاءِ توانائي توازن: :<math>Q_{\mathrm H}=Q_{\mathrm L}+W_{\mathrm{in}}</math> آهي. هتي <math>Q_{\mathrm L}</math> ٿڌي هنڌ مان حاصل ڪيل حرارت، <math>W_{\mathrm{in}}</math> فراهم ڪيل ڪم ۽ <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ماحول ڏانهن خارج ڪيل حرارت آهي. == عددي مثال == فرض ڪيو ته هڪ بند نظام کي <math>500\ \mathrm J</math> حرارت فراهم ڪئي وڃي ۽ اهو ماحول تي <math>200\ \mathrm J</math> ڪم ڪري. پهريون قانون: :<math>\Delta U=Q-W</math> قدر رکڻ سان: :<math>\Delta U=500-200</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=300\ \mathrm J</math> يعني نظام جي اندروني توانائيءَ ۾ 300 جول واڌ ٿي. جيڪڏهن ساڳئي نظام تي ماحول 200 جول ڪم ڪري ۽ نظام 100 جول حرارت وڃائي، ته: :<math>Q=-100\ \mathrm J</math> :<math>W=-200\ \mathrm J</math> تنهنڪري: :<math>\Delta U=-100-(-200)=100\ \mathrm J</math> هن مثال ۾ حرارت وڃائڻ باوجود نظام جي اندروني توانائي وڌي ٿي، ڇاڪاڻ ته نظام تي ڪيل ڪم، خارج ڪيل حرارت کان وڌيڪ آهي. == پهرين قانون ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | عملن جي ممڪن رخ ۽ اينٽروپيءَ جي پابندين کي بيان ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جو حساب ڏئي ٿو. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عملن بابت ڄاڻ ڏئي ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ کي ڳنڍي ٿو. | حرارتي انجڻ جي وڌ ۾ وڌ ممڪن ڪارڪردگيءَ تي پابندي قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |} ٻئي قانون هڪ ٻئي جا متبادل نه آهن؛ حرارتي عمل جي مڪمل تجزيي لاءِ ٻنهي جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="NASAInternalEnergy"/> == پهرين قانون جون حدون == پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بابت بنيادي پابندي قائم ڪري ٿو، پر اهو اڪيلي سر نه ٻڌائي ٿو ته: * ڪو حرارتي عمل پاڻمرادو ڪهڙي رخ ۾ ٿيندو؛ * حرارت کي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ جي وڌ ۾ وڌ ڪارڪردگي ڪيتري هوندي؛ * عمل موٽائي سگهجندڙ آهي يا غيرموٽائي سگهجندڙ؛ * مختلف حالتن ۾ نظام جو حرارتي توازن ڪيئن قائم ٿيندو. انهن سوالن جي وضاحت لاءِ حرارتي حرڪيات جا ٻيا قانون، حالت جون مساواتون ۽ مادّي جون لاڳاپيل خاصيتون پڻ استعمال ٿينديون آهن. == پهرين قانون سان لاڳاپيل اهم اصطلاح == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | سنڌي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | سائنسي اصطلاح ! style="background:#dceaf7;" | مفهوم |- | اندروني توانائي | ''Internal energy'' | نظام جي خوردبيني جزن سان لاڳاپيل توانائي |- | حرارت | ''Heat'' | گرمي پد جي فرق سبب توانائيءَ جي منتقلي |- | ڪم | ''Work'' | حرارت کان سواءِ ٻين طريقن سان توانائيءَ جي منتقلي |- | بند نظام | ''Closed system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو منتقل نه ٿئي |- | کليل نظام | ''Open system'' | اهڙو نظام جنهن جي حدن مان مادو ۽ توانائي منتقل ٿي سگهن |- | ادياباتي عمل | ''Adiabatic process'' | اهڙو عمل جنهن ۾ حرارت جي منتقلي نه ٿئي |- | اينٿالپي | ''Enthalpy'' | <math>H=U+pV</math> |- | حالت جي خاصيت | ''State function'' | اهڙي خاصيت جيڪا صرف نظام جي حالت تي دارومدار رکي |- | حرارتي چڪر | ''Thermodynamic cycle'' | اهڙو عمل جنهن جي پڄاڻيءَ تي نظام شروعاتي حالت ڏانهن موٽي |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[اندروني توانائي]] * [[حرارت]] * [[ڪم (طبيعيات)]] * [[اينٿالپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[جيمس پريسڪوٽ جول]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب ۽ تاريخي ماخذ موضوع جي وڌيڪ مطالعي لاءِ آهن؛ انهن جي هر ڇاپي جي تفصيلي ڪتابياتي تصديق اشاعت کان اڳ ڪرڻ گهرجي. * Carnot, Sadi. ''Réflexions sur la puissance motrice du feu''. 1824. * Joule, James Prescott. ''The Scientific Papers of James Prescott Joule''. 1884. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. 1927. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. 1923. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. 1980. * Sonntag, Richard E.، Borgnakke, Claus ۽ Van Wylen, Gordon J. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age''. 1971. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/3-3-first-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-internal-energy/ ناسا: پهريون قانون ۽ اندروني توانائي] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/first-law-conservation-of-energy/ ناسا: توانائيءَ جي بقا] * [https://www.energy.gov/sites/default/files/2026-04/DOE-HDBK-1012-92_VOL1.pdf آمريڪي توانائي کاتو: حرارتي حرڪيات جو فني دستياب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Laws_of_thermodynamics وڪيميڊيا ڪامنز: حرارتي حرڪيات جا قانون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Joule_Apparatus.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: جول جو تجرباتي اوزار] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:First_law_open_system.svg وڪيميڊيا ڪامنز: کليل نظام جو توانائي توازن] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:توانائيءَ جي بقا]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] 48amzr9xas4btekbo4ui5e61tty2hby 0 105178 427451 427111 2026-11-03T11:26:15Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 427451 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حرارتي عملن جي رخ، اينٽروپي ۽ توانائيءَ جي تبديلين جون حدون بيان ڪندڙ قانون}} {| class="infobox" style="width:300px; float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; font-size:90%;" |+ style="background:#dceaf7; padding:8px; font-size:125%; font-weight:bold;" | حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:6px;" | [[File:Carnot engine scheme.svg|280px|ڪارنو حرارتي انجڻ جو خاڪو]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%; padding:5px;" | حرارتي انجڻ گرم ذخيري مان حرارت حاصل ڪري، ان جو ڪجهه حصو ڪم ۾ تبديل ڪري ٿي ۽ باقي حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ڪري ٿي. |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | علمي شاخ | [[حرارتي حرڪيات]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي تصور | [[اينٽروپي]]، [[حرارت]]، [[حرارتي انجڻ]]، [[حرارتي توازن]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | بنيادي اصول | الڳ ٿيل نظام جي اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي. |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | رياضياتي صورت | <math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | تاريخي بنياد | [[سعدي ڪارنو]]، [[روڊولف ڪلازيئس]]، [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] |- ! style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:5px;" | اهم استعمال | [[حرارتي انجڻ]]، [[ريفريجريشن]]، [[ڪيميائي حرارتي حرڪيات]]، [[توانائيءَ جي ڪارڪردگي]] |} '''حرارتي حرڪيات جو ٻيون قانون''' (''Second law of thermodynamics'') [[حرارتي حرڪيات]] جو بنيادي قانون آهي، جيڪو حرارتي عملن جي ممڪن رخ، [[اينٽروپي]] جي تبديلي ۽ [[حرارت]] کي [[ڪم (طبيعيات)|ڪم]] ۾ تبديل ڪرڻ جي حدن کي بيان ڪري ٿو. هي قانون واضح ڪري ٿو ته توانائيءَ جي بقا سان مطابقت رکندڙ سڀ تصور ڪيل عمل فطري طور ممڪن نه هوندا آهن. مثال طور، حرارت پاڻمرادو گرم جسم مان ٿڌي جسم ڏانهن منتقل ٿيندي آهي، پر ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن حرارت جي خالص منتقليءَ لاءِ ٻاهرين اثر يا ڪم جي ضرورت پوندي آهي.<ref name="OpenStaxStatements">{{cite web|title=4.4 Statements of the Second Law of Thermodynamics|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-4-statements-of-the-second-law-of-thermodynamics|website=University Physics Volume 2|publisher=OpenStax|language=en}}</ref><ref name="NASAEntropy">{{cite web|title=Second Law – Entropy|url=https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/second-law-entropy/|publisher=NASA Glenn Research Center|language=en}}</ref> حرارتي حرڪيات جو [[حرارتي حرڪيات جو پهريون قانون|پهريون قانون]] توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون ان جي تبديلين جي رخ ۽ انهن تي لاڳو پابندين کي واضح ڪري ٿو. ٻئي قانون موجب الڳ ٿيل نظام جي مجموعي اينٽروپي گهٽجي نٿي سگهي؛ اها مثالي موٽائي سگهجندڙ عمل ۾ مستقل رهي ٿي ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عمل ۾ وڌي ٿي.<ref name="OpenStaxSummary">{{cite web|title=Chapter 4 Summary|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-summary|publisher=OpenStax|language=en}}</ref> ان جي عام رياضياتي صورت هيءَ آهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> هتي <math>S</math> اينٽروپي ۽ <math>\Delta S</math> ان ۾ تبديلي آهي. هيءَ مساوات الڳ ٿيل نظام لاءِ آهي؛ ڪنهن اهڙي نظام جي پنهنجي اينٽروپي گهٽجي سگهي ٿي، جيڪو ماحول سان توانائي يا مادو مٽائي رهيو هجي، پر نظام ۽ ماحول جي گڏيل اينٽروپيءَ جي تبديلي ٻئي قانون سان مطابقت رکڻ گهرجي.<ref name="NASAEntropy"/> == تاريخ == === سعدي ڪارنو ۽ حرارتي انجڻن جي تحقيق === [[File:Carnot cycle TS diagram.svg|thumb|ڪارنو چڪر جو گرمي پد ۽ اينٽروپيءَ جي وچ ۾ تعلق ڏيکاريندڙ خاڪو.]] ٻئي قانون جي تاريخي ترقيءَ جو تعلق ٻاڦ وارين انجڻن جي ڪارڪردگيءَ بابت تحقيق سان آهي. 1824ع ۾ فرانسيسي انجنيئر ۽ طبيعيات دان [[سعدي ڪارنو]] پنهنجي ڪتاب ''Réflexions sur la puissance motrice du feu'' ۾ حرارت کي ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪرڻ بابت نظرياتي بحث پيش ڪيو. ڪارنو هڪ مثالي حرارتي چڪر جو تصور ڏنو ۽ واضح ڪيو ته حرارتي انجڻ جي ڪارڪردگي گرم ۽ ٿڌن ذخيرن جي گرمي پدن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪم ان وقت جي حرارت بابت ڪيلورڪ نظريي جي پسمنظر ۾ هو، پر ان مان حاصل ٿيل بنيادي نتيجن بعد ۾ ٻئي قانون جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Carnot1824">{{cite book|last=Carnot|first=Sadi|title=Réflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres à développer cette puissance|publisher=Bachelier|location=Paris|year=1824|language=fr}}</ref><ref name="History2020">{{cite journal|title=A History of Thermodynamics: The Missing Manual|journal=Entropy|year=2020|volume=22|issue=1|article-number=77|doi=10.3390/e22010077|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/|language=en}}</ref> === روڊولف ڪلازيئس === 1850ع ۾ جرمن طبيعيات دان [[روڊولف ڪلازيئس]] حرارت جي ميڪانياتي نظريي بابت مقالو شايع ڪيو. هن حرارت ۽ ڪم جي وچ ۾ لاڳاپي کي توانائيءَ جي بقا سان هم آهنگ ڪندي حرارتي عملن جي رخ بابت اصول پيش ڪيو. ڪلازيئس جو بنيادي بيان اهو هو ته حرارت پاڻمرادو ٿڌي جسم مان گرم جسم ڏانهن منتقل نٿي ٿئي. اهو اصول بعد ۾ ٻئي قانون جي ڪلازيئس واري بيان جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Clausius1850">{{cite journal|last=Clausius|first=Rudolf|title=Über die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=155|issue=3|pages=368–397|language=de}}</ref> 1854ع ۾ ڪلازيئس موٽائي سگهجندڙ حرارتي چڪرن ۾ حرارت ۽ مطلق گرمي پد جي لاڳاپي بابت وڌيڪ ڪم ڪيو. 1865ع ۾ هن '''اينٽروپي''' جو اصطلاح متعارف ڪرايو، جيڪو ٻئي قانون جي جديد تشريح ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.<ref name="History2020"/> === لارڊ ڪيلون ۽ پلانڪ === [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] 1851ع ۾ حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون جو هڪ بيان پيش ڪيو، جنهن ۾ هڪ ئي گرمي پد واري ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان کي مڪمل طور خالص ڪم ۾ تبديل ڪندڙ چڪري انجڻ جي ناممڪن هئڻ تي زور ڏنو ويو. بعد ۾ [[ميڪس پلانڪ]] هن اصول جي وڌيڪ منظم صورت پيش ڪئي. انهيءَ ڪري اهو '''ڪيلون–پلانڪ بيان''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="History2020"/><ref name="StanfordTime">{{cite web|title=Thermodynamic Asymmetry in Time|url=https://plato.stanford.edu/entries/time-thermo/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|language=en}}</ref> === بولٽزمان ۽ شمارياتي تشريح === [[لودوگ بولٽزمان]] اينٽروپيءَ جي خوردبيني تشريح کي ترقي ڏني. شمارياتي ميڪانيات موجب ڪنهن وڏي پيماني واري حرارتي حالت سان ڪيترين خوردبيني حالتن جو تعلق ٿي سگهي ٿو. بولٽزمان جي نظريي ۾ اينٽروپي انهن ممڪن خوردبيني حالتن جي تعداد سان لاڳاپيل آهي. ان سان ٻئي قانون کي ائٽمن ۽ ماليڪيولن جي اجتماعي شمارياتي رويي جي مدد سان سمجهڻ جو رستو مليو.<ref name="Reif1965">{{cite book|last=Reif|first=Frederick|title=Fundamentals of Statistical and Thermal Physics|publisher=McGraw-Hill|year=1965|language=en}}</ref> == قانون جا بنيادي بيان == حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون کي مختلف، پر عام حرارتي انجڻن ۽ حرارتي منتقليءَ جي پسمنظر ۾ هڪ ٻئي سان هم آهنگ صورتن ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. === ڪلازيئس جو بيان === '''ڪلازيئس جي بيان''' موجب اهڙو چڪري عمل ممڪن نه آهي، جنهن جو واحد نتيجو گهٽ گرمي پد واري ذخيري مان حرارت کڻي وڌيڪ گرمي پد واري ذخيري ڏانهن منتقل ڪرڻ هجي. ان جو مطلب آهي ته حرارت پاڻمرادو گرم جسم مان ٿڌي جسم ڏانهن منتقل ٿئي ٿي. ٿڌي هنڌ مان گرم هنڌ ڏانهن حرارت منتقل ڪرڻ لاءِ، جيئن [[ريفريجريٽر]] ۾ ٿيندو آهي، ٻاهرين ڪم يا ڪنهن ٻئي معاوضي واري عمل جي ضرورت پوي ٿي.<ref name="OpenStaxStatements"/> === ڪيلون–پلانڪ جو بيان === '''ڪيلون–پلانڪ جي بيان''' موجب اهڙي چڪري حرارتي انجڻ ٺاهڻ ناممڪن آهي، جنهن جو واحد نتيجو هڪ حرارتي ذخيري مان حرارت حاصل ڪري ان کي مڪمل طور خالص ڪم ۾ تبديل ڪرڻ هجي. هن بيان جو مطلب اهو نه آهي ته ڪنهن به حالت ۾ حرارت کي مڪمل طور ڪم ۾ تبديل نٿو ڪري سگهجي. پابندي خاص طور اهڙي چڪري انجڻ تي آهي، جيڪا صرف هڪ حرارتي ذخيري سان ڪم ڪري ۽ ٻيو ڪو اثر پيدا نه ڪري.<ref name="OpenStaxStatements"/><ref name="StanfordTime"/> === اينٽروپيءَ وارو بيان === ٻئي قانون جي جديد صورت موجب الڳ ٿيل نظام جي مجموعي اينٽروپي ڪڏهن به گهٽجي نٿي سگهي: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}\geq 0</math> موٽائي سگهجندڙ مثالي عمل لاءِ: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}=0</math> غيرموٽائي سگهجندڙ عمل لاءِ: :<math>\Delta S_{\mathrm{isolated}}>0</math> هي بيان فطري عملن جي رخ ۽ حرارتي توازن ڏانهن وڌڻ جي وضاحت ڪري ٿو.<ref name="NASAEntropy"/> == ڪلازيئس ۽ ڪيلون–پلانڪ بيانن جي هم معنويت == ڪلازيئس ۽ ڪيلون–پلانڪ جا بيان مختلف لفظن ۾ آهن، پر روايتي حرارتي حرڪيات جي دائري ۾ هڪ ٻئي جي برابر پابنديون ظاهر ڪن ٿا. جيڪڏهن اهڙو ريفريجريٽر ممڪن هجي، جيڪو بنا ڪم جي ٿڌي ذخيري مان گرم ذخيري ڏانهن حرارت منتقل ڪري، ته ان کي هڪ عام حرارتي انجڻ سان گڏ استعمال ڪري اهڙو گڏيل نظام ٺاهي سگهجي ٿو، جيڪو ڪيلون–پلانڪ جي بيان جي ڀڃڪڙي ڪري. ساڳيءَ طرح، جيڪڏهن هڪ ئي حرارتي ذخيري مان حاصل ٿيل سموري حرارت کي چڪري عمل ۾ ڪم ۾ تبديل ڪرڻ ممڪن هجي، ته ان ڪم سان ريفريجريٽر هلائي ڪلازيئس جي بيان جي ڀڃڪڙي ڪري سگهجي ٿي. انهيءَ سبب ٻنهي بيانن کي ٻئي قانون جون هم معنوي صورتون سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OpenStaxSummary"/> == اينٽروپي == '''اينٽروپي''' (''Entropy'') حرارتي حرڪيات جي هڪ حالت جي خاصيت آهي، جيڪا حرارتي عملن جي رخ ۽ موٽائي سگهجڻ سان لاڳاپيل آهي. اينٽروپيءَ جي بين الاقوامي اڪائي '''جول في ڪيلون''' آهي، جنهن جي علامت <math>\mathrm{J/K}</math> آهي. موٽائي سگهجندڙ عمل ۾: :<math>dS=\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> هتي <math>dS</math> اينٽروپيءَ جي ننڍڙي تبديلي، <math>\delta Q_{\mathrm{rev}}</math> موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي ۽ <math>T</math> مطلق گرمي پد آهي. ٻن توازني حالتن جي وچ ۾: :<math>\Delta S=\int_1^2\frac{\delta Q_{\mathrm{rev}}}{T}</math> هي انٽيگرل ڪنهن مناسب موٽائي سگهجندڙ رستي تي ورتو ويندو آهي. حقيقي عمل غيرموٽائي سگهجندڙ هجي تڏهن به ٻنهي توازني حالتن جي وچ ۾ اينٽروپيءَ جي تبديلي اهڙي موٽائي سگهجندڙ رستي ذريعي حساب ڪري سگهجي ٿي.<ref name="OpenStaxSummary"/> === ڪلازيئس جي اڻبرابري === حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون مان ڪلازيئس جي اڻبرابري حاصل ٿئي ٿي: :<math>\oint\frac{\delta Q}{T_{\mathrm b}}\leq 0</math> هتي <math>T_{\mathrm b}</math> اها مطلق گرمي پد آهي، جنهن تي نظام جي حد مان حرارت منتقل ٿئي ٿي. برابري موٽائي سگهجندڙ چڪر لاءِ آهي، جڏهن ته غيرموٽائي سگهجندڙ چڪر لاءِ اڻبرابري سخت هوندي آهي. هي تعلق اينٽروپيءَ جي وجود ۽ حرارتي عملن جي غيرموٽائي سگهجڻ کي رياضياتي صورت ڏئي ٿو. === اينٽروپيءَ جي پيداوار === بند نظام لاءِ اينٽروپيءَ جو عام توازن: :<math>\Delta S_{\mathrm{system}}=\int\frac{\delta Q}{T_{\mathrm b}}+S_{\mathrm{gen}}</math> آهي، جتي <math>S_{\mathrm{gen}}</math> نظام اندر پيدا ٿيل اينٽروپي آهي. ٻئي قانون موجب: :<math>S_{\mathrm{gen}}\geq 0</math> غيرموٽائي سگهجندڙ عملن، جهڙوڪ رگڙ، حرارت جي محدود گرمي پد واري فرق سان منتقلي ۽ گيسن جي پاڻ ۾ ملڻ، ۾ اينٽروپي پيدا ٿئي ٿي. انهيءَ ڪري ڪنهن نظام جي پنهنجي اينٽروپي گهٽجي سگهي ٿي، پر اينٽروپيءَ جي پيداوار منفي نٿي ٿي سگهي. == موٽائي سگهجندڙ ۽ غيرموٽائي سگهجندڙ عمل == '''موٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Reversible process'') هڪ مثالي عمل آهي، جنهن کي نظام ۽ ماحول ۾ ڪابه خالص تبديلي ڇڏي بغير واپس موٽائي سگهجي. '''غيرموٽائي سگهجندڙ عمل''' (''Irreversible process'') اهڙو عمل آهي، جنهن کي ساڳئي معنيٰ ۾ مڪمل طور واپس موٽائي نٿو سگهجي. غيرموٽائي سگهجڻ جا عام سبب رگڙ، محدود گرمي پد واري فرق سان حرارت جي منتقلي، غيرمحدود ڦهلاءُ، مادّي جو ڦهلاءُ ۽ غيرتوازني ڪيميائي ردعمل آهن.<ref name="NASAEntropy"/><ref name="OpenStaxStatements"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | خاصيت ! style="background:#dceaf7;" | موٽائي سگهجندڙ عمل ! style="background:#dceaf7;" | غيرموٽائي سگهجندڙ عمل |- | نظرياتي حيثيت | مثالي حد | حقيقي عملن ۾ عام |- | اينٽروپيءَ جي پيداوار | صفر | مثبت |- | رگڙ ۽ غيرتوازني اثر | مثالي طور غيرموجود | موجود ٿي سگهن ٿا |- | نظام ۽ ماحول جي گڏيل اينٽروپي | مستقل | وڌندڙ |} == حرارتي انجڻون ۽ ٻيو قانون == [[File:Carnot engine scheme.svg|thumb|ڪارنو انجڻ جو خاڪو، جنهن ۾ گرم ذخيري مان حرارت داخل ٿئي ٿي، ڪم حاصل ٿئي ٿو ۽ ڪجهه حرارت ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ٿئي ٿي.]] '''حرارتي انجڻ''' (''Heat engine'') اهڙو اوزار آهي، جيڪو گرم ذريعي مان حرارت حاصل ڪري ان جو ڪجهه حصو ميڪانياتي ڪم ۾ تبديل ڪري ٿو. هڪ چڪري انجڻ لاءِ توانائيءَ جو توازن: :<math>W_{\mathrm{net}}=Q_{\mathrm H}-Q_{\mathrm C}</math> آهي، جتي <math>Q_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري مان حاصل ڪيل حرارت ۽ <math>Q_{\mathrm C}</math> ٿڌي ذخيري ڏانهن خارج ڪيل حرارت جون مثبت مقدارون آهن. حرارتي ڪارڪردگي: :<math>\eta=\frac{W_{\mathrm{net}}}{Q_{\mathrm H}}</math> يا: :<math>\eta=1-\frac{Q_{\mathrm C}}{Q_{\mathrm H}}</math> جي صورت ۾ بيان ڪئي ويندي آهي. ٻئي قانون موجب هڪ ئي حرارتي ذخيري مان حرارت حاصل ڪندڙ چڪري انجڻ سموري حرارت کي مڪمل طور خالص ڪم ۾ تبديل نٿي ڪري سگهي.<ref name="OpenStaxStatements"/> === ڪارنو جو اصول === ڪارنو جي اصول موجب ٻن مقرر حرارتي ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ ڪنهن به حقيقي حرارتي انجڻ جي ڪارڪردگي ساڳين ذخيرن جي وچ ۾ ڪم ڪندڙ مثالي موٽائي سگهجندڙ انجڻ جي ڪارڪردگيءَ کان وڌيڪ نٿي ٿي سگهي. مثالي ڪارنو انجڻ جي ڪارڪردگي: :<math>\eta_{\mathrm{Carnot}}=1-\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}}</math> آهي، جتي <math>T_{\mathrm H}</math> گرم ذخيري ۽ <math>T_{\mathrm C}</math> ٿڌي ذخيري جا مطلق گرمي پد آهن. ٻئي گرمي پد ڪيلون ۾ ورتا ويندا آهن ۽ <math>T_{\mathrm H}>T_{\mathrm C}>0</math> هوندو آهي.<ref name="OpenStaxSummary"/><ref name="Carnot1824"/> === ڪارنو چڪر === [[File:T-s diagram Carnot cycle.svg|thumb|مثالي ڪارنو چڪر جو گرمي پد–اينٽروپي خاڪو.]] '''ڪارنو چڪر''' (''Carnot cycle'') ٻن موٽائي سگهجندڙ مستقل گرمي پد وارن عملن ۽ ٻن موٽائي سگهجندڙ ادياباتي عملن تي مشتمل هوندو آهي. ان جا چار مرحلا هي آهن: # گرم ذخيري سان رابطي ۾ مستقل گرمي پد تي ڦهلاءُ ۽ حرارت حاصل ڪرڻ. # ادياباتي ڦهلاءُ، جنهن دوران گرمي پد گهٽجي ٿو. # ٿڌي ذخيري سان رابطي ۾ مستقل گرمي پد تي دٻاءُ ۽ حرارت خارج ڪرڻ. # ادياباتي دٻاءُ، جنهن دوران نظام شروعاتي گرمي پد ڏانهن موٽي ٿو. ڪارنو چڪر هڪ مثالي نظرياتي نمونو آهي، جنهن جي مدد سان حقيقي انجڻن جي ڪارڪردگيءَ جون حدون سمجهيون وينديون آهن. == ريفريجريٽر ۽ هيٽ پمپ == [[ريفريجريٽر]] ۽ [[هيٽ پمپ]] اهڙا اوزار آهن، جيڪي ٻاهرين ڪم جي مدد سان گهٽ گرمي پد واري هنڌ مان وڌيڪ گرمي پد واري هنڌ ڏانهن حرارت منتقل ڪن ٿا. ريفريجريٽر لاءِ ڪارڪردگيءَ جو ضريب: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm R}=\frac{Q_{\mathrm C}}{W_{\mathrm{in}}}</math> ۽ هيٽ پمپ لاءِ: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm{HP}}=\frac{Q_{\mathrm H}}{W_{\mathrm{in}}}</math> آهي. مثالي موٽائي سگهجندڙ ڪارنو ريفريجريٽر لاءِ: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm{R,Carnot}}=\frac{T_{\mathrm C}}{T_{\mathrm H}-T_{\mathrm C}}</math> ۽ ڪارنو هيٽ پمپ لاءِ: :<math>\mathrm{COP}_{\mathrm{HP,Carnot}}=\frac{T_{\mathrm H}}{T_{\mathrm H}-T_{\mathrm C}}</math> آهي. انهن مساواتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻن ذخيرن جي گرمي پدن جو فرق وڌڻ سان، ساڳين شرطن تحت، مثالي ڪارڪردگيءَ جو ضريب گهٽجي ٿو. == شمارياتي تشريح == [[شمارياتي ميڪانيات]] ۾ اينٽروپيءَ کي نظام جي ممڪن خوردبيني حالتن سان ڳنڍيو ويندو آهي. بولٽزمان جو تعلق: :<math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> آهي، جتي <math>k_{\mathrm B}</math> بولٽزمان مستقل ۽ <math>\Omega</math> ڪنهن وڏي پيماني واري حالت سان مطابقت رکندڙ برابر امڪاني خوردبيني حالتن جو تعداد آهي. شمارياتي تشريح موجب وڏي تعداد ۾ ذرڙن وارا نظام عام طور اهڙين وڏين پيماني وارين حالتن ڏانهن وڌندا آهن، جن سان تمام گهڻيون خوردبيني حالتون مطابقت رکن ٿيون. اهو رويو ٻئي قانون جي وڏي پيماني واري تشريح مهيا ڪري ٿو، پر ننڍن نظامن ۾ عارضي شمارياتي ڦيرڦار ممڪن آهن. انهيءَ ڪري ٻئي قانون جي شمارياتي بنياد کي مطلق ميڪانياتي ممانعت سان مڪمل طور هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Reif1965"/><ref name="StanfordTime"/> == وقت جو رخ == ٻيو قانون '''وقت جي حرارتي رخ''' (''Thermodynamic arrow of time'') سان پڻ لاڳاپيل آهي. ڪيترن بنيادي ميڪانياتي قانونن ۾ وقت کي ابتو ڪرڻ سان مساواتن جي صورت برقرار رهي سگهي ٿي، پر وڏي پيماني وارا حرارتي عمل عام طور هڪ خاص رخ ۾ اڳتي وڌندا آهن. مثال طور، گرم چانهه جو ٿڌو ٿيڻ عام مشاهدو آهي، جڏهن ته ٿڌي چانهه جو ماحول مان حرارت حاصل ڪري پاڻمرادو وڌيڪ گرم ٿيڻ عام حالتن ۾ مشاهدي ۾ نٿو اچي. وقت جي حرارتي رخ جي مڪمل تشريح ۾ شمارياتي ميڪانيات ۽ نظام جي شروعاتي حالتن جو ڪردار اهم آهي.<ref name="StanfordTime"/> == ٻئي قانون جا عملي مثال == === گرم ۽ ٿڌن جسمن جي وچ ۾ حرارت جي منتقلي === فرض ڪيو ته ٻن وڏن حرارتي ذخيرن جا گرمي پد ترتيبوار <math>T_{\mathrm H}</math> ۽ <math>T_{\mathrm C}</math> آهن، جتي <math>T_{\mathrm H}>T_{\mathrm C}</math>. جيڪڏهن <math>Q</math> مقدار جي حرارت گرم ذخيري مان ٿڌي ذخيري ڏانهن منتقل ٿئي، ته: :<math>\Delta S_{\mathrm H}=-\frac{Q}{T_{\mathrm H}}</math> ۽: :<math>\Delta S_{\mathrm C}=\frac{Q}{T_{\mathrm C}}</math> تنهنڪري گڏيل تبديلي: :<math>\Delta S_{\mathrm{total}}=Q\left(\frac{1}{T_{\mathrm C}}-\frac{1}{T_{\mathrm H}}\right)>0</math> آهي. هي نتيجو ظاهر ڪري ٿو ته مختلف گرمي پدن وارن ذخيرن جي وچ ۾ حرارت جي فطري منتقلي مجموعي اينٽروپي وڌائي ٿي.<ref name="NASAEntropy"/> === گيس جو آزاد ڦهلاءُ === جڏهن هڪ مثالي گيس خالي جاءِ ۾ آزاد نموني ڦهلجي ٿي، ته مثالي طور ٻاهرين دٻاءَ خلاف ڪم نٿي ڪري ۽ جيڪڏهن نظام حرارتي طور الڳ ٿيل هجي ته حرارت جي منتقلي پڻ نٿي ٿئي. مثالي گيس جي شروعاتي ۽ آخري توازني حالتن لاءِ: :<math>\Delta S=nR\ln\left(\frac{V_2}{V_1}\right)</math> آهي، جڏهن گرمي پد مستقل رهي. جيڪڏهن <math>V_2>V_1</math> هجي، ته اينٽروپي وڌندي آهي. هي عمل غيرموٽائي سگهجندڙ آهي، جيتوڻيڪ مثالي گيس جي اندروني توانائيءَ ۾ تبديلي صفر ٿي سگهي ٿي. === رگڙ ۽ توانائيءَ جي تبديلي === ميڪانياتي رگڙ منظم ميڪانياتي توانائيءَ کي اندروني توانائيءَ ۾ تبديل ڪري سگهي ٿي. پهريون قانون توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو، جڏهن ته ٻيو قانون اهڙن عملن جي غيرموٽائي سگهجڻ ۽ اينٽروپيءَ جي پيداوار جي وضاحت ڪري ٿو. == ٻئي قسم جي دائمي حرڪت واري مشين == '''ٻئي قسم جي دائمي حرڪت واري مشين''' (''Perpetual motion machine of the second kind'') اهڙي فرضي مشين آهي، جيڪا هڪ ئي حرارتي ذخيري مان حرارت حاصل ڪري، ڪنهن ٻئي اثر کان سواءِ، ان کي مڪمل طور چڪري خالص ڪم ۾ تبديل ڪري. اهڙي مشين حرارتي حرڪيات جي ٻئي قانون جي ڀڃڪڙي ڪندي، تنهنڪري ان کي فطري طور ناممڪن سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OpenStaxStatements"/> == پهرين ۽ ٻئي قانون ۾ فرق == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | پهريون قانون ! style="background:#dceaf7;" | ٻيو قانون |- | توانائيءَ جي بقا بيان ڪري ٿو. | حرارتي عملن جي رخ ۽ حدن کي بيان ڪري ٿو. |- | حرارت، ڪم ۽ اندروني توانائيءَ جي وچ ۾ حسابي تعلق قائم ڪري ٿو. | اينٽروپيءَ جي پيداوار ۽ غيرموٽائي سگهجڻ بابت پابنديون قائم ڪري ٿو. |- | بند نظام لاءِ <math>\Delta U=Q-W</math>. | الڳ ٿيل نظام لاءِ <math>\Delta S\geq0</math>. |- | اڪيلي سر عمل جي فطري رخ جو فيصلو نٿو ڪري. | ممڪن ۽ ناممڪن حرارتي عملن ۾ فرق واضح ڪري ٿو. |- | توانائيءَ جي مقدار جي حساب سان لاڳاپيل آهي. | توانائيءَ جي تبديلين جي حدن ۽ ڪارڪردگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. |} == عملي استعمال == ٻئي قانون جا اصول سائنس ۽ انجنيئرنگ جي ڪيترن شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا: * '''بجلي گهر:''' ٻاڦ وارين ۽ گيس ٽربائنن جي ڪارڪردگيءَ جو تجزيو. * '''ريفريجريشن:''' ريفريجريٽرن ۽ ايئرڪنڊيشننگ نظامن جي ڪارڪردگيءَ جون حدون. * '''ڪيميائي انجنيئرنگ:''' ڪيميائي توازن، ردعملن ۽ جداڪاريءَ وارن عملن جو مطالعو. * '''توانائيءَ جي بچت:''' توانائيءَ جي تبديلين دوران ٿيندڙ غيرموٽائي سگهجندڙ نقصانن جو تجزيو. * '''موسميات:''' فضا ۾ حرارت، مادّي ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ جو مطالعو. * '''حياتياتي نظام:''' ميٽابولزم ۽ توانائيءَ جي منتقليءَ وارن عملن جو حرارتي تجزيو. * '''مواد جي سائنس:''' مرحلن جي تبديلين ۽ توازني حالتن جو مطالعو. == اهم مساواتون == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#dceaf7;" | تصور ! style="background:#dceaf7;" | مساوات ! style="background:#dceaf7;" | لاڳو ٿيڻ جي شرط |- | الڳ ٿيل نظام جي اينٽروپي | <math>\Delta S\geq0</math> | الڳ ٿيل نظام |- | موٽائي سگهجندڙ حرارتي منتقلي | <math>dS=\delta Q_{\mathrm{rev}}/T</math> | موٽائي سگهجندڙ عمل |- | ڪلازيئس اڻبرابري | <math>\oint\delta Q/T_{\mathrm b}\leq0</math> | چڪري حرارتي عمل |- | اينٽروپيءَ جي پيداوار | <math>S_{\mathrm{gen}}\geq0</math> | حقيقي حرارتي عمل |- | حرارتي انجڻ جي ڪارڪردگي | <math>\eta=W_{\mathrm{net}}/Q_{\mathrm H}</math> | چڪري حرارتي انجڻ |- | ڪارنو انجڻ | <math>\eta=1-T_{\mathrm C}/T_{\mathrm H}</math> | مثالي موٽائي سگهجندڙ انجڻ |- | ريفريجريٽر جو ضريب | <math>\mathrm{COP}_{\mathrm R}=Q_{\mathrm C}/W_{\mathrm{in}}</math> | ريفريجريشن چڪر |- | بولٽزمان جو تعلق | <math>S=k_{\mathrm B}\ln\Omega</math> | برابر امڪاني خوردبيني حالتون |} == پڻ ڏسو == * [[حرارتي حرڪيات]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٻڙي قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو پھريون قانون]] * [[حرارتي حرڪيات جو ٽيون قانون]] * [[اينٽروپي]] * [[حرارتي انجڻ]] * [[ڪارنو چڪر]] * [[شمارياتي ميڪانيات]] * [[حرارتي توازن]] * [[حرارت]] * [[اندروني توانائي]] * [[توانائيءَ جي بقا جو قانون]] * [[روڊولف ڪلازيئس]] * [[سعدي ڪارنو]] * [[وليم ٿامسن، لارڊ ڪيلون]] * [[لودوگ بولٽزمان]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == هيٺيان ڪتاب موضوع جي تاريخي، نظرياتي ۽ انجنيئرنگ مطالعي لاءِ آهن. انهن کي دعوائن جي انفرادي تصديق کان سواءِ سڌي حوالن جي متبادل طور استعمال نه ڪيو وڃي. * Clausius, Rudolf. ''The Mechanical Theory of Heat''. 1867. * Thomson, William. ''Mathematical and Physical Papers''. Cambridge University Press. * Maxwell, James Clerk. ''Theory of Heat''. 1871. * Gibbs, Josiah Willard. ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs''. 1906. * Boltzmann, Ludwig. ''Lectures on Gas Theory''. * Planck, Max. ''Treatise on Thermodynamics''. * Lewis, Gilbert N. ۽ Randall, Merle. ''Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances''. * Fermi, Enrico. ''Thermodynamics''. 1936. * Bridgman, Percy W. ''The Nature of Thermodynamics''. * Tolman, Richard C. ''The Principles of Statistical Mechanics''. * Zemansky, Mark W. ۽ Dittman, Richard H. ''Heat and Thermodynamics''. * Callen, Herbert B. ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics''. 1985. * Reif, Frederick. ''Fundamentals of Statistical and Thermal Physics''. 1965. * Kittel, Charles ۽ Kroemer, Herbert. ''Thermal Physics''. * Landau, Lev D. ۽ Lifshitz, Evgeny M. ''Statistical Physics, Part 1''. * Sommerfeld, Arnold. ''Thermodynamics and Statistical Mechanics''. * Schroeder, Daniel V. ''An Introduction to Thermal Physics''. 2000. * Çengel, Yunus A. ۽ Boles, Michael A. ''Thermodynamics: An Engineering Approach''. * Moran, Michael J. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Engineering Thermodynamics''. * Atkins, Peter ۽ ٻين. ''Atkins' Physical Chemistry''. * Bejan, Adrian. ''Advanced Engineering Thermodynamics''. * de Groot, S. R. ۽ Mazur, P. ''Non-Equilibrium Thermodynamics''. * Kondepudi, Dilip ۽ Prigogine, Ilya. ''Modern Thermodynamics''. * Prigogine, Ilya ۽ Stengers, Isabelle. ''Order Out of Chaos''. * Smith, J. M. ۽ ٻين. ''Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics''. * Sonntag, Richard E. ۽ ٻين. ''Fundamentals of Thermodynamics''. * McQuarrie, Donald A. ۽ Simon, John D. ''Physical Chemistry: A Molecular Approach''. * Cardwell, Donald S. L. ''From Watt to Clausius''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-4-statements-of-the-second-law-of-thermodynamics اوپن اسٽيڪس: ٻئي قانون جا بيان] * [https://openstax.org/books/university-physics-volume-2/pages/4-summary اوپن اسٽيڪس: حرارتي حرڪيات جو خلاصو] * [https://www1.grc.nasa.gov/beginners-guide-to-aeronautics/second-law-entropy/ ناسا: ٻيو قانون ۽ اينٽروپي] * [https://plato.stanford.edu/entries/time-thermo/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا: وقت جي حرارتي رخ بابت مضمون] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7516509/ حرارتي حرڪيات جي تاريخ بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carnot_engine_scheme.svg ڪامنز: ڪارنو انجڻ جو خاڪو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carnot_cycle_TS_diagram.svg ڪامنز: ڪارنو چڪر جو خاڪو] [[زمرو:حرارتي حرڪيات جا قانون]] [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:اينٽروپي]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] 378un4iis4nqkhqwgq14ebwhweqw0sp 0 105187 427170 2026-11-02T16:36:14Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9072224|ڈیوڈ لونگ اسٹون]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 427170 wikitext text/x-wiki '''ڊيوڊ لونگ اسٽون''' (David Livingstone؛ 19 مارچ [[1813ع|1813]] - 1 مئي [[1873ع|1873]]) هڪ [[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽش]] طبي مشنري ۽ [[وچ آفريڪا]] جو ڳولا ڪندڙ هو. هو پهريون يورپي هو جنهن [[وڪٽوريا آبشار]] ڏٺو ۽ اهو ئي هو جنهن آبشار کي ان جو نالو ڏنو. هو 19 مارچ 1813ع تي [[اسڪاٽلينڊ]] جي [[جنوبی لنارکشائر|ڏکڻ لينارڪشائر]] جي ڳوٺ [[بلانٹائر|بلنٽائر]] ۾ پيدا ٿيو. هن [[جامعہ گلاسکو|گلاسگو يونيورسٽي]] ۾ [[يوناني ٻولي]]، [[طب]] ۽ [[الاھيات|الهيات]] جي تعليم حاصل ڪئي. پوء هن [[آفريڪا]] ۾ ڳولا جي مهم شروع ڪئي ۽ سال [[1852ع|1852]] کان [[1856ع]] تائين آفريڪا جي اندروني علائقن ۾ دريافتون ڪيون. هو پهريون يورپي هو جنهن [[وڪٽوريا آبشار|موسي-او-تونيا]] (گجگوڙ وارو دونھين) آبشار ڏٺو جنهن کي هن راڻي وڪٽوريا جي نالي تي "[[وڪٽوريا آبشار]]" جو نالو ڏنو. هو پهرين مئي [[1873ع]] تي 60 سالن جي ڄمار ۾ [[زيمبيا|زامبيا]] ۾ فوت ٿيو. هو 19هين صدي جي آخر ۾ [[گڏيل بادشاھت|برطانيه جي]] مشهور قومي شخصيتن مان هڪ هو. هن [[وچ آفريڪا]] ۾ [[نيل درياھہ|نيل درياهه]] جي سرچشمي کي ڳولڻ لاءِ مهم ۾ حصو ورتو. انهن مهمن جي نتيجي ۾، آفريڪا ۾ [[عيسائيت]] جي تبليغ سان گڏ، اتي نوآبادياتي دور شروع ٿيو ۽ آفريڪا غلامي جي ڊگهي دور ۾ ڦاسي پيو. آفريڪا کان سواء، دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ شهرن ۽ قصبن جا نالا هن جي نالي تي رکيا ويا آهن، جن ۾ [[زيمبيا|زامبيا]] ۽ [[ملاوي]] جا ٻه شهر شامل آهن جن کي هن جي نالي تي لِوِنگ اسٽون سڏيو ويندو آهي. qsr7kbh3jtng1bouvqdqsqt5kvoeg2p 427171 427170 2026-11-02T16:36:50Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برطانوي شخصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427171 wikitext text/x-wiki '''ڊيوڊ لونگ اسٽون''' (David Livingstone؛ 19 مارچ [[1813ع|1813]] - 1 مئي [[1873ع|1873]]) هڪ [[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽش]] طبي مشنري ۽ [[وچ آفريڪا]] جو ڳولا ڪندڙ هو. هو پهريون يورپي هو جنهن [[وڪٽوريا آبشار]] ڏٺو ۽ اهو ئي هو جنهن آبشار کي ان جو نالو ڏنو. هو 19 مارچ 1813ع تي [[اسڪاٽلينڊ]] جي [[جنوبی لنارکشائر|ڏکڻ لينارڪشائر]] جي ڳوٺ [[بلانٹائر|بلنٽائر]] ۾ پيدا ٿيو. هن [[جامعہ گلاسکو|گلاسگو يونيورسٽي]] ۾ [[يوناني ٻولي]]، [[طب]] ۽ [[الاھيات|الهيات]] جي تعليم حاصل ڪئي. پوء هن [[آفريڪا]] ۾ ڳولا جي مهم شروع ڪئي ۽ سال [[1852ع|1852]] کان [[1856ع]] تائين آفريڪا جي اندروني علائقن ۾ دريافتون ڪيون. هو پهريون يورپي هو جنهن [[وڪٽوريا آبشار|موسي-او-تونيا]] (گجگوڙ وارو دونھين) آبشار ڏٺو جنهن کي هن راڻي وڪٽوريا جي نالي تي "[[وڪٽوريا آبشار]]" جو نالو ڏنو. هو پهرين مئي [[1873ع]] تي 60 سالن جي ڄمار ۾ [[زيمبيا|زامبيا]] ۾ فوت ٿيو. هو 19هين صدي جي آخر ۾ [[گڏيل بادشاھت|برطانيه جي]] مشهور قومي شخصيتن مان هڪ هو. هن [[وچ آفريڪا]] ۾ [[نيل درياھہ|نيل درياهه]] جي سرچشمي کي ڳولڻ لاءِ مهم ۾ حصو ورتو. انهن مهمن جي نتيجي ۾، آفريڪا ۾ [[عيسائيت]] جي تبليغ سان گڏ، اتي نوآبادياتي دور شروع ٿيو ۽ آفريڪا غلامي جي ڊگهي دور ۾ ڦاسي پيو. آفريڪا کان سواء، دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ شهرن ۽ قصبن جا نالا هن جي نالي تي رکيا ويا آهن، جن ۾ [[زيمبيا|زامبيا]] ۽ [[ملاوي]] جا ٻه شهر شامل آهن جن کي هن جي نالي تي لِوِنگ اسٽون سڏيو ويندو آهي. [[زمرو:برطانوي شخصيتون]] rwvhh411a5myv1u3vle7m2bive626f7 427172 427171 2026-11-02T16:37:23Z Ibne maryam 17680 added [[Category:1873ع جون فوتگيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427172 wikitext text/x-wiki '''ڊيوڊ لونگ اسٽون''' (David Livingstone؛ 19 مارچ [[1813ع|1813]] - 1 مئي [[1873ع|1873]]) هڪ [[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽش]] طبي مشنري ۽ [[وچ آفريڪا]] جو ڳولا ڪندڙ هو. هو پهريون يورپي هو جنهن [[وڪٽوريا آبشار]] ڏٺو ۽ اهو ئي هو جنهن آبشار کي ان جو نالو ڏنو. هو 19 مارچ 1813ع تي [[اسڪاٽلينڊ]] جي [[جنوبی لنارکشائر|ڏکڻ لينارڪشائر]] جي ڳوٺ [[بلانٹائر|بلنٽائر]] ۾ پيدا ٿيو. هن [[جامعہ گلاسکو|گلاسگو يونيورسٽي]] ۾ [[يوناني ٻولي]]، [[طب]] ۽ [[الاھيات|الهيات]] جي تعليم حاصل ڪئي. پوء هن [[آفريڪا]] ۾ ڳولا جي مهم شروع ڪئي ۽ سال [[1852ع|1852]] کان [[1856ع]] تائين آفريڪا جي اندروني علائقن ۾ دريافتون ڪيون. هو پهريون يورپي هو جنهن [[وڪٽوريا آبشار|موسي-او-تونيا]] (گجگوڙ وارو دونھين) آبشار ڏٺو جنهن کي هن راڻي وڪٽوريا جي نالي تي "[[وڪٽوريا آبشار]]" جو نالو ڏنو. هو پهرين مئي [[1873ع]] تي 60 سالن جي ڄمار ۾ [[زيمبيا|زامبيا]] ۾ فوت ٿيو. هو 19هين صدي جي آخر ۾ [[گڏيل بادشاھت|برطانيه جي]] مشهور قومي شخصيتن مان هڪ هو. هن [[وچ آفريڪا]] ۾ [[نيل درياھہ|نيل درياهه]] جي سرچشمي کي ڳولڻ لاءِ مهم ۾ حصو ورتو. انهن مهمن جي نتيجي ۾، آفريڪا ۾ [[عيسائيت]] جي تبليغ سان گڏ، اتي نوآبادياتي دور شروع ٿيو ۽ آفريڪا غلامي جي ڊگهي دور ۾ ڦاسي پيو. آفريڪا کان سواء، دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ شهرن ۽ قصبن جا نالا هن جي نالي تي رکيا ويا آهن، جن ۾ [[زيمبيا|زامبيا]] ۽ [[ملاوي]] جا ٻه شهر شامل آهن جن کي هن جي نالي تي لِوِنگ اسٽون سڏيو ويندو آهي. [[زمرو:برطانوي شخصيتون]] [[زمرو:1873ع جون فوتگيون]] smnwkpiybbgja80g675zkvlb8ofuqcm 427173 427172 2026-11-02T16:37:45Z Ibne maryam 17680 added [[Category:1813ع جون پيدائشون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427173 wikitext text/x-wiki '''ڊيوڊ لونگ اسٽون''' (David Livingstone؛ 19 مارچ [[1813ع|1813]] - 1 مئي [[1873ع|1873]]) هڪ [[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽش]] طبي مشنري ۽ [[وچ آفريڪا]] جو ڳولا ڪندڙ هو. هو پهريون يورپي هو جنهن [[وڪٽوريا آبشار]] ڏٺو ۽ اهو ئي هو جنهن آبشار کي ان جو نالو ڏنو. هو 19 مارچ 1813ع تي [[اسڪاٽلينڊ]] جي [[جنوبی لنارکشائر|ڏکڻ لينارڪشائر]] جي ڳوٺ [[بلانٹائر|بلنٽائر]] ۾ پيدا ٿيو. هن [[جامعہ گلاسکو|گلاسگو يونيورسٽي]] ۾ [[يوناني ٻولي]]، [[طب]] ۽ [[الاھيات|الهيات]] جي تعليم حاصل ڪئي. پوء هن [[آفريڪا]] ۾ ڳولا جي مهم شروع ڪئي ۽ سال [[1852ع|1852]] کان [[1856ع]] تائين آفريڪا جي اندروني علائقن ۾ دريافتون ڪيون. هو پهريون يورپي هو جنهن [[وڪٽوريا آبشار|موسي-او-تونيا]] (گجگوڙ وارو دونھين) آبشار ڏٺو جنهن کي هن راڻي وڪٽوريا جي نالي تي "[[وڪٽوريا آبشار]]" جو نالو ڏنو. هو پهرين مئي [[1873ع]] تي 60 سالن جي ڄمار ۾ [[زيمبيا|زامبيا]] ۾ فوت ٿيو. هو 19هين صدي جي آخر ۾ [[گڏيل بادشاھت|برطانيه جي]] مشهور قومي شخصيتن مان هڪ هو. هن [[وچ آفريڪا]] ۾ [[نيل درياھہ|نيل درياهه]] جي سرچشمي کي ڳولڻ لاءِ مهم ۾ حصو ورتو. انهن مهمن جي نتيجي ۾، آفريڪا ۾ [[عيسائيت]] جي تبليغ سان گڏ، اتي نوآبادياتي دور شروع ٿيو ۽ آفريڪا غلامي جي ڊگهي دور ۾ ڦاسي پيو. آفريڪا کان سواء، دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ شهرن ۽ قصبن جا نالا هن جي نالي تي رکيا ويا آهن، جن ۾ [[زيمبيا|زامبيا]] ۽ [[ملاوي]] جا ٻه شهر شامل آهن جن کي هن جي نالي تي لِوِنگ اسٽون سڏيو ويندو آهي. [[زمرو:برطانوي شخصيتون]] [[زمرو:1873ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1813ع جون پيدائشون]] 043zdyizgoaejraoapvzrm0nneidg6c 427174 427173 2026-11-02T16:38:42Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڳولا جا سفر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 427174 wikitext text/x-wiki '''ڊيوڊ لونگ اسٽون''' (David Livingstone؛ 19 مارچ [[1813ع|1813]] - 1 مئي [[1873ع|1873]]) هڪ [[اسڪاٽلينڊ|اسڪاٽش]] طبي مشنري ۽ [[وچ آفريڪا]] جو ڳولا ڪندڙ هو. هو پهريون يورپي هو جنهن [[وڪٽوريا آبشار]] ڏٺو ۽ اهو ئي هو جنهن آبشار کي ان جو نالو ڏنو. هو 19 مارچ 1813ع تي [[اسڪاٽلينڊ]] جي [[جنوبی لنارکشائر|ڏکڻ لينارڪشائر]] جي ڳوٺ [[بلانٹائر|بلنٽائر]] ۾ پيدا ٿيو. هن [[جامعہ گلاسکو|گلاسگو يونيورسٽي]] ۾ [[يوناني ٻولي]]، [[طب]] ۽ [[الاھيات|الهيات]] جي تعليم حاصل ڪئي. پوء هن [[آفريڪا]] ۾ ڳولا جي مهم شروع ڪئي ۽ سال [[1852ع|1852]] کان [[1856ع]] تائين آفريڪا جي اندروني علائقن ۾ دريافتون ڪيون. هو پهريون يورپي هو جنهن [[وڪٽوريا آبشار|موسي-او-تونيا]] (گجگوڙ وارو دونھين) آبشار ڏٺو جنهن کي هن راڻي وڪٽوريا جي نالي تي "[[وڪٽوريا آبشار]]" جو نالو ڏنو. هو پهرين مئي [[1873ع]] تي 60 سالن جي ڄمار ۾ [[زيمبيا|زامبيا]] ۾ فوت ٿيو. هو 19هين صدي جي آخر ۾ [[گڏيل بادشاھت|برطانيه جي]] مشهور قومي شخصيتن مان هڪ هو. هن [[وچ آفريڪا]] ۾ [[نيل درياھہ|نيل درياهه]] جي سرچشمي کي ڳولڻ لاءِ مهم ۾ حصو ورتو. انهن مهمن جي نتيجي ۾، آفريڪا ۾ [[عيسائيت]] جي تبليغ سان گڏ، اتي نوآبادياتي دور شروع ٿيو ۽ آفريڪا غلامي جي ڊگهي دور ۾ ڦاسي پيو. آفريڪا کان سواء، دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ شهرن ۽ قصبن جا نالا هن جي نالي تي رکيا ويا آهن، جن ۾ [[زيمبيا|زامبيا]] ۽ [[ملاوي]] جا ٻه شهر شامل آهن جن کي هن جي نالي تي لِوِنگ اسٽون سڏيو ويندو آهي. [[زمرو:برطانوي شخصيتون]] [[زمرو:1873ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1813ع جون پيدائشون]] [[زمرو:ڳولا جا سفر]] k105p9q7eazs1dze7g2dsav8ygfpx2t 0 105188 427177 2026-11-02T17:54:43Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali [[نازبو (جڙي)]] کي [[نازبو]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 427177 wikitext text/x-wiki #چوريو [[نازبو]] av72care6391w3f19rijulj7o1rh6n7 0 105189 427179 2026-11-02T18:00:51Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سائڪو ٿراپي]] کي [[نفسياتي علاج (سائڪوٿراپي)]] ڏانھن چوريو 427179 wikitext text/x-wiki #چوريو [[نفسياتي علاج (سائڪوٿراپي)]] tocx9gu56njviq8mkprm7yb4ovf74ja 0 105190 427191 2026-11-02T19:06:05Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[علم رياضيات]] کي [[علم رياضي]] ڏانھن چوريو 427191 wikitext text/x-wiki #چوريو [[علم رياضي]] o7rby9jy4xffbqsvxb2x7t9nq9zvaxf 1 105191 427193 2026-11-02T19:06:05Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[بحث:علم رياضيات]] کي [[بحث:علم رياضي]] ڏانھن چوريو 427193 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بحث:علم رياضي]] i3fdcfe0cn0zuq1wkx2hswxz0ldyutu 0 105192 427200 2026-11-02T19:19:24Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڦڦڙن جي رڪاوٽ جو پراڻو مرض]] کي [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 427200 wikitext text/x-wiki #چوريو [[دائمي رڪاوٽ واري ڦڦڙن جي بيماري]] 2x7tig2ptj9ze3v4ddmokg8oql0w9b7 0 105193 427225 2026-11-02T21:32:15Z JogiAsad 4693 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1383262976|Amenohiboko]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 427225 wikitext text/x-wiki [[File:Izushi_Jinja_03.JPG|thumb|250x250 عڪسلون| اِزوشي مزار ، هيوگو پريفيڪچر]] {{Nihongo|'''Amenohiboko'''|天日槍; アメノヒボコ}} [[Silla|سيلا]] جو هڪ افسانوي شهزادو هو جيڪو [[Emperor Suinin|شهنشاهه سوينين]] جي دور ۾، ٽين يا چوٿين صدي جي آس پاس [[جاپان]] ۾ لڏي اچي آباد ٿيو. آمينوهيبوڪو [[Tajima Province|تاجيما صوبي]] ۾ رهندو هو؛ [[Tajima clan|تاجيما قبيلو]] (多遅摩氏) ۽ [[Miyake clan|مياڪي قبيلي]] سندس اولاد هجڻ جي دعويٰ ڪئي آهي. هو تاجيما صوبي جو اباڻو ديوتا آهي ۽ [[Hyōgo Prefecture|هيوگو صوبي]] ۾ [[Toyooka, Hyōgo|ٽويوڪا]] ۾ [[Shinto Shrine|شنتو مزار]] ( ''[[Izushi jinja|ايزوشي جنجا]]'' ) ۾ رکيل آهي. <ref>TOYOOKA City Hyogo Prefecture [Travel Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612021414/http://www.city.toyooka.hyogo.jp/english/travel/each/sight/02cultural.html|date=2011-06-12}} ""Amenohiboko", the ancestral god of the Tajima area is enshrined and eight kinds of treasure are present as Tajima's best shrine. Its name appears listed in the oldest literature of Japan, the Kojiki- and Nihon-shoki ("The Description of Folk History" and "The Chronicle of Japan," written in the Nara era), and is said to have been an important shrine of the San-in area since ancient days."