وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 9601 427926 427925 2026-11-04T12:00:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 427926 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستان جي پنجاب صوبي جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = اٽڪ ضلعو | native_name = ضلع اٹک | settlement_type = ضلعو | image = The Wall - Attock Fort.jpg | image_caption = اٽڪ قلعي جي تاريخي ڀت | image_map = Pakistan - Punjab - Attock.svg | map_caption = پنجاب صوبي ۾ اٽڪ ضلعي جو هنڌ | coordinates = {{coord|33|46|19|N|72|21|41|E|region:PK_type:adm2nd|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[راولپنڊي ڊويزن]] | established_title = قيام | established_date = اپريل 1904ع | seat_type = ضلعي صدر مقام | seat = [[اٽڪ]] | government_type = ضلعي انتظاميا | area_total_km2 = 6857 | population_as_of = 2023ع | population_total = 2170423 | population_density_km2 = 316.53 | population_urban = 623984 | population_rural = 1546439 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 | postal_code = 43600 | area_code = 057 | website = https://attock.punjab.gov.pk/ }} '''اٽڪ ضلعو''' (اردو ۽ پنجابي: '''ضلع اٹک''') [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب صوبي]] جي [[راولپنڊي ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. هي ضلعو پنجاب جي اتر اولهه ۾ [[پوٺوهار پليٽو|پوٺوهار جي پليٽي]] تي واقع آهي. ضلعي جو صدر مقام [[اٽڪ]] شهر آهي. ان جي ڪل پکيڙ 6,857 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ ان ۾ ڇهه تعلقا شامل آهن.<ref name="AttockHistory">{{cite web |title=Our History |url=https://attock.punjab.gov.pk/history |website=District Attock |publisher=Government of Punjab |language=en}}</ref><ref name="AttockProfile">{{cite web |title=District Profile |url=https://attock.punjab.gov.pk/district_profile |website=District Attock |publisher=Government of Punjab |language=en}}</ref> اٽڪ ضلعو اپريل 1904ع ۾ برطانوي هندستان جي دور ۾ قائم ٿيو. شروعات ۾ ان کي '''ڪيمبل پور ضلعو''' سڏيو ويندو هو. 1978ع ۾ ڪيمبل پور شهر جو نالو اٽڪ رکيو ويو.<ref name="AttockHistory"/> 2023ع جي مردم شماريءَ جي بنيادي آباديءَ واري سرڪاري جدول موجب ضلعي جي آبادي 2,170,423 هئي. ساڳئي مردم شماريءَ جي مذهبي جدول ۾ 2,133,005 آبادي ڄاڻايل آهي. ٻنهي جدولن جي انگن ۾ اختلاف آهي، جنهن کي آباديءَ واري ڀاڱي ۾ واضح ڪيو ويو آهي.<ref name="Census2023Table1">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Punjab |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_punjab_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en}}</ref><ref name="Census2023Table9">{{cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_9_punjab_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en}}</ref> == نالو ۽ وجهه تسميه == ''اٽڪ'' نالو پنجابي لفظ ''اٽڪ'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنيٰ رڪاوٽ، بندش يا روڪ آهي. سنڌو درياهه جي تاريخي لنگهه سبب هن هنڌ کي فوجي ۽ جاگرافيائي اهميت حاصل رهي آهي.<ref name="HeritageSikhs">{{cite book |last=Singh |first=Harbans |title=The Heritage of the Sikhs |publisher=South Asia Books |year=1983 |isbn=9780836410075 |language=en}}</ref> مغل بادشاهه [[اڪبر]] جي دور ۾ سنڌو درياهه جي ڪناري تي اٽڪ قلعو تعمير ٿيو. هي علائقو پنجاب ۽ اتر اولهه جي وچ ۾ اهم گذرگاهه رهيو آهي.<ref name="AttockPlaces">{{cite web |title=Important Places |url=https://attock.punjab.gov.pk/important-places |website=District Attock |publisher=Government of Punjab |language=en}}</ref> برطانوي دور ۾ قائم ڪيل ضلعي کي ڪيمبل پور جو نالو ڏنو ويو. پنجاب حڪومت جي تاريخي تعارف موجب اهو نالو سر ڪيمبل سان منسوب هو، جنهن 1908ع ۾ ڪيمبل پور شهر جو بنياد رکيو. شهر جو نالو 1978ع ۾ اٽڪ ڪيو ويو.<ref name="AttockHistory"/> == تاريخ == === قبل از تاريخ === اٽڪ ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا ڏکڻ ايشيا جي قديم انساني آبادين ۽ پٿر جي اوزارن جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. [[سوان ماٿري]] ۾ پٿر جي اوزارن جي دريافت سبب هن وسيع علائقي کي [[سواني ثقافت]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SoanRiver">{{cite news |title=Soan River — witness to rise and fall of many civilisations |url=https://www.dawn.com/news/707009 |work=Dawn |date=31 March 2012 |language=en}}</ref> سوان ماٿريءَ ۾ قديم انساني سرگرمين بابت آثار قديمه جا مختلف مطالعا موجود آهن. انهن آثارن جي عمر ۽ ثقافتي نسبت بابت تحقيق جاري رهي آهي. ڪنهن مخصوص ماڳ تي انساني سرگرميءَ جي قطعي تاريخ مقرر ڪرڻ لاءِ ان ماڳ جي سڌي آثار قديمه واري شاهدي ضروري آهي. === غازي بروٿا جا آثار قديمه === [[غازي بروٿا پن بجلي منصوبو|غازي بروٿا پن بجلي منصوبي]] سان لاڳاپيل علائقي ۾ آثار قديمه جا سروي ڪيا ويا. انهن ۾ پٿرن تي نقش نگاري ۽ ٻين قديم آثارن جو مطالعو شامل هو. منصوبي جي تعمير دوران تاريخي ماڳن جي حفاظت بابت سوال پيدا ٿيا، جنهن سبب آثار قديمه جا خاص مطالعا ڪرايا ويا.<ref name="GhaziArchaeology">{{cite report |last1=Halim |first1=M. A. |last2=Khan |first2=Gulzar M. |title=Report on Ghazi-Gariala Hydropower Project Archaeological Studies |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/768541468759319583/pdf/multi-page.pdf |publisher=World Bank |language=en}}</ref> === قديم گنڌارا === اٽڪ جو علائقو تاريخي طور [[گنڌارا]] جي وسيع ثقافتي ۽ سياسي دائري سان لاڳاپيل رهيو آهي. موجوده ضلعي جي اترئين حصي ۾ [[ڇڇ]] جو علائقو قديم لکتن ۽ تاريخي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. ٽيڪسيلا جي ٽامي واري ڪتبي ۾ ''چُکسا'' نالي علائقي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي تاريخي ڇڇ سان سڃاتو ويو آهي.<ref name="ImperialGazetteer">{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=10 |publisher=Clarendon Press |year=1908 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=10&objectid=DS405.1.I34_V10_121.gif |language=en}}</ref> [[ٽيڪسيلا]] موجوده اٽڪ ضلعي کان ٻاهر واقع آهي، پر ان جي تاريخي واپاري رستن ۽ ثقافتي اثرن جو اٽڪ جي وسيع علائقي سان لاڳاپو رهيو آهي. [[فائل:Indo-Scythian_Zeionises._Circa_45-35_to_5_BCE_Uncertain_mint_in_Chukhsa_(Chach)_(2).jpg|thumb|ڇڇ سان منسوب قديم هند-سڪائي سڪو؛ ان جي ضرب واري هنڌ بابت يقين نه آهي]] === سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان لاڳاپا === اٽڪ جي ڀرپاسي واري پوٺوهار ۽ گنڌارا خطي ۾ قديم آبادين ۽ واپاري رابطن جا آثار ملن ٿا. [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي مطالعي ۾ هن علائقي جي جاگرافيائي حيثيت اتر اولهه ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ واري رابطي جي پسمنظر ۾ ڏٺي ويندي آهي.<ref name="Allchin1982">{{cite book |last1=Allchin |first1=Bridget |last2=Allchin |first2=Raymond |title=The Rise of Civilization in India and Pakistan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |isbn=9780521285506 |language=en}}</ref> گنڌارا جي پوئين دور کي سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو سڌو ۽ اڻٽٽ تسلسل قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ثقافتي مرحلن وچ ۾ تاريخي ۽ آثار قديمه جا فرق موجود آهن. === هخامنشي سلطنت === ڇهين صدي قبل مسيح ۾ گنڌارا جو وسيع علائقو [[هخامنشي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيو. [[بيستون ڪتبو|بيستون جي ڪتبي]] ۾ گنڌارا جو ذڪر فارسي سلطنت جي علائقن مان هڪ طور ملي ٿو.<ref name="IranicaGeography">{{cite encyclopedia |title=India ii. Historical Geography |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-ii-historical-geography/ |language=en}}</ref> هخامنشي دور ۾ گنڌارا ايران ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم سياسي ۽ جاگرافيائي علائقو هو. === سڪندر اعظم جو دور === چوٿين صدي قبل مسيح ۾ [[سڪندر اعظم]] جي فوجي مهم دوران گنڌارا ۽ ٽيڪسيلا جو علائقو مقدوني اثر هيٺ آيو. ٽيڪسيلا جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر اعظم سان اتحاد ڪيو. سڪندر جي وفات کان پوءِ هن وسيع علائقي ۾ اقتدار جون تبديليون آيون ۽ پوءِ [[موريا سلطنت]] جو اثر قائم ٿيو.<ref name="NandasMauryas">{{cite book |title=Age of the Nandas and Mauryas |publisher=Motilal Banarsidass |year=1988 |isbn=9788120804661 |language=en}}</ref> === وچئين دور جي تاريخ === سنڌو درياهه جي اٽڪ واري گذرگاهه اتر اولهه کان پنجاب ڏانهن ويندڙ رستن ۾ اهم حيثيت رکي. مختلف دورن ۾ هي علائقو فوجي آمدرفت، واپار ۽ علائقائي حڪومتن جي مقابلي جو مرڪز رهيو. === مغل دور === [[فائل:The Wall - Attock Fort.jpg|thumb|مغل دور ۾ تعمير ٿيل اٽڪ قلعي جي ڀت]] مغل بادشاهه اڪبر 1581ع ۾ اٽڪ وٽ قلعي جي تعمير شروع ڪرائي. پنجاب حڪومت موجب قلعو 1581ع کان 1583ع تائين خواجه شمس الدين خوافيءَ جي نگرانيءَ ۾ تعمير ٿيو. قلعي جي تعمير جو اهم مقصد سنڌو درياهه جي لنگهه جي حفاظت ۽ اتر اولهه واري رستي تي فوجي نگراني هو.<ref name="AttockPlaces"/> === سک ۽ دراني دور === ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ مغل اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ اٽڪ جو علائقو افغان دراني ۽ سک قوتن وچ ۾ مقابلي جو مرڪز بڻيو. سنڌو درياهه جي لنگهه تي قبضو فوجي ۽ سياسي لحاظ کان اهم هو. پوءِ برطانوي حڪومت پنجاب ۽ اتر اولهه جي علائقن تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.<ref name="AttockHistory"/> === برطانوي دور === برطانوي دور ۾ اٽڪ واري علائقي ۾ ريلوي، پلن، فوجي ڇانوڻين ۽ انتظامي ادارن جي ترقي ٿي. 1880ع ۾ سنڌو درياهه تي مستقل اٽڪ پل تعمير ڪئي وئي، جنهن پنجاب ۽ اتر اولهه جي وچ ۾ آمدرفت کي آسان بڻايو.<ref name="AttockHistory"/> ==== ضلعي جو قيام ==== اپريل 1904ع ۾ ڪيمبل پور ضلعو قائم ڪيو ويو. نئين ضلعي ۾ راولپنڊي ضلعي مان اٽڪ، فتح جنگ ۽ پنڊي گهيب جا تعلقا، جڏهن ته جهلم ضلعي مان تلہ گنگ جو تعلقو شامل ڪيو ويو.<ref name="AttockHistory"/> 1930ع واري اٽڪ ضلعي جي گزيٽيئر ۾ ضلعي جي قيام، انتظامي جوڙجڪ ۽ تاريخي صورتحال جا تفصيل درج آهن.<ref name="Gazetteer1930">{{cite book |title=Gazetteer of the Attock District 1930 |publisher=Government of Punjab |year=1932 |location=Lahore |url=https://gurmatveechar.com/books/English_Books/Punjab.District.Gazetteers.Attock.District.Part.A.1930.%28GurmatVeechar.com%29.pdf |language=en}}</ref> === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ اٽڪ ضلعو پنجاب صوبي جو حصو بڻيو. 1978ع ۾ ڪيمبل پور شهر جو نالو اٽڪ رکيو ويو. بعد ۾ ضلعي ۽ تعلقن جي حدن ۾ تبديليون آيون. موجوده اٽڪ ضلعي ۾ ڇهه تعلقا شامل آهن.<ref name="AttockProfile"/> == جاگرافي == اٽڪ ضلعو پنجاب جي اتر اولهه واري حصي ۾ واقع آهي. ضلعي جي اتر ۾ [[هري پور ضلعو]] ۽ [[صوابي ضلعو]]، اتر اولهه ۾ [[نوشهره ضلعو]]، اولهه ۾ [[ڪوهاٽ ضلعو]]، اوڀر ۾ [[راولپنڊي ضلعو]]، ڏکڻ ۾ [[چڪوال ضلعو]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[ميانوالي ضلعو]] واقع آهن.<ref name="AttockHistory"/> ضلعي جي ڪل پکيڙ 6,857 چورس ڪلوميٽر آهي. === پوٺوهار پليٽو === اٽڪ جو اوڀر وارو حصو پوٺوهار جي پليٽي سان لاڳاپيل آهي. هن علائقي ۾ مٿانهين زمين، ٽڪريون، واديون ۽ برساتي پاڻيءَ جا وهڪرا موجود آهن. === ڪالا چٽا جبل === [[ڪالا چٽا جبل]] اٽڪ ضلعي جي اهم جاگرافيائي خاصيت آهن. جبلن جو هي سلسلو پوٺوهار جي پليٽي ۾ پکڙيل آهي. پنجاب حڪومت موجب ڪالا چٽا جو محفوظ علائقو 2009ع ۾ قائم ڪيو ويو ۽ ان جي پکيڙ لڳ ڀڳ 91,343 ايڪڙ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="AttockPlaces"/> === سنڌو درياهه === [[سنڌو درياهه]] اٽڪ ضلعي جي اولهندي حد سان وهندو آهي. پنجاب حڪومت موجب سنڌو درياهه لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽرن تائين ضلعي جي اولهندي حد سان لاڳاپيل آهي.<ref name="AttockHistory"/> === ڪابل درياهه === [[ڪابل درياهه]] افغانستان مان وهي پاڪستان ۾ داخل ٿئي ٿو ۽ اٽڪ ڀرسان سنڌو درياهه سان ملي ٿو. ٻنهي درياهن جو سنگم علائقي جي جاگرافيائي ۽ تاريخي اهميت جو وڏو سبب آهي.<ref name="AttockHistory"/> === هارو ۽ سوان درياهه === [[هارو درياهه]] ۽ [[سوان درياهه]] پڻ اٽڪ ضلعي جي آبي نظام سان لاڳاپيل آهن. هارو درياهه غازي بروٿا واري علائقي ۾ سنڌو درياهه سان ملي ٿو، جڏهن ته سوان درياهه ڏکڻ طرف مخد وٽ سنڌوءَ سان ملي ٿو.<ref name="SindhSagar">{{cite web |title=Sindh Sagar Doab |url=https://www.britannica.com/place/Sindh-Sagar-Doab |website=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref> == انتظامي ورهاست == اٽڪ ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو آهي. ضلعي انتظاميا جو مرڪز اٽڪ شهر ۾ واقع آهي. ضلعي جو انتظام ڊپٽي ڪمشنر ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي ذريعي هلندو آهي. === تعلقا === اٽڪ ضلعي ۾ ڇهه تعلقا آهن. هيٺ ڏنل انگ 2023ع جي مردم شماريءَ جي بنيادي آباديءَ واري جدول مان ورتل آهن.<ref name="Census2023Table1"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ '''اٽڪ ضلعي جا تعلقا، 2023ع''' ! style="background:#245675;color:white;" | تعلقو ! style="background:#245675;color:white;" | پکيڙ (چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#245675;color:white;" | آبادي ! style="background:#245675;color:white;" | آباديءَ جي گهاٽائي |- | [[اٽڪ تعلقو|اٽڪ]] | 1,002 | 516,277 | 515.25 |- | [[فتح جنگ تعلقو|فتح جنگ]] | 1,249 | 374,726 | 300.02 |- | [[حسن ابدال تعلقو|حسن ابدال]] | 350 | 253,670 | 724.77 |- | [[حضرو تعلقو|حضرو]] | 348 | 386,544 | 1,110.76 |- | [[جنڊ تعلقو|جنڊ]] | 2,043 | 330,328 | 161.69 |- | [[پنڊي گهيب تعلقو|پنڊي گهيب]] | 1,865 | 308,878 | 165.62 |- ! style="background:#e3edf2;" | ڪل ! style="background:#e3edf2;" | 6,857 ! style="background:#e3edf2;" | 2,170,423 ! style="background:#e3edf2;" | 316.53 |} === يونين ڪائونسلون === پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ اٽڪ ضلعي جون 72 يونين ڪائونسلون ڄاڻايل آهن.<ref name="AttockProfile"/> مقامي حڪومت جي مختلف دورن ۾ يونين ڪائونسلن جون حدون ۽ تعداد تبديل ٿيندا رهيا آهن. تنهنڪري پراڻين چونڊ فهرستن کي موجوده انتظامي ورهاست جو قطعي ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. === اهم آباديون === اٽڪ ضلعي جي اهم شهرن ۽ آبادين ۾ اٽڪ، [[حسن ابدال]]، [[حضرو]]، [[فتح جنگ]]، [[جنڊ]]، [[پنڊي گهيب]]، [[ڪامره]] ۽ [[اٽڪ خورد]] شامل آهن. == آبادي == === 2023ع جي مردم شماري === پاڪستان جي شماريات واري اداري جي 2023ع واري مردم شماريءَ جي جدول نمبر 1 موجب اٽڪ ضلعي جي آبادي 2,170,423 هئي. ان ۾ 1,089,655 مرد، 1,080,687 عورتون ۽ 81 ٽرانسجينڊر ماڻهو شامل هئا.<ref name="Census2023Table1"/> ساڳئي جدول موجب شهري آبادي 623,984 ۽ ٻهراڙيءَ جي آبادي 1,546,439 هئي. 2023ع جي مذهبي جدول نمبر 9 ۾ ضلعي جي آبادي 2,133,005 ڄاڻايل آهي. ٻنهي سرڪاري جدولن ۾ 37,418 ماڻهن جو فرق آهي. مذهبي انگن کي سندن اصل جدول جي ڪل آباديءَ جي بنياد تي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Census2023Table9"/> === آباديءَ جي تاريخي واڌ === {| class="wikitable sortable" style="width:75%;text-align:center;" |+ '''اٽڪ ضلعي جي تاريخي آبادي''' ! style="background:#315b72;color:white;" | مردم شماريءَ جو سال ! style="background:#315b72;color:white;" | آبادي |- | 1951ع || 486,043 |- | 1961ع || 532,845 |- | 1972ع || 748,890 |- | 1981ع || 876,667 |- | 1998ع || 1,274,935 |- | 2017ع || 1,883,556 |- | 2023ع || 2,170,423 |} <ref name="HistoricalPopulation">{{cite web |title=Population by Administrative Units, 1951–1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en}}</ref> پراڻين مردم شمارين جا انگ استعمال ڪندي ضلعي جي حدن ۾ ٿيل تبديلين کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. 2023ع جو انگ بنيادي آباديءَ واري سرڪاري جدول مطابق آهي.<ref name="Census2023Table1"/> === شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي آبادي === 2023ع جي جدول نمبر 1 موجب ضلعي جي آباديءَ جو 28.75 سيڪڙو شهري ۽ 71.25 سيڪڙو ٻهراڙيءَ ۾ رهندڙ هو. اٽڪ ضلعي جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Census2023Table1"/> == مذهب == اٽڪ ضلعي ۾ اسلام سڀ کان وڌيڪ پيروڪارن وارو مذهب آهي. 2023ع جي مردم شماريءَ جي مذهبي جدول نمبر 9 موجب ضلعي ۾ 2,118,159 مسلمان ۽ 13,286 عيسائي هئا. ساڳئي جدول ۾ هندو جاتي، درج فهرست ذاتين، احمدين، سکن ۽ ٻين مذهبي درجن جا انگ پڻ ڏنل آهن.<ref name="Census2023Table9"/> {| class="wikitable sortable" style="width:90%;text-align:center;" |+ '''اٽڪ ضلعي ۾ مذهب، 2023ع جي مردم شماريءَ جي جدول نمبر 9 مطابق''' ! style="background:#315b72;color:white;" | مذهبي درجو ! style="background:#315b72;color:white;" | آبادي |- | [[اسلام]] | 2,118,159 |- | [[عيسائيت]] | 13,286 |- | هندو جاتي | 457 |- | درج فهرست ذاتيون | 175 |- | [[احمديت]] | 44 |- | [[سک مذهب]] | 769 |- | ٻيا | 115 |- ! style="background:#e3edf2;" | ڪل ! style="background:#e3edf2;" | 2,133,005 |} مٿين جدول ۾ مذهبي درجا سرڪاري مردم شماريءَ جي درجابندي مطابق الڳ رکيا ويا آهن. جدول جو ڪل انگ بنيادي آباديءَ واري جدول نمبر 1 کان مختلف آهي.<ref name="Census2023Table9"/> === برطانوي دور ۾ مذهبي آبادي === برطانوي هندستان جي 1911ع، 1921ع، 1931ع ۽ 1941ع وارين مردم شمارين ۾ اٽڪ ضلعي جي مذهبي آبادين جا تفصيل ملن ٿا. ان دور ۾ ضلعي جون حدون موجوده حدن کان مختلف هيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ '''برطانوي دور جي اٽڪ ضلعي ۾ مذهبي آبادي''' ! style="background:#315b72;color:white;" | مذهب ! style="background:#315b72;color:white;" | 1911ع ! style="background:#315b72;color:white;" | 1921ع ! style="background:#315b72;color:white;" | 1931ع ! style="background:#315b72;color:white;" | 1941ع |- | اسلام || 471,890 || 465,694 || 531,793 || 611,128 |- | هندو مذهب || 19,741 || 26,184 || 31,932 || 43,209 |- | سک مذهب || 26,914 || 19,809 || 19,522 || 20,120 |- | عيسائيت || 707 || 557 || 710 || 504 |- | زرتشتي مذهب || 11 || 0 || 0 || 3 |- | جين مذهب || 9 || 5 || 2 || 13 |- | ٻڌ مذهب || 1 || 0 || 1 || 7 |- | ٻيا || 0 || 0 || 0 || 891 |- ! style="background:#e3edf2;" | ڪل ! style="background:#e3edf2;" | 519,273 ! style="background:#e3edf2;" | 512,249 ! style="background:#e3edf2;" | 583,960 ! style="background:#e3edf2;" | 675,875 |} <ref name="Census1911">{{cite book |title=Census of India 1911: Punjab, Part II, Tables |year=1911 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |language=en}}</ref><ref name="Census1921">{{cite book |title=Census of India 1921: Punjab and Delhi, Part II, Tables |year=1921 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |language=en}}</ref><ref name="Census1931">{{cite book |title=Census of India 1931: Punjab, Part II, Tables |year=1931 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |language=en}}</ref><ref name="Census1941">{{cite book |title=Census of India 1941: Punjab |year=1941 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |language=en}}</ref> مٿيان انگ برطانوي دور جي ضلعي لاءِ آهن، جنهن ۾ ان وقت تلہ گنگ جو تعلقو پڻ شامل هو. انهن کي موجوده اٽڪ ضلعي جي مذهبي آباديءَ سان سڌي طرح ڀيٽڻ مناسب نه آهي. == ٻوليون == اٽڪ ضلعي ۾ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[هندڪو ٻولي|هندڪو]] ۽ [[اردو]] ڳالهائجن ٿيون. 2023ع جي مردم شماريءَ موجب پنجابي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ مادري ٻولي هئي.<ref name="Census2023Languages">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:80%;text-align:center;" |+ '''اٽڪ ضلعي جون اهم مادري ٻوليون، 2023ع''' ! style="background:#315b72;color:white;" | ٻولي ! style="background:#315b72;color:white;" | آباديءَ جو سيڪڙو |- | پنجابي || 65.23% |- | پشتو || 15.59% |- | هندڪو || 14.45% |- | اردو || 2.68% |- | ٻيون ٻوليون || 2.05% |} <ref name="Census2023Languages"/> === پنجابي لهجا === فتح جنگ واري علائقي جي پنجابي لهجي کي سوهاڻي يا سوھائي سڏيو ويندو آهي، جنهن کي ڌني لهجي جي گروهه سان ڳنڍيو ويو آهي. === هندڪو ۽ مقامي لهجا === پنڊي گهيب واري علائقي جي مقامي ٻوليءَ کي گهيبي سڏيو ويندو آهي، جڏهن ته اٽڪ ۽ ڇڇ واري علائقي جي لهجي کي ڇڇي چيو وڃي ٿو. ٻوليءَ جي ماهر ڪرسٽوفر شيڪل انهن لهجن کي هندڪو ۽ پنجابيءَ جي علائقائي ٻولين جي مطالعي ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Shackle1980">{{cite journal |last=Shackle |first=Christopher |title=Hindko in Kohat and Peshawar |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |volume=43 |issue=3 |year=1980 |pages=482–510 |doi=10.1017/S0041977X00137401 |language=en}}</ref> 1998ع واري مردم شماريءَ ۾ هندڪو لاءِ الڳ اختيار موجود نه هو. تنهنڪري ان سال جي ٻولين جي انگن کي 2023ع جي انگن سان ڀيٽيندي احتياط ضروري آهي. == تعليم == اٽڪ ضلعي ۾ سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارا موجود آهن. 2014ع–2015ع جي پنجاب جي سالياني اسڪول مردم شماريءَ موجب ضلعي ۾ 1,287 سرڪاري اسڪول هئا، جن مان 657 ڇوڪرين لاءِ هئا. ان وقت سرڪاري اسڪولن ۾ داخل شاگردن جو تعداد 224,487 ڄاڻايو ويو هو.<ref name="SchoolCensus2015">{{cite web |title=Punjab Annual Schools Census Data 2014–15 |url=https://web.archive.org/web/20160825184725/http://schoolportal.punjab.gov.pk/schoolInfoNew.asp?distId=371--Attock |publisher=School Education Department, Government of Punjab |language=en}}</ref> اهي انگ 2014ع–2015ع جا آهن ۽ موجوده اسڪولن جو تعداد ظاهر نٿا ڪن. === خواندگي === 2023ع جي مردم شماريءَ موجب اٽڪ ضلعي ۾ خواندگيءَ جي شرح 70.22 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 79.69 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 60.66 سيڪڙو هئي.<ref name="Census2023Literacy">{{cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and Out of School Population by Sex and Rural/Urban, Census-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en}}</ref> == معيشت == اٽڪ ضلعي جي معيشت ۾ زراعت، چوپايو مال، صنعت، سرڪاري ۽ فوجي خدمتون ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ روزگار حاصل ڪندڙ ماڻهن جون معاشي سرگرميون اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل موجب علائقي ۾ تيل ۽ گئس، سيمينٽ، ڪپڙي، شيشي ۽ اٽي جي صنعتن سان لاڳاپيل ادارا موجود آهن.<ref name="AttockProfile"/> === زراعت === اٽڪ ضلعي جي زرعي زمين جو وڏو حصو برساتي زراعت سان لاڳاپيل آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ آباد زمين 316,815 ايڪڙ، آبپاشيءَ هيٺ زمين 33,832 ايڪڙ ۽ برساتي زرعي زمين 282,983 ايڪڙ ڄاڻايل آهي.<ref name="AttockProfile"/> === تيل ۽ گئس === اٽڪ ضلعي جو کؤر وارو علائقو پاڪستان جي تيل جي صنعت جي تاريخ ۾ اهم آهي. پنجاب حڪومت جي ضلعي پروفائيل ۾ کؤر جي تيل واري کوهه جو ذڪر 1915ع سان لاڳاپيل آهي.<ref name="AttockProfile"/> === صنعت === فتح جنگ ۽ حسن ابدال جي علائقن ۾ سيمينٽ، شيشي ۽ ڪپڙي جي صنعتن سان لاڳاپيل ادارا موجود آهن. ضلعي ۾ اٽي جون ملون ۽ ننڍيون صنعتون پڻ ڪم ڪن ٿيون.<ref name="AttockProfile"/> == آمدرفت ۽ مواصلات == اٽڪ ضلعو پنجاب ۽ خيبر پختونخواهه جي وچ ۾ اهم آمدرفت واري هنڌ تي واقع آهي. تاريخي طور سنڌو درياهه جي لنگهه سبب هي علائقو فوجي ۽ واپاري رستن ۾ اهم رهيو آهي. === اٽڪ پل === [[اٽڪ پل]] سنڌو درياهه تي اٽڪ خورد ۽ خيرآباد واري علائقي جي وچ ۾ واقع آهي. برطانوي دور ۾ 1880ع ۾ تعمير ٿيل مستقل پل پنجاب ۽ اتر اولهه جي وچ ۾ ريلوي ۽ آمدرفت جي رابطن لاءِ اهم رهي آهي.<ref name="AttockHistory"/> === ريلوي === اٽڪ ضلعي مان ريلوي رستا پنجاب ۽ خيبر پختونخواهه کي ڳنڍين ٿا. اٽڪ خورد جي ريلوي پل تاريخي طور هن رابطي جو اهم حصو رهي آهي. == اهم تاريخي ۽ سياحتي ماڳ == === اٽڪ قلعو === [[فائل:The Wall - Attock Fort.jpg|thumb|اٽڪ قلعي جي ڀت]] [[اٽڪ قلعو]] سنڌو درياهه جي ڪناري تي واقع آهي. هي قلعو مغل بادشاهه اڪبر جي دور ۾ 1581ع کان 1583ع تائين تعمير ٿيو. پنجاب حڪومت موجب قلعو فوجي استعمال هيٺ آهي ۽ عام سياحن کي اندر داخل ٿيڻ جي اجازت نه هوندي آهي.<ref name="AttockPlaces"/> === گردوارو پنجا صاحب === [[فائل:PanjaSahibHasanAbdal.jpg|thumb|حسن ابدال ۾ گردوارو پنجا صاحب]] [[گردوارو پنجا صاحب]] حسن ابدال ۾ واقع سک مذهب جو اهم مذهبي ماڳ آهي. هي عبادتگاهه سک روايت موجب [[گرو نانڪ]] سان لاڳاپيل آهي ۽ مختلف مذهبي موقعن تي هتي ياتري ايندا آهن. === حسن ابدال === [[حسن ابدال]] اٽڪ ضلعي جو اهم شهر آهي. شهر جي تاريخي اهميت مذهبي ماڳن، قديم رستن ۽ مغل دور جي يادگارن سان لاڳاپيل آهي. === بيگم جي سراءِ === [[فائل:Begum ki Sarai 01.jpg|thumb|بيگم جي سراءِ جي تاريخي عمارت]] بيگم جي سراءِ اٽڪ ضلعي جي تاريخي عمارتن سان لاڳاپيل ماڳ آهي. ان جي تعمير جي تاريخ، سرپرستي ۽ موجوده تحفظ بابت وڌيڪ آثار قديمه واري تصديق گهربل آهي. === ڪالا چٽا محفوظ علائقو === ڪالا چٽا جبلن وارو علائقو قدرتي منظرن ۽ جهنگلي جيوت جي ڪري اهم آهي. پنجاب حڪومت هن علائقي کي محفوظ قدرتي ماڳن ۾ شمار ڪري ٿي.<ref name="AttockPlaces"/> === غازي بروٿا پن بجلي منصوبو === [[غازي بروٿا پن بجلي منصوبو]] سنڌو درياهه جي پاڻيءَ مان بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ قائم ڪيو ويو. منصوبي سان لاڳاپيل آثار قديمه جي سروي علائقي جي تاريخي ورثي جي مطالعي ۾ پڻ اهم رهي آهي.<ref name="GhaziArchaeology"/> == تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == اٽڪ ضلعو سنڌو درياهه جي اهم لنگهه تي واقع هجڻ سبب قديم زماني کان مختلف سياسي، ثقافتي ۽ واپاري رابطن جو حصو رهيو آهي. گنڌارا، هخامنشي، مقدوني، موريا، مغل، افغان، سک ۽ برطانوي دورن جي تاريخ هن وسيع علائقي سان لاڳاپيل آهي. اٽڪ قلعو، پراڻي ريلوي پل، گردوارو پنجا صاحب ۽ ٻين تاريخي ماڳن سبب ضلعو پنجاب جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[اٽڪ]] * [[اٽڪ قلعو]] * [[سنڌو درياهه]] * [[ڪابل درياهه]] * [[پوٺوهار پليٽو]] * [[حسن ابدال]] * [[گردوارو پنجا صاحب]] * [[راولپنڊي ڊويزن]] * [[پنجاب، پاڪستان]] * [[گنڌارا]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * Gazetteer of the Attock District 1930. Government of Punjab، لاهور، 1932ع. * The Imperial Gazetteer of India، جلد 10، 1908ع. * Allchin, Bridget and Raymond Allchin. The Rise of Civilization in India and Pakistan. Cambridge University Press، 1982ع. * Singh, Harbans. The Heritage of the Sikhs. South Asia Books، 1983ع. * 1998 District Census Report of Attock. Population Census Organization، پاڪستان حڪومت، 1999ع. * Pakistan Bureau of Statistics. Population and Housing Census 2023، پنجاب جون ضلعي جدولون. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://attock.punjab.gov.pk/ اٽڪ ضلعي جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://attock.punjab.gov.pk/history اٽڪ ضلعي جي تاريخ — پنجاب حڪومت] * [https://attock.punjab.gov.pk/important-places اٽڪ جا اهم ماڳ — پنجاب حڪومت] * [https://www.pbs.gov.pk/census/ پاڪستان جي مردم شماري — شماريات وارو ادارو] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:راولپنڊي ڊويزن]] [[زمرو:اٽڪ ضلعو]] [[زمرو:1904ع ۾ قائم ٿيل انتظامي علائقا]] 2esq1kv0zf1iw3kxonm4bkf47eb7w73 0 10823 427964 423606 2026-11-04T15:20:48Z Intisar Ali 8681 427964 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڀارتي اداڪار، فلم پروڊيوسر ۽ ٽيليويزن ميزبان (پيدائش 1965ع)}} {{Infobox actor | name = سلمان خان | image = Salman Khan in 2023 (cropped).jpg | caption = سلمان خان، 2023ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1965|12|27}} | birth_place = [[اندور]]، [[مڌيا پرديش]]، ڀارت | occupation = [[اداڪار]]، [[فلم پروڊيوسر]]، ٽيليويزن ميزبان | years_active = 1988ع کان هاڻوڪي وقت تائين | father = [[سليم خان]] | relatives = [[ارباز خان]] (ڀاءُ)، [[سهيل خان]] (ڀاءُ)، [[الويرا خان اگنيهوتري]] (ڀيڻ) | family = [[سليم خان جو خاندان]] | signature = Salman Khan signature.svg }} '''سلمان خان''' (پيدائش 27 ڊسمبر 1965ع) ڀارت جو فلمي اداڪار، فلم پروڊيوسر ۽ ٽيليويزن ميزبان آهي، جيڪو خاص طور [[هندي سئنيما]] ۾ ڪم ڪري ٿو. هن 1988ع ۾ فلمي سفر شروع ڪيو ۽ رومانوي، مزاحيه، خانداني ۽ ايڪشن فلمن ۾ ڪم ڪيو. کيس اداڪاريءَ لاءِ ٻه [[فلم فيئر ايوارڊ]] مليا آهن، جڏهن ته سندس پروڊڪشن سان لاڳاپيل فلمن ٻن قومي فلم ايوارڊن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي آهي.<ref name="Awards">{{cite web |title=List of awards and nominations received by Salman Khan |url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_awards_and_nominations_received_by_Salman_Khan |website=Wikipedia |access-date=2026-11-04}}</ref> سلمان خان کي ڀارتي سئنيما جي تجارتي لحاظ کان ڪامياب اداڪارن مان شمار ڪيو ويندو آهي. سندس شهرت ڀارت کان ٻاهر ڏکڻ ايشيا ۽ ڀارتي برادرين ۾ پڻ پکڙيل آهي. آمريڪي نشرياتي اداري سي اين اين 2015ع ۾ سندس عالمي شهرت بابت هڪ تفصيلي رپورٽ شايع ڪئي هئي.<ref name="CNN2015">{{cite news |last=Respers France |first=Lisa |title=Who is Salman Khan? Only one of the world's biggest stars |url=https://edition.cnn.com/2015/05/06/entertainment/salman-khan-feat/ |publisher=CNN |date=2015-05-06 |access-date=2026-11-04}}</ref> هن جي مشهور فلمن ۾ ''[[ميني پيار ڪيا]]'' (1989ع)، ''[[ساجن]]'' (1991ع)، ''[[هم آپ ڪي هين ڪون]]'' (1994ع)، ''[[ڪرن ارجن]]'' (1995ع)، ''[[هم دل دي چڪي صنم]]'' (1999ع)، ''[[تيري نام]]'' (2003ع)، ''[[وانٽيڊ]]'' (2009ع)، ''[[دبنگ]]'' (2010ع)، ''[[ايڪ ٿا ٽائيگر]]'' (2012ع)، ''[[بجرنگي ڀائيجان]]'' (2015ع)، ''[[سلطان (2016ع جي فلم)|سلطان]]'' (2016ع) ۽ ''[[ٽائيگر زنده هي]]'' (2017ع) شامل آهن.<ref name="Filmography">{{cite web |title=Salman Khan Filmography |url=https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/salman-khan/filmography/ |website=Bollywood Hungama |access-date=2026-11-04}}</ref> اداڪاريءَ کان سواءِ هن [[بگ باس]] جي هندي پروگرام جي ميزباني ۽ ''[[بيئنگ هيومن فائونڊيشن]]'' جي سماجي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو آهي.<ref name="BiggBoss">{{cite news |title=Salman Khan returns as Bigg Boss 20 host; JioStar announces six simultaneous editions |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/salman-khan-returns-as-bigg-boss-20-host-jiostar-announces-six-simultaneous-editions-10795120/ |work=The Indian Express |date=2026-07-20 |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="Foundation">{{cite web |title=Education |url=https://beinghumanonline.com/education.html |website=Being Human Foundation |access-date=2026-11-04}}</ref> ==شروعاتي زندگي ۽ خاندان== سلمان خان 27 ڊسمبر 1965ع تي ڀارت جي شهر [[اندور]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد [[سليم خان]] هندي فلمي صنعت جو اسڪرپٽ ليکڪ آهي، جڏهن ته سندس ماءُ سشيلا چرڪ، جيڪا شاديءَ کان پوءِ سلمى خان جي نالي سان سڃاتي وئي، سندس والد جي پهرين زال آهي.<ref name="Family">{{cite news |title=Happy Birthday, Salman Khan: Forever Dabangg @54 |url=https://www.ndtv.com/photos/entertainment/happy-birthday-salman-khan-forever-dabangg-54-98505 |publisher=NDTV |date=2019-12-26 |access-date=2026-11-04}}</ref> سندس والد مسلمان ۽ ماءُ هندو خاندان سان تعلق رکن ٿا. سلمان خان پنهنجي خانداني مذهبي پسمنظر بابت مختلف موقعن تي ڳالهائي چڪو آهي.<ref>{{cite news |title=I'm Hindu and Muslim both: Salman Khan tells court |url=https://www.financialexpress.com/india-news/im-hindu-and-muslim-both-salman-khan-tells-court/525446/ |work=The Financial Express |date=2017-01-28 |access-date=2026-11-04}}</ref> سندس ٻن ڀائرن جا نالا [[ارباز خان]] ۽ [[سهيل خان]] آهن. سندس ڀيڻ [[الويرا خان اگنيهوتري]] اداڪار ۽ هدايتڪار اتل اگنيهوتري سان شادي ڪئي آهي، جڏهن ته سندس ٻي ڀيڻ ارپيتا خان اداڪار آيوش شرما سان شادي ڪئي آهي.<ref>{{cite news |title=Meet 'Prem' aka Salman Khan's family on his 50th birthday |url=https://indianexpress.com/photos/entertainment-gallery/meet-prem-aka-salman-khans-family/ |work=The Indian Express |date=2015-12-27 |access-date=2026-11-04}}</ref> سليم خان جي ٻي زال مشهور اداڪارا [[هيلن (اداڪارا)|هيلن]] آهي.<ref>{{cite news |title=Happy birthday Helen: The dancing diva of the 50s and 60s fell in love with Salim Khan for this reason |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/happy-birthday-helen-the-dancing-diva-of-the-50s-and-60s-fell-in-love-with-salim-khan-for-this-reason/story-zKCHlN5BDN27KpAOecaQXN.html |work=Hindustan Times |date=2020-11-21 |access-date=2026-11-04}}</ref> ===نسلي ۽ خانداني پسمنظر=== سندس والد سليم خان جي بيان موجب خاندان جا وڏا افغانستان جي الڪوزئي پشتون قبيلي سان تعلق رکندا هئا ۽ اڻويهين صديءَ ۾ اندور منتقل ٿيا. ان جي ابتڙ، ليکڪ جاسم خان پنهنجي سوانحي ڪتاب ۾ سلمان خان جي وڏڙن جو تعلق يوسفزئي پشتونن جي اڪوزئي شاخ ۽ مالاڪنڊ واري علائقي سان ڄاڻايو آهي. اهي ٻه مختلف خانداني روايتون آهن، جن کي هڪ قطعي نسلي نتيجي طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.<ref name="Open">{{cite magazine |last=Swarup |first=Shubhangi |title=The Kingdom of Khan |url=https://openthemagazine.com/art-culture/the-kingdom-of-khan/ |magazine=Open |date=2011-01-29 |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="Jasim">{{cite book |last=Khan |first=Jasim |title=Being Salman |publisher=Penguin Books |year=2015}}</ref> سندس نانيهال جو واسطو ڄمون ۽ مهاراشٽر سان ٻڌايو ويو آهي. سلمان خان پنهنجي ناني بلديو سنگهه چرڪ جي ڄمون سان تعلق بابت به ڳالهائي چڪو آهي.<ref>{{cite news |title=Salman Khan: We would love to premiere a film in Kashmir, if theatres are re-opened |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/salman-khan-if-you-havent-seen-kashmir-you-have-seen-nothing/ |work=The Indian Express |date=2015-05-18 |access-date=2026-11-04}}</ref> ===تعليم=== سلمان خان ابتدائي تعليم گواليار جي [[سنڌيا اسڪول]] مان حاصل ڪئي. پوءِ ممبئي جي باندره واري سينٽ اسٽينسلاس هاءِ اسڪول ۾ پڙهيو. هن [[سينٽ زيويئرس ڪاليج، ممبئي]] ۾ پڻ داخلا ورتي، پر تعليم مڪمل ڪرڻ کان اڳ ڪاليج ڇڏي ڏنو.<ref>{{cite news |last=Ruhani |first=Faheem |title=25 things you didn't know about Salman Khan |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/25-things-you-didnt-know-about-salman-khan-174607-2013-08-22 |work=India Today |date=2013-08-23 |access-date=2026-11-04}}</ref> ==فلمي سفر== ===1988ع کان 1991ع: شروعات ۽ شهرت=== سلمان خان 1988ع ۾ فلم ''بيوي هو تو ايسي'' ۾ معاون ڪردار ادا ڪري فلمي سفر جي شروعات ڪئي. 1989ع ۾ هدايتڪار [[سورج برجاتيا]] جي رومانوي فلم ''ميني پيار ڪيا'' ۾ ڀاگيه شري سان گڏ مرڪزي ڪردار ادا ڪيائين. اها فلم سندس ڪيريئر جي شروعاتي اهم ڪاميابي ثابت ٿي ۽ ان لاءِ کيس بهترين نئين مرد اداڪار جو فلم فيئر ايوارڊ مليو.<ref name="Awards"/><ref name="Filmography"/> 1991ع ۾ فلم ''ساجن'' ۾ هن سنجي دت ۽ ماڌوري ڊڪشت سان گڏ ڪم ڪيو. فلم جي موسيقي ۽ رومانوي ڪهاڻيءَ کي مقبوليت حاصل ٿي. ===1992ع کان 1999ع: خانداني ۽ رومانوي فلمون=== 1994ع ۾ ''هم آپ ڪي هين ڪون'' سلمان خان جي فلمي سفر جي اهم ڪاميابين مان هڪ هئي. هن فلم ۾ سندس ساٿي اداڪارا ماڌوري ڊڪشت هئي. 1995ع ۾ ''ڪرن ارجن'' ۾ هن شاهه رخ خان سان گڏ ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ٻين فلمن ۾ ''جڙوا'' (1997ع)، ''پيار ڪيا تو ڊرنا ڪيا'' (1998ع)، ''ڪڇ ڪڇ هوتا هي'' (1998ع)، ''بيوي نمبر ون'' (1999ع)، ''هم دل دي چڪي صنم'' (1999ع) ۽ ''هم ساٿ ساٿ هين'' (1999ع) شامل آهن. ''ڪڇ ڪڇ هوتا هي'' ۾ معاون ڪردار لاءِ کيس فلم فيئر ايوارڊ مليو.<ref name="Awards"/><ref name="Filmography"/> ===2000ع کان 2008ع: مختلف صنفن ۾ ڪم=== 2000ع واري ڏهاڪي ۾ سلمان خان رومانوي، مزاحيه ۽ ڊرامائي فلمن ۾ ڪم جاري رکيو. سندس فلم ''تيري نام'' (2003ع) ۾ ادا ڪيل ڪردار کي سندس ڪيريئر جي نمايان ڊرامائي ڪردارن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن عرصي ۾ ''مجھ سي شادي ڪروگي'' (2004ع)، ''نو انٽري'' (2005ع)، ''پارٽنر'' (2007ع) ۽ ''يووراج'' (2008ع) جهڙيون فلمون پڻ رليز ٿيون. انهن فلمن جي تنقيدي موٽ ۽ تجارتي ڪارڪردگي مختلف رهي.<ref name="Filmography"/> ===2009ع کان 2014ع: ايڪشن فلمن جو دور=== 2009ع ۾ ''وانٽيڊ'' جي رليز کان پوءِ سلمان خان جي فلمي تصوير وڌيڪ ايڪشن ڪردارن سان وابسته ٿي وئي. 2010ع جي ''دبنگ'' ۾ هن پوليس آفيسر چلبُل پانڊي جو ڪردار ادا ڪيو. ان کان پوءِ ''ريڊي'' (2011ع)، ''باڊي گارڊ'' (2011ع)، ''ايڪ ٿا ٽائيگر'' (2012ع)، ''دبنگ 2'' (2012ع) ۽ ''ڪڪ'' (2014ع) سندس مشهور تجارتي فلمن ۾ شامل ٿيون.<ref name="Filmography"/> ===2015ع کان 2019ع: تجارتي ۽ تنقيدي ڪاميابيون=== 2015ع ۾ هدايتڪار ڪبير خان جي فلم ''بجرنگي ڀائيجان'' رليز ٿي، جنهن ۾ سلمان خان هڪ اهڙي ڀارتي شخص جو ڪردار ادا ڪيو جيڪو پاڪستان سان تعلق رکندڙ گم ٿيل ٻارڙيءَ کي سندس گهر پهچائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. فلم کي قومي فلم ايوارڊ ۾ مقبول ۽ ڀرپور تفريح فراهم ڪندڙ فلم جو اعزاز مليو.<ref name="Awards"/><ref name="SKF">{{cite web |title=Films and Productions |url=https://www.salmankhanfilms.com/movies |website=Salman Khan Films |access-date=2026-11-04}}</ref> 2016ع ۾ ''سلطان'' ۾ هن پهلوان جو ڪردار ادا ڪيو. 2017ع ۾ ''ٽائيگر زنده هي'' ۽ 2019ع ۾ ''ڀارت'' رليز ٿيون.<ref name="Filmography"/> ===2020ع کان 2026ع: تازيون فلمون=== هن دور ۾ سلمان خان جي فلمن ۾ ''راڌي: يور موسٽ وانٽيڊ ڀائي'' (2021ع)، ''انتِم: دي فائنل ٽرٿ'' (2021ع)، ''ڪسي ڪا ڀائي ڪسي ڪي جان'' (2023ع)، ''ٽائيگر 3'' (2023ع) ۽ ''سڪندر'' (2025ع) شامل آهن. ''سڪندر'' جي هدايتڪاري اي. آر. مروگاداس ڪئي. سلمان خان فلمز جي سرڪاري فهرست موجب اها فلم 2025ع جي پروڊڪشنن ۾ شامل آهي.<ref name="SKF"/><ref name="Filmography"/> 2026ع ۾ ''ماتروڀومي'' نالي فلم سندس ايندڙ منصوبن ۾ شامل ڄاڻائي وئي آهي. اعلان ڪيل منصوبن کي رليز ٿيل فلمن کان الڳ رکڻ ضروري آهي.<ref name="SKF"/> ==چونڊ فلموگرافي== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#28527a;color:white;padding:8px;" | سلمان خان جون چونڊ فلمون ! style="background:#dceaf7;" | سال ! style="background:#dceaf7;" | فلم ! style="background:#dceaf7;" | اهميت يا نوعيت |- | 1988ع || ''بيوي هو تو ايسي'' || شروعاتي معاون ڪردار |- | 1989ع || ''ميني پيار ڪيا'' || پهريون نمايان مرڪزي ڪردار |- | 1991ع || ''ساجن'' || رومانوي ڊرامو |- | 1994ع || ''هم آپ ڪي هين ڪون'' || خانداني رومانوي فلم |- | 1995ع || ''ڪرن ارجن'' || ايڪشن ۽ ڊرامو |- | 1998ع || ''ڪڇ ڪڇ هوتا هي'' || معاون ڪردار |- | 1999ع || ''هم دل دي چڪي صنم'' || رومانوي ڊرامو |- | 2003ع || ''تيري نام'' || ڊرامائي ڪردار |- | 2007ع || ''پارٽنر'' || مزاحيه فلم |- | 2009ع || ''وانٽيڊ'' || ايڪشن فلم |- | 2010ع || ''دبنگ'' || چلبُل پانڊي جو ڪردار |- | 2012ع || ''ايڪ ٿا ٽائيگر'' || جاسوسي ۽ ايڪشن فلم |- | 2014ع || ''ڪڪ'' || ايڪشن فلم |- | 2015ع || ''بجرنگي ڀائيجان'' || ڊرامائي فلم |- | 2016ع || ''سلطان'' || راندين تي ٻڌل ڊرامو |- | 2017ع || ''ٽائيگر زنده هي'' || ايڪشن ۽ جاسوسي فلم |- | 2019ع || ''ڀارت'' || ڊرامو |- | 2023ع || ''ٽائيگر 3'' || جاسوسي ۽ ايڪشن فلم |- | 2025ع || ''سڪندر'' || ايڪشن ڊرامو |} ''مڪمل فهرست لاءِ ڏسو: [[سلمان خان جي فلموگرافي]].''<ref name="Filmography"/> ==فلم پروڊڪشن== سلمان خان فلمي پروڊڪشن جي شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو آهي. سندس نالي سان قائم ڪمپني ''Salman Khan Films'' جي پروڊڪشنن ۾ ''بجرنگي ڀائيجان''، ''هيرو''، ''ٽيوب لائيٽ''، ''ڀارت''، ''نوٽ بڪ''، ''راڌي'' ۽ ''فرّي'' جهڙا منصوبا شامل آهن.<ref name="SKF"/> هن جي پروڊڪشن سان لاڳاپيل ٻارن جي فلم ''چلر پارٽي'' ۽ ''بجرنگي ڀائيجان'' کي ڀارت جا قومي فلم ايوارڊ مليا آهن.<ref name="Awards"/> ==ٽيليويزن== سلمان خان 2010ع ۾ هندي ريئلٽي شو ''بگ باس'' جي چوٿين سيزن کان ميزباني شروع ڪئي. بعد وارن سالن ۾ هن پروگرام سان سندس ڊگهو تعلق قائم رهيو. 2026ع ۾ ميڊيا ڪمپني جيو اسٽار جي اعلان موجب سلمان خان ''بگ باس'' جي ويهين سيزن جي ميزبان طور واپس آيو.