</ref> آمينوهيبوڪو پاران سيلا کان آندو ويو ست يا اٺ خزانا هيوگو صوبي ۾ [[Izushi Shrine|ازوشي مزار]] ۾ رکيل آهن. سندس اولاد، [[Tajimahitaka|تاجيماهتاڪا]] (多遅摩比多訶) جي ڌيءَ، [[Kazuraki no Takanukahime|ڪازوراڪي نو تاڪانوڪاهيم]] (葛城高顙媛) امپريس جينگو جي ماءُ بڻي. تاجيماهتاڪا جو ڀاءُ، تاجماموري (多遅麻毛理)، مٺائي جو ديوتا ٿيو. == تاريخ == ''ڪوجيڪي'' جي پٽاندڙ، هڪ عورت سيلا ۾ "انوگوما (阿具奴摩/阿具沼)" نالي هڪ ڌٻڻ جي ويجهو ليٽي پئي هئي، جڏهن سج جي روشني سندس تيتي کي ڇُهي ۽ هن موقعي تي هڪ ڳاڙهي بال کي جنم ڏنو. اتان لنگهندڙ ھڪ ھمراھ اهو واقعو ڏٺو ۽ هن کي بال ڏيڻ جي گذارش ڪئي، ۽ نيٺ هن ان تي قبضو ڪري ورتو. هڪ ڏينهن، اهو ماڻهو پنهنجي ڳئون سان گڏ ڪجهه سامان پهچائڻ لاءِ وڃي رهيو هو، جڏهن آمينوهيبوڪو (ان وقت هڪ سيلا شهزادو) هن کي ڏٺو ۽ ڀل سان سوچيو ته هو ڳئون کي کائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. قيد ٿيڻ کان پوءِ، ان ماڻهوءَ آجو ٿيڻ جي درخواست ڪئي، ۽ معاوضي طور ڳاڙهي بال آڇيو. آڇ قبول ڪرڻ کان پوءِ، آمينوهيبڪو ڳاڙهي بال کي گهر کڻي آئي، جتي اها هڪ پوري ريت تي بالغ عورت ۾ تبديل ٿي وئي جيڪا ڏاڍي سهڻي هئي. شهزادي عورت سان پرڻو ڪرڻ جو نرڻئي ورتو، ۽ ٻئي نسبتاً خوشيءَ سان زندگي گذاريندا رهيا - جيستائين آمينوهيبوڪو پنهنجي نئين زال تي هڪ معمولي سبب تي حملو نه ڪيو. عورت پريشان ٿي وئي ۽ چيو ته هوءَ پنهنجي "ديس" ڏانهن واپس وڃڻ واري آهي؛ پوءِ هوءَ هڪ ننڍڙي ٻيڙي تي چڙهي نانيوا (جاپان) ڏانهن هلي وئي. پنهنجي غلطي کي محسوس ڪندي ۽ معافي وٺڻ کان پوءِ، آمينوهيبوڪو پاڻ نانيوا لاءِ جهاز هلائي، پر سرپرست ''ڪامي'' کيس ملڪ ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيو؛ کيس تاجيما ۾ رهڻو پيو، جتي هو رهيو. ان کان پوء هن کي هڪ ٻي زال ملي جنهن جو نالو "مائيمتسيو (前津見)" ھو. اصلي زال جيڪا نانيوا ۾ آئي هئي، اتان جي لوڪن لاءِ ديوتا بڻجي وئي، ۽ کيس "اڪاروهيم (阿加流比売)" سڏيو ويندو هو. ''نيهون شوڪي'' جي پٽاندڙ، " اومي پرڳڻي جي ڪاگامي ڳوٺ ۾، سوئي مٽياري (سوئيڪي) جو هڪ ڪاريگر هو، جيڪو جاپان ۾ آيل سيلا جي شهزادي، آمينوهيبڪو جي سيوا ڪندو هو." <ref>{{حوالو ويب|archivedate=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته، نئين دور ۾، اوائلي سوئيڪي ريوچو، شيگا صوبي ۾ پراڻي ڀٽن جي ڪاگامياما جي کنڊرن ۾ نه مليا، جيڪو هن وضاحت سان ويجهي سان ڳنڍيل آهي؛ ساڳئي ريت، سوئيڪي تاجيما علائقي ۾ نه مليا جتي چيو ويندو آهي ته آمينوهيبڪو رهندو هو. ڏند ڪٿا ۾، آمينوهيبوڪو کي ٽويوڪا جي ڪجهه ڀاڱن سان ڳانڍاپو ڏيکاريو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|archivedate=2011-06-12}}</ref> === تشريح === اسڪالرن اڪاروهيم جي ڄم جي ڪهاڻي کي ڳاڙهي بال سان ڀيٽيو آهي جيڪي علائقي ۾ ٻڌايل ساڳين ڪهاڻين سان لاڳاپيل آهن - سڀ کان وڌيڪ ملندڙ ڪهاڻيون گوگوريو جي ڊونگميونگ ، گيومگوان گيا جي سورو ۽ سيلا جي هيوڪگيوس بابت آهن جيڪي سڀئي هڪ آني مان پيدا ٿيا هئا. اسڪالر خاص ڪري ڊونگميونگ جي ڪهاڻي ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ڪهاڻي ۾، سندس ماءُ، ليڊي يوهوا (درياهه جي ديوتا هبائيڪ جي ڌيءَ)، سج جي روشني سندس شرمگاه تي ڇُهي وئي، جتي هوءَ هڪ آني سان ڳورھاري ٿي جيڪا بعد ۾ ڊونگميونگ ۾ ڦٽي نڪتي. تاريخدان دعويٰ ڪن ٿا ته ايشيائي ڏند ڪٿائن ۾ اهڙيون ڪهاڻيون سائبيريا کان وٺي اتر اوڀر سڀيتائن تائين عام آهن؛ ساڳئي ريت، اهي دعويٰ ڪن ٿا ته آمينوهيبڪو ۽ اڪاروهيم جي ڪهاڻي ڪوريائي ڏند ڪٿا کان تمام گهڻو متاثر هئي جن جو بنياد ساڳيو هو (يعني، ٻئي فرد سيلا مان نڪرندا هئا). هڪ ٻيو نظريو آمينوهيبوڪو ۽ يونورانگ ۽ سيونيئو جي لوڪ ڪهاڻي جي وچ ۾ هڪجهڙائي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ٻه ھمراھ جيڪي حادثاتي طور تي جاپان ويا ۽ بادشاهه ۽ راڻي بڻجي ويا. هي نظريو سيلا کان ماڻهن جي غير ارادي طور تي جاپان ڏانهن لڏپلاڻ جي ڪھاڻيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو، جنهن ۾ اهم ڪهاڻي تتو سج جي اهميت جو مشورو ڏين ٿا. <ref name="ekfc">{{Cite encyclopedia|location=서울|quote=2022-11-30|date=}}</ref> جيتوڻيڪ ييونو ۽ سيئو جي جاپان جي بادشاهه ۽ راڻي بڻجڻ جو امڪان بلڪل ناممڪن آهي، پر تمام اهم لاڏائو ماڻھن جي شاهي ڪٽنب بڻجڻ جا مثال نامعلوم نه هئا؛ ييونورانگ ۽ سيونيئو جي ڪهاڻي وانگر، آمينوهيبوڪو جي ڪهاڻي کي ساڳيو سمجهيو ويندو هو. == ورثو == آمينوهيبوڪو جي اولاد، شهنشاهه جينگو جي ماءُ بڻجي وئي، هڪ تڪراري راڻي جنهن مبينا طور تي پاڻ اعلان ڪيل "وچن ڪيل زمين" تي ڪاھ ڪئي ۽ فتح ڪيو - جنهن کي اڪثر ڪري [[ڪوريا|ڪوريائي اپٻيٽ جي]] نالي سان اڏاوت ڪيو ويندو آهي. لسانيات جو ماهر ۽ جاپاني ٻولي جو ماهر اليگزينڊر وووِن هيٺ ڏنل مشاهدو ڪري ٿو: آمينوهيبوڪو جي ڪورين نسل جي هجڻ جي ڪري، جينگو ۽ سندس پٽ ۽ جانشين، شهنشاهه اوجن شايد [[ڪوريائي ٻولي|ڪورين ٻولي]] جا مقامي ڳالهائيندڙ هئا. <ref>{{Cite book |last=Vovin |first=Alexander |title=Immigrants or Overlords? Korean Influences on Japan in the Archaic Period: a Linguistic Perspective |date=2012-06-14 |publisher=Institut für Kulturund Geitestesgeschichte Asiens |pages=29 |language=en}}</ref> <ref>{{Blockquote|text="According to the legend, future Emperor Ōjin was born in Kyūshū after Empress Jingū returned from her military expedition to Korea. It is highly doubtful that he was given a Korean name in order to honor the defeated enemies. This fact brings us to a reasonable suspicion that both Ōjin and Jingū were actually native speakers of Korean."|author=Alexander Vovin (2012)|title=Immigrants or Overlords? Korean Influences on Japan in the Archaic Period: a Linguistic Perspective}}</ref> == پڻ ڏسندا == * شهنشاهه جينگو * شهنشاهه اوجن * يونورانگ ۽ سيونيئو * سِلا جو اِلسيونگ == نوٽس == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالو}} [[زمرو:مضمون جن ۾ جاپاني ٻوليءَ جو متن شامل آهي]] tr73n6p70qy0ruemhseqo8rwl3mhy80 427230 427225 2026-11-02T21:35:21Z JogiAsad 4693 /* نوٽس */ 427230 wikitext text/x-wiki [[File:Izushi_Jinja_03.JPG|thumb|250x250 عڪسلون| اِزوشي مزار ، هيوگو پريفيڪچر]] {{Nihongo|'''Amenohiboko'''|天日槍; アメノヒボコ}} [[Silla|سيلا]] جو هڪ افسانوي شهزادو هو جيڪو [[Emperor Suinin|شهنشاهه سوينين]] جي دور ۾، ٽين يا چوٿين صدي جي آس پاس [[جاپان]] ۾ لڏي اچي آباد ٿيو. آمينوهيبوڪو [[Tajima Province|تاجيما صوبي]] ۾ رهندو هو؛ [[Tajima clan|تاجيما قبيلو]] (多遅摩氏) ۽ [[Miyake clan|مياڪي قبيلي]] سندس اولاد هجڻ جي دعويٰ ڪئي آهي. هو تاجيما صوبي جو اباڻو ديوتا آهي ۽ [[Hyōgo Prefecture|هيوگو صوبي]] ۾ [[Toyooka, Hyōgo|ٽويوڪا]] ۾ [[Shinto Shrine|شنتو مزار]] ( ''[[Izushi jinja|ايزوشي جنجا]]'' ) ۾ رکيل آهي. <ref>TOYOOKA City Hyogo Prefecture [Travel Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612021414/http://www.city.toyooka.hyogo.jp/english/travel/each/sight/02cultural.html|date=2011-06-12}} ""Amenohiboko", the ancestral god of the Tajima area is enshrined and eight kinds of treasure are present as Tajima's best shrine. Its name appears listed in the oldest literature of Japan, the Kojiki- and Nihon-shoki ("The Description of Folk History" and "The Chronicle of Japan," written in the Nara era), and is said to have been an important shrine of the San-in area since ancient days."</ref> آمينوهيبوڪو پاران سيلا کان آندو ويو ست يا اٺ خزانا هيوگو صوبي ۾ [[Izushi Shrine|ازوشي مزار]] ۾ رکيل آهن. سندس اولاد، [[Tajimahitaka|تاجيماهتاڪا]] (多遅摩比多訶) جي ڌيءَ، [[Kazuraki no Takanukahime|ڪازوراڪي نو تاڪانوڪاهيم]] (葛城高顙媛) امپريس جينگو جي ماءُ بڻي. تاجيماهتاڪا جو ڀاءُ، تاجماموري (多遅麻毛理)، مٺائي جو ديوتا ٿيو. == تاريخ == ''ڪوجيڪي'' جي پٽاندڙ، هڪ عورت سيلا ۾ "انوگوما (阿具奴摩/阿具沼)" نالي هڪ ڌٻڻ جي ويجهو ليٽي پئي هئي، جڏهن سج جي روشني سندس تيتي کي ڇُهي ۽ هن موقعي تي هڪ ڳاڙهي بال کي جنم ڏنو. اتان لنگهندڙ ھڪ ھمراھ اهو واقعو ڏٺو ۽ هن کي بال ڏيڻ جي گذارش ڪئي، ۽ نيٺ هن ان تي قبضو ڪري ورتو. هڪ ڏينهن، اهو ماڻهو پنهنجي ڳئون سان گڏ ڪجهه سامان پهچائڻ لاءِ وڃي رهيو هو، جڏهن آمينوهيبوڪو (ان وقت هڪ سيلا شهزادو) هن کي ڏٺو ۽ ڀل سان سوچيو ته هو ڳئون کي کائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. قيد ٿيڻ کان پوءِ، ان ماڻهوءَ آجو ٿيڻ جي درخواست ڪئي، ۽ معاوضي طور ڳاڙهي بال آڇيو. آڇ قبول ڪرڻ کان پوءِ، آمينوهيبڪو ڳاڙهي بال کي گهر کڻي آئي، جتي اها هڪ پوري ريت تي بالغ عورت ۾ تبديل ٿي وئي جيڪا ڏاڍي سهڻي هئي. شهزادي عورت سان پرڻو ڪرڻ جو نرڻئي ورتو، ۽ ٻئي نسبتاً خوشيءَ سان زندگي گذاريندا رهيا - جيستائين آمينوهيبوڪو پنهنجي نئين زال تي هڪ معمولي سبب تي حملو نه ڪيو. عورت پريشان ٿي وئي ۽ چيو ته هوءَ پنهنجي "ديس" ڏانهن واپس وڃڻ واري آهي؛ پوءِ هوءَ هڪ ننڍڙي ٻيڙي تي چڙهي نانيوا (جاپان) ڏانهن هلي وئي. پنهنجي غلطي کي محسوس ڪندي ۽ معافي وٺڻ کان پوءِ، آمينوهيبوڪو پاڻ نانيوا لاءِ جهاز هلائي، پر سرپرست ''ڪامي'' کيس ملڪ ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيو؛ کيس تاجيما ۾ رهڻو پيو، جتي هو رهيو. ان کان پوء هن کي هڪ ٻي زال ملي جنهن جو نالو "مائيمتسيو (前津見)" ھو. اصلي زال جيڪا نانيوا ۾ آئي هئي، اتان جي لوڪن لاءِ ديوتا بڻجي وئي، ۽ کيس "اڪاروهيم (阿加流比売)" سڏيو ويندو هو. ''نيهون شوڪي'' جي پٽاندڙ، " اومي پرڳڻي جي ڪاگامي ڳوٺ ۾، سوئي مٽياري (سوئيڪي) جو هڪ ڪاريگر هو، جيڪو جاپان ۾ آيل سيلا جي شهزادي، آمينوهيبڪو جي سيوا ڪندو هو." <ref>{{حوالو ويب|archivedate=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته، نئين دور ۾، اوائلي سوئيڪي ريوچو، شيگا صوبي ۾ پراڻي ڀٽن جي ڪاگامياما جي کنڊرن ۾ نه مليا، جيڪو هن وضاحت سان ويجهي سان ڳنڍيل آهي؛ ساڳئي ريت، سوئيڪي تاجيما علائقي ۾ نه مليا جتي چيو ويندو آهي ته آمينوهيبڪو رهندو هو. ڏند ڪٿا ۾، آمينوهيبوڪو کي ٽويوڪا جي ڪجهه ڀاڱن سان ڳانڍاپو ڏيکاريو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|archivedate=2011-06-12}}</ref> === تشريح === اسڪالرن اڪاروهيم جي ڄم جي ڪهاڻي کي ڳاڙهي بال سان ڀيٽيو آهي جيڪي علائقي ۾ ٻڌايل ساڳين ڪهاڻين سان لاڳاپيل آهن - سڀ کان وڌيڪ ملندڙ ڪهاڻيون گوگوريو جي ڊونگميونگ ، گيومگوان گيا جي سورو ۽ سيلا جي هيوڪگيوس بابت آهن جيڪي سڀئي هڪ آني مان پيدا ٿيا هئا. اسڪالر خاص ڪري ڊونگميونگ جي ڪهاڻي ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ڪهاڻي ۾، سندس ماءُ، ليڊي يوهوا (درياهه جي ديوتا هبائيڪ جي ڌيءَ)، سج جي روشني سندس شرمگاه تي ڇُهي وئي، جتي هوءَ هڪ آني سان ڳورھاري ٿي جيڪا بعد ۾ ڊونگميونگ ۾ ڦٽي نڪتي. تاريخدان دعويٰ ڪن ٿا ته ايشيائي ڏند ڪٿائن ۾ اهڙيون ڪهاڻيون سائبيريا کان وٺي اتر اوڀر سڀيتائن تائين عام آهن؛ ساڳئي ريت، اهي دعويٰ ڪن ٿا ته آمينوهيبڪو ۽ اڪاروهيم جي ڪهاڻي ڪوريائي ڏند ڪٿا کان تمام گهڻو متاثر هئي جن جو بنياد ساڳيو هو (يعني، ٻئي فرد سيلا مان نڪرندا هئا). هڪ ٻيو نظريو آمينوهيبوڪو ۽ يونورانگ ۽ سيونيئو جي لوڪ ڪهاڻي جي وچ ۾ هڪجهڙائي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ٻه ھمراھ جيڪي حادثاتي طور تي جاپان ويا ۽ بادشاهه ۽ راڻي بڻجي ويا. هي نظريو سيلا کان ماڻهن جي غير ارادي طور تي جاپان ڏانهن لڏپلاڻ جي ڪھاڻيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو، جنهن ۾ اهم ڪهاڻي تتو سج جي اهميت جو مشورو ڏين ٿا. <ref name="ekfc">{{Cite encyclopedia|location=서울|quote=2022-11-30|date=}}</ref> جيتوڻيڪ ييونو ۽ سيئو جي جاپان جي بادشاهه ۽ راڻي بڻجڻ جو امڪان بلڪل ناممڪن آهي، پر تمام اهم لاڏائو ماڻھن جي شاهي ڪٽنب بڻجڻ جا مثال نامعلوم نه هئا؛ ييونورانگ ۽ سيونيئو جي ڪهاڻي وانگر، آمينوهيبوڪو جي ڪهاڻي کي ساڳيو سمجهيو ويندو هو. == ورثو == آمينوهيبوڪو جي اولاد، شهنشاهه جينگو جي ماءُ بڻجي وئي، هڪ تڪراري راڻي جنهن مبينا طور تي پاڻ اعلان ڪيل "وچن ڪيل زمين" تي ڪاھ ڪئي ۽ فتح ڪيو - جنهن کي اڪثر ڪري [[ڪوريا|ڪوريائي اپٻيٽ جي]] نالي سان اڏاوت ڪيو ويندو آهي. لسانيات جو ماهر ۽ جاپاني ٻولي جو ماهر اليگزينڊر وووِن هيٺ ڏنل مشاهدو ڪري ٿو: آمينوهيبوڪو جي ڪورين نسل جي هجڻ جي ڪري، جينگو ۽ سندس پٽ ۽ جانشين، شهنشاهه اوجن شايد [[ڪوريائي ٻولي|ڪورين ٻولي]] جا مقامي ڳالهائيندڙ هئا. <ref>{{Cite book |last=Vovin |first=Alexander |title=Immigrants or Overlords? Korean Influences on Japan in the Archaic Period: a Linguistic Perspective |date=2012-06-14 |publisher=Institut für Kulturund Geitestesgeschichte Asiens |pages=29 |language=en}}</ref> <ref>{{Blockquote|text="According to the legend, future Emperor Ōjin was born in Kyūshū after Empress Jingū returned from her military expedition to Korea. It is highly doubtful that he was given a Korean name in order to honor the defeated enemies. This fact brings us to a reasonable suspicion that both Ōjin and Jingū were actually native speakers of Korean."|author=Alexander Vovin (2012)|title=Immigrants or Overlords? Korean Influences on Japan in the Archaic Period: a Linguistic Perspective}}</ref> == پڻ ڏسندا == * شهنشاهه جينگو * شهنشاهه اوجن * يونورانگ ۽ سيونيئو * سِلا جو اِلسيونگ == نوٽس == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالا|2}} [[زمرو:مضمون جن ۾ جاپاني ٻوليءَ جو متن شامل آهي]] shqb5id3fplt6adx2awu5zleppa7cdl 427240 427230 2026-11-02T21:53:11Z JogiAsad 4693 معمولي ڪاپي ايڊٽ 427240 wikitext text/x-wiki [[File:Izushi_Jinja_03.JPG|thumb|250x250 عڪسلون| اِزوشي مزار ، هيوگو پريفيڪچر]] امينوھيبوڪو {{Nihongo|'''Amenohiboko'''|天日槍; アメノヒボコ}} [[Silla|سيلا]] جو هڪ افسانوي شهزادو هو جيڪو [[Emperor Suinin|شهنشاهه سوينين]] جي دور ۾، ٽين يا چوٿين صدي جي آس پاس [[جاپان]] ۾ لڏي اچي آباد ٿيو. آمينوهيبوڪو [[Tajima Province|تاجيما صوبي]] ۾ رهندو هو؛ [[Tajima clan|تاجيما قبيلو]] (多遅摩氏) ۽ [[Miyake clan|مياڪي قبيلي]] سندس اولاد هجڻ جي دعويٰ ڪئي آهي. هو تاجيما صوبي جو اباڻو ديوتا آهي ۽ [[Hyōgo Prefecture|هيوگو صوبي]] ۾ [[Toyooka, Hyōgo|ٽويوڪا]] ۾ [[Shinto Shrine|شنتو مزار]] ( ''[[Izushi jinja|ايزوشي جنجا]]'' ) ۾ رکيل آهي. <ref>TOYOOKA City Hyogo Prefecture [Travel Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612021414/http://www.city.toyooka.hyogo.jp/english/travel/each/sight/02cultural.html|date=2011-06-12}} ""Amenohiboko", the ancestral god of the Tajima area is enshrined and eight kinds of treasure are present as Tajima's best shrine. Its name appears listed in the oldest literature of Japan, the Kojiki- and Nihon-shoki ("The Description of Folk History" and "The Chronicle of Japan," written in the Nara era), and is said to have been an important shrine of the San-in area since ancient days."</ref> آمينوهيبوڪو پاران سيلا کان آندو ويو ست يا اٺ خزانا هيوگو صوبي ۾ [[Izushi Shrine|ازوشي مزار]] ۾ رکيل آهن. سندس اولاد، [[Tajimahitaka|تاجيماهتاڪا]] (多遅摩比多訶) جي ڌيءَ، [[Kazuraki no Takanukahime|ڪازوراڪي نو تاڪانوڪاهيم]] (葛城高顙媛) امپريس جينگو جي ماءُ بڻي. تاجيماهتاڪا جو ڀاءُ، تاجماموري (多遅麻毛理)، مٺائي جو ديوتا ٿيو. == تاريخ == ''ڪوجيڪي'' جي پٽاندڙ، هڪ عورت سيلا ۾ "انوگوما (阿具奴摩/阿具沼)" نالي هڪ ڌٻڻ جي ويجهو ليٽي پئي هئي، جڏهن سج جي روشني سندس تيتي کي ڇُهي ۽ هن موقعي تي هڪ ڳاڙهي بال کي جنم ڏنو. اتان لنگهندڙ ھڪ ھمراھ اهو واقعو ڏٺو ۽ هن کي بال ڏيڻ جي گذارش ڪئي، ۽ نيٺ هن ان تي قبضو ڪري ورتو. هڪ ڏينهن، اهو ماڻهو پنهنجي ڳئون سان گڏ ڪجهه سامان پهچائڻ لاءِ وڃي رهيو هو، جڏهن آمينوهيبوڪو (ان وقت هڪ سيلا شهزادو) هن کي ڏٺو ۽ ڀل سان سوچيو ته هو ڳئون کي کائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. قيد ٿيڻ کان پوءِ، ان ماڻهوءَ آجو ٿيڻ جي درخواست ڪئي، ۽ معاوضي طور ڳاڙهي بال آڇيو. آڇ قبول ڪرڻ کان پوءِ، آمينوهيبڪو ڳاڙهي بال کي گهر کڻي آئي، جتي اها هڪ پوري ريت تي بالغ عورت ۾ تبديل ٿي وئي جيڪا ڏاڍي سهڻي هئي. شهزادي عورت سان پرڻو ڪرڻ جو نرڻئي ورتو، ۽ ٻئي نسبتاً خوشيءَ سان زندگي گذاريندا رهيا - جيستائين آمينوهيبوڪو پنهنجي نئين زال تي هڪ معمولي سبب تي حملو نه ڪيو. عورت پريشان ٿي وئي ۽ چيو ته هوءَ پنهنجي "ديس" ڏانهن واپس وڃڻ واري آهي؛ پوءِ هوءَ هڪ ننڍڙي ٻيڙي تي چڙهي نانيوا (جاپان) ڏانهن هلي وئي. پنهنجي غلطي کي محسوس ڪندي ۽ معافي وٺڻ کان پوءِ، آمينوهيبوڪو پاڻ نانيوا لاءِ جهاز هلائي، پر سرپرست ''ڪامي'' کيس ملڪ ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيو؛ کيس تاجيما ۾ رهڻو پيو، جتي هو رهيو. ان کان پوء هن کي هڪ ٻي زال ملي جنهن جو نالو "مائيمتسيو (前津見)" ھو. اصلي زال جيڪا نانيوا ۾ آئي هئي، اتان جي لوڪن لاءِ ديوتا بڻجي وئي، ۽ کيس "اڪاروهيم (阿加流比売)" سڏيو ويندو هو. ''نيهون شوڪي'' جي پٽاندڙ، " اومي پرڳڻي جي ڪاگامي ڳوٺ ۾، سوئي مٽاري (سوئيڪي جو هڪ ڪاريگر هو، جيڪو جاپان ۾ آيل سيلا جي شهزادي، آمينوهيبڪو جي سيوا ڪندو هو." <ref>{{حوالو ويب|archivedate=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته، نئين دور ۾، اوائلي سوئيڪي ريوچو، شيگا صوبي ۾ پراڻي ڀٽن جي ڪاگامياما جي کنڊرن ۾ نه مليا، جيڪو هن وضاحت سان ويجهي سان ڳنڍيل آهي؛ ساڳئي ريت، سوئيڪي تاجيما علائقي ۾ نه مليا جتي چيو ويندو آهي ته آمينوهيبڪو رهندو هو. ڏند ڪٿا ۾، آمينوهيبوڪو کي ٽويوڪا جي ڪجهه ڀاڱن سان ڳانڍاپو ڏيکاريو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|archivedate=2011-06-12}}</ref> === تشريح === اسڪالرن اڪاروهيم جي ڄم جي ڪهاڻي کي ڳاڙهي بال سان ڀيٽيو آهي جيڪي علائقي ۾ ٻڌايل ساڳين ڪهاڻين سان لاڳاپيل آهن - سڀ کان وڌيڪ ملندڙ ڪهاڻيون گوگوريو جي ڊونگميونگ ، گيومگوان گيا جي سورو ۽ سيلا جي هيوڪگيوس بابت آهن جيڪي سڀئي هڪ آني مان پيدا ٿيا هئا. اسڪالر خاص ڪري ڊونگميونگ جي ڪهاڻي ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ڪهاڻي ۾، سندس ماءُ، ليڊي يوهوا (درياهه جي ديوتا هبائيڪ جي ڌيءَ)، سج جي روشني سندس شرمگاه تي ڇُهي وئي، جتي هوءَ هڪ آني سان ڳورھاري ٿي جيڪا بعد ۾ ڊونگميونگ ۾ ڦٽي نڪتي. تاريخدان دعويٰ ڪن ٿا ته ايشيائي ڏند ڪٿائن ۾ اهڙيون ڪهاڻيون سائبيريا کان وٺي اتر اوڀر سڀيتائن تائين عام آهن؛ ساڳئي ريت، اهي دعويٰ ڪن ٿا ته آمينوهيبڪو ۽ اڪاروهيم جي ڪهاڻي ڪوريائي ڏند ڪٿا کان تمام گهڻو متاثر هئي جن جو بنياد ساڳيو هو (يعني، ٻئي فرد سيلا مان نڪرندا هئا). هڪ ٻيو نظريو آمينوهيبوڪو ۽ يونورانگ ۽ سيونيئو جي لوڪ ڪهاڻي جي وچ ۾ هڪجهڙائي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ٻه ھمراھ جيڪي حادثاتي طور تي جاپان ويا ۽ بادشاهه ۽ راڻي بڻجي ويا. هي نظريو سيلا کان ماڻهن جي غير ارادي طور تي جاپان ڏانهن لڏپلاڻ جي ڪھاڻيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو، جنهن ۾ اهم ڪهاڻي تتو سج جي اهميت جو مشورو ڏين ٿا. <ref name="ekfc">{{Cite encyclopedia|location=서울|quote=2022-11-30|date=}}</ref> جيتوڻيڪ ييونو ۽ سيئو جي جاپان جي بادشاهه ۽ راڻي بڻجڻ جو امڪان بلڪل ناممڪن آهي، پر تمام اهم لاڏائو ماڻھن جي شاهي ڪٽنب بڻجڻ جا مثال نامعلوم نه هئا؛ ييونورانگ ۽ سيونيئو جي ڪهاڻي وانگر، آمينوهيبوڪو جي ڪهاڻي کي ساڳيو سمجهيو ويندو هو. == ورثو == آمينوهيبوڪو جي اولاد، شهنشاهه جينگو جي ماءُ بڻجي وئي، هڪ تڪراري راڻي جنهن مبينا طور تي پاڻ اعلان ڪيل "وچن ڪيل زمين" تي ڪاھ ڪئي ۽ فتح ڪيو - جنهن کي اڪثر ڪري [[ڪوريا|ڪوريائي اپٻيٽ جي]] نالي سان اڏاوت ڪيو ويندو آهي. لسانيات جو ماهر ۽ جاپاني ٻولي جو ماهر اليگزينڊر وووِن هيٺ ڏنل مشاهدو ڪري ٿو: آمينوهيبوڪو جي ڪورين نسل جي هجڻ جي ڪري، جينگو ۽ سندس پٽ ۽ جانشين، شهنشاهه اوجن شايد [[ڪوريائي ٻولي|ڪورين ٻولي]] جا مقامي ڳالهائيندڙ هئا. <ref>{{Cite book |last=Vovin |first=Alexander |title=Immigrants or Overlords? Korean Influences on Japan in the Archaic Period: a Linguistic Perspective |date=2012-06-14 |publisher=Institut für Kulturund Geitestesgeschichte Asiens |pages=29 |language=en}}</ref> <ref>{{Blockquote|text="According to the legend, future Emperor Ōjin was born in Kyūshū after Empress Jingū returned from her military expedition to Korea. It is highly doubtful that he was given a Korean name in order to honor the defeated enemies. This fact brings us to a reasonable suspicion that both Ōjin and Jingū were actually native speakers of Korean."|author=Alexander Vovin (2012)|title=Immigrants or Overlords? Korean Influences on Japan in the Archaic Period: a Linguistic Perspective}}</ref> == پڻ ڏسندا == * شهنشاهه جينگو * شهنشاهه اوجن * يونورانگ ۽ سيونيئو * سِلا جو اِلسيونگ == نوٽس == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالا|2}} [[زمرو:مضمون جن ۾ جاپاني ٻوليءَ جو متن شامل آهي]] ov22vr0ez87ed1ld77o6wvtmk9xyqvp 427241 427240 2026-11-02T21:54:00Z JogiAsad 4693 /* تاريخ */ 427241 wikitext text/x-wiki [[File:Izushi_Jinja_03.JPG|thumb|250x250 عڪسلون| اِزوشي مزار ، هيوگو پريفيڪچر]] امينوھيبوڪو {{Nihongo|'''Amenohiboko'''|天日槍; アメノヒボコ}} [[Silla|سيلا]] جو هڪ افسانوي شهزادو هو جيڪو [[Emperor Suinin|شهنشاهه سوينين]] جي دور ۾، ٽين يا چوٿين صدي جي آس پاس [[جاپان]] ۾ لڏي اچي آباد ٿيو. آمينوهيبوڪو [[Tajima Province|تاجيما صوبي]] ۾ رهندو هو؛ [[Tajima clan|تاجيما قبيلو]] (多遅摩氏) ۽ [[Miyake clan|مياڪي قبيلي]] سندس اولاد هجڻ جي دعويٰ ڪئي آهي. هو تاجيما صوبي جو اباڻو ديوتا آهي ۽ [[Hyōgo Prefecture|هيوگو صوبي]] ۾ [[Toyooka, Hyōgo|ٽويوڪا]] ۾ [[Shinto Shrine|شنتو مزار]] ( ''[[Izushi jinja|ايزوشي جنجا]]'' ) ۾ رکيل آهي. <ref>TOYOOKA City Hyogo Prefecture [Travel Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612021414/http://www.city.toyooka.hyogo.jp/english/travel/each/sight/02cultural.html|date=2011-06-12}} ""Amenohiboko", the ancestral god of the Tajima area is enshrined and eight kinds of treasure are present as Tajima's best shrine. Its name appears listed in the oldest literature of Japan, the Kojiki- and Nihon-shoki ("The Description of Folk History" and "The Chronicle of Japan," written in the Nara era), and is said to have been an important shrine of the San-in area since ancient days."</ref> آمينوهيبوڪو پاران سيلا کان آندو ويو ست يا اٺ خزانا هيوگو صوبي ۾ [[Izushi Shrine|ازوشي مزار]] ۾ رکيل آهن. سندس اولاد، [[Tajimahitaka|تاجيماهتاڪا]] (多遅摩比多訶) جي ڌيءَ، [[Kazuraki no Takanukahime|ڪازوراڪي نو تاڪانوڪاهيم]] (葛城高顙媛) امپريس جينگو جي ماءُ بڻي. تاجيماهتاڪا جو ڀاءُ، تاجماموري (多遅麻毛理)، مٺائي جو ديوتا ٿيو. == تاريخ == ''ڪوجيڪي'' جي پٽاندڙ، هڪ عورت سيلا ۾ "انوگوما (阿具奴摩/阿具沼)" نالي هڪ ڌٻڻ جي ويجهو ليٽي پئي هئي، جڏهن سج جي روشني سندس تيتي کي ڇُهي ۽ هن موقعي تي هڪ ڳاڙهي بال کي جنم ڏنو. اتان لنگهندڙ ھڪ ھمراھ اهو واقعو ڏٺو ۽ هن کي بال ڏيڻ جي گذارش ڪئي، ۽ نيٺ هن ان تي قبضو ڪري ورتو. هڪ ڏينهن، اهو ماڻهو پنهنجي ڳئون سان گڏ ڪجهه سامان پهچائڻ لاءِ وڃي رهيو هو، جڏهن آمينوهيبوڪو (ان وقت هڪ سيلا شهزادو) هن کي ڏٺو ۽ ڀل سان سوچيو ته هو ڳئون کي کائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي. قيد ٿيڻ کان پوءِ، ان ماڻهوءَ آجو ٿيڻ جي درخواست ڪئي، ۽ معاوضي طور ڳاڙهي بال آڇيو. آڇ قبول ڪرڻ کان پوءِ، آمينوهيبڪو ڳاڙهي بال کي گهر کڻي آئي، جتي اها هڪ پوري ريت تي بالغ عورت ۾ تبديل ٿي وئي جيڪا ڏاڍي سهڻي هئي. شهزادي عورت سان پرڻو ڪرڻ جو نرڻئي ورتو، ۽ ٻئي نسبتاً خوشيءَ سان زندگي گذاريندا رهيا - جيستائين آمينوهيبوڪو پنهنجي نئين زال تي هڪ معمولي سبب تي حملو نه ڪيو. عورت پريشان ٿي وئي ۽ چيو ته هوءَ پنهنجي "ديس" ڏانهن واپس وڃڻ واري آهي؛ پوءِ هوءَ هڪ ننڍڙي ٻيڙي تي چڙهي نانيوا (جاپان) ڏانهن هلي وئي. پنهنجي غلطي کي محسوس ڪندي ۽ معافي وٺڻ کان پوءِ، آمينوهيبوڪو پاڻ نانيوا لاءِ جهاز هلائي، پر سرپرست ''ڪامي'' کيس ملڪ ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيو؛ کيس تاجيما ۾ رهڻو پيو، جتي هو رهيو. ان کان پوء هن کي هڪ ٻي زال ملي جنهن جو نالو "مائيمتسيو (前津見)" ھو. اصلي زال جيڪا نانيوا ۾ آئي هئي، اتان جي لوڪن لاءِ ديوتا بڻجي وئي، ۽ کيس "اڪاروهيم (阿加流比売)" سڏيو ويندو هو. ''نيهون شوڪي'' جي پٽاندڙ، " اومي پرڳڻي جي ڪاگامي ڳوٺ ۾، سوئيڪي جو هڪ ڪاريگر هو، جيڪو جاپان ۾ آيل سيلا جي شهزادي، آمينوهيبڪو جي سيوا ڪندو هو." <ref>{{حوالو ويب|archivedate=3 March 2016}}</ref> جڏهن ته، نئين دور ۾، اوائلي سوئيڪي ريوچو، شيگا صوبي ۾ پراڻي ڀٽن جي ڪاگامياما جي کنڊرن ۾ نه مليا، جيڪو هن وضاحت سان ويجهي سان ڳنڍيل آهي؛ ساڳئي ريت، سوئيڪي تاجيما علائقي ۾ نه مليا جتي چيو ويندو آهي ته آمينوهيبڪو رهندو هو. ڏند ڪٿا ۾، آمينوهيبوڪو کي ٽويوڪا جي ڪجهه ڀاڱن سان ڳانڍاپو ڏيکاريو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|archivedate=2011-06-12}}</ref> === تشريح === اسڪالرن اڪاروهيم جي ڄم جي ڪهاڻي کي ڳاڙهي بال سان ڀيٽيو آهي جيڪي علائقي ۾ ٻڌايل ساڳين ڪهاڻين سان لاڳاپيل آهن - سڀ کان وڌيڪ ملندڙ ڪهاڻيون گوگوريو جي ڊونگميونگ ، گيومگوان گيا جي سورو ۽ سيلا جي هيوڪگيوس بابت آهن جيڪي سڀئي هڪ آني مان پيدا ٿيا هئا. اسڪالر خاص ڪري ڊونگميونگ جي ڪهاڻي ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ڪهاڻي ۾، سندس ماءُ، ليڊي يوهوا (درياهه جي ديوتا هبائيڪ جي ڌيءَ)، سج جي روشني سندس شرمگاه تي ڇُهي وئي، جتي هوءَ هڪ آني سان ڳورھاري ٿي جيڪا بعد ۾ ڊونگميونگ ۾ ڦٽي نڪتي. تاريخدان دعويٰ ڪن ٿا ته ايشيائي ڏند ڪٿائن ۾ اهڙيون ڪهاڻيون سائبيريا کان وٺي اتر اوڀر سڀيتائن تائين عام آهن؛ ساڳئي ريت، اهي دعويٰ ڪن ٿا ته آمينوهيبڪو ۽ اڪاروهيم جي ڪهاڻي ڪوريائي ڏند ڪٿا کان تمام گهڻو متاثر هئي جن جو بنياد ساڳيو هو (يعني، ٻئي فرد سيلا مان نڪرندا هئا). هڪ ٻيو نظريو آمينوهيبوڪو ۽ يونورانگ ۽ سيونيئو جي لوڪ ڪهاڻي جي وچ ۾ هڪجهڙائي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ٻه ھمراھ جيڪي حادثاتي طور تي جاپان ويا ۽ بادشاهه ۽ راڻي بڻجي ويا. هي نظريو سيلا کان ماڻهن جي غير ارادي طور تي جاپان ڏانهن لڏپلاڻ جي ڪھاڻيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو، جنهن ۾ اهم ڪهاڻي تتو سج جي اهميت جو مشورو ڏين ٿا. <ref name="ekfc">{{Cite encyclopedia|location=서울|quote=2022-11-30|date=}}</ref> جيتوڻيڪ ييونو ۽ سيئو جي جاپان جي بادشاهه ۽ راڻي بڻجڻ جو امڪان بلڪل ناممڪن آهي، پر تمام اهم لاڏائو ماڻھن جي شاهي ڪٽنب بڻجڻ جا مثال نامعلوم نه هئا؛ ييونورانگ ۽ سيونيئو جي ڪهاڻي وانگر، آمينوهيبوڪو جي ڪهاڻي کي ساڳيو سمجهيو ويندو هو. == ورثو == آمينوهيبوڪو جي اولاد، شهنشاهه جينگو جي ماءُ بڻجي وئي، هڪ تڪراري راڻي جنهن مبينا طور تي پاڻ اعلان ڪيل "وچن ڪيل زمين" تي ڪاھ ڪئي ۽ فتح ڪيو - جنهن کي اڪثر ڪري [[ڪوريا|ڪوريائي اپٻيٽ جي]] نالي سان اڏاوت ڪيو ويندو آهي. لسانيات جو ماهر ۽ جاپاني ٻولي جو ماهر اليگزينڊر وووِن هيٺ ڏنل مشاهدو ڪري ٿو: آمينوهيبوڪو جي ڪورين نسل جي هجڻ جي ڪري، جينگو ۽ سندس پٽ ۽ جانشين، شهنشاهه اوجن شايد [[ڪوريائي ٻولي|ڪورين ٻولي]] جا مقامي ڳالهائيندڙ هئا. <ref>{{Cite book |last=Vovin |first=Alexander |title=Immigrants or Overlords? Korean Influences on Japan in the Archaic Period: a Linguistic Perspective |date=2012-06-14 |publisher=Institut für Kulturund Geitestesgeschichte Asiens |pages=29 |language=en}}</ref> <ref>{{Blockquote|text="According to the legend, future Emperor Ōjin was born in Kyūshū after Empress Jingū returned from her military expedition to Korea. It is highly doubtful that he was given a Korean name in order to honor the defeated enemies. This fact brings us to a reasonable suspicion that both Ōjin and Jingū were actually native speakers of Korean."|author=Alexander Vovin (2012)|title=Immigrants or Overlords? Korean Influences on Japan in the Archaic Period: a Linguistic Perspective}}</ref> == پڻ ڏسندا == * شهنشاهه جينگو * شهنشاهه اوجن * يونورانگ ۽ سيونيئو * سِلا جو اِلسيونگ == نوٽس == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالا|2}} [[زمرو:مضمون جن ۾ جاپاني ٻوليءَ جو متن شامل آهي]] 9e2han6uljvcgz8xtzsjc0y2pullx47 1 105194 427226 2026-11-02T21:33:18Z JogiAsad 4693 https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd 427226 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2026}} tgsawt6b577kkhzqvno4tbd02k9b47k 14 105195 427231 2026-11-02T21:35:58Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 427231 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 105196 427232 2026-11-02T21:36:45Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 427232 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 105197 427250 2026-11-02T22:06:29Z JogiAsad 4693 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1374903656|Aengmu]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 427250 wikitext text/x-wiki {{Infobox Korean name||hangul=앵무|hanja=鸚鵡|rr=Aengmu|mr=Aengmu}}اينگلو 20 ھين صدي جي منڍ ۾ ڊائيگو جي هڪ مشهور ڪيسينگ جو ڪم ڪندڙ نالو '''اينگمو''' هو. نالو جي لفظي معنيٰ آهي " [[طوطو]] ". هوءَ قومي قرض جي ادائيگي جي ھلچل جي هڪ اهم دان ڏيندڙ هئي، <ref name=":0">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=p4K2AAAAIAAJ&q=Aengmu+kisaeng |title=Invest Korea Journal |date=2007 |publisher=Korea Trade-Investment Promotion Agency |language=en}}</ref> هڪ مهم جنهن جو مقصد ڪوريا تي جاپان جو قرض گهٽائي ڪوريا کي جاپان جي ڪنٽرول کان ٻاهر رکڻ هو . <ref name=":0" /> 1907 ۾ 100 وون دان ڪندي، هن وضاحت ڪئي ته اهو نامناسب هو ته هو هڪ مرد کان وڌيڪ دان ڪري؛ پر جيڪڏهن ڪو مرد وڌيڪ دان ڪري ٿو، ته هوءَ وڌيڪ دان ڪندي، جيڪو ھوءَ پنھنجي موت تائين به ڪندي رھندي. سندس اصل نالو معلوم ناهي؛ نه ئي سندس ڄمڻ ۽ موت جون تاريخون چٽيون آهن. == نوٽس == * ڊائيگو-گيونگبڪ هسٽاريڪل ريسرچ سوسائٽي، صفحو.&nbsp;219. == پڻ ڏسندا == * ڪوريا جي آزادي جون تحريڪون * ڪوريا جي تاريخ == حوالا == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالو}} * {{Cite book |last=Daegu-Gyeongbuk Historical Research Society (대구-경북 역사연구회) |title=역사 속의 대구, 대구 사람들 (Yeoksa sogui Daegu, Daegu saramdeul) (Daegu and its people in history) |publisher=Jungsim |year=1999 |isbn=89-89524-09-1 |location=Seoul}} {{DEFAULTSORT:Aengmu}} [[زمرو:ڪيسينگ]] [[زمرو:اڻڄاتل ماڻھو]] [[زمرو:ڊائيگو جا ماڻهو]] [[زمرو:ڪورين دان ڏيندڙ]] [[زمرو:ڪورين ٻولي جي متن وارا مضمون]] 2org11jjlhxdezk3nf072gk8b3f3b12 427258 427250 2026-11-02T22:40:51Z JogiAsad 4693 مضمون کي بهتر بڻايو 427258 wikitext text/x-wiki {{Infobox Korean name||hangul=앵무|hanja=鸚鵡|rr=Aengmu|mr=Aengmu}}اينگلو 20 ھين صدي جي منڍ ۾ ڊائيگو جي هڪ مشهور ڪيسينگ جو ڪم ڪندڙ نالو '''اينگمو''' هو. نالو جي لفظي معنيٰ آهي " [[طوطو]] ". هوءَ قومي قرض موٽائڻ واري ھلچل (National Debt Redemption Movement) جي هڪ اهم دان ڏيندڙ هئي، <ref name=":0">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=p4K2AAAAIAAJ&q=Aengmu+kisaeng |title=Invest Korea Journal |date=2007 |publisher=Korea Trade-Investment Promotion Agency |language=en}}</ref> هڪ مهم جنهن جو مقصد ڪوريا تي جاپان جو قرض گهٽائي ڪوريا کي جاپان جي ڪنٽرول کان ٻاهر رکڻ هو . <ref name=":0" /> اينگمو سندس ڪلاڪارن نالو جو، جنھن جي معني طوطو آھي، پر سندس اصل نالو ڄاڻايل ناھي پر ھوءَ طوطو نالي سان مشھور آھي. سال 1907ع ۾ جاپان پاران ڪوريا تي پنھنجو قبضو ڄمائڻ لاءِ ڪوريا جي سرڪار کي وڏين رقمن جو قرضي بڻائي ڇڏيو ھو، 1907 ۾ ڍيگو شھر ۾ رھندڙ اينگمو پنھنجي بچت مان 100 وون ان ھلچل ۾ دان ڪيا، جيڪي ان دور ۾ ھڪ عام ماڻھوءَ لاءِ ھڪ وڏي رقم ھئي ۽ اھو دان ڪندي ھن وضاحت ڪئي ته حياءَ ۽ سماجي روايتن ڪري مان ھڪ مرد کان وڌيڪَ ڏوڪڙ نٿي ڏئي سگھان، پر جيڪڏهن ڪو مرد مونکان وڌيڪَ پيسا دان ڏيندو ته مان پنھنجي ساھ جي آخري تند تائين به ان کان وڌيڪَ ڏوڪڙ دان ڏيڻ لاءِ تيار آھيان. اهو عورت جي لاءِ نامناسب هو ته هو هڪ مرد کان وڌيڪ دان ڪري؛ پر جيڪڏهن ڪو مرد وڌيڪ دان ڪري ٿو، ته هوءَ وڌيڪ دان ڪندي، جيڪو ھوءَ پنھنجي موت تائين به ڪندي رھندي. سندس ان ڀلائيءَ جي ڪم جي ڪري تمام گھڻين زائفائن، نياڻين، ۽ ٻين عام ماڻھن کي پڻ ان ھلچل ۾ ڀاڱي ڀائيوار ٿيڻ جي لاءِ همٿايو. مائين پنھنجا سونا زيور، واليون ۽ ڳھڻا ڳٺا ان ھلچل ۾ دان ڪيا. تاريخ ۾ کيس ڪوريا جي آجپي ۽ غيرت لاءِ جاکوڙ ۽ وطن پرستيءَ جي علامتي جرات طور ساريو ويندو آهي. اھو ھڪ اھڙو دور ھيو، جڏهن عورتن خاص ڪري سماج ۾ گھٽ سمجھيو ويندڙ ڪلاڪارن، ناخن کي گيليانگ يا ڪياسيانگ سڏيو ويندو هو. سماج جي اھڙن گھٽ سمجھيو ويندڙ ماڻھن کي اھڙن نالن سان سڏيو ويندو هو. سندس اصل نالو معلوم ناهي؛ نه ئي سندس ڄمڻ ۽ موت جون تاريخون چٽيون آهن. == نوٽس == * ڊائيگو-گيونگبڪ هسٽاريڪل ريسرچ سوسائٽي، صفحو.&nbsp;219. == پڻ ڏسندا == * ڪوريا جي آزادي جون تحريڪون * ڪوريا جي تاريخ == حوالا == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالو}} * {{Cite book |last=Daegu-Gyeongbuk Historical Research Society (대구-경북 역사연구회) |title=역사 속의 대구, 대구 사람들 (Yeoksa sogui Daegu, Daegu saramdeul) (Daegu and its people in history) |publisher=Jungsim |year=1999 |isbn=89-89524-09-1 |location=Seoul}} {{DEFAULTSORT:Aengmu}} [[زمرو:ڪيسينگ]] [[زمرو:اڻڄاتل ماڻھو]] [[زمرو:ڊائيگو جا ماڻهو]] [[زمرو:ڪورين دان ڏيندڙ]] [[زمرو:ڪورين ٻولي جي متن وارا مضمون]] sf48hvmkiqnm38wdjmbcwvj656jea0k 1 105198 427259 2026-11-02T22:41:28Z JogiAsad 4693 https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd 427259 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2026}} tgsawt6b577kkhzqvno4tbd02k9b47k 0 105199 427273 2026-11-02T23:15:47Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[اوچتي صورتحال]] کي [[فورس ماژور]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 427273 wikitext text/x-wiki #چوريو [[فورس ماژور]] mtzprvx28u6drat9pn4mgsxrc94inf8 0 105200 427290 2026-11-02T23:51:10Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|ڪراچي جي نارٿ ناظم آباد ۾ واقع مسجد ۽ امام بارگاهه}} {{Infobox religious building |name=مسجد ۽ امام بارگاهه باب العلم |religious_affiliation=[[اسلام]] |sect=[[شيعا اسلام]] |location=فائيو اسٽار چورنگي، بلاڪ ڊي، [[نارٿ ناظم آباد]]، [[ڪراچي]] |region=[[سنڌ]] |country=[[پاڪستان]] |functional_status=فعال }} '''مسجد... 427290 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪراچي جي نارٿ ناظم آباد ۾ واقع مسجد ۽ امام بارگاهه}} {{Infobox religious building |name=مسجد ۽ امام بارگاهه باب العلم |religious_affiliation=[[اسلام]] |sect=[[شيعا اسلام]] |location=فائيو اسٽار چورنگي، بلاڪ ڊي، [[نارٿ ناظم آباد]]، [[ڪراچي]] |region=[[سنڌ]] |country=[[پاڪستان]] |functional_status=فعال }} '''مسجد ۽ امام بارگاهه باب العلم''' [[پاڪستان]] جي شهر [[ڪراچي]] ۾ [[نارٿ ناظم آباد]] جي بلاڪ ڊي، فائيو اسٽار چورنگيءَ وٽ واقع هڪ [[مسجد]] ۽ [[امام بارگاهه]] آهي. هي عبادتگاهه [[شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] جي نماز، مذهبي مجلسن ۽ [[محرم]] جي عزاداريءَ سان لاڳاپيل آهي. مسجد جو پتو شير شاهه سوري روڊ، نارٿ ناظم آباد، ڪراچي طور پڻ درج آهي.<ref name="JangLocation">{{cite news|title=نارتھ ناظم آباد میں نالے اور گٹر ابل پڑے، سخت تعفن|url=https://jang.com.pk/news/810838|work=روزاني جنگ|date=20 August 2020|language=ur}}</ref><ref name="AKDAddress">{{cite report|title=Financial Results for the Quarter Ended September 30, 2022|url=https://dps.psx.com.pk/download/document/196725.PDF|publisher=AKD Securities Limited / Pakistan Stock Exchange|date=28 October 2022|language=en}}</ref> == مقام ۽ شهري پسمنظر == مسجد ۽ امام بارگاهه باب العلم نارٿ ناظم آباد جي بلاڪ ڊي ۾ فائيو اسٽار چورنگيءَ جي ڀرسان واقع آهي. فائيو اسٽار چورنگي ڪراچيءَ جي وچ ضلعي ۾ هڪ اهم روڊ چوراهو آهي، جنهن جو ذڪر ڪراچيءَ جي شهري ٽرانسپورٽ ۽ رستن جي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="JICA">{{cite report|title=Karachi Transportation Improvement Project|url=https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12086393_04.pdf|publisher=Japan International Cooperation Agency|language=en}}</ref> مسجد جي ويجهو ڪاروباري عمارتن ۽ ادارن جا پتا پڻ ان کي مقامي سڃاڻپ طور استعمال ڪن ٿا. پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج ۾ جمع ٿيل هڪ دستاويز ۾ نارٿ ناظم آباد جي هڪ آفيس جو پتو مسجد باب العلم ۽ فائيو اسٽار چورنگيءَ جي حوالي سان ڏنل آهي.