<ref name="BiggBoss"/> ==سماجي ۽ فلاحي سرگرميون== سلمان خان ''بيئنگ هيومن فائونڊيشن'' سان لاڳاپيل آهي. هن اداري جون سرگرميون تعليم ۽ صحت جي مدد سان وابسته آهن. اداري جي شايع ڪيل معلومات موجب تعليمي سرگرمين ۾ اسڪولن جي مدد، سکيا جا وسيلا ۽ تعليمي موقعا فراهم ڪرڻ جا منصوبا شامل رهيا آهن. انهن مان اڪشرا هاءِ اسڪول ۽ ٻين تعليمي منصوبن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Foundation"/> فائونڊيشن جي سرگرمين بابت ادارتي دعوائن ۽ آزاد ذريعن مان تصديق ٿيل نتيجن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. ==ذاتي زندگي== سلمان خان پنهنجي خاندان، فلمي سرگرمين ۽ ٽيليويزن پروگرامن سبب ميڊيا ۾ مسلسل بحث هيٺ رهيو آهي. سندس ذاتي زندگيءَ بابت مختلف اخبارن ۽ تفريحي رسالن ۾ رپورٽون شايع ٿينديون رهيون آهن. غيرتصديق ٿيل ذاتي دعوائن ۽ افواهن کي سوانحي حقيقت طور شامل ڪرڻ مناسب ناهي. ==ميڊيا ۾ حيثيت== سلمان خان جي فلمي شهرت جو تعلق هندي سئنيما جي وڏي تجارتي مارڪيٽ ۽ ڏکڻ ايشيائي ناظرين سان آهي. سندس ڪيترين فلمن وڏي تعداد ۾ ناظرین کي سئنيما گهرن ڏانهن راغب ڪيو. 2015ع ۾ سي اين اين سندس شهرت ۽ فلمي اثر بابت رپورٽ شايع ڪئي، جڏهن ته فوربز جي 2018ع واري فهرست ۾ پڻ سندس نالو وڌيڪ آمدني حاصل ڪندڙ تفريحي شخصيتن ۾ شامل هو.<ref name="CNN2015"/><ref>{{cite magazine |title=Salman Khan |url=https://www.forbes.com/profile/salman-khan/ |magazine=Forbes |access-date=2026-11-04}}</ref> ==قانوني معاملا ۽ تڪرار== ===2002ع جو روڊ حادثو ۽ عدالتي ڪارروائي=== 2002ع ۾ ممبئي ۾ هڪ گاڏيءَ جي حادثي ۾ هڪ شخص فوت ۽ ٻيا زخمي ٿيا. هن واقعي سان لاڳاپيل فوجداري ڪيس ۾ سلمان خان خلاف عدالتي ڪارروائي هلي. 6 مئي 2015ع تي سيشن عدالت کيس ڏوهاري قرار ڏئي پنج سال قيد جي سزا ٻڌائي. پر 10 ڊسمبر 2015ع تي بمبئي هاءِ ڪورٽ اپيل منظور ڪندي هيٺين عدالت جو فيصلو ختم ڪيو ۽ کيس سمورن الزامن مان بري ڪري ڇڏيو.<ref name="HitRunOrder">{{cite web |title=Bombay High Court acquits Salman Khan of all charges in hit and run case: Criminal Appeal No. 572 of 2015 |url=https://onelawstreet.com/bombay-high-court-acquits-salman-khan-of-all-charges-in-hit-and-run-case-read-operating-order/ |website=One Law Street |date=2015-12-10 |access-date=2026-11-04}}</ref><ref>{{cite news |title=Salman Khan: Bollywood superstar acquitted of all charges over killing of homeless man in hit-and-run crash |url=https://www.abc.net.au/news/2015-12-10/bollywoods-salman-khan-cleared-over-hit-and-run-crash/7019672 |publisher=ABC News |date=2015-12-10 |access-date=2026-11-04}}</ref> تنهنڪري هن ڪيس ۾ 2015ع جي شروعاتي سزا ۽ ساڳئي سال اپيل ۾ ٿيل بريت کي گڏ بيان ڪرڻ ضروري آهي. ===ڪاري هرڻ جي شڪار وارو ڪيس=== 1998ع ۾ راجسٿان جي جوڌپور ڀرسان ڪاري هرڻ جي مبينا غيرقانوني شڪار بابت ڪيس داخل ٿيو. 5 اپريل 2018ع تي هڪ عدالت سلمان خان کي ڏوهاري قرار ڏئي پنج سال قيد جي سزا ٻڌائي، جڏهن ته ساڳئي ڪيس جي ٻين جوابدارن کي بري ڪيو ويو.<ref name="Blackbuck2018">{{cite news |last=Mukherjee |first=Deep |title=Salman Khan guilty, sentenced to five years in jail for killing blackbuck 20 years ago |url=https://indianexpress.com/article/india/blackbuck-poaching-case-verdict-salman-khan-found-guilty-by-jodhpur-court-5123963/ |work=The Indian Express |date=2018-04-06 |access-date=2026-11-04}}</ref> 7 اپريل 2018ع تي سلمان خان کي ضمانت ملي. هن سزا خلاف اپيل ڪئي.<ref>{{cite news |title=Bollywood star Salman Khan granted bail after poaching conviction |url=https://www.theguardian.com/film/2018/apr/07/salman-khan-bollywood-star-granted-bail-after-blackbuck-antelope-poaching-conviction |work=The Guardian |date=2018-04-07 |access-date=2026-11-04}}</ref> فيبروري 2026ع ۾ رپورٽ ٿيو ته راجسٿان هاءِ ڪورٽ ۾ سندس اپيل ۽ ٻين جوابدارن جي بريت خلاف سرڪاري درخواست سان لاڳاپيل ڪارروائي جاري هئي. هڪ جج ڪيس جي ٻڌڻيءَ کان پاڻ کي الڳ ڪيو، جنهن کان پوءِ معاملو ٻي بئنچ ڏانهن موڪلڻ جي هدايت ڪئي وئي.<ref name="Blackbuck2026">{{cite news |title=Rajasthan HC Judge recuses self from Salman Khan blackbuck case hearing |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jodhpur/rajasthan-hc-judge-recuses-self-from-salman-khan-blackbuck-case-hearing/articleshow/128444363.cms |work=The Times of India |date=2026-02-17 |access-date=2026-11-04}}</ref> هن معاملي جي آخري قانوني حيثيت بابت ڪنهن به نئين عدالتي فيصلي جي صورت ۾ مضمون کي تازه ڪاري ڪرڻ ضروري هوندو. ==ايوارڊ ۽ اعزاز== سلمان خان کي اداڪاري ۽ فلم پروڊڪشن سان لاڳاپيل مختلف ايوارڊ ۽ نامزدگيون مليون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#315c4d;color:white;padding:8px;" | چونڊ اهم ايوارڊ ! style="background:#dcefe5;" | سال ! style="background:#dcefe5;" | ايوارڊ ! style="background:#dcefe5;" | فلم ! style="background:#dcefe5;" | زمرو |- | 1990ع || فلم فيئر ايوارڊ || ''ميني پيار ڪيا'' || بهترين نئون مرد اداڪار |- | 1999ع || فلم فيئر ايوارڊ || ''ڪڇ ڪڇ هوتا هي'' || بهترين معاون اداڪار |- | 2012ع || قومي فلم ايوارڊ || ''چلر پارٽي'' || بهترين ٻارن جي فلم؛ پروڊڪشن سان لاڳاپيل |- | 2016ع || قومي فلم ايوارڊ || ''بجرنگي ڀائيجان'' || ڀرپور تفريح فراهم ڪندڙ مقبول فلم؛ پروڊڪشن سان لاڳاپيل |} انهن ايوارڊن ۾ اداڪاريءَ جي ذاتي ايوارڊن ۽ فلم کي مليل پروڊڪشن ايوارڊن ۾ فرق آهي.<ref name="Awards"/> ==پڻ ڏسو== * [[سلمان خان جي فلموگرافي]] * [[سلمان خان جا ايوارڊ ۽ نامزدگيون]] * [[هندي سئنيما]] * [[ڀارتي سئنيما]] * [[سليم خان]] * [[ارباز خان]] * [[سهيل خان]] * [[شاهه رخ خان]] * [[عامر خان]] ==حوالا== {{حوالا|2}} ==وڌيڪ مطالعو== * Khan, Jasim. ''Being Salman''. Penguin Books, 2015. * Swarup, Shubhangi. “The Kingdom of Khan.” ''Open'', 29 January 2011. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/salman-khan/filmography/ سلمان خان جي فلموگرافي، باليووڊ هنگاما] * [https://www.salmankhanfilms.com/movies سلمان خان فلمز جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Salman_Khan وڪيميڊيا ڪامنز تي سلمان خان جون تصويرون] [[زمرو:1965ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي اداڪار]] [[زمرو:هندي فلمي اداڪار]] [[زمرو:ڀارتي فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:ڀارتي ٽيليويزن ميزبان]] [[زمرو:ممبئي سان تعلق رکندڙ ماڻهو]] 38jgrj3y1f49v6f75jazb3ruyi2164h 0 11837 427930 412411 2026-11-04T12:21:17Z Intisar Ali 8681 427930 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اسلامي ۽ ٻين تاريخي رياستن ۾ استعمال ٿيندڙ شاهي ۽ حڪمرانيءَ جو لقب}} '''سلطان''' (عربي: سلطان؛ جمع: سلاطين) هڪ شاهي، سياسي ۽ اعزازي لقب آهي، جيڪو تاريخ جي مختلف دورن ۾ خودمختيار حڪمرانن، طاقتور علائقائي فرمانروائن ۽ ڪن شاهي خاندانن جي فردن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. عربي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جي بنيادي معنيٰ «اختيار»، «اقتدار»، «قوت» ۽ «حجت» آهي. اسلامي تاريخ ۾ اهو آهستي آهستي اهڙي حڪمران جو لقب بڻيو، جيڪو ڪنهن علائقي يا رياست تي عملي سياسي اقتدار رکندو هو.<ref name="EI">{{cite encyclopedia |last1=Kramers |first1=J. H. |last2=Bosworth |first2=C. E. |title=Sulṭān |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill}}</ref><ref name="Oxford">{{cite encyclopedia |last=Turan |first=Ebru |title=Sultan |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |editor-last=Esposito |editor-first=John L. |publisher=Oxford University Press |year=2009}}</ref> سلطان جي حڪمرانيءَ هيٺ قائم رياست کي '''[[سلطنت]]''' يا «سلطنتِ سلطان» چيو ويندو آهي. تاريخي طور سلطان جو لقب [[خليفو|خليفي]]، [[بادشاهه]]، [[امير]] ۽ [[شاهه]] جي لقبن سان لاڳاپيل رهيو آهي، پر انهن سڀني جي قانوني ۽ سياسي حيثيت هڪجهڙي نه هئي.<ref name="Cambridge">{{cite web |title=The Caliph and the Sulṭān |website=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/court-of-the-caliphate-of-alandalus/caliph-and-the-sultan/0469C4FC64FBA35D1D2D9B75537885EF |access-date=2026-11-04}}</ref> [[فائل:EmperorSuleiman.jpg|thumb|سلطان [[سليمان اعظم]]، عثماني سلطنت جي مشهور حڪمرانن مان هڪ.]] ==لفظ جي بڻ بڻياد== «سلطان» عربي ٻوليءَ جي اهڙي لفظي خاندان سان واسطو رکي ٿو، جنهن ۾ غلبو، طاقت ۽ اختيار جا مفهوم شامل آهن. قديم عربيءَ ۾ سلطان بنيادي طور ڪنهن شخص جي لقب بدران اقتدار، حجت يا حاڪميت جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو هو. [[قرآن]] ۾ پڻ هن لفظ جا استعمال ملن ٿا، جن ۾ دليل، اختيار يا غلبي جا مفهوم سياق موجب مختلف آهن.<ref name="EI"/><ref name="Oxford"/> بعد ۾ سياسي ۽ انتظامي اصطلاح طور لفظ جو مطلب تبديل ٿيو ۽ اهو طاقت استعمال ڪندڙ حڪمران يا اهڙي اقتدار جي مالڪ شخص لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. انهيءَ تبديليءَ سبب «سلطان» هڪ عام اسم مان شاهي لقب بڻجي ويو.<ref name="Cambridge"/> ===سلطان ۽ سلطنت=== «سلطنت» لفظ هڪ حڪمران جي اقتدار، حڪمرانيءَ جي اداري يا ان جي ماتحت علائقي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. تاريخي لکڻين ۾ «سلطنت» ڪڏهن هڪ مخصوص سلطان جي حڪومت ۽ ڪڏهن مڪمل حڪمران گهراڻي جي رياست کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sultanate |website=Merriam-Webster Dictionary |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/sultanate |access-date=2026-11-04}}</ref><ref>{{cite web |title=Sultanate |website=Britannica Dictionary |url=https://www.britannica.com/dictionary/sultanate |access-date=2026-11-04}}</ref> ==تاريخي پسمنظر== ===ابتدائي اسلامي دور=== اسلامي تاريخ جي ابتدائي صدين ۾ [[خلافت]] مسلمانن جي مرڪزي سياسي نظام جو اهم ادارو هئي. خليفي کي نظرياتي طور اسلامي جماعت جي سربراهيءَ سان وابسته سمجهيو ويندو هو. مختلف صوبن جي انتظام لاءِ مقرر ٿيندڙ گورنرن ۽ فوجي اڳواڻن کي گهڻو ڪري «امير» چيو ويندو هو.<ref name="Duri">{{cite encyclopedia |last=Duri |first=A. A. |title=Amīr |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill}}</ref> عباسي خلافت جي دور ۾ صوبائي حڪمرانن جي طاقت وڌڻ سان ڪيترن علائقن ۾ عملي خودمختياري پيدا ٿي. [[اغلبي خاندان]] ۽ [[طولوني خاندان]] جهڙن حڪمران گهراڻن جي اُڀار سان مرڪزي خلافت ۽ علائقائي حڪومتن جي وچ ۾ اختيارن جي ورڇ وڌيڪ پيچيده ٿي وئي.<ref name="Duri"/> ===غزنوي دور ۾ لقب جو استعمال=== [[محمود غزنوي]] (حڪومت 998ع–1030ع) کي سلطان جي لقب جي شروعاتي مشهور حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن غزنيءَ کي مرڪز بڻائي وڏي رياست قائم ڪئي ۽ عباسي خليفي سان رسمي لاڳاپا برقرار رکيا.<ref name="IranicaMahmud">{{cite encyclopedia |title=Maḥmud b. Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ |access-date=2026-11-04}}</ref> جيتوڻيڪ محمود غزنوي کي بعد جي تاريخي روايت ۾ وڏي پيماني تي «سلطان» سڏيو ويو آهي، پر ان ڳالهه ۾ احتياط ضروري آهي ته اهو لقب سندس دور ۾ ڪيتري حد تائين باقاعدي سرڪاري لقب هو. ''انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' موجب سندس همعصر رسمي استعمال ۾ «امير» پڻ عام هو، ۽ «سلطان» جي باقاعدي شاهي لقب طور حيثيت غزنوي خاندان جي پوئين دور ۾ وڌيڪ واضح ٿي سگهي ٿي.<ref name="IranicaMahmud"/> [[فائل:Mahmud coin minted in Ghazni.jpg|thumb|[[محمود غزنوي]] جي دور جو غزنيءَ ۾ ضرب ڪيل سڪو.]] ===سلجوقي سلطنت=== [[سلجوقي سلطنت]] جي اُڀار سان سلطان جو لقب وڌيڪ سياسي اهميت اختيار ڪري ويو. [[طغرل بيگ]] ۽ سندس جانشينن عباسي خليفي جي مذهبي ۽ علامتي حيثيت کي تسليم ڪندي عملي فوجي ۽ انتظامي اقتدار پنهنجي هٿ ۾ رکيو.<ref name="EI"/><ref name="Oxford"/> سلجوقي دور ۾ خليفي ۽ سلطان جي لاڳاپن بابت مسلمان عالمن سياسي ۽ فقهي بحث ڪيا. [[امام غزالي]] ۽ [[امام الحرمين جويني]] جهڙن مفڪرن سياسي طاقت، شرعي جواز ۽ خلافت جي وچ ۾ تعلق جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان فڪري پسمنظر ۾ سلطان کي اهڙو حڪمران سمجهيو ويو، جيڪو انتظام، فوج ۽ قانون جي نفاذ لاءِ عملي قوت رکي ٿو.<ref name="Oxford"/> ===ايوبي ۽ مملوڪ دور=== [[صلاح الدين ايوبي]] ۽ [[ايوبي سلطنت]] جي حڪمرانن سلطان جو لقب استعمال ڪيو. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾ هن لقب جو تعلق شام، مصر ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي سياسي ۽ فوجي حڪمرانيءَ سان مضبوط ٿيو. 1258ع ۾ منگول فوجن هٿان [[بغداد]] جي فتح ۽ عباسي خلافت جي مرڪزي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ سلطان جي لقب جي سياسي اهميت وڌي. مصر جي [[مملوڪ سلطنت]] ۾ حڪمران سلطان سڏبا هئا، جڏهن ته عباسي خاندان جي هڪ شاخ قاهره ۾ علامتي خلافت سان وابسته رهي.<ref name="Oxford"/> ===عثماني سلطنت=== [[عثماني سلطنت]] ۾ سلطان شاهي اقتدار جو بنيادي لقب بڻجي ويو. عثماني حڪمران پنهنجي رسمي خطاب ۾ «سلطان»، «خان» ۽ «پادشاهه» جهڙا لقب استعمال ڪندا هئا. [[سليم پهريون]] جي دور ۾ 1517ع ۾ مصر جي فتح کان پوءِ عثماني حڪمرانن جي اسلامي دنيا ۾ سياسي ۽ مذهبي حيثيت وڌي. عثماني خليفي جي حيثيت بابت هڪ مشهور روايت موجب آخري قاهره واري عباسي خليفي خلافت جو لقب سليم پهرئين کي منتقل ڪيو، پر جديد تاريخي تحقيق ۾ ان روايت جي لفظي ۽ قانوني صداقت بابت اختلاف موجود آهن.<ref name="Finkel">{{cite book |last=Finkel |first=Caroline |title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300–1923 |publisher=John Murray |year=2012 |isbn=9781848547858}}</ref> اڻويهين صديءَ ۾ عثماني حڪمرانن خلافت جي تصور کي بين الاقوامي سفارتڪاري ۽ اسلامي يڪجهتيءَ جي سياست ۾ وڌيڪ نمايان ڪيو. [[سليمان اعظم]]، [[محمد فاتح]] ۽ [[عبدالحميد ٻيون]] عثماني تاريخ جي مشهور سلطانن مان آهن.<ref name="Finkel"/> ==سلطان، خليفو، امير ۽ بادشاهه== انهن لقبن جا مفهوم مختلف دورن ۽ علائقن ۾ تبديل ٿيندا رهيا آهن. هيٺ ڏنل ڀيٽ سندن عام تاريخي استعمال کي ظاهر ڪري ٿي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#244b73;color:white;padding:8px;" | شاهي ۽ سياسي لقبن جو تقابلي جائزو ! style="background:#dceaf6;" | لقب ! style="background:#dceaf6;" | بنيادي مفهوم ! style="background:#dceaf6;" | تاريخي استعمال |- | style="background:#f1f7fd;" | '''[[سلطان]]''' | طاقتور يا خودمختيار حڪمران | غزنوي، سلجوقي، ايوبي، مملوڪ، عثماني ۽ ٻين سلطنتن ۾ |- | style="background:#f1f7fd;" | '''[[خليفو]]''' | خلافت جو سربراهه | راشدي، اموي، عباسي ۽ عثماني روايتن ۾ |- | style="background:#f1f7fd;" | '''[[امير]]''' | اڳواڻ، سپهه سالار يا حڪمران | صوبائي گورنرن، فوجي اڳواڻن ۽ امارتن ۾ |- | style="background:#f1f7fd;" | '''[[بادشاهه]]''' | شاهي حڪمران | فارسي، ڏکڻ ايشيائي ۽ ٻين سياسي روايتن ۾ |- | style="background:#f1f7fd;" | '''[[شاهه]]''' | حڪمران يا بادشاهه | ايران، افغانستان ۽ ٻين علائقن ۾ |} اهي وصفون مڪمل طور هڪ ٻئي کان جدا نه آهن؛ ڪيترن حڪمرانن هڪ ئي وقت هڪ کان وڌيڪ لقب اختيار ڪيا. ==عورتن لاءِ سلطان جو لقب== سلطان جو لقب تاريخ ۾ صرف مردن تائين محدود نه رهيو آهي. ڪجهه مسلمان عورتن پنهنجي حق ۾ حڪومت ڪئي، جڏهن ته ٻين سلطانن جي زالن، مائرن يا شاهي خاندان جي عورتن طور اهو لقب اختيار ڪيو. ===رضيه سلطان=== [[رضيه سلطان]] 1236ع کان 1240ع تائين [[دهلي سلطنت]] جي حڪمران رهي. هوءَ دهليءَ جي انهن ٿورين عورت حڪمرانن مان هئي، جن پنهنجي نالي ۾ شاهي اقتدار سنڀاليو. تاريخي روايتن ۾ سندس لقب «سلطان» طور پڻ ملي ٿو. ===شجر الدر=== [[شجر الدر]] 1250ع ۾ مصر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل هڪ اهم سياسي شخصيت هئي. ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي وچ واري اقتداري تبديليءَ ۾ سندس ڪردار خاص اهميت رکي ٿو. سندس حڪمرانيءَ جي مدت ۽ آئيني حيثيت کي مختلف تاريخي حوالن ۾ جدا انداز سان بيان ڪيو ويو آهي. ===عثماني شاهي عورتون=== عثماني شاهي خاندان ۾ «سلطان» جو لقب شهزادين ۽ ڪجهه بااثر شاهي عورتن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو. [[حُرّم سلطان]]، [[مهرماه سلطان]] ۽ [[ڪوسم سلطان]] ان جا مشهور مثال آهن. عثماني درٻار ۾ حڪمران سلطان جي ماءُ کي «والده سلطان» چيو ويندو هو. شاهي عورتن جي سياسي ڪردار، درٻاري اثر ۽ جانشينيءَ جي معاملن کي تاريخي مطالعي ۾ ڪڏهن «عورتن جي سلطنت» جي نالي سان بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="Peirce">{{cite book |last=Peirce |first=Leslie P. |title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire |publisher=Oxford University Press |year=1993 |isbn=0195076737}}</ref> ===ٻيون عورت حڪمران=== ڏکڻ اوڀر ايشيا جي [[آچه سلطنت]] ۽ [[پٽاني سلطنت]] ۾ پڻ عورت حڪمرانن جا دور رهيا آهن. انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سلطان ۽ ان سان لاڳاپيل شاهي خطابن جي صنفي استعمال ۾ علائقائي فرق موجود هئا. ==سلطانن جا گڏيل ۽ اعزازي لقب== مختلف شاهي روايتن ۾ سلطان سان گڏ ٻيا لقب پڻ استعمال ٿيندا هئا: * '''سلطان السلاطين:''' سلطانن جو سلطان، هڪ اعزازي شاهي خطاب. * '''سلطان المجاهدين:''' مذهبي ۽ فوجي جدوجهد سان لاڳاپيل اعزازي خطاب. * '''سلطان خان:''' ترڪ ۽ عثماني شاهي خطابن ۾ استعمال ٿيندڙ گڏيل لقب. * '''والده سلطان:''' عثماني درٻار ۾ حڪمران سلطان جي ماءُ جو خطاب. * '''سلطانه:''' ڪجهه علائقن ۾ عورت حڪمران يا سلطان جي زال لاءِ استعمال ٿيندڙ صورت. لقبن جي معنيٰ ۽ قانوني حيثيت هڪجهڙي نه هوندي هئي؛ ڪڏهن اهي باقاعدي سرڪاري لقب ۽ ڪڏهن صرف اعزازي خطاب هوندا هئا. ==ڏکڻ ايشيا ۾ سلطان جو لقب== ===غزنوي سلطنت=== [[غزنوي سلطنت]] ڏکڻ ۽ وچ ايشيا ۾ سلطان جي لقب جي سياسي ارتقا جو اهم مثال آهي. محمود غزنويءَ جي دور ۾ غزنوي اقتدار افغانستان، خراسان ۽ برصغير جي ڪجهه علائقن تائين پکڙيو. ===دهلي سلطنت=== [[دهلي سلطنت]] (1206ع–1526ع) جي حڪمرانن سلطان جو لقب استعمال ڪيو. ان ۾ ڪيترائي حڪمران گهراڻا شامل هئا: * [[غلام خاندان]] * [[خلجي خاندان]] * [[تغلق خاندان]] * [[سيد خاندان]] * [[لوڌي خاندان]] دهليءَ جي سلطانن جي سياسي اختيار، صوبائي انتظام، فوجي نظام ۽ درٻاري ثقافت برصغير جي وچئين دور جي تاريخ تي اثر وڌو. ===بنگال ۽ گجرات=== [[بنگال سلطنت]] ۽ [[گجرات سلطنت]] برصغير جون اهم علائقائي مسلم سلطنتون هيون. انهن جي حڪمرانن پنهنجي سڪن، فرمانن ۽ درٻاري خطابن ۾ شاهي لقب استعمال ڪيا. ===دکن جون سلطنتون=== دکن جي علائقي ۾ [[بهمني سلطنت]] جي زوال کان پوءِ ڪيترين رياستن پنهنجي سياسي سڃاڻپ قائم ڪئي. انهن ۾ [[بيجاپور سلطنت]]، [[احمدنگر سلطنت]]، [[گولڪنڊا سلطنت]]، [[بيدر سلطنت]] ۽ [[برار سلطنت]] شامل هيون. ===سنڌ سان تاريخي لاڳاپو=== سنڌ جي تاريخ ۾ سلطان جو لقب خاص طور دهلي سلطنت جي سياسي اثر، غزنوي ۽ ٻين مسلمان حڪمرانن جي فوجي مهمن ۽ وچئين دور جي فارسي تاريخ نويسيءَ سان لاڳاپيل ملي ٿو. [[سومرا خاندان]] ۽ [[سما خاندان]] جي حڪمرانن لاءِ مقامي تاريخي روايتن ۾ «سومرو»، «ڄام» ۽ ٻيا لقب پڻ استعمال ٿيندا رهيا. تنهنڪري انهن حڪمرانن کي بنا ڪنهن مخصوص تاريخي شاهد جي هميشه «سلطان» سڏڻ مناسب ناهي. [[ارغون خاندان]]، [[ترخان خاندان]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي سنڌ تي حڪمرانيءَ دوران پڻ حڪمرانن جا خطاب مختلف رهيا. سنڌ جي تاريخ ۾ لقب جي استعمال کي سمجهڻ لاءِ سڪن، فرمانن ۽ همعصر تاريخي ڪتابن جي شاهدي اهم آهي. ==دنيا جي مختلف علائقن ۾ سلطنتون== سلطان جو لقب اسلامي دنيا جي ڪيترن علائقن ۾ پکڙيو، پر هر سلطنت جي سياسي ۽ قانوني حيثيت مختلف هئي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#245b68;color:white;padding:8px;" | تاريخي سلطنتن جا چونڊ مثال ! style="background:#d9efee;" | علائقو ! style="background:#d9efee;" | سلطنت يا حڪمران گهراڻو ! style="background:#d9efee;" | تاريخي خصوصيت |- | وچ ايشيا ۽ افغانستان | [[غزنوي سلطنت]]، [[سلجوقي سلطنت]] | سلطان جي لقب جو شروعاتي سياسي عروج |- | اناطوليا ۽ بلقان | [[روم جي سلجوقي سلطنت]]، [[عثماني سلطنت]] | ترڪ شاهي ۽ انتظامي روايتون |- | مصر ۽ شام | [[ايوبي سلطنت]]، [[مملوڪ سلطنت]] | وچئين دور جون فوجي ۽ سياسي حڪومتون |- | اتر آفريڪا | [[مريني خاندان]]، [[زياني خاندان]]، [[حفصي خاندان]] | مغرب جون علائقائي سلطنتون |- | برصغير | [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]]، [[گجرات سلطنت]] | علائقائي شاهي رياستون |- | آفريڪا جو سڱ | [[عدل سلطنت]]، [[اجوران سلطنت]]، [[مقديشو سلطنت]] | واپار، علائقائي سياست ۽ اسلامي حڪمراني |- | اوڀر آفريڪا | [[ڪلوا سلطنت]]، [[زنجبار سلطنت]] | سمنڊ ڪناري واپار ۽ بندرگاهي رياستون |- | ملائي دنيا | [[ملاڪا سلطنت]]، [[آچه سلطنت]]، [[برونائي]] | سامونڊي واپار ۽ ملائي شاهي ثقافت |- | انڊونيشيا | [[يوگياڪارتا سلطنت]]، [[ترناتي سلطنت]]، [[تيدوري سلطنت]] | جاوا ۽ مصالحيدار ٻيٽن جون شاهي روايتون |- | عربستان | [[عمان]] ۽ ڏکڻ عربستان جون تاريخي سلطنتون | قبائلي، سامونڊي ۽ شاهي حڪمراني |} ==موجوده دور ۾ سلطان== ايڪويهين صديءَ ۾ سلطان جو لقب ڪجهه خودمختيار رياستن جي سربراهن، وفاقي بادشاهتن جي علائقائي حڪمرانن ۽ روايتي شاهي ادارن ۾ برقرار آهي. ===خودمختيار رياستون=== '''[[عمان]]:''' سلطان [[هيثم بن طارق]] جنوري 2020ع کان عمان جو حڪمران آهي. '''[[برونائي]]:''' سلطان [[حسن البلقياه]] 1967ع کان برونائي جو حڪمران آهي. عمان ۽ برونائي جي حڪومتن جي 4 نومبر 2026ع واري گڏيل بيان ۾ ٻنهي حڪمرانن جي سرڪاري حيثيت جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="OmanBrunei2026">{{cite web |title=Joint statement from Oman and Brunei Darussalam |website=Ministry of Foreign Affairs, Sultanate of Oman |date=2026-11-04 |url=https://www.fm.gov.om/en/63761/ |access-date=2026-11-04}}</ref> ===ملائيشيا=== [[ملائيشيا]] جي وفاقي شاهي نظام ۾ ڪيترين رياستن جا حڪمران سلطان سڏجن ٿا. انهن ۾ [[جوهور]]، [[قداح]]، [[ڪلنتان]]، [[پاهانگ]]، [[پيراڪ]]، [[سلانگور]] ۽ [[ترنگانو]] شامل آهن. ملائيشيا جي وفاقي بادشاهه جو لقب «يانگ دي پرتوان آگونگ» آهي، جيڪو الڳ وفاقي عهدو آهي. تنهنڪري ملائيشيا جي رياستي سلطانن ۽ وفاقي بادشاهه جي حيثيت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. ===انڊونيشيا=== [[انڊونيشيا]] جي [[يوگياڪارتا]] واري خاص علائقي ۾ سلطان جو لقب روايتي شاهي حيثيت سان گڏ علائقائي انتظامي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. [[همينگڪوبوونو ڏهون]] يوگياڪارتا جي سلطان ۽ گورنر طور سڃاتو وڃي ٿو. انڊونيشيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ تاريخي سلطان گهراڻا ۽ روايتي شاهي ادارا موجود آهن، پر انهن سڀني کي خودمختيار رياستن جي حڪمرانن جي برابر نٿو سمجهي سگهجي. ===آفريڪا=== [[نائيجيريا]]، [[نائيجر]] ۽ [[ڪيمرون]] جي ڪجهه علائقن ۾ سلطان جو لقب روايتي، مذهبي يا مقامي قيادت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. انهن عهدن جا اختيار جديد قومي رياستن جي قانوني نظام هيٺ مختلف هوندا آهن. ==سلطان ۽ جديد سياسي نظام== جديد دور ۾ سلطان جو لقب پاڻمرادو ڪنهن حڪمران جي مڪمل خودمختياري يا مطلق اختيار جو ثبوت ناهي. ان جي حقيقي حيثيت لاڳاپيل ملڪ جي آئين، جانشينيءَ جي قانون، سياسي روايتن ۽ انتظامي اختيارن تي دارومدار رکي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾ سلطان رياست جو بااختيار سربراهه آهي، ڪجهه ۾ آئيني يا وفاقي نظام جو حصو آهي ۽ ڪجهه هنڌن تي لقب صرف روايتي يا ثقافتي اهميت رکي ٿو. ==پڻ ڏسو== * [[سلطنت]] * [[خلافت]] * [[خليفو]] * [[بادشاهه]] * [[امير]] * [[شاهه]] * [[ولي عهد]] * [[دهلي سلطنت]] * [[عثماني سلطنت]] * [[سلجوقي سلطنت]] * [[محمود غزنوي]] * [[رضيه سلطان]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== * Bosworth, C. E. ''The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran, 994–1040''. Edinburgh University Press, 1963. * Bosworth, C. E. ''The Later Ghaznavids: Splendour and Decay''. Edinburgh University Press, 1977. * Finkel, Caroline. ''Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300–1923''. John Murray, 2012. * Peirce, Leslie P. ''The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire''. Oxford University Press, 1993. * Turan, Ebru. “Sultan.” ''The Oxford Encyclopedia of the Islamic World''. Oxford University Press, 2009. * Kramers, J. H. and Bosworth, C. E. “Sulṭān.” ''Encyclopaedia of Islam, Second Edition''. Brill. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا: محمود غزنوي] * [https://www.fm.gov.om/en/63761/ عمان ۽ برونائي جو گڏيل سرڪاري بيان، 2026ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sultans وڪيميڊيا ڪامنز تي سلطانن جون تصويرون] [[زمرو:شاهي لقب]] [[زمرو:اسلامي تاريخ]] [[زمرو:سلطان]] [[زمرو:حڪمران]] 0gui2n7zbwxh59rcnmypw65pwwzg9xz 0 11921 427928 76741 2026-11-04T12:15:40Z Intisar Ali 8681 427928 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بادشاهت ۾ تخت جو نامزد يا قانوني وارث}} {{وڌيڪ حوالا گھرجن|تاريخ=نومبر 2026}} [[فائل:Crowd awaiting Crown Prince Tokyo Dec1916.jpg|thumb|300px|1916ع ۾ [[ٽوڪيو]] جي شاهي محل آڏو گڏ ٿيل ماڻهو، جاپان جي ولي عهد [[هيروهيتو]] جي سرڪاري اعلان جي موقعي تي.]] '''ولي عهد''' يا '''تخت جو وارث''' ڪنهن [[بادشاهت]] يا [[شهنشاهت]] ۾ اهڙي شخص کي چيو ويندو آهي، جنهن کي رائج قانون، شاهي روايت يا حڪمران جي رسمي نامزدگيءَ موجب تخت جي جانشينيءَ لاءِ مقرر ڪيو ويو هجي. عام طور ولي عهد موجوده بادشاهه، راڻي، سلطان، امير يا شهنشاهه کان پوءِ حڪمراني سنڀالڻ لاءِ پهرين حيثيت رکندڙ شخص هوندو آهي. ولي عهد مرد به ٿي سگهي ٿو ۽ عورت به، پر جانشينيءَ جا قانون ۽ ان عهدي جا لقب مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن.<ref name="BritannicaPrince">{{cite web |title=Crown prince |url=https://www.britannica.com/dictionary/crown-prince |website=The Britannica Dictionary |publisher=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref><ref name="BritannicaPrincess">{{cite web |title=Crown princess |url=https://www.britannica.com/dictionary/crown-princess |website=The Britannica Dictionary |publisher=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref> انگريزي اصطلاح ''ڪرائون پرنس'' عام طور تخت جي قطعي مرد وارث لاءِ ۽ ''ڪرائون پرنسيس'' تخت جي عورت وارث يا ولي عهد جي زال لاءِ استعمال ٿيندو آهي. سنڌي، اردو، فارسي ۽ عربيءَ ۾ ''ولي عهد'' وڌيڪ عام اصطلاح آهي. ان جي معنيٰ ۽ قانوني حيثيت ملڪ جي آئيني ۽ شاهي روايتن مطابق طئي ٿيندي آهي. == اصطلاح ۽ وصف == === ولي عهد جي معنيٰ === ''ولي عهد'' عربي ٻوليءَ جي ٻن لفظن ''ولي'' ۽ ''عهد'' مان ٺهيل آهي. وليءَ جي معنائن ۾ سنڀاليندڙ، سرپرست ۽ اختيار رکندڙ شخص شامل آهن، جڏهن ته عهد جي معنائن ۾ واعدو، پيمان ۽ ذميواري شامل آهن. سياسي ۽ شاهي اصطلاح ۾ ولي عهد اهڙو شخص آهي، جنهن کي موجوده حڪمران کان پوءِ تخت سنڀالڻ جو حق يا رسمي عهد ڏنو ويو هجي. فارسيءَ ۾ به ''ولي عهد'' جو اصطلاح رائج رهيو آهي. قاجار ۽ پهلوي دور جي ايران ۾ هيءُ لقب تخت جي نامزد وارث لاءِ استعمال ٿيندو هو. يورپي ٻولين ۾ ولي عهد لاءِ مختلف لفظ آهن. جرمن ۾ ''ڪرون پرنس''، فرانسيسيءَ ۾ ''پرنس ايريتيئر'' ۽ انگريزيءَ ۾ ''ڪرائون پرنس'' استعمال ٿيندا آهن. انهن اصطلاحن جي قانوني معنيٰ هميشه هڪجهڙي نه هوندي آهي. === قطعي وارث ۽ امڪاني وارث === شاهي جانشينيءَ جي قانون ۾ ٻن اهم حيثيتن ۾ فرق ڪيو ويندو آهي: * '''قطعي وارث:''' اهو شخص جنهن کي موجوده قانون موجب تخت جي جانشينيءَ جو اهڙو پهريون حق حاصل هجي، جيڪو ڪنهن ٻئي ٻار جي پيدائش سبب ختم نه ٿئي. انگريزيءَ ۾ ان کي ''هيئر اپيرنٽ'' چيو ويندو آهي. * '''امڪاني وارث:''' اهو شخص جيڪو هن وقت تخت جي جانشينيءَ ۾ پهرين نمبر تي هجي، پر ڪنهن وڌيڪ اوليت رکندڙ وارث جي پيدائش سان سندس حيثيت تبديل ٿي سگهي. انگريزيءَ ۾ ان کي ''هيئر پريزمپٽو'' چيو ويندو آهي. اهو فرق خاص طور انهن بادشاهتن ۾ اهم آهي، جتي جانشينيءَ ۾ مردن کي عورتن تي اوليت حاصل هجي يا تخت جي وارث جي حيثيت ڪنهن مخصوص شاهي اولاد جي پيدائش سان تبديل ٿي سگهي. == ولي عهد جي مقرري == ولي عهد جي چونڊ جا بنيادي طريقا موروثي جانشيني، حڪمران جي نامزدگي ۽ شاهي خاندان جي مخصوص قانوني يا روايتي فيصلي تي ٻڌل هوندا آهن. === موروثي جانشيني === ڪيترين بادشاهتن ۾ تخت جي جانشينيءَ جو حق ڄمڻ جي ترتيب موجب طئي ٿيندو آهي. هن نظام کي ''پرائيموجينيچر''، يعني اولاد مان پهرين ڄاول کي جانشينيءَ ۾ اوليت ڏيڻ جو اصول، چيو ويندو آهي. هن نظام جون مختلف صورتون آهن: * '''مرد اولاد کي اوليت:''' پٽ کي ڌيءَ کان اڳ تخت جو حق حاصل ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ ڌيءَ عمر ۾ وڏي هجي. * '''برابر موروثي جانشيني:''' سڀ کان وڏي ٻار کي جنس کان سواءِ تخت جو پهريون حق حاصل ٿئي ٿو. * '''صرف مردن جي جانشيني:''' تخت جي جانشيني صرف شاهي خاندان جي مردن تائين محدود هوندي آهي. * '''خاندان جي سينيئر فرد جي جانشيني:''' ڪجهه نظامن ۾ خاندان جي وڏي عمر يا وڌيڪ سينيئر اهل فرد کي اوليت ڏني ويندي آهي. برطانيا ۾ 2013ع جي جانشينيءَ واري قانون تحت 28 آڪٽوبر 2011ع کان پوءِ ڄاول شاهي اولاد لاءِ ننڍي ڀاءُ کي وڏي ڀيڻ تي اوليت ڏيڻ وارو اصول ختم ڪيو ويو. اهي تبديليون مارچ 2015ع ۾ لاڳو ٿيون.<ref name="UKSuccession">{{cite web |title=Succession |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/succession |website=The Royal Family |publisher=Royal Household |language=en}}</ref> سويڊن ۾ 1980ع کان برابر موروثي جانشيني لاڳو ٿيڻ سان شهزادي وڪٽوريا تخت جي وارث بڻجي وئي.<ref name="SwedenVictoria">{{cite web |title=HRH The Crown Princess |url=https://www.kungahuset.se/english/royal-house/hrh-the-crown-princess |website=The Royal Court of Sweden |language=en}}</ref> === رسمي نامزدگي === ڪجهه بادشاهتن ۾ ولي عهد جي مقرري رڳو ڄمڻ جي ترتيب تي منحصر نه هوندي آهي. بادشاهه، سلطان يا امير کي مخصوص قانوني طريقي سان جانشين مقرر ڪرڻ يا تبديل ڪرڻ جو اختيار حاصل ٿي سگهي ٿو. [[اردن]] ۾ بادشاهه حسين جي دور ۾ سندس ڀاءُ حسن بن طلال ڪيترن سالن تائين ولي عهد رهيو، پر 1999ع ۾ بادشاهه پنهنجي پٽ عبدالله کي جانشينيءَ لاءِ مقرر ڪيو. هي مثال ڏيکاري ٿو ته ڪجهه شاهي نظامن ۾ ولي عهد جي حيثيت تبديل ٿي سگهي ٿي. == عورت ولي عهد == [[فائل:2023 Princess Elisabeth, Duchess of Brabant (cropped)01.JPG|thumb|180px|[[بيلجيم]] جي تخت جي وارث شهزادي ايلزبيٿ، جنهن کي ڊچيس آف برابانٽ جو لقب حاصل آهي.]] عورت ولي عهد اها شهزادي يا شاهي خاندان جي عورت هوندي آهي، جنهن کي تخت جي جانشينيءَ جو پهريون قانوني حق حاصل هجي. ڪيترن يورپي ملڪن ۾ عورتن کي مردن جي برابر جانشينيءَ جا حق حاصل آهن. ''ڪرائون پرنسيس'' جو لقب ٻن مختلف معنائن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿو: هڪ، پنهنجي حق ۾ تخت جي وارث عورت؛ ٻيو، مرد ولي عهد جي زال. ٻنهي صورتن ۾ لقب هڪجهڙو هئڻ باوجود جانشينيءَ جو حق مختلف ٿي سگهي ٿو. سويڊن ۾ وڪٽوريا پنهنجي حق ۾ تخت جي وارث آهي. بيلجيم ۾ شهزادي ايلزبيٿ ڊچيس آف برابانٽ جي لقب سان تخت جي وارث آهي. اسپين ۾ شهزادي ليونور تخت جي پهرين وارث آهي ۽ کيس پرنسيس آف آسٽورياس جو لقب حاصل آهي.<ref name="SwedenVictoria"/><ref name="SpainLeonor">{{cite web |title=Biography of H.R.H. the Princess of Asturias |url=https://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/PrincesaLeonor/Paginas/biografia.aspx |website=Casa de Su Majestad el Rey |publisher=Spanish Royal Household |language=en}}</ref> == مختلف ملڪن ۾ ولي عهد جا لقب == بادشاهتن ۾ تخت جي وارث لاءِ هر هنڌ ''ولي عهد'' يا ''ڪرائون پرنس'' جو سڌو لقب استعمال نٿو ٿئي. ڪيترن ملڪن ۾ تاريخي علائقن، اڳوڻين رياستن يا شاهي روايتن سان لاڳاپيل مخصوص لقب استعمال ٿيندا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''مختلف بادشاهتن ۾ تخت جي وارث جا لقب''' ! style="background:#244b70;color:white;" | ملڪ يا بادشاهت ! style="background:#244b70;color:white;" | روايتي لقب ! style="background:#244b70;color:white;" | وضاحت |- | [[برطانيا]] | پرنس آف ويلز | تخت جي مرد قطعي وارث کي بادشاهه طرفان عطا ڪيل لقب |- | [[اسپين]] | پرنس يا پرنسيس آف آسٽورياس | تخت جي پهرين وارث جو تاريخي لقب |- | [[بيلجيم]] | ڊيوڪ يا ڊچيس آف برابانٽ | شاهي جانشين سان لاڳاپيل لقب |- | [[نيدرلينڊز]] | پرنس يا پرنسيس آف اورينج | تخت جي وارث جو روايتي لقب |- | [[سويڊن]] | ڪرون پرنس يا ڪرون پرنسيس | ولي عهد يا عورت ولي عهد |- | [[ڊينمارڪ]] | ڪرون پرنس يا ڪرون پرنسيس | تخت جي قطعي وارث جو لقب |- | [[ناروي]] | ڪرون پرنس يا ڪرون پرنسيس | شاهي جانشينيءَ سان لاڳاپيل لقب |- | [[لگزمبرگ]] | موروثي گرانڊ ڊيوڪ يا ڊچيس | گرانڊ ڊيوڪي جي تخت جو وارث |- | [[موناڪو]] | موروثي شهزادو يا شهزادي | شهزادي رياست جو وارث |- | [[ليختنسٽائن]] | موروثي شهزادو | حڪمران شهزادي خاندان جو وارث |- | [[جاپان]] | ڪوتائشي يا ڪوشي | شهنشاهي جانشينيءَ جي حيثيت مطابق مختلف لقب |- | [[سعودي عرب]] | ولي عهد | بادشاهت جو نامزد جانشين |- | [[اردن]] | ولي عهد | بادشاهه جو رسمي جانشين |- | [[عمان]] | ولي عهد | سلطنت جو جانشين |- | [[برونائي]] | پنگيران مودا مهڪوتا | سلطان جي تخت جو وارث |- | [[ٿائيلينڊ]] | سيام مڪوت راچا ڪمار | ولي عهد لاءِ استعمال ٿيندڙ تاريخي لقب |- | [[ٽوئنگا]] | ولي عهد | شاهي خاندان جي جانشينيءَ جو لقب |} هن جدول ۾ روايتي لقب ڏنل آهن؛ اهي سڀئي ملڪ هڪجهڙو جانشينيءَ جو قانون نٿا رکن. === برطانيا === [[برطانيا]] ۾ تخت جي مرد قطعي وارث کي عام طور ''پرنس آف ويلز'' جو لقب عطا ڪيو ويندو آهي. هي لقب پاڻمرادو ورثي ۾ نٿو ملي، پر حڪمران طرفان ڏنو ويندو آهي. 2022ع کان شهزادو وليم هن لقب جو حامل آهي.<ref name="UKWales">{{cite web |title=Titles and Heraldry |url=https://www.royal.uk/clarencehouse/titles-and-heraldry |website=The Royal Family |publisher=Royal Household |language=en}}</ref><ref name="UKWilliam">{{cite web |title=The Prince of Wales |url=https://www.royal.uk/the-prince-of-wales |website=The Royal Family |publisher=Royal Household |language=en}}</ref> برطانوي تخت جي وارث سان لاڳاپيل ٻيا لقب ڊيوڪ آف ڪارنوال، ڊيوڪ آف روٿسي، ارل آف ڪيرڪ ۽ لارڊ آف دي آئلز آهن. انهن لقبن جي استعمال ۾ تاريخي ۽ علائقائي فرق موجود آهن. === اسپين === [[اسپين]] ۾ تخت جي وارث کي پرنس يا پرنسيس آف آسٽورياس چيو ويندو آهي. ان سان گڏ پرنس يا پرنسيس آف گيرونا، پرنس يا پرنسيس آف ويانا ۽ ٻيا تاريخي لقب پڻ لاڳاپيل آهن. شهزادي ليونور 19 جون 2014ع تي پنهنجي پيءُ فيليپي ڇهين جي بادشاهه ٿيڻ کان پوءِ تخت جي پهرين وارث بڻجي. سندس لقب اسپين جي آئين جي آرٽيڪل 57 سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SpainLeonor"/> === سويڊن === سويڊن ۾ شهزادي وڪٽوريا 1980ع کان تخت جي وارث آهي. ملڪ جي جانشينيءَ واري قانون ۾ ترميم کان اڳ مرد اولاد کي اوليت حاصل هئي، پر نئين قانون سڀ کان وڏي ٻار کي جنس کان سواءِ جانشينيءَ جو حق ڏنو.<ref name="SwedenVictoria"/> === ناروي === ناروي ۾ شاهي جانشيني آئين مطابق مقرر ٿيندي آهي. 28 آگسٽ 2026ع تي بادشاهه هيرالڊ پنجين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ هاڪون اٺون تخت تي ويٺو. ان کان پوءِ شهزادي اِن گرڊ اليگزينڊرا تخت جي پهرين وارث بڻجي.<ref name="NorwayKing">{{cite web |title=His Majesty The King |url=https://www.royalcourt.no/the-royal-house-of-norway/his-majesty-the-king |website=The Royal Court of Norway |language=en}}</ref><ref name="NorwaySuccession">{{cite web |title=The Monarchy |url=https://www.royalcourt.no/the-monarchy |website=The Royal Court of Norway |language=en}}</ref> === لگزمبرگ === لگزمبرگ ۾ تخت جي وارث کي موروثي گرانڊ ڊيوڪ يا موروثي گرانڊ ڊچيس جو لقب ڏنو ويندو آهي. 3 آڪٽوبر 2025ع تي گيوم پنجين جي تخت نشينيءَ کان پوءِ سندس پٽ شهزادو چارلس جانشينيءَ ۾ پهرين حيثيت حاصل ڪئي.<ref name="LuxGuillaume">{{cite web |title=H.R.H. the Grand Duke |url=https://monarchie.lu/en/grand-ducal-family/hrh-grand-duke-0 |website=Cour grand-ducale |language=en}}</ref><ref name="LuxHistory">{{cite web |title=The History of the Nassau Dynasty |url=https://monarchie.lu/en/luxembourg-monarchy/history-nassau-dynasty |website=Cour grand-ducale |language=en}}</ref> == اسلامي بادشاهتن ۾ ولي عهد == [[فائل:Mohammad bin Salman October 2019 (cropped).jpg|thumb|180px|[[محمد بن سلمان]]، سعودي عرب جو ولي عهد.]] اسلامي دنيا جي مختلف سلطنتن ۽ بادشاهتن ۾ ''ولي عهد'' جو لقب حڪمران جي جانشين لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. عربي ٻوليءَ ۾ هي اصطلاح جانشينيءَ جي عهد يا حڪمران طرفان ڪيل نامزدگيءَ سان لاڳاپيل آهي. === خلافتن ۾ عهد ۽ جانشيني === اسلامي خلافتن جي تاريخ ۾ جانشينيءَ جا مختلف طريقا رائج رهيا. ڪجهه دورن ۾ حڪمران پنهنجي حياتيءَ ۾ جانشين نامزد ڪندا هئا، جڏهن ته ٻين دورن ۾ خاندان جي طاقت، سياسي حمايت يا حڪمران اشرافيه جو فيصلو جانشينيءَ تي اثرانداز ٿيندو هو. اموي ۽ عباسي خلافتن ۾ جانشينيءَ جي عهد ۽ رسمي بيعت جا طريقا تاريخي اهميت رکن ٿا. انهن نظامن کي جديد آئيني بادشاهتن جي موروثي جانشينيءَ سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي. === عثماني سلطنت === [[عثماني سلطنت]] ۾ جانشينيءَ جو نظام وقت سان تبديل ٿيو. شروعاتي دورن ۾ سلطان جي پٽن وچ ۾ اقتدار لاءِ مقابلو ٿيندو هو. پوءِ شاهي خاندان جي سينيئر مرد فرد کي جانشينيءَ ۾ اوليت ڏيڻ جو اصول وڌيڪ اهم ٿيو. عثماني ترڪيءَ ۾ ''ولي عهد'' جي مفهوم لاءِ ''ولي عهد'' يا ''ويلي عهد'' سان لاڳاپيل اصطلاح استعمال ٿيندا هئا. === سعودي عرب === سعودي عرب ۾ ولي عهد بادشاهه جو رسمي جانشين هوندو آهي. 2017ع ۾ بادشاهه سلمان بن عبدالعزيز پنهنجي پٽ [[محمد بن سلمان]] کي ولي عهد مقرر ڪيو. سعودي بادشاهت ۾ جانشينيءَ جو طريقو يورپ جي سڀ کان وڏي ٻار واري نظام کان مختلف آهي ۽ ان ۾ شاهي خاندان جي اندروني قانوني ۽ سياسي طريقيڪار کي اهميت حاصل آهي. === اردن === اردن جي هاشمي بادشاهت ۾ ولي عهد جو لقب عربيءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي. بادشاهه حسين جي دور ۾ سندس ڀاءُ حسن بن طلال ڊگهي عرصي تائين ولي عهد رهيو. 1999ع ۾ عبدالله بن حسين جانشين بڻيو ۽ بعد ۾ بادشاهه عبدالله ٻيون ٿيو. 2009ع ۾ حسين بن عبدالله کي اردن جو ولي عهد مقرر ڪيو ويو. === ايران === ايران ۾ قاجار ۽ پهلوي بادشاهتن دوران ولي عهد جو لقب تخت جي وارث لاءِ استعمال ٿيندو هو. قاجار دور ۾ جانشينيءَ تي شاهي خاندان جي اندروني ترتيب، حڪمران جي مرضي ۽ سياسي حالتن جو اثر پوندو هو. پهلوي بادشاهت جي آخري دور ۾ [[رضا پهلوي]]، محمد رضا شاهه پهلوي جو ولي عهد هو. 1979ع ۾ بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ ايران ۾ شاهي جانشينيءَ کي رياستي آئيني حيثيت حاصل نه رهي. == ڏکڻ ايشيا ۾ ولي عهد == === يووراج === هندستاني شاهي روايتن ۾ ولي عهد لاءِ ''يووراج'' يا ''يُوراج'' جو لقب استعمال ٿيندو رهيو آهي. سنسڪرت سان لاڳاپيل هن اصطلاح جي معنيٰ نوجوان راجا يا تخت جو جانشين آهي. قديم ۽ وچئين دور جي ڪيترين هندستاني رياستن ۾ يووراج حڪمران جي پٽ يا رسمي جانشين لاءِ استعمال ٿيندو هو. مختلف رياستن ۾ ان لقب سان لاڳاپيل اختيار هڪجهڙا نه هئا. === نيپال === نيپال جي اڳوڻي بادشاهت ۾ تخت جي وارث لاءِ ''يووراجڌراج'' جهڙا لقب استعمال ٿيندا هئا. نيپال ۾ 2008ع ۾ بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ اهي لقب سرڪاري رياستي عهدن طور برقرار نه رهيا. === ننڍي کنڊ جون مسلمان رياستون === ننڍي کنڊ جي مسلمان بادشاهتن ۽ نوابي رياستن ۾ ولي عهد، شهزادو ۽ جانشين جهڙا لقب استعمال ٿيندا هئا. مغل شهنشاهت ۾ شاهي شهزادن جي جانشيني هميشه سڀ کان وڏي پٽ جي پاڻمرادي حق تي ٻڌل نه هوندي هئي. ڪيترن موقعن تي تخت لاءِ شاهي ڀائرن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي مقابلا ٿيندا هئا. == اوڀر ايشيا ۾ ولي عهد == === چين === قديم چين جي شهنشاهي نظام ۾ تخت جي وارث لاءِ ''هوانگ تائزي'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، جنهن جو مطلب شهنشاهه جو ولي عهد پٽ آهي. جيڪڏهن جانشين شهنشاهه جو پوٽو هوندو هو ته ''هوانگ تائسون'' جهڙو لقب استعمال ٿي سگهندو هو. شاهي محل جي اوڀرئين حصي سان لاڳاپي سبب ولي عهد کي ڪڏهن ''اوڀر محل'' جي نسبت سان پڻ سڏيو ويندو هو. === جاپان === جاپان جي شهنشاهي روايت ۾ شهنشاهه جي ولي عهد پٽ لاءِ ''ڪوتائشي'' ۽ ولي عهد پوٽي لاءِ ''ڪوتائسون'' جهڙا لقب استعمال ٿيندا آهن. جاپان ۾ شاهي جانشينيءَ جا قانون يورپ جي ڪيترين جديد بادشاهتن کان مختلف آهن. شهنشاهه ناروهِتو جي ڀاءُ فوميهيتو کي جانشينيءَ جي مخصوص حيثيت سبب ''ڪوشي'' جو لقب حاصل آهي. 1916ع ۾ هيروهيتو کي شهنشاهي تخت جو ولي عهد تسليم ڪرڻ جي موقعي تي ٽوڪيو جي شاهي محل ٻاهران ماڻهن جي گڏ ٿيڻ واري تاريخي تصوير موجود آهي.<ref name="HirohitoCommons">{{cite web |title=Crowd awaiting Crown Prince Tokyo Dec1916.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Crowd_awaiting_Crown_Prince_Tokyo_Dec1916.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en}}</ref> === ڪوريا === ڪوريا جي جوسون بادشاهت ۾ ولي عهد لاءِ ''وانگ سيجا'' جو لقب استعمال ٿيندو هو. ''ڊونگ گنگ''، يعني اوڀر محل، پڻ ولي عهد جي رهائش ۽ حيثيت سان لاڳاپيل اصطلاح هو. ڪوريا جي شهنشاهي دور ۾ ''هوانگ تائجا'' جهڙو لقب پڻ استعمال ٿيو. === ويٽنام === ويٽنام جي شهنشاهي روايت ۾ چيني اصطلاحن سان لاڳاپيل ''هوانگ ٿائي تُو'' ولي عهد لاءِ استعمال ٿيندو هو. اهڙيءَ طرح شهنشاهه جي پوٽي لاءِ به مخصوص لقب موجود هو. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ '''اوڀر ايشيا جي تاريخي شهنشاهتن ۾ جانشينيءَ جا لقب''' ! style="background:#244b70;color:white;" | شاهي روايت ! style="background:#244b70;color:white;" | شهنشاهه جو ولي عهد پٽ ! style="background:#244b70;color:white;" | ولي عهد پوٽو |- | چين | هوانگ تائزي | هوانگ تائسون |- | جاپان | ڪوتائشي | ڪوتائسون |- | ڪوريا | هوانگ تائجا | هوانگ تائسون |- | ويٽنام | هوانگ ٿائي تُو | هوانگ ٿائي تُون |} == ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ولي عهد == === ٿائيلينڊ === ٿائيلينڊ ۾ ولي عهد لاءِ ''سيام مڪوت راچا ڪمار'' جو لقب استعمال ٿيو آهي. 1886ع کان اڳ ''اوپراجا'' يا ''فرنٽ پيلس'' سان لاڳاپيل عهدو شاهي جانشينيءَ جي نظام ۾ اهم هو. === ملائي رياستون === ملائي شاهي رياستن ۾ تخت جي وارث لاءِ ''راجا مودا''، ''تنگڪو مهڪوتا'' ۽ ٻين لقبن جو استعمال ٿئي ٿو. انهن لقبن جي قانوني حيثيت ۽ جانشينيءَ جا شرط هر رياست جي پنهنجي آئيني ۽ شاهي روايت مطابق طئي ٿين ٿا. === برونائي === برونائي ۾ سلطان جي ولي عهد لاءِ ''پنگيران مودا مهڪوتا'' جو لقب استعمال ٿيندو آهي. سلطان حسن البلقية جو پٽ المهتدي بالله هن لقب جو حامل آهي. == تاريخي يورپي لقب == يورپ جي مختلف بادشاهتن ۾ ولي عهد لاءِ اهڙا لقب پڻ استعمال ٿيندا هئا، جيڪي هاڻي ختم ٿيل بادشاهتن يا تاريخي رياستن سان لاڳاپيل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''تاريخي بادشاهتن ۾ ولي عهد جا لقب''' ! style="background:#244b70;color:white;" | تاريخي رياست ! style="background:#244b70;color:white;" | لقب ! style="background:#244b70;color:white;" | وضاحت |- | [[فرانس جي بادشاهت]] | ڊوفين | فرانس جي تخت جي مرد وارث جو تاريخي لقب |- | [[روسي شهنشاهت]] | تساريويچ | شهنشاهه جي وارث سان لاڳاپيل لقب |- | [[پرتگال جي بادشاهت]] | پرنس رائل، ڊيوڪ آف براگانزا | پرتگالي شاهي جانشينيءَ جا لقب |- | [[اٽلي جي بادشاهت]] | پرنس آف پيڊمونٽ، پرنس آف نيپلز | شاهي وارثن لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب |- | [[پروشيا جي بادشاهت]] | ڪرون پرنس | بادشاهه جي قطعي وارث جو لقب |- | [[آسٽريا هنگري]] | ڪرون پرنس | شهنشاهي تخت جي وارث جو لقب |- | [[هنگري جي بادشاهت]] | نوجوان بادشاهه | ڪجهه دورن ۾ حڪمران جي حياتيءَ ۾ تاجپوشي ڪيل جانشين |- | [[مقدس رومي شهنشاهت]] | رومنن جو بادشاهه | چونڊيل جانشينيءَ سان لاڳاپيل لقب |} === فرانس جو ڊوفين === فرانس جي پراڻي بادشاهت ۾ تخت جي مرد وارث کي ''ڊوفين'' چيو ويندو هو. هي لقب تاريخي طور ڊوفيني واري علائقي سان لاڳاپيل هو ۽ پوءِ فرانس جي شاهي جانشينيءَ جو مخصوص لقب بڻيو. === روس جو تساريويچ === روسي شهنشاهت ۾ ''تساريويچ'' جو لقب شاهي وارث سان لاڳاپيل هو. مختلف تاريخي دورن ۾ شاهي خاندان جي ٻين فردن جي لقبن کان ان جي حيثيت الڳ هئي. === جرمني ۽ پروشيا === جرمن شاهي روايت ۾ ''ڪرون پرنس'' بادشاهه يا شهنشاهه جي ولي عهد لاءِ استعمال ٿيندو هو. پروشيا جي بادشاهت ۽ 1871ع کان 1918ع تائين جرمن شهنشاهت ۾ هي لقب اهم هو. جيڪڏهن تخت جو وارث بادشاهه جو وڏو پٽ نه هوندو هو ته ڪڏهن کيس ٻيو مخصوص شاهي لقب ڏنو ويندو هو. جرمن شاهي نظام ۾ ''ايرب پرنس'' ۽ ''ايرب گرانڊ ڊيوڪ'' جهڙا لقب به رائج هئا. === آسٽريا هنگري === آسٽريا هنگري جي شهنشاهت ۾ رودولف کي ولي عهد جو لقب حاصل هو. سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي حيثيت ٻين هابسبرگ شهزادن ڏانهن منتقل ٿي. آرچ ڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ شهنشاهه فرانز جوزف پهرئين جو جانشين هو، پر کيس عام طور ''آرچ ڊيوڪ ۽ تخت جو وارث'' جي حيثيت سان سڃاتو ويندو هو. 1914ع ۾ سندس قتل کان پوءِ جانشينيءَ جي ترتيب تبديل ٿي. == ولي عهد ۽ نايب السلطنت == ولي عهد ۽ نايب السلطنت ٻه الڳ حيثيتون آهن. ولي عهد جو بنيادي تعلق مستقبل جي تخت نشينيءَ سان آهي، جڏهن ته نايب السلطنت موجوده حڪمران جي غيرحاضري، بيماري، نابالغي يا ٻين قانوني سببن جي ڪري عارضي طور حڪمرانيءَ جا اختيار استعمال ڪري سگهي ٿو. ڪنهن ملڪ ۾ ولي عهد کي نايب السلطنت جا اختيار به ڏئي سگهجن ٿا، پر رڳو ولي عهد هجڻ سان هر ملڪ ۾ اهڙا اختيار پاڻمرادو حاصل نٿا ٿين. سويڊن ۾ ولي عهد وڪٽوريا مخصوص آئيني حالتن ۾ عارضي ريجنٽ طور شاهي ذميواريون انجام ڏئي سگهي ٿي.<ref name="SwedenVictoria"/> لگزمبرگ ۾ پڻ نايب السلطنت جو نظام ملڪ جي آئين ۾ مقرر ٿيل آهي.<ref name="LuxConstitution">{{cite web |title=The Constitutional Monarchy |url=https://monarchie.lu/en/luxembourg-monarchy/constitutional-monarchy |website=Cour grand-ducale |language=en}}</ref> == غيربادشاهي نظامن ۾ مجازي استعمال == ''ولي عهد'' جو اصطلاح ڪڏهن سياسي صحافت ۽ تجزئي ۾ اهڙن ماڻهن لاءِ مجازي طور استعمال ٿيندو آهي، جيڪي جمهوري يا غيربادشاهي نظام ۾ ڪنهن طاقتور اڳواڻ جا متوقع جانشين سمجهيا وڃن. اهڙي استعمال ۾ ولي عهد ڪو قانوني شاهي لقب نه هوندو آهي، پر سياسي جانشينيءَ، خانداني اثر يا اقتدار جي ممڪن منتقليءَ لاءِ تشبيهي اظهار هوندو آهي. ساڳيءَ طرح ڪاروباري دنيا ۾ ڪنهن وڏي خانداني ڪمپنيءَ جي متوقع جانشين کي به غيررسمي طور ولي عهد سڏيو وڃي ٿو. اهو استعمال شاهي جانشينيءَ جي قانوني مفهوم کان الڳ آهي. == ولي عهد جي حيثيت جي خاتمي جا سبب == ولي عهد جي حيثيت مختلف سببن ڪري ختم يا تبديل ٿي سگهي ٿي: * موجوده حڪمران جي وفات يا دستبرداريءَ کان پوءِ ولي عهد جو تخت تي ويهڻ؛ * ولي عهد جي حڪمران کان اڳ وفات؛ * قانون موجب جانشينيءَ جي حق تان دستبرداري؛ * شاهي قانون ۾ تبديلي؛ * مخصوص قانوني اختيار تحت نئين جانشين جي نامزدگي؛ * بادشاهت جي خاتمي يا رياستي نظام جي تبديلي. انهن سببن جا قانوني نتيجا هر ملڪ جي آئيني ۽ شاهي ضابطن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[بادشاهت]] * [[بادشاهه]] * [[شهنشاهه]] * [[سلطان]] * [[شهزادو]] * [[شهزادي]] * [[شاهي خاندان]] * [[تخت نشيني]] * [[جانشيني]] * [[نايب السلطنت]] * [[يووراج]] * [[ڊوفين]] * [[تساريويچ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * Hazell, Robert; Morris, Bob (eds.). ''The Role of Monarchy in Modern Democracy: European Monarchies Compared''. Bloomsbury Publishing, 2020. ISBN 9781509931033. * Bogdanor, Vernon. ''The Monarchy and the Constitution''. Oxford University Press, 1995. * Kantorowicz, Ernst H. ''The King's Two Bodies: A Study in Mediaeval Political Theology''. Princeton University Press, 1957. * Encyclopaedia Britannica. ''Crown Prince'' and ''Crown Princess'', dictionary entries. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.royal.uk/encyclopedia/succession برطانوي شاهي جانشينيءَ بابت سرڪاري ڄاڻ] * [https://www.kungahuset.se/english/royal-house/hrh-the-crown-princess سويڊن جي ولي عهد بابت شاهي اداري جي ڄاڻ] * [https://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/PrincesaLeonor/Paginas/biografia.aspx اسپين جي شهزادي ليونور جي سرڪاري سوانح] * [https://www.royalcourt.no/the-monarchy ناروي جي بادشاهت ۽ جانشيني] * [https://monarchie.lu/en/luxembourg-monarchy/constitutional-monarchy لگزمبرگ جي آئيني بادشاهت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Crown_princes وڪيميڊيا ڪامنز تي ولي عهدن سان لاڳاپيل تصويرون] {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:شاهي لقب]] [[زمرو:ولي عهد]] [[زمرو:تخت جا وارث]] [[زمرو:بادشاهت]] l7nr7wqua9piz3a92f1zobjy7etwxjq 427929 427928 2026-11-04T12:15:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 427929 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|بادشاهت ۾ تخت جو نامزد يا قانوني وارث}} [[فائل:Crowd awaiting Crown Prince Tokyo Dec1916.jpg|thumb|300px|1916ع ۾ [[ٽوڪيو]] جي شاهي محل آڏو گڏ ٿيل ماڻهو، جاپان جي ولي عهد [[هيروهيتو]] جي سرڪاري اعلان جي موقعي تي.]] '''ولي عهد''' يا '''تخت جو وارث''' ڪنهن [[بادشاهت]] يا [[شهنشاهت]] ۾ اهڙي شخص کي چيو ويندو آهي، جنهن کي رائج قانون، شاهي روايت يا حڪمران جي رسمي نامزدگيءَ موجب تخت جي جانشينيءَ لاءِ مقرر ڪيو ويو هجي. عام طور ولي عهد موجوده بادشاهه، راڻي، سلطان، امير يا شهنشاهه کان پوءِ حڪمراني سنڀالڻ لاءِ پهرين حيثيت رکندڙ شخص هوندو آهي. ولي عهد مرد به ٿي سگهي ٿو ۽ عورت به، پر جانشينيءَ جا قانون ۽ ان عهدي جا لقب مختلف ملڪن ۾ مختلف آهن.<ref name="BritannicaPrince">{{cite web |title=Crown prince |url=https://www.britannica.com/dictionary/crown-prince |website=The Britannica Dictionary |publisher=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref><ref name="BritannicaPrincess">{{cite web |title=Crown princess |url=https://www.britannica.com/dictionary/crown-princess |website=The Britannica Dictionary |publisher=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref> انگريزي اصطلاح ''ڪرائون پرنس'' عام طور تخت جي قطعي مرد وارث لاءِ ۽ ''ڪرائون پرنسيس'' تخت جي عورت وارث يا ولي عهد جي زال لاءِ استعمال ٿيندو آهي. سنڌي، اردو، فارسي ۽ عربيءَ ۾ ''ولي عهد'' وڌيڪ عام اصطلاح آهي. ان جي معنيٰ ۽ قانوني حيثيت ملڪ جي آئيني ۽ شاهي روايتن مطابق طئي ٿيندي آهي. == اصطلاح ۽ وصف == === ولي عهد جي معنيٰ === ''ولي عهد'' عربي ٻوليءَ جي ٻن لفظن ''ولي'' ۽ ''عهد'' مان ٺهيل آهي. وليءَ جي معنائن ۾ سنڀاليندڙ، سرپرست ۽ اختيار رکندڙ شخص شامل آهن، جڏهن ته عهد جي معنائن ۾ واعدو، پيمان ۽ ذميواري شامل آهن. سياسي ۽ شاهي اصطلاح ۾ ولي عهد اهڙو شخص آهي، جنهن کي موجوده حڪمران کان پوءِ تخت سنڀالڻ جو حق يا رسمي عهد ڏنو ويو هجي. فارسيءَ ۾ به ''ولي عهد'' جو اصطلاح رائج رهيو آهي. قاجار ۽ پهلوي دور جي ايران ۾ هيءُ لقب تخت جي نامزد وارث لاءِ استعمال ٿيندو هو. يورپي ٻولين ۾ ولي عهد لاءِ مختلف لفظ آهن. جرمن ۾ ''ڪرون پرنس''، فرانسيسيءَ ۾ ''پرنس ايريتيئر'' ۽ انگريزيءَ ۾ ''ڪرائون پرنس'' استعمال ٿيندا آهن. انهن اصطلاحن جي قانوني معنيٰ هميشه هڪجهڙي نه هوندي آهي. === قطعي وارث ۽ امڪاني وارث === شاهي جانشينيءَ جي قانون ۾ ٻن اهم حيثيتن ۾ فرق ڪيو ويندو آهي: * '''قطعي وارث:''' اهو شخص جنهن کي موجوده قانون موجب تخت جي جانشينيءَ جو اهڙو پهريون حق حاصل هجي، جيڪو ڪنهن ٻئي ٻار جي پيدائش سبب ختم نه ٿئي. انگريزيءَ ۾ ان کي ''هيئر اپيرنٽ'' چيو ويندو آهي. * '''امڪاني وارث:''' اهو شخص جيڪو هن وقت تخت جي جانشينيءَ ۾ پهرين نمبر تي هجي، پر ڪنهن وڌيڪ اوليت رکندڙ وارث جي پيدائش سان سندس حيثيت تبديل ٿي سگهي. انگريزيءَ ۾ ان کي ''هيئر پريزمپٽو'' چيو ويندو آهي. اهو فرق خاص طور انهن بادشاهتن ۾ اهم آهي، جتي جانشينيءَ ۾ مردن کي عورتن تي اوليت حاصل هجي يا تخت جي وارث جي حيثيت ڪنهن مخصوص شاهي اولاد جي پيدائش سان تبديل ٿي سگهي. == ولي عهد جي مقرري == ولي عهد جي چونڊ جا بنيادي طريقا موروثي جانشيني، حڪمران جي نامزدگي ۽ شاهي خاندان جي مخصوص قانوني يا روايتي فيصلي تي ٻڌل هوندا آهن. === موروثي جانشيني === ڪيترين بادشاهتن ۾ تخت جي جانشينيءَ جو حق ڄمڻ جي ترتيب موجب طئي ٿيندو آهي. هن نظام کي ''پرائيموجينيچر''، يعني اولاد مان پهرين ڄاول کي جانشينيءَ ۾ اوليت ڏيڻ جو اصول، چيو ويندو آهي. هن نظام جون مختلف صورتون آهن: * '''مرد اولاد کي اوليت:''' پٽ کي ڌيءَ کان اڳ تخت جو حق حاصل ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ ڌيءَ عمر ۾ وڏي هجي. * '''برابر موروثي جانشيني:''' سڀ کان وڏي ٻار کي جنس کان سواءِ تخت جو پهريون حق حاصل ٿئي ٿو. * '''صرف مردن جي جانشيني:''' تخت جي جانشيني صرف شاهي خاندان جي مردن تائين محدود هوندي آهي. * '''خاندان جي سينيئر فرد جي جانشيني:''' ڪجهه نظامن ۾ خاندان جي وڏي عمر يا وڌيڪ سينيئر اهل فرد کي اوليت ڏني ويندي آهي. برطانيا ۾ 2013ع جي جانشينيءَ واري قانون تحت 28 آڪٽوبر 2011ع کان پوءِ ڄاول شاهي اولاد لاءِ ننڍي ڀاءُ کي وڏي ڀيڻ تي اوليت ڏيڻ وارو اصول ختم ڪيو ويو. اهي تبديليون مارچ 2015ع ۾ لاڳو ٿيون.<ref name="UKSuccession">{{cite web |title=Succession |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/succession |website=The Royal Family |publisher=Royal Household |language=en}}</ref> سويڊن ۾ 1980ع کان برابر موروثي جانشيني لاڳو ٿيڻ سان شهزادي وڪٽوريا تخت جي وارث بڻجي وئي.<ref name="SwedenVictoria">{{cite web |title=HRH The Crown Princess |url=https://www.kungahuset.se/english/royal-house/hrh-the-crown-princess |website=The Royal Court of Sweden |language=en}}</ref> === رسمي نامزدگي === ڪجهه بادشاهتن ۾ ولي عهد جي مقرري رڳو ڄمڻ جي ترتيب تي منحصر نه هوندي آهي. بادشاهه، سلطان يا امير کي مخصوص قانوني طريقي سان جانشين مقرر ڪرڻ يا تبديل ڪرڻ جو اختيار حاصل ٿي سگهي ٿو. [[اردن]] ۾ بادشاهه حسين جي دور ۾ سندس ڀاءُ حسن بن طلال ڪيترن سالن تائين ولي عهد رهيو، پر 1999ع ۾ بادشاهه پنهنجي پٽ عبدالله کي جانشينيءَ لاءِ مقرر ڪيو. هي مثال ڏيکاري ٿو ته ڪجهه شاهي نظامن ۾ ولي عهد جي حيثيت تبديل ٿي سگهي ٿي. == عورت ولي عهد == [[فائل:2023 Princess Elisabeth, Duchess of Brabant (cropped)01.JPG|thumb|180px|[[بيلجيم]] جي تخت جي وارث شهزادي ايلزبيٿ، جنهن کي ڊچيس آف برابانٽ جو لقب حاصل آهي.]] عورت ولي عهد اها شهزادي يا شاهي خاندان جي عورت هوندي آهي، جنهن کي تخت جي جانشينيءَ جو پهريون قانوني حق حاصل هجي. ڪيترن يورپي ملڪن ۾ عورتن کي مردن جي برابر جانشينيءَ جا حق حاصل آهن. ''ڪرائون پرنسيس'' جو لقب ٻن مختلف معنائن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿو: هڪ، پنهنجي حق ۾ تخت جي وارث عورت؛ ٻيو، مرد ولي عهد جي زال. ٻنهي صورتن ۾ لقب هڪجهڙو هئڻ باوجود جانشينيءَ جو حق مختلف ٿي سگهي ٿو. سويڊن ۾ وڪٽوريا پنهنجي حق ۾ تخت جي وارث آهي. بيلجيم ۾ شهزادي ايلزبيٿ ڊچيس آف برابانٽ جي لقب سان تخت جي وارث آهي. اسپين ۾ شهزادي ليونور تخت جي پهرين وارث آهي ۽ کيس پرنسيس آف آسٽورياس جو لقب حاصل آهي.<ref name="SwedenVictoria"/><ref name="SpainLeonor">{{cite web |title=Biography of H.R.H. the Princess of Asturias |url=https://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/PrincesaLeonor/Paginas/biografia.aspx |website=Casa de Su Majestad el Rey |publisher=Spanish Royal Household |language=en}}</ref> == مختلف ملڪن ۾ ولي عهد جا لقب == بادشاهتن ۾ تخت جي وارث لاءِ هر هنڌ ''ولي عهد'' يا ''ڪرائون پرنس'' جو سڌو لقب استعمال نٿو ٿئي. ڪيترن ملڪن ۾ تاريخي علائقن، اڳوڻين رياستن يا شاهي روايتن سان لاڳاپيل مخصوص لقب استعمال ٿيندا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''مختلف بادشاهتن ۾ تخت جي وارث جا لقب''' ! style="background:#244b70;color:white;" | ملڪ يا بادشاهت ! style="background:#244b70;color:white;" | روايتي لقب ! style="background:#244b70;color:white;" | وضاحت |- | [[برطانيا]] | پرنس آف ويلز | تخت جي مرد قطعي وارث کي بادشاهه طرفان عطا ڪيل لقب |- | [[اسپين]] | پرنس يا پرنسيس آف آسٽورياس | تخت جي پهرين وارث جو تاريخي لقب |- | [[بيلجيم]] | ڊيوڪ يا ڊچيس آف برابانٽ | شاهي جانشين سان لاڳاپيل لقب |- | [[نيدرلينڊز]] | پرنس يا پرنسيس آف اورينج | تخت جي وارث جو روايتي لقب |- | [[سويڊن]] | ڪرون پرنس يا ڪرون پرنسيس | ولي عهد يا عورت ولي عهد |- | [[ڊينمارڪ]] | ڪرون پرنس يا ڪرون پرنسيس | تخت جي قطعي وارث جو لقب |- | [[ناروي]] | ڪرون پرنس يا ڪرون پرنسيس | شاهي جانشينيءَ سان لاڳاپيل لقب |- | [[لگزمبرگ]] | موروثي گرانڊ ڊيوڪ يا ڊچيس | گرانڊ ڊيوڪي جي تخت جو وارث |- | [[موناڪو]] | موروثي شهزادو يا شهزادي | شهزادي رياست جو وارث |- | [[ليختنسٽائن]] | موروثي شهزادو | حڪمران شهزادي خاندان جو وارث |- | [[جاپان]] | ڪوتائشي يا ڪوشي | شهنشاهي جانشينيءَ جي حيثيت مطابق مختلف لقب |- | [[سعودي عرب]] | ولي عهد | بادشاهت جو نامزد جانشين |- | [[اردن]] | ولي عهد | بادشاهه جو رسمي جانشين |- | [[عمان]] | ولي عهد | سلطنت جو جانشين |- | [[برونائي]] | پنگيران مودا مهڪوتا | سلطان جي تخت جو وارث |- | [[ٿائيلينڊ]] | سيام مڪوت راچا ڪمار | ولي عهد لاءِ استعمال ٿيندڙ تاريخي لقب |- | [[ٽوئنگا]] | ولي عهد | شاهي خاندان جي جانشينيءَ جو لقب |} هن جدول ۾ روايتي لقب ڏنل آهن؛ اهي سڀئي ملڪ هڪجهڙو جانشينيءَ جو قانون نٿا رکن. === برطانيا === [[برطانيا]] ۾ تخت جي مرد قطعي وارث کي عام طور ''پرنس آف ويلز'' جو لقب عطا ڪيو ويندو آهي. هي لقب پاڻمرادو ورثي ۾ نٿو ملي، پر حڪمران طرفان ڏنو ويندو آهي. 2022ع کان شهزادو وليم هن لقب جو حامل آهي.<ref name="UKWales">{{cite web |title=Titles and Heraldry |url=https://www.royal.uk/clarencehouse/titles-and-heraldry |website=The Royal Family |publisher=Royal Household |language=en}}</ref><ref name="UKWilliam">{{cite web |title=The Prince of Wales |url=https://www.royal.uk/the-prince-of-wales |website=The Royal Family |publisher=Royal Household |language=en}}</ref> برطانوي تخت جي وارث سان لاڳاپيل ٻيا لقب ڊيوڪ آف ڪارنوال، ڊيوڪ آف روٿسي، ارل آف ڪيرڪ ۽ لارڊ آف دي آئلز آهن. انهن لقبن جي استعمال ۾ تاريخي ۽ علائقائي فرق موجود آهن. === اسپين === [[اسپين]] ۾ تخت جي وارث کي پرنس يا پرنسيس آف آسٽورياس چيو ويندو آهي. ان سان گڏ پرنس يا پرنسيس آف گيرونا، پرنس يا پرنسيس آف ويانا ۽ ٻيا تاريخي لقب پڻ لاڳاپيل آهن. شهزادي ليونور 19 جون 2014ع تي پنهنجي پيءُ فيليپي ڇهين جي بادشاهه ٿيڻ کان پوءِ تخت جي پهرين وارث بڻجي. سندس لقب اسپين جي آئين جي آرٽيڪل 57 سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SpainLeonor"/> === سويڊن === سويڊن ۾ شهزادي وڪٽوريا 1980ع کان تخت جي وارث آهي. ملڪ جي جانشينيءَ واري قانون ۾ ترميم کان اڳ مرد اولاد کي اوليت حاصل هئي، پر نئين قانون سڀ کان وڏي ٻار کي جنس کان سواءِ جانشينيءَ جو حق ڏنو.<ref name="SwedenVictoria"/> === ناروي === ناروي ۾ شاهي جانشيني آئين مطابق مقرر ٿيندي آهي. 28 آگسٽ 2026ع تي بادشاهه هيرالڊ پنجين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ هاڪون اٺون تخت تي ويٺو. ان کان پوءِ شهزادي اِن گرڊ اليگزينڊرا تخت جي پهرين وارث بڻجي.<ref name="NorwayKing">{{cite web |title=His Majesty The King |url=https://www.royalcourt.no/the-royal-house-of-norway/his-majesty-the-king |website=The Royal Court of Norway |language=en}}</ref><ref name="NorwaySuccession">{{cite web |title=The Monarchy |url=https://www.royalcourt.no/the-monarchy |website=The Royal Court of Norway |language=en}}</ref> === لگزمبرگ === لگزمبرگ ۾ تخت جي وارث کي موروثي گرانڊ ڊيوڪ يا موروثي گرانڊ ڊچيس جو لقب ڏنو ويندو آهي. 3 آڪٽوبر 2025ع تي گيوم پنجين جي تخت نشينيءَ کان پوءِ سندس پٽ شهزادو چارلس جانشينيءَ ۾ پهرين حيثيت حاصل ڪئي.<ref name="LuxGuillaume">{{cite web |title=H.R.H. the Grand Duke |url=https://monarchie.lu/en/grand-ducal-family/hrh-grand-duke-0 |website=Cour grand-ducale |language=en}}</ref><ref name="LuxHistory">{{cite web |title=The History of the Nassau Dynasty |url=https://monarchie.lu/en/luxembourg-monarchy/history-nassau-dynasty |website=Cour grand-ducale |language=en}}</ref> == اسلامي بادشاهتن ۾ ولي عهد == [[فائل:Mohammad bin Salman October 2019 (cropped).jpg|thumb|180px|[[محمد بن سلمان]]، سعودي عرب جو ولي عهد.]] اسلامي دنيا جي مختلف سلطنتن ۽ بادشاهتن ۾ ''ولي عهد'' جو لقب حڪمران جي جانشين لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. عربي ٻوليءَ ۾ هي اصطلاح جانشينيءَ جي عهد يا حڪمران طرفان ڪيل نامزدگيءَ سان لاڳاپيل آهي. === خلافتن ۾ عهد ۽ جانشيني === اسلامي خلافتن جي تاريخ ۾ جانشينيءَ جا مختلف طريقا رائج رهيا. ڪجهه دورن ۾ حڪمران پنهنجي حياتيءَ ۾ جانشين نامزد ڪندا هئا، جڏهن ته ٻين دورن ۾ خاندان جي طاقت، سياسي حمايت يا حڪمران اشرافيه جو فيصلو جانشينيءَ تي اثرانداز ٿيندو هو. اموي ۽ عباسي خلافتن ۾ جانشينيءَ جي عهد ۽ رسمي بيعت جا طريقا تاريخي اهميت رکن ٿا. انهن نظامن کي جديد آئيني بادشاهتن جي موروثي جانشينيءَ سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي. === عثماني سلطنت === [[عثماني سلطنت]] ۾ جانشينيءَ جو نظام وقت سان تبديل ٿيو. شروعاتي دورن ۾ سلطان جي پٽن وچ ۾ اقتدار لاءِ مقابلو ٿيندو هو. پوءِ شاهي خاندان جي سينيئر مرد فرد کي جانشينيءَ ۾ اوليت ڏيڻ جو اصول وڌيڪ اهم ٿيو. عثماني ترڪيءَ ۾ ''ولي عهد'' جي مفهوم لاءِ ''ولي عهد'' يا ''ويلي عهد'' سان لاڳاپيل اصطلاح استعمال ٿيندا هئا. === سعودي عرب === سعودي عرب ۾ ولي عهد بادشاهه جو رسمي جانشين هوندو آهي. 2017ع ۾ بادشاهه سلمان بن عبدالعزيز پنهنجي پٽ [[محمد بن سلمان]] کي ولي عهد مقرر ڪيو. سعودي بادشاهت ۾ جانشينيءَ جو طريقو يورپ جي سڀ کان وڏي ٻار واري نظام کان مختلف آهي ۽ ان ۾ شاهي خاندان جي اندروني قانوني ۽ سياسي طريقيڪار کي اهميت حاصل آهي. === اردن === اردن جي هاشمي بادشاهت ۾ ولي عهد جو لقب عربيءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي. بادشاهه حسين جي دور ۾ سندس ڀاءُ حسن بن طلال ڊگهي عرصي تائين ولي عهد رهيو. 1999ع ۾ عبدالله بن حسين جانشين بڻيو ۽ بعد ۾ بادشاهه عبدالله ٻيون ٿيو. 2009ع ۾ حسين بن عبدالله کي اردن جو ولي عهد مقرر ڪيو ويو. === ايران === ايران ۾ قاجار ۽ پهلوي بادشاهتن دوران ولي عهد جو لقب تخت جي وارث لاءِ استعمال ٿيندو هو. قاجار دور ۾ جانشينيءَ تي شاهي خاندان جي اندروني ترتيب، حڪمران جي مرضي ۽ سياسي حالتن جو اثر پوندو هو. پهلوي بادشاهت جي آخري دور ۾ [[رضا پهلوي]]، محمد رضا شاهه پهلوي جو ولي عهد هو. 1979ع ۾ بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ ايران ۾ شاهي جانشينيءَ کي رياستي آئيني حيثيت حاصل نه رهي. == ڏکڻ ايشيا ۾ ولي عهد == === يووراج === هندستاني شاهي روايتن ۾ ولي عهد لاءِ ''يووراج'' يا ''يُوراج'' جو لقب استعمال ٿيندو رهيو آهي. سنسڪرت سان لاڳاپيل هن اصطلاح جي معنيٰ نوجوان راجا يا تخت جو جانشين آهي. قديم ۽ وچئين دور جي ڪيترين هندستاني رياستن ۾ يووراج حڪمران جي پٽ يا رسمي جانشين لاءِ استعمال ٿيندو هو. مختلف رياستن ۾ ان لقب سان لاڳاپيل اختيار هڪجهڙا نه هئا. === نيپال === نيپال جي اڳوڻي بادشاهت ۾ تخت جي وارث لاءِ ''يووراجڌراج'' جهڙا لقب استعمال ٿيندا هئا. نيپال ۾ 2008ع ۾ بادشاهت جي خاتمي کان پوءِ اهي لقب سرڪاري رياستي عهدن طور برقرار نه رهيا. === ننڍي کنڊ جون مسلمان رياستون === ننڍي کنڊ جي مسلمان بادشاهتن ۽ نوابي رياستن ۾ ولي عهد، شهزادو ۽ جانشين جهڙا لقب استعمال ٿيندا هئا. مغل شهنشاهت ۾ شاهي شهزادن جي جانشيني هميشه سڀ کان وڏي پٽ جي پاڻمرادي حق تي ٻڌل نه هوندي هئي. ڪيترن موقعن تي تخت لاءِ شاهي ڀائرن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي مقابلا ٿيندا هئا. == اوڀر ايشيا ۾ ولي عهد == === چين === قديم چين جي شهنشاهي نظام ۾ تخت جي وارث لاءِ ''هوانگ تائزي'' جو لقب استعمال ٿيندو هو، جنهن جو مطلب شهنشاهه جو ولي عهد پٽ آهي. جيڪڏهن جانشين شهنشاهه جو پوٽو هوندو هو ته ''هوانگ تائسون'' جهڙو لقب استعمال ٿي سگهندو هو. شاهي محل جي اوڀرئين حصي سان لاڳاپي سبب ولي عهد کي ڪڏهن ''اوڀر محل'' جي نسبت سان پڻ سڏيو ويندو هو. === جاپان === جاپان جي شهنشاهي روايت ۾ شهنشاهه جي ولي عهد پٽ لاءِ ''ڪوتائشي'' ۽ ولي عهد پوٽي لاءِ ''ڪوتائسون'' جهڙا لقب استعمال ٿيندا آهن. جاپان ۾ شاهي جانشينيءَ جا قانون يورپ جي ڪيترين جديد بادشاهتن کان مختلف آهن. شهنشاهه ناروهِتو جي ڀاءُ فوميهيتو کي جانشينيءَ جي مخصوص حيثيت سبب ''ڪوشي'' جو لقب حاصل آهي. 1916ع ۾ هيروهيتو کي شهنشاهي تخت جو ولي عهد تسليم ڪرڻ جي موقعي تي ٽوڪيو جي شاهي محل ٻاهران ماڻهن جي گڏ ٿيڻ واري تاريخي تصوير موجود آهي.<ref name="HirohitoCommons">{{cite web |title=Crowd awaiting Crown Prince Tokyo Dec1916.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Crowd_awaiting_Crown_Prince_Tokyo_Dec1916.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en}}</ref> === ڪوريا === ڪوريا جي جوسون بادشاهت ۾ ولي عهد لاءِ ''وانگ سيجا'' جو لقب استعمال ٿيندو هو. ''ڊونگ گنگ''، يعني اوڀر محل، پڻ ولي عهد جي رهائش ۽ حيثيت سان لاڳاپيل اصطلاح هو. ڪوريا جي شهنشاهي دور ۾ ''هوانگ تائجا'' جهڙو لقب پڻ استعمال ٿيو. === ويٽنام === ويٽنام جي شهنشاهي روايت ۾ چيني اصطلاحن سان لاڳاپيل ''هوانگ ٿائي تُو'' ولي عهد لاءِ استعمال ٿيندو هو. اهڙيءَ طرح شهنشاهه جي پوٽي لاءِ به مخصوص لقب موجود هو. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ '''اوڀر ايشيا جي تاريخي شهنشاهتن ۾ جانشينيءَ جا لقب''' ! style="background:#244b70;color:white;" | شاهي روايت ! style="background:#244b70;color:white;" | شهنشاهه جو ولي عهد پٽ ! style="background:#244b70;color:white;" | ولي عهد پوٽو |- | چين | هوانگ تائزي | هوانگ تائسون |- | جاپان | ڪوتائشي | ڪوتائسون |- | ڪوريا | هوانگ تائجا | هوانگ تائسون |- | ويٽنام | هوانگ ٿائي تُو | هوانگ ٿائي تُون |} == ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ولي عهد == === ٿائيلينڊ === ٿائيلينڊ ۾ ولي عهد لاءِ ''سيام مڪوت راچا ڪمار'' جو لقب استعمال ٿيو آهي. 1886ع کان اڳ ''اوپراجا'' يا ''فرنٽ پيلس'' سان لاڳاپيل عهدو شاهي جانشينيءَ جي نظام ۾ اهم هو. === ملائي رياستون === ملائي شاهي رياستن ۾ تخت جي وارث لاءِ ''راجا مودا''، ''تنگڪو مهڪوتا'' ۽ ٻين لقبن جو استعمال ٿئي ٿو. انهن لقبن جي قانوني حيثيت ۽ جانشينيءَ جا شرط هر رياست جي پنهنجي آئيني ۽ شاهي روايت مطابق طئي ٿين ٿا. === برونائي === برونائي ۾ سلطان جي ولي عهد لاءِ ''پنگيران مودا مهڪوتا'' جو لقب استعمال ٿيندو آهي. سلطان حسن البلقية جو پٽ المهتدي بالله هن لقب جو حامل آهي. == تاريخي يورپي لقب == يورپ جي مختلف بادشاهتن ۾ ولي عهد لاءِ اهڙا لقب پڻ استعمال ٿيندا هئا، جيڪي هاڻي ختم ٿيل بادشاهتن يا تاريخي رياستن سان لاڳاپيل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''تاريخي بادشاهتن ۾ ولي عهد جا لقب''' ! style="background:#244b70;color:white;" | تاريخي رياست ! style="background:#244b70;color:white;" | لقب ! style="background:#244b70;color:white;" | وضاحت |- | [[فرانس جي بادشاهت]] | ڊوفين | فرانس جي تخت جي مرد وارث جو تاريخي لقب |- | [[روسي شهنشاهت]] | تساريويچ | شهنشاهه جي وارث سان لاڳاپيل لقب |- | [[پرتگال جي بادشاهت]] | پرنس رائل، ڊيوڪ آف براگانزا | پرتگالي شاهي جانشينيءَ جا لقب |- | [[اٽلي جي بادشاهت]] | پرنس آف پيڊمونٽ، پرنس آف نيپلز | شاهي وارثن لاءِ استعمال ٿيندڙ لقب |- | [[پروشيا جي بادشاهت]] | ڪرون پرنس | بادشاهه جي قطعي وارث جو لقب |- | [[آسٽريا هنگري]] | ڪرون پرنس | شهنشاهي تخت جي وارث جو لقب |- | [[هنگري جي بادشاهت]] | نوجوان بادشاهه | ڪجهه دورن ۾ حڪمران جي حياتيءَ ۾ تاجپوشي ڪيل جانشين |- | [[مقدس رومي شهنشاهت]] | رومنن جو بادشاهه | چونڊيل جانشينيءَ سان لاڳاپيل لقب |} === فرانس جو ڊوفين === فرانس جي پراڻي بادشاهت ۾ تخت جي مرد وارث کي ''ڊوفين'' چيو ويندو هو. هي لقب تاريخي طور ڊوفيني واري علائقي سان لاڳاپيل هو ۽ پوءِ فرانس جي شاهي جانشينيءَ جو مخصوص لقب بڻيو. === روس جو تساريويچ === روسي شهنشاهت ۾ ''تساريويچ'' جو لقب شاهي وارث سان لاڳاپيل هو. مختلف تاريخي دورن ۾ شاهي خاندان جي ٻين فردن جي لقبن کان ان جي حيثيت الڳ هئي. === جرمني ۽ پروشيا === جرمن شاهي روايت ۾ ''ڪرون پرنس'' بادشاهه يا شهنشاهه جي ولي عهد لاءِ استعمال ٿيندو هو. پروشيا جي بادشاهت ۽ 1871ع کان 1918ع تائين جرمن شهنشاهت ۾ هي لقب اهم هو. جيڪڏهن تخت جو وارث بادشاهه جو وڏو پٽ نه هوندو هو ته ڪڏهن کيس ٻيو مخصوص شاهي لقب ڏنو ويندو هو. جرمن شاهي نظام ۾ ''ايرب پرنس'' ۽ ''ايرب گرانڊ ڊيوڪ'' جهڙا لقب به رائج هئا. === آسٽريا هنگري === آسٽريا هنگري جي شهنشاهت ۾ رودولف کي ولي عهد جو لقب حاصل هو. سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي حيثيت ٻين هابسبرگ شهزادن ڏانهن منتقل ٿي. آرچ ڊيوڪ فرانز فرڊيننڊ شهنشاهه فرانز جوزف پهرئين جو جانشين هو، پر کيس عام طور ''آرچ ڊيوڪ ۽ تخت جو وارث'' جي حيثيت سان سڃاتو ويندو هو. 1914ع ۾ سندس قتل کان پوءِ جانشينيءَ جي ترتيب تبديل ٿي. == ولي عهد ۽ نايب السلطنت == ولي عهد ۽ نايب السلطنت ٻه الڳ حيثيتون آهن. ولي عهد جو بنيادي تعلق مستقبل جي تخت نشينيءَ سان آهي، جڏهن ته نايب السلطنت موجوده حڪمران جي غيرحاضري، بيماري، نابالغي يا ٻين قانوني سببن جي ڪري عارضي طور حڪمرانيءَ جا اختيار استعمال ڪري سگهي ٿو. ڪنهن ملڪ ۾ ولي عهد کي نايب السلطنت جا اختيار به ڏئي سگهجن ٿا، پر رڳو ولي عهد هجڻ سان هر ملڪ ۾ اهڙا اختيار پاڻمرادو حاصل نٿا ٿين. سويڊن ۾ ولي عهد وڪٽوريا مخصوص آئيني حالتن ۾ عارضي ريجنٽ طور شاهي ذميواريون انجام ڏئي سگهي ٿي.<ref name="SwedenVictoria"/> لگزمبرگ ۾ پڻ نايب السلطنت جو نظام ملڪ جي آئين ۾ مقرر ٿيل آهي.<ref name="LuxConstitution">{{cite web |title=The Constitutional Monarchy |url=https://monarchie.lu/en/luxembourg-monarchy/constitutional-monarchy |website=Cour grand-ducale |language=en}}</ref> == غيربادشاهي نظامن ۾ مجازي استعمال == ''ولي عهد'' جو اصطلاح ڪڏهن سياسي صحافت ۽ تجزئي ۾ اهڙن ماڻهن لاءِ مجازي طور استعمال ٿيندو آهي، جيڪي جمهوري يا غيربادشاهي نظام ۾ ڪنهن طاقتور اڳواڻ جا متوقع جانشين سمجهيا وڃن. اهڙي استعمال ۾ ولي عهد ڪو قانوني شاهي لقب نه هوندو آهي، پر سياسي جانشينيءَ، خانداني اثر يا اقتدار جي ممڪن منتقليءَ لاءِ تشبيهي اظهار هوندو آهي. ساڳيءَ طرح ڪاروباري دنيا ۾ ڪنهن وڏي خانداني ڪمپنيءَ جي متوقع جانشين کي به غيررسمي طور ولي عهد سڏيو وڃي ٿو. اهو استعمال شاهي جانشينيءَ جي قانوني مفهوم کان الڳ آهي. == ولي عهد جي حيثيت جي خاتمي جا سبب == ولي عهد جي حيثيت مختلف سببن ڪري ختم يا تبديل ٿي سگهي ٿي: * موجوده حڪمران جي وفات يا دستبرداريءَ کان پوءِ ولي عهد جو تخت تي ويهڻ؛ * ولي عهد جي حڪمران کان اڳ وفات؛ * قانون موجب جانشينيءَ جي حق تان دستبرداري؛ * شاهي قانون ۾ تبديلي؛ * مخصوص قانوني اختيار تحت نئين جانشين جي نامزدگي؛ * بادشاهت جي خاتمي يا رياستي نظام جي تبديلي. انهن سببن جا قانوني نتيجا هر ملڪ جي آئيني ۽ شاهي ضابطن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[بادشاهت]] * [[بادشاهه]] * [[شهنشاهه]] * [[سلطان]] * [[شهزادو]] * [[شهزادي]] * [[شاهي خاندان]] * [[تخت نشيني]] * [[جانشيني]] * [[نايب السلطنت]] * [[يووراج]] * [[ڊوفين]] * [[تساريويچ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * Hazell, Robert; Morris, Bob (eds.). ''The Role of Monarchy in Modern Democracy: European Monarchies Compared''. Bloomsbury Publishing, 2020. ISBN 9781509931033. * Bogdanor, Vernon. ''The Monarchy and the Constitution''. Oxford University Press, 1995. * Kantorowicz, Ernst H. ''The King's Two Bodies: A Study in Mediaeval Political Theology''. Princeton University Press, 1957. * Encyclopaedia Britannica. ''Crown Prince'' and ''Crown Princess'', dictionary entries. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.royal.uk/encyclopedia/succession برطانوي شاهي جانشينيءَ بابت سرڪاري ڄاڻ] * [https://www.kungahuset.se/english/royal-house/hrh-the-crown-princess سويڊن جي ولي عهد بابت شاهي اداري جي ڄاڻ] * [https://www.casareal.es/EN/FamiliaReal/PrincesaLeonor/Paginas/biografia.aspx اسپين جي شهزادي ليونور جي سرڪاري سوانح] * [https://www.royalcourt.no/the-monarchy ناروي جي بادشاهت ۽ جانشيني] * [https://monarchie.lu/en/luxembourg-monarchy/constitutional-monarchy لگزمبرگ جي آئيني بادشاهت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Crown_princes وڪيميڊيا ڪامنز تي ولي عهدن سان لاڳاپيل تصويرون] {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:شاهي لقب]] [[زمرو:ولي عهد]] [[زمرو:تخت جا وارث]] [[زمرو:بادشاهت]] j7nep2gncpbafg1x29x6e4jibb8744e 0 18641 427970 423690 2026-11-04T15:30:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 427970 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمن فلسفي، سماجي مفڪر، سياسي نظريه دان، معاشيات دان ۽ انقلابي سوشلسٽ (1818ع–1883ع)}} {{Infobox philosopher | name = ڪارل مارڪس | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|size=100%|FRSA}}<ref>{{Cite web |title=Letter from Karl Marx accepting membership of the Society 1862 |url=http://www.calmview2.eu/RSA/CalmViewA/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=RSA%2fSC%2fIM%2f701%2fS1000&pos=9 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180416202116/http://www.calmview2.eu/RSA/CalmViewA/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=RSA%2fSC%2fIM%2f701%2fS1000&pos=9 |archive-date=16 April 2018 |access-date=19 August 2022 |website=[[Royal Society of Arts]]}}</ref> | image = Karl Marx by John Jabez Edwin Mayall 1875 - Restored.png | alt = ويٺل مارڪس جي ڪاري ۽ اڇي تصوير | caption = مارڪس، 1875ع | birth_name = ڪارل مارڪس {{efn|name=name|سندس نالو [[ٽرائر]] جي پيدائش واري رجسٽر ۾ ''Carl Marx'' لکيل هو، ۽ 1840ع واري ڏهاڪي تائين هو ڪڏهن ڪڏهن سرڪاري دستاويزن ۾ به اها ئي صورت استعمال ڪندو هو. سندس مڪمل نالو ڪڏهن ''ڪارل هائنرش مارڪس'' پڻ ڏنو ويندو آهي، پر سرڪاري طور سندس ڪو وچون نالو نه هو. هن رڳو شاگرديءَ جي زماني ۾ ڪجهه ڀيرا ''ڪارل ھنرش'' يا ''ڪارل ھينرش'' (پنهنجي نالي کان پوءِ پيءُ جو پهريون نالو شامل ڪري) استعمال ڪيو.{{sfn|Heinrich|2019|pp=34–35}}}} | birth_date = {{Birth date|df=y|1818|5|5}} | birth_place = [[ٽرائر]]، [[پروشيا]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1883|3|14|1818|5|5}} | death_place = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | burial_place = [[ڪارل مارڪس جو مقبرو]]، لنڊن | citizenship = {{Plainlist| * [[پروشيا|پروشين]] (1818ع–1845ع) * [[بي وطن]] (1845ع کان پوءِ) }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[بون يونيورسٽي]] * [[برلن يونيورسٽي]] * [[يينا يونيورسٽي]] }} | political_party = {{Plainlist| * [[ڪميونسٽ رابطي واري ڪاميٽي]] * [[ڪميونسٽ ليگ]] * [[بين الاقوامي مزدورن جي انجمن]] }} | spouse = {{Marriage|[[جيني فان ويسٽفالين]]|19 June 1843|2 December 1881|end=died}} | children = گهٽ ۾ گهٽ 7،<ref name=PadoverXXV>{{cite book |editor-first=Saul |editor-last=Padover |editor-link=Saul K. Padover |chapter=Introduction: Marx, the Human Side |title=Karl Marx on Education, Women, and Children |location=New York |publisher=[[McGraw Hill]] |year=1975 |page=xxv}}</ref> جن ۾ [[جيني لونگي]]، [[لورا مارڪس]] ۽ [[ايلينور مارڪس]] شامل آهن. | parents = {{ubl|[[هائنرش مارڪس]]|[[هينريئيٽ پريسبرگ]]}} | era = [[اوڻيهين صديءَ جو فلسفو]] | region = [[اولهندي فلسفو]] | school_tradition = [[سياسي معيشت]] | thesis_title = [[ڊيموڪريٽس ۽ ايپيڪورس جي فطرت بابت فلسفي جو فرق]] | thesis_year = 1841ع | doctoral_advisor = [[برونو باؤر]] | main_interests = {{Hlist|فلسفو|معاشيات|تاريخ|سياست}} | notable_ideas = {{Plainlist| * [[مارڪس جو بيگانگيءَ جو نظريو|بيگانگي]] ۽ [[محنت جي استحصال]] * [[طبقاتي جدوجهد]] * [[تاريخي ماديت]] * [[قدر جي صورت]] }} | signature = Karl Marx Signature.svg | signature_alt = }} '''ڪارل مارڪس'''{{efn|name=name}} ({{IPA|de|ˈkaʁl ˈmaʁks|lang}}؛ 5 مئي 1818ع – 14 مارچ 1883ع) جرمن فلسفي، سماجي ۽ سياسي نظريه دان، معاشيات دان ۽ [[انقلابي سوشلزم|انقلابي سوشلسٽ]] هو. هن [[تاريخي ماديت]] جو نظريو پيش ڪيو، جنهن ۾ [[سرمائيداري]] نظام هيٺ [[طبقاتي جدوجھد]] جو تجزيو ڪيو ويو ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي ته آخرڪار [[پرولتاريه]] سرمائيداريءَ جو خاتمو ڪري [[ڪميونزم]] قائم ڪندو. مارڪس، [[فريڊرڪ اينگلس ]] سان گڏجي ''[[ڪميونسٽ پڌرنامو|ڪميونسٽ منشور]]'' (1848ع) جو گڏيل مصنف هو ۽ پنهنجي مشهور ترين تصنيف ''[[داس ڪيپيٽل]]'' (1867ع–1894ع) ۾ ڪلاسيڪي [[سياسي معيشت]] تي تنقيدي جائزو پيش ڪيو. مارڪس جي نظرين ۽ انهن جي پوءِ ٿيندڙ واڌ ويجهه کي گڏيل طور [[مارڪسزم]] چيو وڃي ٿو، جنهن دنيا جي فڪر، سياست، ڪيترين انقلابي تحريڪن ۽ بغاوتن تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[ٽرائر]]، [[پروشيا]] ۾ ڄاول مارڪس 1841ع ۾ [[يينا يونيورسٽي]] مان فلسفي ۾ [[ڊاڪٽري جي ڊگري]] حاصل ڪئي. هو جلد ئي انقلابي صحافت سان لاڳاپيل ٿيو ۽ [[جارج ولھيلم فريڊرش هيگل]] ۽ [[نوجوان هيگلي]] مفڪرن جي فلسفي کان متاثر ٿيو، جن جي نظرين تي هن بعد ۾ ''[[جرمن نظريو]]'' جهڙن ڪتابن ۾ تنقيد ڪئي. [[پيرس]] ۾ رهائش دوران مارڪس ''[[1844ع جا معاشي ۽ فلسفياتي مسودا]]'' لکيا ۽ [[فريڊرڪ اينگلس]] سان سندس ويجهو علمي ۽ سياسي تعاون شروع ٿيو. بعد ۾ [[برسلز]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ، ٻئي [[ڪميونسٽ ليگ]] جا سرگرم رڪن بڻيا ۽ 1848ع ۾ ''[[ڪميونسٽ پڌرنامو|ڪميونسٽ منشور]]'' تحرير ڪيو، جنهن ۾ انقلابي پروگرام پيش ڪيو ويو. [[1848ع جون جرمن رياستن واريون انقلابي تحريڪون|1848ع جي انقلابن]] کان پوءِ جرمني مان نيڪالي ملڻ سبب مارڪس [[لنڊن]] وڃي رهيو، جتي هن ''[[گرونڊرِسِه]]'' جا مسودا ۽ ''[[داس ڪيپيٽل]]'' جا ٽي جلد تيار ڪيا. هو [[بين الاقوامي مزدورن جي انجمن]] (پهرين انٽرنيشنل) جو اهم اڳواڻ بڻيو، جتي هن [[ميخائل باڪونن]] جي اڳواڻي هيٺ موجود [[انارڪزم|انارڪسٽن]] جي اثر جي مخالفت ڪئي ۽ 1871ع جي [[پيرس ڪميون]] جي واکاڻ ڪئي. پنهنجي پوئين دور جي مطالعي ۽ ''[[گوٿا پروگرام تي تنقيد]]'' (1875ع) ۾ مارڪس [[ڪميونسٽ سماج]] ڏانهن منتقلي بابت پنهنجا نظريا وڌيڪ واضح ڪيا. 1883ع ۾ سندس وفات ٿي ۽ کيس [[هائي گيٽ قبرستان]] ۾ دفنايو ويو. مارڪس جي [[سياسي معيشت، تاريخ ۽ سماج بابت تنقيد]] موجب انساني سماجن جي ترقي طبقاتي جدوجهد وسيلي ٿيندي آهي. [[مارڪسي نظريي موجب سرمائيداراڻو طرزِ پيداوار|سرمائيداراڻي طرزِ پيداوار]] ۾ هي جدوجهد [[حاڪم طبقو|حاڪم طبقن]] (يعني [[بورجوازي]])، جيڪي [[وسيلن جي پيداوار]] تي ضابطو رکن ٿا، ۽ [[پورهيت طبقو|پورهيت طبقن]] (پرولتاريه)، جيڪي اجرت عيوض پنهنجي [[محنتي قوت]] وڪڻي پيداوار کي ممڪن بڻائين ٿا، جي وچ ۾ ظاهر ٿئي ٿي. تاريخي ماديت جي بنياد تي مارڪس جو خيال هو ته سرمائيداري پنهنجي اندر اهڙا [[سرمائي جي گڏ ٿيڻ جون اندروني تضادون|اندروني تضاد]] پيدا ڪري ٿي، جيئن اڳين سماجي ۽ معاشي نظامن ۾ ٿيو هو، ۽ اهي تضاد آخرڪار ان جي زوال جو سبب بڻجندا. سندس نظر ۾ سرمائيداري هيٺ طبقاتي تضادن، ان جي بي استحڪامي ۽ بار بار ايندڙ [[معاشي بحران]] سبب پورهيت طبقو [[طبقاتي شعور]] حاصل ڪندو، پوءِ [[پرولتاريه جي آمريت|سياسي اقتدار]] تي قبضو ڪري، هڪ اهڙو سماج قائم ڪندو جيڪو طبقاتي، رياستي ۽ مالي امتيازن کان پاڪ هوندو ۽ [[آزاد پيدا ڪندڙن جي انجمن]] جي بنياد تي منظم هوندو.<ref>{{cite book |first=Karl |last=Marx |author-link=Karl Marx |chapter-url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1875/gotha/index.htm |chapter=Index |title=[[Critique of the Gotha Program]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071027041955/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1875/gotha/index.htm |archive-date=27 October 2007 |via=[[Marxists Internet Archive]]}}</ref> مارڪس ان نظريي کي عملي جامو پارائڻ جو به حامي هو ۽ دليل ڏيندو هو ته پورهيت طبقي کي منظم [[پرولتاري انقلابي]] جدوجهد وسيلي سرمائيداري جو خاتمو آڻي سماجي ۽ معاشي [[آزادي]] حاصل ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Calhoun|2002|pp=23–24}} مارڪس کي جديد دور جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتن شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، ۽ سندس فڪر جي هڪ طرف وڏي واکاڻ، ته ٻي طرف سخت [[مارڪسزم تي تنقيد|تنقيد]] پڻ ڪئي وئي آهي. [[مارڪسزم]] سوشلسٽ فڪر ۽ سياسي تحريڪن تي انتهائي گهرو اثر ڇڏيو آهي، ۽ [[مارڪسزم–ليننزم]] سميت ان جا ڪيترائي فڪري ڌارا ويهين صديءَ ۾ اهڙين [[ڪميونسٽ انقلاب]]ي تحريڪن جي رهنمائي ڪندا رهيا، جن مختلف ملڪن ۾ [[ڪميونسٽ رياست]]ون قائم ڪيون. معاشيات جي ميدان ۾ به مارڪس جي فڪر جديد [[غير روايتي معاشيات]] ۾ محنت ۽ [[سرمايو (معاشيات)|سرمائي]] بابت نظرين تي نمايان اثر ڇڏيو آهي،<ref>{{cite book |last=Unger |first=Roberto Mangabeira |title=Free Trade Reimagined: The World Division of Labor and the Method of Economics |url=https://archive.org/details/freetradereimagi0000unge |year=2007 |publisher=[[Princeton University Press]] |author-link=Roberto Mangabeira Unger}}</ref><ref>{{cite journal |last=Hicks |first=John |author-link=John Hicks |date=May 1974 |title=Capital Controversies: Ancient and Modern |url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_1974-05_64_2/page/307 |journal=[[The American Economic Review]] |volume=64 |page=307 |quote=The greatest economists, Smith or Marx or Keynes, have changed the course of history&nbsp;... |number=2}}</ref><ref>{{cite book |last=Schumpeter |first=Joseph |title=Ten Great Economists: From Marx to Keynes | year=1997 |orig-year=1952 |publisher=[[Taylor & Francis]] |isbn=978-0415110785 |edition=4th |series=Unwin University books |volume=26 |author-link=Joseph Schumpeter}}</ref> ۽ کيس جديد [[سماجيات]] جي بنيادي معمارن مان هڪ پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www-personal.umd.umich.edu/~delittle/Marxism%20and%20Method%203.htm |title=Marxism and Method |last=Little |first=Daniel |access-date=10 December 2017 |url-status=live |archive-date=10 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210095117/http://www-personal.umd.umich.edu/~delittle/Marxism%20and%20Method%203.htm}}</ref><ref>{{cite encyclopaedia |encyclopaedia=Stanford Encyclopaedia of Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2017/entries/weber/ |title=Max Weber |last=Kim |first=Sung Ho |year=2017 |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |publisher=Metaphysics Research Lab, [[Stanford University]] |access-date=10 December 2017 |quote=Max Weber is known as a principal architect of modern social science along with Karl Marx and Emil Durkheim. |archive-url=https://web.archive.org/web/20190318101547/https://plato.stanford.edu/archives/win2017/entries/weber/ |archive-date=18 March 2019 |url-status=live}}</ref> == سوانح عمري == === ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم: 1818ع–1836ع === [[File:Trier BW 2014-06-21 11-11-49.jpg|thumb|left|[[ڪارل مارڪس هائوس|مارڪس جي پيدائش جو گهر]]، جيڪو هاڻي ٽرائر جي برڪن شٽراسي 10 تي واقع آهي. مارڪس جو خاندان زميني ماڙ تي ٻن ۽ پهرين ماڙ تي ٽن ڪمرن ۾ رهندو هو.