<ref name="AKDAddress"/> == مذهبي سرگرميون == === نماز ۽ عيد جون جماعتون === مسجد باب العلم ۾ روزاني عبادت کان سواءِ عيدن جي نماز پڻ ادا ڪئي ويندي آهي. ڪراچيءَ ۾ عيد جي نماز جي اوقات بابت شايع ٿيل فهرستن ۾ مسجد جو نالو فقہ جعفريه سان لاڳاپيل عبادتگاهن ۾ شامل آهي. 2014ع ۾ ''ايڪسپريس'' جي عيد نماز واري فهرست ۾ مسجد باب العلم ۾ علامه سيد شهَنشاهه حسين نقوي ۽ مولانا غلام حيدر جي امامت هيٺ الڳ جماعتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="ExpressEid2014">{{cite news|title=شہر کی مساجد اور مختلف مقامات پر نماز عید کے اوقات|url=https://www.express.pk/story/293336/shhr-ky-msajd-awr-mkhtlf-mqamat-pr-nmaz-ayd-ke-awqat-293336|work=ايڪسپريس|language=ur}}</ref> 2021ع جي عيدالاضحيٰ بابت ''دنيا'' اخبار ۾ پڻ مسجد ۽ امام بارگاهه باب العلم ۾ نماز جي جماعت ۽ علامه شهَنشاهه حسين نقوي جي امامت جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="DunyaEid2021">{{cite news|title=نماز عید الاضحیٰ کے اوقات|url=https://dunya.com.pk/index.php/city/karachi/2021-07-21/1856899|work=روزاني دنيا|date=21 July 2021|language=ur}}</ref> === محرم جون مجلسون === مسجد ۽ امام بارگاهه باب العلم ۾ [[محرم]] دوران مذهبي مجلسون منعقد ٿينديون آهن. انهن مجلسن ۾ [[ڪربلا جو واقعو|ڪربلا جي واقعي]]، [[امام حسين]] ۽ اهل بيت جي تاريخ بابت خطاب ٿيندا آهن. 9 جولاءِ 2024ع تي شايع ٿيل هڪ خبر موجب علامه سيد شهَنشاهه حسين نقوي نارٿ ناظم آباد جي امام بارگاهه باب العلم ۾ محرم جي پهرين ڏهاڪي دوران مجلسن کي خطاب ڪرڻ وارن عالمن ۾ شامل هو.<ref name="News24Muharram2024">{{cite news|title=کراچی: آیت اللّٰہ عقیل الغروی سمیت دیگر عالم دین مجالس میں عشرہ پڑھیں گے|url=https://www.24urdu.com/09-Jul-2024/104920|work=24 نيوز|date=9 July 2024|language=ur}}</ref> جون 2026ع جي هڪ تصويري رپورٽ ۾ پڻ باب العلم کي ڪراچيءَ جي انهن عبادتگاهن ۾ شامل ڪيو ويو، جتي محرم جي مجلسن دوران علامه شهَنشاهه حسين نقوي خطاب ڪيو.<ref name="IslamTimes2026">{{cite news|title=عشرہ محرم، علامہ شہنشاہ حسین نقوی کا مجالس عزا سے خطاب|url=https://www.islamtimes.com/ur/gallery/1287416/1/|work=اسلام ٽائمز|date=21 June 2026|language=ur}}</ref> === جنازي ۽ يادگاري گڏجاڻيون === مسجد ۽ امام بارگاهه باب العلم ۾ جنازي نماز ۽ فوت ٿيل ماڻهن جي ياد ۾ مذهبي گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون آهن. 2013ع ۾ اداڪار شهزاد رضا جي والده جي جنازي نماز امام بارگاهه باب العلم ۾ ادا ٿيڻ ۽ بعد ۾ اتي يادگاري گڏجاڻي ٿيڻ جو ذڪر ''دنيا'' اخبار ۾ ملي ٿو.<ref name="DunyaFuneral2013">{{cite news|title=شہزاد رضا کی والدہ سخی حسن قبرستان میں سپردخاک|url=https://dunya.com.pk/index.php/entertainment/2013-08-29/205210|work=روزاني دنيا|date=29 August 2013|language=ur}}</ref> == خطابت ۽ علمي سرگرميون == === علامه شهَنشاهه حسين نقوي === [[علامه سيد شهَنشاهه حسين نقوي]] جو مسجد ۽ امام بارگاهه باب العلم سان خطيب ۽ مذهبي مقرر طور لاڳاپو رهيو آهي. 2021ع ۾ ''جنگ'' اخبار کيس مسجد باب العلم جو خطيب ڄاڻايو هو. انهيءَ رپورٽ موجب هن محرم دوران امن امان، مذهبي هم آهنگي ۽ مجلسن ۾ اتحاد جي پيغام بابت ڳالهه ٻولهه ڪئي هئي.<ref name="JangKhateeb2021">{{cite news|title=محرم کے دوران سخت حفاظتی انتظامات کئے جائیں، مولانا شہنشاہ نقوی|url=https://jang.com.pk/news/967862-karachi|work=روزاني جنگ|date=9 August 2021|language=ur}}</ref> 2024ع ۽ 2026ع جي محرم بابت رپورٽن ۾ پڻ سندس باب العلم ۾ مجلسن کي خطاب ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="News24Muharram2024"/><ref name="IslamTimes2026"/> === علمي مذاڪرا === مسجد باب العلم سان لاڳاپيل دارالتحقيق ۾ مذهبي ۽ علمي موضوعن تي گڏجاڻيون پڻ منعقد ٿيون آهن. 3 مئي 2019ع تي ''جنگ'' ۾ شايع ٿيل خبر موجب مسجد باب العلم دارالتحقيق، نارٿ ناظم آباد ۾ هڪ علمي مذاڪرو ٿيو، جنهن ۾ مولانا عبدالله جروار، علامه شهَنشاهه حسين نقوي ۽ ٻين مذهبي عالمن خطاب ڪيو.<ref name="JangSeminar2019">{{cite news|title=اسلام سے محبت امن کے قیام اور کامیابی کی دلیل ہے، مولانا عبداللہ جروار|url=https://jang.com.pk/news/635368|work=روزاني جنگ|date=3 May 2019|language=ur}}</ref> == مقامي شهري معاملن ۾ ذڪر == مسجد ۽ امام بارگاهه باب العلم جو نالو نارٿ ناظم آباد جي مقامي شهري مسئلن بابت خبرن ۾ پڻ آيو آهي. 20 آگسٽ 2020ع تي ''جنگ'' اخبار ٻڌايو ته فائيو اسٽار چورنگيءَ جي بلاڪ ڊي ۾ مسجد ۽ امام بارگاهه باب العلم جي ڀرپاسي نيڪال جي پاڻيءَ، نالن ۽ خراب رستن بابت رهواسين شڪايتون ڪيون هيون. اها خبر انهيءَ وقت جي مقامي شهري صورتحال بابت هئي.<ref name="JangLocation"/> == مسجد بابت دستاويزي حوالا == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | مسجد ۽ امام بارگاهه باب العلم بابت چونڊ دستاويزي حوالا ! style="background:#dceaf5;" | سال ! style="background:#dceaf5;" | ذريعو ! style="background:#dceaf5;" | موضوع |- | 2013ع | روزاني دنيا | جنازي نماز ۽ مذهبي گڏجاڻي.<ref name="DunyaFuneral2013"/> |- | 2014ع | ايڪسپريس | عيد جي نماز جي جماعتن جو ذڪر.<ref name="ExpressEid2014"/> |- | 2019ع | روزاني جنگ | مسجد سان لاڳاپيل دارالتحقيق ۾ علمي مذاڪرو.<ref name="JangSeminar2019"/> |- | 2020ع | روزاني جنگ | مسجد جي ڀرپاسي شهري مسئلن بابت رپورٽ.<ref name="JangLocation"/> |- | 2021ع | روزاني جنگ | مسجد جي خطيب ۽ محرم جي انتظامن بابت بيان.<ref name="JangKhateeb2021"/> |- | 2024ع | 24 نيوز | محرم جي مجلسن جو پروگرام.<ref name="News24Muharram2024"/> |- | 2026ع | اسلام ٽائمز | محرم جي مجلسن بابت تصويري رپورٽ.<ref name="IslamTimes2026"/> |} == پڻ ڏسو == * [[نارٿ ناظم آباد]] * [[ڪراچي]] * [[مسجد]] * [[امام بارگاهه]] * [[محرم]] * [[ڪربلا جو واقعو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://jang.com.pk/news/810838 روزاني جنگ ۾ مسجد جي ڀرپاسي بابت خبر] * [https://www.24urdu.com/09-Jul-2024/104920 محرم جي مجلسن بابت خبر] * [https://www.express.pk/story/293336/shhr-ky-msajd-awr-mkhtlf-mqamat-pr-nmaz-ayd-ke-awqat-293336 عيد نماز جي اوقات بابت خبر] [[زمرو:ڪراچي جون مسجدون]] [[زمرو:سنڌ جون مسجدون]] [[زمرو:ڪراچي جون امام بارگاهون]] grum8fvppb8t0mjhal7816otzzirxwo 0 105201 427295 2026-11-02T23:59:09Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[عنبسا بن اسحاق]] کي [[عنبسه بن اسحاق الضبي]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 427295 wikitext text/x-wiki #چوريو [[عنبسه بن اسحاق الضبي]] 9x95pw7hizs5zeulvd8bozchwkyg55f 0 105202 427297 2026-11-03T00:01:11Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[عنبسه بن اسحاق الضبي]] ڏانھن چوريو 427297 wikitext text/x-wiki #چوريو[[عنبسه بن اسحاق الضبي]] g3yxhtcj1ejiuqprogpk9omxctralrg 0 105203 427298 2026-11-03T00:04:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|نائين صدي عيسويءَ جو عباسي مؤرخ، نسب شناس، اديب ۽ شاعر}} {{ڄاڻخانو شخصيت | نالو = بلاذري | اصل نالو = احمد بن يحيى بن جابر البلاذري | تصوير = Baladhuri.JPG | تصوير جي وضاحت = بلاذريءَ سان لاڳاپيل ڪتابي تصوير | پيدائش جي تاريخ = نامعلوم؛ نائين صدي عيسويءَ جي شروعات... 427298 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نائين صدي عيسويءَ جو عباسي مؤرخ، نسب شناس، اديب ۽ شاعر}} {{ڄاڻخانو شخصيت | نالو = بلاذري | اصل نالو = احمد بن يحيى بن جابر البلاذري | تصوير = Baladhuri.JPG | تصوير جي وضاحت = بلاذريءَ سان لاڳاپيل ڪتابي تصوير | پيدائش جي تاريخ = نامعلوم؛ نائين صدي عيسويءَ جي شروعات | پيدائش جو هنڌ = ممڪن طور [[بغداد]] | وفات جي تاريخ = تقريباً 279هه/892ع | وفات جو هنڌ = ممڪن طور [[بغداد]] | قوميت = [[عباسي خلافت]] جو رهاڪو | پيشو = مؤرخ، نسب شناس، اديب، شاعر ۽ مترجم | دور = [[عباسي خلافت]] | مشهور ڪم = ''فتوح البلدان''، ''انساب الاشراف'' | مذهب = [[اسلام]] }} '''بلاذري''' (عربي: '''البلاذري''')، پورو نالو '''احمد بن يحيى بن جابر بن داود البلاذري'''، نائين صدي عيسويءَ جو هڪ [[مسلمان]] مؤرخ، نسب شناس، اديب، شاعر ۽ مترجم هو. هو [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ سرگرم رهيو ۽ تقريباً 279هه/892ع ۾ وفات ڪيائين. سندس ٻه اهم ڪتاب '''''فتوح البلدان''''' ۽ '''''انساب الاشراف''''' ابتدائي اسلامي تاريخ جا بنيادي ماخذ شمار ٿين ٿا.<ref name="Iranica">{{حوالو ويب|عنوان=Balāḏorī|ليکڪ=C. Edmund Bosworth|يوآرايل=https://www.iranicaonline.org/articles/baladori-abul-hasan/|ناشر=Encyclopaedia Iranica|سال=1988|ٻولي=en}}</ref><ref name="OxfordThesis">{{حوالو ويب|عنوان=Between the Conquests and the Court: A Critical Analysis of the Kitāb Futūḥ al-Buldān of al-Balādhurī|يوآرايل=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:54ae6728-7872-4daa-9e44-589be213ec70|ناشر=University of Oxford|قسم=تحقيقي مقالو|ٻولي=en}}</ref> بلاذريءَ جو ''فتوح البلدان'' [[سنڌ]] جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ سنڌ تي ابتدائي عرب حملن، [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهمن، [[ديبل]]، [[راجا ڏاهر]] ۽ بعد وارن عرب گورنرن بابت روايتون محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Futuh1987">{{حوالو ڪتاب|ليکڪ=احمد بن يحيى البلاذري|عنوان=فتوح البلدان|ناشر=مؤسسة المعارف|مقام=بيروت|سال=1987|ٻولي=ar|يوآرايل=https://www.islam.museum/en/source/futuh-buldan-maarif-1407/}}</ref> == نالو ۽ نسبت == بلاذريءَ جو نالو قديم ۽ جديد ماخذن ۾ احمد بن يحيى بن جابر ۽ احمد بن يحيى بن جابر بن داود جي صورتن ۾ ملي ٿو. سندس ڪنيت بابت اختلاف آهي؛ مختلف سوانحي روايتن ۾ ابو الحسن، ابو بڪر ۽ ابو جعفر درج آهن.<ref name="FutuhBio">{{حوالو ويب|عنوان=Al-Baladhuri|يوآرايل=https://islam.museum/en/person/al-baladhuri/|ناشر=Islam Museum|ٻولي=en}}</ref> ''بلاذري'' نسبت جي اصل بابت قديم روايتون ''بلاذر'' نالي ٻوٽي يا ان جي ڦر سان لاڳاپيل آهن. ڪجهه روايتن موجب سندس خاندان ۾ ان ٻوٽي جي استعمال سبب هي لقب مشهور ٿيو. البت، لقب جي پيدائش بابت اهي روايتون قطعي طور ثابت ٿيل ناهن.<ref name="Iranica"/> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == بلاذريءَ جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ معلوم ناهي. محقق سي. ايڊمنڊ بوسورٿ موجب سندس ڄمڻ نائين صدي عيسويءَ جي پهرين ٽن ڏهاڪن ۾ ٿيو هوندو. ممڪن آهي ته هو بغداد ۾ ڄائو هجي، جتي هن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريو.<ref name="Iranica"/> سندس تعليم ۽ علمي سرگرمين جو تعلق عراق ۽ شام جي علمي مرڪزن سان هو. تاريخي ماخذن موجب هن [[دمشق]]، [[حمص]] ۽ [[انطاڪيه]] ۾ پڻ علم حاصل ڪيو. بلاذريءَ جن عالمن کان تاريخي ۽ روايتي مواد حاصل ڪيو، تن ۾ [[محمد بن سعد]]، [[ابو الحسن مدائني]]، مصعب زبيري ۽ ابو عبيد قاسم بن سلام شامل هئا. انهن عالمن جا ڪتاب ۽ روايتون بعد ۾ سندس تاريخ نويسيءَ لاءِ اهم بنياد بڻيا.<ref name="Iranica"/><ref name="FutuhBio"/> == عباسي درٻار سان تعلق == بلاذريءَ جا عباسي حڪمرانن جي درٻار سان لاڳاپا هئا. خاص طور خليفي [[المتوڪل علي الله]] جي درٻار ۾ سندس اچ وڃ جو ذڪر ملي ٿو. هن بعد وارن خليفن [[المستعين بالله]] ۽ [[المعتز بالله]] جي دور ۾ پڻ علمي ۽ ادبي سرگرميون جاري رکيون.<ref name="Iranica"/> سندس درٻاري تعلقات کيس عباسي حڪمران خاندان ۽ سياسي واقعن بابت معلومات حاصل ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪندا هئا. هن ڪجهه تاريخي روايتون حڪمران خاندان سان لاڳاپيل ماڻهن کان پڻ حاصل ڪيون. بلاذريءَ جي شاعرانه صلاحيتن جو ذڪر قديم سوانحي ڪتابن ۾ ملي ٿو. [[ياقوت حموي]] پنهنجي ڪتاب ''معجم الادباء'' ۾ سندس شاعريءَ جا نمونا نقل ڪيا آهن.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == بلاذريءَ جي تاريخ نويسيءَ ۾ روايتي خبرن جي گڏ ڪرڻ، انهن جي ڀيٽ ڪرڻ ۽ مختلف علائقن جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ کي ترتيب ڏيڻ کي اهميت حاصل هئي. ''فتوح البلدان'' ۾ هو اڳين مورخن، راوين ۽ علائقائي تاريخي روايتن مان مواد حاصل ڪري ٿو. ڪڏهن هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتون پڻ پيش ڪري ٿو، جڏهن ته ڪيترن هنڌن تي انهن جو مختصر گڏيل بيان ڏئي ٿو.<ref name="OxfordThesis"/><ref name="Iranica"/> جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس بيانن کي قيمتي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن کي ٻين قديم متنن، سڪن، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == تصنيفون == === فتوح البلدان === '''فتوح البلدان''' بلاذريءَ جو مشهور تاريخي ڪتاب آهي. ان ۾ اسلامي حڪومت جي شروعاتي توسيع، مختلف علائقن جي فتح، سياسي معاهدن، مالياتي انتظام، خراج، جزيي ۽ مقامي آباديءَ سان حڪومتي لاڳاپن بابت مواد موجود آهي.<ref name="FutuhWork">{{حوالو ويب|عنوان=Futuh al-Buldan|يوآرايل=https://islam.museum/en/work/futuh-buldan/|ناشر=Islam Museum|ٻولي=en}}</ref> ڪتاب ۾ عربستان، شام، مصر، اتر آفريڪا، اندلس، عراق، ايران، خراسان ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن جا تاريخي واقعا بيان ڪيل آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' موجب موجوده ''فتوح البلدان'' هڪ وڏي تاريخي تصنيف جي مختصر صورت سمجهي وڃي ٿي، جڏهن ته اصل وڏي تصنيف مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي آهي.<ref name="Iranica"/> ڪتاب جو عربي متن 1866ع ۾ ايم. جي. ڊي گوئي جي تحقيق سان ليڊن مان شايع ٿيو. پوءِ ان جا ٻيا ڇاپا ۽ ترجما شايع ٿيا.<ref name="Iranica"/> ان جو انگريزي ترجمو '''The Origins of the Islamic State''' جي عنوان سان ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو. پهرئين جلد جو ترجمو فلپ خوري هٽي 1916ع ۾ ۽ ٻئي جلد جو ترجمو فرانسس ڪلارڪ مرگوٽن 1924ع ۾ ڪيو.<ref name="Translation">{{حوالو ويب|عنوان=The Origins of the Islamic State|يوآرايل=https://koha.iitbbs.ac.in/cgi-bin/koha/opac-ISBDdetail.pl?biblionumber=15704|ناشر=IIT Bhubaneswar Library|ٻولي=en}}</ref> 2022ع ۾ مؤرخ هيو ڪينيڊي جو نئون انگريزي ترجمو '''History of the Arab Invasions: The Conquest of the Lands''' جي عنوان سان شايع ٿيو.<ref name="KennedyReview">{{حوالو رسالو|عنوان=History of The Arab Invasions: The Conquest of the Lands. A New Translation of al-Balādhurī’s Futūḥ al-Buldān|رسالو=The English Historical Review|جلد=139|شمارو=600|سال=2024|صفحا=1262–1264|doi=10.1093/ehr/ceae187|ٻولي=en}}</ref> === انساب الاشراف === '''انساب الاشراف''' بلاذريءَ جي ٻي وڏي تاريخي تصنيف آهي. هي ڪتاب عرب قبيلن، خاندانن، سياسي اڳواڻن، اموي ۽ عباسي حڪمرانن جي تاريخ کي نسب نامن جي ترتيب سان پيش ڪري ٿو. هن تصنيف ۾ [[محمد|حضرت محمد ﷺ]]، سندس خاندان، ابتدائي اسلامي شخصيتن ۽ بعد وارن حڪمرانن بابت تاريخي مواد شامل آهي. ڪتاب جي ترتيب ۾ نسب شناسيءَ سان گڏ سياسي تاريخ ۽ سوانحي روايتن کي گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> ''انساب الاشراف'' جا مختلف حصا جديد دور ۾ الڳ الڳ محققن جي تحقيق سان شايع ٿيا. انهن ۾ محمد حميدالله، عبدالعزيز الدوري، احسان عباس ۽ ٻين محققن جا ڇاپا شامل آهن.<ref name="AnsabEdition">{{حوالو ويب|عنوان=أنساب الأشراف للبلاذري|يوآرايل=https://thahabi.org/so/book/6892|ناشر=الذهبي، المكتبة الشاملة|ٻولي=ar}}</ref> === ٻيون علمي سرگرميون === [[ابن نديم]] جي ''الفهرست'' ۽ ياقوت حموي جي سوانحي بيانن موجب بلاذري فارسي ٻوليءَ کان عربيءَ ۾ ترجما پڻ ڪندو هو. انهن روايتن ۾ ''عهد اردشير'' نالي فارسي متن جي عربي منظوم ترجمي جو ذڪر اچي ٿو. هن سان منسوب ڪجهه ٻيون تصنيفون مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهيون آهن.<ref name="Iranica"/> == سنڌ جي تاريخ ۾ بلاذريءَ جي اهميت == === سنڌ تي عرب حملن جا ابتدائي احوال === بلاذريءَ جي ''فتوح البلدان'' ۾ سنڌ سان عربن جي ابتدائي فوجي رابطن ۽ مهمن جو ذڪر ملي ٿو. اهي احوال محمد بن قاسم جي مهم کان اڳ جي دور کان شروع ٿين ٿا. ڪتاب ۾ ديبل، مڪران ۽ سنڌ جي ٻين علائقن بابت خبرون موجود آهن. انهن روايتن مان ابتدائي اسلامي دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ فوجي صورتحال بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Futuh1987"/> === محمد بن قاسم ۽ ديبل === بلاذريءَ جي روايت موجب [[محمد بن قاسم]] ديبل تي حملي دوران هڪ وڏي منجنيق استعمال ڪئي، جنهن کي ''العروس'' سڏيو ويندو هو. روايت ۾ ديبل جي هڪ وڏي مذهبي عمارت، ان تي لڳل جهنڊي، محاصري ۽ شهر تي قبضي جا تفصيل ملن ٿا. بلاذري بيان ڪري ٿو ته فتح کان پوءِ شهر ۾ مسلمان فوجين جي رهائش جو انتظام ڪيو ويو ۽ هڪ مسجد تعمير ڪئي وئي.<ref name="Daybul">{{حوالو ويب|عنوان=The Storming of Daybul|يوآرايل=https://www.islam.museum/en/event/daybul-siege/|ناشر=Islam Museum|ٻولي=en}}</ref> انهن واقعن کي بلاذريءَ جي تاريخي روايت طور پڙهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته انهن جي هر تفصيل جي آزاد آثار قديمه جي تصديق موجود ناهي. === راجا ڏاهر ۽ سنڌ جي فتح === ''فتوح البلدان'' ۾ [[راجا ڏاهر]] سان محمد بن قاسم جي جنگ ۽ سنڌ جي مختلف علائقن تي عرب فوجن جي قبضي بابت روايتون موجود آهن. بلاذريءَ جا بيان سنڌ جي فتح بابت قديم عربي تاريخي مواد جو حصو آهن. انهن کي ''چچ نامو'' ۽ ٻين ماخذن سان ڀيٽڻ سان تاريخي روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Futuh1987"/> === سنڌ جي عباسي گورنرن بابت معلومات === بلاذريءَ جو ڪتاب رڳو ابتدائي فتحن تائين محدود ناهي؛ ان ۾ سنڌ جي ڪجهه بعد وارن عباسي گورنرن بابت پڻ احوال ملي ٿو. خاص طور [[عنبسه بن اسحاق]] بابت روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هن ديبل جي هڪ پراڻي عمارت جي مٿئين حصي کي ڊهرائي ان کي قيدخاني ۾ تبديل ڪرايو. ان واقعي کي سنڌ ۾ عباسي دور جي انتظامي تاريخ جو هڪ حوالو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Daybul"/> بلاذريءَ جي انهن بيانن مان سنڌ ۾ عرب حڪمرانن جي فوجي، شهري ۽ انتظامي سرگرمين بابت ڄاڻ ملي ٿي. == بلاذريءَ جي ڪتابن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | بلاذريءَ جون اهم تاريخي تصنيفون ! style="background:#dceaf5;" | تصنيف ! style="background:#dceaf5;" | موضوع ! style="background:#dceaf5;" | تاريخي اهميت |- | ''فتوح البلدان'' | اسلامي فتوحات، معاهدا، خراج ۽ انتظام | سنڌ، ايران ۽ ٻين علائقن جي ابتدائي اسلامي تاريخ جو بنيادي ماخذ.<ref name="FutuhWork"/> |- | ''انساب الاشراف'' | نسب ناما، خاندان ۽ سياسي تاريخ | ابتدائي اسلامي شخصيتن ۽ حڪمران گهراڻن بابت تفصيلي روايتون.<ref name="Iranica"/> |- | ''عهد اردشير'' جو منسوب ترجمو | فارسي مان عربيءَ ۾ ادبي ترجمو | بلاذريءَ جي فارسي علمي روايت سان واقفيت جو اشارو؛ مڪمل متن محفوظ ناهي.<ref name="Iranica"/> |} == جديد تحقيق ۽ تنقيدي مطالعو == جديد مؤرخن بلاذريءَ جي ڪتابن کي ابتدائي اسلامي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم بنيادي ماخذ طور استعمال ڪيو آهي. سي. ايڊمنڊ بوسورٿ پنهنجي ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' واري مقالي ۾ سندس زندگي، علمي ذريعن، درٻاري تعلقات ۽ ٻنهي اهم تصنيفن جو تفصيلي جائزو ورتو آهي.<ref name="Iranica"/> آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ جي هڪ تحقيقي مقالي ۾ ''فتوح البلدان'' جي جوڙجڪ، قلمي نسخن، ماخذن ۽ ابتدائي قبوليت جو تنقيدي مطالعو ڪيو ويو آهي. انهيءَ تحقيق ۾ بلاذريءَ جي ڪتاب کي رڳو واقعن جي فهرست بدران هڪ تاريخي تصنيف جي حيثيت سان پڙهڻ تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="OxfordThesis"/> بلاذريءَ جي روايتن جي اهميت باوجود، انهن ۾ بيان ٿيل واقعن جي تاريخ، انگن اکرن ۽ سياسي تشريحن کي ٻين همعصر يا ويجهن ماخذن سان ڀيٽڻ تاريخي تحقيق جو ضروري حصو آهي. == وفات == بلاذريءَ جي وفات جو مشهور سال 279هه، يعني تقريباً 892ع آهي. سندس وفات جي تاريخ بابت قديم سوانحي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب سندس وفات خليفي [[المعتمد علي الله]] جي دور ۾ ٿي، جڏهن ته ٻين موجب هو [[المعتضد بالله]] جي خلافت جي شروعات تائين زنده رهيو.<ref name="FutuhBio"/><ref name="Iranica"/> بلاذر نالي ٻوٽي جي استعمال سان سندس بيماري يا وفات کي ڳنڍيندڙ روايتون پڻ ملن ٿيون، پر انهن جي تاريخي صداقت يقيني ناهي. == ورثو == بلاذريءَ جي تاريخي اهميت جو بنياد سندس ٻن محفوظ ٿيل وڏين تصنيفن تي آهي. ''فتوح البلدان'' اسلامي فتوحات ۽ انتظامي تاريخ جي مطالعي لاءِ، جڏهن ته ''انساب الاشراف'' ابتدائي اسلامي سياسي ۽ خانداني تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ طور استعمال ٿين ٿا. سنڌ جي تاريخ ۾ سندس اهميت خاص طور ديبل، محمد بن قاسم، راجا ڏاهر ۽ عرب گورنرن بابت محفوظ ڪيل روايتن سبب آهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Futuh1987"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Baladhuri.JPG|بلاذريءَ سان لاڳاپيل ڪتابي تصوير. File:Abbasid Provinces ca 788 improved.png|لڳ ڀڳ 788ع ۾ عباسي خلافت جي صوبن جو نقشو؛ بلاذريءَ جي زندگيءَ کان اڳ جو تاريخي پسمنظر. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[فتوح البلدان]] * [[انساب الاشراف]] * [[عباسي خلافت]] * [[محمد بن قاسم]] * [[راجا ڏاهر]] * [[ديبل]] * [[عنبسه بن اسحاق]] * [[طبري]] * [[يعقوبي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * البلاذري، احمد بن يحيى. ''فتوح البلدان''. مؤسسة المعارف، بيروت، 1987ع. * البلاذري، احمد بن يحيى. ''انساب الاشراف''. تحقيق: سهيل زڪار ۽ رياض الزركلي، دار الفكر، بيروت، 1996ع. * Bosworth, C. Edmund. “Balāḏorī.” ''Encyclopaedia Iranica'', جلد 3، 1988ع، صفحا 570–571. * al-Balādhurī. ''The Origins of the Islamic State''. ترجمو: Philip Khuri Hitti ۽ Francis Clark Murgotten، نيويارڪ، 1916–1924ع. * al-Balādhurī. ''History of the Arab Invasions: The Conquest of the Lands''. ترجمو: Hugh Kennedy، I.B. Tauris، 2022ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/baladori-abul-hasan/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بلاذريءَ جو احوال] * [https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/aub_aco000276/display?lang=en فتوح البلدان جو 1901ع وارو عربي ڇاپو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ahmad_ibn_Yahya_al-Baladhuri وڪيميڊيا ڪامنز تي بلاذريءَ سان لاڳاپيل مواد] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baladhuri-Hitti1916.djvu فتوح البلدان جي انگريزي ترجمي جو اسڪين] [[زمرو:عرب مؤرخ]] [[زمرو:مسلمان مؤرخ]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:نائين صديءَ جا مؤرخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ctlswy4ljz5226i33aesnzc1e5bz0fq 427299 427298 2026-11-03T00:05:26Z Intisar Ali 8681 /* */ 427299 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نائين صدي عيسويءَ جو عباسي مؤرخ، نسب شناس، اديب ۽ شاعر}} {{Infobox person | name = بلاذري | native_name = احمد بن يحيى بن جابر البلاذري | image = Baladhuri.JPG | caption = بلاذريءَ سان لاڳاپيل ڪتابي تصوير | birth_date = نامعلوم؛ نائين صدي عيسويءَ جي شروعات | birth_place = ممڪن طور [[بغداد]] | death_date = تقريباً 279هه/892ع | death_place = ممڪن طور [[بغداد]] | nationality = [[عباسي خلافت]] جو رهاڪو | occupation = مؤرخ، نسب شناس، اديب، شاعر ۽ مترجم | era = [[عباسي خلافت]] | known_for = ''فتوح البلدان''، ''انساب الاشراف'' | religion = [[اسلام]] }} '''بلاذري''' (عربي: '''البلاذري''')، پورو نالو '''احمد بن يحيى بن جابر بن داود البلاذري'''، نائين صدي عيسويءَ جو هڪ [[مسلمان]] مؤرخ، نسب شناس، اديب، شاعر ۽ مترجم هو. هو [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ سرگرم رهيو ۽ تقريباً 279هه/892ع ۾ وفات ڪيائين. سندس ٻه اهم ڪتاب '''''فتوح البلدان''''' ۽ '''''انساب الاشراف''''' ابتدائي اسلامي تاريخ جا بنيادي ماخذ شمار ٿين ٿا.<ref name="Iranica">{{حوالو ويب|عنوان=Balāḏorī|ليکڪ=C. Edmund Bosworth|يوآرايل=https://www.iranicaonline.org/articles/baladori-abul-hasan/|ناشر=Encyclopaedia Iranica|سال=1988|ٻولي=en}}</ref><ref name="OxfordThesis">{{حوالو ويب|عنوان=Between the Conquests and the Court: A Critical Analysis of the Kitāb Futūḥ al-Buldān of al-Balādhurī|يوآرايل=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:54ae6728-7872-4daa-9e44-589be213ec70|ناشر=University of Oxford|قسم=تحقيقي مقالو|ٻولي=en}}</ref> بلاذريءَ جو ''فتوح البلدان'' [[سنڌ]] جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ سنڌ تي ابتدائي عرب حملن، [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهمن، [[ديبل]]، [[راجا ڏاهر]] ۽ بعد وارن عرب گورنرن بابت روايتون محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Futuh1987">{{حوالو ڪتاب|ليکڪ=احمد بن يحيى البلاذري|عنوان=فتوح البلدان|ناشر=مؤسسة المعارف|مقام=بيروت|سال=1987|ٻولي=ar|يوآرايل=https://www.islam.museum/en/source/futuh-buldan-maarif-1407/}}</ref> == نالو ۽ نسبت == بلاذريءَ جو نالو قديم ۽ جديد ماخذن ۾ احمد بن يحيى بن جابر ۽ احمد بن يحيى بن جابر بن داود جي صورتن ۾ ملي ٿو. سندس ڪنيت بابت اختلاف آهي؛ مختلف سوانحي روايتن ۾ ابو الحسن، ابو بڪر ۽ ابو جعفر درج آهن.<ref name="FutuhBio">{{حوالو ويب|عنوان=Al-Baladhuri|يوآرايل=https://islam.museum/en/person/al-baladhuri/|ناشر=Islam Museum|ٻولي=en}}</ref> ''بلاذري'' نسبت جي اصل بابت قديم روايتون ''بلاذر'' نالي ٻوٽي يا ان جي ڦر سان لاڳاپيل آهن. ڪجهه روايتن موجب سندس خاندان ۾ ان ٻوٽي جي استعمال سبب هي لقب مشهور ٿيو. البت، لقب جي پيدائش بابت اهي روايتون قطعي طور ثابت ٿيل ناهن.<ref name="Iranica"/> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == بلاذريءَ جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ معلوم ناهي. محقق سي. ايڊمنڊ بوسورٿ موجب سندس ڄمڻ نائين صدي عيسويءَ جي پهرين ٽن ڏهاڪن ۾ ٿيو هوندو. ممڪن آهي ته هو بغداد ۾ ڄائو هجي، جتي هن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريو.<ref name="Iranica"/> سندس تعليم ۽ علمي سرگرمين جو تعلق عراق ۽ شام جي علمي مرڪزن سان هو. تاريخي ماخذن موجب هن [[دمشق]]، [[حمص]] ۽ [[انطاڪيه]] ۾ پڻ علم حاصل ڪيو. بلاذريءَ جن عالمن کان تاريخي ۽ روايتي مواد حاصل ڪيو، تن ۾ [[محمد بن سعد]]، [[ابو الحسن مدائني]]، مصعب زبيري ۽ ابو عبيد قاسم بن سلام شامل هئا. انهن عالمن جا ڪتاب ۽ روايتون بعد ۾ سندس تاريخ نويسيءَ لاءِ اهم بنياد بڻيا.<ref name="Iranica"/><ref name="FutuhBio"/> == عباسي درٻار سان تعلق == بلاذريءَ جا عباسي حڪمرانن جي درٻار سان لاڳاپا هئا. خاص طور خليفي [[المتوڪل علي الله]] جي درٻار ۾ سندس اچ وڃ جو ذڪر ملي ٿو. هن بعد وارن خليفن [[المستعين بالله]] ۽ [[المعتز بالله]] جي دور ۾ پڻ علمي ۽ ادبي سرگرميون جاري رکيون.<ref name="Iranica"/> سندس درٻاري تعلقات کيس عباسي حڪمران خاندان ۽ سياسي واقعن بابت معلومات حاصل ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪندا هئا. هن ڪجهه تاريخي روايتون حڪمران خاندان سان لاڳاپيل ماڻهن کان پڻ حاصل ڪيون. بلاذريءَ جي شاعرانه صلاحيتن جو ذڪر قديم سوانحي ڪتابن ۾ ملي ٿو. [[ياقوت حموي]] پنهنجي ڪتاب ''معجم الادباء'' ۾ سندس شاعريءَ جا نمونا نقل ڪيا آهن.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == بلاذريءَ جي تاريخ نويسيءَ ۾ روايتي خبرن جي گڏ ڪرڻ، انهن جي ڀيٽ ڪرڻ ۽ مختلف علائقن جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ کي ترتيب ڏيڻ کي اهميت حاصل هئي. ''فتوح البلدان'' ۾ هو اڳين مورخن، راوين ۽ علائقائي تاريخي روايتن مان مواد حاصل ڪري ٿو. ڪڏهن هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتون پڻ پيش ڪري ٿو، جڏهن ته ڪيترن هنڌن تي انهن جو مختصر گڏيل بيان ڏئي ٿو.<ref name="OxfordThesis"/><ref name="Iranica"/> جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس بيانن کي قيمتي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن کي ٻين قديم متنن، سڪن، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == تصنيفون == === فتوح البلدان === '''فتوح البلدان''' بلاذريءَ جو مشهور تاريخي ڪتاب آهي. ان ۾ اسلامي حڪومت جي شروعاتي توسيع، مختلف علائقن جي فتح، سياسي معاهدن، مالياتي انتظام، خراج، جزيي ۽ مقامي آباديءَ سان حڪومتي لاڳاپن بابت مواد موجود آهي.<ref name="FutuhWork">{{حوالو ويب|عنوان=Futuh al-Buldan|يوآرايل=https://islam.museum/en/work/futuh-buldan/|ناشر=Islam Museum|ٻولي=en}}</ref> ڪتاب ۾ عربستان، شام، مصر، اتر آفريڪا، اندلس، عراق، ايران، خراسان ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن جا تاريخي واقعا بيان ڪيل آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' موجب موجوده ''فتوح البلدان'' هڪ وڏي تاريخي تصنيف جي مختصر صورت سمجهي وڃي ٿي، جڏهن ته اصل وڏي تصنيف مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي آهي.<ref name="Iranica"/> ڪتاب جو عربي متن 1866ع ۾ ايم. جي. ڊي گوئي جي تحقيق سان ليڊن مان شايع ٿيو. پوءِ ان جا ٻيا ڇاپا ۽ ترجما شايع ٿيا.<ref name="Iranica"/> ان جو انگريزي ترجمو '''The Origins of the Islamic State''' جي عنوان سان ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو. پهرئين جلد جو ترجمو فلپ خوري هٽي 1916ع ۾ ۽ ٻئي جلد جو ترجمو فرانسس ڪلارڪ مرگوٽن 1924ع ۾ ڪيو.<ref name="Translation">{{حوالو ويب|عنوان=The Origins of the Islamic State|يوآرايل=https://koha.iitbbs.ac.in/cgi-bin/koha/opac-ISBDdetail.pl?biblionumber=15704|ناشر=IIT Bhubaneswar Library|ٻولي=en}}</ref> 2022ع ۾ مؤرخ هيو ڪينيڊي جو نئون انگريزي ترجمو '''History of the Arab Invasions: The Conquest of the Lands''' جي عنوان سان شايع ٿيو.<ref name="KennedyReview">{{حوالو رسالو|عنوان=History of The Arab Invasions: The Conquest of the Lands. A New Translation of al-Balādhurī’s Futūḥ al-Buldān|رسالو=The English Historical Review|جلد=139|شمارو=600|سال=2024|صفحا=1262–1264|doi=10.1093/ehr/ceae187|ٻولي=en}}</ref> === انساب الاشراف === '''انساب الاشراف''' بلاذريءَ جي ٻي وڏي تاريخي تصنيف آهي. هي ڪتاب عرب قبيلن، خاندانن، سياسي اڳواڻن، اموي ۽ عباسي حڪمرانن جي تاريخ کي نسب نامن جي ترتيب سان پيش ڪري ٿو. هن تصنيف ۾ [[محمد|حضرت محمد ﷺ]]، سندس خاندان، ابتدائي اسلامي شخصيتن ۽ بعد وارن حڪمرانن بابت تاريخي مواد شامل آهي. ڪتاب جي ترتيب ۾ نسب شناسيءَ سان گڏ سياسي تاريخ ۽ سوانحي روايتن کي گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> ''انساب الاشراف'' جا مختلف حصا جديد دور ۾ الڳ الڳ محققن جي تحقيق سان شايع ٿيا. انهن ۾ محمد حميدالله، عبدالعزيز الدوري، احسان عباس ۽ ٻين محققن جا ڇاپا شامل آهن.<ref name="AnsabEdition">{{حوالو ويب|عنوان=أنساب الأشراف للبلاذري|يوآرايل=https://thahabi.org/so/book/6892|ناشر=الذهبي، المكتبة الشاملة|ٻولي=ar}}</ref> === ٻيون علمي سرگرميون === [[ابن نديم]] جي ''الفهرست'' ۽ ياقوت حموي جي سوانحي بيانن موجب بلاذري فارسي ٻوليءَ کان عربيءَ ۾ ترجما پڻ ڪندو هو. انهن روايتن ۾ ''عهد اردشير'' نالي فارسي متن جي عربي منظوم ترجمي جو ذڪر اچي ٿو. هن سان منسوب ڪجهه ٻيون تصنيفون مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهيون آهن.<ref name="Iranica"/> == سنڌ جي تاريخ ۾ بلاذريءَ جي اهميت == === سنڌ تي عرب حملن جا ابتدائي احوال === بلاذريءَ جي ''فتوح البلدان'' ۾ سنڌ سان عربن جي ابتدائي فوجي رابطن ۽ مهمن جو ذڪر ملي ٿو. اهي احوال محمد بن قاسم جي مهم کان اڳ جي دور کان شروع ٿين ٿا. ڪتاب ۾ ديبل، مڪران ۽ سنڌ جي ٻين علائقن بابت خبرون موجود آهن. انهن روايتن مان ابتدائي اسلامي دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ فوجي صورتحال بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Futuh1987"/> === محمد بن قاسم ۽ ديبل === بلاذريءَ جي روايت موجب [[محمد بن قاسم]] ديبل تي حملي دوران هڪ وڏي منجنيق استعمال ڪئي، جنهن کي ''العروس'' سڏيو ويندو هو. روايت ۾ ديبل جي هڪ وڏي مذهبي عمارت، ان تي لڳل جهنڊي، محاصري ۽ شهر تي قبضي جا تفصيل ملن ٿا. بلاذري بيان ڪري ٿو ته فتح کان پوءِ شهر ۾ مسلمان فوجين جي رهائش جو انتظام ڪيو ويو ۽ هڪ مسجد تعمير ڪئي وئي.<ref name="Daybul">{{حوالو ويب|عنوان=The Storming of Daybul|يوآرايل=https://www.islam.museum/en/event/daybul-siege/|ناشر=Islam Museum|ٻولي=en}}</ref> انهن واقعن کي بلاذريءَ جي تاريخي روايت طور پڙهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته انهن جي هر تفصيل جي آزاد آثار قديمه جي تصديق موجود ناهي. === راجا ڏاهر ۽ سنڌ جي فتح === ''فتوح البلدان'' ۾ [[راجا ڏاهر]] سان محمد بن قاسم جي جنگ ۽ سنڌ جي مختلف علائقن تي عرب فوجن جي قبضي بابت روايتون موجود آهن. بلاذريءَ جا بيان سنڌ جي فتح بابت قديم عربي تاريخي مواد جو حصو آهن. انهن کي ''چچ نامو'' ۽ ٻين ماخذن سان ڀيٽڻ سان تاريخي روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Futuh1987"/> === سنڌ جي عباسي گورنرن بابت معلومات === بلاذريءَ جو ڪتاب رڳو ابتدائي فتحن تائين محدود ناهي؛ ان ۾ سنڌ جي ڪجهه بعد وارن عباسي گورنرن بابت پڻ احوال ملي ٿو. خاص طور [[عنبسه بن اسحاق]] بابت روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هن ديبل جي هڪ پراڻي عمارت جي مٿئين حصي کي ڊهرائي ان کي قيدخاني ۾ تبديل ڪرايو. ان واقعي کي سنڌ ۾ عباسي دور جي انتظامي تاريخ جو هڪ حوالو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Daybul"/> بلاذريءَ جي انهن بيانن مان سنڌ ۾ عرب حڪمرانن جي فوجي، شهري ۽ انتظامي سرگرمين بابت ڄاڻ ملي ٿي. == بلاذريءَ جي ڪتابن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | بلاذريءَ جون اهم تاريخي تصنيفون ! style="background:#dceaf5;" | تصنيف ! style="background:#dceaf5;" | موضوع ! style="background:#dceaf5;" | تاريخي اهميت |- | ''فتوح البلدان'' | اسلامي فتوحات، معاهدا، خراج ۽ انتظام | سنڌ، ايران ۽ ٻين علائقن جي ابتدائي اسلامي تاريخ جو بنيادي ماخذ.<ref name="FutuhWork"/> |- | ''انساب الاشراف'' | نسب ناما، خاندان ۽ سياسي تاريخ | ابتدائي اسلامي شخصيتن ۽ حڪمران گهراڻن بابت تفصيلي روايتون.<ref name="Iranica"/> |- | ''عهد اردشير'' جو منسوب ترجمو | فارسي مان عربيءَ ۾ ادبي ترجمو | بلاذريءَ جي فارسي علمي روايت سان واقفيت جو اشارو؛ مڪمل متن محفوظ ناهي.<ref name="Iranica"/> |} == جديد تحقيق ۽ تنقيدي مطالعو == جديد مؤرخن بلاذريءَ جي ڪتابن کي ابتدائي اسلامي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم بنيادي ماخذ طور استعمال ڪيو آهي. سي. ايڊمنڊ بوسورٿ پنهنجي ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' واري مقالي ۾ سندس زندگي، علمي ذريعن، درٻاري تعلقات ۽ ٻنهي اهم تصنيفن جو تفصيلي جائزو ورتو آهي.<ref name="Iranica"/> آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ جي هڪ تحقيقي مقالي ۾ ''فتوح البلدان'' جي جوڙجڪ، قلمي نسخن، ماخذن ۽ ابتدائي قبوليت جو تنقيدي مطالعو ڪيو ويو آهي. انهيءَ تحقيق ۾ بلاذريءَ جي ڪتاب کي رڳو واقعن جي فهرست بدران هڪ تاريخي تصنيف جي حيثيت سان پڙهڻ تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="OxfordThesis"/> بلاذريءَ جي روايتن جي اهميت باوجود، انهن ۾ بيان ٿيل واقعن جي تاريخ، انگن اکرن ۽ سياسي تشريحن کي ٻين همعصر يا ويجهن ماخذن سان ڀيٽڻ تاريخي تحقيق جو ضروري حصو آهي. == وفات == بلاذريءَ جي وفات جو مشهور سال 279هه، يعني تقريباً 892ع آهي. سندس وفات جي تاريخ بابت قديم سوانحي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب سندس وفات خليفي [[المعتمد علي الله]] جي دور ۾ ٿي، جڏهن ته ٻين موجب هو [[المعتضد بالله]] جي خلافت جي شروعات تائين زنده رهيو.<ref name="FutuhBio"/><ref name="Iranica"/> بلاذر نالي ٻوٽي جي استعمال سان سندس بيماري يا وفات کي ڳنڍيندڙ روايتون پڻ ملن ٿيون، پر انهن جي تاريخي صداقت يقيني ناهي. == ورثو == بلاذريءَ جي تاريخي اهميت جو بنياد سندس ٻن محفوظ ٿيل وڏين تصنيفن تي آهي. ''فتوح البلدان'' اسلامي فتوحات ۽ انتظامي تاريخ جي مطالعي لاءِ، جڏهن ته ''انساب الاشراف'' ابتدائي اسلامي سياسي ۽ خانداني تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ طور استعمال ٿين ٿا. سنڌ جي تاريخ ۾ سندس اهميت خاص طور ديبل، محمد بن قاسم، راجا ڏاهر ۽ عرب گورنرن بابت محفوظ ڪيل روايتن سبب آهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Futuh1987"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Baladhuri.JPG|بلاذريءَ سان لاڳاپيل ڪتابي تصوير. File:Abbasid Provinces ca 788 improved.png|لڳ ڀڳ 788ع ۾ عباسي خلافت جي صوبن جو نقشو؛ بلاذريءَ جي زندگيءَ کان اڳ جو تاريخي پسمنظر. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[فتوح البلدان]] * [[انساب الاشراف]] * [[عباسي خلافت]] * [[محمد بن قاسم]] * [[راجا ڏاهر]] * [[ديبل]] * [[عنبسه بن اسحاق]] * [[طبري]] * [[يعقوبي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * البلاذري، احمد بن يحيى. ''فتوح البلدان''. مؤسسة المعارف، بيروت، 1987ع. * البلاذري، احمد بن يحيى. ''انساب الاشراف''. تحقيق: سهيل زڪار ۽ رياض الزركلي، دار الفكر، بيروت، 1996ع. * Bosworth, C. Edmund. “Balāḏorī.” ''Encyclopaedia Iranica'', جلد 3، 1988ع، صفحا 570–571. * al-Balādhurī. ''The Origins of the Islamic State''. ترجمو: Philip Khuri Hitti ۽ Francis Clark Murgotten، نيويارڪ، 1916–1924ع. * al-Balādhurī. ''History of the Arab Invasions: The Conquest of the Lands''. ترجمو: Hugh Kennedy، I.B. Tauris، 2022ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/baladori-abul-hasan/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بلاذريءَ جو احوال] * [https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/aub_aco000276/display?lang=en فتوح البلدان جو 1901ع وارو عربي ڇاپو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ahmad_ibn_Yahya_al-Baladhuri وڪيميڊيا ڪامنز تي بلاذريءَ سان لاڳاپيل مواد] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baladhuri-Hitti1916.djvu فتوح البلدان جي انگريزي ترجمي جو اسڪين] [[زمرو:عرب مؤرخ]] [[زمرو:مسلمان مؤرخ]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:نائين صديءَ جا مؤرخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] an8fzlr1apzz11a5jaay0u638llzzat 427300 427299 2026-11-03T00:13:25Z Intisar Ali 8681 427300 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نائين صدي عيسويءَ جو عباسي دور جو مؤرخ، نسب شناس، اديب ۽ شاعر}} {{Infobox person | name = بلاذري | native_name = أحمد بن يحيى بن جابر البلاذري | native_name_lang = ar | image = Baladhuri.JPG | caption = بلاذريءَ جي ڪتاب ''انساب الاشراف'' جي استنبول ۾ محفوظ قلمي نسخي جو هڪ ورق | birth_date = نامعلوم؛ غالباً نائين صدي عيسويءَ جي پهرين ٽن ڏهاڪن ۾ | birth_place = ممڪن طور [[بغداد]] | death_date = تقريباً 279هه (892ع) | death_place = ممڪن طور [[بغداد]] | occupation = مؤرخ، نسب شناس، اديب، شاعر ۽ مترجم | known_for = ''فتوح البلدان'' ۽ ''انساب الاشراف'' | notable_works = ''فتوح البلدان''، ''انساب الاشراف'' }} '''بلاذري''' (عربي: '''البلاذري''')، پورو نالو '''احمد بن يحيى بن جابر بن داود البلاذري'''، نائين صدي عيسويءَ جو هڪ [[مسلمان]] مؤرخ، نسب شناس، اديب، شاعر ۽ مترجم هو. هو [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ سرگرم رهيو ۽ تقريباً 279هه/892ع ۾ وفات ڪيائين. سندس ٻه اهم ڪتاب '''''فتوح البلدان''''' ۽ '''''انساب الاشراف''''' ابتدائي اسلامي تاريخ جي اهم بنيادي ماخذن مان آهن.<ref name="Iranica">C. Edmund Bosworth، “Balāḏorī”، ''Encyclopaedia Iranica''، جلد 3، شمارو 5، صفحا 570–571، 1988ع. [https://www.iranicaonline.org/articles/baladori-abul-hasan/ آن لائين متن].</ref><ref name="Lynch">Ryan Joseph Lynch، ''Between the Conquests and the Court: A Critical Analysis of the Kitāb Futūḥ al-Buldān of al-Balādhurī''، پي ايڇ ڊي مقالو، آڪسفرڊ يونيورسٽي، 2016ع. [https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:54ae6728-7872-4daa-9e44-589be213ec70 يونيورسٽي رڪارڊ].</ref> بلاذريءَ جو ''فتوح البلدان'' [[سنڌ]] جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ سنڌ تي ابتدائي عرب حملن، [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهمن، [[ديبل]]، [[راجا ڏاهر]] ۽ بعد وارن عرب گورنرن بابت روايتون محفوظ ٿيل آهن.<ref name="Iranica"/> == نالو، ڪنيت ۽ نسبت == بلاذريءَ جو نالو تاريخي ماخذن ۾ احمد بن يحيى بن جابر ۽ احمد بن يحيى بن جابر بن داود جي صورتن ۾ ملي ٿو. سندس ڪنيت بابت اختلاف آهي؛ مختلف سوانحي روايتن ۾ ابو الحسن، ابو بڪر ۽ ابو جعفر درج آهن.<ref name="Biography">''Futuh al-Buldan'' جي مؤسسة المعارف واري ڇاپي جي تعارف تي ٻڌل سوانحي احوال، “Al-Baladhuri”، Islam Museum. [https://islam.museum/en/person/al-baladhuri/ آن لائين متن].</ref> ''بلاذري'' نسبت جي اصل بابت قديم روايتون ''بلاذر'' نالي هڪ ٻوٽي جي ڦر سان لاڳاپيل آهن. انهيءَ ٻوٽي جو علمي نالو ''Semecarpus anacardium'' آهي ۽ ان جي ڦر کي يادداشت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪرڻ بابت وچئين دور جي طبي روايتن ۾ ذڪر ملي ٿو. ڪجهه سوانحي روايتن موجب بلاذريءَ پاڻ هي ڦر استعمال ڪيو، جنهن سان سندس صحت متاثر ٿي. ٻين روايتن موجب سندس ڏاڏي جابر ان کي استعمال ڪيو هو ۽ انهيءَ ڪري خاندان کي بلاذري چيو ويو. محقق سي. ايڊمنڊ بوسورٿ ڏاڏي سان لاڳاپيل روايت جو ذڪر ڪري ٿو. انهن مختلف بيانن سبب لقب جي پيدائش بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ ڏکيو آهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Bos1996">Gerrit Bos، “‘Balādhur’ (Marking-Nut): A Popular Medieval Drug for Strengthening Memory”، ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies''، جلد 59، شمارو 2، 1996ع، صفحا 229–236. [https://www.jstor.org/stable/619709 مقالي جو رڪارڊ].</ref> == خانداني پسمنظر ۽ نسل == بلاذريءَ جي نسلي پسمنظر بابت مؤرخن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه قديم ۽ جديد ماخذ کيس ايراني نسل سان لاڳاپيل سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻين ماخذن ۾ کيس عرب مؤرخ طور بيان ڪيو ويو آهي. مؤرخ جي. جي. سانڊرز پنهنجي ڪتاب ''A History of Medieval Islam'' ۾ بلاذريءَ کي ممڪن طور ايراني نسل جو قرار ڏنو آهي. ساڳيءَ طرح ايلسن ويڪا پنهنجي تحقيق ۾ کيس ايراني مؤرخ سڏيو آهي.<ref name="Saunders">J. J. Saunders، ''A History of Medieval Islam''، Routledge، ٻيهر ڇاپو 2006ع، صفحو 58. [https://archive.org/details/historymedievali00saun_900 ڪتاب جو رڪارڊ].</ref><ref name="Vacca">Alison Vacca، ''Non-Muslim Provinces under Early Islam: Islamic Rule and Iranian Legitimacy in Armenia and Caucasian Albania''، Cambridge University Press، 2017ع، صفحو 1، ISBN 9781107188518.</ref> ان جي ابتڙ ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' ۾ کيس عرب تاريخ نويسيءَ جي اهم مؤرخن مان شمار ڪيو ويو آهي. تنهنڪري سندس نسلي سڃاڻپ کي قطعي طور صرف عرب يا ايراني قرار ڏيڻ بدران مختلف علمي راين جو ذڪر ڪرڻ مناسب آهي.<ref name="Iranica"/> بلاذريءَ جي ڏاڏي جابر بن داود بابت ڄاڻ ملي ٿي ته هو مصر جي سرڪاري انتظام ۾ ڪاتب هو. اها ڄاڻ سندس خاندان جي عباسي انتظامي ۽ علمي ماحول سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Iranica"/> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == بلاذريءَ جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ معلوم ناهي. محقق بوسورٿ موجب سندس ڄمڻ نائين صدي عيسويءَ جي پهرين ٽن ڏهاڪن ۾ ٿيو هوندو. ممڪن آهي ته هو بغداد ۾ ڄائو هجي، جتي هن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريو.<ref name="Iranica"/> سندس تعليم ۽ علمي سرگرمين جو تعلق عراق ۽ شام جي علمي مرڪزن سان هو. هن [[دمشق]]، [[حمص]] ۽ [[انطاڪيه]] ۾ علم حاصل ڪيو. بلاذريءَ جن عالمن کان تاريخي ۽ روايتي مواد حاصل ڪيو، تن ۾ [[محمد بن سعد]]، [[ابو الحسن مدائني]]، مصعب زبيري ۽ ابو عبيد قاسم بن سلام شامل هئا. انهن عالمن جا ڪتاب ۽ روايتون بعد ۾ سندس تاريخ نويسيءَ لاءِ اهم بنياد بڻيا.<ref name="Iranica"/> سوانحي ماخذن ۾ سندس ٻين استادن ۽ راوين ۾ عبدالله بن صالح العجلي، هشام بن عمار، محمد بن مصفى، خلف بن هشام، شيبان بن فروخ ۽ علي بن المديني جا نالا پڻ ملن ٿا.<ref name="Biography"/> == عباسي درٻار سان تعلق == بلاذريءَ جا عباسي حڪمرانن جي درٻار سان لاڳاپا هئا. خاص طور خليفي [[المتوڪل علي الله]] جي درٻار ۾ سندس اچ وڃ جو ذڪر ملي ٿو. هن بعد وارن خليفن [[المستعين بالله]] ۽ [[المعتز بالله]] جي دور ۾ پڻ علمي ۽ ادبي سرگرميون جاري رکيون.<ref name="Iranica"/> ڪجهه قديم سوانحي روايتن موجب بلاذري خليفي المتوڪل جي ويجهن مجلسي ساٿين مان هو. سندس درٻاري تعلقات کيس عباسي حڪمران خاندان ۽ سياسي واقعن بابت معلومات حاصل ڪرڻ جا موقعا فراهم ڪندا هئا. بلاذريءَ جي شاعرانه صلاحيتن جو ذڪر قديم سوانحي ڪتابن ۾ ملي ٿو. [[ياقوت حموي]] پنهنجي ڪتاب ''معجم الادباء'' ۾ سندس شاعريءَ جا نمونا نقل ڪيا آهن.<ref name="Iranica"/> === المتوڪل کان پوءِ === المتوڪل جي وفات کان پوءِ بلاذريءَ جا لاڳاپا المستعين ۽ المعتز جي درٻارن سان پڻ رهيا. ڪجهه روايتن ۾ المستعين جي طرفان کيس انعام ملڻ جو ذڪر ملي ٿو. عربي سوانحي بيانن ۾ ڄاڻايل آهي ته المعتز کيس پنهنجي پٽ عبدالله جي تعليم جي ذميواري ڏني، پر بوسورٿ موجب اها ڳالهه غالباً تاريخي غلط فهميءَ تي ٻڌل آهي. انهيءَ ڪري ان کي قطعي ثابت ٿيل واقعو نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Iranica"/> === المعتمد جي دور ۾ === خليفي [[المعتمد علي الله]] جي دور ۾ بلاذريءَ جي درٻاري حيثيت اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ ڪمزور ٿي وئي. ڪجهه سوانحي روايتن موجب هو مالي مشڪلاتن ۾ مبتلا ٿيو ۽ وزيرن کان مدد گهريائين. ياقوت حموي سندس طنزيه ۽ هجويه شاعريءَ جا نمونا محفوظ ڪيا آهن، جن مان درٻاري عملدارن سان سندس اختلافن جو پتو پوي ٿو.<ref name="Iranica"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == بلاذريءَ جي تاريخ نويسيءَ ۾ روايتي خبرن جي گڏ ڪرڻ، انهن جي ڀيٽ ڪرڻ ۽ مختلف علائقن جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ کي ترتيب ڏيڻ کي اهميت حاصل هئي. ''فتوح البلدان'' ۾ هو اڳين مورخن، راوين ۽ علائقائي تاريخي روايتن مان مواد حاصل ڪري ٿو. ڪڏهن هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتون پيش ڪري ٿو، جڏهن ته ڪيترن هنڌن تي انهن جو مختصر گڏيل بيان ڏئي ٿو. ريان جوزف لنچ پنهنجي 2016ع واري آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ بلاذريءَ جي تاريخ نويسيءَ جي طريقن، ڪتاب جي قلمي نسخن، ذريعن ۽ ترتيب جو تنقيدي مطالعو ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب ''فتوح البلدان'' ۾ تاريخي بيان سان گڏ قانوني ۽ انتظامي موضوعن جو مواد پڻ موجود آهي.<ref name="Lynch"/> جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس بيانن کي قيمتي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو، پر انهن کي ٻين قديم متنن، سڪن، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == تصنيفون == === فتوح البلدان === '''فتوح البلدان''' بلاذريءَ جو مشهور تاريخي ڪتاب آهي. ان ۾ اسلامي حڪومت جي شروعاتي توسيع، مختلف علائقن جي فتح، سياسي معاهدن، مالياتي انتظام، خراج، جزيي ۽ مقامي آباديءَ سان حڪومتي لاڳاپن بابت مواد موجود آهي.<ref name="Lynch"/> ڪتاب ۾ عربستان، شام، مصر، اتر آفريڪا، اندلس، عراق، ايران، خراسان ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن جا تاريخي واقعا بيان ڪيل آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' موجب موجوده ''فتوح البلدان'' هڪ وڏي تاريخي تصنيف جي مختصر صورت سمجهي وڃي ٿي، جڏهن ته اصل وڏي تصنيف مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي آهي.<ref name="Iranica"/> [[File:Abbasid Provinces ca 788 improved.png|thumb|عباسي خلافت جي لڳ ڀڳ 788ع واري جاگرافيائي ورڇ جو نقشو. حدون اندازي تي ٻڌل آهن ۽ هي بلاذريءَ جي زندگيءَ کان اڳ جي دور کي ظاهر ڪري ٿو.]] ==== ڪتاب جي ترتيب ==== ''فتوح البلدان'' ۾ اسلامي فتوحات کي مختلف جاگرافيائي علائقن جي بنياد تي ترتيب ڏنو ويو آهي. ان ۾ فوجي مهمن سان گڏ شهرن جي آبادڪاري، مقامي آباديءَ سان ٿيل معاهدن، محصولن ۽ انتظامي نظام بابت معلومات شامل آهي. آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيق موجب هي ڪتاب روايتي فتح نامن کان علاوه قانوني متنن ۽ انتظامي جاگرافيءَ جي خاصيتن کي پڻ گڏ ڪري ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته بلاذريءَ جي دلچسپي رڳو جنگين جي بيان تائين محدود نه هئي.<ref name="Lynch"/> ==== ڇاپا ۽ ترجما ==== ڪتاب جو عربي متن 1866ع ۾ ايم. جي. ڊي گوئي جي تحقيق سان ليڊن مان شايع ٿيو. پوءِ ان جا ٻيا ڇاپا ۽ ترجما شايع ٿيا.<ref name="Iranica"/> ان جو انگريزي ترجمو '''The Origins of the Islamic State''' جي عنوان سان ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو. پهرئين جلد جو ترجمو فلپ خوري هٽي 1916ع ۾ ۽ ٻئي جلد جو ترجمو فرانسس ڪلارڪ مرگوٽن 1924ع ۾ ڪيو.<ref name="Iranica"/> 2022ع ۾ مؤرخ هيو ڪينيڊي جو نئون انگريزي ترجمو '''History of the Arab Invasions: The Conquest of the Lands''' جي عنوان سان شايع ٿيو. 2024ع ۾ ''The English Historical Review'' ۾ انهيءَ ترجمي جو علمي جائزو شايع ٿيو.<ref name="Kennedy">ʿAwaḍ ʿAbdullah SaʿAd Ibn Naḥee، “History of The Arab Invasions: The Conquest of the Lands. A New Translation of al-Balādhurī’s Futūḥ al-Buldān, by Hugh Kennedy”، ''The English Historical Review''، جلد 139، شمارو 600، 2024ع، صفحا 1262–1264، DOI: 10.1093/ehr/ceae187. [https://doi.org/10.1093/ehr/ceae187 آن لائين رڪارڊ].</ref> === انساب الاشراف === '''انساب الاشراف''' بلاذريءَ جي ٻي وڏي تاريخي تصنيف آهي. هي ڪتاب عرب قبيلن، خاندانن، سياسي اڳواڻن، اموي ۽ عباسي حڪمرانن جي تاريخ کي نسب نامن جي ترتيب سان پيش ڪري ٿو. هن تصنيف ۾ [[محمد|حضرت محمد ﷺ]]، سندس خاندان، ابتدائي اسلامي شخصيتن ۽ بعد وارن حڪمرانن بابت تاريخي مواد شامل آهي. ڪتاب جي ترتيب ۾ نسب شناسيءَ سان گڏ سياسي تاريخ ۽ سوانحي روايتن کي گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="Iranica"/> ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' موجب استنبول ۾ محفوظ هڪ اهم مڪمل قلمي نسخو 1227 ورقن تي مشتمل آهي. هن ڪتاب جا مختلف حصا جديد دور ۾ محمد حميدالله، عبدالعزيز الدوري، احسان عباس ۽ ٻين محققن جي تحقيق سان شايع ٿيا آهن.<ref name="Iranica"/> [[File:Baladhuri.JPG|thumb|بلاذريءَ جي ڪتاب ''انساب الاشراف'' جي استنبول ۾ محفوظ قلمي نسخي جو هڪ ورق.]] === البلدان الصغير ۽ البلدان الكبير === ڪجهه عربي ۽ فارسي سوانحي ماخذن ۾ بلاذريءَ سان ''البلدان الصغير'' ۽ ''البلدان الكبير'' نالي تصنيفون منسوب ڪيون ويون آهن. ''فتوح البلدان'' جي موجوده متن کي پڻ هڪ وڏي تصنيف جي مختصر صورت سمجهيو وڃي ٿو. انهن عنوانن جي پاڻ ۾ نسبت ۽ اصل تصنيفن جي مڪمل صورت بابت تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Iranica"/> === عهد اردشير === [[ابن نديم]] جي ''الفهرست'' ۽ ياقوت حموي جي سوانحي بيانن موجب بلاذري فارسي ٻوليءَ کان عربيءَ ۾ ترجما پڻ ڪندو هو. انهن روايتن ۾ ''عهد اردشير'' نالي فارسي متن جي عربي منظوم ترجمي جو ذڪر اچي ٿو. هيءَ تصنيف ساساني دور جي بادشاهه اردشير سان منسوب سياسي ۽ اخلاقي روايتن سان لاڳاپيل آهي. بلاذريءَ جو ترجمو مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهيو آهي.<ref name="Iranica"/> === ڪتاب الاخبار === ڪجهه فارسي سوانحي فهرستن ۾ بلاذريءَ سان ''ڪتاب الاخبار'' پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به هن عنوان جي اصل متن، موضوع ۽ بلاذريءَ سان نسبت بابت وڌيڪ ڪتابياتي تحقيق ضروري آهي. == سنڌ جي تاريخ ۾ بلاذريءَ جي اهميت == === سنڌ تي عرب حملن جا ابتدائي احوال === بلاذريءَ جي ''فتوح البلدان'' ۾ سنڌ سان عربن جي ابتدائي فوجي رابطن ۽ مهمن جو ذڪر ملي ٿو. اهي احوال محمد بن قاسم جي مهم کان اڳ جي دور کان شروع ٿين ٿا. ڪتاب ۾ ديبل، مڪران ۽ سنڌ جي ٻين علائقن بابت خبرون موجود آهن. انهن روايتن مان ابتدائي اسلامي دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ فوجي صورتحال بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="Iranica"/> === محمد بن قاسم ۽ ديبل === بلاذريءَ جي روايت موجب [[محمد بن قاسم]] ديبل تي حملي دوران هڪ وڏي منجنيق استعمال ڪئي، جنهن کي ''العروس'' سڏيو ويندو هو. روايت ۾ ديبل جي هڪ وڏي مذهبي عمارت، ان تي لڳل جهنڊي، محاصري ۽ شهر تي قبضي جا تفصيل ملن ٿا. بلاذري بيان ڪري ٿو ته فتح کان پوءِ شهر ۾ مسلمان فوجين جي رهائش جو انتظام ڪيو ويو ۽ هڪ مسجد تعمير ڪئي وئي. انهن واقعن کي بلاذريءَ جي تاريخي روايت طور پڙهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته انهن جي هر تفصيل جي آزاد آثار قديمه جي تصديق موجود ناهي. === راجا ڏاهر ۽ سنڌ جي فتح === ''فتوح البلدان'' ۾ [[راجا ڏاهر]] سان محمد بن قاسم جي جنگ ۽ سنڌ جي مختلف علائقن تي عرب فوجن جي قبضي بابت روايتون موجود آهن. بلاذريءَ جا بيان سنڌ جي فتح بابت قديم عربي تاريخي مواد جو حصو آهن. انهن کي ''چچ نامو'' ۽ ٻين ماخذن سان ڀيٽڻ سان تاريخي روايتن جي اختلافن جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Iranica"/> === سنڌ جي عباسي گورنرن بابت معلومات === بلاذريءَ جو ڪتاب رڳو ابتدائي فتحن تائين محدود ناهي؛ ان ۾ سنڌ جي ڪجهه بعد وارن عباسي گورنرن بابت پڻ احوال ملي ٿو. خاص طور [[عنبسه بن اسحاق]] بابت روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هن ديبل جي هڪ پراڻي عمارت جي مٿئين حصي کي ڊهرائي ان کي قيدخاني ۾ تبديل ڪرايو. ان واقعي کي سنڌ ۾ عباسي دور جي انتظامي تاريخ جو هڪ حوالو سمجهيو وڃي ٿو. بلاذريءَ جي انهن بيانن مان سنڌ ۾ عرب حڪمرانن جي فوجي، شهري ۽ انتظامي سرگرمين بابت ڄاڻ ملي ٿي. == بلاذريءَ جي ڪتابن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | بلاذريءَ جون اهم تاريخي تصنيفون ! style="background:#dceaf5;" | تصنيف ! style="background:#dceaf5;" | موضوع ! style="background:#dceaf5;" | تاريخي حيثيت |- | ''فتوح البلدان'' | اسلامي فتوحات، معاهدا، خراج ۽ انتظام | محفوظ ٿيل اهم تاريخي تصنيف؛ سنڌ ۽ ٻين علائقن بابت بنيادي ماخذ. |- | ''انساب الاشراف'' | نسب ناما، خاندان ۽ سياسي تاريخ | محفوظ ٿيل اهم تاريخي تصنيف؛ ابتدائي اسلامي سياسي ۽ خانداني تاريخ. |- | ''البلدان الصغير'' | جاگرافي ۽ فتحن سان لاڳاپيل منسوب عنوان | ٻين عنوانن سان نسبت ۽ مستقل حيثيت بابت اختلاف. |- | ''البلدان الكبير'' | وڏي تاريخي يا جاگرافيائي تصنيف سان منسوب عنوان | مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهيل تصنيف بابت روايتون. |- | ''عهد اردشير'' | فارسي مان عربيءَ ۾ ادبي ترجمو | بلاذريءَ سان منسوب منظوم ترجمو؛ مڪمل متن محفوظ ناهي. |- | ''ڪتاب الاخبار'' | تاريخي خبرن سان لاڳاپيل منسوب عنوان | نسبت ۽ اصل متن بابت وڌيڪ تصديق گهربل. |} == جديد تحقيق ۽ تنقيدي مطالعو == جديد مؤرخن بلاذريءَ جي ڪتابن کي ابتدائي اسلامي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم بنيادي ماخذ طور استعمال ڪيو آهي. سي. ايڊمنڊ بوسورٿ پنهنجي ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' واري مقالي ۾ سندس زندگي، علمي ذريعن، درٻاري تعلقات ۽ ٻنهي اهم تصنيفن جو تفصيلي جائزو ورتو آهي.<ref name="Iranica"/> ريان جوزف لنچ پنهنجي آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ ''فتوح البلدان'' جي جوڙجڪ، قلمي نسخن، ماخذن ۽ ابتدائي قبوليت جو تنقيدي مطالعو ڪيو آهي. انهيءَ تحقيق ۾ بلاذريءَ جي ڪتاب کي رڳو واقعن جي فهرست بدران هڪ تاريخي تصنيف جي حيثيت سان پڙهڻ تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="Lynch"/> بلاذريءَ جي روايتن جي اهميت باوجود، انهن ۾ بيان ٿيل واقعن جي تاريخ، انگن اکرن ۽ سياسي تشريحن کي ٻين همعصر يا ويجهن ماخذن سان ڀيٽڻ تاريخي تحقيق جو ضروري حصو آهي. == وفات == بلاذريءَ جي وفات جو مشهور سال 279هه، يعني تقريباً 892ع آهي. سندس وفات جي تاريخ بابت قديم سوانحي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه روايتن موجب سندس وفات خليفي [[المعتمد علي الله]] جي دور ۾ ٿي، جڏهن ته ٻين موجب هو [[المعتضد بالله]] جي خلافت جي شروعات تائين زنده رهيو.<ref name="Biography"/><ref name="Iranica"/> بلاذر نالي ٻوٽي جي استعمال سان سندس بيماري يا وفات کي ڳنڍيندڙ روايتون پڻ ملن ٿيون، پر انهن جي تاريخي صداقت يقيني ناهي. == ورثو == بلاذريءَ جي تاريخي اهميت جو بنياد سندس ٻن محفوظ ٿيل وڏين تصنيفن تي آهي. ''فتوح البلدان'' اسلامي فتوحات ۽ انتظامي تاريخ جي مطالعي لاءِ، جڏهن ته ''انساب الاشراف'' ابتدائي اسلامي سياسي ۽ خانداني تاريخ لاءِ بنيادي ماخذ طور استعمال ٿين ٿا. سنڌ جي تاريخ ۾ سندس اهميت خاص طور ديبل، محمد بن قاسم، راجا ڏاهر ۽ عرب گورنرن بابت محفوظ ڪيل روايتن سبب آهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Lynch"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Baladhuri.JPG|بلاذريءَ جي ''انساب الاشراف'' جي قلمي نسخي جو هڪ ورق. File:Abbasid Provinces ca 788 improved.png|لڳ ڀڳ 788ع ۾ عباسي خلافت جي صوبن جو نقشو؛ بلاذريءَ کان اڳ جو تاريخي پسمنظر. File:Abbasid Caliphate 850AD.png|تقريباً 850ع ۾ عباسي خلافت جو جاگرافيائي نقشو. File:Abbasid Caliphate 891-892.png|891–892ع ۾ عباسي خلافت جي سياسي ورڇ جو نقشو. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[فتوح البلدان]] * [[انساب الاشراف]] * [[عباسي خلافت]] * [[محمد بن قاسم]] * [[راجا ڏاهر]] * [[ديبل]] * [[عنبسه بن اسحاق]] * [[طبري]] * [[يعقوبي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * البلاذري، احمد بن يحيى. ''فتوح البلدان''. مؤسسة المعارف، بيروت، 1987ع. * البلاذري، احمد بن يحيى. ''انساب الاشراف''. تحقيق: سهيل زڪار ۽ رياض الزركلي، دار الفكر، بيروت، 1996ع. * Bosworth, C. Edmund. “Balāḏorī.” ''Encyclopaedia Iranica''، جلد 3، 1988ع، صفحا 570–571. * Lynch, Ryan Joseph. ''Between the Conquests and the Court: A Critical Analysis of the Kitāb Futūḥ al-Buldān of al-Balādhurī''. University of Oxford، 2016ع. * al-Balādhurī. ''The Origins of the Islamic State''. ترجمو: Philip Khuri Hitti ۽ Francis Clark Murgotten، نيويارڪ، 1916–1924ع. * al-Balādhurī. ''History of the Arab Invasions: The Conquest of the Lands''. ترجمو: Hugh Kennedy، I.B. Tauris، 2022ع. * Bos, Gerrit. “‘Balādhur’ (Marking-Nut): A Popular Medieval Drug for Strengthening Memory”. ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies''، 1996ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/baladori-abul-hasan/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بلاذريءَ جو احوال] * [https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:54ae6728-7872-4daa-9e44-589be213ec70 آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ جو بلاذريءَ بابت تحقيقي مقالو] * [https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/aub_aco000276/display?lang=en فتوح البلدان جو عربي ڇاپو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ahmad_ibn_Yahya_al-Baladhuri وڪيميڊيا ڪامنز تي بلاذريءَ سان لاڳاپيل مواد] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baladhuri-Hitti1916.djvu فتوح البلدان جي انگريزي ترجمي جو اسڪين] [[زمرو:عرب مؤرخ]] [[زمرو:مسلمان مؤرخ]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:نائين صديءَ جا مؤرخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] r4scxf6q5ex4vd3yv7lysneechl3xli 0 105204 427301 2026-11-03T00:16:15Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|نائين صدي عيسويءَ جو مسلمان مؤرخ، جاگرافيدان ۽ سياح}} {{Infobox person | name = اليعقوبي | native_name = أحمد بن أبي يعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح اليعقوبي | native_name_lang = ar | image = Kitab al-Buldan-manuscript of Muchlinski.jpg | caption = يعقوبيءَ جي ڪتاب ''ڪتاب البلدان'' جي قلمي نسخي جو هڪ ورق | birth_date =... 427301 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نائين صدي عيسويءَ جو مسلمان مؤرخ، جاگرافيدان ۽ سياح}} {{Infobox person | name = اليعقوبي | native_name = أحمد بن أبي يعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح اليعقوبي | native_name_lang = ar | image = Kitab al-Buldan-manuscript of Muchlinski.jpg | caption = يعقوبيءَ جي ڪتاب ''ڪتاب البلدان'' جي قلمي نسخي جو هڪ ورق | birth_date = نامعلوم؛ غالباً نائين صدي عيسويءَ جي شروعات | birth_place = ممڪن طور [[بغداد]] | death_date = 292هه/905ع کان پوءِ، هڪ تحقيقي راءِ موجب | death_place = نامعلوم | other_names = ابن واضح، احمد بن ابي يعقوب | occupation = مؤرخ، جاگرافيدان، سياح ۽ ڪاتب | known_for = ''تاريخ اليعقوبي''، ''ڪتاب البلدان'' | notable_works = ''تاريخ اليعقوبي''، ''ڪتاب البلدان''، ''مشاڪلة الناس لزمانهم'' }} '''اليعقوبي''' (عربي: '''اليعقوبي''')، پورو نالو '''ابو العباس احمد بن ابي يعقوب اسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح اليعقوبي'''، نائين صدي عيسويءَ جو مسلمان مؤرخ، جاگرافيدان، سياح ۽ عباسي دور جو ڪاتب هو. کيس '''ابن واضح''' پڻ چيو ويندو آهي. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''تاريخ اليعقوبي''، ''ڪتاب البلدان'' ۽ ''مشاڪلة الناس لزمانهم'' شامل آهن. هن جي لکڻين ۾ مختلف قومن جي تاريخ، اسلامي حڪومت، شهرن، تجارتي رستن، انتظامي نظام ۽ علمي روايتن بابت معلومات محفوظ آهي.<ref name="TDV">Murat Ağarı، “Ya‘kūbî”، ''TDV İslâm Ansiklopedisi''، جلد 43، 2013ع. [https://islamansiklopedisi.org.tr/yakubi آن لائين مضمون].</ref><ref name="MIT">MIT Libraries، “Ya‘qūbī: Kitāb al-Buldān”، ''Early Arabic Sources for the History of Islam''. [https://libguides.mit.edu/c.php?g=883344&p=6346961 ماخذ ۽ ڇاپن جو تعارف].</ref> يعقوبيءَ جي وفات بابت مختلف تاريخون ملن ٿيون. روايتي طور سندس وفات 284هه/897ع ڄاڻائي ويندي آهي، پر جديد تحقيق موجب سندس ''ڪتاب البلدان'' ۾ 292هه/905ع جي هڪ واقعي جو ذڪر آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو انهيءَ سال يا ان کان پوءِ به زنده هو.<ref name="TDV"/><ref name="Sindhiana">''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، “اليعقوبي”، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، داخلا نمبر 4366. [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8%D9%8A آن لائين داخلا].</ref> == نالو ۽ خانداني پسمنظر == يعقوبيءَ جو نسب احمد بن ابي يعقوب اسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح تائين پهچي ٿو. سندس خاندان جي هڪ بزرگ واضح جي نالي سبب کيس ''ابن واضح'' سڏيو ويو. سندس نالي سان ''الڪاتب'' ۽ ''العباسي'' جون نسبتون پڻ ملن ٿيون.<ref name="TDV"/> واضح عباسي خاندان جو آزاد ڪيل شخص هو، جيڪو عباسي انتظام ۾ اهم عهدن تي رهيو. هن آذربائيجان، آرمينيا ۽ مصر ۾ پڻ انتظامي خدمتون سرانجام ڏنيون. يعقوبيءَ جي خاندان جا ٻيا فرد سرڪاري خط و ڪتابت ۽ بريد جي نظام سان لاڳاپيل هئا.<ref name="TDV"/> سندس نسلي پسمنظر بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪجهه محقق کيس ايراني نسل جو قرار ڏين ٿا، جڏهن ته آرمينيائي نسل سان تعلق جو امڪان پڻ بيان ڪيو ويو آهي. سندس نسلي سڃاڻپ کي قطعي طور طئي ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود نه آهن. == ابتدائي زندگي == يعقوبيءَ جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ معلوم ناهي. ترڪي جي ''اسلام انسائيڪلوپيڊيا'' موجب هو غالباً نائين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ بغداد ۾ ڄائو هو.<ref name="TDV"/> عباسي انتظامي خاندان سان تعلق هجڻ سبب کيس سياسي ۽ سرڪاري نظام کي ويجهڙائيءَ کان ڏسڻ جو موقعو مليو. ان تجربي جو اثر سندس تاريخي ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ نظر اچي ٿو. == سفر ۽ سرڪاري خدمتون == === آرمينيا ۽ خراسان === يعقوبيءَ جي زندگيءَ جو هڪ اهم حصو آرمينيا ۽ خراسان ۾ گذريو. تقريباً 260هه/874ع ۾ هو انهن علائقن ڏانهن ويو ۽ [[طاهري خاندان]] جي خدمت سان لاڳاپيل رهيو. طاهري حڪومت جي خاتمي کان پوءِ هن خراسان ڇڏيو ۽ ٻين علائقن ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="TDV"/> === هند، ايران ۽ ٻين علائقن بابت ڄاڻ === يعقوبيءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ هند، ايران، چين، شام، مصر، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن بابت معلومات ملي ٿي. سنڌي تاريخي ماخذن موجب هن هند ۽ سنڌ جو پڻ سفر ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> بهرحال، سندس ڪتابن ۾ ڪنهن علائقي بابت معلومات موجود هجڻ مان لازمي طور اهو ثابت نٿو ٿئي ته هن ان علائقي جو ذاتي سفر ڪيو هو. سندس بيانن ۾ ذاتي مشاهدي سان گڏ سرڪاري خبرون، واپارين جا احوال ۽ ٻين ماڻهن کان حاصل ڪيل معلومات پڻ شامل ٿي سگهي ٿي. === مصر ۽ اتر آفريڪا === يعقوبيءَ پنهنجي زندگيءَ جي پوئين دور ۾ مصر ۽ اتر آفريڪا ۾ وقت گذاريو. هن [[طولوني خاندان]] جي دور ۾ مصر جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس ''ڪتاب البلدان'' ۾ اتر آفريڪا جي شهرن، رستن ۽ انتظامي حالتن بابت اهم تفصيل محفوظ آهن.<ref name="TDV"/> == تاريخ نويسيءَ جو طريقو == يعقوبيءَ جي تاريخ نويسيءَ جي اهم خاصيت مختلف قومن ۽ تهذيبن جي تاريخ کي هڪ گڏيل عالمي بيان ۾ پيش ڪرڻ آهي. ''تاريخ اليعقوبي'' جي ٻئي حصي جي مقدمي ۾ هو بيان ڪري ٿو ته هن اڳين عالمن، راوين، سوانح نگارن ۽ مؤرخن جون روايتون گڏ ڪيون، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ واقعن، تاريخن ۽ عهدن بابت اختلاف موجود هئا.<ref name="HistorySource">“Tarikh al-Ya‘qubi”، Islam Museum، هائوٽسما جي 1883ع واري عربي ڇاپي جي بنياد تي ڪتاب جو تعارف. [https://www.islam.museum/en/work/tarikh-al-yaqubi/ آن لائين تعارف].</ref> هن پنهنجي تاريخ ۾ صرف اسلامي دور کي موضوع نه بڻايو، پر قديم قومن، مذهبن، حڪمرانن ۽ علمي روايتن بابت پڻ مواد شامل ڪيو. == تصنيفون == === تاريخ اليعقوبي === '''تاريخ اليعقوبي''' يعقوبيءَ جو اهم تاريخي ڪتاب آهي. ان کي ''تاريخ ابن واضح'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪتاب ٻن وڏن حصن تي مشتمل آهي.<ref name="HistorySource"/> ==== پهريون حصو ==== پهرئين حصي ۾ قديم قومن، نبين، بادشاهن ۽ مختلف تهذيبن جي تاريخ بيان ڪئي وئي آهي. ان ۾ بني اسرائيل، آشور، بابل، ايران، هند، يونان، روم ۽ اسلام کان اڳ جي عربن بابت احوال ملن ٿا. يعقوبيءَ انهن قومن جي سياسي تاريخ سان گڏ سندن مذهبن، علمي روايتن ۽ ادبي ورثي جو پڻ ذڪر ڪيو. ==== ٻيو حصو ==== ٻيو حصو اسلامي تاريخ تي مشتمل آهي. اهو حضرت محمد ﷺ جي ولادت، نبوت، هجرت ۽ غزوات کان شروع ٿي ابتدائي اسلامي خلافت، اموي دور ۽ عباسي حڪمرانن جي تاريخ تائين پهچي ٿو. محفوظ ٿيل متن 258هه جي واقعن تائين پهچي ٿو. ان ۾ حڪمرانن جي حڪومت جي مدت، عمر، وفات، اولاد ۽ حج جي انتظام بابت تفصيل پڻ ملن ٿا.<ref name="HistorySource"/> ==== ڇاپا ==== ''تاريخ اليعقوبي'' جو هڪ اهم علمي ڇاپو ايم. ٽي. هائوٽسما جي تحقيق سان 1883ع ۾ ليڊن مان ٻن جلدن ۾ شايع ٿيو. بعد ۾ ان جا ٻيا عربي ڇاپا شايع ٿيا. نجف مان 1964ع ۾ شايع ٿيل ٻئي جلد جو نسخو ڪارنيل يونيورسٽيءَ جي تعاون سان ڊجيٽل صورت ۾ دستياب آهي.<ref name="NYUHistory">Arabic Collections Online، ''Taʾrīkh al-Yaʿqūbī''، جلد ٻيو، المڪتبة الحيدرية، نجف، 1964ع؛ ڪارنيل يونيورسٽي لائبريريز. [https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/cornell_aco000696/1 ڊجيٽل نسخو].</ref> === ڪتاب البلدان === '''ڪتاب البلدان''' يعقوبيءَ جو مشهور جاگرافيائي ڪتاب آهي. هي اسلامي دور جي ابتدائي جاگرافيائي تصنيفن مان هڪ آهي ۽ شهرن، رستن، انتظامي مرڪزن، آبادي، محصولن ۽ علائقائي حالتن بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref name="MIT"/> يعقوبيءَ هن ڪتاب جي بنيادي ترتيب تقريباً 278هه/891ع ۾ مڪمل ڪئي. ڪتاب ۾ بغداد ۽ سامرا جي تفصيلي بيان کان پوءِ ٻين علائقن جي جاگرافي پيش ڪئي وئي آهي. ان ۾ عراق، ايران، خراسان، عربستان، هند، چين، شام، مصر، نوبه، اتر آفريڪا ۽ ٻين علائقن بابت مواد شامل آهي.<ref name="TDV"/> [[File:Kitab al-Buldan-manuscript of Muchlinski.jpg|thumb|يعقوبيءَ جي ''ڪتاب البلدان'' جي قلمي نسخي جو هڪ ورق؛ هي يعقوبيءَ جي ذاتي تصوير نه آهي.]] ==== ڪتاب جي ترتيب ۽ اهميت ==== ''ڪتاب البلدان'' ۾ شهرن جي وچ ۾ فاصلا، تجارتي رستا، مقامي پيداوار، خراج ۽ سياسي انتظام بابت معلومات موجود آهي. هن ڪتاب ۾ جاگرافيءَ کي صرف زميني هنڌن جي بيان تائين محدود نه رکيو ويو آهي، پر تاريخ، معاشيات ۽ سماجي حالتن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. ==== ڇاپا ۽ ترجما ==== ''ڪتاب البلدان'' جو پهريون علمي ڇاپو اي. ڊبليو. ٽي. يوينبول جي تحقيق سان 1861ع ۾ ليڊن مان شايع ٿيو. بعد ۾ ايم. جي. ڊي گوئي 1892ع ۾ ان کي نئين تحقيق سان شايع ڪيو.<ref name="MIT"/><ref name="TDV"/> ڪتاب جا فرانسيسي، فارسي ۽ ترڪي ترجما پڻ شايع ٿيا. فرانسيسي ترجمو گاستون ويئت، فارسي ترجمو محمد ابراهيم آيتي ۽ ترڪي ترجمو مراد آغاري سان لاڳاپيل آهي.<ref name="TDV"/> === مشاڪلة الناس لزمانهم === '''مشاڪلة الناس لزمانهم وما يغلب عليهم في كل عصر''' يعقوبيءَ جي هڪ مختصر سماجي ۽ سياسي تصنيف آهي. ان ۾ ابتدائي اسلامي حڪمرانن کان وٺي عباسي خليفي المعتضد تائين حڪمرانن جي رهڻي ڪهڻي، لباس، اخلاق، عادتون ۽ عوام تي سندن اثر بابت بحث ڪيو ويو آهي. ڪتاب جو اهم موضوع اهو آهي ته حڪمرانن جون عادتون ۽ طرز زندگي سندن دور جي ماڻهن ۽ عملدارن تي ڪيئن اثرانداز ٿين ٿيون.<ref name="TDV"/> هن رسالي جو هڪ علمي ڇاپو ڊبليو. جي. ملورڊ 1962ع ۾ شايع ڪيو ۽ 1964ع ۾ ان جو انگريزي ترجمو پڻ شايع ٿيو. == هند ۽ سنڌ بابت معلومات == === هند ۽ سنڌ جون علمي روايتون === يعقوبيءَ جي تاريخي بيانن ۾ هند جي فلسفي، حڪمت، طب، علم نجوم ۽ ادب بابت معلومات ملي ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن هند ۽ سنڌ جي علمي روايتن، خاص طور نجوم ۽ حساب سان لاڳاپيل ڪتابن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Sindhiana"/> انهن بيانن کي نائين صديءَ جي هڪ مؤرخ جي علمي مشاهدي ۽ گڏ ڪيل روايتن طور پڙهڻ گهرجي. === سڌانت ۽ نجوم === سنڌيانا ۾ يعقوبيءَ سان منسوب بيان موجب هند ۽ سنڌ جي عالمن وٽ ''سڌانت'' نالي علم نجوم ۽ حساب سان لاڳاپيل تصنيف مشهور هئي. اسلامي علمي تاريخ ۾ هندستاني فلڪياتي متنن جو عربيءَ ۾ ترجمو ٿيڻ هڪ اهم واقعو هو، جنهن سان ''سنڌ هند'' نالي فلڪياتي روايت پيدا ٿي. بهرحال، انهيءَ علمي روايت ۾ شامل [[يعقوب بن طارق]] ۽ مؤرخ اليعقوبي ٻه مختلف شخصيتون هيون.<ref name="Sindhiana"/> === سنڌ جي شهرن بابت احوال === يعقوبيءَ جي جاگرافيائي ڪتاب ۾ سنڌ ۽ هند سان لاڳاپيل علائقن، رستن ۽ شهرن بابت معلومات ملي ٿي. انهيءَ ڪري سندس لکڻيون سنڌ جي ابتدائي اسلامي دور جي سياسي ۽ جاگرافيائي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن.<ref name="Pathan">Mumtaz Husain Pathan، ''History of Sind: Arab Period''، 1978ع. [https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/Sindh_Arab_Period-Dr_Mumtaz_Pathan_1978_cs.pdf ڊجيٽل نسخو].</ref> === سنڌ جي عباسي گورنرن بابت روايتون === ''تاريخ اليعقوبي'' ۾ عباسي خلافت جي دور ۾ سنڌ جي انتظامي تبديليءَ بابت پڻ مواد موجود آهي. خاص طور [[عنبسه بن اسحاق]] ۽ [[هارون بن ابي خالد مروزي]] بابت روايت ۾ ترڪ عملدار ايتاخ جي سياسي حيثيت، عنبسه جي سنڌ مان روانگي ۽ هارون جي مقرريءَ جو ذڪر ملي ٿو. انهن واقعن جي تحقيق ۾ يعقوبيءَ جو بيان بلاذريءَ ۽ ٻين قديم مورخن جي روايتن سان ڀيٽيو ويندو آهي.<ref name="YaqubiText">اليعقوبي، ''تاريخ اليعقوبي''، جلد ٻيو، دار صادر، بيروت، صفحو 486. [https://ablibrary.net/book_content/b/6657/486?lang=ar عربي متن].</ref> == تاريخي نقطه نظر == يعقوبيءَ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهل بيت ۽ حضرت علي سان وابستگي نمايان آهي. جديد محققن سندس تاريخي بيانن ۾ شيعي نقطه نظر جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. ''TDV اسلام انسائيڪلوپيڊيا'' موجب هو ابتدائي خلافت جي ڪجهه شخصيتن بابت ٻين مؤرخن کان مختلف اصطلاح استعمال ڪري ٿو ۽ حضرت علي ۽ امام حسن جي حڪمرانيءَ کي خاص اهميت ڏئي ٿو.<ref name="TDV"/> اهڙيءَ طرح سندس تاريخي بيانن کي سندس دور جي مذهبي ۽ سياسي فڪري ماحول جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. == اهم تصنيفن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | اليعقوبيءَ جون اهم تصنيفون ! style="background:#dceaf5;" | تصنيف ! style="background:#dceaf5;" | موضوع ! style="background:#dceaf5;" | تاريخي اهميت |- | ''تاريخ اليعقوبي'' | عالمي تاريخ، قديم قومون ۽ اسلامي حڪومت | نائين صديءَ جي ابتدائي عالمي تاريخي تصنيفن مان هڪ. |- | ''ڪتاب البلدان'' | جاگرافي، شهر، رستا، محصول ۽ آبادي | عباسي دور جي انتظامي ۽ سماجي جاگرافيءَ جو اهم ماخذ. |- | ''مشاڪلة الناس لزمانهم'' | حڪمرانن جون عادتون، لباس ۽ سماجي اثر | اسلامي سياسي ۽ سماجي تاريخ بابت مختصر تصنيف. |} == زندگيءَ جا اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | اليعقوبيءَ جي زندگيءَ ۽ تصنيفن جي تاريخ ! style="background:#dceaf5;" | سال يا دور ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | نائين صديءَ جي شروعات | ممڪن طور بغداد ۾ پيدائش؛ صحيح تاريخ معلوم ناهي. |- | نائين صدي عيسوي | آرمينيا، خراسان ۽ ٻين علائقن ۾ علمي ۽ انتظامي سرگرميون. |- | تقريباً 260هه/874ع | آرمينيا ۽ خراسان ڏانهن سفر ۽ طاهري حڪومت سان لاڳاپو. |- | 258هه تائين | ''تاريخ اليعقوبي'' جي محفوظ متن ۾ شامل آخري واقعن جو دور. |- | تقريباً 278هه/891ع | ''ڪتاب البلدان'' جي بنيادي تصنيف جي تڪميل. |- | 284هه/897ع | روايتي طور ڄاڻايل وفات جو سال. |- | 292هه/905ع | ''ڪتاب البلدان'' ۾ ذڪر ٿيل واقعي جي بنياد تي هن سال تائين زنده هجڻ جو جديد تحقيقي رايو. |} == وفات بابت اختلاف == يعقوبيءَ جي وفات بابت قديم ۽ جديد ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۽ ڪجهه پراڻن سوانحي ماخذن موجب هو 284هه/897ع ۾ مصر ۾ وفات ڪري ويو.<ref name="Sindhiana"/> پر ترڪي جي ''اسلام انسائيڪلوپيڊيا'' موجب سندس ''ڪتاب البلدان'' ۾ 292هه/905ع جي عيد جي تقريب جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ بنياد تي محققن جو رايو آهي ته يعقوبي انهيءَ تاريخ تائين زنده هو.<ref name="TDV"/> تنهنڪري سندس وفات جي قطعي سال بابت اتفاق موجود ناهي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == يعقوبيءَ جي اهميت جو بنياد سندس عالمي تاريخ نويسي، جاگرافيائي مشاهدي ۽ مختلف قومن جي علمي روايتن کي محفوظ ڪرڻ تي آهي. ''تاريخ اليعقوبي'' ابتدائي اسلامي سياسي تاريخ ۽ قديم قومن جي احوال لاءِ، جڏهن ته ''ڪتاب البلدان'' شهرن، رستن ۽ عباسي دور جي انتظامي جاگرافيءَ لاءِ اهم ماخذ آهي. سنڌ جي تاريخ لاءِ سندس لکڻين جي اهميت خاص طور عرب گورنرن، اسلامي فتوحات، شهرن ۽ هند ۽ سنڌ جي علمي روايتن بابت محفوظ ڪيل معلومات سبب آهي.<ref name="Pathan"/><ref name="Sindhiana"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Kitab al-Buldan-manuscript of Muchlinski.jpg|''ڪتاب البلدان'' جي قلمي نسخي جو هڪ ورق. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[تاريخ اليعقوبي]] * [[ڪتاب البلدان]] * [[عباسي خلافت]] * [[بلاذري]] * [[طبري]] * [[عنبسه بن اسحاق]] * [[هارون بن ابي خالد مروزي]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌ ۾ عرب دور حڪومت]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * اليعقوبي، احمد بن ابي يعقوب. ''تاريخ اليعقوبي''، تحقيق: M. Th. Houtsma، ٻه جلد، ليڊن، 1883ع. * اليعقوبي. ''ڪتاب البلدان''، تحقيق: A. W. T. Juynboll، ليڊن، 1861ع. * اليعقوبي. ''ڪتاب البلدان''، تحقيق: M. J. de Goeje، ليڊن، 1892ع. * Ağarı, Murat. “Ya‘kūbî.” ''TDV İslâm Ansiklopedisi''، 2013ع. * Pathan, Mumtaz Husain. ''History of Sind: Arab Period''، 1978ع. * Gordon, Matthew S. ۽ ٻيا. ''The Works of Ibn Wāḍiḥ al-Yaʿqūbī''، Brill، 2018ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://islamansiklopedisi.org.tr/yakubi ترڪي اسلام انسائيڪلوپيڊيا ۾ اليعقوبيءَ جو احوال] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8%D9%8A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اليعقوبي] * [https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/cornell_aco000696/1 تاريخ اليعقوبي، جلد ٻيو، ڊجيٽل نسخو] * [https://sites.dlib.nyu.edu/viewer/books/princeton_aco002536/1 ڪتاب البلدان جو ڊجيٽل نسخو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kitab_al-Buldan-manuscript_of_Muchlinski.jpg ڪتاب البلدان جو قلمي نسخو، وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:مسلمان مؤرخ]] [[زمرو:عرب جاگرافيدان]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:نائين صديءَ جا مؤرخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 0g6p02qv49584jdoomwmti54nxnbb9e 427303 427301 2026-11-03T00:26:52Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[اليعقوبي]] ڏانھن چوريو 427303 wikitext text/x-wiki #چوريو[[اليعقوبي]] skc197c57ugpg9hyqedfhkgfadrw0ig 0 105205 427304 2026-11-03T00:30:01Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|نائين صديءَ جو خزر-ترڪ عباسي فوجي سپهه سالار ۽ درٻاري عملدار}} {{Infobox military person | name = ايتاخ ترڪي | native_name = إيتاخ التركي | image = Abbasid Caliphate 850AD-ar.png | caption = نائين صديءَ جي وچ ڌاري عباسي خلافت جو نقشو؛ هي ايتاخ جي ذاتي تصوير نه آهي. | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلو... 427304 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|نائين صديءَ جو خزر-ترڪ عباسي فوجي سپهه سالار ۽ درٻاري عملدار}} {{Infobox military person | name = ايتاخ ترڪي | native_name = إيتاخ التركي | image = Abbasid Caliphate 850AD-ar.png | caption = نائين صديءَ جي وچ ڌاري عباسي خلافت جو نقشو؛ هي ايتاخ جي ذاتي تصوير نه آهي. | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلوم؛ ممڪن طور خزر ترڪن جو علائقو | death_date = 5 جمادي الآخر 235هه / ڊسمبر 849ع | death_place = [[بغداد]]، [[عباسي خلافت]] | allegiance = [[عباسي خلافت]] | branch = عباسي فوج | rank = سپهه سالار | commands = عباسي فوج جو ساڄو پاسو؛ مرڪزي فوجي قيادت | battles = [[بابڪ خرمدين]] خلاف مهم؛ [[عموريه جي جنگ]] | otherwork = مصر ۽ يمن جو گورنر؛ حاجب؛ بريد ۽ درٻاري انتظام جو عملدار }} '''ايتاخ ترڪي''' (عربي: '''إيتاخ التركي'''؛ ترڪي ماخذن ۾ '''ايناق ترڪي''')، جنهن کي '''ايتاخ خزري''' پڻ سڏيو ويندو هو، نائين صدي عيسويءَ ۾ [[عباسي خلافت]] جو هڪ بااثر خزر-ترڪ فوجي سپهه سالار ۽ درٻاري عملدار هو. هن خليفي [[معتصم بالله]]، [[واثق بالله]] ۽ [[متوڪل علي الله]] جي دور ۾ اهم فوجي ۽ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. سندس اختيارن ۾ فوجي قيادت، صوبائي حڪومت، درٻاري انتظام ۽ سرڪاري خبررسانيءَ جا معاملا شامل هئا. 235هه/849ع ۾ خليفي متوڪل جي حڪم تي بغداد ۾ گرفتار ٿيڻ کان پوءِ قيد ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Yildiz">{{cite encyclopedia |last=Yıldız |first=Hakkı Dursun |title=İnak et-Türkî |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |year=2000 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/inak-et-turki |language=tr}}</ref><ref name="Tabari235">{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=تاريخ الرسل والملوك |volume=9 |publisher=دار المعارف |location=القاهرة |page=168 |language=ar |url=https://ablibrary.net/book_content/b/18160/168?lang=ar}}</ref> == نالو ۽ نسبت == قديم عربي تاريخن ۾ سندس نالو ''إيتاخ''، ''إيتاخ التركي'' ۽ ''إيتاخ الخزري'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. ترڪي جي محقق حقي درسُون يلديز موجب اصل نالو غالباً ''ايناق'' هو، جيڪو عربي تحرير ۾ حرفن جي پڙهڻ واري اختلاف سبب ''ايتاخ'' جي صورت ۾ مشهور ٿيو.<ref name="Yildiz"/> ''الترڪي'' سندس ترڪ نسلي پسمنظر ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن ته ''الخزري'' نسبت کيس [[خزر]] ترڪن سان ڳنڍي ٿي. سندس پيدائش جو سال ۽ اصل ڄمڻ جو هنڌ معلوم نه آهن. == ابتدائي زندگي == ايتاخ جي ابتدائي زندگيءَ بابت تفصيلي معلومات محفوظ نه آهي. ترڪي جي ''اسلام انسائيڪلوپيڊيا'' موجب هو شروعات ۾ عباسي درٻار جي عملدار سلام الابرش جي غلامن مان هو. بعد ۾ معتصم، پنهنجي خلافت کان اڳ، کيس خريد ڪيو ۽ 199هه/814–815ع ۾ آزاد ڪيو.