<ref>{{harvnb|McLellan|2006|p=178, Plate 1}}.</ref> 1928ع ۾ [[جرمني جي سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] هن عمارت کي خريد ڪيو، جيڪا هاڻي مارڪس جي يادگار عجائب گهر طور ڪم ڪري ٿي.{{sfn|Wheen|2001|pp=12–13}}]] ڪارل مارڪس 5 مئي 1818ع تي [[هائنرخ مارڪس]] ۽ [[هينريئيٽ پريسبرگ]] جي گهر، [[ٽرئير]] جي برڪين گاسي 664 ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت [[پروشيا جي بادشاهت]] جو حصو هو.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=7}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=8, 12}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=1}}.</ref> مارڪس جو خاندان اصل ۾ غير مذهبي يهودي هو، پر سندس پيدائش کان اڳ [[عيسائيت قبول ڪرڻ|عيسائيت اختيار]] ڪري چڪو هو. سندس نانو هالينڊ جو هڪ [[ربي]] هيو، جڏهن ته سندس ڏاڏي جي نسل جا ماڻهو 1723ع کان ٽرئير جا ربي رهيا هئا، ۽ اها ذميواري سندس ڏاڏي ميئر هليوي مارڪس نڀائي.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=4–5}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=7–9, 12}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=2–3}}.</ref> سندس والد هائنرخ پنهنجي خاندان ۾ پهريون شخص هو جنهن مذهبي بدران جديد سيڪيولر تعليم حاصل ڪئي. هو هڪ ڪامياب وڪيل بڻيو، سٺي آمدني حاصل ڪيائين ۽ وڪالت سان گڏ خاندان وٽ [[موزيل شراب]] جا ڪيترائي انگورن جا باغ پڻ هئا. 1815ع ۾ پروشيا طرفان [[رائين لينڊ]] جي الحاق ۽ پوءِ [[يهودين جي آزادي]] ختم ٿيڻ کان پوءِ، هائنرخ پنهنجي وڪالت جاري رکڻ لاءِ يهوديت ڇڏي [[پروشيا جي انجيليڪل چرچ]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=6q0OHHNyFeEC&pg=PA419 |title=Constantine's Sword: The Church and the Jews – A History |last=Carroll |first=James |year=2002 |publisher=[[Houghton Mifflin Harcourt]] |isbn=978-0547348889 |page=419 |access-date=2 April 2018 |archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924094733/https://books.google.com/books?id=6q0OHHNyFeEC&pg=PA419 |url-status=live |via=[[Google Books]]}}</ref><ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=4–6}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=2–4}}.</ref> هائنرخ گهڻو مذهبي نه هو، پر [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ جي دور]] جي فڪر کان متاثر هو ۽ [[ايمانوئل ڪانٽ]] ۽ [[والٽيئر]] جي خيالن ۾ دلچسپي رکندو هو. هو [[طبقاتي لبرلزم|طبقاتي لبرل]] هو ۽ پروشيا ۾ آئين ۽ سياسي سڌارن جي حمايت ڪندو هو، جڏهن ته ان وقت اتي [[مطلق العنان بادشاهت]] قائم هئي.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=5, 8–12}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=11}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=5–6}}.</ref> 1815ع ۾ هن وڪيل طور ڪم شروع ڪيو ۽ 1819ع ۾ پنهنجي خاندان کي [[پورٽا نيگرا]] جي ويجهو ڏهن ڪمرن واري گهر ۾ منتقل ڪيو.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=7}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=10}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=7}}.</ref> سندس زال هينريئيٽ پريسبرگ هڪ امير ڊچ يهودي واپاري خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان بعد ۾ [[فلپس ڪمپني]] وجود ۾ آئي. سندس ڀيڻ سوفي پريسبرگ [[ليون فلپس]] سان شادي ڪئي، جيڪا [[جيرارڊ فلپس]] ۽ [[آنتون فلپس]] جي ڏاڏي ۽ [[فرٽس فلپس]] جي پڙڏاڏي هئي. ليون فلپس مالدار صنعتڪار ۽ تمباڪو واپاري هو، جنهن کان مارڪس ۽ [[جيني مارڪس]] لنڊن ۾ جلاوطني دوران اڪثر قرض وٺندا هئا.<ref>{{harvnb|Wheen|2001|loc=chpt. 6}}</ref> مارڪس جي ننڍپڻ بابت گهڻي معلومات موجود نه آهي.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=12}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=13}}.</ref> هو نون ڀائرن ۽ ڀينرن مان ٽيون نمبر هو، پر 1819ع ۾ سندس ڀاءُ مورٽز جي وفات کان پوءِ گهر جو وڏو پٽ بڻجي ويو.<ref>{{harvnb|McLellan|2006|p=7}}.</ref> مارڪس ۽ سندس بچيل ڀائر ڀينر 28 آگسٽ 1824ع تي [[لوثري چرچ]] ۾ [[بپتسما]] ورتائون،<ref>{{Cite web |last=Turley |first=Justin |date=2020-08-24 |title=The Baptism of Karl Marx, 1824 |url=https://landmarkevents.org/the-baptism-of-karl-marx-1824/ |access-date=2024-08-28 |website=Landmark Events |archive-date=12 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240712232703/https://landmarkevents.org/the-baptism-of-karl-marx-1824/ |url-status=live }}</ref> جڏهن ته سندس ماءُ نومبر 1825ع ۾ بپتسما ورتو.<ref>{{cite book |title=Karl Marx: Dictionary of National Biography |volume=37 |pages=57–58 |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |isbn=978-0198613879}}</ref> 1830ع تائين مارڪس جي تعليم سندس والد پاڻ ڪرائي، ان کان پوءِ هو [[ٽرئير جمنازيم]] ۾ داخل ٿيو، جنهن جو پرنسپال [[هوگو ويٽنباخ]] سندس والد جو دوست هو. ويٽنباخ ڪيترن ئي [[لبرل انسانيت پسندي|لبرل انسانيت پسند]] استادن کي مقرر ڪيو، جنهن سبب قدامت پسند حڪومت ناراض ٿي. 1832ع ۾ پوليس اسڪول تي ڇاپو هنيو ۽ اهڙو ادب هٿ آيو جيڪو سياسي لبرلزم جي تبليغ ڪندو هو. حڪومت ان کي بغاوت انگيز عمل سمجهي ڪيترن ئي استادن کي برطرف ڪري ڇڏيو، ۽ اهي تبديليون مارڪس جي تعليم دوران ئي عمل ۾ آيون.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976 |pp=12–15}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=13}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=7–11}}.</ref> آڪٽوبر 1835ع ۾، صرف سورهن ورهين جي عمر ۾، مارڪس [[بون يونيورسٽي]] ۾ فلسفي ۽ ادب پڙهڻ لاءِ داخل ٿيو، پر سندس والد وڌيڪ عملي پيشو سمجهي کيس قانون پڙهڻ تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=15–16}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=14}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=13}}.</ref> ڪمزور سيني جي بيماري سبب،{{sfn|Wheen|2001|p=15}} ارڙهن ورهين جي عمر تي کيس فوجي خدمت کان ڇوٽ ملي. بون يونيورسٽي ۾ هن [[شاعرن جي ڪلب]] ۾ شموليت اختيار ڪئي، جنهن ۾ سياسي انقلابي نوجوان شامل هئا ۽ جنهن تي پوليس نظر رکندي هئي.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=20}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=14}}.</ref> هو [[ٽرائر ٽاورن ڪلب]] نالي مشروب نوشي واري ادبي تنظيم جو پڻ ميمبر ٿيو ۽ هڪ وقت ان جو گڏيل صدر به رهيو.<ref>{{harvnb|Wheen|2001|p=16}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=14}}</ref><ref name="drinking1">{{cite news |title=Karl Marx: the drinking years|url=https://www.telegraph.co.uk/theatre/what-to-see/karl-marx-drinking-years/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/theatre/what-to-see/karl-marx-drinking-years/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |first=Rachel |last=Holmes |date=14 October 2017 |access-date=14 October 2017}}{{cbignore}}{{subscription required}}</ref> آگسٽ 1836ع ۾ هن يونيورسٽي جي [[بوروشيا ڪور]] جي هڪ ميمبر سان تلوارن جي مقابلي (ڊوئل) ۾ پڻ حصو ورتو.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=21–22}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=14}}.</ref> جيتوڻيڪ شروعاتي امتحانن ۾ سندس نتيجا سٺا هئا، پر جلد ئي خراب ٿيڻ لڳا، جنهن تي سندس والد کيس وڌيڪ علمي ماحول واري [[برلن يونيورسٽي]] ۾ منتقل ٿيڻ تي مجبور ڪيو.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=22}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=16–17}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=14}}.</ref> === هيگليت ۽ ابتدائي صحافت: 1836ع–1843ع === {{Main|نوجوان مارڪس}} [[File:Karl Marx giovane.jpg|left|thumb|1840ع کان اڳ ڪارل مارڪس]] [[File:Jenny von Westphalen-1.jpg|thumb|upright|1830ع واري ڏهاڪي ۾ [[جيني فون ويسٽفالين]]]] {{multiple image | direction = | total_width = 330 | image1 = David Levy-Elkan - Die „Trierer“ vor dem „Weißen Roß“ in Godesberg (1836) V01-1.1 raw.jpg | caption1 = وائٽ هارس جي سامهون ٽرائر جا شاگرد، جن ۾ ڪارل مارڪس پڻ شامل آهي. | image2 = David Levy-Elkan - Die „Trierer“ vor dem „Weißen Roß“ in Godesberg (1836) V01-1.2 cropped.jpg | caption2 = ڪارل مارڪس (تفصيل) | footer = [[ڊيوڊ ليوي ايلڪان]] جي مشهور لٿوگرافي ''Die Trierer'' ۾ 1836ع دوران وائٽ هارس جي سامهون بيٺل ڪيترائي شاگرد ڏيکاريل آهن، جن ۾ ڪارل مارڪس پڻ شامل آهي.{{efn|2017ع تائين هيءَ مارڪس جي سڀ کان پراڻي سڃاتل تصوير سمجهي ويندي هئي، جيتوڻيڪ سندس سڃاڻپ 1890ع ۾ ڪولون جي عدالتي صلاحڪار شنائيڊر ڪئي. بعد ۾ هي تصوير مارڪس جي بيان سان ٺهڪندڙ هئڻ سبب مستند مڃي وئي.{{sfn|Heinrich|2019|pp=131–132}} نوجوان مارڪس جون هيلمٽ باخ (1953ع) ۽ آءِ. گرنشٽائن (1961ع) جون تصويرون به هن لٿوگرافي تي ٻڌل آهن، پر اهي اصل تصوير کان وڌيڪ مشهور ٿي ويون.}} }} 1836ع جي اونهاري ۽ سرءُ جو موسم ٽرائر ۾ گذارڻ دوران مارڪس پنهنجي تعليم ۽ ذاتي زندگيءَ کي وڌيڪ سنجيدگي سان وٺڻ لڳو. هن [[جيني فون ويسٽفالين]] سان منگني ڪئي، جيڪا هڪ پڙهيل لکيل [[ايڊلر|ننڍي اشرافيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ ننڍپڻ کان مارڪس جي سڃاڻپ ۾ هئي. جيني پنهنجي هم عمر هڪ نوجوان [[اشرافيه]] سان منگني ٽوڙي مارڪس سان تعلق قائم ڪيو، تنهنڪري سندن مذهبي ۽ سماجي طبقاتي فرق سبب اهو تعلق تڪراري بڻيو. تنهن هوندي به مارڪس جيني جي والد [[لودوگ فون ويسٽفالين]]، جيڪو لبرل خيالن وارو اشرافيه هو، سان گهري دوستي قائم ڪئي ۽ پنهنجي ڊاڪٽري مقالي کي به سندس نالي منسوب ڪيو.<ref>{{harvnb|Fedoseyev|1973|p=23}}; {{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=23–30}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=16–21, 33}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=15, 20}}.</ref> منگني کان ست سال پوءِ، 19 جون 1843ع تي ٻنهي [[ڪروئزناخ]] جي هڪ پروٽيسٽنٽ چرچ ۾ شادي ڪئي.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=70–71}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=52–53}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=61–62}}.</ref> آڪٽوبر 1836ع ۾ برلن پهچڻ کان پوءِ مارڪس [[برلن يونيورسٽي]] جي قانون واري شعبي ۾ داخلا ورتي ۽ مِٽل شٽراسي ۾ هڪ ڪمرو مسواڙ تي ورتائين.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=31}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=15}}.</ref> پهرين سيمسٽر دوران هن [[ايڊوارڊ گانس]] جا ليڪچر ٻڌا، جيڪو ترقي پسند هيگلي موقف جو حامي هو ۽ تاريخ ۾ عقلي ارتقا، آزادي ۽ سماجي مسئلن جي اهميت تي زور ڏيندو هو. ساڳئي وقت هن [[ڪارل فون ساويني]] جا به ليڪچر ٻڌا، جيڪو [[قانون جي تاريخي اسڪول]] جو نمائندو هو.<ref>{{harvnb|McLellan|2006|p=21}}</ref> جيتوڻيڪ هو قانون پڙهي رهيو هو، پر سندس اصل دلچسپي فلسفي ۾ هئي، ۽ هو سمجهندو هو ته "فلسفي کان سواءِ ڪجهه به حاصل نٿو ڪري سگهجي".<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=33}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=21}}.</ref> مارڪس تازو وفات ڪري ويل جرمن فلسفي [[جورج ولهيلم فريڊرش هيگل]] جي نظرين ڏانهن متوجه ٿيو، جن تي ان وقت يورپ جي فلسفي حلقن ۾ وڏي بحث جاري هئي.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=32–34}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=21–22}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=21–22}}.</ref> اسٽرالائو ۾ بيماريءَ کان صحتيابي دوران هن [[ڊاڪٽرز ڪلب]] ۾ شموليت اختيار ڪئي، جتي [[هيگليت]] بابت بحث ٿيندا هئا. اتان ئي سندس لاڳاپو [[نوجوان هيگلي]] نالي بنياد پرست مفڪرن سان ٿيو. هي گروهه [[لودوگ فوئرباخ]] ۽ [[برونو بائر]] جي چوڌاري گڏ ٿيندو هو، جڏهن ته مارڪس خاص طور [[ايڊولف روٽنبرگ]] جو ويجهو دوست بڻيو. نوجوان هيگلي، مارڪس وانگر، هيگل جي مابعدالطبيعي مفروضن تي تنقيد ڪندا هئا، پر سندس [[هيگلي جدليات]] کي استعمال ڪندي سماج، سياست ۽ مذهب تي کاٻي ڌر جي نقطه نظر کان تنقيد ڪندا هئا.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=34–38}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=34}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=25–27}}.</ref> مئي 1838ع ۾ مارڪس جي والد جي وفات سبب خاندان جي آمدني گهٽجي وئي.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=44, 69–70}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=17–18}}.</ref> مارڪس پنهنجي والد سان گهرو جذباتي تعلق رکندو هو ۽ سندس وفات کان پوءِ به هميشه سندس ياد کي عزت سان ياد ڪندو رهيو.{{sfn|Sperber|2013|pp=55–56}} [[File:Gedenktafel Karl Marx im Foyer des Hauptgebäudes der Uni Jena 4 (cropped).jpg|thumb|left|[[يينا يونيورسٽي]] ۾ لڳل يادگاري ڪتبو، جيڪو 1841ع ۾ مارڪس کي عطا ڪيل ڊاڪٽري ڊگري جي ياد ۾ نصب ڪيو ويو آهي.]] [[File:Karl Marx dissertation certificate.jpg|thumb|left|15 اپريل 1841ع تي [[يينا يونيورسٽي]] طرفان جاري ڪيل ڪارل مارڪس جي ڊاڪٽري سند.]] 1837ع تائين مارڪس هڪ مختصر ناول ''اسڪارپين اينڊ فيلڪس''، هڪ ڊرامو ''اوئلنم'' ۽ پنهنجي منگيتر جي نالي ڪيترائي عشقيه نظم لکي چڪو هو، پر اهي سڀ سندس حياتيءَ ۾ شايع نه ٿيا.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=33}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=18–19}}</ref> سندس عشقيه شاعري بعد ۾ ''ڪارل مارڪس ۽ فريڊرش اينگلز جا گڏيل ڪم'' جي پهرين جلد ۾ شايع ٿي.<ref>{{Cite book |first1=Karl |last1=Marx |author1-link=Karl Marx |first2=Friedrich |last2=Engels |author2-link=Friedrich Engels |title=Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels |volume=1 |location=New York |publisher=International Publishers |year=1975 |pages=531–632}}</ref> جلد ئي هن ادب ڇڏي انگريزي ۽ اطالوي ٻولين، [[فن جي تاريخ]] ۽ لاطيني ڪلاسيڪي ادب جي ترجمن ڏانهن ڌيان ڏنو.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=33}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=25–26}}.</ref> 1840ع ۾ هن [[برونو بائر]] سان گڏجي هيگل جي ''[[مذهب جي فلسفي بابت ليڪچر]]'' جي ايڊيٽنگ شروع ڪئي. ساڳئي وقت هن پنهنجي ڊاڪٽري مقالي ''[[ڊيموڪريٽس ۽ ايپيڪورس جي فطرت بابت فلسفي جو فرق]]'' تي ڪم جاري رکيو، جيڪو 1841ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref>Marx's thesis was posthumously published in {{Cite book |first1=Karl |last1=Marx |author1-link=Karl Marx |first2=Friedrich |last2=Engels |author2-link=Friedrich Engels |title=Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels |volume=1 |location=New York |publisher=International Publishers |year=1975 |pages=25–107}}.</ref> هي مقالو [[ڊيموڪريٽس]] ۽ [[ايپيڪورس]] جي فلسفي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite book |last=Volkov |first=Genrikh Nikolaevich |title= The Basics of Marxist-Leninist Theory |year=1982 |orig-year=1979 |publisher=Progress Publishers< USSR |url=https://archive.org/details/BasicsMarxistLeninistTheory/page/n1/mode/2up?q=thesis |page=15}}</ref> ان کي "جرئت ڀريو ۽ اصلي علمي ڪم" قرار ڏنو ويو، جنهن ۾ مارڪس دليل ڏنو ته فلسفي جي اعليٰ حڪمت اڳيان الٰهيات کي پوئتي هٽڻ گهرجي.<ref>{{harvnb|Wheen|2001|p=32}}.</ref> برلن يونيورسٽي جي قدامت پسند استادن ان مقالي تي اعتراض ڪيو، تنهنڪري مارڪس اهو [[يينا يونيورسٽي]] ۾ جمع ڪرايو، جتان کيس اپريل 1841ع ۾ [[فلسفي جو ڊاڪٽر]] (PhD) جي ڊگري ملي.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=45}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=33}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=28–29, 33}}.</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ مارڪس ۽ بائر ٻئي [[ملحد]] هئا، تنهنڪري مارچ 1841ع ۾ هنن ''آرڪائيو ڊيس اٿيئسمس'' (''ملحدن جا آرڪائيو'') نالي رسالو جاري ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو، پر اهو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. جولاءِ ۾ ٻئي برلن کان [[بون]] ويا، جتي چرچ اندر کلڻ، شراب نوشي ڪرڻ ۽ گهٽين ۾ گڏهن تي سواري ڪرڻ سبب هو تڪرار جو مرڪز بڻيا.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=38–45}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=34}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=32–33, 37}}.</ref> مارڪس علمي دنيا ۾ ڪيريئر ٺاهڻ چاهيو ٿي، پر حڪومت جي وڌندڙ مخالفت سبب، جيڪا طبقاتي لبرلزم ۽ نوجوان هيگلي مفڪرن خلاف هئي، اهو رستو بند ٿي ويو.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=49}}; {{harvnb|McLellan|2006|p=33}}.</ref> نتيجي ۾ 1842ع ۾ هو [[ڪولون]] منتقل ٿيو، جتي هو انقلابي اخبار ''رائنيشي سائيٽونگ'' (''رائين لينڊ نيوز'') ۾ صحافي بڻيو. هتي هن سوشلسٽ خيالن بابت پنهنجا ابتدائي نظريا ۽ معاشيات ۾ وڌندڙ دلچسپي ظاهر ڪئي. مارڪس ساڄي ڌر جي يورپي حڪومتن سان گڏوگڏ لبرل ۽ سوشلسٽ اڳواڻن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ اهي غير مؤثر يا نقصانڪار هئا.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=50–51}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=34–36, 42–44}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=35–47}}.</ref> اخبار تي پروشيائي [[سنسرشپ]] جا اهلڪار سخت نظر رکندا هئا ۽ هر پرچي کي ڇپجڻ کان اڳ جاچيندا هئا. مارڪس ان تي افسوس ڪندي لکيو: "اسان جي اخبار کي پهرين پوليس وٽ وٺي وڃڻو پوي ٿو، جتي ان کي سونگهيو ويندو آهي، ۽ جيڪڏهن پوليس جي نڪ کي ان ۾ ڪا غير عيسائي يا غير پروشيائي ڳالهه محسوس ٿئي ته اخبار ڇپجڻ جي اجازت نٿي ملي."<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=57}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=47}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=48–50}}.</ref> جڏهن ''رائنيشي سائيٽونگ'' روسي بادشاهت تي سخت تنقيد ڪندڙ مضمون شايع ڪيو ته روس جي زار [[نيڪولس پهريون]] ان تي پابندي لڳائڻ جو مطالبو ڪيو، ۽ پروشيائي حڪومت 1843ع ۾ اهو مطالبو قبول ڪندي اخبار بند ڪري ڇڏي.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=60–61}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=47–48}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=50–51}}.</ref> {{clear}} === پيرس: 1843ع–1845ع === 1843ع ۾ مارڪس پيرس مان نڪرندڙ هڪ نئين بنياد پرست کاٻي ڌر واري اخبار {{lang|de|[[جرمن-فرانسيسي ساليانا]]}} (''ڊوئچ-فرانزوزِشي ياربوخر''؛ "جرمن-فرانسيسي ساليانا") جو گڏيل ايڊيٽر بڻيو. اها اخبار جرمن سياسي ڪارڪن [[آرنولڊ روگه]] جرمن ۽ فرانسيسي بنياد پرستن کي گڏ ڪرڻ جي مقصد سان قائم ڪري رهيو هو.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=68–69, 72}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=48}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=59–61}}</ref> نئين نوڪريءَ سبب مارڪس ۽ سندس زال آڪٽوبر 1843ع ۾ پيرس منتقل ٿيا. شروعات ۾ هو روگه ۽ سندس زال سان گڏ [[رو وانو]] نمبر 23 ۾ گڏيل رهائش اختيار ڪري رهيا، پر اتي جون رهائشي حالتون ڏکيون هيون؛ تنهنڪري 1844ع ۾ سندن ڌيءَ جيني جي ڄمڻ کان پوءِ هو اتان منتقل ٿي ويا.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=77–79}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=62–66}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=73–74, 94}}.</ref> جيتوڻيڪ ''جرمن-فرانسيسي ساليانا'' جو مقصد فرانس ۽ جرمن رياستن ٻنهي مان ليکڪن کي راغب ڪرڻ هو، پر ان تي گهڻو ڪري جرمن ليکڪن جو غلبو رهيو؛ ان جو واحد غير جرمن ليکڪ جلاوطن روسي [[اجتماعيت پسند انارڪزم|اجتماعيت پسند انارڪسٽ]] [[ميخائل باڪونن]] هو.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|p=72}}; {{harvnb|Wheen|2001|pp=64–65}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=71–72}}.</ref> مارڪس اخبار لاءِ ٻه مضمون لکيا: "[[هيگل جي حق جي فلسفي تي تنقيد|هيگل جي حق جي فلسفي تي تنقيد ۾ حصي جو تعارف]]"<ref>{{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |chapter=Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Law |title=Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels |volume=3 |publisher=International Publishers |location=New York |year=1975 |page=3}}</ref> ۽ "[[يهودي سوال بابت]]".<ref>{{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |chapter=[[On the Jewish Question]] |title=Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels |volume=3 |publisher=International Publishers |location=New York |year=1975 |page=146}}</ref> پوئين مضمون ۾ هن اهو خيال پيش ڪيو ته [[پرولتاريه]] هڪ انقلابي قوت آهي، ۽ اهو مضمون سندس ڪميونزم قبول ڪرڻ جي نشاني پڻ بڻيو.{{sfn|McLellan|2006|pp=65–70, 74–80}} [[پال جانسن]]، [[برنارڊ لوئس]]، [[هائيم ميڪوبي]] ۽ [[رابرٽ ايس. وسٽرچ]] جهڙن ليکڪن ''يهودي سوال بابت'' کي مارڪس جي يهودين مخالف خيالن جو ثبوت قرار ڏنو آهي، پر [[وينڊي برائون]]، [[رابرٽ فائن]]، [[ڊيوڊ ميڪليلن]] ۽ [[فرانسس وين]] سميت ٻين عالمن هن تشريح سان اختلاف ڪيو آهي. اخبار جو رڳو هڪ پرچو شايع ٿيو، پر اهو نسبتاً ڪامياب رهيو. ان ڪاميابيءَ جو وڏو سبب [[هائنرش هائني]] جا [[باويريا جي لڊوگ پهرئين|باويريا جي بادشاهه لڊوگ]] خلاف طنزيه قصيدا هئا. انهن سبب جرمن رياستن اخبار تي پابندي لڳائي ۽ درآمد ڪيل نسخا ضبط ڪيا. تنهن هوندي به روگه وڌيڪ پرچا شايع ڪرڻ لاءِ مالي سهائتا ڏيڻ کان انڪار ڪيو، جنهن کان پوءِ مارڪس سان سندس دوستي به ختم ٿي وئي.<ref>{{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|1976|pp=72, 75–76}}; {{harvnb|Wheen|2001|p=65}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=88–90}}.</ref> ''جرمن-فرانسيسي ساليانا'' جي بند ٿيڻ کان پوءِ مارڪس {{lang|de|[[فورورٽس!]]}} (''Vorwärts!''؛ "اڳتي!") لاءِ لکڻ شروع ڪيو، جيڪا ان وقت جرمن ٻوليءَ ۾ بچيل واحد بنياد پرست اخبار هئي، جنهن تي سنسرشپ لاڳو نه هئي. پيرس مان شايع ٿيندڙ هيءَ اخبار [[نيڪن جي ليگ]] سان لاڳاپيل هئي، جيڪا پورهيتن ۽ ڪاريگرن جي هڪ ڳجهي [[خيالي سوشلزم|خيالي سوشلسٽ]] تنظيم هئي. مارڪس ان جي ڪجهه گڏجاڻين ۾ شريڪ ٿيو، پر تنظيم ۾ شامل نه ٿيو.<ref>{{harvnb|Wheen|2001|pp=66–67, 112}}; {{harvnb|McLellan|2006|pp=79–80}}.</ref> ''فورورٽس!'' ۾ مارڪس هيگلي ۽ فوئرباخي اثرن هيٺ سوشلزم بابت پنهنجن خيالن کي وڌيڪ واضح ڪيو، ۽ ساڳئي وقت يورپ ۾ سرگرم لبرلن ۽ ٻين سوشلسٽن تي تنقيد به ڪئي.{{sfn|Wheen|2001|p=90}} [[File:Engels 1856.jpg|thumb|upright|[[فريڊرش اينگلز]]، جنهن سان مارڪس جي ملاقات 1844ع ۾ ٿي؛ ٻئي سڄي عمر دوست ۽ ساٿي رهيا.]] 28 آگسٽ 1844ع تي مارڪس جي [[ڪيفي ڊي لا ريژانس]] ۾ جرمن سوشلسٽ [[فريڊرش اينگلز]] سان ملاقات ٿي، جنهن سان سندس سڄي عمر جاري رهندڙ دوستي ۽ گڏيل علمي ڪم جي شروعات ٿي.{{sfn|Wheen|2001|p=75}} اينگلز مارڪس کي پنهنجي تازو شايع ٿيل تصنيف ''[[1844ع ۾ انگلينڊ جي پورهيت طبقي جي حالت]]'' ڏيکاري،<ref>{{cite book |last=Mansel |first=Philip |title=Paris Between Empires |page=390 |publisher=[[St. Martins Press]] |location=New York |year=2001}}</ref><ref>{{cite book |first=Friedrich |last=Engels |author-link=Friedrich Engels |chapter=[[The Condition of the Working Class in England]] |title=Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels |volume=4 |publisher=International Publishers |location=New York |year=1975 |pages=295–596}}</ref> جنهن مارڪس کي ان ڳالهه تي قائل ڪيو ته تاريخ جي آخري انقلاب جو ڪارڻ ۽ اوزار پورهيت طبقو هوندو.{{sfn|Fedoseyev|1973|p=82}} جلد ئي مارڪس ۽ اينگلز گڏجي مارڪس جي اڳوڻي دوست [[برونو بائر]] جي فلسفي خيالن تي تنقيد لکڻ لڳا. هيءَ تصنيف 1845ع ۾ ''[[پاڪ خاندان]]'' جي نالي سان شايع ٿي.{{sfn|Wheen|2001|pp=85–86}}<ref>{{cite book |last=Marx |first=Karl |author-link=Karl Marx |chapter=The Holy Family |title=Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels |volume=4 |publisher=International Publishers |location=New York |year=1975 |pages=3–211}}</ref> جيتوڻيڪ مارڪس بائر تي تنقيد ڪندو هو، پر هو نوجوان هيگلين [[ميڪس اسٽرنر]] ۽ [[لودوگ فوئرباخ]] جي خيالن کان وڌندڙ حد تائين متاثر ٿيو؛ آخرڪار، مارڪس ۽ اينگلز فوئرباخي ماديت کي به ڇڏي ڏنو. پيرس ۾ رو وانو نمبر 38 تي آڪٽوبر 1843ع کان جنوري 1845ع تائين رهڻ دوران،<ref>Taken from the caption of a picture of the house in a group of pictures located between pages 160 and 161 of {{harvnb|Fedoseyev|1973}}.</ref> مارڪس [[سياسي معيشت]] جو گهرو مطالعو ڪيو، جنهن ۾ [[ايڊم سمٿ]]، [[ڊيوڊ ريڪارڊو]] ۽ [[جيمس مل]] سميت ٻين مفڪرن جون لکڻيون شامل هيون؛{{sfn|Fedoseyev|1973|p=63}} هن فرانسيسي سوشلسٽن، خاص طور [[ڪلائوڊ هينري سينٽ سائمن]] ۽ [[چارلس فوريئر]]،{{sfn|Berlin|1963|pp=90–94}} ۽ فرانس جي تاريخ جو پڻ اڀياس ڪيو.{{sfn|Fedoseyev|1973|p=62}} سياسي معيشت جو مطالعو ۽ تنقيد اهڙو منصوبو هو، جنهن تي مارڪس پنهنجي باقي سڄي زندگي ڪم ڪندو رهيو،<ref>Larisa Miskievich, "Preface" to Volume 28 of the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels'' (International Publishers: New York, 1986) p. xii.</ref> ۽ جنهن جو نتيجو سندس اهم معاشي تصنيف، ٽن جلدن تي ٻڌل ''[[داس ڪيپيٽل]]''، جي صورت ۾ نڪتو.<ref>Karl Marx, ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 35'', ''Volume 36'' and ''Volume 37'' (International Publishers: New York, 1996, 1997 and 1987).</ref> [[مارڪسزم]] گهڻي حد تائين ٽن اثرن تي ٻڌل آهي: هيگل جي جدليات، فرانسيسي خيالي سوشلزم ۽ برطانوي سياسي معيشت. هيگل جي جدليات بابت سندس اڳوڻي مطالعي سان گڏ، پيرس ۾ ڪيل هن اڀياس جي نتيجي ۾ 1844ع جي سرءُ تائين مارڪسزم جا سڀ بنيادي جزا ٺهي چڪا هئا.{{sfn|Berlin|1963|pp=35–61}} تنهن هوندي به مارڪس کي سياسي معيشت تي پنهنجي تنقيدي ڪم کان بار بار هٽڻو پوندو هو؛ نه رڳو روزاني زندگيءَ جي عام ذميوارين سبب، پر هڪ بنياد پرست اخبار جي ايڊيٽنگ ۽ پوءِ عوامي انقلابي اڀار جي امڪانن واري دور ۾ سياسي جماعت جي سرگرمين کي منظم ۽ هدايت ڪرڻ سبب پڻ. ان باوجود هو بار بار پنهنجي مطالعي ڏانهن موٽندو هو، جتي سندس مقصد "سرمائيداريءَ جي اندروني ڪارڪردگيءَ کي سمجهڻ" هو.{{sfn|Fedoseyev|1973|p=62}} 1844ع جي پڇاڙيءَ تائين ڪارل مارڪس جي ذهن ۾ "مارڪسزم" جو خاڪو واضح طور ٺهي چڪو هو. حقيقت ۾، مارڪسي عالمي نظرئي جون ڪيتريون ئي خاصيتون تفصيل سان ترتيب وٺي چڪيون هيون، پر سياسي معيشت بابت پنهنجي نئين تنقيد کي وڌيڪ واضح ڪرڻ لاءِ مارڪس کي پنهنجي عالمي نظرئي جا سمورا تفصيل لکڻا هئا.<ref>Note 54 contained on p. 598 in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3''.</ref> ان مقصد لاءِ هن ''[[1844ع جا معاشي ۽ فلسفياتي مسودا|معاشي ۽ فلسفياتي مسودا]]'' لکيا.<ref>Karl Marx, "Economic and Philosophical Manuscripts of 1844" ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 3'' (International Publishers: New York, 1975) pp. 229–346.</ref> انهن مسودن ۾ ڪيترن ئي موضوعن تي بحث ڪيو ويو، جن ۾ مارڪس جو [[بيگانگي واري محنت]] جو تصور به تفصيل سان بيان ٿيل هو. 1845ع جي بهار تائين سياسي معيشت، سرمائي ۽ سرمائيداريءَ جي لڳاتار مطالعي مارڪس کي ان نتيجي تي پهچايو ته سندس پيش ڪيل سياسي معيشت جي نئين تنقيد، يعني [[سائنسي سوشلزم]]، کي هڪ مڪمل طور ترقي يافته مادي عالمي نظرئي جي بنياد تي قائم ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Fedoseyev|1973|p=83}} ''1844ع جا معاشي ۽ فلسفياتي مسودا'' اپريل کان آگسٽ 1844ع جي وچ ۾ لکيا ويا هئا، پر جلد ئي مارڪس محسوس ڪيو ته انهن تي لودوگ فوئرباخ جي ڪجهه غير هم آهنگ خيالن جو اثر موجود هو. تنهنڪري هن تاريخي ماديت جي حق ۾ فوئرباخ جي فلسفي کان الڳ ٿيڻ جي ضرورت سمجهي. هڪ سال پوءِ، پيرس مان برسلز منتقل ٿيڻ کان پوءِ اپريل 1845ع ۾، هن پنهنجا يارهن "[[فوئرباخ بابت ٿيسز]]" لکيا.<ref>Karl Marx, "Theses on Feuerbach", contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 5'' (International Publishers: New York, 1976) pp. 3–14.</ref> ''فوئرباخ بابت ٿيسز'' خاص طور يارهين ٿيسز سبب مشهور آهن، جنهن ۾ لکيل آهي: "فلسفين دنيا جي رڳو مختلف طريقن سان تشريح ڪئي آهي؛ اصل ڳالهه ان کي بدلائڻ آهي."<ref>Karl Marx, "Theses on Feuerbach," contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 5'', p. 8.</ref> هن تصنيف ۾ مارڪس [[ماديت]] تي ان جي رڳو مشاهدي ۽ فڪري غور تائين محدود رهڻ سبب، [[تصوريت]] تي عملي عمل کي نظريي تائين محدود ڪرڻ سبب، ۽ مجموعي طور فلسفي تي تجريدي حقيقت کي مادي دنيا کان مٿانهون رکڻ سبب تنقيد ڪئي. اهڙي طرح هن ۾ مارڪس جي [[تاريخي ماديت]] جي پهرين واضح صورت سامهون آئي، جنهن موجب دنيا خيالن سان نه، پر حقيقي، جسماني ۽ مادي سرگرمي ۽ عمل سان بدلجي ٿي. 1845ع ۾ پروشيا جي بادشاهه جي درخواست تي فرانسيسي حڪومت ''فورورٽس!'' کي بند ڪري ڇڏيو، ۽ گهرو معاملن واري وزير [[فرانسوا گيزو]] مارڪس کي فرانس مان نيڪالي ڏئي ڇڏي.{{sfn|Wheen|2001|p=[https://books.google.com/books?id=3KOyuSakn80C&pg=PA90 90]}} === برسلز: 1845ع–1848ع === فرانس ۾ رهڻ يا جرمني موٽڻ ناممڪن ٿيڻ سبب، مارڪس فيبروري 1845ع ۾ بيلجيم جي شهر [[برسلز]] ڏانهن هجرت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. بهرحال، بيلجيم ۾ رهائش جي اجازت حاصل ڪرڻ لاءِ کيس اهو واعدو ڪرڻو پيو ته هو همعصر سياست بابت ڪا به شيءِ شايع نه ڪندو.{{sfn|Wheen|2001|p=[https://books.google.com/books?id=3KOyuSakn80C&pg=PA90 90]}} برسلز ۾ مارڪس يورپ جي مختلف ملڪن مان آيل جلاوطن سوشلسٽن، جهڙوڪ [[موسيس هيس]]، [[ڪارل هائنزن]] ۽ [[جوزف ويڊيمائر]] سان لاڳاپا قائم ڪيا. اپريل 1845ع ۾ [[فريڊرش اينگلز]] جرمني جي بارمن مان برسلز اچي مارڪس سان مليو ۽ [[نيڪن جي ليگ]] جي انهن وڌندڙ ميمبرن سان گڏ ٿيو، جيڪي هاڻي برسلز کي پنهنجو مرڪز بڻائي رهيا هئا.{{sfn|Wheen|2001|p=[https://books.google.com/books?id=3KOyuSakn80C&pg=PA90 90]}}<ref>Heinrich Gemkow ''et al.'', ''Frederick Engels: A Biography'' (Verlag Zeit im Bild ["New Book Publishing House"]: Dresden, 1972) p. 101.</ref> ٿوري ئي عرصي بعد اينگلز جي ڊگهي عرصي واري ساٿي [[ميري برنس]] پڻ انگلينڊ جي مانچسٽر مان برسلز پهتي.<ref>Heinrich Gemkow, ''et al.'', ''Frederick Engels: A Biography'', p. 102.</ref> جولاءِ 1845ع جي وچ ڌاري مارڪس ۽ اينگلز انگلينڊ روانا ٿيا، جتي هنن برطانيا جي پورهيت تحريڪ [[چارٽسٽ تحريڪ]] جي اڳواڻن سان ملاقات ڪئي. اها مارڪس جي انگلينڊ ڏانهن پهرين سفر هئي، جڏهن ته اينگلز ان سفر لاءِ بهترين رهنما هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو نومبر 1842ع کان آگسٽ 1844ع تائين مانچسٽر ۾ رهي چڪو هو.<ref>Heinrich Gemkow, ''et al.'', ''Frederick Engels: A Biography'' (Verlag Zeit im Bild [New Book Publishing House]: Dresden, 1972) p. 53.</ref><ref>Heinrich Gemkow, ''et al.'', ''Frederick Engels: A Biography'', p. 78.</ref> اينگلز نه رڳو انگريزي ٻوليءَ ۾ مهارت رکندو هو،{{sfn|Fedoseyev|1973|p=89}} پر چارٽسٽ اڳواڻن سان سندس ويجها لاڳاپا پڻ قائم ٿي چڪا هئا،{{sfn|Fedoseyev|1973|p=89}} ۽ هو ڪيترين ئي چارٽسٽ ۽ سوشلسٽ انگريزي اخبارن لاءِ رپورٽر طور به ڪم ڪندو هو.{{sfn|Fedoseyev|1973|p=89}} مارڪس هن سفر کي لنڊن ۽ مانچسٽر جي مختلف لائبريرين ۾ موجود معاشي مواد جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Wheen|2001|p=92}} برسلز موٽڻ کان پوءِ مارڪس ۽ اينگلز گڏجي ''[[جرمن نظريو]]'' لکڻ شروع ڪيو، جنهن کي عام طور تاريخي ماديت بابت مارڪس جي سڀ کان جامع وضاحت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Karl Marx and Frederick Engels, "German Ideology" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 5'' (International Publishers: New York, 1976) pp. 19–539.</ref> هن تصنيف ۾ مارڪس [[لودوگ فوئرباخ]]، [[برونو بائر]]، [[ميڪس اسٽرنر]] ۽ ٻين نوجوان هيگلين کان نظرياتي طور الڳ ٿي ويو، جڏهن ته [[ڪارل گرون]] ۽ ٻين "حقيقي سوشلسٽن" کان پڻ فاصلو اختيار ڪيو، جن جا فلسفا اڃا تائين ڪنهن حد تائين [[تصوريت]] تي ٻڌل هئا. ''جرمن نظريو'' ۾ مارڪس ۽ اينگلز پنهنجي فلسفي کي مڪمل شڪل ڏني، جيڪو تاريخ ۾ تبديليءَ جي واحد محرڪ طور ماديت تي ٻڌل هو.{{sfn|Fedoseyev|1973|pp=96–97}} هي ڪتاب طنزيه انداز ۾ لکيل هو، پر اهو انداز به ان کي سنسرشپ کان بچائي نه سگهيو. مارڪس جي ٻين ڪيترين ئي شروعاتي تصنيفن وانگر، اهو به سندس حياتيءَ ۾ شايع نه ٿي سگهيو ۽ پهريون ڀيرو 1932ع ۾ منظرعام تي آيو.{{sfn|Wheen|2001|p=93}} ''جرمن نظريو'' مڪمل ڪرڻ کان پوءِ مارڪس هڪ اهڙي تصنيف لکڻ ڏانهن متوجه ٿيو، جنهن جو مقصد واقعي انقلابي پورهيت تحريڪ جي "نظريي ۽ حڪمت عملي" بابت پنهنجو موقف واضح ڪرڻ هو، جيڪا واقعي "سائنسي ماديت" جي فلسفي تي بيٺل هجي.<ref>See Note 71 on p. 672 of the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6'' (International Publishers: New York, 1976).</ref> هن تصنيف ذريعي مارڪس خيالي سوشلسٽن ۽ پنهنجي سائنسي سوشلسٽ فلسفي جي وچ ۾ فرق واضح ڪرڻ گهريو. جتي خيالي سوشلسٽ اهو سمجهندا هئا ته ماڻهن کي هڪ هڪ ڪري قائل ڪري سوشلسٽ تحريڪ ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو، اتي مارڪس جو خيال هو ته ماڻهو گهڻو ڪري پنهنجن معاشي مفادن مطابق عمل ڪندا آهن؛ تنهنڪري هڪ پوري طبقي، يعني پورهيت طبقي، کي ان جي گڏيل مادي مفادن جي بنياد تي متحرڪ ڪرڻ ئي انقلاب ۽ سماجي تبديليءَ جو مؤثر طريقو آهي. انهيءَ مقصد لاءِ هن ''[[فلسفي جي غربت]]'' (1847ع) لکيو،<ref>Karl Marx, ''The Poverty of Philosophy'' contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6'' (International Publishers: New York, 1976) pp. 105–212.</ref> جيڪو فرانسيسي انارڪسٽ سوشلسٽ [[پيئر-جوزف پرودون]] جي ڪتاب ''[[غربت جو فلسفو]]'' (1847ع) جي جواب طور پيش ڪيو ويو.{{sfn|Wheen|2001|p=107}} [[File:Marx+Family and Engels.jpg|thumb|مارڪس (ساڄي پاسي) پنهنجي ڌيئرن ۽ اينگلز سان گڏ]] انهن ڪتابن مارڪس ۽ اينگلز جي سڀ کان مشهور تصنيف، يعني سياسي پمفليٽ ''[[ڪميونسٽ منشور]]''، جي نظرياتي بنياد فراهم ڪئي. برسلز ۾ رهائش دوران 1846ع ۾ مارڪس جو [[نيڪن جي ليگ]] سان تعلق برقرار رهيو.{{sfn|Fedoseyev|1973|p=124}} مارڪس جو خيال هو ته هي تنظيم ئي اها بنياد پرست قوت آهي، جيڪا يورپ جي پورهيت طبقي کي هڪ وڏي عوامي تحريڪ ۾ منظم ڪري پورهيت انقلاب آڻي سگهي ٿي.<ref>Note 260 contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11'' (International Publishers: New York, 1979) pp. 671–672.</ref> پر سندس نظر ۾ ان مقصد لاءِ ضروري هو ته ليگ پنهنجي ڳجهي يا زيرزمين تنظيم واري صورت ختم ڪري، کليل سياسي جماعت طور ڪم ڪري.<ref>Note 260 contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11'', p. 672.</ref> آخرڪار ليگ جا ميمبر به ان ڳالهه تي متفق ٿيا، ۽ جون 1847ع ۾ تنظيم کي ٻيهر منظم ڪري هڪ کليل سياسي جماعت ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن جو نالو [[ڪميونسٽ ليگ]] رکيو ويو.{{sfn|Fedoseyev|1973|pp=123–125}}{{sfn|Fedoseyev|1973|p=125}} مارڪس ۽ اينگلز ٻنهي ان نئين تنظيم جي پروگرام ۽ تنظيمي اصولن جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Frederick Engels, "Principles of Communism" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6'' (International Publishers, New York, 1976) pp. 341–357.</ref> [[File:Communist-manifesto.png|thumb|left|upright|''[[ڪميونسٽ پارٽي جو منشور]]'' جو پهريون جرمن ڇاپو، 1848ع]] 1847ع جي آخر ۾ مارڪس ۽ اينگلز پنهنجي سڀ کان مشهور تصنيف لکڻ شروع ڪئي، جيڪا [[ڪميونسٽ ليگ]] جي عملي پروگرام جي صورت ۾ تيار ڪئي وئي. ڊسمبر 1847ع کان جنوري 1848ع تائين گڏجي لکيل ''[[ڪميونسٽ منشور]]'' پهريون ڀيرو 21 فيبروري 1848ع تي شايع ٿيو.<ref>Karl Marx and Frederick Engels, "The Communist Manifesto" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 6'', pp. 477–519.</ref> هن منشور ۾ نئين ڪميونسٽ ليگ جا بنيادي عقيدا بيان ڪيا ويا. اڳوڻي [[نيڪن جي ليگ]] جي ابتڙ، جيڪا هڪ ڳجهي تنظيم هئي، ڪميونسٽ ليگ پنهنجا مقصد ۽ ارادا عوام آڏو کليل نموني پيش ڪرڻ گهريا.{{sfn|Wheen|2001|p=115}} منشور جي شروعاتي جملي ۾ مارڪسزم جو بنيادي اصول هن ريت بيان ڪيو ويو آهي: "اڄ تائين موجود سموري سماج جي تاريخ، طبقاتي جدوجهد جي تاريخ آهي."<ref name="ShillingMellor2001">{{cite book |first1=Chris |last1=Shilling |first2=Philip A. |last2=Mellor |title=The Sociological Ambition: Elementary Forms of Social and Moral Life |url=https://books.google.com/books?id=1CdgJe9Jx0UC&pg=PA114 |year=2001 |publisher=[[Sage Publications]] |isbn=978-0761965497 |page=114 |access-date=27 June 2015 |archive-date=15 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915145130/https://books.google.com/books?id=1CdgJe9Jx0UC&pg=PA114 |url-status=live |via=[[Google Books]]}}</ref> منشور ۾ اڳتي هلي [[بورجوازي]] (سرمائيدار طبقو) ۽ [[پرولتاريه]] (صنعتي پورهيت طبقو) جي وچ ۾ مفادن جي ٽڪراءَ جو جائزو وٺندي اهو دليل ڏنو ويو ته ڪميونسٽ ليگ ئي اها تنظيم آهي، جيڪا ٻين سوشلسٽ ۽ لبرل جماعتن جي ابتڙ، حقيقت ۾ پرولتاريه جي مفادن جي نمائندگي ڪندي سرمائيداري سماج کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي سوشلسٽ سماج قائم ڪرڻ چاهي ٿي.<ref>[[#Mar48|Marx and Engels 1848]].</ref> ساڳئي سال يورپ ۾ احتجاجن، بغاوتن ۽ ڪيترين ئي هنڌن تي پرتشدد اٿل پٿل جو سلسلو شروع ٿيو، جيڪو [[1848ع جا انقلاب]] جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Wheen|2001|p=125}} فرانس ۾ انقلاب جي نتيجي ۾ بادشاهت جو خاتمو ٿيو ۽ [[فرانس جي ٻي جمهوريه]] قائم ٿي.{{sfn|Wheen|2001|p=125}} مارڪس انهن انقلابي سرگرمين جو حامي هو. تازو ئي کيس پنهنجي والد جي وراثت مان، جيڪا سندس چاچي [[ليونل فلپس]] وٽ 1838ع کان روڪيل هئي، لڳ ڀڳ 5,000 يا 6,000 فرانڪ مليا هئا.<ref>{{cite book |first=Saul Kussiel |last=Padover |title=Karl Marx, an intimate biography |url=https://archive.org/details/karlmarxintimate0000pado |publisher=[[McGraw-Hill]] |year=1978 |page=[https://archive.org/details/karlmarxintimate0000pado/page/205 205]}}</ref>{{sfn|Wheen|2001|pp=126–127}} چيو وڃي ٿو ته هن ان رقم جو ٽيون حصو بيلجيم جي انهن مزدورن کي هٿيار خريد ڪري ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي انقلابي ڪارروائيءَ جي تياري ڪري رهيا هئا.{{sfn|Wheen|2001|pp=126–127}} جيتوڻيڪ هن الزام جي صداقت بابت اختلاف موجود آهي،<ref>David McLellan 1973 ''Karl Marx: His life and Thought''. New York: Harper and Row. pp. 189–190</ref> پر بيلجيم جي انصاف واري وزارت مارڪس تي اهڙو الزام لڳايو، کيس گرفتار ڪيو، ۽ پوءِ هو ٻيهر فرانس ڏانهن هليو ويو، جتي نئين جمهوري حڪومت قائم ٿيڻ سبب هن پاڻ کي وڌيڪ محفوظ سمجهيو.{{sfn|Wheen|2001|pp=126–127}}<ref>{{Cite journal |last1=Felix |first1=David |year=1982 |title=Heute Deutschland! Marx as Provincial Politician |journal=[[Central European History]] |volume=15 |issue=4 |pages=332–350 |doi=10.1017/S0008938900010621 |jstor=4545968 |s2cid=145405027|issn=0008-9389}}</ref> === ڪولون: 1848ع–1849ع === عارضي طور پيرس ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کان پوءِ مارڪس [[ڪميونسٽ ليگ]] جو انتظامي مرڪز پڻ اتي منتقل ڪيو ۽ پيرس ۾ رهندڙ مختلف جرمن سوشلسٽن سان گڏجي [[جرمن مزدورن جي انجمن|جرمن مزدورن جو ڪلب]] قائم ڪيو.