<ref name="Yildiz"/> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته هو عباسي خلافت ۽ خزرن جي وچ ۾ اڳين فوجي تڪرارن دوران قيد ٿي اسلامي علائقن ۾ آيو هوندو، پر انهيءَ ڳالهه کي قطعي تاريخي حقيقت طور ثابت نٿو ڪري سگهجي. معتصم جي فوجي تنظيم ۾ ترڪ سپاهين ۽ غلام سپاهين کي وڏي اهميت حاصل ٿي. ايتاخ به انهن فوجي عملدارن مان هو، جيڪي وقت سان گڏ مرڪزي حڪومت جي اهم عهدن تائين پهتا. == معتصم بالله جي دور ۾ == === عباسي فوج ۾ ترقي === خليفي معتصم جي حڪومت (218–227هه/833–842ع) دوران ايتاخ جي فوجي حيثيت وڌندي وئي. هن دور ۾ عباسي فوج ۾ ترڪ دستن جو تعداد ۽ اثر وڌيو، جڏهن ته [[سامرا]] کي فوجي ۽ سياسي مرڪز طور ترقي ڏني وئي.<ref name="Yildiz"/> === بابڪ خرمدين خلاف مهم === 222هه/837ع ۾ ايتاخ کي جعفر بن دينار سان گڏ [[افشين]] جي مدد لاءِ فوجي دستا وٺي وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو. افشين ان وقت [[بابڪ خرمدين]] جي بغاوت خلاف فوجي مهم هلائي رهيو هو. ايتاخ جي هن مهم ۾ شموليت سندس وڌندڙ فوجي حيثيت جو ثبوت آهي.<ref name="Yildiz"/> === عموريه جي فوجي مهم === 223هه/838ع ۾ معتصم بازنطيني سلطنت خلاف وڏي فوجي مهم هلائي، جنهن جو اهم هدف [[عموريه]] جو شهر هو. ايتاخ هن مهم ۾ عباسي فوج جي ساڄي پاسي جي قيادت ڪئي. عموريه جي فتح عباسي ۽ بازنطيني فوجي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو. ايتاخ جو ان مهم ۾ فوجي ڪمانڊر طور حصو وٺڻ سندس درٻاري ۽ فوجي اثر کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Yildiz"/><ref name="Masudi">{{cite book |last=المسعودي |first=علي بن الحسين |title=مروج الذهب ومعادن الجوهر |language=ar}}</ref> === عباس بن مأمون جي سازش === عموريه جي مهم کان پوءِ معتصم خلاف هڪ سازش ظاهر ٿي، جنهن جو مقصد کيس هٽائي عباس بن مأمون کي خلافت تي آڻڻ هو. سازش سان لاڳاپيل فوجي عملدار عجيف بن عنبسه کي ايتاخ جي حوالي ڪيو ويو. بعد ۾ عجيف کي قتل ڪيو ويو.<ref name="Yildiz"/> === يمن جي گورنري === 225هه/840ع ۾ ايتاخ کي [[يمن]] جي گورنري ڏني وئي. هو پاڻ يمن نه ويو، پر پنهنجي نمائندي ذريعي صوبي جو انتظام هلائيندو رهيو. اهڙيءَ طرح سندس صوبائي اختيارن سان گڏ مرڪزي فوجي ذميواريون به برقرار رهيون.<ref name="Yildiz"/> === موصل جي بغاوت === معتصم جي دور ۾ ايتاخ [[موصل]] ۾ پيدا ٿيل هڪ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ پڻ مقرر ٿيو. هن باغي اڳواڻ کي گرفتار ڪيو ۽ بعد ۾ قتل ڪرايو. انهيءَ واقعي کان پوءِ سندس فوجي اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref name="Yildiz"/> === سامرا جي انتظامي ذميواري === ايتاخ کي سامرا جي امن امان ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل اهم ذميواريون پڻ مليون. افشين جي گرفتاري ۽ مقدمي کان پوءِ کيس ايتاخ جي نگرانيءَ هيٺ قيد ڪيو ويو، جتي سندس وفات ٿي.<ref name="Yildiz"/> == واثق بالله جي دور ۾ == خليفي [[واثق بالله]] جي حڪومت (227–232هه/842–847ع) دوران ايتاخ جي فوجي ۽ سياسي حيثيت برقرار رهي. === فوج جي اعليٰ قيادت === ترڪ سپهه سالار [[اشناس ترڪي]] جي وفات کان پوءِ ايتاخ کي عباسي فوج جي اعليٰ قيادت ڏني وئي. هن عهدِي سبب هو خلافت جي اهم فوجي فيصلن ۽ فوجي دستن جي انتظام سان سڌو لاڳاپيل رهيو.<ref name="Yildiz"/> === مصر جي گورنري === 230هه/844ع ۾ ايتاخ کي [[مصر]] جي گورنري پڻ ڏني وئي. هو پاڻ مصر نه ويو، پر پنهنجي مقرر ڪيل نائبن ذريعي حڪومت هلائيندو رهيو. ان دور ۾ عباسي حڪومت طرفان ڪيترن اهم صوبن جي گورنري اهڙن بااثر درٻاري عملدارن کي ڏني ويندي هئي، جيڪي مرڪزي درٻار ۾ رهندي نائبن وسيلي انتظام هلائيندا هئا.<ref name="Yildiz"/> === حاجب جو عهدو === ايتاخ واثق جي دور ۾ ڪجهه عرصو حاجب جي حيثيت سان پڻ ڪم ڪيو. حاجب جو عهدو خليفي تائين رسائي، درٻاري ملاقاتن ۽ محل جي انتظام سان لاڳاپيل هو. == متوڪل علي الله جي دور ۾ == === خلافت جي چونڊ ۾ ڪردار === 232هه/847ع ۾ واثق جي وفات کان پوءِ نئين خليفي جي چونڊ بابت عباسي درٻار جي اهم شخصيتن وچ ۾ صلاح مشورا ٿيا. [[طبري]] جي روايت موجب انهن ۾ ايتاخ، وصيف ترڪي، احمد بن ابي دؤاد ۽ ٻيا اعليٰ عملدار شامل هئا. آخرڪار جعفر بن معتصم کي ''المتوڪل علي الله'' جي لقب سان خليفي طور تسليم ڪيو ويو. ايتاخ هن سياسي عمل ۾ حصو وٺندڙ اهم فوجي شخصيتن مان هو.<ref name="Tabari847">{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=تاريخ الرسل والملوك |volume=9 |chapter=خلافة جعفر المتوكل على الله |language=ar |url=https://ar.wikisource.org/wiki/تاريخ_الطبري/الجزء_التاسع}}</ref> === اقتدار جو عروج === متوڪل جي خلافت جي شروعات ۾ ايتاخ جي اختيارن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي. سندس ذميوارين ۾ فوجي قيادت، مصر جي گورنري، حاجب جو عهدو، بريد جو انتظام ۽ خلافت جي محل سان لاڳاپيل معاملا شامل هئا. مرڪزي فوج ۾ ترڪ ۽ ٻين فوجي دستن تي سندس اثر کيس عباسي درٻار جي طاقتور شخصيتن مان هڪ بڻايو.<ref name="Yildiz"/> === متوڪل سان اختلاف === متوڪل جي حڪومت دوران خليفي ۽ بااثر ترڪ فوجي ڪمانڊرن جي وچ ۾ اختيارن بابت ڇڪتاڻ وڌڻ لڳي. ايتاخ جي فوجي طاقت ۽ ڪيترن عهدن جو هڪ ئي شخص وٽ هجڻ خليفي لاءِ سياسي مسئلو بڻجي ويو. 234هه/849ع ڌاري ايتاخ ۽ متوڪل جا لاڳاپا وڌيڪ خراب ٿيا. متوڪل کيس مرڪزي فوجي ماحول کان پري رکڻ لاءِ ڪوفه، مڪي ۽ مديني جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون پڻ ڏنيون.<ref name="Yildiz"/> == حج جو سفر ۽ گرفتاري == 234هه/849ع ۾ ايتاخ حج لاءِ وڃڻ جي اجازت گهري. متوڪل کيس عراقي حاجين جي امير جي حيثيت سان موڪليو. سندس سامرا مان روانگيءَ کان پوءِ حاجب جو عهدو [[وصيف ترڪي]] جي حوالي ڪيو ويو. خليفي بغداد جي پوليس ۽ انتظامي عملدار [[اسحاق بن ابراهيم بن مصعب]] کي حڪم ڏنو ته ايتاخ جي حج تان واپسيءَ تي کيس سامرا پهچڻ کان روڪيو وڃي.<ref name="Tabari235"/> === بغداد ۾ گرفتار ٿيڻ === طبريءَ جي تفصيلي بيان موجب ايتاخ حج تان موٽندي فرات جي رستي سامرا وڃڻ جو ارادو رکندو هو، پر اسحاق بن ابراهيم کيس بغداد ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني. ايتاخ کي ٻڌايو ويو ته خليفي جي حڪم سان بغداد ۾ سندس آجيان ڪئي ويندي ۽ هو خزيمه بن خازم جي محل ۾ معزز ماڻهن سان ملاقات ڪندو. جڏهن ايتاخ محل ۾ داخل ٿيو ته سندس گهڻن ساٿين ۽ غلامن کي ٻاهر روڪيو ويو. پوءِ محل جا دروازا بند ڪري کيس گرفتار ڪيو ويو.<ref name="Tabari235"/> === قيد جون حالتون === طبريءَ موجب گرفتاريءَ کان پوءِ ايتاخ کي ڳرا زنجير ۽ لوهي طوق وڌا ويا. هڪ روايت ۾ سندس ڳچيءَ تي اسي رطل وزن جو طوق هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. طبريءَ وٽ سندس وفات جي سبب بابت ٻه اهم بيان آهن. هڪ روايت موجب هو قيد جي سختين سبب فوت ٿيو، جڏهن ته ٻي روايت موجب کيس کاڌو ڏنو ويندو هو، پر پاڻي کان محروم رکيو ويو، جنهن سبب سندس موت ٿيو. اهي بيان قديم تاريخي روايتن طور محفوظ آهن؛ انهن مان ڪنهن هڪ کي آزاد طبي يا عدالتي ثبوت سان ثابت ٿيل حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Tabari235"/> == وفات == طبريءَ جي بيان موجب ايتاخ 5 جمادي الآخر 235هه تي بغداد ۾ وفات ڪئي. هي تاريخ ڊسمبر 849ع سان لاڳاپيل آهي. هجري ۽ عيسوي تاريخن جي تبديليءَ ۾ مختلف حسابن سبب ڏينهن بابت اختلاف ملي ٿو.<ref name="Tabari235"/> طبريءَ مطابق سندس وفات کان پوءِ بغداد جي عملدارن، قاضين ۽ بريد جي ذميوار ماڻهن کي سندس لاش ڏيکاريو ويو ته جيئن موت جي واقعي جي تصديق ٿي سگهي. ايتاخ جي وفات کان پوءِ سندس ملڪيت ضبط ڪئي وئي ۽ سندس نمائندن کي مختلف صوبائي عهدن تان هٽايو ويو.<ref name="Yildiz"/> == اولاد == قديم تاريخي ماخذن ۾ ايتاخ جي ٻن پٽن جا نالا ملن ٿا: * '''منصور''' — ايتاخ جو پٽ، جيڪو پيءُ جي گرفتاريءَ کان پوءِ قيد رهيو. * '''مظفر''' — ايتاخ جو ٻيو پٽ، جيڪو پڻ قيد ۾ رهيو. طبريءَ موجب ٻنهي کي متوڪل جي حڪومت دوران قيد رکيو ويو. 247هه/861ع ۾ [[منتصر بالله]] جي خلافت دوران کين آزاد ڪيو ويو. مظفر آزاديءَ کان لڳ ڀڳ ٽن مهينن پوءِ وفات ڪئي، جڏهن ته منصور ڪجهه عرصو وڌيڪ زنده رهيو.<ref name="Tabari235"/> == سنڌ جي تاريخ سان تعلق == === سنڌ جي عباسي انتظام جو پسمنظر === نائين صديءَ ۾ سنڌ عباسي خلافت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان لاڳاپيل هئي. عباسي حڪمران مرڪزي درٻار جي بااثر فوجي ۽ سياسي شخصيتن ذريعي مختلف صوبن جي گورنرن جون مقرريون ۽ تبديليون ڪندا هئا. ايتاخ جي سياسي اثر جو ذڪر سنڌ جي عباسي دور جي تاريخ ۾ پڻ اهم آهي، خاص طور [[عنبسه بن اسحاق]] جي گورنريءَ سان لاڳاپيل واقعن جي حوالي سان. === عنبسه بن اسحاق سان لاڳاپو === [[يعقوبي]] جي تاريخي روايت موجب عنبسه بن اسحاق جي سياسي حيثيت جو تعلق ايتاخ سان هو. ايتاخ جي زوال کان پوءِ سنڌ جي انتظام ۾ تبديلي آئي ۽ عنبسه جي جاءِ تي [[هارون بن ابي خالد مروزي]] کي مقرر ڪيو ويو. انهيءَ بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سامرا جي مرڪزي درٻار ۾ فوجي عملدارن جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون سنڌ جهڙن پري وارن صوبن جي انتظام تي پڻ اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Yaqubi">{{cite book |last=اليعقوبي |first=أحمد بن أبي يعقوب |title=تاريخ اليعقوبي |volume=2 |publisher=دار صادر |location=بيروت |page=486 |language=ar |url=https://ablibrary.net/book_content/b/6657/486?lang=ar}}</ref> بهرحال، ايتاخ کي سنڌ جو سڌو گورنر قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. سندس تعلق مرڪزي عباسي فوجي ۽ انتظامي اختيارن سان هو. == عباسي سياست ۾ تاريخي اهميت == ايتاخ جي زندگي نائين صديءَ جي عباسي خلافت ۾ ترڪ فوجي عملدارن جي وڌندڙ طاقت جو هڪ مثال آهي. هن غلاميءَ مان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ فوجي قيادت، صوبائي گورنري ۽ درٻاري انتظام جي اعليٰ عهدن تائين ترقي ڪئي. سندس زوال مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته مرڪزي خلافت ۽ فوجي ڪمانڊرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ ڪيتري اهم هئي. متوڪل جي دور ۾ ايتاخ جي گرفتاري فوجي طاقت کي خليفي جي اختيار هيٺ رکڻ جي ڪوششن سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Yildiz"/> == اهم واقعن جي تاريخي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | ايتاخ ترڪيءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا ! style="background:#dceaf5;" | سال ! style="background:#dceaf5;" | واقعو |- | 199هه/814–815ع | معتصم طرفان خريد ٿيڻ ۽ آزاد ٿيڻ جو ذڪر. |- | 222هه/837ع | بابڪ خرمدين خلاف افشين جي مدد لاءِ فوجي دستا موڪلڻ. |- | 223هه/838ع | عموريه جي مهم ۾ فوج جي ساڄي پاسي جي قيادت. |- | 225هه/840ع | يمن جي گورنري ۽ موصل جي بغاوت خلاف ڪارروائي. |- | 230هه/844ع | مصر جي گورنري ۽ اعليٰ فوجي قيادت. |- | 232هه/847ع | متوڪل جي خلافت جي چونڊ ۾ شموليت. |- | 234هه/849ع | متوڪل سان اختلاف، حج جو سفر ۽ عهدن ۾ تبديليون. |- | 235هه/849ع | بغداد ۾ گرفتاري ۽ قيد دوران وفات. |- | 247هه/861ع | سندس ٻن پٽن منصور ۽ مظفر جي آزادي. |} == فوجي ۽ انتظامي عهدن جو جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#24567a;color:white;padding:8px;" | ايتاخ جا اهم عهدا ! style="background:#dceaf5;" | عهدو ! style="background:#dceaf5;" | ذميواري ! style="background:#dceaf5;" | تاريخي دور |- | فوجي سپهه سالار | فوجي مهمن ۽ دستن جي قيادت | معتصم کان متوڪل تائين |- | يمن جو گورنر | نمائندي ذريعي صوبائي انتظام | 225هه کان |- | مصر جو گورنر | نمائندن ذريعي صوبائي حڪومت | 230هه کان وفات تائين |- | حاجب | خليفي جي درٻار ۽ ملاقاتن جو انتظام | واثق ۽ متوڪل جو دور |- | بريد جو اعليٰ عملدار | سرڪاري خبررساني ۽ انتظامي رابطن جي نگراني | متوڪل جو شروعاتي دور |- | حج جو امير | عراقي حاجين جي قافلي جي قيادت | 234هه/849ع |} == تاريخي ماخذ ۽ تحقيق == ايتاخ بابت بنيادي معلومات [[طبري]] جي ''تاريخ الرسل والملوك'' ۾ ملي ٿي. خاص طور 235هه جي واقعن ۾ سندس گرفتاري، قيد، وفات ۽ اولاد بابت تفصيلي بيان موجود آهي. [[مسعودي]] جي ''مروج الذهب'' ۾ پڻ سندس فوجي سرگرمين ۽ عباسي دور جي سياسي حالتن بابت روايتون ملن ٿيون. جديد تحقيق ۾ حقي درسُون يلديز جو ''TDV İslâm Ansiklopedisi'' وارو مضمون سندس فوجي خدمتن، عهدن، سياسي اثر ۽ وفات جو منظم سوانحي جائزو پيش ڪري ٿو.<ref name="Yildiz"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Abbasid Caliphate 850AD-ar.png|ايتاخ جي دور جي ويجهو، لڳ ڀڳ 850ع ۾ عباسي خلافت جو نقشو. File:Abbasid Caliphate 850AD.png|عباسي خلافت جا اهم علائقا ۽ شهر ڏيکاريندڙ نقشو. File:The spiral minaret in Samarra.jpg|سامرا جي مشهور سرپل مناري؛ هي عمارت ايتاخ جي زندگيءَ جي آخري دور سان لاڳاپيل عباسي شهري پسمنظر کي ظاهر ڪري ٿي. File:Great Mosque of Samarra.jpg|سامرا جي جامع مسجد جو منارو، جيڪو متوڪل جي دور ۾ تعمير ٿيو. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[عباسي خلافت]] * [[معتصم بالله]] * [[واثق بالله]] * [[متوڪل علي الله]] * [[سامرا]] * [[اشناس ترڪي]] * [[وصيف ترڪي]] * [[افشين]] * [[بابڪ خرمدين]] * [[عنبسه بن اسحاق]] * [[هارون بن ابي خالد مروزي]] * [[طبري]] * [[يعقوبي]] * [[سنڌ ۾ عرب دور حڪومت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * الطبري، محمد بن جرير. ''تاريخ الرسل والملوك''. جلد 9، دار المعارف، قاهره. * المسعودي، علي بن الحسين. ''مروج الذهب ومعادن الجوهر''. * اليعقوبي، احمد بن ابي يعقوب. ''تاريخ اليعقوبي''. جلد 2، دار صادر، بيروت. * Yıldız, Hakkı Dursun. “İnak et-Türkî.” ''TDV İslâm Ansiklopedisi'', 2000. * al-Ṭabarī. ''The History of al-Ṭabarī''. Vol. 33, ''Storm and Stress along the Northern Frontiers of the ʿAbbāsid Caliphate''. Translated by C. E. Bosworth. State University of New York Press, 1991. * al-Ṭabarī. ''The History of al-Ṭabarī''. Vol. 34, ''Incipient Decline''. Translated by Joel L. Kraemer. State University of New York Press, 1989. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://islamansiklopedisi.org.tr/inak-et-turki ايتاخ ترڪي بابت ترڪي اسلام انسائيڪلوپيڊيا جو مضمون] * [https://ablibrary.net/book_content/b/18160/168?lang=ar طبريءَ جي تاريخ ۾ ايتاخ جي گرفتاري ۽ وفات] * [https://ar.wikisource.org/wiki/تاريخ_الطبري/الجزء_التاسع تاريخ طبري، نائون حصو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Abbasid_Caliphate_850AD-ar.png عباسي خلافت جو نقشو، وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Maps_of_the_Abbasid_Caliphate عباسي خلافت جا نقشا، وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:عباسي خلافت]] [[زمرو:عباسي دور جون شخصيتون]] [[زمرو:ترڪ فوجي اڳواڻ]] [[زمرو:عباسي فوجي سپهه سالار]] [[زمرو:849ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:نائين صديءَ جون شخصيتون]] hifnth7gyr2wi3vjlgy5o1lvqh1y4ud 0 105206 427355 2026-11-03T05:36:57Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[معيد بن خليل تميمي]] کي [[معبد بن خليل تميمي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 427355 wikitext text/x-wiki #چوريو [[معبد بن خليل تميمي]] d84n4phzpzbmxlothwprk9jvxih5d6v 0 105207 427366 2026-11-03T06:26:53Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[نصر بن محمد اشعث]] کي [[نصر بن محمد بن اشعث خزاعي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 427366 wikitext text/x-wiki #چوريو [[نصر بن محمد بن اشعث خزاعي]] 1p9wdkm2q7mroji7ju05ellquna92jd 0 105208 427397 2026-11-03T09:33:28Z Memon2025 21315 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9529285|سرخ ہرن]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 427397 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=ڳاڙهو هرڻ<br> ''Red Deer''|status=LC|status_system=iucn3.1|status_ref=<ref name="IUCN"/>|image=Red_deer_stag_2009_denmark.jpg|image_width=250px|image_caption=Male ([[Deer#Terminology|Stag]] or [[Hart (deer)|Hart]])|image2=Zoo-Dortmund-IMG 5549-a.jpg|image2_width=250px|image2_caption=Female ([[Deer#Terminology|Hind]])|domain=[[حقیقی المرکزیہ]]|regnum=[[جانور]]|phylum=[[حبلیات]]|classis=[[ممالیہ]]|ordo=Artiodactyla|subordo=[[Ruminantia]]|familia=[[ہرن]]|subfamilia=[[Cervinae]]|genus=''[[Cervus]]''|range_map=Range Map Cervus elaphus.png|range_map_width=250px|range_map_caption=Range of ''Cervus elaphus''|species='''''C. elaphus'''''|binomial=''Cervus elaphus''|binomial_authority=[[لنی اس]]، 1758|subdivision_ranks=Subspecies|subdivision=}} '''ڳاڙهو هرڻ''' (Red Deer) وڏن هرڻن مان هڪ آهي. ان جي رهائش يورپ جو گهڻو حصو، قفقاز جبل، ايشيا مائنر ۽ مغربي ۽ وچ ايشيا آهي. اهو [[مراڪش]] ۽ تيونس جي وچ ۾ [[اطلس جبلن جو سلسلو|اٽلس جبلن]] ۾ پڻ ملي ٿو. هي آفريڪا ۾ ملندڙ هرڻ جو واحد قسم آهي. هي هرڻ ٻين ملڪن جهڙوڪ آسٽريليا، نيوزي لينڊ ۽ ارجنٽائن ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. ان جو گوشت دنيا جي اڪثر حصن ۾ کاڌي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. Meat used ad food ڳاڙهو هرڻ هڪ ٽڪرن واري کُر وارو جانور آهي ۽ ان ۾ چار پيٽ جا ڪمرا آهن. جينياتي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڳاڙهو هرڻ اوڀر ايشيا ۽ اتر آمريڪا جي ايلڪ (Elk) کان مختلف آهي. جيتوڻيڪ هي هرڻ ماضي ۾ ڪيترن ئي علائقن ۾ ناياب ٿي چڪو آهي، پر اهو ڪڏهن به ختم نه ٿيو آهي. برطانيه ۾ ان جي تعداد ۾ ٻيهر تعارف ۽ تحفظ جي ڪوششن جي ڪري خاص طور تي اضافو ٿيو آهي. جڏهن ته، ٻين علائقن ۾، جهڙوڪ اتر آفريڪا، ان جو تعداد گهٽجي رهيو آهي. Extinct h5vburtwmxopexlnjthpjcpj2xb92tb 427398 427397 2026-11-03T09:36:01Z Memon2025 21315 /* */ 427398 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=ڳاڙهو هرڻ<br> ''Red Deer''|status=LC|status_system=iucn3.1|status_ref=<ref name="IUCN"/>|image=Red_deer_stag_2009_denmark.jpg|image_width=250px|image_caption=Male ([[Deer#Terminology|Stag]] or [[Hart (deer)|Hart]])|image2=Zoo-Dortmund-IMG 5549-a.jpg|image2_width=250px|image2_caption=Female ([[Deer#Terminology|Hind]])|domain=[[حقیقی المرکزیہ]]|regnum=[[جانور]]|phylum=[[حبلیات]]|classis=[[ممالیہ]]|ordo=Artiodactyla|subordo=[[Ruminantia]]|familia=[[ہرن]]|subfamilia=[[Cervinae]]|genus=''[[Cervus]]''|range_map=Range Map Cervus elaphus.png|range_map_width=250px|range_map_caption=Range of ''Cervus elaphus''|species='''''C. elaphus'''''|binomial=''Cervus elaphus''|binomial_authority=[[لنی اس]]، 1758|subdivision_ranks=Subspecies|subdivision=}} '''ڳاڙهو هرڻ''' (Red Deer)(Cervus elaphus) وڏن هرڻن مان هڪ آهي. ان جي رهائش يورپ جو گهڻو حصو، قفقاز جبل، ايشيا مائنر ۽ مغربي ۽ وچ ايشيا آهي. اهو [[مراڪش]] ۽ تيونس جي وچ ۾ [[اطلس جبلن جو سلسلو|اٽلس جبلن]] ۾ پڻ ملي ٿو. هي آفريڪا ۾ ملندڙ هرڻ جو واحد قسم آهي. هي هرڻ ٻين ملڪن جهڙوڪ آسٽريليا، نيوزي لينڊ ۽ ارجنٽائن ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. ان جو گوشت دنيا جي اڪثر حصن ۾ کاڌي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڳاڙهو هرڻ هڪ ٽڪرن واري کُر وارو جانور آهي ۽ ان ۾ چار پيٽ جا ڪمرا آهن. جينياتي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڳاڙهو هرڻ اوڀر ايشيا ۽ اتر آمريڪا جي ايلڪ (Elk) کان مختلف آهي. جيتوڻيڪ هي هرڻ ماضي ۾ ڪيترن ئي علائقن ۾ ناياب ٿي چڪو آهي، پر اهو ڪڏهن به ختم نه ٿيو آهي. برطانيه ۾ ان جي تعداد ۾ ٻيهر تعارف ۽ تحفظ جي ڪوششن جي ڪري خاص طور تي اضافو ٿيو آهي. جڏهن ته، ٻين علائقن ۾، جهڙوڪ اتر آفريڪا، ان جو تعداد گهٽجي رهيو آهي. r6tdfd6zhsb4ey7lbzssien4deoxc4m 0 105209 427401 2026-11-03T09:44:44Z Memon2025 21315 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9301405|کازاک]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 427401 wikitext text/x-wiki [[ar:تصنيف:رؤساء وزراء إيطاليا]] [[fa:رده:نخست‌وزیران ایتالیا]] [[en:Category:Prime Ministers of Italy]] [[an:Categoría:Presidents d'o Consello de Menistros d'Italia]] [[az:Kateqoriya:İtaliya baş nazirləri]] [[bn:বিষয়শ্রেণী:ইতালির প্রধানমন্ত্রী]] [[be:Катэгорыя:Прэм'ер-міністры Італіі]] [[be-tarask:Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Італіі]] [[bg:Категория:Министър-председатели на Италия]] [[bs:Kategorija:Italijanski premijeri]] [[br:Rummad:Kentañ Ministred Italia]] [[ca:Categoria:Primers ministres italians]] [[cs:Kategorie:Premiéři Itálie]] [[cy:Categori:Prif Weinidogion yr Eidal]] [[da:Kategori:Italiens premierministre]] [[de:Kategorie:Ministerpräsident (Italien)]] [[et:Kategooria:Itaalia peaministrid]] [[el:Κατηγορία:Ιταλοί Πρωθυπουργοί]] [[es:Categoría:Presidentes del Consejo de Ministros de Italia]] [[eo:Kategorio:Ĉefministroj de Italio]] [[eu:Kategoria:Italiako lehen ministroak]] [[fr:Catégorie:Président du Conseil italien]] [[gl:Categoría:Presidentes do goberno de Italia]] [[ko:분류:이탈리아의 총리]] [[hr:Kategorija:Predsjednici Talijanske vlade]] [[io:Kategorio:Chefa ministri di Italia]] [[os:Категори:Италийы премьер-министртæ]] [[is:Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu]] [[it:Categoria:Presidenti del Consiglio dei ministri della Repubblica Italiana]] [[he:קטגוריה:ראשי ממשלת איטליה]] [[ka:კატეგორია:იტალიის პრემიერ-მინისტრები]] [[la:Categoria:Praesides Consilii Ministrorum Italiae]] [[mr:वर्ग:इटलीचे पंतप्रधान]] [[xmf:კატეგორია:იტალიაშ პრემიერ-მინისტრეფი]] [[mn:Ангилал:Италийн ерөнхий сайдууд]] [[nl:Categorie:Premier van Italië]] [[ja:Category:イタリアの首相]] [[no:Kategori:Italienske statsministre]] [[pl:Kategoria:Premierzy Włoch]] [[pt:Categoria:Primeiros-ministros da Itália]] [[qu:Katiguriya:Uma kamayuq (Italya)]] [[ru:Категория:Премьер-министры Италии]] [[simple:Category:Prime ministers of Italy]] [[sk:Kategória:Predsedovia vlády Talianska]] [[sl:Kategorija:Predsedniki vlade Italije]] [[sr:Категорија:Премијери Италије]] [[fi:Luokka:Italian pääministerit]] [[sv:Kategori:Italiens premiärministrar]] [[th:หมวดหมู่:นายกรัฐมนตรีอิตาลี]] [[tr:Kategori:İtalya başbakanları]] [[uk:Категорія:Прем'єр-міністри Італії]] [[vi:Thể loại:Thủ tướng Ý]] [[yo:Ẹ̀ka:Àwọn Alákóso Àgbà ilẹ̀ Itálíà]] [[yue:Category:意大利總理]] [[zh:Category:意大利总理]] Kazhak 8aj0xozgu5fvk5785tss7k0ohtxvoop 427403 427401 2026-11-03T09:48:02Z Memon2025 21315 /* */ 427403 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group}} {{Other uses|Kazakh (disambiguation)}} {{Distinguish|Cossacks}} {{Use dmy dates|date=March 2025}} {{Infobox ethnic group | group = Kazakhs | native_name = {{lang|kk|Қазақтар}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaqtar|italic=no}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاقتار}}<!-- Kazakh is written using the Arabic script in China. --> | native_name_lang = | image = Map_of_the_Kazakh_Diaspora_in_the_World.png | image_caption = Map of the Kazakh people around the world | population = <!-- Do not add a total without a reliable source (per [[WP:RS]]). --> | region1 = {{flag|Kazakhstan}} | pop1 = 14,664,202 (2026) | ref1 = <ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|date=March 2026|language=en|website=gov.kz|title=Population of the Republic of Kazakhstan by gender and type of locality}}</ref> | region2 = {{flag|China}} | pop2 = 1,562,518 (2020) | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|title=Main Data of the Seventh National Population Census|website=Stats.gov.cn|access-date=25 July 2021|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flag|Uzbekistan}} | pop3 = 707,329 (2026) | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|website=data.egov.uz}}</ref><ref>{{cite web |title=How many Uzbeks are there in Uzbekistan: Results of the Population Census |url=https://uz.kursiv.media/2026-06-30/skolko-uzbekov-v-uzbekistane-itogi-perepisi-naseleniya/ |website=Kursiv Uzbekistan |date=30 June 2026 |access-date=10 July 2026}}</ref> | region4 = {{flag|Russia}} | pop4 = 591,970 (2021) | ref4 = <ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=30 December 2022}}</ref> | region5 = {{flag|Mongolia}} | pop5 = 120,999 (2020) | ref5 = <ref>{{Cite web|title=2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/|url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |archive-date=15 July 2021 }}</ref> | region6 = {{flag|Turkey}} | pop6 = 30,000 (2024) | ref6 = <ref>{{cite web |url=https://oq.gov.kz/ru/news/1061 |title=Во всех уголках мира – что объединяет казахстанцев за рубежом |publisher=Отандастар қоры |language=ru |access-date=4 July 2026 }}</ref> | region7 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop7 = 28,244 (2022) | ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/09ae4f7e-4869-4f68-87a9-072c3e92607a.pdf|title=Kyrgyzstan census 2022}}</ref> | region8 = {{flag|United States}} | pop8 = 21,913 (2022) | ref8 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region9 = {{flag|Turkmenistan}} | pop9 = 11,825 (2022) | ref9 = <ref>{{Cite web|url= https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/en/4.pdf|title=National composition of the population and language proficiency|website=stat.gov.tm}}</ref> | region10 = {{flag|Iran}} | pop10 = 10,000 (2024) | ref10 = <ref>{{cite news |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=31 October 2024 |work=[[Tehran Times]] |date=23 September 2024 |language=en}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 5,455 (2021) | ref11 = <ref>{{cite web | title=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories | date=26 October 2022 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035501&geocode=A000011124 }}</ref> | region12 = {{flag|Czech Republic}} | pop12 = 5,639 (2017) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|title=Population data|website=czso.cz|access-date=11 October 2017|archive-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214925/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Ukraine}} | pop13 = 5,526 (2001) | ref13 = <ref>[http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}: Distribution of population by nationality. Retrieved 23 April 2009</ref> | region14 = {{flag|United Kingdom}} | pop14 = 5,432 (2011) | ref14 = <ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|title=Main Language in England & Wales by Proficiency in English 2011|publisher=Office for National Statistics|date=2011|access-date=24 May 2022|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920021156/http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|url-status=live}}</ref> | region15 = {{nowrap|{{flag|United Arab Emirates}}}} | pop15 = 5,000 (2015) | ref15 = <ref name="BQ">{{cite web|url=http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|title=UAE´s population – by nationality|work=BQ Magazine|date=12 April 2015|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|archive-date=11 July 2015}}</ref> | region16 = {{flag|Portugal}} | pop16 = 3,000 (2017) | ref16 = <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2017/05/kazakhstan-and-portugal-prospects-for-the-development-of-bilateral-relations/|title=Kazakhstan and Portugal: prospects for the development of bilateral relations|work=The Astana Times |date=30 May 2017 }}</ref> | region17 = {{flag|Australia}} | pop17 = 2,430 (2023) | ref17 = <ref>{{cite web|url=https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief/|title=Kazakhstan country brief|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|access-date=12 September 2021|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514101123/https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief|url-status=live}}</ref> | region18 = {{nowrap|{{flag|Italy}}}} | pop18 = 1,924 (2022) | ref18 = <ref name="ita">{{cite web|title=Cittadini Kazaki in Italia Dati Istat al 2022|url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|access-date=4 April 2023|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404110057/https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flag|Austria}} | pop19 = 1,685 | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|publisher=[[Statistik Austria]]|access-date=18 March 2015|archive-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235452/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|url-status=live}}</ref> | region20 = {{flag|Belarus}} | pop20 = 1,355 (2009) | ref20 = <ref>[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf population census 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175907/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|date=18 January 2012}}: National composition of the population.</ref> | region21 = {{flag|Germany}} | pop21 = 1,000 (2016) | ref21 = <ref name="kazakhs99">{{cite news|url=http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|title=Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland|language=de|publisher=botschaft-kaz.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313143310/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|archive-date=13 March 2016}}</ref> | region22 = {{flag|Brazil}} | pop22 = 791 (2025) | ref22 = <ref>[https://www.nepo.unicamp.br/observatorio/bancointerativo/numeros-imigracao-internacional/sincre-sismigra/ Immigrants in Brazil (2025, in Portuguese)]</ref> | region23 = {{flag|Pakistan|name=Pakistan}} | pop23 = 300 (2023)<ref>{{Cite web | title=Ethnic Kazakhs from Pakistan ask for repatriation to Kazakhstan | url=https://kz.kursiv.media/en/2025-08-20/engk-tank-ethnic-kazakhs-from-pakistan-ask-for-repatriation-to-kazakhstan/ | access-date=2026-08-31 | website=kz.kursiv.media}}</ref> | region24 = {{flag|Afghanistan}} | pop24 = 250 (2026) | ref24 = <ref name="afg">{{Cite news | url=https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | title=Ауғанстанда қанша қазақ тұрады? | newspaper=Азаттық Радиосы | date=10 September 2021 | last1=Лаханұлы | first1=Нұртай | access-date=12 November 2021 | archive-date=9 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230409190411/https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | url-status=live }}</ref> | region25 = {{flag|Philippines}} | pop25 = 215 (2026) | ref25 = <ref name="php">{{Cite web|url=https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|title=how many kazakhs live in philippines?|access-date=27 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127035543/https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|url-status=live}}</ref> | languages = [[Kazakh language|Kazakh]]<ref>{{cite book |last1=Johnston |first1=Donald H. |title=Ten million kazakh speak Kazakh. |date=8 May 2003 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-12-387670-6 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/kazakh |access-date=7 September 2025}}</ref> | religions = Predominantly [[Islam]] | related_groups = Other [[Turkic peoples]]<br />(particularly [[Karakalpaks]], [[Nogais]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]]) }} '''Kazakhs'''{{efn|{{langx|kk|қазақтар|qazaqtar}}, {{small|[[Kazakh alphabets#Arabic script|arabized]]:}} {{lang|kk-Arab|قازاقتار}}, {{IPA|kk|qʰɑzɑqtʰɑ́r|pron|Kk-kazakhs.ogg}}}} are a [[Turkic peoples|Turkic]] [[ethnic group]] native to [[Central Asia]] and [[Eastern Europe]]. They share a common [[Culture of Kazakhstan|culture]], [[Kazakh language|language]] and [[History of Kazakhstan|history]] that is closely related to those of other Turkic peoples. The majority of ethnic Kazakhs live in their [[nation state]] of [[Kazakhstan]]. Ethnic Kazakh communities are present in Kazakhstan's border regions in [[Russia]], [[Kyrgyzstan]], northern [[Uzbekistan]], northwestern [[China]] ([[Xinjiang]]), western [[Mongolia]] ([[Bayan-Ölgii Province|Bayan-Ölgii]]), and northern [[Iran]] ([[Golestan province|Golestan]]).<ref>{{Cite web |date=23 September 2024 |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=23 October 2024 |website=Tehran Times |language=en}}</ref> The Kazakhs are the second-largest Turkic ethnic group in [[Central Asia]] and were previously the most influential of the various Central Asian ethnic groups. The Kazakhs emerged as a distinct people as a result of the fragmentation of the [[Mongol Empire]]. Distinct Kazakh ethnic identity developed throughout the 15th–16th centuries, with the final consolidation of Turko-Mongol tribes into a unified Kazakh nation within the [[Kazakh Khanate]].<ref>{{harvnb|Atwood|2004|p=293}}: "Kazakhs While Muslim and Turkic speaking, the Kazakhs emerged as a people from the breakup of the Mongol Empire and have been in constant contact, both warlike and peaceful, with Oirats and Khalkha Mongols. Today they form Mongolia's largest non-Mongol minority."</ref><ref name="Kazakh-genome">{{cite journal |last1=Lei |first1=Chang |last2=Liu |first2=Jiaojiao |last3=Zhang |first3=Rui |last4=Pan |first4=Yuwen |last5=Lu |first5=Yan |last6=Gao |first6=Yang |last7=Ma |first7=Xixian |last8=Yang |first8=Yajun |last9=Guan |first9=Yaqun |last10=Mamatyusupu |first10=Dolikun |last11=Xu |first11=Shuhua |title=Ancestral Origins and Admixture History of Kazakhs |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=41 |issue=7 |article-number=msae144 |date=2024-07-12 |doi=10.1093/molbev/msae144 |pmid=38995236 |pmc=11272102 |url=https://academic.oup.com/mbe/article/41/7/msae144/7712561 |language=en |doi-access=free|quote=Kazakhs are the second largest Muslim group in Central Asia, and were previously the most influential of the various Central Asian ethnic groups...The distinctive Kazakh ethnicity was developed throughout the 15th and 16th centuries }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |date=2018 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=71 |issue=2 |pages=121–144 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |s2cid=133847698 |url=https://akjournals.com/view/journals/062/71/2/article-p121.xml}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan |pmid=33092538 |last1=Zhabagin |first1=M. |last2=Sabitov |first2=Z. |last3=Tarlykov |first3=P. |last4=Tazhigulova |first4=I. |last5=Junissova |first5=Z. |last6=Yerezhepov |first6=D. |last7=Akilzhanov |first7=R. |last8=Zholdybayeva |first8=E. |last9=Wei |first9=L. H. |last10=Akilzhanova |first10=A. |last11=Balanovsky |first11=O. |last12=Balanovska |first12=E. |journal=BMC Genetics |volume=21 |issue=Suppl 1 |page=87 |doi=10.1186/s12863-020-00897-5 |pmc=7583311 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/10255042 |website=academia.edu |last1=Sabitov |first1=Zhaxylyk M. |last2=Batbayar |first2=Kherlen |title=The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of the Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan the Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8. }}</ref> The term ''Kazakh'' is used to refer to ethnic Kazakhs, while the term ''Kazakhstani'' refers to all citizens of Kazakhstan, regardless of ethnicity.<ref>{{Cite journal|last=Kolsto|first=Pal|date=January 1998|title=Anticipating Demographic Superiority: Kazakh Thinking on Integration and Nation|journal=Europe-Asia Studies|volume=50|issue=1|pages=51–69|doi=10.1080/09668139808412523|jstor=153405|pmid=12348666|hdl=10852/25215|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buri|first=Tabea|date=2016|title=Urbanisation and Changing Kazakh Ethnic Subjectivities in Gansu, China|journal=Inner Asia|volume=18|issue=1|pages=79–96 (87)|doi=10.1163/22105018-12340054|jstor=44645086}}</ref> 9maqkubkslndjys7e0yl5yddvee1zxe 427411 427403 2026-11-03T10:08:47Z Memon2025 21315 /* */ 427411 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group}} {{Other uses|Kazakh (disambiguation)}} {{Distinguish|Cossacks}} {{Infobox ethnic group | group = Kazakhs | native_name = قازق<br> {{lang|kk|Қазақтар}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaqtar|italic=no}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاقتار}}<!-- Kazakh is written using the Arabic script in China. --> | native_name_lang = | image = Map_of_the_Kazakh_Diaspora_in_the_World.png | image_caption = Map of the Kazakh people around the world | population = <!-- Do not add a total without a reliable source (per [[WP:RS]]). --> | region1 = {{flag|Kazakhstan}} | pop1 = 14,664,202 (2026) | ref1 = <ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|date=March 2026|language=en|website=gov.kz|title=Population of the Republic of Kazakhstan by gender and type of locality}}</ref> | region2 = {{flag|China}} | pop2 = 1,562,518 (2020) | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|title=Main Data of the Seventh National Population Census|website=Stats.gov.cn|access-date=25 July 2021|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flag|Uzbekistan}} | pop3 = 707,329 (2026) | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|website=data.egov.uz}}</ref><ref>{{cite web |title=How many Uzbeks are there in Uzbekistan: Results of the Population Census |url=https://uz.kursiv.media/2026-06-30/skolko-uzbekov-v-uzbekistane-itogi-perepisi-naseleniya/ |website=Kursiv Uzbekistan |date=30 June 2026 |access-date=10 July 2026}}</ref> | region4 = {{flag|Russia}} | pop4 = 591,970 (2021) | ref4 = <ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=30 December 2022}}</ref> | region5 = {{flag|Mongolia}} | pop5 = 120,999 (2020) | ref5 = <ref>{{Cite web|title=2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/|url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |archive-date=15 July 2021 }}</ref> | region6 = {{flag|Turkey}} | pop6 = 30,000 (2024) | ref6 = <ref>{{cite web |url=https://oq.gov.kz/ru/news/1061 |title=Во всех уголках мира – что объединяет казахстанцев за рубежом |publisher=Отандастар қоры |language=ru |access-date=4 July 2026 }}</ref> | region7 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop7 = 28,244 (2022) | ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/09ae4f7e-4869-4f68-87a9-072c3e92607a.pdf|title=Kyrgyzstan census 2022}}</ref> | region8 = {{flag|United States}} | pop8 = 21,913 (2022) | ref8 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region9 = {{flag|Turkmenistan}} | pop9 = 11,825 (2022) | ref9 = <ref>{{Cite web|url= https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/en/4.pdf|title=National composition of the population and language proficiency|website=stat.gov.tm}}</ref> | region10 = {{flag|Iran}} | pop10 = 10,000 (2024) | ref10 = <ref>{{cite news |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=31 October 2024 |work=[[Tehran Times]] |date=23 September 2024 |language=en}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 5,455 (2021) | ref11 = <ref>{{cite web | title=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories | date=26 October 2022 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035501&geocode=A000011124 }}</ref> | region12 = {{flag|Czech Republic}} | pop12 = 5,639 (2017) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|title=Population data|website=czso.cz|access-date=11 October 2017|archive-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214925/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Ukraine}} | pop13 = 5,526 (2001) | ref13 = <ref>[http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}: Distribution of population by nationality. Retrieved 23 April 2009</ref> | region14 = {{flag|United Kingdom}} | pop14 = 5,432 (2011) | ref14 = <ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|title=Main Language in England & Wales by Proficiency in English 2011|publisher=Office for National Statistics|date=2011|access-date=24 May 2022|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920021156/http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|url-status=live}}</ref> | region15 = {{nowrap|{{flag|United Arab Emirates}}}} | pop15 = 5,000 (2015) | ref15 = <ref name="BQ">{{cite web|url=http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|title=UAE´s population – by nationality|work=BQ Magazine|date=12 April 2015|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|archive-date=11 July 2015}}</ref> | region16 = {{flag|Portugal}} | pop16 = 3,000 (2017) | ref16 = <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2017/05/kazakhstan-and-portugal-prospects-for-the-development-of-bilateral-relations/|title=Kazakhstan and Portugal: prospects for the development of bilateral relations|work=The Astana Times |date=30 May 2017 }}</ref> | region17 = {{flag|Australia}} | pop17 = 2,430 (2023) | ref17 = <ref>{{cite web|url=https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief/|title=Kazakhstan country brief|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|access-date=12 September 2021|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514101123/https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief|url-status=live}}</ref> | region18 = {{nowrap|{{flag|Italy}}}} | pop18 = 1,924 (2022) | ref18 = <ref name="ita">{{cite web|title=Cittadini Kazaki in Italia Dati Istat al 2022|url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|access-date=4 April 2023|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404110057/https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flag|Austria}} | pop19 = 1,685 | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|publisher=[[Statistik Austria]]|access-date=18 March 2015|archive-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235452/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|url-status=live}}</ref> | region20 = {{flag|Belarus}} | pop20 = 1,355 (2009) | ref20 = <ref>[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf population census 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175907/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|date=18 January 2012}}: National composition of the population.</ref> | region21 = {{flag|Germany}} | pop21 = 1,000 (2016) | ref21 = <ref name="kazakhs99">{{cite news|url=http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|title=Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland|language=de|publisher=botschaft-kaz.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313143310/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|archive-date=13 March 2016}}</ref> | region22 = {{flag|Brazil}} | pop22 = 791 (2025) | ref22 = <ref>[https://www.nepo.unicamp.br/observatorio/bancointerativo/numeros-imigracao-internacional/sincre-sismigra/ Immigrants in Brazil (2025, in Portuguese)]</ref> | region23 = {{flag|Pakistan|name=Pakistan}} | pop23 = 300 (2023)<ref>{{Cite web | title=Ethnic Kazakhs from Pakistan ask for repatriation to Kazakhstan | url=https://kz.kursiv.media/en/2025-08-20/engk-tank-ethnic-kazakhs-from-pakistan-ask-for-repatriation-to-kazakhstan/ | access-date=2026-08-31 | website=kz.kursiv.media}}</ref> | region24 = {{flag|Afghanistan}} | pop24 = 250 (2026) | ref24 = <ref name="afg">{{Cite news | url=https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | title=Ауғанстанда қанша қазақ тұрады? | newspaper=Азаттық Радиосы | date=10 September 2021 | last1=Лаханұлы | first1=Нұртай | access-date=12 November 2021 | archive-date=9 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230409190411/https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | url-status=live }}</ref> | region25 = {{flag|Philippines}} | pop25 = 215 (2026) | ref25 = <ref name="php">{{Cite web|url=https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|title=how many kazakhs live in philippines?|access-date=27 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127035543/https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|url-status=live}}</ref> | languages = [[Kazakh language|Kazakh]]<ref>{{cite book |last1=Johnston |first1=Donald H. |title=Ten million kazakh speak Kazakh. |date=8 May 2003 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-12-387670-6 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/kazakh |access-date=7 September 2025}}</ref> | religions = Predominantly [[Islam]] | related_groups = Other [[Turkic peoples]]<br />(particularly [[Karakalpaks]], [[Nogais]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]]) }} '''قازق''' (Kazakh) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهن، جن جو تعلق اصل ۾ وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ سان آهي. انهن جي ثقافت، ٻولي ۽ تاريخ گڏيل آهي، جيڪا ٻين ترڪ نسلي گروهن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. نسلي قازقن جي اڪثريت پنهنجي قومي رياست، قزاقستان ۾ رهي ٿي. قازق برادريون قزاقستان جي سرحدن سان لڳل علائقن ۾ موجود آهن، جن ۾ روس، ڪرغزستان، اتر ازبڪستان، اتر اولهه چين (سنڪيانگ)، اولهه منگوليا (بيان-اولگي) ۽ اتر ايران (گلستان) شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=23 September 2024 |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=23 October 2024 |website=Tehran Times |language=en}}</ref> قازق وچ ايشيا ۾ ٻيو نمبر وڏو ترڪ نسلي گروهه آهن؛ ڪنهن وقت اهي وچ ايشيا جي مختلف نسلي گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر هئا. قازق هڪ الڳ قوم طور تڏهن سامهون آيا جڏهن منگول سلطنت ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. 15هين کان 16هين صديءَ دوران قزاقن جي هڪ الڳ نسلي سڃاڻپ اڀري آئي، جنهن ۾ ترڪ-منگول قبيلن گڏجي ”قزاق خانيت“ (Kazakh Khanate) جي دائري اندر هڪ متحد قزاق قوم جي شڪل اختيار ڪئي.<ref>{{harvnb|Atwood|2004|p=293}}: "Kazakhs While Muslim and Turkic speaking, the Kazakhs emerged as a people from the breakup of the Mongol Empire and have been in constant contact, both warlike and peaceful, with Oirats and Khalkha Mongols. Today they form Mongolia's largest non-Mongol minority."</ref><ref name="Kazakh-genome">{{cite journal |last1=Lei |first1=Chang |last2=Liu |first2=Jiaojiao |last3=Zhang |first3=Rui |last4=Pan |first4=Yuwen |last5=Lu |first5=Yan |last6=Gao |first6=Yang |last7=Ma |first7=Xixian |last8=Yang |first8=Yajun |last9=Guan |first9=Yaqun |last10=Mamatyusupu |first10=Dolikun |last11=Xu |first11=Shuhua |title=Ancestral Origins and Admixture History of Kazakhs |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=41 |issue=7 |article-number=msae144 |date=2024-07-12 |doi=10.1093/molbev/msae144 |pmid=38995236 |pmc=11272102 |url=https://academic.oup.com/mbe/article/41/7/msae144/7712561 |language=en |doi-access=free|quote=Kazakhs are the second largest Muslim group in Central Asia, and were previously the most influential of the various Central Asian ethnic groups...The distinctive Kazakh ethnicity was developed throughout the 15th and 16th centuries }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |date=2018 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=71 |issue=2 |pages=121–144 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |s2cid=133847698 |url=https://akjournals.com/view/journals/062/71/2/article-p121.xml}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan |pmid=33092538 |last1=Zhabagin |first1=M. |last2=Sabitov |first2=Z. |last3=Tarlykov |first3=P. |last4=Tazhigulova |first4=I. |last5=Junissova |first5=Z. |last6=Yerezhepov |first6=D. |last7=Akilzhanov |first7=R. |last8=Zholdybayeva |first8=E. |last9=Wei |first9=L. H. |last10=Akilzhanova |first10=A. |last11=Balanovsky |first11=O. |last12=Balanovska |first12=E. |journal=BMC Genetics |volume=21 |issue=Suppl 1 |page=87 |doi=10.1186/s12863-020-00897-5 |pmc=7583311 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/10255042 |website=academia.edu |last1=Sabitov |first1=Zhaxylyk M. |last2=Batbayar |first2=Kherlen |title=The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of the Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan the Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8. }}</ref> "قازق" (Kazakh) جو لفظ خاص طور تي نسلي قازقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته "قازقستاني" جو لفظ قزاقستان جي سمورن شهرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو، قطع نظر ان جي ته انهن جو نسلي تعلق ڪهڙي گروهه سان آهي.<ref>{{Cite journal|last=Kolsto|first=Pal|date=January 1998|title=Anticipating Demographic Superiority: Kazakh Thinking on Integration and Nation|journal=Europe-Asia Studies|volume=50|issue=1|pages=51–69|doi=10.1080/09668139808412523|jstor=153405|pmid=12348666|hdl=10852/25215|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buri|first=Tabea|date=2016|title=Urbanisation and Changing Kazakh Ethnic Subjectivities in Gansu, China|journal=Inner Asia|volume=18|issue=1|pages=79–96 (87)|doi=10.1163/22105018-12340054|jstor=44645086}}</ref> == حوالا == زمرو: وچ ايشيا جا ماڻهو. ايشيائي ماڻهو. ترڪ قومون. نسلي گروهه. قزاقستان. قازق<references /> 5jq6n5zhqn591bqa8jubpvknxtkxuaz 427414 427411 2026-11-03T10:12:27Z Memon2025 21315 427414 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group}} {{Other uses|Kazakh (disambiguation)}} {{Distinguish|Cossacks}} {{Infobox ethnic group | group = Kazakhs | native_name = قازق<br> {{lang|kk|Қазақтар}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaqtar|italic=no}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاقتار}}<!-- Kazakh is written using the Arabic script in China. --> | native_name_lang = | image = Map_of_the_Kazakh_Diaspora_in_the_World.png | image_caption = Map of the Kazakh people around the world | population = <!-- Do not add a total without a reliable source (per [[WP:RS]]). --> | region1 = {{flag|Kazakhstan}} | pop1 = 14,664,202 (2026) | ref1 = <ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|date=March 2026|language=en|website=gov.kz|title=Population of the Republic of Kazakhstan by gender and type of locality}}</ref> | region2 = {{flag|China}} | pop2 = 1,562,518 (2020) | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|title=Main Data of the Seventh National Population Census|website=Stats.gov.cn|access-date=25 July 2021|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flag|Uzbekistan}} | pop3 = 707,329 (2026) | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|website=data.egov.uz}}</ref><ref>{{cite web |title=How many Uzbeks are there in Uzbekistan: Results of the Population Census |url=https://uz.kursiv.media/2026-06-30/skolko-uzbekov-v-uzbekistane-itogi-perepisi-naseleniya/ |website=Kursiv Uzbekistan |date=30 June 2026 |access-date=10 July 2026}}</ref> | region4 = {{flag|Russia}} | pop4 = 591,970 (2021) | ref4 = <ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=30 December 2022}}</ref> | region5 = {{flag|Mongolia}} | pop5 = 120,999 (2020) | ref5 = <ref>{{Cite web|title=2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/|url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |archive-date=15 July 2021 }}</ref> | region6 = {{flag|Turkey}} | pop6 = 30,000 (2024) | ref6 = <ref>{{cite web |url=https://oq.gov.kz/ru/news/1061 |title=Во всех уголках мира – что объединяет казахстанцев за рубежом |publisher=Отандастар қоры |language=ru |access-date=4 July 2026 }}</ref> | region7 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop7 = 28,244 (2022) | ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/09ae4f7e-4869-4f68-87a9-072c3e92607a.pdf|title=Kyrgyzstan census 2022}}</ref> | region8 = {{flag|United States}} | pop8 = 21,913 (2022) | ref8 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region9 = {{flag|Turkmenistan}} | pop9 = 11,825 (2022) | ref9 = <ref>{{Cite web|url= https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/en/4.pdf|title=National composition of the population and language proficiency|website=stat.gov.tm}}</ref> | region10 = {{flag|Iran}} | pop10 = 10,000 (2024) | ref10 = <ref>{{cite news |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=31 October 2024 |work=[[Tehran Times]] |date=23 September 2024 |language=en}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 5,455 (2021) | ref11 = <ref>{{cite web | title=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories | date=26 October 2022 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035501&geocode=A000011124 }}</ref> | region12 = {{flag|Czech Republic}} | pop12 = 5,639 (2017) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|title=Population data|website=czso.cz|access-date=11 October 2017|archive-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214925/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Ukraine}} | pop13 = 5,526 (2001) | ref13 = <ref>[http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}: Distribution of population by nationality. Retrieved 23 April 2009</ref> | region14 = {{flag|United Kingdom}} | pop14 = 5,432 (2011) | ref14 = <ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|title=Main Language in England & Wales by Proficiency in English 2011|publisher=Office for National Statistics|date=2011|access-date=24 May 2022|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920021156/http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|url-status=live}}</ref> | region15 = {{nowrap|{{flag|United Arab Emirates}}}} | pop15 = 5,000 (2015) | ref15 = <ref name="BQ">{{cite web|url=http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|title=UAE´s population – by nationality|work=BQ Magazine|date=12 April 2015|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|archive-date=11 July 2015}}</ref> | region16 = {{flag|Portugal}} | pop16 = 3,000 (2017) | ref16 = <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2017/05/kazakhstan-and-portugal-prospects-for-the-development-of-bilateral-relations/|title=Kazakhstan and Portugal: prospects for the development of bilateral relations|work=The Astana Times |date=30 May 2017 }}</ref> | region17 = {{flag|Australia}} | pop17 = 2,430 (2023) | ref17 = <ref>{{cite web|url=https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief/|title=Kazakhstan country brief|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|access-date=12 September 2021|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514101123/https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief|url-status=live}}</ref> | region18 = {{nowrap|{{flag|Italy}}}} | pop18 = 1,924 (2022) | ref18 = <ref name="ita">{{cite web|title=Cittadini Kazaki in Italia Dati Istat al 2022|url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|access-date=4 April 2023|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404110057/https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flag|Austria}} | pop19 = 1,685 | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|publisher=[[Statistik Austria]]|access-date=18 March 2015|archive-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235452/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|url-status=live}}</ref> | region20 = {{flag|Belarus}} | pop20 = 1,355 (2009) | ref20 = <ref>[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf population census 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175907/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|date=18 January 2012}}: National composition of the population.</ref> | region21 = {{flag|Germany}} | pop21 = 1,000 (2016) | ref21 = <ref name="kazakhs99">{{cite news|url=http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|title=Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland|language=de|publisher=botschaft-kaz.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313143310/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|archive-date=13 March 2016}}</ref> | region22 = {{flag|Brazil}} | pop22 = 791 (2025) | ref22 = <ref>[https://www.nepo.unicamp.br/observatorio/bancointerativo/numeros-imigracao-internacional/sincre-sismigra/ Immigrants in Brazil (2025, in Portuguese)]</ref> | region23 = {{flag|Pakistan|name=Pakistan}} | pop23 = 300 (2023)<ref>{{Cite web | title=Ethnic Kazakhs from Pakistan ask for repatriation to Kazakhstan | url=https://kz.kursiv.media/en/2025-08-20/engk-tank-ethnic-kazakhs-from-pakistan-ask-for-repatriation-to-kazakhstan/ | access-date=2026-08-31 | website=kz.kursiv.media}}</ref> | region24 = {{flag|Afghanistan}} | pop24 = 250 (2026) | ref24 = <ref name="afg">{{Cite news | url=https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | title=Ауғанстанда қанша қазақ тұрады? | newspaper=Азаттық Радиосы | date=10 September 2021 | last1=Лаханұлы | first1=Нұртай | access-date=12 November 2021 | archive-date=9 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230409190411/https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | url-status=live }}</ref> | region25 = {{flag|Philippines}} | pop25 = 215 (2026) | ref25 = <ref name="php">{{Cite web|url=https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|title=how many kazakhs live in philippines?|access-date=27 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127035543/https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|url-status=live}}</ref> | languages = [[Kazakh language|Kazakh]]<ref>{{cite book |last1=Johnston |first1=Donald H. |title=Ten million kazakh speak Kazakh. |date=8 May 2003 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-12-387670-6 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/kazakh |access-date=7 September 2025}}</ref> | religions = Predominantly [[Islam]] | related_groups = Other [[Turkic peoples]]<br />(particularly [[Karakalpaks]], [[Nogais]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]]) }} '''قازق''' (Kazakh) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهن، جن جو تعلق اصل ۾ وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ سان آهي. انهن جي ثقافت، ٻولي ۽ تاريخ گڏيل آهي، جيڪا ٻين ترڪ نسلي گروهن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. نسلي قازقن جي اڪثريت پنهنجي قومي رياست، قزاقستان ۾ رهي ٿي. قازق برادريون قزاقستان جي سرحدن سان لڳل علائقن ۾ موجود آهن، جن ۾ روس، ڪرغزستان، اتر ازبڪستان، اتر اولهه چين (سنڪيانگ)، اولهه منگوليا (بيان-اولگي) ۽ اتر ايران (گلستان) شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=23 September 2024 |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=23 October 2024 |website=Tehran Times |language=en}}</ref> قازق وچ ايشيا ۾ ٻيو نمبر وڏو ترڪ نسلي گروهه آهن؛ ڪنهن وقت اهي وچ ايشيا جي مختلف نسلي گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر هئا. قازق هڪ الڳ قوم طور تڏهن سامهون آيا جڏهن منگول سلطنت ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. 15هين کان 16هين صديءَ دوران قزاقن جي هڪ الڳ نسلي سڃاڻپ اڀري آئي، جنهن ۾ ترڪ-منگول قبيلن گڏجي ”قزاق خانيت“ (Kazakh Khanate) جي دائري اندر هڪ متحد قزاق قوم جي شڪل اختيار ڪئي.<ref>{{harvnb|Atwood|2004|p=293}}: "Kazakhs While Muslim and Turkic speaking, the Kazakhs emerged as a people from the breakup of the Mongol Empire and have been in constant contact, both warlike and peaceful, with Oirats and Khalkha Mongols. Today they form Mongolia's largest non-Mongol minority."</ref><ref name="Kazakh-genome">{{cite journal |last1=Lei |first1=Chang |last2=Liu |first2=Jiaojiao |last3=Zhang |first3=Rui |last4=Pan |first4=Yuwen |last5=Lu |first5=Yan |last6=Gao |first6=Yang |last7=Ma |first7=Xixian |last8=Yang |first8=Yajun |last9=Guan |first9=Yaqun |last10=Mamatyusupu |first10=Dolikun |last11=Xu |first11=Shuhua |title=Ancestral Origins and Admixture History of Kazakhs |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=41 |issue=7 |article-number=msae144 |date=2024-07-12 |doi=10.1093/molbev/msae144 |pmid=38995236 |pmc=11272102 |url=https://academic.oup.com/mbe/article/41/7/msae144/7712561 |language=en |doi-access=free|quote=Kazakhs are the second largest Muslim group in Central Asia, and were previously the most influential of the various Central Asian ethnic groups...The distinctive Kazakh ethnicity was developed throughout the 15th and 16th centuries }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |date=2018 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=71 |issue=2 |pages=121–144 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |s2cid=133847698 |url=https://akjournals.com/view/journals/062/71/2/article-p121.xml}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan |pmid=33092538 |last1=Zhabagin |first1=M. |last2=Sabitov |first2=Z. |last3=Tarlykov |first3=P. |last4=Tazhigulova |first4=I. |last5=Junissova |first5=Z. |last6=Yerezhepov |first6=D. |last7=Akilzhanov |first7=R. |last8=Zholdybayeva |first8=E. |last9=Wei |first9=L. H. |last10=Akilzhanova |first10=A. |last11=Balanovsky |first11=O. |last12=Balanovska |first12=E. |journal=BMC Genetics |volume=21 |issue=Suppl 1 |page=87 |doi=10.1186/s12863-020-00897-5 |pmc=7583311 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/10255042 |website=academia.edu |last1=Sabitov |first1=Zhaxylyk M. |last2=Batbayar |first2=Kherlen |title=The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of the Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan the Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8. }}</ref> "قازق" (Kazakh) جو لفظ خاص طور تي نسلي قازقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته "قازقستاني" جو لفظ قزاقستان جي سمورن شهرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو، قطع نظر ان جي ته انهن جو نسلي تعلق ڪهڙي گروهه سان آهي.<ref>{{Cite journal|last=Kolsto|first=Pal|date=January 1998|title=Anticipating Demographic Superiority: Kazakh Thinking on Integration and Nation|journal=Europe-Asia Studies|volume=50|issue=1|pages=51–69|doi=10.1080/09668139808412523|jstor=153405|pmid=12348666|hdl=10852/25215|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buri|first=Tabea|date=2016|title=Urbanisation and Changing Kazakh Ethnic Subjectivities in Gansu, China|journal=Inner Asia|volume=18|issue=1|pages=79–96 (87)|doi=10.1163/22105018-12340054|jstor=44645086}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قازق ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ترڪ قومون]] [[زمرو:نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاقستان]] herpaiw32lqyjcw2913ir6qrrdvj6ak 427415 427414 2026-11-03T10:13:14Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[قازق]] کي [[قازق ماڻهو]] ڏانھن چوريو 427414 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group}} {{Other uses|Kazakh (disambiguation)}} {{Distinguish|Cossacks}} {{Infobox ethnic group | group = Kazakhs | native_name = قازق<br> {{lang|kk|Қазақтар}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaqtar|italic=no}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاقتار}}<!-- Kazakh is written using the Arabic script in China. --> | native_name_lang = | image = Map_of_the_Kazakh_Diaspora_in_the_World.png | image_caption = Map of the Kazakh people around the world | population = <!-- Do not add a total without a reliable source (per [[WP:RS]]). --> | region1 = {{flag|Kazakhstan}} | pop1 = 14,664,202 (2026) | ref1 = <ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|date=March 2026|language=en|website=gov.kz|title=Population of the Republic of Kazakhstan by gender and type of locality}}</ref> | region2 = {{flag|China}} | pop2 = 1,562,518 (2020) | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|title=Main Data of the Seventh National Population Census|website=Stats.gov.cn|access-date=25 July 2021|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flag|Uzbekistan}} | pop3 = 707,329 (2026) | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|website=data.egov.uz}}</ref><ref>{{cite web |title=How many Uzbeks are there in Uzbekistan: Results of the Population Census |url=https://uz.kursiv.media/2026-06-30/skolko-uzbekov-v-uzbekistane-itogi-perepisi-naseleniya/ |website=Kursiv Uzbekistan |date=30 June 2026 |access-date=10 July 2026}}</ref> | region4 = {{flag|Russia}} | pop4 = 591,970 (2021) | ref4 = <ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=30 December 2022}}</ref> | region5 = {{flag|Mongolia}} | pop5 = 120,999 (2020) | ref5 = <ref>{{Cite web|title=2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/|url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |archive-date=15 July 2021 }}</ref> | region6 = {{flag|Turkey}} | pop6 = 30,000 (2024) | ref6 = <ref>{{cite web |url=https://oq.gov.kz/ru/news/1061 |title=Во всех уголках мира – что объединяет казахстанцев за рубежом |publisher=Отандастар қоры |language=ru |access-date=4 July 2026 }}</ref> | region7 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop7 = 28,244 (2022) | ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/09ae4f7e-4869-4f68-87a9-072c3e92607a.pdf|title=Kyrgyzstan census 2022}}</ref> | region8 = {{flag|United States}} | pop8 = 21,913 (2022) | ref8 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region9 = {{flag|Turkmenistan}} | pop9 = 11,825 (2022) | ref9 = <ref>{{Cite web|url= https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/en/4.pdf|title=National composition of the population and language proficiency|website=stat.gov.tm}}</ref> | region10 = {{flag|Iran}} | pop10 = 10,000 (2024) | ref10 = <ref>{{cite news |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=31 October 2024 |work=[[Tehran Times]] |date=23 September 2024 |language=en}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 5,455 (2021) | ref11 = <ref>{{cite web | title=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories | date=26 October 2022 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035501&geocode=A000011124 }}</ref> | region12 = {{flag|Czech Republic}} | pop12 = 5,639 (2017) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|title=Population data|website=czso.cz|access-date=11 October 2017|archive-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214925/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Ukraine}} | pop13 = 5,526 (2001) | ref13 = <ref>[http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}: Distribution of population by nationality. Retrieved 23 April 2009</ref> | region14 = {{flag|United Kingdom}} | pop14 = 5,432 (2011) | ref14 = <ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|title=Main Language in England & Wales by Proficiency in English 2011|publisher=Office for National Statistics|date=2011|access-date=24 May 2022|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920021156/http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|url-status=live}}</ref> | region15 = {{nowrap|{{flag|United Arab Emirates}}}} | pop15 = 5,000 (2015) | ref15 = <ref name="BQ">{{cite web|url=http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|title=UAE´s population – by nationality|work=BQ Magazine|date=12 April 2015|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|archive-date=11 July 2015}}</ref> | region16 = {{flag|Portugal}} | pop16 = 3,000 (2017) | ref16 = <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2017/05/kazakhstan-and-portugal-prospects-for-the-development-of-bilateral-relations/|title=Kazakhstan and Portugal: prospects for the development of bilateral relations|work=The Astana Times |date=30 May 2017 }}</ref> | region17 = {{flag|Australia}} | pop17 = 2,430 (2023) | ref17 = <ref>{{cite web|url=https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief/|title=Kazakhstan country brief|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|access-date=12 September 2021|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514101123/https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief|url-status=live}}</ref> | region18 = {{nowrap|{{flag|Italy}}}} | pop18 = 1,924 (2022) | ref18 = <ref name="ita">{{cite web|title=Cittadini Kazaki in Italia Dati Istat al 2022|url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|access-date=4 April 2023|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404110057/https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flag|Austria}} | pop19 = 1,685 | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|publisher=[[Statistik Austria]]|access-date=18 March 2015|archive-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235452/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|url-status=live}}</ref> | region20 = {{flag|Belarus}} | pop20 = 1,355 (2009) | ref20 = <ref>[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf population census 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175907/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|date=18 January 2012}}: National composition of the population.</ref> | region21 = {{flag|Germany}} | pop21 = 1,000 (2016) | ref21 = <ref name="kazakhs99">{{cite news|url=http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|title=Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland|language=de|publisher=botschaft-kaz.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313143310/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|archive-date=13 March 2016}}</ref> | region22 = {{flag|Brazil}} | pop22 = 791 (2025) | ref22 = <ref>[https://www.nepo.unicamp.br/observatorio/bancointerativo/numeros-imigracao-internacional/sincre-sismigra/ Immigrants in Brazil (2025, in Portuguese)]</ref> | region23 = {{flag|Pakistan|name=Pakistan}} | pop23 = 300 (2023)<ref>{{Cite web | title=Ethnic Kazakhs from Pakistan ask for repatriation to Kazakhstan | url=https://kz.kursiv.media/en/2025-08-20/engk-tank-ethnic-kazakhs-from-pakistan-ask-for-repatriation-to-kazakhstan/ | access-date=2026-08-31 | website=kz.kursiv.media}}</ref> | region24 = {{flag|Afghanistan}} | pop24 = 250 (2026) | ref24 = <ref name="afg">{{Cite news | url=https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | title=Ауғанстанда қанша қазақ тұрады? | newspaper=Азаттық Радиосы | date=10 September 2021 | last1=Лаханұлы | first1=Нұртай | access-date=12 November 2021 | archive-date=9 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230409190411/https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | url-status=live }}</ref> | region25 = {{flag|Philippines}} | pop25 = 215 (2026) | ref25 = <ref name="php">{{Cite web|url=https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|title=how many kazakhs live in philippines?|access-date=27 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127035543/https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|url-status=live}}</ref> | languages = [[Kazakh language|Kazakh]]<ref>{{cite book |last1=Johnston |first1=Donald H. |title=Ten million kazakh speak Kazakh. |date=8 May 2003 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-12-387670-6 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/kazakh |access-date=7 September 2025}}</ref> | religions = Predominantly [[Islam]] | related_groups = Other [[Turkic peoples]]<br />(particularly [[Karakalpaks]], [[Nogais]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]]) }} '''قازق''' (Kazakh) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهن، جن جو تعلق اصل ۾ وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ سان آهي. انهن جي ثقافت، ٻولي ۽ تاريخ گڏيل آهي، جيڪا ٻين ترڪ نسلي گروهن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. نسلي قازقن جي اڪثريت پنهنجي قومي رياست، قزاقستان ۾ رهي ٿي. قازق برادريون قزاقستان جي سرحدن سان لڳل علائقن ۾ موجود آهن، جن ۾ روس، ڪرغزستان، اتر ازبڪستان، اتر اولهه چين (سنڪيانگ)، اولهه منگوليا (بيان-اولگي) ۽ اتر ايران (گلستان) شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=23 September 2024 |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=23 October 2024 |website=Tehran Times |language=en}}</ref> قازق وچ ايشيا ۾ ٻيو نمبر وڏو ترڪ نسلي گروهه آهن؛ ڪنهن وقت اهي وچ ايشيا جي مختلف نسلي گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر هئا. قازق هڪ الڳ قوم طور تڏهن سامهون آيا جڏهن منگول سلطنت ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. 15هين کان 16هين صديءَ دوران قزاقن جي هڪ الڳ نسلي سڃاڻپ اڀري آئي، جنهن ۾ ترڪ-منگول قبيلن گڏجي ”قزاق خانيت“ (Kazakh Khanate) جي دائري اندر هڪ متحد قزاق قوم جي شڪل اختيار ڪئي.<ref>{{harvnb|Atwood|2004|p=293}}: "Kazakhs While Muslim and Turkic speaking, the Kazakhs emerged as a people from the breakup of the Mongol Empire and have been in constant contact, both warlike and peaceful, with Oirats and Khalkha Mongols. Today they form Mongolia's largest non-Mongol minority."</ref><ref name="Kazakh-genome">{{cite journal |last1=Lei |first1=Chang |last2=Liu |first2=Jiaojiao |last3=Zhang |first3=Rui |last4=Pan |first4=Yuwen |last5=Lu |first5=Yan |last6=Gao |first6=Yang |last7=Ma |first7=Xixian |last8=Yang |first8=Yajun |last9=Guan |first9=Yaqun |last10=Mamatyusupu |first10=Dolikun |last11=Xu |first11=Shuhua |title=Ancestral Origins and Admixture History of Kazakhs |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=41 |issue=7 |article-number=msae144 |date=2024-07-12 |doi=10.1093/molbev/msae144 |pmid=38995236 |pmc=11272102 |url=https://academic.oup.com/mbe/article/41/7/msae144/7712561 |language=en |doi-access=free|quote=Kazakhs are the second largest Muslim group in Central Asia, and were previously the most influential of the various Central Asian ethnic groups...The distinctive Kazakh ethnicity was developed throughout the 15th and 16th centuries }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |date=2018 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=71 |issue=2 |pages=121–144 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |s2cid=133847698 |url=https://akjournals.com/view/journals/062/71/2/article-p121.xml}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan |pmid=33092538 |last1=Zhabagin |first1=M. |last2=Sabitov |first2=Z. |last3=Tarlykov |first3=P. |last4=Tazhigulova |first4=I. |last5=Junissova |first5=Z. |last6=Yerezhepov |first6=D. |last7=Akilzhanov |first7=R. |last8=Zholdybayeva |first8=E. |last9=Wei |first9=L. H. |last10=Akilzhanova |first10=A. |last11=Balanovsky |first11=O. |last12=Balanovska |first12=E. |journal=BMC Genetics |volume=21 |issue=Suppl 1 |page=87 |doi=10.1186/s12863-020-00897-5 |pmc=7583311 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/10255042 |website=academia.edu |last1=Sabitov |first1=Zhaxylyk M. |last2=Batbayar |first2=Kherlen |title=The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of the Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan the Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8. }}</ref> "قازق" (Kazakh) جو لفظ خاص طور تي نسلي قازقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته "قازقستاني" جو لفظ قزاقستان جي سمورن شهرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو، قطع نظر ان جي ته انهن جو نسلي تعلق ڪهڙي گروهه سان آهي.