{{sfn|Wheen|2001|p=128}} جرمنيءَ تائين انقلاب پکڙجڻ جي اميد سان مارڪس 1848ع ۾ ٻيهر [[ڪولون]] موٽي آيو، جتي هن ''جرمنيءَ ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جا مطالبا'' نالي هڪ پمفليٽ جاري ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>Karl Marx and Frederick Engels, "Demands of the Communist Party" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 7'' (International Publishers: New York, 1977) pp. 3–6.</ref> ان ۾ هن ''[[ڪميونسٽ منشور]]'' جي ڏهن مان رڳو چئن نڪتن جي حمايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ ان وقت جرمنيءَ ۾ پهرين [[بورجوازي]] کي [[جاگيرداري]] بادشاهت ۽ اشرافيه جو خاتمو آڻڻو هو، تنهن کان پوءِ ئي پرولتاريه بورجوازيءَ کي اقتدار تان هٽائي سگهي ٿي.{{sfn|Wheen|2001|p=129}} 1 جون 1848ع تي مارڪس هڪ روزاني اخبار ''[[نئوئي رائنيشي سائيٽونگ]]'' (نئوئي رائنيشي سائيٽونگ ؛ معنيٰ: "نئين رائن واري اخبار") جاري ڪئي، جنهن جي مالي سهائتا هن پنهنجي والد کان مليل تازين وراثتي رقم مان ڪئي. اخبار جو مقصد يورپ جي مختلف حصن جون خبرون مارڪس جي واقعن بابت مارڪسي تشريح سان پيش ڪرڻ هو. مارڪس ان جو مک ليکڪ ۽ ايڊيٽوريل پاليسيءَ تي غالب اثر رکندڙ شخص هو. جيتوڻيڪ [[ڪميونسٽ ليگ]] جا ٻيا ميمبر به ان ۾ لکندا هئا، پر [[فريڊرش اينگلز]] موجب اخبار ۾ "مارڪس جي سادي آمريت" قائم هئي.{{sfn|Wheen|2001|pp=130–132}}{{sfn|Seigel|1978|p=50}} اخبار جي ايڊيٽر طور ڪم ڪرڻ دوران مارڪس ۽ ٻين انقلابي سوشلسٽن کي پوليس طرفان لڳاتار هراسان ڪيو ويندو هو. مارڪس کي ڪيترائي ڀيرا عدالت ۾ پيش ڪيو ويو ۽ مٿس مختلف الزام لڳايا ويا، جن ۾ سرڪاري وڪيل جي سربراهه جي توهين، پريس قانون جي ڀڃڪڙي ۽ محصولن جي ادائيگيءَ جي بائيڪاٽ وسيلي هٿياربند بغاوت لاءِ ڀڙڪائڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Neue Rheinsiche Zeitung No. 145 November 1848 |url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/11/17c.htm |access-date=5 April 2022 |website=www.marxists.org |archive-date=29 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129110224/https://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/11/17c.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{harvnb|Wheen|2001|pp=136–137}}; {{harvnb|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|2007|p=[https://web.archive.org/web/20130622083426/http://books.google.com/books?id=4rbH49xtcpkC&pg=PA192 192]}}; {{harvnb|Splichal|2002|p=115}};</ref> پر هر ڀيري عدالت کيس بي ڏوهي قرار ڏنو.{{sfn|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|2007|p=[https://web.archive.org/web/20130622083426/http://books.google.com/books?id=4rbH49xtcpkC&pg=PA192 192]}}<ref>{{cite book |last=Gross |first=David M. |year=2014 |title=99 Tactics of Successful Tax Resistance Campaigns |publisher=Picket Line Press |isbn=978-1490572741 |pages=76–77}}</ref> ان وچ ۾ [[پروشيا]] جي جمهوري پارليامينٽ ختم ٿي وئي ۽ بادشاهه [[فريڊرش ولهيلم چوٿون]] پنهنجي رجعت پسند حامين تي ٻڌل نئين ڪابينا قائم ڪئي، جنهن ملڪ مان کاٻي ڌر ۽ ٻين انقلابي قوتن کي ختم ڪرڻ لاءِ ردِانقلابي قدم کنيا.{{sfn|Wheen|2001|pp=136–137}} نتيجي طور ''نئوئي رائنيشي سائيٽونگ'' جلد بند ڪئي وئي ۽ 16 مئي 1849ع تي مارڪس کي ملڪ ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.{{sfn|Wheen|2001|pp=137–146}} مارڪس ٻيهر پيرس موٽي آيو، پر ان وقت شهر رجعت پسند ردِانقلاب ۽ [[هيضي]] جي وبا جي گرفت ۾ هو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ پيرس جي اختيارين کيس سياسي خطرو سمجهي شهر مان نيڪالي ڏئي ڇڏي. سندس زال جيني چوٿين ٻار جي ڄمڻ واري هئي، جڏهن ته مارڪس جرمني يا بيلجيم به واپس نٿي وڃي سگهيو؛ تنهنڪري آگسٽ 1849ع ۾ هن [[لنڊن]] ۾ پناهه ورتي.{{sfn|Wheen|2001|pp=147–148}} === لنڊن ڏانهن منتقلي ۽ وڌيڪ لکڻيون: 1850ع–1860ع === {{Multiple image | direction = vertical | width = 190 | image1 = Karl Marx - 28 Dean Street Soho London W1D 3RY.jpg | image2 = Karl Marx 1818-1883 lived here 1851-56.jpg | caption1 = مارڪس 1851ع کان 1856ع تائين لنڊن جي [[سوهو]] علائقي ۾ ڊين اسٽريٽ نمبر 28 تي رهندو هو. ٻي ماڙ تي [[انگلش هيريٽيج]] جي [[نيري تختي]] نظر اچي ٿي. | caption2 = نيري تختيءَ جو ويجهو ڏيک. | align = | total_width = }} مارڪس جون 1849ع جي شروعات ۾ لنڊن منتقل ٿيو ۽ پنهنجي باقي سڄي زندگي اتي ئي رهيو. [[ڪميونسٽ ليگ]] جو مرڪزي دفتر پڻ لنڊن منتقل ڪيو ويو. بهرحال، 1849ع–1850ع جي سياري ۾ ليگ جي اندر اختلاف پيدا ٿيو، جڏهن [[آگسٽ وليش]] ۽ [[ڪارل شاپر]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ ڌڙي فوري بغاوت لاءِ مهم هلائڻ شروع ڪئي. وليش ۽ شاپر جو خيال هو ته جيئن ئي ڪميونسٽ ليگ بغاوت شروع ڪندي، تيئن سڄي يورپ جو پورهيت طبقو پاڻمرادو ان ۾ شامل ٿي ويندو ۽ اهڙي طرح يورپ ۾ عام انقلاب برپا ٿي ويندو. مارڪس ۽ اينگلز اعتراض ڪيو ته ڪميونسٽ ليگ جي اهڙي اڻ رٿيل بغاوت "مهم جوئي" هوندي ۽ خود ليگ لاءِ خودڪشيءَ برابر ثابت ٿيندي.{{sfn|Fedoseyev|1973|p=233}} سندن خيال ۾ شاپر ۽ وليش جي تجويز ڪيل اهڙي بغاوت کي يورپ جي رجعت پسند حڪومتن جي پوليس ۽ هٿياربند فوجون آسانيءَ سان چيڀاٽي ڇڏين ها. مارڪس جو موقف هو ته ان سان خود ڪميونسٽ ليگ جي تباهي ٿيندي، ڇاڪاڻ⁠تہ سماج ۾ تبديليون چند ماڻهن جي ڪوشش ۽ ارادي سان هڪ رات اندر پيدا نٿيون ٿين.{{sfn|Fedoseyev|1973|p=233}} مارڪس موجب سماجي تبديلي معاشري جي معاشي حالتن جي سائنسي تجزيي ۽ سماجي ترقيءَ جي مختلف مرحلن مان گذرندي انقلاب ڏانهن اڳتي وڌڻ سان پيدا ٿيندي آهي. سندس خيال ۾ ان وقت، يعني تقريباً 1850ع ۾، 1848ع جي يورپي بغاوتن جي شڪست کان پوءِ ڪميونسٽ ليگ کي پورهيت طبقي کي اڀرندڙ بورجوازيءَ جي ترقي پسند عنصرن سان اتحاد ڪرڻ جي ترغيب ڏيڻ گهرجي، ته جيئن آئيني جمهوريه، آزاد چونڊيل اسيمبلين ۽ سڀني بالغ مردن لاءِ عام ووٽ جي حق جهڙن حڪومتي سڌارن جي مطالبن تي جاگيردار اشرافيه کي شڪست ڏئي سگهجي. ٻين لفظن ۾، پورهيت طبقي کي پنهنجي مخصوص پروگرام ۽ پورهيت انقلاب تي زور ڏيڻ کان اڳ بورجوا ۽ جمهوري قوتن سان گڏجي بورجوا انقلاب کي ڪامياب پڄاڻيءَ تائين پهچائڻو هو.{{citation needed|date=August 2024}} هڪ ڊگهي اندروني جدوجهد کان پوءِ، جنهن ڪميونسٽ ليگ کي ٽٽڻ جي ڪناري تي پهچائي ڇڏيو، مارڪس جو موقف غالب آيو ۽ آخرڪار وليش–شاپر ڌڙو ليگ کان ڌار ٿي ويو. ان دوران مارڪس سوشلسٽ [[جرمن مزدورن جي تعليمي انجمن]] ۾ پڻ گهڻو سرگرم رهيو.<ref>Note 269 contained on p. 674 in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11''.</ref> انجمن جون گڏجاڻيون وچ لنڊن جي وندر واري علائقي [[سوهو]] ۾ [[گريٽ ونڊمل اسٽريٽ]] تي ٿينديون هيون.{{sfn|Wheen|2001|pp=151–155}} هيءَ تنظيم پڻ پنهنجي ميمبرن جي اندروني اختلافن جو شڪار ٿي، جن مان ڪجهه مارڪس جي حمايت ڪندا هئا، جڏهن ته ٻيا شاپر–وليش ڌڙي سان گڏ هئا. هن اختلاف جا بنيادي مسئلا اهي ئي هئا، جيڪي ڪميونسٽ ليگ جي اندر پيدا ٿيل ورهاست ۾ سامهون آيا هئا. بهرحال، جرمن مزدورن جي تعليمي انجمن ۾ مارڪس شاپر–وليش ڌڙي خلاف جدوجهد هارائي ويو ۽ 17 سيپٽمبر 1850ع تي انجمن تان استعيفا ڏئي ڇڏي.<ref>Note 269 on p. 674 of the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11''.</ref> === ''نيويارڪ ڊيلي ٽربيون'' ۽ صحافت === لنڊن ۾ شروعاتي عرصي دوران مارڪس پاڻ کي لڳ ڀڳ مڪمل طور پنهنجي مطالعي لاءِ وقف ڪري ڇڏيو، جنهن سبب سندس ڪٽنب کي سخت غربت کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{cite book |last1=Dussel |first1=Enrique D. |editor1-last=Moseley |editor1-first=Fred Baker |translator-last1=Angulo |translator-first1=Yolanda |title=Towards an Unknown Marx: A Commentary on the Manuscripts of 1861–63 |url=https://archive.org/details/towardsunknownma0000duss |year=2001 |publisher=Routledge |location=London; New York |isbn=0415215455 |page=xxxiii}}</ref><ref name="egsbio">{{cite web |url=https://www.egs.edu/library/karl-marx/biography/ |title=Karl Heinrich Marx – Biography |publisher=[[يورپي گريجوئيٽ اسڪول]] |access-date=9 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901101839/http://www.egs.edu/library/karl-marx/biography |archive-date=1 September 2010 |url-status=dead}}</ref> سندس آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو اينگلز هو، جنهن جي آمدني وري سندس مالدار صنعتڪار والد کان ايندي هئي.{{r|egsbio}} پروشيا ۾ مارڪس پنهنجي اخبار جو ايڊيٽر ۽ ساڳئي فڪر وارين ٻين اخبارن جو ليکڪ هو، جنهن ذريعي هو سڌو سنئون پورهيت طبقي تائين پهچي سگهندو هو. پر لنڊن ۾، جتي پنهنجي اخبار هلائڻ لاءِ مالي وسيلا موجود نه هئا، مارڪس ۽ اينگلز بين الاقوامي صحافت ڏانهن رخ ڪيو. هڪ مرحلي تي سندن مضمون انگلينڊ، آمريڪا، [[پروشيا]]، آسٽريا ۽ ڏکڻ آفريڪا جي ڇهن مختلف اخبارن ۾ شايع ٿيندا هئا.<ref>Jonathan Sperber, ''Karl Marx: A Nineteenth-Century Life'', p. 295.</ref> مارڪس جي آمدنيءَ جو وڏو حصو 1852ع کان 1862ع تائين ''[[نيويارڪ ڊيلي ٽربيون]]'' لاءِ يورپي نامي نگار طور ڪم ڪرڻ مان حاصل ٿيندو هو،<ref name="Kluger">{{cite book |last=Kluger |first=Richard |title=The Paper: The Life and Death of the New York Herald Tribune |url=https://archive.org/details/paperlife00klug |url-access=registration |location=New York |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |year=1986 |isbn=978-0394508771}}</ref>{{rp|17}} جڏهن ته هو ٻين نسبتاً "بورجوا" اخبارن لاءِ پڻ مضمون لکندو هو. مارڪس جا جرمن ٻوليءَ ۾ لکيل مضمون [[ولهيلم پيپر]] ترجمو ڪندو هو، جيستائين مارڪس جي انگريزيءَ تي ايتري دسترس نه ٿي وئي جو هو پاڻ سڌو سنئون انگريزيءَ ۾ لکڻ لڳو. ''[[نيويارڪ ڊيلي ٽربيون]]'' اپريل 1841ع ۾ [[هوريس گريلي]] قائم ڪئي هئي.{{sfn|Fedoseyev|1973|p=274}} ان جي ايڊيٽوريل بورڊ ۾ ترقي پسند بورجوا صحافي ۽ پبلشر شامل هئا، جن ۾ [[جارج رپلي]] ۽ ايڊيٽر [[چارلس اينڊرسن ڊينا]] نمايان هئا. ڊينا، جيڪو [[فوريئريت]] ۽ [[غلاميءَ جي خاتمي واري تحريڪ]] جو حامي هو، مارڪس سان رابطي جو اهم ذريعو بڻيو. ''ٽربيون'' مارڪس لاءِ بحرِ اوقيانوس جي ٻنهي ڪنارن تائين پنهنجي خيالن جي پهچائڻ جو ذريعو ثابت ٿي، خاص طور [[هينري چارلس ڪيري]] خلاف سندس "لڪل فڪري جدوجهد" ۾.<ref>{{cite book |last1=Marx |first1=Karl |last2=Engels |first2=Friedrich |editor1-last=Ryazanskaya |editor1-first=S. W. |translator-last1=Lasker |translator-first1=I. |chapter=Marx to Engels, June 14, 1853 |title=Selected Correspondence |year=1965 |publisher=Progress Publishers |location=Moscow |pages=83–86 |edition=2nd}}</ref> هيءَ اخبار شروعات کان ئي پورهيت طبقي ۾ مقبول هئي. ان جي قيمت رڳو ٻه سينٽ هئي،<ref>Taken from a picture on p. 327 of the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11'' (International Publishers: New York, 1979).</ref> ۽ هر اشاعت جا لڳ ڀڳ 50,000 نسخا ڇپجڻ سبب اها آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ پڙهندڙن واري اخبار بڻجي وئي هئي.<ref name="Kluger"/>{{rp|14}} ان جي ايڊيٽوريل پاليسي ترقي پسند هئي ۽ غلاميءَ جي مخالفت ان جي باني گريلي جي فڪر جي عڪاسي ڪندي هئي.<ref name="Kluger"/>{{rp|82}} مارڪس جو پهريون مضمون، جيڪو برطانيا جي پارلياماني چونڊن بابت هو، 21 آگسٽ 1852ع تي شايع ٿيو.<ref>Karl Marx, "The Elections in England – Tories and Whigs" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11'' (International Publishers: New York, 1979) pp. 327–332.</ref> 21 مارچ 1857ع تي ڊينا مارڪس کي اطلاع ڏنو ته معاشي بحران سبب هاڻي هر هفتي صرف هڪ مضمون جي ادائيگي ڪئي ويندي، پوءِ ڀلي اهو ڇپجي يا نه؛ جڏهن ته وڌيڪ مضمونن جي ادائيگي صرف انهن جي اشاعت جي صورت ۾ ٿيندي. مارڪس هر اڱاري ۽ جمعي تي پنهنجا مضمون موڪليندو هو، پر ساڳئي سال آڪٽوبر ۾ ''ٽربيون'' مارڪس ۽ [[بي. ٽيلر]] کان سواءِ يورپ ۾ موجود پنهنجا سڀ نامي نگار برطرف ڪري ڇڏيا ۽ مارڪس جا مضمون به هفتي ۾ رڳو هڪ تائين محدود ڪري ڇڏيا. سيپٽمبر کان نومبر 1860ع جي وچ ۾ سندس فقط پنج مضمون ڇپيا. ڇهن مهينن جي وقفي کان پوءِ هن سيپٽمبر 1861ع کان مارچ 1862ع تائين ٻيهر لکڻ شروع ڪيو، پر پوءِ ڊينا کيس لکي اطلاع ڏنو ته آمريڪا جي اندروني معاملن سبب لنڊن مان ايندڙ خبرن لاءِ ''ٽربيون'' ۾ هاڻي جاءِ نه رهي هئي.<ref name="MECW">{{Cite web|url=https://archive.org/details/MarxEngelsCollectedWorksVolume10MKarlMarx|title=Marx & Engels Collected Works, vol.41|date=15 March 2017}}</ref> 1868ع ۾ ڊينا هڪ مقابلي واري اخبار ''نيويارڪ سن'' قائم ڪئي، جنهن جو هو پاڻ ايڊيٽر اعليٰ بڻيو.<ref>Richard Kluger, ''The Paper: The Life and Death of the New York Herald Tribune'' (Alfred A. Knopf Publishing, New York, 1986) p. 121.</ref> اپريل 1857ع ۾ هن مارڪس کي دعوت ڏني ته هو ''[[نيو آمريڪن سائڪلوپيڊيا]]'' لاءِ، خاص طور فوجي تاريخ بابت، مضمون لکي. اهو منصوبو جارج رپلي، جيڪو ''ٽربيون'' جو ادبي ايڊيٽر ۽ ڊينا جو دوست هو، پيش ڪيو هو. مجموعي طور مارڪس ۽ اينگلز جا 67 مضمون شايع ٿيا، جن مان 51 اينگلز لکيا، جيتوڻيڪ انهن لاءِ گهڻي تحقيق مارڪس [[برٽش ميوزيم]] ۾ ڪئي هئي.<ref>{{harvnb|McLellan|2006|p=262}}.</ref> 1850ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين آمريڪي عوام جي يورپي معاملن ۾ دلچسپي گهٽجڻ لڳي، تنهنڪري مارڪس جا مضمون "غلاميءَ جي بحران" ۽ 1861ع ۾ شروع ٿيل [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] ڏانهن منتقل ٿي ويا.<ref>Note 1 at p. 367 contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 19'' (International Publishers: New York, 1984).</ref> ڊسمبر 1851ع کان مارچ 1852ع تائين مارڪس [[1848ع جو فرانسيسي انقلاب|1848ع جي فرانسيسي انقلاب]] بابت پنهنجي نظرياتي تصنيف ''[[لوئي نيپولين جي ارڙهين برومئير]]'' تي ڪم ڪيو.<ref>Karl Marx, "The Eighteenth Brumaire of Louis Napoleon" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 11'' (International Publishers: New York, 1979) pp. 99–197.</ref> هن ڪتاب ۾ هن [[تاريخي ماديت]]، [[طبقاتي جدوجهد]]، [[پرولتاريه جي آمريت]] ۽ بورجوا رياست تي پرولتاريه جي فتح جهڙن تصورن کي واضح ڪيو. 1850ع ۽ 1860ع جا ڏهاڪا عام طور هڪ اهڙي فڪري حد سمجهيا وڃن ٿا، جيڪا [[نوجوان مارڪس]] جي هيگلي [[مثاليت]] کي [[بالغ مارڪس]] جي [[جوڙجڪياتي مارڪسزم]] سان لاڳاپيل سائنسي نظريي کان الڳ ڪري ٿي. بهرحال، سڀئي عالم هن ورهاست کي قبول نٿا ڪن. مارڪس ۽ اينگلز لاءِ 1848ع ۽ 1849ع جي انقلابن جو تجربو سندن معاشي نظرين ۽ تاريخي ارتقا بابت سوچ جي تشڪيل ۾ بنيادي اهميت رکندڙ هو. 1848ع جي ناڪامين کان پوءِ کين محسوس ٿيو ته انقلابي جوش ختم ٿي چڪو آهي ۽ نئين معاشي بحران کان سواءِ وري پيدا نه ٿيندو. ان دوران مارڪس ۽ سندس ساٿين جي وچ ۾ اختلاف به پيدا ٿيا؛ مارڪس انهن کي "مهم جوئي ڪندڙ" قرار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته صرف مضبوط ارادي سان انقلاب آڻي سگهجي ٿو. مارڪس جي نظر ۾ اهڙي سوچ غير حقيقي هئي، ڇو ته انقلابي حالتون پيدا ٿيڻ لاءِ معاشي عنصر بنيادي شرط هو. 1852ع ۾ آمريڪا جي معاشي بحران مارڪس ۽ اينگلز کي اميد ڏني ته شايد انقلابي سرگرميون ٻيهر زور وٺنديون، پر جلد ئي سندن خيال ٿيو ته آمريڪي معيشت اڃا سرمائيداراڻي انقلاب لاءِ ڪافي پختي نه هئي. آمريڪا جي اولهه طرف موجود کليل علائقن سماجي بيچينيءَ جي قوتن کي منتشر ڪري ڇڏيو هو. وڌيڪ اهو ته آمريڪا ۾ پيدا ٿيندڙ ڪو به معاشي بحران يورپ جي پراڻين قومي معيشتن ۾، جيڪي پنهنجي قومي سرحدن اندر بند نظام هيون، انقلابي لهر پيدا نه ڪندو. جڏهن 1857ع جو مشهور [[1857ع جو مالي بحران]] آمريڪا مان شروع ٿي عالمي سطح تائين پکڙيو، تڏهن ان معاشيات جي اڳوڻن نظرين کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ اهو جديد تاريخ جو پهريون حقيقي عالمي معاشي بحران ثابت ٿيو.<ref>Jonathan Sperber, ''Karl Marx: A Nineteenth-Century Life'', p. 320.</ref> === پهرين انٽرنيشنل ۽ ''داس ڪاپيٽال'' === [[File:Karl Marx, May 1861.jpg|thumb|left|upright=0.7|لنڊن ۾ 1861ع دوران ورتل مارڪس جي سڀ کان پراڻي سڃاتل تصوير.<ref>{{Cite web |url=https://marx200.org/en/fotografien/index.html |title=All Images of Marx Are Good |website=Marx 200 |access-date=2 December 2024}}</ref>]] مارڪس ''نيويارڪ ڊيلي ٽربيون'' لاءِ تيستائين مضمون لکندو رهيو، جيستائين کيس پڪ هئي ته ''ٽربيون'' جي ادارتي پاليسي اڃا ترقي پسند هئي. بهرحال، 1861ع جي پڇاڙيءَ ۾ [[چارلس ڊينا]] جي اخبار ڇڏڻ ۽ ان جي نتيجي ۾ ادارتي بورڊ ۾ تبديلي اچڻ سان اخبار نئين ادارتي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>Jonathan Sperber, ''Karl Marx: A Nineteenth-Century Life'', p. 347.</ref> ''ٽربيون'' هاڻي غلاميءَ جي مڪمل خاتمي ۽ [[آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ يونين|يونين]] جي مڪمل فتح لاءِ آواز اٿاريندڙ مضبوط [[غلاميءَ جي خاتمي واري تحريڪ|غلامي مخالف]] اخبار نه رهي. نئين ادارتي بورڊ آمريڪي گهرو ويڙهه ۾ يونين ۽ [[آمريڪا جون وفاقي رياستون|ڪنفيڊريسي]] جي وچ ۾ فوري صلح جي حمايت ڪئي، جيتوڻيڪ ان سان ڪنفيڊريسيءَ ۾ غلامي برقرار رهي ها. مارڪس هن نئين سياسي موقف سان سخت اختلاف ڪيو ۽ 1863ع ۾ ''ٽربيون'' جي ليکڪ جي حيثيت تان دستبردار ٿيڻ تي مجبور ٿيو.{{sfn|Fedoseyev|1973|p=345}} 1864ع ۾ مارڪس [[بين الاقوامي مزدورن جي انجمن]]، جيڪا پهرين انٽرنيشنل جي نالي سان مشهور هئي، سان لاڳاپيل ٿيو.{{sfn|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|2007|p=[https://web.archive.org/web/20130622083426/http://books.google.com/books?id=4rbH49xtcpkC&pg=PA192 192]}} 1864ع ۾ تنظيم قائم ٿيڻ وقت کيس ان جي جنرل ڪائونسل جو ميمبر چونڊيو ويو.{{sfn|Nicolaievsky|Maenchen-Helfen|2007|p=[https://web.archive.org/web/20130616235612/http://books.google.com/books?id=4rbH49xtcpkC&pg=PA269 267]}} هن تنظيم اندر مارڪس [[ميخائل باڪونن]] جي چوڌاري منظم ٿيل انارڪسٽ ڌڙي خلاف جدوجهد ۾ شامل رهيو.{{r|egsbio}} جيتوڻيڪ ان تڪرار ۾ مارڪس جو موقف غالب آيو، پر 1872ع ۾ جنرل ڪائونسل جو مرڪز لنڊن مان نيويارڪ منتقل ڪرڻ، جنهن جي مارڪس پڻ حمايت ڪئي، انٽرنيشنل جي زوال جو سبب بڻيو. انٽرنيشنل جي وجود دوران سڀ کان اهم سياسي واقعو 1871ع جي [[پيرس ڪميون]] هو، جڏهن پيرس جي شهرين پنهنجي حڪومت خلاف بغاوت ڪري ٻه مهينا شهر تي ڪنٽرول قائم رکيو. ان بغاوت کي رت سان چيڀاٽڻ کان پوءِ مارڪس پنهنجي سڀ کان مشهور پمفليٽن مان هڪ، ''[[فرانس ۾ گهرو ويڙهه]]''، لکيو، جنهن ۾ هن ڪميون جو دفاع ڪيو<ref>Karl Marx, "The Civil War in France" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 22'' (International Publishers: New York, 1986) pp. 307–359.</ref> پورهيت انقلابن ۽ تحريڪن جي بار بار ناڪامين ۽ مايوسين سبب مارڪس [[مارڪسي نظريي موجب سرمائيداراڻو طرزِ پيداوار|سرمائيداراڻي طرزِ پيداوار]] کي سمجهڻ ۽ ان جي مناسب تنقيد تيار ڪرڻ جي به ڪوشش ڪئي. ان مقصد لاءِ هن [[برٽش ميوزيم]] جي مطالعي واري ڪمري ۾ گهڻو وقت تحقيق ڪندي گذاريو.{{sfn|Calhoun|2002|p=20}} 1857ع تائين مارڪس سرمائي، [[زميني ملڪيت]]، اجرتي محنت، رياست، پرڏيهي واپار ۽ عالمي منڊيءَ بابت 800 کان وڌيڪ صفحن تي ٻڌل نوٽ ۽ مختصر مضمون گڏ ڪري چڪو هو. هي مواد 1939ع تائين شايع نه ٿيو، جڏهن اهو ''[[گرونڊرِسِه|گرونڊرِسِه ڊير ڪريٽڪ ڊير پوليٽشن اوڪونومي]]'' (سياسي معيشت جي تنقيد جا خاڪا) جي عنوان هيٺ شايع ٿيو<ref>Karl Marx, "Economic Manuscripts of 1857–1858" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 28'' (International Publishers: New York, 1986) pp. 5–537.</ref><ref>Karl Marx, "Economic Manuscripts of 1857–1858" contained in the Preparatory Materials section of the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 29'' (International Publishers: New York, 1987) pp. 421–507.</ref> 1859ع ۾ مارڪس پنهنجي تصنيف ''[[سياسي معيشت جي تنقيد ۾ حصو]]'' شايع ڪئي،<ref>Karl Marx, "A Contribution to the Critique of Political Economy" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 29'', pp. 257–417.</ref> جيڪا سياسي معيشت بابت سندس پهرين سنجيده تنقيدي تصنيف هئي. هي ڪتاب سندس ٽن جلدن واري ''[[داس ڪاپيٽال]]'' (معنيٰ: ''سرمايو: سياسي معيشت جي تنقيد'') جو رڳو ابتدائي خاڪو هو، جنهن کي هو پوءِ شايع ڪرڻ جو ارادو رکندو هو. ''سياسي معيشت جي تنقيد ۾ حصو'' ۾ مارڪس معاشي سوچ جي بنيادي مفروضن ۽ درجابندين جو تنقيدي جائزو وٺڻ شروع ڪيو.{{sfn|Postone|1993|pp=54–55, 173, 192}}<ref>{{Cite web |last=Marx |title=Economic Manuscripts: Appendix I: Production, Consumption, Distribution, Exchange |url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1859/critique-pol-economy/appx1.htm#205 |access-date=28 March 2022 |website=www.marxists.org |quote=[...] اڪيلو ۽ سماج کان الڳ شڪاري يا مهاڻو، جنهن کي ايڊم سمٿ ۽ ريڪارڊو پنهنجي بحث جي شروعاتي نقطي طور پيش ڪن ٿا، ارڙهين صديءَ جي رابنسن ڪروسو جهڙن رومانوي قصن جي بي تخيل خيالي تخليقن مان هڪ آهي. سماجي تاريخدانن جي دعوائن جي ابتڙ، اهي ڪردار رڳو حد کان وڌيل تهذيب خلاف ردعمل يا ڪنهن غلط سمجهيل فطري زندگيءَ ڏانهن واپسيءَ جي نمائندگي نٿا ڪن. [...] هي هڪ وهم آهي، ۽ ننڍين توڙي وڏين رابنسوني ڪهاڻين جو رڳو جمالياتي وهم. حقيقت ۾، اهو اهڙي ”بورجوا سماج“ جي اڳڪٿي آهي، جيڪو سورهين صديءَ ۾ اڀرڻ لڳو ۽ ارڙهين صديءَ ۾ پختگيءَ ڏانهن تيزيءَ سان وڌيو. آزاد مقابلي تي ٻڌل هن سماج ۾ فرد ظاهري طور انهن فطري لاڳاپن کان آزاد نظر اچي ٿو، جيڪي گذريل تاريخي دورن ۾ کيس انسانن جي ڪنهن مخصوص ۽ محدود جماعت جو جزو بڻائيندا هئا. ارڙهين صديءَ جا مفڪر، جن جي فڪر تي ايڊم سمٿ ۽ ريڪارڊو اڃا مڪمل طور بيٺل هئا، هن ارڙهين صديءَ واري فرد کي—جيڪو هڪ پاسي جاگيردار سماج جي ٽٽڻ ۽ ٻئي پاسي سورهين صديءَ کان ترقي ڪندڙ نين پيداواري قوتن جو نتيجو هو—اهڙي مثالي انسان طور پيش ڪندا هئا، جنهن جو وجود ڄڻ ماضيءَ سان تعلق رکندو هو. هنن فرد کي تاريخي عمل جي نتيجي طور نه، پر تاريخ جي شروعاتي نقطي طور ڏٺو.<br /> [...]<br /> ”محنت“ ظاهري طور هڪ تمام سادي درجي بندي لڳي ٿي. محنت جو تصور هن عام ۽ آفاقي صورت ۾، يعني عام محنت طور، به نهايت پراڻو آهي. تنهن هوندي به معاشي لحاظ کان ”محنت“ پنهنجي هن سادي صورت ۾ اوترو ئي جديد درجو آهي، جيترا اهي سماجي لاڳاپا جديد آهن، جيڪي هن سادي تجريد کي جنم ڏين ٿا.|archive-date=8 February 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020208230946/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1859/critique-pol-economy/appx1.htm#205 |url-status=live }}</ref><ref name=":0">{{harvnb|Calhoun|2012|p=138|ps=: "Marx used social criticism as his standard form of social analysis. Marx defined criticism as the 'radical negation of social reality.{{'"}}}}</ref> هن تصنيف کي وڏي جوش سان قبول ڪيو ويو ۽ ان جو ڇاپو جلد وڪامي ويو.{{sfn|Fedoseyev|1973|p=318}} [[File:Zentralbibliothek Zürich Das Kapital Marx 1867.jpg|thumb|upright|''[[سرمايو: سياسي معيشت جي تنقيد|داس ڪاپيٽال]]'' جو پهريون جلد]] ''سياسي معيشت جي تنقيد ۾ حصو'' جي ڪامياب وڪري مارڪس کي 1860ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ پنهنجي زندگيءَ جي سڀ کان وڏي ڪم جا ٽي جلد مڪمل ڪرڻ لاءِ همٿايو. انهن ۾ ''داس ڪاپيٽال'' ۽ ''[[فاضل قدر جا نظريا]]'' شامل هئا. پوئين تصنيف ۾ هن سياسي معيشت جي نظريه دانن، خاص طور [[ايڊم سمٿ]] ۽ [[ڊيوڊ ريڪارڊو]]، جي نظرين تي بحث ۽ تنقيد ڪئي.{{r|egsbio}} ''فاضل قدر جا نظريا'' کي اڪثر ''داس ڪاپيٽال'' جو چوٿون جلد چيو ويندو آهي ۽ اهو [[معاشي فڪر جي تاريخ]] بابت پهرين جامع تصنيفن مان هڪ آهي 1867ع ۾ ''داس ڪاپيٽال'' جو پهريون جلد شايع ٿيو، جنهن ۾ سرمائي جو تنقيدي تجزيو پيش ڪيو ويو.<ref name=":0" /> ''داس ڪاپيٽال'' سرمائيداراڻي [[پيداواري طرز]] جي ابتدا کان ان جي امڪاني مستقبل تائين ان جي "حرڪت جي قانونن" جي وضاحت پيش ڪري ٿو. ڪتاب ۾ سرمائي جي گڏجڻ جي حرڪتن، [[اجرتي محنت]] جي واڌ، ڪم جي جڳهه جي تبديلي، [[سرمائي جي گڏجاڻي]]، مقابلي، [[بئنڪنگ]] نظام، [[نفعي جي شرح گهٽجڻ جو لاڙو]]، زميني محصول ۽ ان ڳالهه تي بحث ڪيو ويو آهي ته اجرتي محنت ڪيئن مسلسل سرمائي جي حڪمراني کي ٻيهر پيدا ڪري ٿي.{{sfn|Postone|2006|pp=190, 26–27. 135, 374–375}}{{sfn|Calhoun|2012}}{{sfn|Pepperell|2010|pp=104–105}} مارڪس موجب سرمائي جي محرڪ قوت [[محنت جو استحصال|محنت جي استحصال]] ۾ آهي، ۽ پورهيتن جي بي اجرت محنت [[فاضل قدر]] جو آخري ذريعو آهي. ''داس ڪاپيٽال'' جي روسي ترجمي جي وڌندڙ گهرج سبب ان جا روسي ٻوليءَ ۾ 3,000 نسخا ڇپيا، جيڪي 27 مارچ 1872ع تي شايع ٿيا. 1871ع جي سرءُ تائين جرمن ٻوليءَ ۾ پهرين ڇاپي جا سڀ نسخا وڪامي چڪا هئا، جنهن کان پوءِ ٻيو ڇاپو شايع ڪيو ويو. [[File:Karl-Marx (cropped).jpg|thumb|left|مارڪس جي 1875ع واري تصوير]] ''داس ڪاپيٽال'' جا ٻيا ۽ ٽيان جلد مارڪس جي حياتيءَ ۾ مسودن جي صورت ۾ رهيا، جن تي هو پنهنجي باقي زندگي ڪم ڪندو رهيو. مارڪس جي وفات کان پوءِ ٻئي جلد اينگلز شايع ڪيا.{{r|egsbio}} ''داس ڪاپيٽال'' جو ٻيو جلد اينگلز تيار ڪري 1885ع ۾ ''سرمايو، جلد ٻيو: سرمائي جي گردش جو عمل'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref>Karl Marx, "Capital II: The Process of Circulation of Capital" embodying the whole volume of the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 36'' (International Publishers: New York, 1997).</ref> ٽيون جلد نَوَ سال پوءِ، آڪٽوبر 1894ع ۾ ''سرمايو، جلد ٽيون: مجموعي طور سرمائيداراڻي پيداوار جو عمل'' جي عنوان سان شايع ٿيو.<ref>Karl Marx, "Capital III: The Process of Capitalist Production as a Whole" embodying the whole volume of the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 37'' (International Publishers: New York, 1998).</ref> ''فاضل قدر جا نظريا'' وسيع ''1861ع–1863ع جا معاشي مسودا'' مان ورتل هو، جيڪي ''داس ڪاپيٽال'' جو ٻيو مسودو هئا. اهي مسودا ''مارڪس ۽ اينگلز جا گڏيل ڪم'' جي جلدن 30 کان 34 تائين پکڙيل آهن. خاص طور ''فاضل قدر جا نظريا'' جلد 30 جي پوئين حصي کان شروع ٿي جلد 32 جي پڄاڻيءَ تائين هلن ٿا؛<ref>Karl Marx, "Theories of Surplus Value" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 30'' (International Publishers: New York, 1988) pp. 318–451.</ref><ref>Karl Marx, "Theories of Surplus Value" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 31'' (International Publishers: New York, 1989) pp. 5–580.</ref><ref>Karl Marx, "Theories of Surplus Value" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 32'' (International Publishers: New York, 1989) pp. 5–543.</ref> جڏهن ته مڪمل ''1861ع–1863ع جا معاشي مسودا'' جلد 30 جي شروعات کان جلد 34 جي پهرين اڌ تائين پکڙيل آهن. جلد 34 جي پوئين اڌ ۾ ''1863ع–1864ع جا معاشي مسودا'' جا بچيل ٽڪرا شامل آهن، جيڪي ''داس ڪاپيٽال'' جو ٽيون مسودو هئا. انهن جو وڏو حصو پينگوئن جي ''داس ڪاپيٽال''، جلد پهرئين، جي ضميمي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1864/economic/introduction.htm |title=Economic Works of Karl Marx 1861–1864 |website=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] |access-date=14 July 2018 |archive-date=16 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180716154952/https://www.marxists.org/archive/marx/works/1864/economic/introduction.htm |url-status=live}}</ref> ''فاضل قدر جا نظريا'' جو مختصر جرمن ڇاپو 1905ع ۽ 1910ع ۾ شايع ٿيو. ان مختصر ڇاپي جو انگريزي ترجمو 1951ع ۾ لنڊن مان شايع ڪيو ويو، جڏهن ته مڪمل ۽ غير مختصر ڇاپو 1963ع ۽ 1971ع ۾ ماسڪو مان ''داس ڪاپيٽال'' جي "چوٿين جلد" طور شايع ٿيو.<ref>See note 228 on p. 475 of the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 30''.</ref> {{پڻ ڏسو |پوئين دور جو مارڪس}} [[File:Marx8.jpg|thumb|upright|1882ع ۾ مارڪس]] پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي دوران مارڪس جي صحت مسلسل خراب ٿيندي وئي ۽ هو اڳين دور وانگر ڊگهي عرصي تائين محنت ڪرڻ جي قابل نه رهيو.{{r|egsbio}} تنهن هوندي به هن همعصر سياست، خاص طور جرمني ۽ روس جي معاملن، تي اهم تبصرا ڪيا. سندس ''[[گوٿا پروگرام تي تنقيد]]'' ۾ هن پنهنجن پوئلڳن [[ولهيلم ليبڪنيخت]] ۽ [[آگسٽ بيبل]] جي ان رجحان جي مخالفت ڪئي، جنهن تحت هو متحد سوشلسٽ جماعت ٺاهڻ لاءِ [[فرڊيننڊ لاسال]] جي [[رياستي سوشلزم]] وارن خيالن سان ٺاهه ڪرڻ چاهيندا هئا.{{r|egsbio}} هيءَ تصنيف مارڪس جي مشهور قول، "[[هر ڪنهن کان سندس صلاحيت مطابق، هر ڪنهن کي سندس ضرورت مطابق]]"، سبب پڻ مشهور آهي. 8 مارچ 1881ع تي [[ويرا زاسوليچ]] ڏانهن لکيل خط ۾ مارڪس ان امڪان تي غور ڪيو ته روس سرمائيداراڻي ترقيءَ واري مرحلي کي ٽپي، ڳوٺاڻي ''[[مير (سماج)|مير]]'' ۾ موجود گڏيل زميني ملڪيت جي بنياد تي ڪميونزم قائم ڪري سگهي ٿو.{{r|egsbio}}<ref>Karl Marx and Frederick Engels, ''Collected Works Volume 46'' (International Publishers: New York, 1992) p. 71.</ref> روس جي ڳوٺاڻي "ڪميون" کي "روس جي سماجي نئين سر جوڙجڪ جو مرڪزي سهارو" قرار ڏيندي مارڪس خبردار ڪيو ته جيڪڏهن مير کي سرمائيداراڻي مرحلي کان سواءِ سڌو سوشلسٽ مرحلي ڏانهن منتقليءَ جو ذريعو بڻائڻو آهي، ته "سڀ کان پهرين انهن نقصانڪار اثرن کي ختم ڪرڻ ضروري هوندو، جيڪي ڳوٺاڻي ڪميون تي هر طرف کان حملو ڪري رهيا آهن". انهن نقصانڪار اثرن جي خاتمي کان پوءِ مارڪس موجب ڳوٺاڻي ڪميون جي "پاڻمرادو ترقيءَ جون عام حالتون" موجود ٿي سگهن ٿيون. بهرحال، ساڳئي خط ۾ مارڪس نشاندهي ڪئي ته "سرمائيداراڻي نظام جي بنياد ۾... پيدا ڪندڙ کي پيداوار جي وسيلن کان مڪمل طور جدا ڪرڻ شامل آهي". هن خط جي هڪ مسودي ۾ مارڪس جي [[بشريات]] ڏانهن وڌندڙ دلچسپي ظاهر ٿئي ٿي، جيڪا سندس ان يقين مان پيدا ٿي ته مستقبل جو ڪميونزم اسان جي قبل از تاريخي ماضيءَ جي اشتراڪيت ڏانهن هڪ وڌيڪ اعليٰ سطح تي واپسي هوندو. هن لکيو: <blockquote> اسان جي دور جو تاريخي لاڙو اهو اڻٽر بحران آهي، جنهن مان يورپ ۽ آمريڪا جي انهن ملڪن ۾ سرمائيداراڻي پيداوار گذري رهي آهي، جتي اها پنهنجي بلند ترين سطح تي پهچي چڪي آهي. هي بحران ان جي تباهيءَ ۽ جديد سماج جي سڀ کان قديم صورت، يعني گڏيل پيداوار ۽ گڏيل ملڪيت، جي هڪ وڌيڪ اعليٰ شڪل ڏانهن واپسيءَ تي ختم ٿيندو. </blockquote> هن وڌيڪ لکيو ته "ابتدائي برادرين جي حياتياتي قوت سامي، يوناني، رومي وغيره سماجن کان بي انداز وڌيڪ هئي، ۽ جديد سرمائيداراڻي سماجن کان ته اڃا به وڌيڪ".<ref>K. Marx, First draft of the letter to Vera Zasulich [1881]. In Marx-Engels ''Collected Works'', Volume 24, p. 346.</ref> پنهنجي وفات کان اڳ مارڪس اينگلز کي اهي خيال مرتب ڪرڻ لاءِ چيو. اهي 1884ع ۾ ''[[خاندان، نجي ملڪيت ۽ رياست جو بڻ بنياد]]'' جي عنوان سان شايع ٿيا، جيڪو جزوي طور مارڪس پاران [[ليوس ايڇ. مورگن]] جي ڪتاب ''[[قديم سماج]]'' بابت لکيل نوٽن تي ٻڌل هو. == ذاتي زندگي == === خاندان === [[File:Jenny laura marx.jpg|thumb|upright|جيني ڪيرولائنا ۽ جيني لورا مارڪس (1869ع): مارڪس جي سڀني ڌيئرن جو نالو سندن ماءُ [[جيني فون ويسٽفالين]] جي عزت ۾ جيني رکيو ويو هو.]] مارڪس ۽ فون ويسٽفالين کي ست ٻار ٿيا، پر لنڊن ۾ رهائش دوران سندن ڏکين معاشي ۽ رهائشي حالتن سبب رڳو ٽي ٻار بالغ عمر تائين زنده رهيا.<ref>{{cite book |first=Peter |last=Singer |author-link=Peter Singer |year=2000 |title=Marx: A very short introduction |url=https://archive.org/details/marxveryshortint00sing_0 |page=[https://archive.org/details/marxveryshortint00sing_0/page/6 5] |isbn=0192854054 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford}}</ref> سندن ٻار هي هئا: [[جيني لونگي|جيني ڪيرولائنا]] (شاديءَ کان پوءِ لونگي؛ 1844ع–1883ع)، [[لورا مارڪس|جيني لورا]] (شاديءَ کان پوءِ لافارگ؛ 1845ع–1911ع)، ايڊگر (1847ع–1855ع)، هينري ايڊورڊ گائي ("گيدو"؛ 1849ع–1850ع)، جيني ايويلين فرانسس ("فرانزسڪا"؛ 1851ع–1852ع)، [[ايلينور مارڪس|جيني جوليا ايلينور]] (1855ع–1898ع)، ۽ هڪ ٻيو ٻار، جيڪو نالو رکڻ کان اڳ ئي جولاءِ 1857ع ۾ فوت ٿي ويو. سندس ناٺي [[پال لافارگ]] موجب مارڪس هڪ پيار ڪندڙ پيءُ هو.<ref>{{cite book |first=Paul |last=Lafargue |author-link=Paul Lafargue |editor=[[مارڪس–اينگلز–لينن ادارو]] |publisher=Progress Publishers |year=1972 |url=http://www.marxists.org/archive/lafargue/1890/xx/marx.htm |title=''Reminiscences of Marx'' (September 1890) |quote=هو هڪ پيار ڪندڙ، نرم دل ۽ درگذر ڪندڙ پيءُ هو. [...] پنهنجي ڌيئرن سان سندس لاڳاپن ۾ حڪم هلائيندڙ پيءُ واري روش جو ذري برابر به نشان نه هو، جڏهن ته سندس ڌيئرن جو ساڻس پيار غيرمعمولي هو. هو کين ڪڏهن به حڪم نه ڏيندو هو، پر جيڪو ڪم ڪرائڻ چاهيندو هو، تنهن لاءِ کين مهربانيءَ طور درخواست ڪندو هو، يا اهڙي نموني احساس ڏياريندو هو ته جنهن ڳالهه کان هو کين روڪڻ چاهي ٿو، اها کين نه ڪرڻ گهرجي. تنهن هوندي به شايد ئي ڪنهن پيءُ جا ٻار هن جي ٻارن جيترا فرمانبردار رهيا هجن.|access-date=30 December 2020 |archive-date=16 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816133812/https://www.marxists.org/archive/lafargue/1890/xx/marx.htm |url-status=live }}</ref> 1962ع ۾ اهو الزام سامهون آيو ته مارڪس کي پنهنجي گهر جي ملازمہ [[هيلين ڊيمٿ]] مان شاديءَ کان ٻاهر فريڊي نالي هڪ پٽ ٿيو هو،<ref name=Montefiore>{{cite news|last=Montefiore |first=Simon Sebag |author-link=Simon Sebag Montefiore |title=The Means of Reproduction |url=https://www.nytimes.com/2011/09/25/books/review/love-and-capital-by-mary-gabriel-book-review.html |work=[[نيو يارڪ ٽائيمز]] |date=23 September 2011 |access-date=25 September 2011 |archive-date=26 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926042626/http://www.nytimes.com/2011/09/25/books/review/love-and-capital-by-mary-gabriel-book-review.html |url-status=live}}</ref>{{sfn|Wheen|2001|p=173}} پر دستاويزي ثبوتن جي کوٽ سبب هن دعويٰ تي اختلاف ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Carver, 1991">{{cite book |quote=this [claim] is not well founded on the documentary materials available |last=Carver |first=Terrell |title=The Cambridge Companion to Marx |year=1991 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |location=Cambridge |isbn=978-0521366946 |page=11 |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-marx/C8B7D6342B659E2AA6203BA970A791DF |editor-last=Carver |editor-first=Terrell |chapter=Reading Marx: Life and Works |access-date=30 December 2020 |archive-date=8 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180608131100/https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-companion-to-marx/C8B7D6342B659E2AA6203BA970A791DF |url-status=live }}</ref> هيلين ڊيمٿ مارڪس جي ڀروسي جوڳي ساٿي پڻ هئي. [[فريڊرش اينگلز]] پاران لکيل سندس تعزيتي نوٽ ۾ هن جي ڪردار بابت ڄاڻايو ويو آهي ته: "مارڪس هيلينا ڊيمٿ کان نه رڳو پارٽيءَ جي ڏکين ۽ پيچيده معاملن ۾، پر پنهنجي معاشي لکڻين بابت به صلاح وٺندو هو."<ref>{{Cite web |title=Helene Demuth Obituary |url=https://www.marxists.org/archive/marx/bio/family/demuth/obitry.htm |access-date=2024-07-08 |website=www.marxists.org}}</ref> مارڪس اڪثر فرضي نالا استعمال ڪندو هو، خاص طور گهر يا فليٽ مسواڙ تي وٺڻ وقت، شايد ان لاءِ ته سرڪاري اختيارين لاءِ سندس پتو لڳائڻ ڏکيو ٿئي. پيرس ۾ هو "موسيو رامبوز" جو نالو استعمال ڪندو هو، جڏهن ته لنڊن ۾ پنهنجن خطن جي پڇاڙيءَ ۾ "اي. وليمز" لکي صحيح ڪندو هو. سندس دوست سندس سانوري رنگ ۽ ڪارن گهنڊيدار وارن سبب کيس "مور" سڏيندا هئا، جڏهن ته هن پنهنجن ٻارن کي پاڻ کي "اولڊ نِڪ" ۽ "چارلي" سڏڻ جي همٿ ڏني.{{sfn|Wheen|2001|p=152}} هو پنهنجن دوستن ۽ گهرڀاتين لاءِ پڻ لقب ۽ فرضي نالا استعمال ڪندو هو؛ فريڊرش اينگلز کي "جنرل"، گهر جي ملازمہ هيلين کي "لينچن" يا "نِم"، ڌيءَ جينيچن کي "ڪُئي ڪُئي، [[چين جو شهنشاهه]]"، ۽ لورا کي "[[ڪاڪاٽو|ڪاڪادو]]" يا "[[خوئي خوئي|هوٽنٽوٽ]]" سڏيندو هو.{{sfn|Wheen|2001|p=152}} === صحت === مارڪس 1830ع واري ڏهاڪي ۾ ٽرائر ٽاورن ڪلب نالي شراب نوشي واري تنظيم ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ گهڻي شراب نوشي ڪرڻ لڳو ۽ اهو سلسلو سندس وفات تائين جاري رهيو.<ref name="drinking1"/> مارڪس گهڻي عرصي تائين خراب صحت جو شڪار رهيو، جنهن کي هو پاڻ "وجود جي بدحالي" سڏيندو هو.{{sfn|Blumenberg|2000|p=98}} مختلف ليکڪن سندس بيمارين جي نوعيت ۽ سببن جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سندس سوانح نگار ورنر بلومينبرگ موجب انهن جو سبب جگر ۽ پتيءَ جون بيماريون هيون، جيڪي مارڪس کي 1849ع ۾ ٿيون ۽ پوءِ هو انهن مان مڪمل طور صحتياب نه ٿي سگهيو. نامناسب طرزِ زندگيءَ انهن بيمارين کي وڌيڪ شديد بڻايو. بيماريءَ جا دورا اڪثر مٿي جي سور، اکين جي سوزش، مٿي ۾ [[تنتي سور]] ۽ سنڌن جي سور سان گڏ ٿيندا هئا. 1877ع ۾ کيس تنتي نظام جي هڪ سنگين بيماري ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ڊگهي عرصي تائين [[بي خوابي]] رهيس، جنهن کي ختم ڪرڻ لاءِ هو نشي آور دوائون استعمال ڪندو هو.{{sfn|Blumenberg|2000|p=100}} رات جو حد کان وڌيڪ ڪم ڪرڻ ۽ نامناسب خوراڪ سبب سندس بيماري وڌيڪ بگڙندي رهي. مارڪس تيز مصالحن واري کاڌي، دونهي ۾ سڪايل مڇي، ڪئويار ۽ اچاريل ڪڪڙين جو شوقين هو، جيتوڻيڪ اهي سڀ شيون جگر جي بيمارن لاءِ نقصانڪار هيون. کيس شراب ۽ ليڪور به پسند هئا ۽ هو تمام گهڻا سگار پيئندو هو؛ مالي تنگيءَ سبب اهي اڪثر گهٽ معيار جا هوندا هئا. 1863ع کان مارڪس ڦٽن ۽ ڦرڙين جي گهڻي شڪايت ڪرڻ لڳو. بلومينبرگ موجب "اهي جگر جي مريضن ۾ گهڻو ٿيندا آهن ۽ ممڪن آهي ته انهن جا سبب به ساڳيا هجن."{{sfn|Blumenberg|2000|p=100}} اهي ڦرڙا ايترا سخت هوندا هئا جو مارڪس نه صحيح نموني ويهي سگهندو هو ۽ نه سڌو بيهي ڪم ڪري سگهندو هو. بلومينبرگ موجب مارڪس ۾ چڙچڙاپڻ جگر جي بيمارن ۾ عام طور ڏسجندڙ ڪيفيت هئي: <blockquote> بيماريءَ سندس شخصيت جي ڪجهه خاصيتن کي وڌيڪ نمايان ڪري ڇڏيو. هو بحث ۾ تمام تيز هوندو هو، سندس چڀندڙ طنز توهين کان به نه ڪيٻائيندو هو ۽ سندس اظهار ڪڏهن ڪڏهن بي ادبي ۽ سختيءَ تي ٻڌل هوندو هو. جيتوڻيڪ مجموعي طور مارڪس پنهنجن ويجهن دوستن تي انڌو اعتماد رکندو هو، پر پاڻ به شڪايت ڪندو هو ته ڪڏهن ڪڏهن هو انهن سان به حد کان وڌيڪ شڪي ۽ ناانصاف ٿي ويندو هو. دشمنن ته ڇا، دوستن بابت به سندس فيصلا ڪڏهن ايترا سخت هوندا هئا جو گهٽ حساس ماڻهو به ناراض ٿي پوندا هئا... شايد تمام ٿورا ماڻهو اهڙا هئا، جن تي هن اهڙي تنقيد نه ڪئي هجي... اينگلز به ان کان بچيل نه هو.{{sfn|Blumenberg|2000|pp=99–100}} </blockquote> پرنسٽن يونيورسٽي جي تاريخدان [[جيرالڊ سيگل]] موجب، نوجوانيءَ جي پڇاڙيءَ ۾ مارڪس کي نمونيا يا پلوريسي ٿي سگهي ٿي، جنهن جي اثرن سبب کيس پروشيائي فوجي خدمت کان ڇوٽ ملي. پوئين زندگيءَ ۾ ''داس ڪاپيٽال'' تي ڪم ڪندي، جنهن کي هو مڪمل نه ڪري سگهيو،{{sfn|Blumenberg|2000|p=98}}{{sfn|Seigel|1978|p=494}} مارڪس ٽن اهم بيمارين جو شڪار رهيو. جگر جي بيماري، جيڪا شايد موروثي هئي، حد کان وڌيڪ ڪم، خراب خوراڪ ۽ ننڊ جي کوٽ سبب وڌيڪ بگڙي وئي. رات جو گهڻو ڪم ڪرڻ سبب سندس اکين ۾ سوزش ٿيندي هئي. ٽئين بيماري طور کيس ڪاربنڪل يا ڦرڙا ٿيندا هئا، جيڪي "شايد جسماني ڪمزوريءَ جو نتيجو هئا؛ مارڪس جي طرزِ زندگيءَ جون مختلف خاصيتون، جهڙوڪ شراب، تمباڪو، خراب غذا ۽ ننڊ جي کوٽ، انهن سڀني ان ۾ حصو ورتو." اينگلز اڪثر مارڪس کي پنهنجي خطرناڪ طرزِ زندگي بدلائڻ جي صلاح ڏيندو هو. سيگل موجب مارڪس پاران پنهنجي صحت کي اهڙي سخت نموني نقصان پهچائڻ جي پويان ذاتي مفادن ۽ خودپسنديءَ بابت ڏوهه جو احساس ٿي سگهي ٿو، جيڪو اصل ۾ سندس والد مارڪس جي ذهن ۾ پيدا ڪيو هو.{{sfn|Seigel|1978|pp=495–496}} 2007ع ۾ [[نيوڪاسل يونيورسٽي]] جي چمڙيءَ جي ماهر سام شسٽر مارڪس جي چمڙيءَ جي بيماريءَ جي [[پوئين دور جي تشخيص]] ڪئي. شسٽر موجب وڌيڪ ممڪن وضاحت اها هئي ته مارڪس جگر جي بيماريءَ بدران [[هائڊراڊينائٽس سپوريٽيوا]] جو شڪار هو، جيڪا وار جي ڦوٽن ۾ کلندڙ [[اپوڪرائن]] نالين جي بند ٿيڻ سبب پيدا ٿيندڙ ورجائيندڙ وچڙندڙ بيماري آهي.{{sfn|Shuster|2008|pp=1–2}} شسٽر بيماريءَ جي امڪاني [[نفسياتي ۽ سماجي]] اثرن تي پڻ غور ڪيو. هن نشاندهي ڪئي ته چمڙي رابطي جو هڪ اهم عضوو آهي، ۽ هائڊراڊينائٽس سپوريٽيوا شديد نفسياتي تڪليف پيدا ڪري سگهي ٿي، جنهن ۾ نفرت، بيزاري، ذاتي تصور، مزاج ۽ خوشحاليءَ ۾ گهٽتائي شامل آهن. شسٽر موجب مارڪس جي خطن ۾ اهڙن احساسن جا "گهڻا ثبوت" موجود آهن. هن اهو سوال به اٿاريو ته ڇا بيماريءَ جي ذهني اثرن مارڪس جي لکڻين تي اثر وڌو ۽ شايد سندس [[مارڪس جو بيگانگيءَ جو نظريو|بيگانگيءَ واري نظريي]] جي تشڪيل ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Shuster|2008|p=3}} === وفات === [[File:Grave of Karl Marx Highgate Cemetery in London 2016 (10).jpg|thumb|[[ڪارل مارڪس جو مقبرو]]، اوڀر [[هائي گيٽ قبرستان]]، لنڊن]] ڊسمبر 1881ع ۾ سندس زال جيني جي وفات کان پوءِ مارڪس کي [[نزلو]] ٿيو، جنهن سندس زندگيءَ جي آخري پندرهن مهينن دوران سندس صحت خراب رکي. آخرڪار ان بيماريءَ مان [[ساھ جي نلين جي سوزش]] ۽ [[ڦڦڙن جي پردي جي سوزش]] پيدا ٿي، جن سبب هو 14 مارچ 1883ع تي لنڊن ۾ 64 ورهين جي عمر ۾ [[بي وطن]] شخص جي حيثيت ۾ فوت ٿي ويو. سندس گهرڀاتين ۽ دوستن 17 مارچ 1883ع تي کيس لنڊن جي اوڀر [[هائي گيٽ قبرستان]] ۾، لاادري ۽ ملحد ماڻهن لاءِ مخصوص حصي ۾ دفن ڪيو. [[فرانسس وين]] موجب سندس جنازي ۾ نَوَ کان يارهن ماڻهو شامل هئا.