<ref>{{Cite journal|last=Kolsto|first=Pal|date=January 1998|title=Anticipating Demographic Superiority: Kazakh Thinking on Integration and Nation|journal=Europe-Asia Studies|volume=50|issue=1|pages=51–69|doi=10.1080/09668139808412523|jstor=153405|pmid=12348666|hdl=10852/25215|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buri|first=Tabea|date=2016|title=Urbanisation and Changing Kazakh Ethnic Subjectivities in Gansu, China|journal=Inner Asia|volume=18|issue=1|pages=79–96 (87)|doi=10.1163/22105018-12340054|jstor=44645086}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قازق ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ترڪ قومون]] [[زمرو:نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاقستان]] herpaiw32lqyjcw2913ir6qrrdvj6ak 427417 427415 2026-11-03T10:14:52Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 427417 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group}} {{Other uses|Kazakh (disambiguation)}} {{Distinguish|Cossacks}} {{Infobox ethnic group | group = Kazakhs | native_name = قازق<br> {{lang|kk|Қазақтар}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaqtar|italic=no}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاقتار}}<!-- Kazakh is written using the Arabic script in China. --> | native_name_lang = | image = Map_of_the_Kazakh_Diaspora_in_the_World.png | image_caption = Map of the Kazakh people around the world | population = <!-- Do not add a total without a reliable source (per [[WP:RS]]). --> | region1 = {{flag|Kazakhstan}} | pop1 = 14,664,202 (2026) | ref1 = <ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|date=March 2026|language=en|website=gov.kz|title=Population of the Republic of Kazakhstan by gender and type of locality}}</ref> | region2 = {{flag|China}} | pop2 = 1,562,518 (2020) | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|title=Main Data of the Seventh National Population Census|website=Stats.gov.cn|access-date=25 July 2021|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flag|Uzbekistan}} | pop3 = 707,329 (2026) | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|website=data.egov.uz}}</ref><ref>{{cite web |title=How many Uzbeks are there in Uzbekistan: Results of the Population Census |url=https://uz.kursiv.media/2026-06-30/skolko-uzbekov-v-uzbekistane-itogi-perepisi-naseleniya/ |website=Kursiv Uzbekistan |date=30 June 2026 |access-date=10 July 2026}}</ref> | region4 = {{flag|Russia}} | pop4 = 591,970 (2021) | ref4 = <ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=30 December 2022}}</ref> | region5 = {{flag|Mongolia}} | pop5 = 120,999 (2020) | ref5 = <ref>{{Cite web|title=2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/|url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |archive-date=15 July 2021 }}</ref> | region6 = {{flag|Turkey}} | pop6 = 30,000 (2024) | ref6 = <ref>{{cite web |url=https://oq.gov.kz/ru/news/1061 |title=Во всех уголках мира – что объединяет казахстанцев за рубежом |publisher=Отандастар қоры |language=ru |access-date=4 July 2026 }}</ref> | region7 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop7 = 28,244 (2022) | ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/09ae4f7e-4869-4f68-87a9-072c3e92607a.pdf|title=Kyrgyzstan census 2022}}</ref> | region8 = {{flag|United States}} | pop8 = 21,913 (2022) | ref8 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region9 = {{flag|Turkmenistan}} | pop9 = 11,825 (2022) | ref9 = <ref>{{Cite web|url= https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/en/4.pdf|title=National composition of the population and language proficiency|website=stat.gov.tm}}</ref> | region10 = {{flag|Iran}} | pop10 = 10,000 (2024) | ref10 = <ref>{{cite news |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=31 October 2024 |work=[[Tehran Times]] |date=23 September 2024 |language=en}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 5,455 (2021) | ref11 = <ref>{{cite web | title=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories | date=26 October 2022 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035501&geocode=A000011124 }}</ref> | region12 = {{flag|Czech Republic}} | pop12 = 5,639 (2017) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|title=Population data|website=czso.cz|access-date=11 October 2017|archive-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214925/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Ukraine}} | pop13 = 5,526 (2001) | ref13 = <ref>[http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}: Distribution of population by nationality. Retrieved 23 April 2009</ref> | region14 = {{flag|United Kingdom}} | pop14 = 5,432 (2011) | ref14 = <ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|title=Main Language in England & Wales by Proficiency in English 2011|publisher=Office for National Statistics|date=2011|access-date=24 May 2022|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920021156/http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|url-status=live}}</ref> | region15 = {{nowrap|{{flag|United Arab Emirates}}}} | pop15 = 5,000 (2015) | ref15 = <ref name="BQ">{{cite web|url=http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|title=UAE´s population – by nationality|work=BQ Magazine|date=12 April 2015|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|archive-date=11 July 2015}}</ref> | region16 = {{flag|Portugal}} | pop16 = 3,000 (2017) | ref16 = <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2017/05/kazakhstan-and-portugal-prospects-for-the-development-of-bilateral-relations/|title=Kazakhstan and Portugal: prospects for the development of bilateral relations|work=The Astana Times |date=30 May 2017 }}</ref> | region17 = {{flag|Australia}} | pop17 = 2,430 (2023) | ref17 = <ref>{{cite web|url=https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief/|title=Kazakhstan country brief|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|access-date=12 September 2021|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514101123/https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief|url-status=live}}</ref> | region18 = {{nowrap|{{flag|Italy}}}} | pop18 = 1,924 (2022) | ref18 = <ref name="ita">{{cite web|title=Cittadini Kazaki in Italia Dati Istat al 2022|url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|access-date=4 April 2023|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404110057/https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flag|Austria}} | pop19 = 1,685 | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|publisher=[[Statistik Austria]]|access-date=18 March 2015|archive-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235452/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|url-status=live}}</ref> | region20 = {{flag|Belarus}} | pop20 = 1,355 (2009) | ref20 = <ref>[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf population census 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175907/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|date=18 January 2012}}: National composition of the population.</ref> | region21 = {{flag|Germany}} | pop21 = 1,000 (2016) | ref21 = <ref name="kazakhs99">{{cite news|url=http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|title=Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland|language=de|publisher=botschaft-kaz.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313143310/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|archive-date=13 March 2016}}</ref> | region22 = {{flag|Brazil}} | pop22 = 791 (2025) | ref22 = <ref>[https://www.nepo.unicamp.br/observatorio/bancointerativo/numeros-imigracao-internacional/sincre-sismigra/ Immigrants in Brazil (2025, in Portuguese)]</ref> | region23 = {{flag|Pakistan|name=Pakistan}} | pop23 = 300 (2023)<ref>{{Cite web | title=Ethnic Kazakhs from Pakistan ask for repatriation to Kazakhstan | url=https://kz.kursiv.media/en/2025-08-20/engk-tank-ethnic-kazakhs-from-pakistan-ask-for-repatriation-to-kazakhstan/ | access-date=2026-08-31 | website=kz.kursiv.media}}</ref> | region24 = {{flag|Afghanistan}} | pop24 = 250 (2026) | ref24 = <ref name="afg">{{Cite news | url=https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | title=Ауғанстанда қанша қазақ тұрады? | newspaper=Азаттық Радиосы | date=10 September 2021 | last1=Лаханұлы | first1=Нұртай | access-date=12 November 2021 | archive-date=9 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230409190411/https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | url-status=live }}</ref> | region25 = {{flag|Philippines}} | pop25 = 215 (2026) | ref25 = <ref name="php">{{Cite web|url=https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|title=how many kazakhs live in philippines?|access-date=27 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127035543/https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|url-status=live}}</ref> | languages = [[Kazakh language|Kazakh]]<ref>{{cite book |last1=Johnston |first1=Donald H. |title=Ten million kazakh speak Kazakh. |date=8 May 2003 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-12-387670-6 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/kazakh |access-date=7 September 2025}}</ref> | religions = Predominantly [[Islam]] | related_groups = Other [[Turkic peoples]]<br />(particularly [[Karakalpaks]], [[Nogais]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]]) }} '''قازق''' (Kazakh) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهن، جن جو تعلق اصل ۾ وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ سان آهي. انهن جي ثقافت، ٻولي ۽ تاريخ گڏيل آهي، جيڪا ٻين ترڪ نسلي گروهن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. نسلي قازقن جي اڪثريت پنهنجي قومي رياست، قزاقستان ۾ رهي ٿي. قازق برادريون قزاقستان جي سرحدن سان لڳل علائقن ۾ موجود آهن، جن ۾ روس، ڪرغزستان، اتر ازبڪستان، اتر اولهه چين (سنڪيانگ)، اولهه منگوليا (بيان-اولگي) ۽ اتر ايران (گلستان) شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=23 September 2024 |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=23 October 2024 |website=Tehran Times |language=en}}</ref> قازق وچ ايشيا ۾ ٻيو نمبر وڏو ترڪ نسلي گروهه آهن؛ ڪنهن وقت اهي وچ ايشيا جي مختلف نسلي گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر هئا. قازق هڪ الڳ قوم طور تڏهن سامهون آيا جڏهن منگول سلطنت ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. 15هين کان 16هين صديءَ دوران قزاقن جي هڪ الڳ نسلي سڃاڻپ اڀري آئي، جنهن ۾ ترڪ-منگول قبيلن گڏجي ”قزاق خانيت“ (Kazakh Khanate) جي دائري اندر هڪ متحد قزاق قوم جي شڪل اختيار ڪئي.<ref>{{harvnb|Atwood|2004|p=293}}: "Kazakhs While Muslim and Turkic speaking, the Kazakhs emerged as a people from the breakup of the Mongol Empire and have been in constant contact, both warlike and peaceful, with Oirats and Khalkha Mongols. Today they form Mongolia's largest non-Mongol minority."</ref><ref name="Kazakh-genome">{{cite journal |last1=Lei |first1=Chang |last2=Liu |first2=Jiaojiao |last3=Zhang |first3=Rui |last4=Pan |first4=Yuwen |last5=Lu |first5=Yan |last6=Gao |first6=Yang |last7=Ma |first7=Xixian |last8=Yang |first8=Yajun |last9=Guan |first9=Yaqun |last10=Mamatyusupu |first10=Dolikun |last11=Xu |first11=Shuhua |title=Ancestral Origins and Admixture History of Kazakhs |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=41 |issue=7 |article-number=msae144 |date=2024-07-12 |doi=10.1093/molbev/msae144 |pmid=38995236 |pmc=11272102 |url=https://academic.oup.com/mbe/article/41/7/msae144/7712561 |language=en |doi-access=free|quote=Kazakhs are the second largest Muslim group in Central Asia, and were previously the most influential of the various Central Asian ethnic groups...The distinctive Kazakh ethnicity was developed throughout the 15th and 16th centuries }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |date=2018 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=71 |issue=2 |pages=121–144 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |s2cid=133847698 |url=https://akjournals.com/view/journals/062/71/2/article-p121.xml}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan |pmid=33092538 |last1=Zhabagin |first1=M. |last2=Sabitov |first2=Z. |last3=Tarlykov |first3=P. |last4=Tazhigulova |first4=I. |last5=Junissova |first5=Z. |last6=Yerezhepov |first6=D. |last7=Akilzhanov |first7=R. |last8=Zholdybayeva |first8=E. |last9=Wei |first9=L. H. |last10=Akilzhanova |first10=A. |last11=Balanovsky |first11=O. |last12=Balanovska |first12=E. |journal=BMC Genetics |volume=21 |issue=Suppl 1 |page=87 |doi=10.1186/s12863-020-00897-5 |pmc=7583311 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/10255042 |website=academia.edu |last1=Sabitov |first1=Zhaxylyk M. |last2=Batbayar |first2=Kherlen |title=The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of the Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan the Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8. }}</ref> "قازق" (Kazakh) جو لفظ خاص طور تي نسلي قازقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته "قازقستاني" جو لفظ قزاقستان جي سمورن شهرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو، قطع نظر ان جي ته انهن جو نسلي تعلق ڪهڙي گروهه سان آهي.<ref>{{Cite journal|last=Kolsto|first=Pal|date=January 1998|title=Anticipating Demographic Superiority: Kazakh Thinking on Integration and Nation|journal=Europe-Asia Studies|volume=50|issue=1|pages=51–69|doi=10.1080/09668139808412523|jstor=153405|pmid=12348666|hdl=10852/25215|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buri|first=Tabea|date=2016|title=Urbanisation and Changing Kazakh Ethnic Subjectivities in Gansu, China|journal=Inner Asia|volume=18|issue=1|pages=79–96 (87)|doi=10.1163/22105018-12340054|jstor=44645086}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قازق ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ترڪ قومون]] [[زمرو:نسلي گروهه]] [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:نسل]] 4rf1j1ppgivmypigop7raem1oslv2xy 427418 427417 2026-11-03T10:17:41Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 427418 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group}} {{Other uses|Kazakh (disambiguation)}} {{Distinguish|Cossacks}} {{Infobox ethnic group | group = Kazakhs | native_name = قازق<br> {{lang|kk|Қазақтар}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaqtar|italic=no}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاقتار}}<!-- Kazakh is written using the Arabic script in China. --> | native_name_lang = | image = Map_of_the_Kazakh_Diaspora_in_the_World.png | image_caption = Map of the Kazakh people around the world | population = <!-- Do not add a total without a reliable source (per [[WP:RS]]). --> | region1 = {{flag|Kazakhstan}} | pop1 = 14,664,202 (2026) | ref1 = <ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|date=March 2026|language=en|website=gov.kz|title=Population of the Republic of Kazakhstan by gender and type of locality}}</ref> | region2 = {{flag|China}} | pop2 = 1,562,518 (2020) | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|title=Main Data of the Seventh National Population Census|website=Stats.gov.cn|access-date=25 July 2021|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flag|Uzbekistan}} | pop3 = 707,329 (2026) | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|website=data.egov.uz}}</ref><ref>{{cite web |title=How many Uzbeks are there in Uzbekistan: Results of the Population Census |url=https://uz.kursiv.media/2026-06-30/skolko-uzbekov-v-uzbekistane-itogi-perepisi-naseleniya/ |website=Kursiv Uzbekistan |date=30 June 2026 |access-date=10 July 2026}}</ref> | region4 = {{flag|Russia}} | pop4 = 591,970 (2021) | ref4 = <ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=30 December 2022}}</ref> | region5 = {{flag|Mongolia}} | pop5 = 120,999 (2020) | ref5 = <ref>{{Cite web|title=2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/|url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |archive-date=15 July 2021 }}</ref> | region6 = {{flag|Turkey}} | pop6 = 30,000 (2024) | ref6 = <ref>{{cite web |url=https://oq.gov.kz/ru/news/1061 |title=Во всех уголках мира – что объединяет казахстанцев за рубежом |publisher=Отандастар қоры |language=ru |access-date=4 July 2026 }}</ref> | region7 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop7 = 28,244 (2022) | ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/09ae4f7e-4869-4f68-87a9-072c3e92607a.pdf|title=Kyrgyzstan census 2022}}</ref> | region8 = {{flag|United States}} | pop8 = 21,913 (2022) | ref8 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region9 = {{flag|Turkmenistan}} | pop9 = 11,825 (2022) | ref9 = <ref>{{Cite web|url= https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/en/4.pdf|title=National composition of the population and language proficiency|website=stat.gov.tm}}</ref> | region10 = {{flag|Iran}} | pop10 = 10,000 (2024) | ref10 = <ref>{{cite news |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=31 October 2024 |work=[[Tehran Times]] |date=23 September 2024 |language=en}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 5,455 (2021) | ref11 = <ref>{{cite web | title=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories | date=26 October 2022 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035501&geocode=A000011124 }}</ref> | region12 = {{flag|Czech Republic}} | pop12 = 5,639 (2017) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|title=Population data|website=czso.cz|access-date=11 October 2017|archive-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214925/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Ukraine}} | pop13 = 5,526 (2001) | ref13 = <ref>[http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}: Distribution of population by nationality. Retrieved 23 April 2009</ref> | region14 = {{flag|United Kingdom}} | pop14 = 5,432 (2011) | ref14 = <ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|title=Main Language in England & Wales by Proficiency in English 2011|publisher=Office for National Statistics|date=2011|access-date=24 May 2022|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920021156/http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|url-status=live}}</ref> | region15 = {{nowrap|{{flag|United Arab Emirates}}}} | pop15 = 5,000 (2015) | ref15 = <ref name="BQ">{{cite web|url=http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|title=UAE´s population – by nationality|work=BQ Magazine|date=12 April 2015|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|archive-date=11 July 2015}}</ref> | region16 = {{flag|Portugal}} | pop16 = 3,000 (2017) | ref16 = <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2017/05/kazakhstan-and-portugal-prospects-for-the-development-of-bilateral-relations/|title=Kazakhstan and Portugal: prospects for the development of bilateral relations|work=The Astana Times |date=30 May 2017 }}</ref> | region17 = {{flag|Australia}} | pop17 = 2,430 (2023) | ref17 = <ref>{{cite web|url=https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief/|title=Kazakhstan country brief|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|access-date=12 September 2021|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514101123/https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief|url-status=live}}</ref> | region18 = {{nowrap|{{flag|Italy}}}} | pop18 = 1,924 (2022) | ref18 = <ref name="ita">{{cite web|title=Cittadini Kazaki in Italia Dati Istat al 2022|url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|access-date=4 April 2023|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404110057/https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flag|Austria}} | pop19 = 1,685 | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|publisher=[[Statistik Austria]]|access-date=18 March 2015|archive-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235452/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|url-status=live}}</ref> | region20 = {{flag|Belarus}} | pop20 = 1,355 (2009) | ref20 = <ref>[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf population census 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175907/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|date=18 January 2012}}: National composition of the population.</ref> | region21 = {{flag|Germany}} | pop21 = 1,000 (2016) | ref21 = <ref name="kazakhs99">{{cite news|url=http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|title=Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland|language=de|publisher=botschaft-kaz.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313143310/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|archive-date=13 March 2016}}</ref> | region22 = {{flag|Brazil}} | pop22 = 791 (2025) | ref22 = <ref>[https://www.nepo.unicamp.br/observatorio/bancointerativo/numeros-imigracao-internacional/sincre-sismigra/ Immigrants in Brazil (2025, in Portuguese)]</ref> | region23 = {{flag|Pakistan|name=Pakistan}} | pop23 = 300 (2023)<ref>{{Cite web | title=Ethnic Kazakhs from Pakistan ask for repatriation to Kazakhstan | url=https://kz.kursiv.media/en/2025-08-20/engk-tank-ethnic-kazakhs-from-pakistan-ask-for-repatriation-to-kazakhstan/ | access-date=2026-08-31 | website=kz.kursiv.media}}</ref> | region24 = {{flag|Afghanistan}} | pop24 = 250 (2026) | ref24 = <ref name="afg">{{Cite news | url=https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | title=Ауғанстанда қанша қазақ тұрады? | newspaper=Азаттық Радиосы | date=10 September 2021 | last1=Лаханұлы | first1=Нұртай | access-date=12 November 2021 | archive-date=9 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230409190411/https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | url-status=live }}</ref> | region25 = {{flag|Philippines}} | pop25 = 215 (2026) | ref25 = <ref name="php">{{Cite web|url=https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|title=how many kazakhs live in philippines?|access-date=27 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127035543/https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|url-status=live}}</ref> | languages = [[Kazakh language|Kazakh]]<ref>{{cite book |last1=Johnston |first1=Donald H. |title=Ten million kazakh speak Kazakh. |date=8 May 2003 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-12-387670-6 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/kazakh |access-date=7 September 2025}}</ref> | religions = Predominantly [[Islam]] | related_groups = Other [[Turkic peoples]]<br />(particularly [[Karakalpaks]], [[Nogais]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]]) }} '''قازق''' (Kazakh) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهن، جن جو تعلق اصل ۾ وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ سان آهي. انهن جي ثقافت، ٻولي ۽ تاريخ گڏيل آهي، جيڪا ٻين ترڪ نسلي گروهن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. نسلي قازقن جي اڪثريت پنهنجي قومي رياست، قزاقستان ۾ رهي ٿي. قازق برادريون قزاقستان جي سرحدن سان لڳل علائقن ۾ موجود آهن، جن ۾ روس، ڪرغزستان، اتر ازبڪستان، اتر اولهه چين (سنڪيانگ)، اولهه منگوليا (بيان-اولگي) ۽ اتر ايران (گلستان) شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=23 September 2024 |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=23 October 2024 |website=Tehran Times |language=en}}</ref> قازق وچ ايشيا ۾ ٻيو نمبر وڏو ترڪ نسلي گروهه آهن؛ ڪنهن وقت اهي وچ ايشيا جي مختلف نسلي گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر هئا. قازق هڪ الڳ قوم طور تڏهن سامهون آيا جڏهن منگول سلطنت ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. 15هين کان 16هين صديءَ دوران قزاقن جي هڪ الڳ نسلي سڃاڻپ اڀري آئي، جنهن ۾ ترڪ-منگول قبيلن گڏجي ”قزاق خانيت“ (Kazakh Khanate) جي دائري اندر هڪ متحد قزاق قوم جي شڪل اختيار ڪئي.<ref>{{harvnb|Atwood|2004|p=293}}: "Kazakhs While Muslim and Turkic speaking, the Kazakhs emerged as a people from the breakup of the Mongol Empire and have been in constant contact, both warlike and peaceful, with Oirats and Khalkha Mongols. Today they form Mongolia's largest non-Mongol minority."</ref><ref name="Kazakh-genome">{{cite journal |last1=Lei |first1=Chang |last2=Liu |first2=Jiaojiao |last3=Zhang |first3=Rui |last4=Pan |first4=Yuwen |last5=Lu |first5=Yan |last6=Gao |first6=Yang |last7=Ma |first7=Xixian |last8=Yang |first8=Yajun |last9=Guan |first9=Yaqun |last10=Mamatyusupu |first10=Dolikun |last11=Xu |first11=Shuhua |title=Ancestral Origins and Admixture History of Kazakhs |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=41 |issue=7 |article-number=msae144 |date=2024-07-12 |doi=10.1093/molbev/msae144 |pmid=38995236 |pmc=11272102 |url=https://academic.oup.com/mbe/article/41/7/msae144/7712561 |language=en |doi-access=free|quote=Kazakhs are the second largest Muslim group in Central Asia, and were previously the most influential of the various Central Asian ethnic groups...The distinctive Kazakh ethnicity was developed throughout the 15th and 16th centuries }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |date=2018 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=71 |issue=2 |pages=121–144 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |s2cid=133847698 |url=https://akjournals.com/view/journals/062/71/2/article-p121.xml}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan |pmid=33092538 |last1=Zhabagin |first1=M. |last2=Sabitov |first2=Z. |last3=Tarlykov |first3=P. |last4=Tazhigulova |first4=I. |last5=Junissova |first5=Z. |last6=Yerezhepov |first6=D. |last7=Akilzhanov |first7=R. |last8=Zholdybayeva |first8=E. |last9=Wei |first9=L. H. |last10=Akilzhanova |first10=A. |last11=Balanovsky |first11=O. |last12=Balanovska |first12=E. |journal=BMC Genetics |volume=21 |issue=Suppl 1 |page=87 |doi=10.1186/s12863-020-00897-5 |pmc=7583311 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/10255042 |website=academia.edu |last1=Sabitov |first1=Zhaxylyk M. |last2=Batbayar |first2=Kherlen |title=The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of the Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan the Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8. }}</ref> "قازق" (Kazakh) جو لفظ خاص طور تي نسلي قازقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته "قازقستاني" جو لفظ قزاقستان جي سمورن شهرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو، قطع نظر ان جي ته انهن جو نسلي تعلق ڪهڙي گروهه سان آهي.<ref>{{Cite journal|last=Kolsto|first=Pal|date=January 1998|title=Anticipating Demographic Superiority: Kazakh Thinking on Integration and Nation|journal=Europe-Asia Studies|volume=50|issue=1|pages=51–69|doi=10.1080/09668139808412523|jstor=153405|pmid=12348666|hdl=10852/25215|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buri|first=Tabea|date=2016|title=Urbanisation and Changing Kazakh Ethnic Subjectivities in Gansu, China|journal=Inner Asia|volume=18|issue=1|pages=79–96 (87)|doi=10.1163/22105018-12340054|jstor=44645086}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قازق ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] 93qpt4bzd93v8igyjn9s04cp57wyztr 0 105210 427416 2026-11-03T10:13:15Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[قازق]] کي [[قازق ماڻهو]] ڏانھن چوريو 427416 wikitext text/x-wiki #چوريو [[قازق ماڻهو]] 6cdokuupvb1xjukf78ad94tqxa1fwhu 14 105211 427419 2026-11-03T10:19:10Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] 427419 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] 9bpa222whdr6qlka8rdoz3myw1lnlwz 427421 427419 2026-11-03T10:20:14Z Memon2025 21315 /* */ 427421 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] i6ql4qfepcfz4xzcw1yq7jagjyw4rer 427424 427421 2026-11-03T10:22:27Z Memon2025 21315 /* */ 427424 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] 1h23732mz97gkem6jmetsgmvwf3xz53 14 105212 427420 2026-11-03T10:19:47Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] 427420 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] 529kqkjhp2t1ms1c149s49apvigjrp6 0 105213 427425 2026-11-03T10:32:35Z Memon2025 21315 نئون صفحو: {{Short description|Military estate of East Slavic people}} {{Distinguish|Kazakhs|Cassock}} {{Other uses}} {{very long|date=July 2026|words=15,148}} {{Cossacks}} [[File:AmericanCossacks.jpg|thumb|An American Cossack family in the 1950s]] [[File:Cossacks in parade 2015.jpg|thumb|Cossacks marching in [[Red Square]] at the [[2015 Moscow Victory Day Parade|2015 Victory Day Parade]]]] The '''Cossacks'''{{efn|{{unordered list| {{langx|be|казакi}} {{IPA|be|kazaˈkʲi|}}| {... 427425 wikitext text/x-wiki {{Short description|Military estate of East Slavic people}} {{Distinguish|Kazakhs|Cassock}} {{Other uses}} {{very long|date=July 2026|words=15,148}} {{Cossacks}} [[File:AmericanCossacks.jpg|thumb|An American Cossack family in the 1950s]] [[File:Cossacks in parade 2015.jpg|thumb|Cossacks marching in [[Red Square]] at the [[2015 Moscow Victory Day Parade|2015 Victory Day Parade]]]] The '''Cossacks'''{{efn|{{unordered list| {{langx|be|казакi}} {{IPA|be|kazaˈkʲi|}}| {{langx|cs|kozáci}} {{IPA|cs|ˈkozaːtsɪ|}}| {{langx|et|Kasakad}} {{IPA|et|ˈkɑsɑkɑd|}}| {{langx|fi|Kasakat}} {{IPA|fi|ˈkɑsɑkɑt|}}| {{langx|hu|kozákok}} {{IPA|hu|ˈkozaːkok|}}| {{langx|orv|коза́ки}}| {{langx|pl|Kozacy}} {{IPA|pl|kɔˈzatsɨ|}}| {{langx|ru|казаки́}} or {{lang|ru|козаки́}} {{IPA|ru|kəzɐˈkʲi|}}| {{langx|sk|kozáci}} {{IPA|sk|ˈkɔzaːtsi|}}| {{langx|uk|козаки́}} {{IPA|uk|kozɐˈkɪ|}}}}}} are a predominantly [[East Slavic languages|East Slavic]], [[Eastern Orthodoxy|Eastern Orthodox Christian]] militant people, originating from the [[Pontic–Caspian steppe]] of [[eastern Ukraine]] and [[southern Russia]].<ref>{{cite book |last1=Kollmann |first1=Nancy Shields |title=The Russian Empire 1450–1801 |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928051-3 |page=58 |edition=1st}}</ref><ref>{{Citation|last1= O'Rourke|first1= Shane |chapter= Cossacks|date= 2011|encyclopedia= The Encyclopedia of War|publisher= American Cancer Society|language= en|doi= 10.1002/9781444338232.wbeow143|isbn= 978-1-4443-3823-2}}</ref><ref>{{cite book|last=Magocsi|first=Paul Robert|title=A History of Ukraine|year=1996|pages=179–181|author-link=Paul Robert Magocsi}}</ref> Cossacks played an important role in defending the southern borders of the Polish-Lithuanian Commonwealth and of the [[Russian Empire]], [[Cossack raids|countering]] the [[Crimean–Nogai slave raids in Eastern Europe|Crimean–Nogai raids]], alongside economically developing [[steppes|steppe regions]] north of the [[Black Sea]] and around the [[Azov Sea]].{{Sfn|Kondufor|1986|page=46}} Historically, they were a semi-[[nomad]]ic and semi-militarized people, who were allowed a great degree of self-governance in exchange for military service under the nominal [[suzerainty]] of various Eastern European states. Although numerous ethnic, linguistic and religious groups came together to form the Cossacks, the East Slavs predominated, with other groups gradually coalesced and [[Slavicized]], thereby adopting [[East Slav]]ic culture, [[East Slavic languages]] and [[Eastern Orthodox Christianity]]. The rulers of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] and [[Russian Empire]] endowed Cossacks with certain special privileges in return for the military duty to serve in the [[irregular troops]]: [[Zaporozhian Cossacks]] were mostly infantry soldiers, using [[war wagon]]s,<ref>{{cite book |last1= Stasiewska |first1= Zofia|last2= Meller|first2= Stefan |title=Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy |trans-title=Erich Lassota's and Wilhelm Beauplan's descriptions of Ukraine |location=Warsaw, PL |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1972 |page=110 |language=pl}}</ref> while [[Don Cossacks]] were primarily cavalry soldiers. The various Cossack groups organized along military lines, with large autonomous groups called [[Cossack host|hosts]]. Each host was responsible for protecting a territory consisting of affiliated villages called [[stanitsa]]s. They inhabited sparsely populated areas in the [[Dnieper]], [[Don (river)|Don]], [[Terek (river)|Terek]], and [[Ural (river)|Ural]] river basins, and played an important role in the historical development of mounted horsemanship and cavalry battle tactics, and cultural development of both Ukraine and parts of Russia.<ref name=ORourke_2000>{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |title= Warriors and peasants: The Don Cossacks in late imperial Russia |isbn= 978-0-312-22774-6 |last1= O'Rourke |first1= Shane |year= 2000 |publisher= Palgrave Macmillan |access-date= 2020-11-10 |archive-date= 2022-02-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206071147/https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |url-status= live }}</ref> The Cossack way of life, centered strongly in their union and dependence on horses, persisted via both direct descendants and acquired ideals in other nations into the twentieth century, though the sweeping societal changes of the [[Russian Revolution]] disrupted Cossack society as much as any other part of Russia; many Cossacks migrated to other parts of Europe following the establishment of the [[Soviet Union]], while others remained and assimilated into the Communist state. Cohesive Cossack-based cavalry units were organized and many fought for both Nazi Germany and the Soviet Union during [[World War II]]. After World War II, the Soviet Union disbanded the Cossack units within the [[Red Army|Soviet Army]], leading to the suppression of many Cossack traditions during the rule of [[Joseph Stalin]] and his successors. However, during the [[Perestroika]] era in the late 1980s, descendants of Cossacks began to revive their horse-centered way of life and historic traditions. In 1988, the Soviet Union enacted a law permitting the re-establishment of former Cossack hosts and the formation of new ones. Throughout the 1990s, numerous regional authorities consented to delegate certain local administrative and policing responsibilities to these reconstituted Cossack hosts. Between 3.5 and 5 million people associate themselves with the Cossack [[cultural identity]] across the world, even though the majority have little to no connection to the original Cossack people because cultural ideals and legacy changed greatly with time.<ref name="Cole2011"/><ref name="Tjoe2006"/> Cossack organizations operate in [[Russia]], [[Ukraine]], [[Belarus]], [[Kazakhstan]], [[Canada]], and the [[United States]].