{{sfn|Wheen|2001|p=[https://books.google.com/books?id=3KOyuSakn80C&pg=PA382 382]}}همعصر ذريعن جي تحقيق موجب جنازي ۾ گهٽ ۾ گهٽ تيرهن سڃاتل ماڻهو موجود هئا: [[فريڊرش اينگلز]]، [[ايلينور مارڪس]]، [[ايڊورڊ ايولنگ]]، [[پال لافارگ]]، [[شارل لونگي]]، [[هيلين ڊيمٿ]]، [[ولهيلم ليبڪنيخت]]، گوٽليب ليمڪي، [[فريڊرڪ ليسنر]]، جي. لوخنر، سر [[ري لينڪيسٽر]]، [[ڪارل شورليمر]] ۽ [[ارنسٽ ريڊفورڊ]].<ref>John Shepperd, 'Who was really at Marx's funeral?', in "Friends of Highgate Cemetery Newsletter ", April (2018), pp. 10–11. https://highgatecemetery.org/uploads/2018-04_Newsletter_final_web.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204074940/https://highgatecemetery.org/uploads/2018-04_Newsletter_final_web.pdf |date=4 February 2020 }}</ref> هڪ همعصر اخبار موجب جنازي ۾ پنجويهن کان ٽيهه مٽن مائٽن ۽ دوستن شرڪت ڪئي.<ref>'Dr Karl Marx', in ''[[دي سنڊي پيپل|دي پيپل]]'', 25 March 1883, p. 3.</ref> ''[[دي گرافڪ]]'' جي هڪ ليکڪ لکيو: <blockquote> هڪ عجيب غلطيءَ سبب... سندس وفات جو اعلان ٻن ڏينهن تائين نه ڪيو ويو، ۽ پوءِ به اهو چيو ويو ته سندس وفات پيرس ۾ ٿي آهي. ٻئي ڏينهن پيرس مان تصحيح آئي؛ ۽ جڏهن سندس دوست ۽ پوئلڳ دفن جي وقت ۽ هنڌ بابت ڄاڻڻ لاءِ [[هيورسٽاڪ هل]] ۾ سندس گهر پهتا، تڏهن کين معلوم ٿيو ته هو اڳ ئي ٿڌي زمين ۾ دفن ٿي چڪو هو. جيڪڏهن اها رازداري ۽ تڪڙ نه ڪئي وڃي ها ته سندس قبر تي يقيناً هڪ وڏو عوامي مظاهرو ٿئي ها.<ref>'Dr Karl Marx' in ''The Graphic'', 31 March 1883, pp. 319, 322.</ref> </blockquote> سندس ڪيترن ويجهن دوستن جنازي ۾ تقريرون ڪيون، جن ۾ [[ولهيلم ليبڪنيخت]] ۽ فريڊرش اينگلز شامل هئا. اينگلز جي تقرير ۾ هي لفظ شامل هئا: {{blockquote| 14 مارچ تي منجهند جو پوڻين ٽين وڳي، زنده انسانن مان سڀ کان وڏو مفڪر سوچڻ ڇڏي ويو. کيس رڳو ٻن منٽن لاءِ اڪيلو ڇڏيو ويو هو، ۽ جڏهن اسين واپس آياسين ته کيس پنهنجي ڪرسيءَ تي سڪون سان سمهيل ڏٺوسين—پر هميشه لاءِ. }} مارڪس جون زنده بچيل ڌيئرون [[ايلينور مارڪس|ايلينور]] ۽ [[لورا مارڪس|لورا]]، ۽ سندس ٻه فرانسيسي سوشلسٽ ناٺي [[شارل لونگي]] ۽ [[پال لافارگ]] پڻ جنازي ۾ موجود هئا. سندس زال ۽ وڏي ڌيءَ اڳ ئي فوت ٿي چڪيون هيون؛ وڏي ڌيءَ جنوري 1883ع ۾، مارڪس کان ڪجهه مهينا اڳ، وفات ڪئي هئي. جرمن سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽيءَ جي باني ۽ اڳواڻ ليبڪنيخت جرمن ٻوليءَ ۾ تقرير ڪئي، جڏهن ته فرانسيسي پورهيت تحريڪ جي اهم اڳواڻ لونگي فرانسيسيءَ ۾ مختصر خطاب ڪيو. فرانس ۽ اسپين جي پورهيت جماعتن پاران موڪليل ٻه [[تار]] پڻ پڙهيا ويا; هڪ ميڊرڊ واري شاخ طرفان [[هوسي ميسا اي ليومپارٽ]] موڪليو هو، ۽ ٻيو فرانسيسي مزدورن جي پارٽيءَ جي پيرس شاخ طرفان سيڪريٽري ليپين موڪليو هو.<ref>{{Cite web |title=1883: The death of Karl Marx |url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1883/death/dersoz1.htm |access-date=2026-01-28 |website=www.marxists.org}}</ref> اينگلز جي تقرير سميت اهو ئي جنازي جو مڪمل پروگرام هو. جنازي ۾ شامل غير مائٽن ۾ مارڪس جا ٽي ڪميونسٽ ساٿي پڻ هئا: فريڊرڪ ليسنر، جنهن کي 1852ع جي [[ڪولون ڪميونسٽ مقدمو]] کان پوءِ ٽي سال قيد ڪيو ويو هو؛ جي. لوخنر، جنهن کي اينگلز "ڪميونسٽ ليگ جو پراڻو ميمبر" قرار ڏنو؛ ۽ [[ڪارل شورليمر]]، جيڪو مانچسٽر ۾ ڪيميا جو پروفيسر، [[رائل سوسائٽي]] جو ميمبر ۽ 1848ع جي [[باڊن انقلاب]] ۾ شامل ڪميونسٽ ڪارڪن هو. جنازي ۾ [[ري لينڪيسٽر]] نالي برطانوي حيوانيات دان پڻ شامل هو، جيڪو پوءِ هڪ اهم عالم بڻيو. وصيت جي عدالتي تصديق وقت مارڪس جي ذاتي ملڪيت جي قيمت 250 پائونڊ مقرر ڪئي وئي،<ref name="probate">{{cite web |url=https://probatesearch.service.gov.uk |title=Marx, Karl |author=<!--Not stated--> |date=1883 |website=probatesearchservice.gov |publisher=UK Government |access-date=14 June 2020 |archive-date=7 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150807135123/https://probatesearch.service.gov.uk/ |url-status=dead}}</ref> جيڪا 2024ع جي حساب سان لڳ ڀڳ 38,095 پائونڊ جي برابر هئي.<ref>{{Cite web |title=£250 in 1883 → 2024 {{!}} UK Inflation Calculator |url=https://www.in2013dollars.com/uk/inflation/1883 |access-date=11 April 2024 |website=www.in2013dollars.com |archive-date=28 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128173620/https://www.in2013dollars.com/uk/inflation/1883 |url-status=live }}</ref> 1895ع ۾ پنهنجي وفات وقت اينگلز پنهنجي وڏي ملڪيت جو "نمايان حصو" مارڪس جي ٻن زنده بچيل ڌيئرن لاءِ ڇڏيو، جنهن جي قيمت 2024ع جي حساب سان 68 لک آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="Montefiore"/> نومبر 1954ع ۾ مارڪس ۽ سندس خاندان جي باقيات کي ويجهو ئي هڪ نئين هنڌ ٻيهر دفن ڪيو ويو. نئين هنڌ تي قائم [[ڪارل مارڪس جو مقبرو|مقبرين]] جو افتتاح 14 مارچ 1956ع تي ٿيو.<ref name="auto">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2016/mar/15/karl-marx-monument-highgate-cemetery-archive-1956|title=Marx monument unveiled in Highgate cemetery – archive, 15 March 1956|date=15 March 2016|access-date=7 January 2018|work=The Guardian|archive-date=27 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221227094820/https://www.theguardian.com/books/2016/mar/15/karl-marx-monument-highgate-cemetery-archive-1956|url-status=live}}</ref> ان تي ''ڪميونسٽ منشور'' جي آخري سٽ، "[[دنيا جا پورهيتو، متحد ٿيو!|سڀني ملڪن جا پورهيتو، متحد ٿيو!]]"، ۽ اينگلز پاران ترتيب ڏنل يارهين "[[فوئرباخ بابت ٿيسز|فوئرباخ بابت ٿيسز]]" مان هي قول اُڪريل آهي: "فلسفين دنيا جي رڳو مختلف طريقن سان تشريح ڪئي آهي—پر اصل ڳالهه ان کي بدلائڻ آهي." [[برطانيا جي ڪميونسٽ پارٽي]] اهو يادگار تعمير ڪرايو، جنهن تي [[لارنس بريڊشا]] جو ٺاهيل مارڪس جو نيم مجسمو لڳايو ويو؛ جڏهن ته مارڪس جي اصل قبر تي رڳو سادي سينگار هئي. مارڪسي تاريخدان [[ايرڪ هابسبام]] لکيو ته: "اهو نٿو چئي سگهجي ته مارڪس ناڪام شخص طور فوت ٿيو." جيتوڻيڪ برطانيا ۾ سندس پوئلڳن جو تعداد وڏو نه هو، پر سندس لکڻيون جرمني ۽ روس جي کاٻي ڌر جي تحريڪن تي اثر وجهڻ شروع ڪري چڪيون هيون. سندس وفات کان پنجويهن سالن اندر براعظمي يورپ جون اهي سوشلسٽ جماعتون، جيڪي پنهنجي سياست تي مارڪس جي اثر کي تسليم ڪنديون هيون، [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] چونڊن ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪري چڪيون هيون.<ref>[[#Hob11|Hobsbawm 2011]]. pp. 3–4.</ref> == فڪر == {{Marxism}} === اثر === {{Main|ڪارل مارڪس تي اثر}} مارڪس جي فڪر تي ڪيترن ئي مفڪرن ۽ فڪري روايتن جو اثر هو، جن ۾ هيٺيان خاص طور شامل آهن: * [[جارج وليم فريڊرش هيگل]] جو فلسفو.{{sfn|Calhoun|2002|pp=20–23}} * [[ايڊم سمٿ]] ۽ [[ڊيوڊ رڪارڊو]] جي ڪلاسيڪي [[سياسي معيشت]]، گڏوگڏ [[جان شارل ليونار ڊي سسموندي]] جي آزاد منڊي واري معيشت (''laissez-faire'') تي تنقيد ۽ پرولتاريه جي غيرمحفوظ حالت بابت سندس تجزيو.<ref name="Paresh">{{cite book |last1=Chattopadhyay |first1=Paresh |title=Marx's Associated Mode of Production: A Critique of Marxism |year=2016 |publisher=Springer |pages=39–41}}</ref> * [[فرانس ۾ کاٻي ڌر جي تاريخ|فرانسيسي سوشلسٽ فڪر]]، خاص طور [[جان جيڪ روسو]]، [[هينري ڊي سينٽ سائمن]]، [[پئير جوزف پرودون]] ۽ [[چارلس فوريي]] جا خيال.{{sfn|Clark|1998|pp=57–59}} * [[نوجوان هيگلي]] مفڪرن، خاص طور [[لودوگ فوئرباخ]] ۽ [[برونو بائر]] جي جرمن ماديت پسند فلسفي، ۽ ارڙهين صديءَ جي آخر واري فرانسيسي ماديت، جنهن ۾ [[ديدرو]]، [[ڪلاڊ ادرين هيلويسيوس]] ۽ [[ڊي هولباخ]] شامل آهن. * [[فريڊرش اينگلس]] جو پورهيت طبقي بابت تجزيو، ۽ فرانسيسي آزاد خيال مفڪرن ۽ سينٽ سائمنين، جهڙوڪ [[فرانسوا گيزو]] ۽ [[اوگسٽين ٿيري]] پاران طبقن بابت ابتدائي تشريحون. * مارڪس جي يهودي ورثي کي پڻ سندس اخلاقي نظرئي<ref>Eagleton, Terry. ''[[Why Marx Was Right]]''. Yale University Press, 2011, p. 158.</ref> ۽ سندس ماديت پسند فلسفي جي تشڪيل ۾ اهم اثر رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي.{{sfn|Seigel|1978|pp=112–119}} مارڪس جي تاريخ بابت نظرئي، جنهن کي پوءِ [[تاريخي ماديت]] سڏيو ويو (جنهن کي اينگلس ۽ لينن تڪراري طور [[جدلياتي ماديت]] جي فلسفي جي صورت ڏني)، تي هيگل جي ان دعويٰ جو واضح اثر هو ته حقيقت ۽ تاريخ کي [[جدليات]]ي انداز سان سمجهڻ گهرجي.{{sfn|Calhoun|2002|pp=20–23}} پر جتي هيگل [[خيال پرستي]] جي بنياد تي خيالن کي تاريخ جي محرڪ قوت سمجهندو هو، اتي مارڪس جدليات کي [[ماديت]] جي بنياد تي سمجهايو ۽ دليل ڏنو ته خيال تي مادّي حقيقت کي اوليت حاصل آهي{{sfn|Calhoun|2002|pp=20–23}} هيگل جي نظر ۾ "روح" تاريخ کي اڳتي وڌائيندي هئي، جڏهن ته مارڪس ان کي غيرضروري اسراريت سمجهندو هو، جيڪا انسانن ۽ سندن مادي عملن جي حقيقي ڪردار کي لڪائي ڇڏيندي آهي.{{sfn|Calhoun|2002|pp=20–23}} هن لکيو ته هيگلي فلسفي حقيقت کي ڄڻ مٿي هيٺ ڪري بيهاريو آهي، تنهنڪري ان کي وري پنهنجي پيرن تي بيهارڻ ضروري آهي.{{sfn|Calhoun|2002|pp=20–23}} جيتوڻيڪ مارڪس کي صوفياتي اصطلاحن سان دلچسپي نه هئي، پر هن پنهنجي ڪيترن ئي ڪتابن ۾ گوٿڪ انداز جون تشبيهون استعمال ڪيون. مثال طور ''[[ڪميونسٽ منشور]]'' ۾ هو لکي ٿو: «يورپ تي هڪ پاڇو ڇانيل آهي—ڪميونزم جو پاڇو. پراڻي يورپ جون سڀ قوتون ان پاڇي کي ڀڄائڻ لاءِ مقدس اتحاد ۾ گڏ ٿي ويون آهن.» ۽ ''[[داس ڪيپيٽال]]'' ۾ سرمائي کي «محنت جي پيداوارن جي چوڌاري ڦهليل جادوگري» سان تشبيهه ڏئي ٿو.<ref name="autogenerated2">{{cite web|url=http://ricardo.ecn.wfu.edu/~cottrell/OPE/archive/0604/att-0138/01-PoliticalEconOfTheDead.pdf |first=Mark |last=Neocleous |title=The Political Economy of the Dead: Marx's Vampires |access-date=1 November 2013 |archive-date=12 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150412205331/http://ricardo.ecn.wfu.edu/~cottrell/OPE/archive/0604/att-0138/01-PoliticalEconOfTheDead.pdf |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ مارڪس فرانسيسي سوشلسٽ ۽ سماجياتي فڪر کان متاثر هو، پر هن [[خيالي سوشلسٽ]]ن تي تنقيد ڪئي. سندس خيال هو ته انهن جون ننڍي پيماني واريون سوشلسٽ برادريون آخرڪار سماج جي ڪناري تي رهجي وينديون ۽ غربت جو شڪار ٿينديون، جڏهن ته حقيقي تبديلي صرف [[اقتصادي نظام]] ۾ وڏي پيماني جي تبديلي سان ئي ممڪن آهي.{{sfn|Clark|1998|pp=57–59}}<ref>{{cite web |last1=Leopold |first1=David |title=Marx, Engels, and Some (Non-Foundational) Arguments against Utopian Socialism |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:ba0c49a8-6592-4961-9d54-3a805c564272/files/m1c8aee21e160b7ea7c6e728719ba7a69 |website=ORA - Oxford University Research Archive |access-date=August 22, 2024 |archive-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822025856/https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:ba0c49a8-6592-4961-9d54-3a805c564272/files/m1c8aee21e160b7ea7c6e728719ba7a69 |url-status=live }}</ref> هيگلي فلسفي جي مارڪس واري نئين تشريح تي اينگلس جي ڪتاب ''[[انگلينڊ ۾ پورهيت طبقي جي حالت]]'' جو پڻ وڏو اثر پيو، جنهن مارڪس کي تاريخي جدليات کي [[طبقاتي جدوجهد]] جي صورت ۾ سمجهڻ ۽ جديد پورهيت طبقي کي انقلابي تبديليءَ جي سڀ کان ترقي پسند قوت طور ڏسڻ ڏانهن مائل ڪيو. ان سان گڏ سماجي جمهوريت پسند [[فريڊرش وِلهم شُلز]] پنهنجي ڪتاب '''ڊي بي ويگُنگ ڊيئر پروڊُڪتسيون''' (پيداواري عمل جي حرڪت) ۾ سماج جي ارتقا کي «پيداواري قوتن ۽ پيداواري لاڳاپن جي وچ ۾ تضاد» جو نتيجو قرار ڏنو، جنهن جو اثر پڻ مارڪس تي ٿيو.<ref name="Levine">{{cite book |last1=Levine |first1=Norman |title=Divergent Paths: The Hegelian foundations of Marx's method |url=https://archive.org/details/divergentpathshe0000levi |year=2006 |publisher=[[Lexington Books]] |page=[https://archive.org/details/divergentpathshe0000levi/page/n246 223]}}</ref><ref name="autogenerated144">{{cite book|first=Jonathan |last=Sperber |author-link=Jonathan Sperber |title=Karl Marx: A Nineteenth-Century Life |page=144}}</ref> مارڪس جو خيال هو ته تاريخ ۽ سماج جو سائنسي نموني مطالعو ڪري تاريخي لاڙن کي سمجهي سگهجي ٿو ۽ اهڙيءَ ريت سماجي ٽڪراءَ جي نتيجن جي اڳڪٿي به ڪري سگهجي ٿي. ان ڪري سندس ڪيترن ئي پوئلڳن اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪميونسٽ انقلاب لازمي طور ايندو. پر مارڪس پنهنجي مشهور [[فوئرباخ بابت مقالا|فوئرباخ بابت يارهين مقالي]] ۾ واضح لکيو ته: «فيلسوفن دنيا جي رڳو مختلف نمونن سان تشريح ڪئي آهي؛ اصل ڳالهه ان کي تبديل ڪرڻ آهي.»{{sfn|Calhoun|2002|pp=23–24}} مارڪس جي نظرين مان متاثر ٿي ڪيترائي نوان نظريا ۽ علمي شعبا وجود ۾ آيا، جن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[سياسي معيشت تي تنقيد]] * [[ڪنڊراٽيف لهر]] ۽ [[ڪزنٽس چڪر]] * [[گهٽ واپرائڻ جو نظريو]] * [[تخليقي تباهي]] * [[بحران جو نظريو]] * [[مقداري معاشي تاريخ]] * [[ورلڊ سسٽمز ٿيوري]] === فلسفو ۽ سماجي فڪر === مارڪس کي سماجي علمن ۾ [[تنقيدي طريقو|تنقيدي طريقي]] جو پهريون وڏو استعمال ڪندڙ قرار ڏنو ويو آهي. هيءَ راءِ ان ڳالهه مان نڪتي آهي ته هن پنهنجي تحريرن ۾ ٻين مفڪرن جي نظرين تي تنقيدي جائزو وٺڻ لاءِ بار بار [[جدلياتي مناظرو|مناظرن]] ۽ تنقيدي بحثن جو سهارو ورتو.{{sfn|Calhoun|2002|pp=20–23}} هن قياسي فلسفي تي تنقيد ڪندي [[مابعدالطبيعات]] کي نظرياتي تعصب (آئيڊيالاجي) سان هم معنيٰ قرار ڏنو.{{sfn|Bannerji|2001|p=27}}<ref>{{cite journal |last1=Paolucci |first1=Paul |title=Marx's scientific and political criticism: The internal relation |journal=Capital & Class |year=2015|volume=39 |pages=65–78 |doi=10.1177/0309816814564657 }}</ref> هن طريقي کي اختيار ڪري مارڪس ڪوشش ڪئي ته بنيادي علمي نتيجن کي نظرياتي تعصب کان الڳ ڪري سگهجي. اهو ئي سبب هو جو هو پنهنجي دور جي ڪيترن ئي فلسفين کان نمايان طور مختلف نظر اچي ٿو.{{sfn|Calhoun|2002|pp=23–24}} ==== انساني فطرت ==== {{Further|مارڪس جو انساني فطرت بابت نظريو}} {{multiple image | total_width = 400 | image1 = G.W.F. Hegel (by Sichling, after Sebbers).jpg | image2 = Ludwig Andreas Feuerbach.jpg | footer = فلسفي [[جارج وليم فريڊرش هيگل|جي. ڊبليو. ايف. هيگل]] (کاٻي) ۽ [[لڊوگ فائرباخ]] (ساڄي)، جن جا جدليات بابت خيال مارڪس تي گهرو اثرانداز ٿيا. }} جيئن [[اليڪسس ڊي ٽوڪويل]] اهڙي بي چهري ۽ بيوروڪريٽڪ آمريت جو تصور پيش ڪيو هو، جنهن ۾ ڪو هڪ سڃاتل آمر موجود نه هوندو هو،<ref>[[Annelien de Dijn]], [https://books.google.com/books?id=a3SFelqBLw8C ''French Political Thought from Montesquieu to Tocqueville''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915142405/https://books.google.com/books?id=a3SFelqBLw8C&dq= |date=15 September 2015 }}, Cambridge University Press, 2008, p. 152.</ref> تيئن مارڪس به انهن روايتي مفڪرن کان الڳ ٿيو، جيڪي رڳو هڪ آمر بابت ڳالهائيندا هئا، يا [[مونٽيسڪيو]] وانگر فردي آمريت جي فطرت جو تجزيو ڪندا هئا. ان جي بدران مارڪس «سرمائي جي آمريت» جو تجزيو ڪيو.<ref>Karl Marx. ''Capital: A Critique of Political Economy'', vol. 1, trans. [[Samuel Moore (translator of Das Kapital)|Samuel Moore]] and Edward Aveling (New York: Modem Library, 1906), 440.</ref> مارڪس جي بنيادي مفروضي موجب انساني تاريخ، [[انساني فطرت]] جي مسلسل تبديليءَ جو عمل آهي، جنهن ۾ انسان ۽ مادي شيون ٻئي شامل آهن. انسان پنهنجي اندر موجود حقيقي وجود ۽ امڪاني وجود ٻنهي کان آگاهه هوندو آهي.<ref name="Marx_labour">Marx K (1999). [http://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ch07.htm "The labour-process and the process of producing surplus-value".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101018135115/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ch07.htm |date=18 October 2010 }} In K Marx, ''Das Kapital'' (Vol. 1, Ch. 7). Marxists.org. Retrieved 20 October 2010. Original work published 1867.</ref><ref name="Marx_critique">See Marx K (1997). "Critique of Hegel's dialectic and philosophy in general". In K Marx, ''Writings of the Young Marx on Philosophy and Society'' (LD Easton & KH Guddat, Trans.), pp. 314–347. Indianapolis: Hackett Publishing Company, Inc. Original work published 1844.</ref> مارڪس ۽ هيگل ٻنهي جي نظر ۾ ذاتي ارتقا جي شروعات اندروني [[مارڪس جو بيگانگيءَ جو نظريو|بيگانگي]] جي احساس کان ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ انسان اهو محسوس ڪري ٿو ته سندس موجوده وجود، هڪ ذهني فاعل جي حيثيت سان، پنهنجي امڪاني وجود کي هڪ موضوع يا شئي جي صورت ۾ سامهون آڻي ٿو، جنهن کي سمجهي ۽ حاصل ڪري سگهجي ٿو. مارڪس وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته جڏهن انسان فطرت کي<ref name="Lefever">See also Lefever DM; Lefever JT (1977). "Marxian alienation and economic organisation: An alternate view". ''The American Economist (21)'' 2, pp. 40–48.</ref> پنهنجي مقصدن مطابق ڍالي ٿو،<ref name="Holland_desire">See also Holland EW (2005). "Desire". In CJ Stivale (Ed.), ''Gilles Deleuze: Key Concepts'', pp. 53–62. Montreal & Kingston: McGill-Queens University Press.</ref> تڏهن اهو موضوع ان شئي کي پنهنجو بڻائي ٿو ۽ اهڙيءَ طرح انسان پنهنجي مڪمل انساني صلاحيتن کي عملي صورت ڏئي ٿو. مارڪس جي خيال موجب [[مارڪس جو انساني فطرت بابت نظريو|انساني فطرت]] (جرمن:گاٽونگس ويزن)، يا ''نوعي وجود''، انساني [[محنت]] جي عمل سان وابسته آهي. مارڪس جي نظر ۾ بامعنيٰ محنت جي بنيادي شرط اها آهي ته انسان پنهنجي بيگانگيءَ واري شئي سان تعلق قائم ڪرڻ لاءِ پهرين پنهنجي چوڌاري موجود حقيقي [[ماديت|مادي شين]] تي اثرانداز ٿئي. مارڪس تسليم ڪري ٿو ته هيگل «محنت جي فطرت کي سمجهي ٿو ۽ حقيقي انسان کي، جيڪو پنهنجي ئي محنت جو نتيجو آهي، صحيح نموني سڃاڻي ٿو»،<ref name="Marx_work">Marx (1997), p. 321, emphasis in original.</ref> پر ساڳئي وقت هو هيگل جي خود ارتقا واري تصور کي حد کان وڌيڪ «روحاني» ۽ تجريدي قرار ڏئي ٿو.<ref name="Marx_spiritual">Marx (1997), p. 324.</ref> انهيءَ ڪري مارڪس هيگل کان اختلاف ڪندي لکي ٿو ته «انسان جو جسماني، حقيقي، احساس رکندڙ ۽ فطري صلاحيتن وارو وجود ان ڳالهه جو تقاضو ڪري ٿو ته سندس زندگيءَ جي اظهار لاءِ حقيقي ۽ محسوس ٿيندڙ شيون موجود هجن؛ انسان پنهنجي زندگيءَ جو اظهار رڳو اهڙين حقيقي محسوس ٿيندڙ شين وسيلي ئي ڪري سگهي ٿو».<ref name="Marx_objects">Marx (1997), p. 325, emphasis in original.</ref> اهڙيءَ ريت مارڪس، هيگل جي «ڪم» (ورڪ) واري تصور کي مادي «[[محنت]]» (ليبر) ۾ تبديل ڪري ٿو، ۽ انسان جي فطرت کي تبديل ڪرڻ جي صلاحيت جي حوالي سان [[محنت جي قوت]] (ليبر پاور) جو تصور پيش ڪري ٿو. ==== محنت، طبقاتي جدوجهد ۽ غلط شعور ==== {{further|مارڪس موجب بيگانگي|طبقاتي جدوجهد|سرمائيداراڻو پيداواري ڍانچو (مارڪسزم)}} {{blockquote|هينئر تائين وجود ۾ آيل سموري سماج جي تاريخ، طبقاتي جدوجهد جي تاريخ آهي.|ڪارل مارڪس، ''[[ڪميونسٽ پڌرنامو|ڪميونسٽ منشور]]''<ref name="MarxEngels2009pp5">{{cite book|first1=Karl |last1=Marx |first2=Friedrich |last2=Engels |author-link2=Friedrich Engels |title=The Communist Manifesto |url=https://books.google.com/books?id=pC1RMZh4iC0C&pg=PA5 |year=2009 |publisher=Echo Library |isbn=978-1406851748 |page=5 |access-date=27 June 2015 |archive-date=12 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912161744/https://books.google.com/books?id=pC1RMZh4iC0C&pg=PA5 |url-status=live |via=[[Google Books]]}}</ref>}} [[File:Marx et Engels à Shanghai.jpg|upright|thumb|چين جي شهر [[شنگهائي]] ۾ مارڪس ۽ اينگلس جي يادگار]] مارڪس کي خاص دلچسپي ان ڳالهه سان هئي ته ماڻهو پنهنجي [[محنت]] جي قوت سان ڪهڙي ريت لاڳاپو قائم ڪن ٿا.{{sfn|Calhoun|2002|p=22}} هن ان موضوع تي [[مارڪس موجب بيگانگي|بيگانگي]] جي مسئلي جي حوالي سان وڏي تفصيل سان لکيو.{{sfn|Mészáros|2006|p=96}} جيئن جدليات ۾، تيئن مارڪس به شروعات ۾ هيگل جي بيگانگي واري تصور کان متاثر ٿيو، پر پوءِ ان کي وڌيڪ ماديت پسند بنيادن تي نئين صورت ڏني.{{sfn|Calhoun|2002|p=22}} مارڪس جي نظر ۾ [[سرمائيداري]] پيداواري سماجي لاڳاپن (جهڙوڪ مزدورن جي پاڻ ۾ يا مزدورن ۽ سرمائيدارن جي وچ ۾ لاڳاپن) کي انهن شين (ڪموڊٽي) وسيلي منظم ڪري ٿي، جيڪي مارڪيٽ ۾ خريد ۽ وڪرو ٿين ٿيون، ۽ انهن ۾ محنت پڻ شامل آهي.{{sfn|Calhoun|2002|p=22}} مارڪس مطابق، جڏهن ماڻهو پنهنجي محنت جي قوت، يعني دنيا کي تبديل ڪرڻ جي پنهنجي صلاحيت، تي پنهنجو اختيار وڃائي ويهن ٿا، ته اهو سندن پنهنجي انساني فطرت کان بيگانگيءَ جي برابر آهي، جيڪا هڪ روحاني نقصان پڻ آهي.{{sfn|Calhoun|2002|p=22}} مارڪس هن حالت کي [[سامان جي پوڄا وارو وهم]] (ڪموڊٽي فيٽشئزم) سان بيان ڪيو، جنهن ۾ انسان جي پيدا ڪيل شيون اهڙي نموني ظاهر ٿين ٿيون، ڄڻ انهن کي پنهنجو الڳ وجود، زندگي ۽ حرڪت حاصل هجي، ۽ ماڻهو پنهنجي رويي کي انهن شين جي تابع بڻائي ڇڏين.{{ref|Balibar1995}} [[سامان جي پوڄا وارو وهم]]، اينگلس جي بيان ڪيل [[غلط شعور]] (فالس ڪانشسنيس) جو هڪ مثال آهي،{{ref|KołakowskiFalla2005}} جيڪو [[نظريو (آئيڊيالاجي)|نظريي]] جي سمجهاڻي سان ويجهو تعلق رکي ٿو. مارڪس ۽ اينگلس جي نظر ۾ "نظريو" انهن خيالن جو مجموعو آهي، جيڪي ڪنهن خاص دور ۾ ڪنهن مخصوص طبقي جي مفادن جي نمائندگي ڪن ٿا، پر انهن کي عام ماڻهو آفاقي ۽ هميشه لاءِ سچا خيال سمجهن ٿا. مارڪس ۽ اينگلس جو مقصد رڳو اهو ڏيکارڻ نه هو ته اهڙا عقيدا اڌ سچ هوندا آهن، پر اهو پڻ ته اهي اهم سياسي ڪردار ادا ڪندا آهن. سندن خيال موجب، جنهن طبقي وٽ [[پيداواري وسيلا]] هوندا آهن، اهو رڳو خوراڪ يا تيار ڪيل شين جي پيداوار تي ئي ڪنٽرول نٿو رکي، پر خيالن ۽ نظرين جي پيداوار تي به اثرانداز ٿئي ٿو. ان مان اها وضاحت پڻ ملي ٿي ته ڇو ڪڏهن ڪڏهن ماتحت طبقي جا ماڻهو به اهڙا خيال اختيار ڪندا آهن، جيڪي سندن پنهنجي مفادن جي ابتڙ هوندا آهن. مارڪس [[ٻارن جي محنت]] جو سخت مخالف هو.<ref>In ''[[دي ڪميونسٽ مينفيسٽو]]'', Part II: Proletarians and Communists and ''[[ڪيپيٽل, جلد I]]'', Part III</ref> هن لکيو ته برطانيا جون صنعتون "رڳو رت چوسي زنده رهي سگهيون ٿي، ۽ اهو به ٻارن جي رت تي"، ۽ اهو ته آمريڪي سرمايو "ٻارن جي رت مان گڏ ڪيل سرمائي" تي بيٺل هو.<ref name="autogenerated2" /><ref>{{cite speech |author=Karl Marx |title=Inaugural Address of the International Working Men's Association |year=1864}}</ref> ==== مذهب ==== مارڪس [[لودوگ فوئرباخ]] سان ان ڳالهه تي متفق هو ته مذهب انسان جي پنهنجي تخليق آهي، جيڪو انساني حالتن جو عڪس پيش ڪري ٿو ("انسان مذهب پيدا ڪري ٿو، مذهب انسان کي پيدا نٿو ڪري")، پر هن ان خيال کي تجريدي انداز بدران تاريخي تناظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نظر ۾ مذهب هڪ ئي وقت انساني تڪليف جو اظهار پڻ آهي ۽ ان تڪليف خلاف احتجاج پڻ. 1843ع ۾ لکيل پنهنجي مقالي ''[[هيگل جي حق جي فلسفي تي تنقيد]]'' ۾ مارڪس پاڻ کي [[نوجوان هيگلي]] مفڪرن، خاص طور [[برونو باور]]، کان الڳ ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ رڳو مذهب تي تنقيد انساني ڏکن جو حل نه ٿي سگهي ٿي، جيستائين سماج جي بنيادي ڍانچي تي انقلابي تنقيد نه ڪئي وڃي. مارڪس جي نظر ۾، مذهب تي تنقيد ان وقت تائين اثرائتي نه ٿي سگهي ٿي، جيستائين انهن حقيقي سماجي حالتن کي تبديل نه ڪيو وڃي، جن جو مذهب رڳو هڪ اظهار آهي. [[شلومو اوينيري]] موجب، هن مقالي جي تمهيد ۾ شامل مارڪس جو مشهور اقتباس، جيڪو گهڻو ڪري اڌورو نقل ڪيو ويندو آهي، پنهنجي ظاهر کان وڌيڪ گهرو ۽ پيچيده آهي. اوينيري جي خيال ۾، مارڪس هتي مذهبي جذبن بابت حقارت نه، پر همدردي جو اظهار ڪري ٿو. {{blockquote| مذهبي تڪليف، هڪ ئي وقت، حقيقي تڪليف جو اظهار پڻ آهي ۽ حقيقي تڪليف خلاف احتجاج پڻ. مذهب، ڏاڍ هيٺ آيل مخلوق جي سڏڪي، بي دل دنيا جي دل، ۽ بي روح حالتن جي روح آهي. اهو [[عوام جي آفيم]] آهي. <p>عوام جي خيالي خوشي طور مذهب جو خاتمو، سندن حقيقي خوشيءَ جو مطالبو آهي. ماڻهن کي پنهنجي حالتن بابت وهمن کي ڇڏڻ لاءِ چوڻ، دراصل انهن حالتن کي ختم ڪرڻ جو مطالبو آهي، جيڪي اهڙن وهمن کي جنم ڏين ٿيون. }} بعد ۾ [[ميڪس ويبر]] جي پيش ڪيل نظرين وانگر، مارڪس به سمجهندو هو ته مذهب حڪمران طبقن لاءِ موجود سماجي ۽ معاشي اڻبرابريءَ کي جائز ثابت ڪرڻ جو ڪم ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو انهن حالتن کي خدائي منظوريءَ جو رنگ ڏئي ٿو. ٻئي طرف، ماتحت طبقن لاءِ مذهب هڪ قسم جو آسرو فراهم ڪري ٿو؛ اهو [[نشي آور دوا]] وانگر سندن ڏک کي عارضي طور گهٽائي ٿو، پر ان جو علاج نٿو ڪري. مارڪس پنهنجي اسڪولي تعليم دوران [[ٽرائر جمنازيم]] ۾ لکيل سينيئر مقالي ۾ دليل ڏنو هو ته مذهب جو بنيادي سماجي مقصد [[سماجي يڪجهتي]] کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{Cite book |first1=Karl |last1=Marx |author1-link=Karl Marx |first2=Friedrich |last2=Engels |author2-link=Friedrich Engels |title=Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels |volume=1 |location=New York |publisher=International Publishers |year=1975 |pages=636–642}}</ref> ==== سياسي معيشت، تاريخ ۽ سماج تي تنقيد ==== {{further|سياسي معيشت تي تنقيد|مارڪسي معاشيات}} {{Quote box |width=25em |align=right |quote=پر اوهين ڪميونسٽ ته عورتن جي گڏيل ملڪيت آڻڻ چاهيو ٿا، سڄي بورجوازي گڏجي رڙ ڪري ٿي. بورجوا پنهنجي زال کي رڳو پيداوار جي هڪ اوزار طور ڏسي ٿو. جڏهن هو ٻڌي ٿو ته پيداواري وسيلا گڏيل استعمال هيٺ آندا ويندا، ته هو فطري طور اهو نتيجو ڪڍي ٿو ته عورتون به سڀني جي گڏيل ملڪيت بڻجي وينديون. هن کي اهو اندازو ئي ناهي ته اصل مقصد عورتن کي پيداوار جي محض هڪ اوزار واري حيثيت مان آزاد ڪرائڻ آهي. |source=—ڪارل مارڪس، ''[[ڪميونسٽ منشور]]''<ref>Karl Marx and Frederick Engels, "The Communist Manifesto", page 55, translation made by Samuel Moore in 1888</ref> }} محنت ۽ سرمائي جي ٻيهر پيداوار ۾ ان جي ڪردار بابت مارڪس جا خيال، سماجي لاڳاپن کي سماج جي ماضي، حال ۽ مستقبل جي تعين ۾ بنيادي حيثيت ڏيڻ سان ويجهڙائي رکن ٿا.{{sfn|Calhoun|2002|pp=20–23}} <ref name=":1">{{cite web |last=Marx |first=Karl |title=Grundrisse 06 |url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/grundrisse/ch06.htm |access-date=21 November 2021 |website=[[Marxists Internet Archive]] |quote=the demand that wage labour be continued but capital suspended is self-contradictory, self-dissolving. |archive-date=21 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121201428/https://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/grundrisse/ch06.htm |url-status=live }}</ref> سندس ناقدن هن نقطهٔ نظر کي [[معاشي جبريت]] (ايڪانامڪ ڊٽرمنئزم) جو نالو ڏنو آهي. مارڪس جي نظر ۾ محنت سرمائي جي وجود ۽ [[سرمائي جي گڏ ٿيڻ]] جي بنيادي شرط آهي، ۽ اهي ٻئي سماجي نظام جي شڪل جوڙين ٿا. مارڪس موجب، سماجي تبديلي انهن ڌرين جي وچ ۾ ٽڪراءَ مان پيدا ٿئي ٿي، جيڪي پنهنجي [[پيداواري ڍانچي]] جي تاريخي حالتن اندر هڪ ٻئي جي ابتڙ مفادن جون نمائندگيون ڪن ٿيون.{{sfn|Calhoun|2012}} هن خيال مان پوءِ [[ٽڪراءُ جو نظريو]] (ڪنفلڪٽ ٿيوري) وجود ۾ آيو. تاريخ بابت پنهنجي ارتقائي نموني ۾، مارڪس دليل ڏنو ته انساني تاريخ جي شروعات آزاد، پيداواري ۽ تخليقي سرگرمين سان ٿي، پر وقت سان گڏ اهي سرگرميون جبر هيٺ اچي غيرانساني بڻجنديون ويون، جنهن جو سڀ کان نمايان مثال سرمائيداري آهي.{{sfn|Calhoun|2002|pp=20–23}} هن وضاحت ڪئي ته اهو ڪنهن فرد جي ارادي جو نتيجو نه، پر موجوده [[پيداواري ڍانچي]] جي اندروني منطق جو تقاضو آهي، جيڪو سرمائي جي سماجي لاڳاپن کي ٻيهر پيدا ڪرڻ لاءِ وڌيڪ انساني محنت (يعني تجريدي محنت) جي گهرج ڪري ٿو.{{sfn|Postone|2006|pp=190, 26–27, 135, 374–375}}{{sfn|Pepperell|2010|pp=104–105}} مارڪس جي نظر ۾ سماج جي تنظيم [[پيداواري وسيلن]] تي دارومدار رکي ٿي. پيداواري وسيلن ۾ زمين، قدرتي وسيلا، اوزار ۽ ٽيڪنالاجي شامل آهن، پر انساني محنت پاڻ انهن ۾ شامل ناهي. ان جي ابتڙ، [[پيداواري لاڳاپا]] اهي سماجي لاڳاپا آهن، جيڪي ماڻهو پيداواري وسيلن جي حاصل ڪرڻ ۽ استعمال ڪرڻ دوران قائم ڪن ٿا. اهي ٻئي گڏجي [[پيداواري ڍانچو]] (موڊ آف پراڊڪشن) ٺاهين ٿا، ۽ مارڪس تاريخي دورن جي سڃاڻپ به انهن جي بنياد تي ڪندو هو. مارڪس [[بنياد ۽ مٿاڇري]] (بيس اينڊ سپر اسٽرڪچر) جي وچ ۾ به فرق ڪيو. سندس خيال ۾ ''بنياد'' يا ''هيٺيون ڍانچو'' معاشي نظام آهي، جڏهن ته ''مٿاڇري'' ۾ ثقافتي، قانوني، سياسي ۽ نظرياتي ادارا شامل آهن. هن معاشي بنياد ۽ سماجي مٿاڇري جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ تضادن کي سماجي ٽڪراءَ جو اهم سبب قرار ڏنو. جيتوڻيڪ مارڪس پنهنجي لکڻين ۾ سرمائيداري تي سخت تنقيد ڪئي ۽ ان جي جاءِ تي ايندڙ [[ڪميونسٽ سماج]] جو ذڪر ڪيو، پر هن ان سماج جي تفصيلي خاڪي کان گهڻو پاسو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ اهو اڳوڻن سماجن، جهڙوڪ غلامي ۽ جاگيرداري، کان وڌيڪ ترقي يافته هوندو. هن اخلاقيات ۽ انصاف بابت به سڌي سنئين نظريي جي صورت ۾ گهڻو نه لکيو، پر ڪيترن محققن جو خيال آهي ته سندس فڪر ۾ اهي تصورات اڻسڌيءَ طرح موجود آهي. {{multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = | caption1 = ماسڪو ۾ ڪارل مارڪس جي يادگار، جنهن تي لکيل آهي: «[[دنيا جا پورهيت، متحد ٿيو!]]» | image2 = Murales Rivera - Treppenhaus 7 Marx.jpg | caption2 = ميڪسيڪو سٽي جي [[ميڪسيڪو جي قومي محل|قومي محل]] ۾ [[ڊيگو ريورا]] جو ٺاهيل ڀت-نگار، جنهن ۾ ڪارل مارڪس ڏيکاريل آهي. }} مارڪس جو سرمائيداري بابت جائزو ٻن پاسن وارو هو. هڪ طرف هن ان کي اوڻيهين صديءَ جي سڀ کان وڌيڪ غيرانساني معاشي نظام طور بيان ڪيو، جنهن جون خاصيتون [[بيگانگي]]، [[محنت جو استحصال]] ۽ بار بار ايندڙ معاشي بحران هئا، جيڪي وڏي پيماني تي بيروزگاري پيدا ڪندا هئا. ٻئي طرف هن اهو پڻ مڃيو ته سرمائيداري صنعتڪاري، شهريت، ٽيڪنالاجيءَ جي ترقي، پيداوار ۾ واڌ، سائنسي ترقي ۽ عقليت کي اڳتي وڌائڻ ۾ انتهائي انقلابي ڪردار ادا ڪيو، جيڪو اڳين سماجن ۾ موجود نه هو {{sfn|Calhoun|2002|pp=20–23}} مارڪس جي خيال ۾ سرمائيدار طبقو تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ انقلابي طبقن مان هڪ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پيداواري وسيلن کي لڳاتار بهتر بڻايو، جاگيرداريءَ جو خاتمو آندو ۽ نون پيداواري طريقن کي فروغ ڏنو.{{sfn|Clark|1998|pp=57–59}} سرمائيداري ۾ منافعي کي نئين ٽيڪنالاجي ۽ اوزارن ۾ ٻيهر لڳائڻ جو لاڙو مسلسل معاشي واڌ جو سبب بڻجي سگهي ٿو.{{sfn|Calhoun|2002|p=22}} مارڪس مطابق سرمائيدار ان فرق مان فائدو وٺندا آهن، جيڪو مزدور جي محنت جي قيمت ۽ ان محنت مان پيدا ٿيندڙ شين جي مارڪيٽ قيمت جي وچ ۾ هوندو آهي. هن ان فرق کي [[فاضل قدر]] (سرپلس ويليو) سڏيو ۽ دليل ڏنو ته اهو [[فاضل محنت]] مان پيدا ٿئي ٿو، يعني مزدور جي زندگي هلائڻ لاءِ گهربل محنت ۽ سندس حقيقي پيداوار جي وچ ۾ فرق جيتوڻيڪ مارڪس سرمائيدارن کي مزدورن جو رت چوسيندڙ [[وئمپائر]]ن سان تشبيهه ڏئي ٿو،{{sfn|Calhoun|2002|pp=20–23}} پر هو ساڳئي وقت اهو به چوي ٿو ته منافعي حاصل ڪرڻ بذاتِ خود اخلاقي ناانصافي ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ اهڙي فيصلي لاءِ ڪو اهڙو آفاقي اخلاقي معيار موجود ناهي، جيڪو سڀني دورن تي لاڳو ٿئي. هن اهو پڻ لکيو ته خود سرمائيدار به انهيءَ نظام جي قيد مان مڪمل طور آزاد ناهن.{{sfn|Clark|1998|pp=57–59}} اصل مسئلو سرمائي کي ملڪيت يا مشينري طور نه، پر مزدورن ۽ مالڪن جي وچ ۾ قائم سماجي لاڳاپن جي صورت ۾ سمجهڻ آهي.{{sfn|Clark|1998|pp=57–59}} مارڪس جو خيال هو ته سرمائيداري فطري طور غيرمستحڪم آهي ۽ وقت بوقت [[بحران جو نظريو|معاشي بحرانن]] جو شڪار ٿيندي رهندي. هن دليل ڏنو ته وقت سان گڏ سرمائيدار نئين ٽيڪنالاجيءَ ۾ وڌيڪ سيڙپ ڪندا ۽ محنت تي گهٽ خرچ ڪندا، جڏهن ته فائدي جو اصل ذريعو مزدورن جي محنت مان حاصل ٿيندڙ فاضل قدر آهي. ان ڪري، سندس خيال ۾، وقت سان گڏ [[نفعي جي شرح]] گهٽجندي ويندي.{{sfn|Calhoun|2002|p=23}} اهڙا بحران وڌيڪ شديد ٿيندا ويندا، جنهن سان هڪ پاسي سرمائيدار وڌيڪ مالدار ٿيندا ۽ ٻئي پاسي مزدور وڌيڪ غريب ٿيندا.{{sfn|Calhoun|2002|p=23}}{{sfn|Clark|1998|pp=57–59}} ''[[ڪميونسٽ منشور]]'' جي پهرين حصي ۾ مارڪس جاگيرداري، سرمائيداري ۽ تاريخي عمل ۾ اندروني سماجي تضادن جي ڪردار کي هن ريت بيان ڪري ٿو: {{blockquote| اسان ڏسون ٿا ته اهي پيداواري ۽ واپاري وسيلا، جن جي بنياد تي بورجوازي وجود ۾ آئي، جاگيردار سماج جي اندر پيدا ٿيا. ترقي جي هڪ مرحلي تي جاگيردار ملڪيت جا لاڳاپا وڌيڪ ترقي يافته پيداواري قوتن سان ٺهڪندڙ نه رهيا؛ اهي ترقيءَ لاءِ زنجير بڻجي ويا. تنهنڪري انهن کي ٽوڙڻو پيو، ۽ اهي ٽوڙيا ويا. انهن جي جاءِ تي آزاد مقابلي، ان سان ٺهڪندڙ سياسي ۽ سماجي نظام، ۽ بورجوا طبقي جي معاشي ۽ سياسي بالادستي اچي وئي. ساڳيو عمل هاڻي به جاري آهي. سماج جون پيداواري قوتون هاڻي بورجوا ملڪيت جي لاڳاپن جي واڌ ويجهه لاءِ نه، پر انهن کي ٽوڙڻ لاءِ تيار ٿي ويون آهن، ۽ جيئن ئي اهي انهن زنجيرن کان آزاد ٿين ٿيون، سڄي بورجوا سماج کي بحران ۾ وجهي ڇڏين ٿيون. }} [[File:MandK Industrial Revolution 1900.jpg|thumb|1900ع ۾ [[اولڊهم]] جي هڪ ڪارخاني ٻاهران مزدور. مارڪس جو خيال هو ته صنعتي مزدور، يعني [[پرولتاريا]]، آخرڪار سڄي دنيا ۾ اٿي بيهندا.]] مارڪس جو خيال هو ته سرمائيداريءَ جي اندر موجود اهي ساختي تضاد آخرڪار ان جي خاتمي جو سبب بڻجندا ۽ ان جي جاءِ تي سوشلسٽ يا [[سرمائيداريءَ کان پوءِ وارو سماج|سرمائيداريءَ کان پوءِ وارو]] ڪميونسٽ سماج قائم ٿيندو. {{blockquote| تنهنڪري جديد صنعت جي ترقي ان بنياد کي ئي ان جي پيرن هيٺان ڪڍي ڇڏي ٿي، جنهن تي بورجوازي پيداوار ڪري ٿي ۽ شين تي قبضو قائم رکي ٿي. ان ڪري، بورجوازي سڀ کان وڌيڪ پنهنجي قبر کوٽيندڙ پاڻ پيدا ڪري ٿي. ان جو زوال ۽ پرولتاريا جي فتح ٻئي هڪجهڙا اڻٽر آهن. }} مارڪس موجب، سرمائيداريءَ جي نگراني هيٺ هلندڙ مختلف عملن، جهڙوڪ [[شهريت]] (اربنائيزيشن)، جي نتيجي ۾ مزدور طبقو، يعني [[پرولتاريا]]، تعداد ۾ وڌندو ۽ ان ۾ [[طبقاتي شعور]] پيدا ٿيندو، جنهن کان پوءِ هو سمجهي ويندو ته موجوده نظام کي تبديل ڪرڻ نه رڳو ممڪن پر ضروري پڻ آهي.{{sfn|Calhoun|2002|pp=20–23}} مارڪس جو خيال هو ته جيڪڏهن پرولتاريا پيداواري وسيلن تي قبضو ڪري وٺندو ته اهڙا سماجي لاڳاپا قائم ٿيندا جيڪي سڀني ماڻهن لاءِ هڪجهڙا فائديمند هوندا، استحصالي طبقي جو خاتمو ٿي ويندو ۽ اهڙو پيداواري نظام وجود ۾ ايندو جيڪو بار بار ايندڙ معاشي بحرانن کان نسبتاً محفوظ هوندو.{{sfn|Calhoun|2002|pp=20–23}} مارڪس ''[[جرمن نظريو]]'' (''دي جرمن آئيڊيالاجي'') ۾ دليل ڏنو ته سرمائيداريءَ جو خاتمو عالمي مزدور طبقي جي منظم عمل وسيلي ٿيندو: {{blockquote| اسان لاءِ ڪميونزم اهڙي حالت جو نالو ناهي، جيڪا قائم ڪئي وڃي، يا اهڙو مثالي نمونو جنهن سان حقيقت کي هم آهنگ ٿيڻ گهرجي. اسان ڪميونزم کي اهو حقيقي تحرڪ سڏيون ٿا، جيڪو موجوده حالتن جو خاتمو آڻي ٿو. هن تحرڪ جون حالتون موجوده سماجي حالتن مان ئي جنم وٺن ٿيون. }} مارڪس جي تصور موجب، اهڙي نئين سماج ۾ [[بيگانگي]] ختم ٿي ويندي ۽ انسان پنهنجي محنت وڪڻڻ جي مجبوري کان آزاد ٿي پنهنجي صلاحيتن موجب عمل ڪري سگهندا.{{sfn|Calhoun|2002|p=23}} اهو هڪ جمهوري سماج هوندو، جنهن ۾ سڄي آبادي سياسي حقن جي مالڪ هوندي.{{sfn|Clark|1998|pp=57–59}} اهڙي [[مثالي سماج]] ۾ رياست جي ضرورت به گهڻي نه رهندي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ ۾ ان جو بنيادي مقصد بيگانگي ۽ استحصالي لاڳاپن کي برقرار رکڻ هو.{{sfn|Calhoun|2002|p=23}} مارڪس جو نظريو هو ته سرمائيداري ۽ سوشلسٽ/ڪميونسٽ نظام جي قيام جي وچ ۾ هڪ عبوري دور ايندو، جنهن کي هن [[پرولتاريا جي آمريت]] سڏيو. ان مرحلي ۾ مزدور طبقو سياسي اقتدار سنڀاليندو ۽ پيداواري وسيلن کي زبردستي سماجي ملڪيت ۾ تبديل ڪندو.{{sfn|Clark|1998|pp=57–59}} جيئن هن ''[[گوتا پروگرام تي تنقيد]]'' ۾ لکيو: {{blockquote| سرمائيدار سماج ۽ ڪميونسٽ سماج جي وچ ۾ هڪ اهڙو دور موجود آهي، جنهن ۾ هڪ سماج ٻئي ۾ انقلابي تبديليءَ وسيلي تبديل ٿئي ٿو. ان سان گڏ هڪ سياسي عبوري دور پڻ هوندو، جنهن دوران رياست پرولتاريا جي انقلابي آمريت کان سواءِ ٻي ڪا شيءِ نه ٿي سگهي. }} جيتوڻيڪ مارڪس اهو امڪان به تسليم ڪيو ته ڪجهه ملڪن، جهڙوڪ [[برطانيا]]، [[آمريڪا]] ۽ [[هالينڊ]]، جتي جمهوري ادارا مضبوط هئا، اتي سوشلسٽ تبديلي پرامن ذريعي به ممڪن ٿي سگهي ٿي، پر هن اهو به لکيو ته ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾، جتي مزدور پنهنجا مقصد "پرامن ذريعن سان حاصل نٿا ڪري سگهن"، اتي "اسان جي انقلاب جو بنيادي وسيلو طاقت هوندي".<ref>[http://www.marxists.org/archive/marx/works/1872/09/08.htm La Liberté Speech] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180716015355/https://www.marxists.org/archive/marx/works/1872/09/08.htm |date=16 July 2018 }}</ref> ==== حياتيات ==== مارڪس [[چارلس ڊارون]] جي ڪتاب ''[[نسلن جي ابتدا بابت]]'' (''آن دي اوريجن آف اسپيشيز'') جي اشاعت جو آڌرڀاءُ ڪيو ۽ ڊارون جي نظريي کي قدرتي سائنسن ۾ [[غائيت پسندي]] (ٽيليلاجي) لاءِ هڪ اهم چئلينج سمجهيو. بهرحال، مارڪس ۽ اينگلز نظرياتي بنيادن تي ڊارون جي انهن خيالن سان اختلاف ڪيو، جن ۾ هن [[ٿامس رابرٽ مالٿس|مالٿس]] جي آبادي واري نظريي کي فطرت تي لاڳو ڪندي حياتياتي مقابلي ۽ [[قدرتي چونڊ]] کي ارتقا جا بنيادي محرڪ قرار ڏنو هو. ٻنهي جو خيال هو ته ڊارون جي نظريي جا اهي پهلو بورجوا سماج جي عڪاسي ڪن ٿا ۽ انهن سببن ڪري ڊارون ڪجهه غلط نتيجن تي پهتو.<ref>{{Cite journal |last=Mikulak |first=Maxim W. |date=July-September 1970 |title=Darwinism, Soviet Genetics, and Marxism-Leninism |url=https://www.jstor.org/stable/2708511?seq=7 |journal=Journal of the History of Ideas |volume=31 |issue=3 |pages=359–376 |doi=10.2307/2708511 |issn=0022-5037 |access-date=19 March 2026 |via=JSTOR|url-access=subscription }}</ref> مارڪس [[پيئر ٽريمو]] (Pierre Trémaux) جي ماحولياتي ارتقائي نظريي کي، جيڪو هن پنهنجي 1865ع جي ڪتاب '''اوريجين اي ٽرانسفارماسيوں دُ لوم اي دي زوتر ايت''' (انسان ۽ ٻين جاندارن جي ابتدا ۽ تبديليون) ۾ پيش ڪيو هو، ڊارون جي نظريي کان وڌيڪ برتر سمجهندو هو. ٽريمو جو خيال هو ته انساني نسلن (ريسز) ۾ موجود فرقن جي وضاحت مٽيءَ جي بناوت ۽ ان جي خاصيتن جي فرق سان ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{Cite journal |last=Mikulak |first=Maxim W. |date=July-September 1970 |title=Darwinism, Soviet Genetics, and Marxism-Leninism |url=https://www.jstor.org/stable/2708511?seq=7 |journal=Journal of the History of Ideas |volume=31 |issue=3 |pages=359–376 |doi=10.2307/2708511 |issn=0022-5037 |access-date=19 March 2026 |via=JSTOR|url-access=subscription }}</ref> === بين الاقوامي لاڳاپا === [[File:Karl Marx memorial.jpg|thumb|[[ڪارل مارڪس يادگار]]، [[ڪيمنٽس]]، جنهن جو نالو 1953ع کان 1990ع تائين ''ڪارل-مارڪس-شٽاٽ'' هو]] مارڪس جي نظر ۾ [[روس جي زارشاهي]] يورپ جي انقلابي تحريڪن لاءِ سڀ کان وڏو خطرو هئي.{{sfn|Anderson|2016|pp=49–239}} [[ڪريميائي جنگ]] دوران مارڪس [[عثماني سلطنت]] ۽ ان جي اتحادين [[برطانيا]] ۽ [[فرانس]] جي حمايت ڪئي، جڏهن ته [[روسي سلطنت]] جي مخالفت ڪئي.{{sfn|Anderson|2016|pp=49–239}} هو [[پين-سلاوزم]] جو سخت مخالف هو ۽ ان کي روسي پرڏيهي پاليسيءَ جو هڪ اوزار سمجهندو هو.{{sfn|Anderson|2016|pp=49–239}} مارڪس [[پولينڊ وارا|پولينڊين]] کان سواءِ ٻين [[سلاو]] قومن کي ”انقلاب دشمن“ قرار ڏيندو هو. فيبروري 1849ع ۾ مارڪس ۽ اينگلز ''[[نوي رائنيشي سائيتونگ]]'' ۾ لکيو: {{blockquote| يورپ جي سڀ کان وڌيڪ انقلاب دشمن قومن جي نالي تي اسان کي جيڪي ”ڀائيچاري“ جا جذباتي نعرا ڏنا پيا وڃن، تن جي جواب ۾ اسان چئون ٿا ته روسين سان نفرت جرمنن جي بنيادي انقلابي جذبي رهي آهي ۽ اڃا تائين آهي. 1848ع جي انقلاب کان پوءِ ان ۾ چيڪن ۽ ڪروئٽن سان نفرت پڻ شامل ٿي وئي آهي، ۽ صرف انهن سلاوي قومن خلاف انتهائي سخت دهشت وسيلي ئي، پولينڊين ۽ مجيارن سان گڏجي، اسان انقلاب جي حفاظت ڪري سگهون ٿا. اسان ڄاڻون ٿا ته انقلاب جا دشمن ڪٿي گڏ ٿيل آهن، يعني روس ۽ آسٽريا جا سلاوي علائقا، ۽ نه ڪو خوبصورت نعرو، نه ئي انهن ملڪن جي ڪنهن غير واضح جمهوري مستقبل جا حوالا، اسان کي پنهنجن دشمنن کي دشمن سمجهڻ کان روڪي سگهن ٿا. پوءِ انهن سلاون خلاف، جيڪي انقلاب سان غداري ڪن ٿا، هڪ ”بي رحم زندگي ۽ موت جي جنگ“، مڪمل تباهي آڻيندڙ جدوجهد ۽ سخت دهشت جاري رهندي؛ نه جرمنيءَ جي مفاد لاءِ، پر انقلاب جي مفاد لاءِ!<ref>Cited in: B. Hepner, "Marx et la puissance russe," in: K. Marx, ''La Russie et l'Europe'', Paris, 1954, p. 20. Originally published in ''Neue Rheinische Zeitung'', no. 223, 16 February 1849.</ref> }} مارڪس ۽ اينگلز 1860ع ۽ 1870ع واري ڏهاڪي جي [[نارودنيڪ]] انقلابي تحريڪ سان همدردي رکندا هئا. جڏهن [[نارودنايا ووليا]] جي ڪارڪنن روسي زار [[اليگزينڊر ٻيون]] کي قتل ڪيو، تڏهن مارڪس اميد ظاهر ڪئي ته هي واقعو ”هڪ روسي ڪميون جي قيام“ جو پيش خيمو ثابت ٿيندو.<ref>Karl Marx and Friedrich Engels to the Chairman of the Slavonic Meeting, 21 March 1881. Source: Karl Marx and Frederick Engels, ''Selected Correspondence'' (Progress Publishers, Moscow, 1975).</ref> مارڪس زارشاهي روس خلاف ٿيندڙ [[پولينڊ-روس جنگون|پولينڊي بغاوتن]] جي پڻ حمايت ڪئي.{{sfn|Anderson|2016|pp=49–239}} هن 1867ع ۾ لنڊن ۾ هڪ تقرير دوران چيو: {{blockquote| سڀ کان پهرين ڳالهه ته روس جي پاليسي ڪڏهن به تبديل نه ٿيندي... ان جا طريقا، حڪمت عمليون ۽ چالبازيون بدلجي سگهن ٿيون، پر ان جي پاليسيءَ جو قطبي تارو، يعني دنيا تي غلبو، هميشه قائم رهندو. اسان جي دور ۾ صرف اهڙي ”مهذب“ حڪومت، جيڪا بربر عوام تي حڪمراني ڪري ٿي، اهڙو منصوبو ٺاهي ۽ ان تي عمل ڪري سگهي ٿي... يورپ وٽ رڳو هڪ ئي متبادل آهي: يا ته موسڪوي قيادت هيٺ ايشيائي بربريت برفاني تودن وانگر ان تي ڪڙڪي پوندي، يا وري کيس پولينڊ کي ٻيهر قائم ڪرڻو پوندو، جيئن يورپ ۽ ايشيا جي وچ ۾ ويهه لک بهادر ماڻهن جي ديوار بيهي وڃي ۽ يورپ کي پنهنجي سماجي نئين سر تعمير لاءِ ڪجهه ساهه کڻڻ جو موقعو ملي.<ref>Speech delivered in London, probably to a meeting of the International's General Council and the Polish Workers Society on 22 January 1867...</ref> }} مارڪس [[آئرلينڊ جي آزادي]] جي تحريڪ جو به حامي هو. 1867ع ۾ هن اينگلز کي لکيو: ”مان اڳ سمجهندو هوس ته آئرلينڊ جو انگلينڊ کان جدا ٿيڻ ناممڪن آهي، پر هاڻي مون کي يقين آهي ته اهو اڻٽر آهي. انگريز مزدور طبقو ڪڏهن به ڪجهه حاصل نه ڪري سگهندو، جيستائين هو آئرلينڊ جي غلاميءَ کان پاڻ کي آزاد نه ڪندو... انگلينڊ ۾ رجعت پسنديءَ جون پاڙون آئرلينڊ جي غلاميءَ ۾ آهن.“ مارڪس ڪجهه وقت [[فرانسيسي الجزائر]] ۾ به رهيو، جنهن تي 1830ع ۾ [[فرانس جو الجزائر تي قبضو|فرانس قبضو]] ڪري ان کي پنهنجي نوآبادي بڻايو هو. اتي هن اتر آفريڪا جي نوآبادياتي زندگيءَ جو مشاهدو ڪيو. هن نوآبادياتي عدالتي نظام بابت لکيو ته ”عربن کان اعتراف ڪرائڻ لاءِ تشدد جو هڪ طريقو استعمال ڪيو ويندو آهي (۽ اهو ’باقاعدگي سان‘ ٿيندو آهي)؛ يقيناً اهو ڪم (ڀارت ۾ انگريزن وانگر) پوليس ڪندي آهي، جڏهن ته جج کي ظاهري طور ان بابت ڪجهه به خبر نه هوندي." مارڪس الجزائر ۾ رهندڙ ڪيترن ئي يورپي آبادڪارن جي غرور تي حيران ٿيو ۽ هڪ خط ۾ لکيائين: {{blockquote| جڏهن ڪو يورپي آبادڪار ڪنهن ”هيٺين نسل“ جي ماڻهن ۾ رهي ٿو، پوءِ ڀلي هو مستقل آبادڪار هجي يا واپاري، ته هو پاڻ کي پرشيا جي بادشاهه وليم اول کان به وڌيڪ ناقابلِ دسترس سمجهي ٿو. پر جڏهن انهن ”هيٺين نسلن“ آڏو کلي عام غرور ۽ وڏائيءَ جي ڳالهه اچي ٿي ته انگريز ۽ ڊچ، فرينچن کان به اڳتي نڪري وڃن ٿا. }} ''[[اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]]'' موجب: {{blockquote| مارڪس جو نوآباديات بابت تجزيو، جنهن ۾ هن ان کي پٺتي پيل جاگيردار سماج کي جديد بڻائيندڙ قوت طور ڏٺو، ظاهري طور پرڏيهي قبضي جي جواز جهڙو لڳي سگهي ٿو. پر برطانوي حڪمراني بابت سندس تجزيو ساڳئي ٻٽي روئي کي ظاهر ڪري ٿو، جيڪو هو يورپ ۾ سرمائيداري بابت به اختيار ڪري ٿو. ٻنهي حالتن ۾ مارڪس جاگيرداريءَ کان بورجوا سماج ڏانهن منتقلي دوران پيدا ٿيندڙ وڏي انساني تڪليف کي تسليم ڪري ٿو، پر ساڳئي وقت ان منتقلي کي ضروري ۽ آخرڪار ترقي پسند به سمجهي ٿو. سندس دليل هو ته پرڏيهي واپار جي نفوذ سان ڀارت ۾ هڪ سماجي انقلاب جنم وٺندو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Colonialism |url=https://plato.stanford.edu/entries/colonialism/ |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2017}}</ref> }} مارڪس 1853ع ۾ ''[[نيو يارڪ هيرالڊ ٽربيون]]'' ۾ ڀارت تي برطانوي نوآبادياتي حڪمراني بابت لکيو: {{blockquote| ان ۾ ڪو به شڪ نه ٿو رهي ته انگريزن هندستان تي جيڪا مصيبت نازل ڪئي، اها پنهنجي نوعيت ۽ شدت ۾ انهن سڀني مصيبتن کان مختلف ۽ بيحد وڌيڪ هئي، جيڪي هندستان اڳ ڪڏهن سٺيون هيون. انگلينڊ هندستاني سماج جي سڄي ڍانچي کي ڊاهي ڇڏيو، جڏهن ته ان جي ٻيهر تعمير جا ڪي به آثار نظر نه ٿا اچن... تنهن هوندي به، اسان کي اهو نه وسارڻ گهرجي ته اهي بظاهر پرامن ڳوٺاڻيون برادريون، جيتوڻيڪ بي ضرر لڳن ٿيون، پر هميشه مشرقي آمريت جو مضبوط بنياد رهيون آهن. انهن انساني ذهن کي انتهائي محدود دائري ۾ قيد رکيو ۽ ان کي وهم پرستيءَ جو بي وس اوزار بڻائي ڇڏيو هو.<ref>{{cite news |title=Marx on India under the British |work=The Hindu |date=13 June 2006}}</ref> }} == ورثو == {{main|مارڪسزم}} {{See also|ڪارل مارڪس ايونيو (پيٽروزاووڊسڪ، ڪاريليا)}} [[File:Marx und Engels Denkmal, alter Platz - panoramio.jpg|thumb|جرمني جي [[برلن-ميٽي]] ۾ [[مارڪس-اينگلز فورم]] تي ڪارل مارڪس ۽ فريڊرش اينگلز جو يادگار]] [[File:Stamp Soviet Union 1948 CPA 1246.jpg|thumb|upright|1948ع جي [[سوويت يونين]] جي ٽپال ٽڪيٽ، جنهن تي مارڪس ۽ اينگلز جون تصويرون آهن ۽ جيڪا ''ڪميونسٽ منشور'' جي سؤهين سالگرهه جي ياد ۾ جاري ڪئي وئي.]] مارڪس جي خيالن عالمي سياست ۽ علمي فڪر تي گهرو ۽ ڊگهو اثر ڇڏيو آهي{{sfn|Calhoun|2002|pp=23–24}}<ref>{{cite news |last=Wheen |first=Francis |author-link=Francis Wheen |date=17 July 2005 |url=https://www.theguardian.com/politics/2005/jul/17/comment.theobserver1 |title=Why Marx is man of the moment |archive-url=https://web.archive.org/web/20050718233606/http://observer.guardian.co.uk/comment/story/0,6903,1530250,00.html |archive-date=18 July 2005 |url-status=live |work=The Observer}}</ref> خاص طور تي 1917ع جي روسي انقلاب کان پوءِ.<ref>{{Cite journal |last1=Magness |first1=Phil |last2=Makovi |first2=Michael |year=2022 |title=The Mainstreaming of Marx: Measuring the Effect of the Russian Revolution on Karl Marx's Influence |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/722933 |journal=Journal of Political Economy |volume=131 |issue=6 |pages=1507–1545 |doi=10.1086/722933 |issn=0022-3808 |access-date=12 November 2022 |archive-date=30 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230081241/https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/722933 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> مارڪس جي پوئلڳن ۾ هميشه ان ڳالهه تي بحث رهيو آهي ته سندس لکڻين جي صحيح تشريح ڪيئن ڪجي ۽ سندس نظرين کي جديد دنيا تي ڪيئن لاڳو ڪجي.{{sfn|Andersen|Kaspersen|2000|p=123–}} نتيجي طور مارڪس جي فڪر جو ورثو ڪيترن ئي مختلف ڌارن ۾ ورهائجي ويو، جن مان هر هڪ پاڻ کي مارڪس جي خيالن جو وڌيڪ صحيح ترجمان سمجهي ٿي. سياسي ميدان ۾ انهن ڌارن ۾ [[ليننزم]]، [[مارڪسزم-ليننزم]]، [[ٽراٽسڪيزم]]، [[ماؤزم]]، [[لڪسمبرگزم]]، [[آزادي پسند مارڪسزم]]{{sfn|Andersen|Kaspersen|2000|p=123–}} ۽ [[اوپن مارڪسزم]] شامل آهن. علمي دنيا ۾ به مارڪسزم جون مختلف شاخون وجود ۾ آيون، جن ۾ [[ساختياتي مارڪسزم]]، [[تاريخي ماديت]]، مظاهريت پسند مارڪسزم، [[تجزياتي مارڪسزم]] ۽ [[هيگليائي مارڪسزم]] شامل آهن.{{sfn|Andersen|Kaspersen|2000|p=123–}} علمي نقطۂ نظر کان، مارڪس جي ڪم جديد سماجيات جي بنيادن جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. کيس اوڻيهين صديءَ جي ”[[شڪ جي مڪتبِ فڪر]]“ (اسڪول آف سسپيشن) جي ٽن وڏن مفڪرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي،<ref>{{cite book |last=Ricoeur |first=Paul |title=Freud and Philosophy: An Essay on Interpretation |url=https://archive.org/details/freudphilosophye0000ricu_d1b8 |location=New Haven and London |publisher=Yale University Press |year=1970 |page=[https://archive.org/details/freudphilosophye0000ricu_d1b8/page/32 32]}}</ref> ۽ جديد [[سماجي سائنس]] جي ٽن بنيادي معمارن مان پڻ هڪ سمجهيو وڃي ٿو. ٻين ڪيترن فلسفين جي ڀيٽ ۾، مارڪس اهڙا نظريا پيش ڪيا، جن کي گهڻي حد تائين [[سائنسي طريقو|سائنسي طريقي]] سان جاچي سگهجي ٿو.{{sfn|Calhoun|2002|pp=23–24}} مارڪس ۽ [[اوگسٽ ڪومٽ]] ٻنهي يورپ ۾ [[سيڪيولرزم]] جي واڌ ۽ تاريخ ۽ سائنس بابت نون فلسفن جي پسمنظر ۾ سائنسي بنيادن تي ٻڌل نظرياتي نظام ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي. هيگل جي فڪري روايت سان لاڳاپيل هجڻ باوجود، مارڪس ڪومٽ جي [[سماجي اثباتيت]] (سوشلاجيڪل پازيٽوئزم) کي رد ڪيو ۽ سماج جي هڪ نئين ”سائنس“ جو تصور پيش ڪيو.{{sfn|Calhoun|2002|p=19}} [[ڪارل لووٿ]]، مارڪس ۽ [[سورن ڪيئرڪيگارڊ]] کي هيگل جا ٻه وڏا فلسفياتي جانشين قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite book |last=Löwith |first=Karl |author-link=Karl Löwith |title=From Hegel to Nietzsche |url=https://archive.org/details/fromhegeltonietz0000lowi |location=New York |publisher=Columbia University Press |year=1991 |page=[https://archive.org/details/fromhegeltonietz0000lowi/page/49 49]}}</ref> جديد [[سماجي نظريو|سماجي نظرين]] ۾ [[مارڪس وادي سماجيات]] کي سماجيات جي بنيادي روايتي فڪري ڌارن مان هڪ تسليم ڪيو وڃي ٿو. [[آئزيا برلن]] مارڪس کي جديد سماجيات جو حقيقي باني قرار ڏنو، ”جيستائين ڪو به شخص اهڙي لقب جو حقدار ٿي سگهي“.{{sfn|Berlin|1963|p=130}} سماجي سائنس کان سواءِ، مارڪس فلسفي، ادب، فنون ۽ انسانيات جي مختلف شعبن تي به مستقل اثر ڇڏيو.{{sfn|Singer|1980|p=1}}<ref>{{cite journal |first=Bridget |last=O'Laughlin |date=October 1975 |title=Marxist Approaches in Anthropology |journal=Annual Review of Anthropology |volume=4 |pages=341–370 |doi=10.1146/annurev.an.04.100175.002013}}<br />William Roseberry (1997) ''Marx and Anthropology'' Annual Review of Anthropology, Vol. 26: pp. 25–46 {{doi|10.1146/annurev.anthro.26.1.25}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Becker |first1=S.L. |year=1984 |title=Marxist Approaches to Media Studies: The British Experience |journal=Critical Studies in Mass Communication |volume=1 |issue=1 |pages=66–80 |doi=10.1080/15295038409360014}}</ref><ref>{{Cite book |first1=Manuel |last1=Alvarado |author1-link=Manuel Alvarado |first2=Robin |last2=Gutch |first3=Tana |last3=Wollen |year=1987 |title=Learning the Media: Introduction to Media Teaching |url=https://archive.org/details/learningmediaint0000alva |publisher=Palgrave Macmillan}}</ref> [[File:Karl-Marx-Statue in Trier.jpg|thumb|upright=0.6|left|جرمني جي شهر [[ٽرائير]] ۾ ڪارل مارڪس جو مجسمو]] ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ جي سماجي نظرئي جي ماهرن مارڪس جي فڪر جي جواب ۾ ٻه بنيادي حڪمت عمليون اختيار ڪيون آهن. هڪ حڪمت عملي مارڪس جي فڪر کي ان جي تجزياتي مرڪز تائين محدود ڪرڻ هئي، جنهن کي [[تجزياتي مارڪسيت]] چيو وڃي ٿو. ٻي، وڌيڪ عام حڪمت عملي مارڪس جي سماجي نظريي جي وضاحتي دعوائن کي نرم ڪرڻ ۽ سماجي توڙي معاشي زندگيءَ جي انهن پهلوئن جي ”نسبي [[خودمختياري]]“ تي زور ڏيڻ هئي، جيڪي ”پيداواري قوتن“ جي ترقي ۽ ”پيداواري طريقن“ جي لڳاتار تبديليءَ جي پاڻ ۾ لاڳاپي بابت مارڪس جي مرڪزي تشريح سان سڌي ريت واسطو نٿا رکن، ۽ جيڪي پورهيت طبقي جي سياسي پروگرام سان لاڳاپيل آهن. اهو [[نئون مارڪسيت|نئين مارڪسي]] نظرياتي رخ هو، جنهن کي مارڪس جي سماجي نظريي کان متاثر تاريخدانن، جهڙوڪ [[اي. پي. ٿامپسن]] ۽ [[ايرڪ هابسبام]]، اختيار ڪيو. اهو ئي فڪري رخ [[انتونيو گرامشي]] جهڙن مفڪرن ۽ سياسي ڪارڪنن پڻ اڳتي وڌايو، جن مارڪسي سماجي نظريي جي روشنيءَ ۾ سماج کي بدلائيندڙ سياسي عمل جي امڪانن ۽ مشڪلاتن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>Kołakowski, Leszek. Main Currents of Marxism: the Founders, the Golden Age, the Breakdown. Translated by P.S. Falla. New York: W.W. Norton & Company, 2005.</ref><ref>Aron, Raymond. Main Currents in Sociological Thought. Garden City, NY: Anchor Books, 1965.</ref><ref>Anderson, Perry. Considerations on Western Marxism. London: NLB, 1976.</ref><ref>Hobsbawm, E. J. How to Change the World: Marx and Marxism, 1840–2011 (London: Little, Brown, 2011), 314–44.</ref> مارڪس جي خيالن پوءِ ايندڙ فنڪارن ۽ فن جي تاريخ تي پڻ گهرو اثر وڌو، ۽ ادب، بصري فن، موسيقي، فلم ۽ ناٽڪ ۾ اڳرائي پسند تحريڪون سندس فڪر کان متاثر ٿيون.<ref>{{cite book|last=Hemingway |first=Andrew |title=Marxism and the History of Art: From William Morris to the New Left |publisher=[[پلوٽو پريس]] |year=2006}}</ref> سياسي لحاظ کان مارڪس جو ورثو وڌيڪ پيچيده آهي. ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ ٿيندڙ انقلابن پاڻ کي ”مارڪسي“ سڏيو، جن مان سڀ کان نمايان [[روسي انقلاب]] هو، جنهن جي نتيجي ۾ [[سوويت يونين]] قائم ٿيو.<ref name="April Thesis">{{cite web|last1=Lenin |first1=V.I. |author-link=ولاديمير لينن |title=The Tasks of the Proletariat in the Present Revolution|year=1917 |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/apr/04.htm |website=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] |access-date=8 January 2015 |archive-date=9 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109111834/http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/apr/04.htm |url-status=live}}</ref> [[ولاديمير لينن]]، [[مائو زيڊونگ]]،<ref>{{cite web |title=Glossary of People – Ma |url=https://www.marxists.org/glossary/people/m/a.htm |publisher=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] |access-date=8 January 2015 |archive-date=4 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404060241/https://www.marxists.org/glossary/people/m/a.htm |url-status=live}}</ref> [[فيدل ڪاسترو]]،<ref>{{cite web|last1=Savioli |first1=Arminio |title=L'Unita Interview with Fidel Castro: The Nature of Cuban Socialism|year=1961 |url=https://www.marxists.org/history/cuba/archive/castro/1961/02/01.htm |publisher=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] |access-date=8 January 2015 |archive-date=7 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150907221742/https://www.marxists.org/history/cuba/archive/castro/1961/02/01.htm |url-status=live}}</ref> [[سلواڊور آليندي]]،<ref>{{cite web|last1=Allende |first1=Salvador |author-link=سلواڊور آليندي |title=First speech to the Chilean parliament after his election |date=1970|url=https://www.marxists.org/archive/allende/1970/september/20.htm |publisher=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] |access-date=8 January 2015 |archive-date=24 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924044153/http://marxists.org/archive/allende/1970/september/20.htm |url-status=live}}</ref> [[جوسيپ بروز ٽيٽو]]،<ref>{{cite web|last1=Broz Tito |first1=Josip |author-link=جوسيپ بروز ٽيٽو |title=Historical Development in the World Will Move Towards the Strengthening of Socialism|date=1959 |url=https://www.marxists.org/archive/tito/1959/04/19.htm |publisher=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] |access-date=8 January 2015 |archive-date=26 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426215819/https://www.marxists.org/archive/tito/1959/04/19.htm |url-status=live}}</ref> [[ڪوامي نڪروما]]،<ref>{{cite web |last1=Nkrumah |first1=Kwame |author-link=ڪوامي نڪروما |title=African Socialism Revisited|date=1967 |url=https://www.marxists.org/subject/africa/nkrumah/1967/african-socialism-revisited.htm |publisher=[[مارڪسسٽ انٽرنيٽ آرڪائيو]] |access-date=8 January 2015 |archive-date=8 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508212248/https://www.marxists.org/subject/africa/nkrumah/1967/african-socialism-revisited.htm |url-status=live}}</ref> [[جواهر لال نهرو]]،<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/nehrus-economic-philosophy/article18589548.ece |title=Nehru's economic philosophy |archive-url=https://web.archive.org/web/20191226013014/https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/nehrus-economic-philosophy/article18589548.ece |archive-date=26 December 2019 |work=[[دي هندو]] |date=27 May 2017}}</ref> [[نيلسن منڊيلا]]،<ref>"[https://www.thesouthafrican.com/nelson-mandelas-living-legacy-embracing-communism-and-the-defiance-campaign-1949-1952/ Nelson Mandela's Living Legacy | Preparing for Defiance 1949–1952] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509223406/https://www.thesouthafrican.com/nelson-mandelas-living-legacy-embracing-communism-and-the-defiance-campaign-1949-1952/ |date=9 May 2018 }}". ''The South African''. 6 November 2013.</ref> [[شي جن پنگ]]،<ref name="euronews">{{cite news |url=https://www.euronews.com/2018/05/04/juncker-opens-exhibition-to-karl-marx |last=Churm |first=Philip Andrew |title=Juncker opens exhibition to Karl Marx |work=[[يورونيوز]] |date=4 May 2018 |access-date=16 May 2019 |archive-date=3 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403030931/https://www.euronews.com/2018/05/04/juncker-opens-exhibition-to-karl-marx |url-status=live}}</ref> [[جوزف اسٽالن]]<ref>{{Cite web |title=Marxism and the National Question |url=https://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1913/03a.htm |access-date=2025-05-31 |website=www.marxists.org}}</ref> ۽ [[ٿامس سنڪارا]]<ref>{{cite magazine |last=Harsch |first=Ernest |date=20 May 2015 |title=Resurrecting Thomas Sankara |url=https://jacobinmag.com/2015/05/thomas-sankara-burkina-faso-assassination/ |access-date=6 October 2021 |magazine=[[جيڪوبن]] |archive-date=23 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023094513/https://jacobinmag.com/2015/05/thomas-sankara-burkina-faso-assassination |url-status=live }}</ref> سميت ڪيترن ئي اهم عالمي اڳواڻن مارڪس کي پنهنجي فڪري اثرن مان هڪ قرار ڏنو آهي. انهن ملڪن کان ٻاهر به، جتي مارڪسي انقلاب آيا، مارڪس جي خيالن سڄي دنيا جي سياسي جماعتن کي متاثر ڪيو.<ref>{{cite news |last1=Jeffries |first1=Stuart |title=Why Marxism is on the rise again |url=https://www.theguardian.com/world/2012/jul/04/the-return-of-marxism |newspaper=[[دي گارجين]] |access-date=8 January 2015 |date=4 July 2012 |archive-date=8 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108185759/http://www.theguardian.com/world/2012/jul/04/the-return-of-marxism |url-status=live}}</ref> دنيا جي ڪيترن ئي مشهور ڪميونسٽ انقلابين ۽ سياسي ڪارڪنن، جهڙوڪ [[روزا لڪسمبرگ]]،<ref>{{Cite web |title=History and Class Consciousness Georg Lukacs |url=https://www.marxists.org/archive/lukacs/works/history/ch02.htm |access-date=2025-05-31 |website=www.marxists.org}}</ref> [[ڀڳت سنگهه]]،<ref>{{Cite web |title=Indian National Congress |url=https://inc.in/ |access-date=2025-05-31 |website=Indian National Congress}}</ref> [[ارنسٽ ٿيلمان]]، [[چي گويرا]]،<ref>{{Cite journal |last=Zeitlin |first=Maurice |date=1974-11-01 |title=The Marxism of Che Guevara: Philosophy, Economics, and Revolutionary WarfareChe: Selected Works of Ernesto Guevara |url=https://doi.org/10.1215/00182168-54.4.715 |journal=Hispanic American Historical Review |volume=54 |issue=4 |pages=715–718 |doi=10.1215/00182168-54.4.715 |issn=0018-2168}}</ref> [[چندر شيکر آزاد]]، [[انتونيو گرامشي]] ۽ [[فريڊ هيمپٽن]]،<ref>{{Cite web |title=The communism of the Black Panther Party {{!}} Red Flag |url=https://redflag.org.au/node/7352 |access-date=2025-05-31 |website=redflag.org.au}}</ref> تي مارڪسي نظريي جو گهرو اثر پيو. مارڪسيت سان لاڳاپيل ملڪن ۾ سياسي مخالفن مارڪس کي لکين ماڻهن جي موت جو ذميوار قرار ڏنو آهي،<ref>{{cite news |last1=Stanley |first1=Tim |title=The Left is trying to rehabilitate Karl Marx. Let's remind them of the millions who died in his name |url=http://blogs.telegraph.co.uk/news/timstanley/100244023/the-left-is-trying-to-rehabilitate-karl-marx-lets-remind-them-of-the-millions-who-died-in-his-name/ |work=[[دي ڊيلي ٽيليگراف]] |date=1 November 2013|access-date=8 January 2015|archive-date=7 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407225246/http://blogs.telegraph.co.uk/news/timstanley/100244023/the-left-is-trying-to-rehabilitate-karl-marx-lets-remind-them-of-the-millions-who-died-in-his-name/|url-status=dead}}</ref> جڏهن ته ٻين جو دليل آهي ته خود مارڪس جي فڪري ورثي ۽ اثر کي انهن ماڻهن جي ورثي ۽ اثر کان الڳ سمجهڻ گهرجي، جن سندس خيالن کي سياسي مقصدن لاءِ نئين صورت ڏني يا استعمال ڪيو.<ref>{{cite web |last1=Elbe |first1=Indigo |title=Between Marx, Marxism, and Marxisms – Ways of Reading Marx's Theory |url=https://viewpointmag.com/2013/10/21/between-marx-marxism-and-marxisms-ways-of-reading-marxs-theory/ |work=Viewpoint Magazine |access-date=8 January 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108194200/https://viewpointmag.com/2013/10/21/between-marx-marxism-and-marxisms-ways-of-reading-marxs-theory/ |archive-date=8 January 2015 |date=21 October 2013}}</ref> [[آرٿر ليپو]] مارڪس ۽ سندس ساٿي [[فريڊرش اينگلز]] کي ”جديد انقلابي جمهوري سوشلزم جا باني“ قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite book |last=Lipow |first=Arthur |year=1991 |title=Authoritarian Socialism in America: Edward Bellamy and the Nationalist Movement |publisher=[[يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس]] |page=1 |isbn=978-0520075436 |quote={{'}}"اسان انهن ڪميونسٽن مان نه آهيون، جيڪي ذاتي آزاديءَ کي ختم ڪرڻ چاهين ٿا يا دنيا کي هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي يا هڪ عظيم جبري مزدوري خاني ۾ تبديل ڪرڻ گهرن ٿا. بيشڪ ڪي اهڙا ڪميونسٽ موجود آهن، جيڪي بنا ڪنهن هٻڪ جي ذاتي آزاديءَ کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪن ٿا ۽ ان کي دنيا مان ختم ڪرڻ چاهين ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اها مڪمل هم آهنگيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ آهي. پر اسان جي ڪا به خواهش ناهي ته آزاديءَ کي برابريءَ سان مٽايو وڃي. اسان کي پڪو يقين آهي ... ته ڪنهن به سماجي نظام ۾ آزاديءَ جي ايتري پڪ نه ٿي ڏئي سگهجي، جيتري گڏيل ملڪيت تي ٻڌل سماج ۾ ٿي سگهي ٿي." اهڙي ريت 1847ع ۾ ''ڪميونسٽ ليگ جي جرنل'' جي ايڊيٽرن لکيو، جيڪي جديد انقلابي جمهوري سوشلزم جي باني [[ڪارل مارڪس]] ۽ [[فريڊرش اينگلز]] جي سڌي فڪري اثر هيٺ هئا.}}</ref> روس جي شهر [[مارڪس، روس|مارڪس]] ۽ جرمني جي شهر [[ڪيمنٽس|ڪارل-مارڪس-شٽاٽ]]، جيڪو هاڻي ڪيمنٽس جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جا نالا مارڪس جي نالي پٺيان رکيا ويا هئا.<ref>{{Cite web |date=29 April 2010 |title=Где находится Екатериненштадт? Города России |url=http://wm-izhevsk.com/turizm/14638-gde-naxoditsya-ekaterinenshtadt-goroda-rossii.html |access-date=1 September 2023 |website=Ижевский новостной сайт |language=ru |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142040/http://wm-izhevsk.com/turizm/14638-gde-naxoditsya-ekaterinenshtadt-goroda-rossii.html |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.chemnitz-tourismus.de/cmtdaten/downloads/chemnitz_inside.pdf ''Chemnitzer Tourismus-Broschüre'', Herausgeber: City-Management und Tourismus Chemnitz GmbH, 4. Jahrgang • Ausgabe 12 • Sommer 2010] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826225659/http://www.chemnitz-tourismus.de/cmtdaten/downloads/chemnitz_inside.pdf|date=26 August 2010}}; [http://www.chemnitz.de/chemnitz/de/stadt_chemnitz/geschichte/stadtarchiv/downloads/q_bildarchiv.pdf O-Ton-Nachweis im Chemnitzer Stadtarchiv]{{dead link|date=August 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> مئي 2018ع ۾ سندس ڄمڻ جي ٻه سؤ سالا ياد ملهائڻ لاءِ، مشهور چيني مجسما ساز [[وو ويشان]] جو ٺاهيل مارڪس جو مجسمو، جيڪو چيني حڪومت پاران تحفي طور ڏنو ويو هو، جرمني جي شهر [[ٽرائر]] ۾ سندس جنم ڀوميءَ تي ظاهر ڪيو ويو. ان وقت جي [[يورپي ڪميشن]] جي صدر [[جان ڪلاڊ يونڪر]] مارڪس جي يادگيريءَ جو دفاع ڪندي چيو ته اڄ مارڪس کي ”اهڙين ڳالهين جي علامت بڻايو ويو آهي، جن جو نه هو ذميوار هو ۽ نه ئي اهي هن پيدا ڪيون، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکيل ڪيترين ئي ڳالهين کي وري اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنو ويو، جو انهن جي معنيٰ اصل جي ابتڙ ٿي وئي.“<ref name="independent">{{cite news |last=Stone |first=Jon |date=4 May 2018 |title='Today he stands for things which is he not responsible for': EU president Juncker defends Karl Marx's legacy |work=[[دي انڊيپينڊنٽ]] |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/karl-marx-jean-claude-juncker-defends-legacy-a8337176.html |url-status=live |access-date=16 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424005321/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/karl-marx-jean-claude-juncker-defends-legacy-a8337176.html |archive-date=24 April 2019}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-44009621 |title=Karl Marx statue from China adds to German angst |work=[[بي بي سي نيوز]] |date=5 May 2018 |access-date=16 May 2019 |archive-date=22 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190622182403/https://www.bbc.com/news/world-europe-44009621 |url-status=live}}</ref> 2013ع ۾ [[يونيسڪو]] مارڪس جي هٿ اکرن وارن ٻن دستاويزن کي پنهنجي [[دنيا جي يادگيريءَ جو بين الاقوامي رجسٽر]] ۾ شامل ڪيو. انهن مان هڪ ''داس ڪاپيٽال'' جي پهرئين جلد جو مارڪس جي حاشين ۽ نوٽن وارو پهريون ڇاپو آهي، جڏهن ته ٻيو ''ڪميونسٽ منشور'' جي مسودي جو هڪ صفحو آهي. اهي دستاويز، مارڪس جي ٻين ڪاغذن سان گڏ، ايمسٽرڊيم جي [[بين الاقوامي سماجي تاريخ جو ادارو]] ۾ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Manifest der Kommunistischen Partei, draft manuscript page and Das Kapital. Erster Band, Karl Marx's personal annotated copy |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/manifest-der-kommunistischen-partei-draft-manuscript-page-and-das-kapital-erster-band-karl-marxs |publisher=UNESCO Memory of the World Programme |access-date=20 August 2025}}</ref> ويهين صديءَ جي سئنيما تي اثر وجهڻ کان علاوه، مارڪس جي زندگي، سندس دور ۽ سندس اهم تصنيفون پڻ فلمن جا موضوع رهيون آهن. [[ڪارل مارڪس تي فلمون|ڪارل مارڪس بابت فلمن]] ۾ دستاويزي فلمن کان وٺي افسانوي ڊرامن، آرٽ هائوس فلمن ۽ مزاحيه فلمن تائين مختلف صنفون شامل آهن. 2017ع ۾ رليز ٿيل فلم ''[[دي ينگ ڪارل مارڪس]]'' کي تاريخي درستگي ۽ فڪري زندگيءَ جي پُرجوش پيشڪش سبب سٺا جائزا مليا.<ref>{{cite news |last=Scott |first=A. O. |date=22 February 2018 |title=Review: In 'The Young Karl Marx,' a Scruffy Specter Haunts Europe |url=https://www.nytimes.com/2018/02/22/movies/the-young-karl-marx-review.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180507004940/https://www.nytimes.com/2018/02/22/movies/the-young-karl-marx-review.html |archive-date=7 May 2018 |access-date=6 May 2018 |newspaper=[[The New York Times]]}}</ref> چين جي [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]]، مارڪس جي پيدائش جي [[ڪارل مارڪس جي پيدائش جي ٻه سؤ سالا تقريب|200هين سالگرهه]] جي موقعي تي، چيني [[ڊونگهوا]] (متحرڪ ويب سيريز) ''[[دي ليڊر (ويب سيريز)|دي ليڊر]]'' تيار ڪرائي.<ref name="ann">{{cite web |author=Loveridge, Lynzee |date=December 19, 2018 |title=China's Bilibili Streaming Service Announces Original Karl Marx Web Anime |url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2018-12-19/china-bilibili-streaming-service-announces-original-karl-marx-web-anime/.141045 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118211920/https://www.animenewsnetwork.com/interest/2018-12-19/china-bilibili-streaming-service-announces-original-karl-marx-web-anime/.141045 |archive-date=18 January 2019 |access-date=28 January 2019 |website=[[Anime News Network]]}}</ref> == چونڊ ببليوگرافي == {{See also|مارڪس-اينگلز-گيزامٽائوسگابي|مارڪس/اينگلز گڏيل تصنيفون}} {{Div col}} * ''[[ڊيموڪريٽس ۽ ايپيڪورس جي فطرت بابت فلسفي جي وچ ۾ فرق]]'' (ڊاڪٽري مقالو)،<ref>{{cite web |url = http://www.marxistsfr.org/archive/marx/works/1841/dr-theses/ |title = انگريزي ترجمو آن لائين |archive-url=https://web.archive.org/web/20180420103907/http://www.marxistsfr.org/archive/marx/works/1841/dr-theses/ |archive-date=20 اپريل 2018 |url-status=dead}}</ref> 1841ع * ''[[تاريخي قانوني اسڪول جو فلسفياتي منشور]]''، 1842ع * ''[[هيگل جي حق بابت فلسفي تي تنقيد]]''، 1843ع * ''[[يهودي سوال بابت]]''، 1843ع * ''[[جيمس مل بابت نوٽس]]''، 1844ع * ''[[1844ع جا معاشي ۽ فلسفياتي مسودا]]''، 1844ع * ''[[مقدس خاندان (ڪتاب)|مقدس خاندان]]''، 1845ع * ''[[فيئرباخ بابت ٿيسز]]''، 1845ع ۾ لکيو ويو، پهريون ڀيرو اينگلز طرفان وفات کان پوءِ 1888ع ۾ شايع ٿيو * ''[[جرمن نظريو]]''، 1845ع * ''[[فلسفي جي غربت]]''، 1847ع * ''[[اجرتي محنت ۽ سرمايو]]''، 1847ع * ''[[ڪميونسٽ پارٽي جو منشور]]''، 1848ع * ''[[فرانس ۾ طبقاتي جدوجهدون]]''، 1850ع * ''[[لوئي نيپولين جو ارڙهون بروميئر]]''، 1852ع * ''[[گرونڊرِسه]]'' (''سياسي معيشت تي تنقيد جا بنياد'')، 1857ع * ''[[سياسي معيشت تي تنقيد ۾ هڪ حصو]]''، 1859ع * ''[[آمريڪي گهرو جنگ بابت لکڻيون]]''، 1861ع * ''[[اضافي قدر جا نظريا]]'' (وفات کان پوءِ [[ڪارل ڪائوٽسڪي]] پاران شايع ٿيل)، 3 جلد، 1862ع * ''[[ابراهام لنڪن ڏانهن بين الاقوامي مزدور انجمن جو خطاب]]''، 1864ع * ''[[قدر، قيمت ۽ منافعو]]''، 1865ع * ''[[سرمايو، جلد پهريون|''سرمايو''، جلد پهريون: ''سياسي معيشت تي تنقيد: سرمائي جي پيداوار جو عمل'']]'' (''Das Kapital'')، 1867ع * ''[[فرانس ۾ گهرو جنگ]]''، 1871ع * ''[[گوٿا پروگرام تي تنقيد]]''، 1875ع * ''[[ايڊولف ويگنر بابت نوٽس]]''، 1883ع * ''[[سرمايو، جلد ٻيون|''سرمايو''، جلد ٻيون]]'' (وفات کان پوءِ اينگلز پاران شايع ٿيل)، 1885ع * ''[[سرمايو، جلد ٽيون|''سرمايو''، جلد ٽيون]]'' (وفات کان پوءِ اينگلز پاران شايع ٿيل)، 1894ع {{Div col end}} == پڻ ڏسو == {{cols|colwidth=30em}} * [[ڪارل مارڪس جي 200هين جنم ورسي]] * [[2807 ڪارل مارڪس]] – هڪ ننڍو سيارو * [[مارڪسزم تي تنقيد]] * [[فلمن ۾ ڪارل مارڪس]] * {{anl|مارڪس يادگار لائبريري}} * {{anl|مارڪس ٻيهر لوڊ ٿيل|''مارڪس ٻيهر لوڊ ٿيل''}} * {{anl|مارڪس جو طريقو}} * {{anl|مارڪس جو طبقاتي نظريو}} * {{anl|مارڪس جو رياست بابت نظريو}} * {{anl|ڪارل مارڪس جا رياضياتي مسودا}} * {{anl|مارڪس کان اڳ جا سوشلسٽ}} * [[ڪارل مارڪس جي حياتيءَ جو وقتنامو]] {{colend}} == حاشيا ۽ حوالا == {{notelist}} <references group="lower-alpha"/> {{Reflist|refs= <ref name="1883: The death of Karl Marx">{{cite web |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1883/death/dersoz1.htm |title=1883ع: ڪارل مارڪس جو موت |publisher=[[مارڪسسٽس انٽرنيٽ آرڪائيو]] |access-date=21 ڊسمبر 2009 |archive-date=4 جنوري 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104114229/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1883/death/dersoz1.htm |url-status=live}}</ref> <ref name="Allan2010">{{cite book |first=ڪينيٿ |last=ايلن |title=سماجي عدسو: سماجي ۽ سماجياتي نظريي ڏانهن دعوت |url=https://books.google.com/books?id=KEgg5g0d-fgC&pg=PA68 |access-date=25 مارچ 2011 |year=2010 |publisher=پائن فورج پريس |isbn=978-1412978347 |page=68 |archive-date=22 جون 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622084122/http://books.google.com/books?id=KEgg5g0d-fgC&pg=PA68 |url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Balibar1995">{{cite book |last=باليبار |first=ايتيئن |title=مارڪس جو فلسفو |url=https://books.google.com/books?id=HBw-U1tSZoMC&pg=PA56 |access-date=8 مارچ 2011 |year=1995 |publisher=[[ورسو بڪس]] |isbn=978-1859849514 |page=56 |archive-date=17 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617021319/http://books.google.com/books?id=HBw-U1tSZoMC&pg=PA56 |url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Beilharz1992">{{cite book |last=بيلارز |first=پيٽر |title=محنت جا يوٽوپيا: بالشويزم، فابينزم ۽ سماجي جمهوريت |url=https://books.google.com/books?id=dJc9AAAAIAAJ&pg=PA4 |access-date=7 مارچ 2011 |year=1992 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|سي يو پي آرڪائيو]] |isbn=978-0415096805 |page=4 |archive-date=20 جون 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620160709/http://books.google.com/books?id=dJc9AAAAIAAJ&pg=PA4 |url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Bottomore1991">{{cite book |last=باٽومور |first=ٽي. بي. |author-link=ٿامس باٽومور |title=مارڪسسٽ فڪر جي لغت |url=https://books.google.com/books?id=q4QwNP_K1pYC&pg=PA108 |access-date=5 مارچ 2011 |year=1991 |publisher=[[وائلي-بليڪ ويل]] |isbn=978-0631180821 |pages=108– |archive-date=22 جون 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622075208/http://books.google.com/books?id=q4QwNP_K1pYC&pg=PA108 |url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="BrewerMarx1984-15">{{cite book |last1=بريور |first1=اينٿوني |last2=مارڪس |first2=ڪارل |author2-link=ڪارل مارڪس |title=مارڪس جي سرمائيءَ جي رهنمائي |url=https://books.google.com/books?id=RyQ4AAAAIAAJ&pg=PA15 |access-date=9 مارچ 2011|year=1984 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|سي يو پي آرڪائيو]] |isbn=978-0521257305 |page=15 |archive-date=22 جولاءِ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722090920/http://books.google.com/books?id=RyQ4AAAAIAAJ&pg=PA15 |url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="CGP P1">{{cite book |last=مارڪس |first=ڪارل |author-link=ڪارل مارڪس |title=گوٿا پروگرام تي تنقيد |year=1875 |chapter=حصو پهريون |chapter-url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1875/gotha/ch01.htm |title-link=گوٿا پروگرام تي تنقيد |access-date=9 مارچ 2011 |archive-date=26 ڊسمبر 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226042725/https://www.marxists.org/archive/marx/works/1875/gotha/ch01.htm |url-status=live}}</ref> <!-- اڻ استعمال ٿيل حوالو<ref name="CapperGiorcelli2007">{{cite book |last1=ڪيپر |first1=چارلس |last2=جيورچيلي |first2=ڪرسٽينا |last3=لٽل |first3=ليسٽر ڪي. |title=مارگريٽ فلر: انقلابي دور ۾ ائٽلانٽڪ پار سفر |url=https://books.google.com/books?id=LehjT5N5yQwC&pg=PA18 |access-date=5 مارچ 2011 |year=2007 |publisher=[[وسڪانسن يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0299223403 |page=18 |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref>--><ref name="Curtis1997">{{cite book |first=مائيڪل |last=ڪرٽس |title=مارڪسزم: اندروني مڪالما |url=https://books.google.com/books?id=hRdyY2f8UcUC&pg=PA291 |access-date=9 مارچ 2011 |year=1997 |publisher=[[ٽرانزيڪشن پبلشرز]] |isbn=978-1560009450|page=291 |archive-date=16 جون 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616220111/http://books.google.com/books?id=hRdyY2f8UcUC&pg=PA291 |url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="DL-Marx">ڊگ لوريمر. تعارف. هن ڪتاب ۾: {{cite book |last=مارڪس |first=ڪارل |author-link=ڪارل مارڪس |title=فرانس ۾ طبقاتي جدوجهدون: فيبروري انقلاب کان پئرس ڪميون تائين |url=https://books.google.com/books?id=xlYfFDJDXewC&pg=PA6 |access-date=9 مارچ 2011 |publisher=ريزسٽنس بڪس |isbn=978-1876646196 |page=6 |archive-date=17 جون 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617100749/http://books.google.com/books?id=xlYfFDJDXewC&pg=PA6 |url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Dispatches">{{Cite book |last=مارڪس |first=ڪارل |author-link=ڪارل مارڪس |editor-first=جيمس |editor-last=ليڊبيٽر |title=نيو يارڪ ٽربيون لاءِ رپورٽون: ڪارل مارڪس جي چونڊ صحافت |url=https://archive.org/details/dispatchesfornew0000marx |publisher=[[پينگوئن بڪس]] |year=2007 |isbn=978-0141441924}}</ref> <ref name="Elster1985">{{cite book|author=يون ايلسٽر|title=مارڪس کي سمجهڻ|url=https://books.google.com/books?id=I14p3dFLerYC&pg=PA217|access-date=23 اپريل 2011|year=1985|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0521297059|page=217|archive-date=17 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617012124/http://books.google.com/books?id=I14p3dFLerYC&pg=PA217|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Engels1999">ڊگ لوريمر، هن ڪتاب ۾: {{cite book|author=فريڊرڪ اينگلز|title=سوشلزم: خيالي ۽ سائنسي|url=https://books.google.com/books?id=_A7P0fL_kYsC&pg=PA34|access-date=7 مارچ 2011|year=1999|publisher=ريزسٽنس بڪس|isbn=978-0909196868|pages=34–36|archive-date=17 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617114803/http://books.google.com/books?id=_A7P0fL_kYsC&pg=PA34|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="GeorgeScanlan1975">{{cite book|author1=رچرڊ ٽي. ڊي جارج|author2=جيمس پيٽرڪ اسڪينلن|title=اوڀر يورپ ۾ مارڪسزم ۽ مذهب: 4 کان 7 سيپٽمبر 1974ع تائين بئنف بين الاقوامي سلاوي ڪانفرنس ۾ پيش ڪيل مقالا|url=https://books.google.com/books?id=gO_mQQU8-GIC&pg=PA20|access-date=16 مارچ 2011|year=1975|publisher=اسپرنگر|isbn=978-9027706362|page=20|archive-date=17 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617023911/http://books.google.com/books?id=gO_mQQU8-GIC&pg=PA20|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Gilbert2010">{{cite book|author=ڊينس گلبرٽ|title=وڌندڙ اڻبرابريءَ واري دور ۾ آمريڪي طبقاتي ڍانچو|url=https://books.google.com/books?id=4JyQus8r9JYC&pg=PA6|access-date=8 مارچ 2011|year=2010|publisher=پائن فورج پريس|isbn=978-1412979658|pages=6–|archive-date=16 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616221658/http://books.google.com/books?id=4JyQus8r9JYC&pg=PA6|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="GouldMcGarr2007">{{cite book |author1=اسٽيفن جي گولڊ|author2=پال ميڪ گار|author3=اسٽيون پيٽر رسل روز|title=زندگيءَ جي شاهوڪاري: اسٽيفن جي گولڊ جون اهم لکڻيون|url=https://archive.org/details/richnessoflifees0000goul|url-access=registration|access-date=9 مارچ 2011|year=2007|publisher=ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني|isbn=978-0393064988|pages=[https://archive.org/details/richnessoflifees0000goul/page/167 167]–168}}{{Dead link|date=اپريل 2021}}</ref> <ref name="Harriss2006">{{cite book |first=فل |last=هيرس |title=لنڊن جون مارڪيٽون |edition=چوٿون |url=https://books.google.com/books?id=zv6GxJzhrbgC&pg=PA20 |access-date=23 اپريل 2011 |year=2006 |publisher=[[نيو هالينڊ پبلشرز]] |isbn=978-1860113062 |page=20 |archive-date=20 جون 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620190116/http://books.google.com/books?id=zv6GxJzhrbgC&pg=PA20 |url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Hernadi1989">{{cite book|author=پال هرناڊي|title=تشريح جي خطابت ۽ خطابت جي تشريح|url=https://books.google.com/books?id=yNGAg_yK6R4C&pg=PA137|access-date=8 مارچ 2011|year=1989|publisher=[[ڊيوڪ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0822309345|page=137|archive-date=16 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616215140/http://books.google.com/books?id=yNGAg_yK6R4C&pg=PA137|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Hook1994">{{cite book|author=سڊني هوڪ|title=هيگل کان مارڪس تائين: ڪارل مارڪس جي فڪري ارتقا جو مطالعو|url=https://books.google.com/books?id=JXQ_cwiMhAUC&pg=PR24|access-date=16 مارچ 2011|year=1994|publisher=[[ڪولمبيا يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0231096652|pages=24–25|archive-date=23 سيپٽمبر 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923164300/http://books.google.com/books?id=JXQ_cwiMhAUC&pg=PR24|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="JessopWheatley1999-526">{{cite book|author1=باب جيسپ|author2=رسل ويٽلي|title=ڪارل مارڪس جو سماجي ۽ سياسي فڪر|url=https://books.google.com/books?id=vz-4LDWCnlAC&pg=PA526|access-date=9 مارچ 2011|year=1999|publisher=[[ٽيلر اينڊ فرانسس]] آمريڪا|isbn=978-0415193276|page=526|archive-date=17 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617103720/http://books.google.com/books?id=vz-4LDWCnlAC&pg=PA526|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Johnston2000">{{cite book|editor1=رونالڊ جان جانسٽن|title=انساني جاگرافيءَ جي لغت|chapter-url=https://archive.org/details/dictionaryofhuma0000unse_w3r7/page/795/mode/1up|edition=چوٿون|year=2000|publisher=[[وائلي-بليڪ ويل]]|isbn=978-0631205616|pages=795–797|editor2= ڊيرڪ گريگري | editor3= جيرالڊين پراٽ | editor4= مائيڪل واٽس | author= ڊيرڪ گريگري | chapter= ڍانچيوار مارڪسزم | chapter-url-access= registration |via=[[انٽرنيٽ آرڪائيو]]}}</ref> <ref name="Karl Marx:Critique of the Gotha Programme">{{Cite book|chapter-url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1875/gotha/ch04.htm|chapter=گوٿا پروگرام تي تنقيد، حصو چوٿون |via=marxists.org| author= ڪارل مارڪس | orig-date= 1875 | title =مارڪس/اينگلز جون چونڊ لکڻيون| volume= 3 | pages= 13–30 | publisher= پروگريس پبلشرز|place= ماسڪو| date= 1970 |archive-date=2 جولاءِ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702071606/https://www.marxists.org/archive/marx/works/1875/gotha/ch04.htm|url-status=live}}</ref> <ref name="MaltsevN.