<ref name=Richard_Arnold_2019>{{Cite web|url=https://www.ponarseurasia.org/whose-cossacks-are-they-anyway-a-movement-torn-by-the-ukraine-russia-divide/|title=Whose Cossacks Are They Anyway? A Movement Torn by the Ukraine-Russia Divide|first=Richard|last=Arnold|access-date=August 3, 2026}}</ref><ref name=Eva_Hartog_2016>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jun/01/cossack-comeback-fur-flies-fake-groups-spark-identity-crisis |title=Cossack comeback: Fur flies as 'fake' groups spark identity crisis |newspaper=The Guardian |date=June 2016 |last1=Hartog |first1=Eva }}</ref> sb97jnqz5xsz775llmchvkrp5dkeieo 427432 427425 2026-11-03T10:55:16Z Memon2025 21315 /* */ 427432 wikitext text/x-wiki {{Short description|Military estate of East Slavic people}} {{Distinguish|Kazakhs|Cassock}} {{Other uses}} {{very long|date=July 2026|words=15,148}} {{Cossacks}} [[File:AmericanCossacks.jpg|thumb|1950ع جي ڏهاڪي ۾ آمريڪي ڪوساڪ]] [[File:Cossacks in parade 2015.jpg|thumb|2015ع جي فتح جي ڏينهن جي پريڊ ۾ [[ماسڪو]] جي ريڊ اسڪوائر ۾ مارچ ڪندڙ ڪوساڪ]] ڪوساڪ (<small>'''Cossacks'''</small>) بنيادي طور تي هڪ اوڀرين [[سلاو]]، [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائي]] جنگجو ماڻهو آهن، جيڪا اوڀر يوڪرين ۽ ڏکڻ روس جي پونٽڪ-ڪيسپين ميدان مان نڪريا آهن. ڪوساڪ، [[ڪارو سمنڊ|ڪاري]] [[ڪارو سمنڊ|سمنڊ]] جي اتر ۾ ۽ آزوف سمنڊ جي چوڌاري معاشي طور تي ترقي ڪندڙ ميداني علائقن سان گڏ، پولش-لٿوينين دولت مشترڪه ۽ [[روسي سلطنت]] جي ڏاکڻي حدن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ ڪريميائي-نوگائي حملن جو مقابلو ڪيو. تاريخي طور تي، اهي هڪ نيم خانه بدوش ۽ نيم فوجي ماڻهو هئا، جن کي مختلف اوڀر يورپي رياستن جي نامياري بالادستي هيٺ فوجي خدمت جي بدلي ۾ وڏي حد تائين خود حڪومت جي اجازت ڏني وئي هئي. جيتوڻيڪ ڪيترائي نسلي، لساني ۽ مذهبي گروهه گڏ ٿي ڪوساڪ ٺاهيا، اوڀر سلاو غالب آيا، ٻين گروهن سان بتدريج گڏ ٿي ويا ۽ سلاوائيز ٿي ويا، ان ڪري اوڀر سلاو ڪلچر، اوڀر سلاو ٻوليون ۽ مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت کي اختيار ڪيو. پولش-لٿوينين ڪامن ويلٿ ۽ روسي سلطنت جي حڪمرانن ڪوساڪ کي غير منظم فوجن ۾ خدمت ڪرڻ جي فوجي فرض جي بدلي ۾ ڪجهه خاص مراعات ڏنيون: زپوروزين ڪوساڪ گهڻو ڪري پيادل سپاهي هئا، جنگي ويگن استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته ڊان ڪوساڪ بنيادي طور تي گهوڙي سوار سپاهي هئا. مختلف ڪوساڪ گروپ فوجي لائينن سان گڏ منظم ٿيا، جن ۾ وڏا خودمختيار گروپ هئا جن کي ميزبان سڏيو ويندو هو. هر ميزبان هڪ علائقي جي حفاظت جو ذميوار هو جنهن ۾ لاڳاپيل ڳوٺ شامل هئا جن کي اسٽينٽساس سڏيو ويندو هو. * اهي ڊنيپر، ڊان، ٽيرڪ، ۽ يورال نديءَ جي بيسن ۾ گهٽ آبادي وارا علائقا آباد هئا، ۽ سوار گهوڙي سواري ۽ گهوڙي سوار جنگي حڪمت عملين جي تاريخي ترقي، ۽ يوڪرين ۽ روس جي حصن جي ثقافتي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. * زندگي جو ڪوساڪ طريقو، جيڪو مضبوط طور تي انهن جي اتحاد ۽ گھوڙن تي انحصار ۾ مرڪوز هو، سڌو اولاد ٻنهي ذريعي برقرار رهيو ۽ ويهين صدي ۾ ٻين قومن ۾ نظريا حاصل ڪيا، جيتوڻيڪ روسي انقلاب جي وڏي سماجي تبديلين ڪوساڪ سماج کي روس جي ڪنهن به ٻئي حصي وانگر خراب ڪري ڇڏيو؛ سوويت يونين جي قيام کان پوءِ، ڪيترائي ڪوساڪ (Cossacks) يورپ جي ٻين حصن ڏانهن لڏي ويا، جڏهن ته ڪجهه اتي ئي رهي پيا ۽ ڪميونسٽ رياست جو حصو بڻجي ويا. ڪوساڪن تي مشتمل منظم سوار دستا (cavalry units) ٺاهيا ويا، جن مان ڪيترن ئي ٻي عالمي جنگ دوران نازي جرمني ۽ سوويت يونين، ٻنهي جي طرفان جنگ ۾ حصو ورتو. * ilitant people, originating from the [[Pontic–Caspian steppe]] of [[eastern Ukraine]] and [[southern Russia]].<ref>{{cite book |last1=Kollmann |first1=Nancy Shields |title=The Russian Empire 1450–1801 |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928051-3 |page=58 |edition=1st}}</ref><ref>{{Citation|last1= O'Rourke|first1= Shane |chapter= Cossacks|date= 2011|encyclopedia= The Encyclopedia of War|publisher= American Cancer Society|language= en|doi= 10.1002/9781444338232.wbeow143|isbn= 978-1-4443-3823-2}}</ref><ref>{{cite book|last=Magocsi|first=Paul Robert|title=A History of Ukraine|year=1996|pages=179–181|author-link=Paul Robert Magocsi}}</ref> Cossacks played an important role in defending the southern borders of the Polish-Lithuanian Commonwealth and of the [[Russian Empire]], [[Cossack raids|countering]] the [[Crimean–Nogai slave raids in Eastern Europe|Crimean–Nogai raids]], alongside economically developing [[steppes|steppe regions]] north of the [[Black Sea]] and around the [[Azov Sea]].{{Sfn|Kondufor|1986|page=46}} Historically, they were a semi-[[nomad]]ic and semi-militarized people, who were allowed a great degree of self-governance in exchange for military service under the nominal [[suzerainty]] of various Eastern European states. Although numerous ethnic, linguistic and religious groups came together to form the Cossacks, the East Slavs predominated, with other groups gradually coalesced and [[Slavicized]], thereby adopting [[East Slav]]ic culture, [[East Slavic languages]] and [[Eastern Orthodox Christianity]]. The rulers of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] and [[Russian Empire]] endowed Cossacks with certain special privileges in return for the military duty to serve in the [[irregular troops]]: [[Zaporozhian Cossacks]] were mostly infantry soldiers, using [[war wagon]]s,<ref>{{cite book |last1= Stasiewska |first1= Zofia|last2= Meller|first2= Stefan |title=Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy |trans-title=Erich Lassota's and Wilhelm Beauplan's descriptions of Ukraine |location=Warsaw, PL |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1972 |page=110 |language=pl}}</ref> while [[Don Cossacks]] were primarily cavalry soldiers. The various Cossack groups organized along military lines, with large autonomous groups called [[Cossack host|hosts]]. Each host was responsible for protecting a territory consisting of affiliated villages called [[stanitsa]]s. They inhabited sparsely populated areas in the [[Dnieper]], [[Don (river)|Don]], [[Terek (river)|Terek]], and [[Ural (river)|Ural]] river basins, and played an important role in the historical development of mounted horsemanship and cavalry battle tactics, and cultural development of both Ukraine and parts of Russia.<ref name=ORourke_2000>{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |title= Warriors and peasants: The Don Cossacks in late imperial Russia |isbn= 978-0-312-22774-6 |last1= O'Rourke |first1= Shane |year= 2000 |publisher= Palgrave Macmillan |access-date= 2020-11-10 |archive-date= 2022-02-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206071147/https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |url-status= live }}</ref> The Cossack way of life, centered strongly in their union and dependence on horses, persisted via both direct descendants and acquired ideals in other nations into the twentieth century, though the sweeping societal changes of the [[Russian Revolution]] disrupted Cossack society as much as any other part of Russia; many Cossacks migrated to other parts of Europe following the establishment of the [[Soviet Union]], while others remained and assimilated into the Communist state. Cohesive Cossack-based cavalry units were organized and many fought for both Nazi Germany and the Soviet Union during [[World War II]]. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، سوويت يونين پنهنجي فوج مان ڪوساڪ دستن کي ختم ڪري ڇڏيو. نتيجي طور، جوزف اسٽالن ۽ ان جي جانشينن جي دور ۾ ڪوساڪن جي ڪيترين ئي روايتن کي دٻايو ويو. تنهن هوندي به، 1980 واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ’پيريستروئيكا‘ (Perestroika) واري دور دوران، ڪوساڪن جي اولاد پنهنجي گهوڙن سان لاڳاپيل طرزِ زندگي ۽ تاريخي روايتن کي ٻيهر جيئرو ڪرڻ شروع ڪيو. After World War II, the Soviet Union disbanded the Cossack units within the [[Red Army|Soviet Army]], leading to the suppression of many Cossack traditions during the rule of [[Joseph Stalin]] and his successors. However, during the [[Perestroika]] era in the late 1980s, descendants of Cossacks began to revive their horse-centered way of life and historic traditions. In 1988, the Soviet Union enacted a law permitting the re-establishment of former Cossack hosts and the formation of new ones. Throughout the 1990s, numerous regional authorities consented to delegate certain local administrative and policing responsibilities to these reconstituted Cossack hosts. Between 3.5 and 5 million people associate themselves with the Cossack [[cultural identity]] across the world, even though the majority have little to no connection to the original Cossack people because cultural ideals and legacy changed greatly with time.<ref name="Cole2011"/><ref name="Tjoe2006"/> Cossack organizations operate in [[Russia]], [[Ukraine]], [[Belarus]], [[Kazakhstan]], [[Canada]], and the [[United States]].<ref name=Richard_Arnold_2019>{{Cite web|url=https://www.ponarseurasia.org/whose-cossacks-are-they-anyway-a-movement-torn-by-the-ukraine-russia-divide/|title=Whose Cossacks Are They Anyway? A Movement Torn by the Ukraine-Russia Divide|first=Richard|last=Arnold|access-date=August 3, 2026}}</ref><ref name=Eva_Hartog_2016>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jun/01/cossack-comeback-fur-flies-fake-groups-spark-identity-crisis |title=Cossack comeback: Fur flies as 'fake' groups spark identity crisis |newspaper=The Guardian |date=June 2016 |last1=Hartog |first1=Eva }}</ref> == حوالا == * زمرو: ڪوساڪ ماڻهو. اوڀر يورپ جا ماڻهو. يورپي ماڻهو. روس. يوڪرين. سلاوڪ (Slavic) ماڻهو. hv8fcqj96m48v89kb8ij00oohnjty63 427433 427432 2026-11-03T10:56:28Z Memon2025 21315 /* */ 427433 wikitext text/x-wiki {{Short description|Military estate of East Slavic people}} {{Distinguish|Kazakhs|Cassock}} {{Other uses}} [[File:AmericanCossacks.jpg|thumb|1950ع جي ڏهاڪي ۾ آمريڪي ڪوساڪ]] [[File:Cossacks in parade 2015.jpg|thumb|2015ع جي فتح جي ڏينهن جي پريڊ ۾ [[ماسڪو]] جي ريڊ اسڪوائر ۾ مارچ ڪندڙ ڪوساڪ]] ڪوساڪ (<small>'''Cossacks'''</small>) بنيادي طور تي هڪ اوڀرين [[سلاو]]، [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائي]] جنگجو ماڻهو آهن، جيڪا اوڀر يوڪرين ۽ ڏکڻ روس جي پونٽڪ-ڪيسپين ميدان مان نڪريا آهن. ڪوساڪ، [[ڪارو سمنڊ|ڪاري]] [[ڪارو سمنڊ|سمنڊ]] جي اتر ۾ ۽ آزوف سمنڊ جي چوڌاري معاشي طور تي ترقي ڪندڙ ميداني علائقن سان گڏ، پولش-لٿوينين دولت مشترڪه ۽ [[روسي سلطنت]] جي ڏاکڻي حدن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ ڪريميائي-نوگائي حملن جو مقابلو ڪيو. تاريخي طور تي، اهي هڪ نيم خانه بدوش ۽ نيم فوجي ماڻهو هئا، جن کي مختلف اوڀر يورپي رياستن جي نامياري بالادستي هيٺ فوجي خدمت جي بدلي ۾ وڏي حد تائين خود حڪومت جي اجازت ڏني وئي هئي. جيتوڻيڪ ڪيترائي نسلي، لساني ۽ مذهبي گروهه گڏ ٿي ڪوساڪ ٺاهيا، اوڀر سلاو غالب آيا، ٻين گروهن سان بتدريج گڏ ٿي ويا ۽ سلاوائيز ٿي ويا، ان ڪري اوڀر سلاو ڪلچر، اوڀر سلاو ٻوليون ۽ مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت کي اختيار ڪيو. پولش-لٿوينين ڪامن ويلٿ ۽ روسي سلطنت جي حڪمرانن ڪوساڪ کي غير منظم فوجن ۾ خدمت ڪرڻ جي فوجي فرض جي بدلي ۾ ڪجهه خاص مراعات ڏنيون: زپوروزين ڪوساڪ گهڻو ڪري پيادل سپاهي هئا، جنگي ويگن استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته ڊان ڪوساڪ بنيادي طور تي گهوڙي سوار سپاهي هئا. مختلف ڪوساڪ گروپ فوجي لائينن سان گڏ منظم ٿيا، جن ۾ وڏا خودمختيار گروپ هئا جن کي ميزبان سڏيو ويندو هو. هر ميزبان هڪ علائقي جي حفاظت جو ذميوار هو جنهن ۾ لاڳاپيل ڳوٺ شامل هئا جن کي اسٽينٽساس سڏيو ويندو هو. اهي ڊنيپر، ڊان، ٽيرڪ، ۽ يورال نديءَ جي بيسن ۾ گهٽ آبادي وارا علائقا آباد هئا، ۽ سوار گهوڙي سواري ۽ گهوڙي سوار جنگي حڪمت عملين جي تاريخي ترقي، ۽ يوڪرين ۽ روس جي حصن جي ثقافتي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. زندگي جو ڪوساڪ طريقو، جيڪو مضبوط طور تي انهن جي اتحاد ۽ گھوڙن تي انحصار ۾ مرڪوز هو، سڌو اولاد ٻنهي ذريعي برقرار رهيو ۽ ويهين صدي ۾ ٻين قومن ۾ نظريا حاصل ڪيا، جيتوڻيڪ روسي انقلاب جي وڏي سماجي تبديلين ڪوساڪ سماج کي روس جي ڪنهن به ٻئي حصي وانگر خراب ڪري ڇڏيو؛ سوويت يونين جي قيام کان پوءِ، ڪيترائي ڪوساڪ (Cossacks) يورپ جي ٻين حصن ڏانهن لڏي ويا، جڏهن ته ڪجهه اتي ئي رهي پيا ۽ ڪميونسٽ رياست جو حصو بڻجي ويا. ڪوساڪن تي مشتمل منظم سوار دستا (cavalry units) ٺاهيا ويا، جن مان ڪيترن ئي ٻي عالمي جنگ دوران نازي جرمني ۽ سوويت يونين، ٻنهي جي طرفان جنگ ۾ حصو ورتو. ilitant people, originating from the [[Pontic–Caspian steppe]] of [[eastern Ukraine]] and [[southern Russia]].<ref>{{cite book |last1=Kollmann |first1=Nancy Shields |title=The Russian Empire 1450–1801 |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928051-3 |page=58 |edition=1st}}</ref><ref>{{Citation|last1= O'Rourke|first1= Shane |chapter= Cossacks|date= 2011|encyclopedia= The Encyclopedia of War|publisher= American Cancer Society|language= en|doi= 10.1002/9781444338232.wbeow143|isbn= 978-1-4443-3823-2}}</ref><ref>{{cite book|last=Magocsi|first=Paul Robert|title=A History of Ukraine|year=1996|pages=179–181|author-link=Paul Robert Magocsi}}</ref> Cossacks played an important role in defending the southern borders of the Polish-Lithuanian Commonwealth and of the [[Russian Empire]], [[Cossack raids|countering]] the [[Crimean–Nogai slave raids in Eastern Europe|Crimean–Nogai raids]], alongside economically developing [[steppes|steppe regions]] north of the [[Black Sea]] and around the [[Azov Sea]].{{Sfn|Kondufor|1986|page=46}} Historically, they were a semi-[[nomad]]ic and semi-militarized people, who were allowed a great degree of self-governance in exchange for military service under the nominal [[suzerainty]] of various Eastern European states. Although numerous ethnic, linguistic and religious groups came together to form the Cossacks, the East Slavs predominated, with other groups gradually coalesced and [[Slavicized]], thereby adopting [[East Slav]]ic culture, [[East Slavic languages]] and [[Eastern Orthodox Christianity]]. The rulers of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] and [[Russian Empire]] endowed Cossacks with certain special privileges in return for the military duty to serve in the [[irregular troops]]: [[Zaporozhian Cossacks]] were mostly infantry soldiers, using [[war wagon]]s,<ref>{{cite book |last1= Stasiewska |first1= Zofia|last2= Meller|first2= Stefan |title=Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy |trans-title=Erich Lassota's and Wilhelm Beauplan's descriptions of Ukraine |location=Warsaw, PL |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1972 |page=110 |language=pl}}</ref> while [[Don Cossacks]] were primarily cavalry soldiers. The various Cossack groups organized along military lines, with large autonomous groups called [[Cossack host|hosts]]. Each host was responsible for protecting a territory consisting of affiliated villages called [[stanitsa]]s. They inhabited sparsely populated areas in the [[Dnieper]], [[Don (river)|Don]], [[Terek (river)|Terek]], and [[Ural (river)|Ural]] river basins, and played an important role in the historical development of mounted horsemanship and cavalry battle tactics, and cultural development of both Ukraine and parts of Russia.<ref name=ORourke_2000>{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |title= Warriors and peasants: The Don Cossacks in late imperial Russia |isbn= 978-0-312-22774-6 |last1= O'Rourke |first1= Shane |year= 2000 |publisher= Palgrave Macmillan |access-date= 2020-11-10 |archive-date= 2022-02-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206071147/https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |url-status= live }}</ref> The Cossack way of life, centered strongly in their union and dependence on horses, persisted via both direct descendants and acquired ideals in other nations into the twentieth century, though the sweeping societal changes of the [[Russian Revolution]] disrupted Cossack society as much as any other part of Russia; many Cossacks migrated to other parts of Europe following the establishment of the [[Soviet Union]], while others remained and assimilated into the Communist state. Cohesive Cossack-based cavalry units were organized and many fought for both Nazi Germany and the Soviet Union during [[World War II]]. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، سوويت يونين پنهنجي فوج مان ڪوساڪ دستن کي ختم ڪري ڇڏيو. نتيجي طور، جوزف اسٽالن ۽ ان جي جانشينن جي دور ۾ ڪوساڪن جي ڪيترين ئي روايتن کي دٻايو ويو. تنهن هوندي به، 1980 واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ’پيريستروئيكا‘ (Perestroika) واري دور دوران، ڪوساڪن جي اولاد پنهنجي گهوڙن سان لاڳاپيل طرزِ زندگي ۽ تاريخي روايتن کي ٻيهر جيئرو ڪرڻ شروع ڪيو. After World War II, the Soviet Union disbanded the Cossack units within the [[Red Army|Soviet Army]], leading to the suppression of many Cossack traditions during the rule of [[Joseph Stalin]] and his successors. However, during the [[Perestroika]] era in the late 1980s, descendants of Cossacks began to revive their horse-centered way of life and historic traditions. In 1988, the Soviet Union enacted a law permitting the re-establishment of former Cossack hosts and the formation of new ones. Throughout the 1990s, numerous regional authorities consented to delegate certain local administrative and policing responsibilities to these reconstituted Cossack hosts. Between 3.5 and 5 million people associate themselves with the Cossack [[cultural identity]] across the world, even though the majority have little to no connection to the original Cossack people because cultural ideals and legacy changed greatly with time.<ref name="Cole2011"/><ref name="Tjoe2006"/> Cossack organizations operate in [[Russia]], [[Ukraine]], [[Belarus]], [[Kazakhstan]], [[Canada]], and the [[United States]].<ref name=Richard_Arnold_2019>{{Cite web|url=https://www.ponarseurasia.org/whose-cossacks-are-they-anyway-a-movement-torn-by-the-ukraine-russia-divide/|title=Whose Cossacks Are They Anyway? A Movement Torn by the Ukraine-Russia Divide|first=Richard|last=Arnold|access-date=August 3, 2026}}</ref><ref name=Eva_Hartog_2016>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jun/01/cossack-comeback-fur-flies-fake-groups-spark-identity-crisis |title=Cossack comeback: Fur flies as 'fake' groups spark identity crisis |newspaper=The Guardian |date=June 2016 |last1=Hartog |first1=Eva }}</ref> == حوالا == * زمرو: ڪوساڪ ماڻهو. اوڀر يورپ جا ماڻهو. يورپي ماڻهو. روس. يوڪرين. سلاوڪ (Slavic) ماڻهو. o56ue0y6iyh4c6qve5yltr52tkhdhe9 427435 427433 2026-11-03T11:00:25Z Memon2025 21315 427435 wikitext text/x-wiki {{Short description|Military estate of East Slavic people}} {{Distinguish|Kazakhs|Cassock}} {{Other uses}} [[File:AmericanCossacks.jpg|thumb|1950ع جي ڏهاڪي ۾ آمريڪي ڪوساڪ]] [[File:Cossacks in parade 2015.jpg|thumb|2015ع جي فتح جي ڏينهن جي پريڊ ۾ [[ماسڪو]] جي ريڊ اسڪوائر ۾ مارچ ڪندڙ ڪوساڪ]] ڪوساڪ (<small>'''Cossacks'''</small>) بنيادي طور تي هڪ اوڀرين [[سلاو]]، [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائي]] جنگجو ماڻهو آهن، جيڪا اوڀر يوڪرين ۽ ڏکڻ روس جي پونٽڪ-ڪيسپين ميدان مان نڪريا آهن. ڪوساڪ، [[ڪارو سمنڊ|ڪاري]] [[ڪارو سمنڊ|سمنڊ]] جي اتر ۾ ۽ آزوف سمنڊ جي چوڌاري معاشي طور تي ترقي ڪندڙ ميداني علائقن سان گڏ، پولش-لٿوينين دولت مشترڪه ۽ [[روسي سلطنت]] جي ڏاکڻي حدن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ ڪريميائي-نوگائي حملن جو مقابلو ڪيو. تاريخي طور تي، اهي هڪ نيم خانه بدوش ۽ نيم فوجي ماڻهو هئا، جن کي مختلف اوڀر يورپي رياستن جي نامياري بالادستي هيٺ فوجي خدمت جي بدلي ۾ وڏي حد تائين خود حڪومت جي اجازت ڏني وئي هئي. جيتوڻيڪ ڪيترائي نسلي، لساني ۽ مذهبي گروهه گڏ ٿي ڪوساڪ ٺاهيا، اوڀر سلاو غالب آيا، ٻين گروهن سان بتدريج گڏ ٿي ويا ۽ سلاوائيز ٿي ويا، ان ڪري اوڀر سلاو ڪلچر، اوڀر سلاو ٻوليون ۽ مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت کي اختيار ڪيو. پولش-لٿوينين ڪامن ويلٿ ۽ روسي سلطنت جي حڪمرانن ڪوساڪ کي غير منظم فوجن ۾ خدمت ڪرڻ جي فوجي فرض جي بدلي ۾ ڪجهه خاص مراعات ڏنيون: زپوروزين ڪوساڪ گهڻو ڪري پيادل سپاهي هئا، جنگي ويگن استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته ڊان ڪوساڪ بنيادي طور تي گهوڙي سوار سپاهي هئا. مختلف ڪوساڪ گروپ فوجي لائينن سان گڏ منظم ٿيا، جن ۾ وڏا خودمختيار گروپ هئا جن کي ميزبان سڏيو ويندو هو. هر ميزبان هڪ علائقي جي حفاظت جو ذميوار هو جنهن ۾ لاڳاپيل ڳوٺ شامل هئا جن کي اسٽينٽساس سڏيو ويندو هو. اهي ڊنيپر، ڊان، ٽيرڪ، ۽ يورال نديءَ جي بيسن ۾ گهٽ آبادي وارا علائقا آباد هئا، ۽ سوار گهوڙي سواري ۽ گهوڙي سوار جنگي حڪمت عملين جي تاريخي ترقي، ۽ يوڪرين ۽ روس جي حصن جي ثقافتي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. زندگي جو ڪوساڪ طريقو، جيڪو مضبوط طور تي انهن جي اتحاد ۽ گھوڙن تي انحصار ۾ مرڪوز هو، سڌو اولاد ٻنهي ذريعي برقرار رهيو ۽ ويهين صدي ۾ ٻين قومن ۾ نظريا حاصل ڪيا، جيتوڻيڪ روسي انقلاب جي وڏي سماجي تبديلين ڪوساڪ سماج کي روس جي ڪنهن به ٻئي حصي وانگر خراب ڪري ڇڏيو؛ سوويت يونين جي قيام کان پوءِ، ڪيترائي ڪوساڪ (Cossacks) يورپ جي ٻين حصن ڏانهن لڏي ويا، جڏهن ته ڪجهه اتي ئي رهي پيا ۽ ڪميونسٽ رياست جو حصو بڻجي ويا. ڪوساڪن تي مشتمل منظم سوار دستا (cavalry units) ٺاهيا ويا، جن مان ڪيترن ئي ٻي عالمي جنگ دوران نازي جرمني ۽ سوويت يونين، ٻنهي جي طرفان جنگ ۾ حصو ورتو. ilitant people, originating from the [[Pontic–Caspian steppe]] of [[eastern Ukraine]] and [[southern Russia]].<ref>{{cite book |last1=Kollmann |first1=Nancy Shields |title=The Russian Empire 1450–1801 |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928051-3 |page=58 |edition=1st}}</ref><ref>{{Citation|last1= O'Rourke|first1= Shane |chapter= Cossacks|date= 2011|encyclopedia= The Encyclopedia of War|publisher= American Cancer Society|language= en|doi= 10.1002/9781444338232.wbeow143|isbn= 978-1-4443-3823-2}}</ref><ref>{{cite book|last=Magocsi|first=Paul Robert|title=A History of Ukraine|year=1996|pages=179–181|author-link=Paul Robert Magocsi}}</ref> Cossacks played an important role in defending the southern borders of the Polish-Lithuanian Commonwealth and of the [[Russian Empire]], [[Cossack raids|countering]] the [[Crimean–Nogai slave raids in Eastern Europe|Crimean–Nogai raids]], alongside economically developing [[steppes|steppe regions]] north of the [[Black Sea]] and around the [[Azov Sea]].{{Sfn|Kondufor|1986|page=46}} Historically, they were a semi-[[nomad]]ic and semi-militarized people, who were allowed a great degree of self-governance in exchange for military service under the nominal [[suzerainty]] of various Eastern European states. Although numerous ethnic, linguistic and religious groups came together to form the Cossacks, the East Slavs predominated, with other groups gradually coalesced and [[Slavicized]], thereby adopting [[East Slav]]ic culture, [[East Slavic languages]] and [[Eastern Orthodox Christianity]]. The rulers of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] and [[Russian Empire]] endowed Cossacks with certain special privileges in return for the military duty to serve in the [[irregular troops]]: [[Zaporozhian Cossacks]] were mostly infantry soldiers, using [[war wagon]]s,<ref>{{cite book |last1= Stasiewska |first1= Zofia|last2= Meller|first2= Stefan |title=Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy |trans-title=Erich Lassota's and Wilhelm Beauplan's descriptions of Ukraine |location=Warsaw, PL |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1972 |page=110 |language=pl}}</ref> while [[Don Cossacks]] were primarily cavalry soldiers. The various Cossack groups organized along military lines, with large autonomous groups called [[Cossack host|hosts]]. Each host was responsible for protecting a territory consisting of affiliated villages called [[stanitsa]]s. They inhabited sparsely populated areas in the [[Dnieper]], [[Don (river)|Don]], [[Terek (river)|Terek]], and [[Ural (river)|Ural]] river basins, and played an important role in the historical development of mounted horsemanship and cavalry battle tactics, and cultural development of both Ukraine and parts of Russia.<ref name=ORourke_2000>{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |title= Warriors and peasants: The Don Cossacks in late imperial Russia |isbn= 978-0-312-22774-6 |last1= O'Rourke |first1= Shane |year= 2000 |publisher= Palgrave Macmillan |access-date= 2020-11-10 |archive-date= 2022-02-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206071147/https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |url-status= live }}</ref> The Cossack way of life, centered strongly in their union and dependence on horses, persisted via both direct descendants and acquired ideals in other nations into the twentieth century, though the sweeping societal changes of the [[Russian Revolution]] disrupted Cossack society as much as any other part of Russia; many Cossacks migrated to other parts of Europe following the establishment of the [[Soviet Union]], while others remained and assimilated into the Communist state. Cohesive Cossack-based cavalry units were organized and many fought for both Nazi Germany and the Soviet Union during [[World War II]]. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، سوويت يونين پنهنجي فوج مان ڪوساڪ دستن کي ختم ڪري ڇڏيو. نتيجي طور، جوزف اسٽالن ۽ ان جي جانشينن جي دور ۾ ڪوساڪن جي ڪيترين ئي روايتن کي دٻايو ويو. تنهن هوندي به، 1980 واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ’پيريستروئيكا‘ (Perestroika) واري دور دوران، ڪوساڪن جي اولاد پنهنجي گهوڙن سان لاڳاپيل طرزِ زندگي ۽ تاريخي روايتن کي ٻيهر جيئرو ڪرڻ شروع ڪيو. After World War II, the Soviet Union disbanded the Cossack units within the [[Red Army|Soviet Army]], leading to the suppression of many Cossack traditions during the rule of [[Joseph Stalin]] and his successors. However, during the [[Perestroika]] era in the late 1980s, descendants of Cossacks began to revive their horse-centered way of life and historic traditions. In 1988, the Soviet Union enacted a law permitting the re-establishment of former Cossack hosts and the formation of new ones. Throughout the 1990s, numerous regional authorities consented to delegate certain local administrative and policing responsibilities to these reconstituted Cossack hosts. Between 3.5 and 5 million people associate themselves with the Cossack [[cultural identity]] across the world, even though the majority have little to no connection to the original Cossack people because cultural ideals and legacy changed greatly with time.<ref name="Cole2011"/><ref name="Tjoe2006"/> Cossack organizations operate in [[Russia]], [[Ukraine]], [[Belarus]], [[Kazakhstan]], [[Canada]], and the [[United States]].<ref name=Richard_Arnold_2019>{{Cite web|url=https://www.ponarseurasia.org/whose-cossacks-are-they-anyway-a-movement-torn-by-the-ukraine-russia-divide/|title=Whose Cossacks Are They Anyway? A Movement Torn by the Ukraine-Russia Divide|first=Richard|last=Arnold|access-date=August 3, 2026}}</ref><ref name=Eva_Hartog_2016>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jun/01/cossack-comeback-fur-flies-fake-groups-spark-identity-crisis |title=Cossack comeback: Fur flies as 'fake' groups spark identity crisis |newspaper=The Guardian |date=June 2016 |last1=Hartog |first1=Eva }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪوساڪ ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:يوڪرين جا ماڻهو]] [[زمرو:سلاو ماڻهو]] lzxthz8tgctm7o6x4f0iqir91xptubu 427437 427435 2026-11-03T11:02:19Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Cossacks]] کي [[ڪوساڪ ماڻهو]] ڏانھن چوريو 427435 wikitext text/x-wiki {{Short description|Military estate of East Slavic people}} {{Distinguish|Kazakhs|Cassock}} {{Other uses}} [[File:AmericanCossacks.jpg|thumb|1950ع جي ڏهاڪي ۾ آمريڪي ڪوساڪ]] [[File:Cossacks in parade 2015.jpg|thumb|2015ع جي فتح جي ڏينهن جي پريڊ ۾ [[ماسڪو]] جي ريڊ اسڪوائر ۾ مارچ ڪندڙ ڪوساڪ]] ڪوساڪ (<small>'''Cossacks'''</small>) بنيادي طور تي هڪ اوڀرين [[سلاو]]، [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائي]] جنگجو ماڻهو آهن، جيڪا اوڀر يوڪرين ۽ ڏکڻ روس جي پونٽڪ-ڪيسپين ميدان مان نڪريا آهن. ڪوساڪ، [[ڪارو سمنڊ|ڪاري]] [[ڪارو سمنڊ|سمنڊ]] جي اتر ۾ ۽ آزوف سمنڊ جي چوڌاري معاشي طور تي ترقي ڪندڙ ميداني علائقن سان گڏ، پولش-لٿوينين دولت مشترڪه ۽ [[روسي سلطنت]] جي ڏاکڻي حدن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ ڪريميائي-نوگائي حملن جو مقابلو ڪيو. تاريخي طور تي، اهي هڪ نيم خانه بدوش ۽ نيم فوجي ماڻهو هئا، جن کي مختلف اوڀر يورپي رياستن جي نامياري بالادستي هيٺ فوجي خدمت جي بدلي ۾ وڏي حد تائين خود حڪومت جي اجازت ڏني وئي هئي. جيتوڻيڪ ڪيترائي نسلي، لساني ۽ مذهبي گروهه گڏ ٿي ڪوساڪ ٺاهيا، اوڀر سلاو غالب آيا، ٻين گروهن سان بتدريج گڏ ٿي ويا ۽ سلاوائيز ٿي ويا، ان ڪري اوڀر سلاو ڪلچر، اوڀر سلاو ٻوليون ۽ مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت کي اختيار ڪيو. پولش-لٿوينين ڪامن ويلٿ ۽ روسي سلطنت جي حڪمرانن ڪوساڪ کي غير منظم فوجن ۾ خدمت ڪرڻ جي فوجي فرض جي بدلي ۾ ڪجهه خاص مراعات ڏنيون: زپوروزين ڪوساڪ گهڻو ڪري پيادل سپاهي هئا، جنگي ويگن استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته ڊان ڪوساڪ بنيادي طور تي گهوڙي سوار سپاهي هئا. مختلف ڪوساڪ گروپ فوجي لائينن سان گڏ منظم ٿيا، جن ۾ وڏا خودمختيار گروپ هئا جن کي ميزبان سڏيو ويندو هو. هر ميزبان هڪ علائقي جي حفاظت جو ذميوار هو جنهن ۾ لاڳاپيل ڳوٺ شامل هئا جن کي اسٽينٽساس سڏيو ويندو هو. اهي ڊنيپر، ڊان، ٽيرڪ، ۽ يورال نديءَ جي بيسن ۾ گهٽ آبادي وارا علائقا آباد هئا، ۽ سوار گهوڙي سواري ۽ گهوڙي سوار جنگي حڪمت عملين جي تاريخي ترقي، ۽ يوڪرين ۽ روس جي حصن جي ثقافتي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. زندگي جو ڪوساڪ طريقو، جيڪو مضبوط طور تي انهن جي اتحاد ۽ گھوڙن تي انحصار ۾ مرڪوز هو، سڌو اولاد ٻنهي ذريعي برقرار رهيو ۽ ويهين صدي ۾ ٻين قومن ۾ نظريا حاصل ڪيا، جيتوڻيڪ روسي انقلاب جي وڏي سماجي تبديلين ڪوساڪ سماج کي روس جي ڪنهن به ٻئي حصي وانگر خراب ڪري ڇڏيو؛ سوويت يونين جي قيام کان پوءِ، ڪيترائي ڪوساڪ (Cossacks) يورپ جي ٻين حصن ڏانهن لڏي ويا، جڏهن ته ڪجهه اتي ئي رهي پيا ۽ ڪميونسٽ رياست جو حصو بڻجي ويا. ڪوساڪن تي مشتمل منظم سوار دستا (cavalry units) ٺاهيا ويا، جن مان ڪيترن ئي ٻي عالمي جنگ دوران نازي جرمني ۽ سوويت يونين، ٻنهي جي طرفان جنگ ۾ حصو ورتو. ilitant people, originating from the [[Pontic–Caspian steppe]] of [[eastern Ukraine]] and [[southern Russia]].<ref>{{cite book |last1=Kollmann |first1=Nancy Shields |title=The Russian Empire 1450–1801 |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928051-3 |page=58 |edition=1st}}</ref><ref>{{Citation|last1= O'Rourke|first1= Shane |chapter= Cossacks|date= 2011|encyclopedia= The Encyclopedia of War|publisher= American Cancer Society|language= en|doi= 10.1002/9781444338232.wbeow143|isbn= 978-1-4443-3823-2}}</ref><ref>{{cite book|last=Magocsi|first=Paul Robert|title=A History of Ukraine|year=1996|pages=179–181|author-link=Paul Robert Magocsi}}</ref> Cossacks played an important role in defending the southern borders of the Polish-Lithuanian Commonwealth and of the [[Russian Empire]], [[Cossack raids|countering]] the [[Crimean–Nogai slave raids in Eastern Europe|Crimean–Nogai raids]], alongside economically developing [[steppes|steppe regions]] north of the [[Black Sea]] and around the [[Azov Sea]].{{Sfn|Kondufor|1986|page=46}} Historically, they were a semi-[[nomad]]ic and semi-militarized people, who were allowed a great degree of self-governance in exchange for military service under the nominal [[suzerainty]] of various Eastern European states. Although numerous ethnic, linguistic and religious groups came together to form the Cossacks, the East Slavs predominated, with other groups gradually coalesced and [[Slavicized]], thereby adopting [[East Slav]]ic culture, [[East Slavic languages]] and [[Eastern Orthodox Christianity]]. The rulers of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] and [[Russian Empire]] endowed Cossacks with certain special privileges in return for the military duty to serve in the [[irregular troops]]: [[Zaporozhian Cossacks]] were mostly infantry soldiers, using [[war wagon]]s,<ref>{{cite book |last1= Stasiewska |first1= Zofia|last2= Meller|first2= Stefan |title=Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy |trans-title=Erich Lassota's and Wilhelm Beauplan's descriptions of Ukraine |location=Warsaw, PL |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1972 |page=110 |language=pl}}</ref> while [[Don Cossacks]] were primarily cavalry soldiers. The various Cossack groups organized along military lines, with large autonomous groups called [[Cossack host|hosts]]. Each host was responsible for protecting a territory consisting of affiliated villages called [[stanitsa]]s. They inhabited sparsely populated areas in the [[Dnieper]], [[Don (river)|Don]], [[Terek (river)|Terek]], and [[Ural (river)|Ural]] river basins, and played an important role in the historical development of mounted horsemanship and cavalry battle tactics, and cultural development of both Ukraine and parts of Russia.<ref name=ORourke_2000>{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |title= Warriors and peasants: The Don Cossacks in late imperial Russia |isbn= 978-0-312-22774-6 |last1= O'Rourke |first1= Shane |year= 2000 |publisher= Palgrave Macmillan |access-date= 2020-11-10 |archive-date= 2022-02-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206071147/https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |url-status= live }}</ref> The Cossack way of life, centered strongly in their union and dependence on horses, persisted via both direct descendants and acquired ideals in other nations into the twentieth century, though the sweeping societal changes of the [[Russian Revolution]] disrupted Cossack society as much as any other part of Russia; many Cossacks migrated to other parts of Europe following the establishment of the [[Soviet Union]], while others remained and assimilated into the Communist state. Cohesive Cossack-based cavalry units were organized and many fought for both Nazi Germany and the Soviet Union during [[World War II]]. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، سوويت يونين پنهنجي فوج مان ڪوساڪ دستن کي ختم ڪري ڇڏيو. نتيجي طور، جوزف اسٽالن ۽ ان جي جانشينن جي دور ۾ ڪوساڪن جي ڪيترين ئي روايتن کي دٻايو ويو. تنهن هوندي به، 1980 واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ’پيريستروئيكا‘ (Perestroika) واري دور دوران، ڪوساڪن جي اولاد پنهنجي گهوڙن سان لاڳاپيل طرزِ زندگي ۽ تاريخي روايتن کي ٻيهر جيئرو ڪرڻ شروع ڪيو. After World War II, the Soviet Union disbanded the Cossack units within the [[Red Army|Soviet Army]], leading to the suppression of many Cossack traditions during the rule of [[Joseph Stalin]] and his successors. However, during the [[Perestroika]] era in the late 1980s, descendants of Cossacks began to revive their horse-centered way of life and historic traditions. In 1988, the Soviet Union enacted a law permitting the re-establishment of former Cossack hosts and the formation of new ones. Throughout the 1990s, numerous regional authorities consented to delegate certain local administrative and policing responsibilities to these reconstituted Cossack hosts. Between 3.5 and 5 million people associate themselves with the Cossack [[cultural identity]] across the world, even though the majority have little to no connection to the original Cossack people because cultural ideals and legacy changed greatly with time.<ref name="Cole2011"/><ref name="Tjoe2006"/> Cossack organizations operate in [[Russia]], [[Ukraine]], [[Belarus]], [[Kazakhstan]], [[Canada]], and the [[United States]].<ref name=Richard_Arnold_2019>{{Cite web|url=https://www.ponarseurasia.org/whose-cossacks-are-they-anyway-a-movement-torn-by-the-ukraine-russia-divide/|title=Whose Cossacks Are They Anyway? A Movement Torn by the Ukraine-Russia Divide|first=Richard|last=Arnold|access-date=August 3, 2026}}</ref><ref name=Eva_Hartog_2016>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jun/01/cossack-comeback-fur-flies-fake-groups-spark-identity-crisis |title=Cossack comeback: Fur flies as 'fake' groups spark identity crisis |newspaper=The Guardian |date=June 2016 |last1=Hartog |first1=Eva }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪوساڪ ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:يوڪرين جا ماڻهو]] [[زمرو:سلاو ماڻهو]] lzxthz8tgctm7o6x4f0iqir91xptubu 14 105214 427436 2026-11-03T11:01:21Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:يوڪرين جا ماڻهو]] [[زمرو:سلاو ماڻهو]] 427436 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:يوڪرين جا ماڻهو]] [[زمرو:سلاو ماڻهو]] b6ofbi3nk8r0e998vmmgqfs0qwrr64t 0 105215 427438 2026-11-03T11:02:20Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[Cossacks]] کي [[ڪوساڪ ماڻهو]] ڏانھن چوريو 427438 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪوساڪ ماڻهو]] fdbdgw3tm6x73zgahpafum0u5q6c8p5 14 105216 427444 2026-11-03T11:16:54Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] 427444 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٿرموڊائنامڪس]] [[زمرو:طبيعيات جا قانون]] 0m84anyue3hh7mu2djomnvkye25cba0 14 105217 427445 2026-11-03T11:18:25Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:طبعيات]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:حرارت]] 427445 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طبعيات]] [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:حرارت]] r53250lr1eq6x5dscpo94hzfm9krdeq 14 105218 427446 2026-11-03T11:19:23Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:توانائي]] 427446 wikitext text/x-wiki [[زمرو:توانائي]] k9wfywzrzecy7jdzdj1ni6yqjan5wx3 14 105219 427453 2026-11-03T11:26:41Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:توانائيءَ جي بقا]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] 427453 wikitext text/x-wiki [[زمرو:توانائيءَ جي بقا]] [[زمرو:حرارتي طبيعيات]] bu6mncjblddx4305mwbsrj7d4xpjhju