-93">{{cite book|author1=مالتسيف|author2=يوري اين.|title=مارڪس لاءِ مرثيو|url=https://books.google.com/books?id=gx0X4NvNE_gC&pg=PA93|access-date=9 مارچ 2011|publisher=لڊوگ فان ميزس انسٽيٽيوٽ|isbn=978-1610161169|pages=93–94|year=1993|archive-date=22 جولاءِ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722083729/http://books.google.com/books?id=gx0X4NvNE_gC&pg=PA93|url-status=live}}</ref> <ref name="Manchester">{{Cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/461545.stm |title=مارڪس گذريل هزار سال جو ”عظيم ترين مفڪر“ |work=بي بي سي نيوز ورلڊ آن لائين |date=1 آڪٽوبر 1999 |access-date=23 نومبر 2010 |archive-date=2 سيپٽمبر 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902192653/http://news.bbc.co.uk/1/hi/461545.stm |url-status=live }}</ref> <ref name="Marx2008">{{cite book |first=ڪارل |last=مارڪس |author-link=ڪارل مارڪس |title=لوئي بوناپارٽ جو ارڙهون بروميئر |url=https://books.google.com/books?id=ryOVzGSq0zYC&pg=PA141 |access-date=9 مارچ 2011 |year=2008 |publisher=وائلڊسائيڊ پريس ايل ايل سي |isbn=978-1434463746 |page=141 |archive-date=22 جولاءِ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722084040/http://books.google.com/books?id=ryOVzGSq0zYC&pg=PA141 |url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="MarxO'Malley1977">{{cite book |first1=ڪارل |last1=مارڪس |author1-link=ڪارل مارڪس |first2=جوزف |last2=اومالي |title=هيگل جي ”حق جي فلسفي“ تي تنقيد |url=https://books.google.com/books?id=uxg4AAAAIAAJ&pg=PA131 |access-date=23 اپريل 2011 |year=1977 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|سي يو پي آرڪائيو]] |isbn=978-0521292115 |page=131 |archive-date=17 جون 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617004239/http://books.google.com/books?id=uxg4AAAAIAAJ&pg=PA131 |url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Mehring2003">{{cite book|author=فرانز مهرنگ|title=ڪارل مارڪس: سندس حياتيءَ جي ڪهاڻي|url=https://books.google.com/books?id=486z9lE-jdsC&pg=PR19|access-date=9 مارچ 2011|year=2003|publisher=[[سائڪالاجي پريس]]|isbn=978-0415313339|pages=19–20|archive-date=16 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616220242/http://books.google.com/books?id=486z9lE-jdsC&pg=PR19|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Ollman1973">{{cite book|author=برٽيل اولمين|title=بيگانگي: سرمائيداراڻي سماج ۾ انسان بابت مارڪس جو تصور|url=https://books.google.com/books?id=8Ac4AAAAIAAJ&pg=PA81|access-date=8 مارچ 2011|year=1973|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|سي يو پي آرڪائيو]]|isbn=978-1001331355|page=81|archive-date=22 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622092831/http://books.google.com/books?id=8Ac4AAAAIAAJ&pg=PA81|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Rockmore2002">{{cite book|author=ٽام راڪمور|title=مارڪسزم کان پوءِ مارڪس: ڪارل مارڪس جو فلسفو|url=https://books.google.com/books?id=FkMgeGZuCOwC&pg=PA128|access-date=9 مارچ 2011|year=2002|publisher=[[جان وائلي اينڊ سنز]] |isbn=978-0631231899|page=128|archive-date=16 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616233929/http://books.google.com/books?id=FkMgeGZuCOwC&pg=PA128|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Segrest2002">{{cite book|author=ميب سيگريسٽ|title=وابستگيءَ لاءِ ڄاول: روح ۽ انصاف بابت لکڻيون|url=https://books.google.com/books?id=gOmpSMh3y3YC&pg=PA232|access-date=9 مارچ 2011|year=2002|publisher=[[رٽگرز يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0813531014|page=232|archive-date=16 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616220203/http://books.google.com/books?id=gOmpSMh3y3YC&pg=PA232|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Sherman1995">{{cite book |last=شرمين |first=هاورڊ جي. |title=مارڪسزم جي نئين جوڙجڪ |url=https://archive.org/details/reinventingmarxi0000sher |url-access=registration |access-date=7 مارچ 2011 |year=1995 |publisher=[[جانس هاپڪنز يونيورسٽي پريس]] |isbn=978-0801850776 |page=[https://archive.org/details/reinventingmarxi0000sher/page/5 5]}}</ref> <ref name="SwatosKivisto1998">{{cite book|author1=وليم ايڇ. سواٽوس|author2=پيٽر ڪيوسٽو|title=مذهب ۽ سماج جو انسائيڪلوپيڊيا|url=https://books.google.com/books?id=6TMFoMFe-D8C&pg=PA499|access-date=8 مارچ 2011|year=1998|publisher=رومين الٽاميرا|isbn=978-0761989561|pages=499–|archive-date=20 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620152445/http://books.google.com/books?id=6TMFoMFe-D8C&pg=PA499|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Thompson1990">{{cite book|author=جان بي. ٿامپسن|title=نظريو ۽ جديد ثقافت: عوامي رابطي جي دور ۾ تنقيدي سماجي نظريو|url=https://books.google.com/books?id=ql5Ab8OXiPMC&pg=PA37|access-date=8 مارچ 2011|year=1990|publisher=[[اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0804718462|pages=37–38|archive-date=20 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620184832/http://books.google.com/books?id=ql5Ab8OXiPMC&pg=PA37|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Turner2005">{{cite book|author=جوناٿن ايڇ. ٽرنر|title=سماجيات|url=https://books.google.com/books?id=90vMAAAACAAJ|access-date=9 مارچ 2011|year=2005|publisher=[[پيئرسن پرينٽس هال]]|isbn=978-0131134966|pages=17–18|archive-date=20 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620172806/http://books.google.com/books?id=90vMAAAACAAJ|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Watson2010">{{cite book|first=پيٽر |last=واٽسن|title=جرمن ڏاهپ: يورپ جي ٽين نئين جاڳرتا، ٻيو سائنسي انقلاب ۽ ويهين صدي|url=https://books.google.com/books?id=lktG_12nBXEC&pg=PA250|access-date=9 مارچ 2011|year=2010|publisher=[[هارپر ڪولنز]]|isbn=978-0060760229|pages=250–|archive-date=17 جون 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617094656/http://books.google.com/books?id=lktG_12nBXEC&pg=PA250|url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Wood">{{cite book |first=جان ڪننگهم |last=ووڊ |author-link=جان ڪننگهم ووڊ |title=ڪارل مارڪس جي معاشيات: تنقيدي جائزا |url=https://books.google.com/books?id=0Pr97rppN2EC&pg=PA346 |access-date=16 مارچ 2011 |publisher=[[سائڪالاجي پريس]] |isbn=978-0415065580 |page=346 |year=1987 |archive-date=20 جون 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620212506/http://books.google.com/books?id=0Pr97rppN2EC&pg=PA346 |url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="Wood1993">{{cite book |first=جان ڪننگهم |last=ووڊ |author-link=جان ڪننگهم ووڊ |title=ڪارل مارڪس جي معاشيات: تنقيدي جائزا، ٻيو سلسلو |url=https://books.google.com/books?id=zoNIh_NYeRwC&pg=PA232 |access-date=16 مارچ 2011 |year=1993 |publisher=[[ٽيلر اينڊ فرانسس]] |isbn=978-0415087117 |page=232 |archive-date=17 جون 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617082303/http://books.google.com/books?id=zoNIh_NYeRwC&pg=PA232 |url-status=live |via=[[گوگل ڪتاب]]}}</ref> <ref name="et">ڪيترن ئي ليکڪن مارڪس جي نظرياتي ارتقا ۾ هن ڊگهي عرصي تائين نظرانداز ڪيل اهم تبديليءَ کي واضح ڪيو آهي، جهڙوڪ ارني ٿامسن پنهنجي ڪتاب ''نوجوان ڪارل مارڪس جي لکڻين ۾ تاريخ جي مادي تصور جي دريافت''، [[ليوسٽن، نيو يارڪ]]: [[ايڊون ميلن پريس]]، 2004ع ۾؛ مختصر احوال لاءِ ڏسو [http://www.lsr-projekt.de/poly/eninnuce.html ميڪس شٽنر، هڪ مستقل اختلاف ڪندڙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060518155939/http://www.lsr-projekt.de/poly/eninnuce.html |date=18 مئي 2006 }}</ref> <ref name="k72">ڪارل مارڪس ۽ فريڊرڪ اينگلز، ''گڏيل تصنيفون، جلد 46''، انٽرنيشنل پبلشرز: نيو يارڪ، 1992ع، ص. 72.</ref> <ref name="manifesto">مارڪس، ڪ. ۽ اينگلز، ف. (1848ع). [http://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/index.htm ''ڪميونسٽ منشور''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902090238/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1848/communist-manifesto/index.htm |date=2 سيپٽمبر 2009 }}</ref> <ref name="plato.stanford.edu">{{cite book |chapter-url=http://plato.stanford.edu/entries/weber/ |title=اسٽينفورڊ فلسفي جو انسائيڪلوپيڊيا |chapter=ميڪس ويبر |publisher=ميتافيزيڪس ريسرچ ليبارٽري، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] |year=2017 |access-date=29 نومبر 2009 |url-status=live |archive-date=24 فيبروري 2026 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/64WuU}}</ref> <ref name="sep">{{cite book |chapter-url=http://plato.stanford.edu/entries/marx/ |title=اسٽينفورڊ فلسفي جو انسائيڪلوپيڊيا |chapter=ڪارل مارڪس |publisher=ميتافيزيڪس ريسرچ ليبارٽري، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]] |year=2017 |access-date=28 مئي 2005 |archive-date=8 فيبروري 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208100606/http://plato.stanford.edu/entries/marx/ |url-status=live}}. پهريون ڀيرو اڱارو، 26 آگسٽ 2003ع تي شايع ٿيو؛ بنيادي نظرثاني سومر، 14 جون 2010ع تي ٿي. 4 مارچ 2011ع تي حاصل ڪيل.</ref> <ref name="stateless">ميڪليلن 1973ع، ص. 541.</ref> <ref name="wh1">{{Cite book |last=وين |first=فرانسس |author-link=فرانسس وين |title=ڪارل مارڪس: هڪ حياتي |publisher=نارٽن |location=نيو يارڪ | year=2002 |pages=تعارف |no-pp=true}}</ref> <ref name="wk">{{Cite book |last1=بيئرڊ |first1=فارسٽ اي. |last2=ڪائوفمين |first2=والٽر |title=افلاطون کان دريدا تائين |publisher=[[پيئرسن پرينٽس هال]] |year=2008 |location=اپر سيڊل رور، نيو جرسي |isbn=978-0131585911}}</ref> }} === ذريعا === {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{cite book |last1=Andersen |first1=Heine |last2=Kaspersen |first2=Lars Bo |title=Classical and modern social theory |url=https://books.google.com/books?id=_PeGtsC2Hp4C&pg=PA123 |access-date=9 March 2011 |year=2000 |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |isbn=978-0631212881 |archive-date=17 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617000227/http://books.google.com/books?id=_PeGtsC2Hp4C&pg=PA123 |url-status=live |via=[[Google Books]] }} * {{cite book |last=Anderson |first=Kevin B. |date=2016 |url=https://books.google.com/books?id=TxCZCwAAQBAJ&pg=PA239 |title=Marx at the Margins: On Nationalism, Ethnicity, and Non-Western Societies |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0226345703 |via=[[Google Books]] }} * {{cite book |last=Bannerji |first=Himani |title=Inventing subjects: studies in hegemony, patriarchy and colonialism |url=https://books.google.com/books?id=rQqos58kEPwC&pg=PA27 |access-date=2 May 2011 |year=2001 |publisher=[[Anthem Press]] |isbn=978-1843310723 |archive-date=17 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617014040/http://books.google.com/books?id=rQqos58kEPwC&pg=PA27 |url-status=live |via=[[Google Books]] }} * {{cite book |last=Berlin |first=Isaiah |author-link=Isaiah Berlin |title=Karl Marx: His Life and Environment |url=https://archive.org/details/bwb_P9-CKF-420 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=London |date=1963}} * {{cite book |last=Blumenberg |first=Werner |translator-first=Douglas |translator-last=Scott |title=Karl Marx: An Illustrated Biography |url=https://archive.org/details/karlmarxillustra0000blum_r0h9 |publisher=[[Verso Books]] |location=London; New York |year=2000 |isbn=978-1-85984-254-6}} * {{Cite book |last=Calhoun |first=Craig J. |author-link=Craig Calhoun |title=Classical Sociological Theory |year=2002 |publisher=[[Wiley-Blackwell]] |location=Oxford |isbn=978-0-631-21348-2 |url=https://books.google.com/books?id=6mq-H3EcUx8C |access-date=27 June 2015 |archive-date=12 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912174103/https://books.google.com/books?id=6mq-H3EcUx8C |url-status=live |via=[[Google Books]] }} * {{cite book |last=Calhoun |first=Craig J. |url=https://books.google.com/books?id=qlmBgDM-shoC |title=Classical sociological theory |publisher=[[John Wiley & Sons]] |year=2012 |isbn=978-0-470-65567-2 |edition=3rd |location=Chichester, West Sussex |oclc=794037359 |access-date=5 October 2021 |via=Google Books}} * {{cite book |last=Clark |first=Barry Stewart |title=Political economy: a comparative approach |url=https://books.google.com/books?id=3bJHvA1H-2kC&pg=PA57 |access-date=7 March 2011 |year=1998 |publisher=[[ABC-CLIO]] |isbn=978-0275963705 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620161105/http://books.google.com/books?id=3bJHvA1H-2kC&pg=PA57 |url-status=live |via=Google Books }} * {{cite book |last=Fedoseyev |first=Petr Nikolaevich |year=1973 |title=Karl Marx: A Biography |publisher=[[Progress Publishers]] |location=Moscow |oclc=1365346}} * {{cite book |last=Heinrich |first=Michael |author-link=Michael Heinrich |title=Karl Marx and the Birth of Modern Society: The Life of Marx and the Development of His Work. Volume I: 1818–1841 |location=New York |publisher=Monthly Review P. |year=2019 |isbn=978-1583677353}} * {{Cite book |last=Hobsbawm |first=Eric |author-link=Eric Hobsbawm |title=How to Change the World: Tales of Marx and Marxism |url=https://archive.org/details/howtochangeworld0000hobs |year=2011 |publisher=Little, Brown |location=London |isbn=978-1408702871|ref=Hob11}} * {{Cite book |last=McLellan |first=David |author-link=David McLellan (political scientist) |title=Karl Marx: A Biography |edition=4th |year=2006 |publisher=[[Palgrave MacMillan]] |location=Hampshire |isbn=978-1403997302}} * {{cite book |last=Mészáros |first=István |author-link=István Mészáros (philosopher) |title=Marx's Theory of Alienation |url=https://books.google.com/books?id=5lckAQAAIAAJ |access-date=8 March 2011 |year=2006 |orig-year=1970 |publisher=Merlin Press |isbn=978-0850365542 |archive-date=16 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616233058/http://books.google.com/books?id=5lckAQAAIAAJ |url-status=live |via=Google Books }} * {{Cite book |last1=Nicolaievsky |first1=Boris |last2=Maenchen-Helfen |first2=Otto |title=Karl Marx: Man and Fighter |author1-link=Boris Nicolaevsky |author2-link=Otto J. Maenchen-Helfen |year=1976 |orig-year=1936 |publisher=Pelican |location=Harmondsworth and New York |isbn=978-1406727036 |translator1-first=Gwenda |translator1-last=David |translator2-first=Eric |translator2-last=Mosbacher |translator2-link=Eric Mosbacher}} * {{cite book |last1=Nicolaievsky |first1=Boris |last2=Maenchen-Helfen |first2=Otto |title=Karl Marx: Man and Fighter |author1-link=Boris Nicolaevsky |author2-link=Otto J. Maenchen-Helfen |url=https://books.google.com/books?id=4rbH49xtcpkC&pg=PA192 |access-date=9 March 2011 |year=2007 |publisher=Read Books |isbn=978-1406727036 |archive-date=22 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622083426/http://books.google.com/books?id=4rbH49xtcpkC&pg=PA192 |url-status=live |via=Google Books }} * {{cite thesis |last=Pepperell |first=Nicole |date=April 2010 |title=Disassembling Capital |type=PhD |publisher=[[RMIT University]] |url=https://rtheory.files.wordpress.com/2011/06/disassembling-capital-n-pepperell.pdf |access-date=9 March 2023 |archive-date=31 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331022416/https://rtheory.files.wordpress.com/2011/06/disassembling-capital-n-pepperell.pdf |url-status=live }} * {{Cite book |last=Pilling |first=Geoff |title=Marx's Capital, Philosophy and Political Economy |publisher=[[Routledge]] & Keagan Paul |year=1980 |isbn=978-1138874107 |url=https://www.marxists.org/archive/pilling/works/capital/index.htm |via=[[Marxists Internet Archive]] |access-date=2 October 2021 |archive-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110212321/https://www.marxists.org/archive/pilling/works/capital/index.htm |url-status=live }} * {{Cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |title=Time labour and social domination |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1993 |isbn=978-0511570926 |url=https://doi.org/10.1017/CBO9780511570926 |doi=10.1017/CBO9780511570926 |access-date=2 October 2021 |archive-date=6 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230206051213/https://doi.org/10.1017%2FCBO9780511570926 |url-status=live }} * {{cite book |last=Postone |first=Moishe |author-link=Moishe Postone |title=Time, labor, and social domination: a reinterpretation of Marx's critical theory |date=2006 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0521565400 |oclc=475188205 }} * {{Cite book |last1=Schwarzschild |first1=Leopold |author1-link=Leopold Schwarzschild |title=The Red Prussian: Life and Legend of Karl Marx |url=https://archive.org/details/bwb_P7-BLN-699 |year=1986 |orig-year=1948 |publisher=Pickwick Books Ltd |isbn=978-0948859007}} * {{Cite book |last=Seigel |first=Jerrold |author-link=Jerrold Seigel |title=Marx's fate: the shape of a life |url=https://archive.org/details/marxsfateshapeof0000seig |publisher=[[Princeton University Press]] |date=1978 |isbn=0271009357}} * {{cite journal |last=Shuster |first=Sam |title=The nature and consequence of Karl Marx's skin disease |journal=British Journal of Dermatology |volume=158 |issue=1 |date=January 2008 |pages=071106220718011–– |doi=10.1111/j.1365-2133.2007.08282.x |pmid=17986303 |s2cid=40843002}} * {{Cite book |last=Singer |first=Peter |author-link=Peter Singer |title=Marx |url=https://archive.org/details/snj.marxveryshortint0000pete |year=1980 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |isbn=978-0192875105}} * {{Cite book |last=Sperber |first=Jonathan |author-link=Jonathan Sperber |title=Karl Marx: A Nineteenth-Century Life |url=https://archive.org/details/karlmarxnineteen0000sper |year=2013 |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |isbn=978-0871404671}} * {{cite book |last=Splichal |first=Slavko |title=Principles of publicity and press freedom |url=https://books.google.com/books?id=u8fO_b0lxDAC&pg=PA115 |access-date=9 March 2011 |year=2002 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |isbn=978-0742516151 |page=115 |archive-date=17 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617083504/http://books.google.com/books?id=u8fO_b0lxDAC&pg=PA115 |url-status=live |via=[[Google Books]] }} * {{Cite book |last1=Stedman Jones |first1=Gareth |title=Karl Marx: Greatness and Illusion |url=https://archive.org/details/karlmarxgreatnes0000sted |date=2016 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=978-0713999044}} * {{Cite book |last=Stokes |first=Philip |title=Philosophy: 100 Essential Thinkers |url=https://archive.org/details/philosophy100ess0000stok_d9g0 |year=2004 |publisher=Index Books |location=Kettering |isbn=978-0572029357}} * {{Cite book |last=Vygodsky |first=Vitaly |title=The Story of a Great Discovery: How Karl Marx wrote 'Capital' |year=1973 |publisher=Verlag Die Wirtschaft |url=http://www.marxists.org/archive/vygodsky/1965/discovery.htm |access-date=5 March 2011 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821121940/https://www.marxists.org/archive/vygodsky/1965/discovery.htm |url-status=live }} * {{Cite book |last=Wheen |first=Francis |author-link=Francis Wheen |title=Karl Marx |url=https://archive.org/details/karlmarx0000whee |year=2001 |publisher=Fourth Estate |location=London |isbn=978-1857026375}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{refbegin}} === سوانح عمريون === {{main|ڪارل مارڪس جون سوانح عمريون}} {{div col}} * {{cite book |author=[[ميڪس بيئر|بيئر، ميڪس]] |title=ڪارل مارڪس جي حياتي ۽ تعليم |url=https://gutenberg.org/ebooks/37290 |year=1921 |publisher=[[نيشنل ليبر پريس]]}} * [[آئزيا برلن|برلن، آئزيا]]. ''ڪارل مارڪس: سندس حياتي ۽ ماحول'' ([[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]، 1963ع) {{ISBN|0195200527}} * گيمڪوف، هينرچ. ''ڪارل مارڪس: هڪ سوانح عمري''. ڊريسڊن: ورلاگ سائيٽ ام بلڊ. 1968ع. * {{cite ODNB|id=39021|title=مارڪس، ڪارل هينرچ|year=2004|last=هابسبام|first=اي. جي.|ref=no}} * {{Cite book |last=لينن |first=ولاديمير |title=ڪارل مارڪس: مارڪسزم جي تشريح سان گڏ هڪ مختصر سوانحي خاڪو |author-link=ولاديمير لينن |year=1967 |orig-year=1913 |publisher=فارين لينگويجز پريس |location=پيڪنگ |url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/granat/index.htm |access-date=19 فيبروري 2011 |archive-date=2 جولاءِ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190702055230/https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1914/granat/index.htm |url-status=live |via=[[مارڪسسٽس انٽرنيٽ آرڪائيو]]}} * ليڊمين، سوين-ايرڪ. ''فتح ڪرڻ لاءِ هڪ دنيا: ڪارل مارڪس جي حياتي ۽ تصنيفون.'' [2015ع] جيفري اين. اسڪنر، مترجم. لنڊن: [[ورسو بڪس]]، 2018ع. * ميڪليلن، ڊيوڊ. ''ڪارل مارڪس: سندس حياتي ۽ فڪر''، هارپر اينڊ رو، 1973ع {{ISBN|978-0060128296}} * [[فرانز مهرنگ|مهرنگ، فرانز]]. ''ڪارل مارڪس: سندس حياتيءَ جي ڪهاڻي'' ([[روٽليج]]، 2003ع) * [[ڊيوڊ ميڪليلن (تعليمي ماهر)|ميڪليلن، ڊيوڊ]]. ''مارڪسزم کان اڳ مارڪس'' (1980ع)، ميڪملن، {{ISBN|978-0333278826}} * {{cite book |chapter=استاد: ڪارل مارڪس، جنهن ازدها جا ڏند پوکيا |title=انقلاب جا پيغمبر |first=ميڪس |last=نوماد |author-link=ميڪس نوماد |year=1961 |orig-year=1939 |location=نيو يارڪ |publisher=[[ڪرويل-ڪوليئر پبلشنگ ڪمپني|ڪوليئر بڪس]] |chapter-url=https://archive.org/details/apostlesofrevolu00noma/page/83/ |lccn=61018566 |oclc=984463383 |pages=83–150}} * [[ميڪسميلين روبيل|روبيل، ميڪسميلين]]. ''ڏند ڪٿا کان سواءِ مارڪس: سندس حياتي ۽ ڪم جو تاريخوار مطالعو'' (بليڪ ويل، 1975ع) {{ISBN|0631157808}} * [[اينجلو سيگريلو|سيگريلو، اينجلو]]. ''ڪارل مارڪس جي سوانح عمرين جون ٻه صديون: هڪ جائزو'' (ايل اي اي ورڪنگ پيپر سيريز، شمارو 4، مارچ 2019ع). * اسپرٻر، جوناٿن. ''ڪارل مارڪس: اڻويهين صديءَ جي هڪ حياتي.'' نيو يارڪ: ڊبليو. ڊبليو. نارٽن اينڊ ڪمپني، 2013ع. * اسٽيڊمن جونز، گيرٿ. ''ڪارل مارڪس: عظمت ۽ وهم'' (ايلن لين، 2016ع). {{ISBN|978-0713999044}}. * واڪر، فرينڪ ٿامس. ''ڪارل مارڪس: هڪ ڪتابياتي ۽ سياسي سوانح عمري''. (بي جي پبليڪيشنز)، 2009ع. * [[فرانسس وين|وين، فرانسس]]. ''ڪارل مارڪس: هڪ حياتي''، (فورٿ اسٽيٽ، 1999ع)، {{ISBN|1857026373}} {{div col end}} === مارڪس بابت تبصرا === {{div col}} * [[لوئي الٿوسر|الٿوسر، لوئي]]. ''[[مارڪس لاءِ]]''. لنڊن: ورسو، 2005ع. * الٿوسر، لوئي ۽ [[ايتيئن باليبار|باليبار، ايتيئن]]. ''[[سرمايو پڙهڻ]]''. لنڊن: ورسو، 2009ع. * [[جيڪ اٽالي|اٽالي، جيڪ]]. ''ڪارل مارڪس يا دنيا جو فڪر''. 2005ع. * [[شلومو اوينري|اوينري، شلومو]]. ''ڪارل مارڪس جو سماجي ۽ سياسي فڪر'' (ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 1968ع) {{ISBN|0521096197}} * [[شلومو اوينري|اوينري، شلومو]]. ''ڪارل مارڪس: فلسفو ۽ انقلاب'' (ييل يونيورسٽي پريس، 2019ع) {{ISBN|978-0300211702}} * [[ڪوسٽاس ايڪسيلوس|ايڪسيلوس، ڪوسٽاس]]. ''ڪارل مارڪس جي فڪر ۾ بيگانگي، عمل ۽ ٽيڪنيڪي هنر'' (رونالڊ بروزينا جو ترجمو، يونيورسٽي آف ٽيڪساس پريس، 1976ع). * {{cite encyclopedia |author-first=جينيٽ |author-last=بيلز ڪائڊانٽزس |title=ڪارل مارڪس (1818ع–1883ع) |url=http://www.econlib.org/library/Enc/bios/Marx.html |encyclopedia=[[اقتصاديات جو مختصر انسائيڪلوپيڊيا]] |edition=ٻيو |series=[[لائبريري آف اڪنامڪس اينڊ لبرٽي]] |publisher=[[لبرٽي فنڊ]] |year=2008 |isbn=978-0865976665 |editor-first=ڊيوڊ آر. |editor-last=هينڊرسن |editor-link=ڊيوڊ آر. هينڊرسن |pages=563–564}} * بليڪليج، پال. ''تاريخ جي مارڪسي نظريي تي ويچار'' (مانچسٽر يونيورسٽي پريس، 2006ع) * بليڪليج، پال. ''مارڪسزم ۽ اخلاقيات'' (ايس يو اين واءِ پريس، 2012ع) * باٽومور، ٽام، مرتب. ''مارڪسي فڪر جي لغت''. آڪسفورڊ: بليڪ ويل، 1998ع. * {{Cite book |last=ڪالينيڪوس |first=ايلڪس |author-link=ايلڪس ڪالينيڪوس |title=ڪارل مارڪس جا انقلابي خيال |url=https://archive.org/details/revolutionaryide0000call_i2b6 |year=2010 |orig-year=1983 |publisher=بڪ مارڪس |location=بلومسبري؛ لنڊن |isbn=978-1905192687}} * [[هيري ڪليور|ڪليور، هيري]]. ''سرمائي کي سياسي نموني پڙهڻ'' (اي ڪي پريس، 2000ع) * [[جيرالڊ ڪوهن|جي. اي. ڪوهن]]. ''ڪارل مارڪس جو تاريخ بابت نظريو: هڪ دفاع'' ([[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]، 1978ع) {{ISBN|0691070687}} * [[اينڊريو ڪوليئر (فلسفي)|ڪوليئر، اينڊريو]]. ''مارڪس'' (ون ورلڊ، 2004ع) * [[هال ڊريپر|ڊريپر، هال]]، ''ڪارل مارڪس جو انقلاب بابت نظريو'' (4 جلد)، [[منٿلي ريويو]] پريس. * ڊنڪن، رونالڊ ۽ [[ڪولن ولسن|ولسن، ڪولن]]. (مرتب) ''مارڪس جي ترديد''، (باٿ، برطانيا، 1987ع) {{ISBN|090679871X}} * [[ٽيري ايگلٽن|ايگلٽن، ٽيري]]. ''مارڪس درست ڇو هو'' (نيو هيون ۽ لنڊن: [[ييل يونيورسٽي پريس]]، 2011ع). * [[بين فائن|فائن، بين]]. ''مارڪس جو سرمايو.'' پنجون ڇاپو. لنڊن: [[پلوٽو پريس]]، 2010ع. * [[جان بيلمي فوسٽر|فوسٽر، جان بيلمي]]. ''مارڪس جي ماحوليات: ماديت ۽ فطرت''. نيو يارڪ: منٿلي ريويو پريس، 2000ع. * [[اسٽيفن جي گولڊ|گولڊ، اسٽيفن جي]]. ''مارڪس جي جنازي تي هڪ ڊاروني صاحب – اي. ري لنڪيسٽر''، ص. 1، فائنڊ آرٽيڪلز ڊاٽ ڪام{{cbignore}} (1999ع) * [[ڊيوڊ هاروي|هاروي، ڊيوڊ]]. ''مارڪس جي سرمائيءَ جو ساٿي ڪتاب.'' لنڊن: [[ورسو بڪس]]، 2010ع. * هاروي، ڊيوڊ. ''سرمائي جون حدون''. لنڊن: ورسو، 2006ع. {{Clear}} * [[مائيڪل هينري|هينري، مائيڪل]]. ''مارڪس پهريون'' ۽ ''مارڪس ٻيون''. 1976ع. * هولٽ، جسٽن پي. ''ڪارل مارڪس جو سماجي فڪر''. سيج، 2015ع. * ايگرز، جارج جي. ”تاريخ نويسي: سائنسي معروضيت کان بعد جديديت جي چئلينج تائين.“ ([[ويسليئن يونيورسٽي پريس]]، 1997ع، 2005ع) * [[ليشڪ ڪولاڪوسڪي|ڪولاڪوسڪي، ليشڪ]]. ''مارڪسزم جا مکيه وهڪرا''، آڪسفورڊ: [[ڪلارنڊن پريس]]، او يو پي، 1978ع. * [[رابرٽ ڪرٽز (فلسفي)|ڪرٽز، رابرٽ]]. ''مارڪس پڙهو: ايڪويهين صديءَ لاءِ ڪارل مارڪس جا سڀ کان اهم متن'' (2000ع) {{ISBN|3821816449}} * لٽل، ڊينيئل. ''سائنسي مارڪس''، (يونيورسٽي آف منيسوٽا پريس، 1986ع) {{ISBN|0816615055}} * [[ارنسٽ منڊل|منڊل، ارنسٽ]]. ''مارڪسي معاشي نظريو''. نيو يارڪ: منٿلي ريويو پريس، 1970ع. * منڊل، ارنسٽ. ''ڪارل مارڪس جي معاشي فڪر جي تشڪيل''. نيو يارڪ: منٿلي ريويو پريس، 1977ع. * ملر، رچرڊ ڊبليو. ''مارڪس جو تجزيو: اخلاقيات، طاقت ۽ تاريخ''. پرنسٽن، نيو جرسي: [[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]، 1984ع. * [[مري راٿبارڊ|راٿبارڊ، مري]]. ''اقتصادي فڪر جي تاريخ تي آسٽريائي نقطه نظر، جلد ٻيون: ڪلاسيڪي معاشيات'' (ايڊورڊ ايلگر پبلشنگ لميٽيڊ، 1995ع) {{ISBN|094546648X}} * [[الفريڊو سعد-فلهو|سعد-فلهو، الفريڊو]]. ''مارڪس جو قدر: همعصر سرمائيداريءَ لاءِ سياسي معيشت''. لنڊن: [[روٽليج]]، 2002ع. * [[ڪوهي سائتو|سائتو، ڪوهي]]. ''ڪارل مارڪس جو ماحولياتي سوشلزم: سرمايو، فطرت ۽ سياسي معيشت جي اڻپوري تنقيد''، منٿلي ريويو پريس، 2017ع. * [[الفريڊ شمٽ (فلسفي)|شمٽ، الفريڊ]]. ''مارڪس وٽ فطرت جو تصور''. لنڊن: اين ايل بي، 1971ع. * {{cite journal |last=سيگل |first=جي. اي. |title=مارڪس جي شروعاتي ارتقا: پيشو، بغاوت ۽ حقيقت پسندي |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interdisciplinary-history_winter-1973_3_3/page/475 |journal=دي جرنل آف انٽرڊسيپلينري هسٽري |volume=3 |issue=3 |year=1973 |pages=475–508 |jstor=202551 |doi=10.2307/202551}} * [[پال اسٽرادرن|اسٽرادرن، پال]]. ”90 منٽن ۾ مارڪس“، (آئيون آر. ڊي، 2001ع) * ٿامس، پال. ''ڪارل مارڪس ۽ انارڪسٽ''. لنڊن: روٽليج اينڊ ڪيگن پال، 1980ع. * [[ڪوزو اونو|اونو، ڪوزو]]. ''سياسي معيشت جا اصول: خالص سرمائيداراڻي سماج جو نظريو''، برائٽن، سسڪس: هاروسٽر؛ ائٽلانٽڪ هاءِ لينڊز، نيو جرسي: هيومينيٽيز، 1980ع. * [[فرنانڊو ويانيلو|ويانيلو]]، ايف. [1989ع]، ”اثرائتي طلب ۽ منافعي جي شرح: مارڪس، [[ميخائو ڪاليڪي|ڪاليڪي]] ۽ [[پيئرو سرافا|سرافا]] بابت ڪجهه ويچار“، سيباستياني، ايم. (مرتب)، ''اڄ جي دور ۾ ڪاليڪي جي اهميت''، لنڊن، ميڪملن، {{ISBN|978-0312024116}}. * وينڊلنگ، ايمي. ''ٽيڪنالاجي ۽ بيگانگي بابت ڪارل مارڪس'' (پالگريو ميڪملن، 2009ع) * وين، فرانسس. ''مارڪس جو داس ڪيپيٽل''، (ائٽلانٽڪ بڪس، 2006ع) {{ISBN|1843544008}} * ولسن، ايڊمنڊ. ''[[فنلينڊ اسٽيشن ڏانهن]]: تاريخ لکڻ ۽ تاريخ ٺاهڻ جو مطالعو''، گارڊن سٽي، نيو يارڪ: ڊبل ڊي، 1940ع. {{div col end}} === افسانوي تصنيفون === * {{cite book |last=بارڪر |first=جيسن |author-link=جيسن بارڪر |title=[[مارڪس موٽي اچي ٿو]] |location=ونچيسٽر، برطانيا |publisher=زيرو بڪس |year=2018 |isbn=978-1785356605}} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Gutenberg author|id=46|name=ڪارل مارڪس}} * {{Internet Archive author|sname=ڪارل مارڪس}} * {{Librivox author|id=2426}} * {{cite SEP|url-id=marx|title=ڪارل مارڪس}} * {{marxists.org|marx|ڪارل مارڪس}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/swmarxengels1|title=چونڊ تصنيفون|author=مارڪس ۽ اينگلز |location=ماسڪو|publisher=پروگريس پبلشرز|volume=1|year=1973}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/swmarxengels2|title=چونڊ تصنيفون|author=مارڪس ۽ اينگلز |location=ماسڪو|publisher=پروگريس پبلشرز|volume=2|year=1973}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/swmarxengels3|title=چونڊ تصنيفون|author=مارڪس ۽ اينگلز |location=ماسڪو |publisher=پروگريس پبلشرز |volume=3 |year=1973}} * {{cite book |url=https://archive.org/details/selectedcorrespondencemarxengels |title=چونڊ خط و ڪتابت |author=مارڪس ۽ اينگلز |location=ماسڪو |publisher=پروگريس پبلشرز |edition=ٽيون نظرثاني ٿيل ڇاپو |year=1982}} * {{cite book |url=https://archive.org/details/KarlMarxABiography |title=ڪارل مارڪس: هڪ سوانح عمري |author=سوويت يونين جي ڪميونسٽ پارٽيءَ جو مارڪسزم-ليننزم انسٽيٽيوٽ |location=ماسڪو |publisher=پروگريس پبلشرز |edition=چوٿون |year=1989}} * {{cite book |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1881/ethnographical-notebooks/notebooks.pdf |title=ڪارل مارڪس جا نسلياتي نوٽ بڪ |editor-last=ڪريڊر |editor-first=لارنس |location=آسن |publisher=وان گورڪم |edition=ٻيو |year=1974 |access-date=3 مارچ 2018 |archive-date=20 آڪٽوبر 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020025302/https://www.marxists.org/archive/marx/works/1881/ethnographical-notebooks/notebooks.pdf |url-status=live }} * [[بين الاقوامي سماجي تاريخ جو ادارو|بين الاقوامي سماجي تاريخ جي اداري]] وٽ [https://search.socialhistory.org/Record/ARCH00860 ڪارل مارڪس / فريڊرڪ اينگلز جي ڪاغذن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180608151012/https://search.socialhistory.org/Record/ARCH00860 |date=8 جون 2018 }} جو ذخيرو * مارڪس ۽ اينگلز جون ''گڏيل تصنيفون''، انگريزي ترجمي ۾ 50 جلدن تي مشتمل، لنڊن ۾ لارنس اينڊ وشارٽ ۽ نيو يارڪ ۾ انٽرنيشنل پبلشرز طرفان شايع ٿيل آهن. (اهي جلد هڪ وقت [[مارڪسسٽس انٽرنيٽ آرڪائيو]] تي آن لائين رکيا ويا هئا، پر اصل ناشرن جي ڪاپي رائيٽ بابت اعتراض کان پوءِ هٽايا ويا: {{cite web|url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/cw/index.htm|title=مارڪس/اينگلز جون گڏيل تصنيفون|publisher=[[مارڪسسٽس انٽرنيٽ آرڪائيو]]|access-date=3 مارچ 2018|archive-date=17 آگسٽ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817061207/https://www.marxists.org/archive/marx/works/cw/index.htm|url-status=live}}) اهي آن لائين موجود ۽ ڳولا لائق آهن ۽ خريداري يا رڪنيت رکندڙ لائبريرين وسيلي ''[https://alexanderstreet.com/products/social-theory سماجي نظريي]'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180303164706/https://alexanderstreet.com/products/social-theory |date=3 مارچ 2018 }} جي مجموعي ۾ دستياب آهن، جيڪو [https://alexanderstreet-com.simsrad.net.ocs.mq.edu.au/page/history-imprints اليگزينڊر اسٽريٽ پريس] پاران [[شڪاگو يونيورسٽي]] جي سهڪار سان شايع ڪيو ويو آهي. * [https://www.bbc.co.uk/programmes/p003k9jg ”مارڪس“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180405042734/http://www.bbc.co.uk/programmes/p003k9jg |date=5 اپريل 2018 }}، [[بي بي سي ريڊيو 4]] تي اينٿوني گريلنگ، فرانسس وين ۽ گيرٿ اسٽيڊمن جونز سان گفتگو (''[[ان آور ٽائيم (ريڊيو سلسلو)|ان آور ٽائيم]]''، 14 جولاءِ 2005ع) * [http://www.oldmagazinearticles.com/article-summary/das-kapital-book-review#.XtAB0mhKizk 1887ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائمز'' طرفان ''داس ڪيپيٽل'' جو جائزو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200506191145/http://www.oldmagazinearticles.com/article-summary/das-kapital-book-review#.XtAB0mhKizk |date=6 مئي 2020 }} * {{PM20|FID=pe/011971}} {{Karl Marx|state=expanded}} {{Navboxes |title=ڪارل مارڪس سان لاڳاپيل مضمون |list1= {{Marx/Engels}} {{Social democracy}} {{Socialism}} {{Communism}} {{Social and political philosophy}} {{Political philosophy}} {{Philosophy of religion}} {{Critique of political economy}} {{Continental philosophy}} }} {{Subject bar|Biography|Society|Germany|Communism |Socialism|Philosophy|Economics|History |b = Sociological Theory/Karl Marx |commons = Karl Marx |d = Q9061 |q = Karl Marx |s = Author:Karl Marx |v = Karl Marx }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:مارڪس، ڪارل}} [[زمرو:ڪارل مارڪس| ]] [[زمرو:1818ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1883ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:19هين صديءَ جا جرمن تاريخدان]] [[زمرو:19هين صديءَ جا جرمن صحافي]] [[زمرو:19هين صديءَ جا جرمن فلسفي]] [[زمرو:19هين صديءَ جا جرمن سماجي سائنسدان]] [[زمرو:پروشيا جي بادشاهت جا 19هين صديءَ جا ماڻهو]] [[زمرو:19هين صديءَ جا ملحد]] [[زمرو:19هين صديءَ جا سماجياتدان]] [[زمرو:قوم پرستيءَ جا مخالف]] [[زمرو:ملحد فلسفي]] [[زمرو:هاءِ گيٽ قبرستان ۾ دفن ٿيل]] [[زمرو:تڪرار جو نظريو]] [[زمرو:يهوديت جا نقاد]] [[زمرو:سياسي معيشت جا نقاد]] [[زمرو:ڪم جا جرمن نقاد]] [[زمرو:ساهه جي نلين جي سوزش سبب وفاتون]] [[زمرو:علميات جا ماهر]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف آرٽس جا فيلو]] [[زمرو:اڳوڻا لوٿراني]] [[زمرو:جرمن الحاد جا ڪارڪن]] [[زمرو:جرمن سرمائيداري مخالف]] [[زمرو:جرمن سامراجيت مخالف]] [[زمرو:جرمن غربت مخالف ڪارڪن]] [[زمرو:جرمن ڪميونسٽ]] [[زمرو:الحاد بابت جرمن ليکڪ]] [[زمرو:جرمن ڪميونسٽ ليکڪ]] [[زمرو:انگلينڊ ڏانهن لڏي ويل جرمن]] [[زمرو:بيلجيم ۾ رهندڙ جرمن پرڏيهي]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ رهندڙ جرمن پرڏيهي]] [[زمرو:فرانس ۾ رهندڙ جرمن پرڏيهي]] [[زمرو:جرمن اڳوڻا عيسائي]] [[زمرو:جرمن مرد صحافي]] [[زمرو:جرمن مارڪسي تاريخدان]] [[زمرو:جرمن راءِ نگار صحافي]] [[زمرو:ڊچ-يهودي نسل جا جرمن]] [[زمرو:قانون جا جرمن فلسفي]] [[زمرو:ذهن جا جرمن فلسفي]] [[زمرو:جرمن سياسي فلسفي]] [[زمرو:جرمن انقلابي]] [[زمرو:جرمن سماجياتدان]] [[زمرو:هيگل جا جرمن عالم]] [[زمرو:معاشي فڪر جا تاريخدان]] [[زمرو:برلن جي همبولٽ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:برسلز جا صحافي]] [[زمرو:لنڊن جا صحافي]] [[زمرو:پئرس جا صحافي]] [[زمرو:مارڪسي معاشياتدان]] [[زمرو:مارڪسي صحافي]] [[زمرو:مارڪسي نظريه دان]] [[زمرو:ماديت پسند]] [[زمرو:بين الاقوامي مزدور انجمن جا رڪن]] [[زمرو:مابعدالطبيعيات جا ماهر]] [[زمرو:وجوديات جا ماهر]] [[زمرو:پمفليٽ لکندڙ]] [[زمرو:سوهو جا ماڻهو]] [[زمرو:لوئر رائن جي گرانڊ ڊچيءَ جا ماڻهو]] [[زمرو:ٽريئر جا ماڻهو]] [[زمرو:ثقافت جا فلسفي]] [[زمرو:معاشيات جا فلسفي]] [[زمرو:تعليم جا فلسفي]] [[زمرو:تاريخ جا فلسفي]] [[زمرو:مذهب جا فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي جا فلسفي]] [[زمرو:فلسفياتي بشريات جا ماهر]] [[زمرو:انقلاب جا نظريه دان]] [[زمرو:سماجي فلسفي]] [[زمرو:سوشلسٽ معاشياتدان]] [[زمرو:سوشلسٽ عورت دوست]] [[زمرو:بي وطن ماڻهو]] [[زمرو:اولهه جي تهذيب جا نظريه دان]] [[زمرو:بون يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:يينا يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:وڪٽورين دور جا ليکڪ]] [[زمرو:ڪارگذاري ۽ سماجي تبديليءَ بابت ليکڪ]] [[زمرو:ڪولون جا ليکڪ]] [[زمرو:ويسٽ منسٽر شهر جا ليکڪ]] {{ابتدائی_ترتیب:مارڪس}} [[زمرو:1818ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1883ع جون فوتگيون]] [[زمرو:تعليم جي تاريخ]] [[زمرو:خيالن جي تاريخ]] [[زمرو:سياست]] [[زمرو:فلسفي جي تاريخ]] [[زمرو:ڪميونزم]] [[زمرو:جرمن مرد غير افسانوي ليکڪ]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] 37hay6n184i5wy9u8k3euppw0hhxc83 0 31444 428128 422038 2026-11-04T23:03:16Z Intisar Ali 8681 428128 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ڪهاڻيڪاره، ناول نگار، شاعره، محقق ۽ تعليمدان (1924ع–2005ع)}} {{Infobox writer | name = پوپٽي هيراننداڻي | native_name = پوپٽي رامچند هيراننداڻي | romanized_name = Popati R. Hiranandani | birth_date = {{Birth date|1924|9|17|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2005|12|16|1924|9|17|df=yes}} | death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[هندستان]] | occupation = ڪهاڻيڪاره، ناول نگار، شاعره، مضمون نگار، محقق، استاد ۽ سماجي ڪارڪن | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، انگريزي | nationality = هندستاني | education = بي. اي. | alma_mater = [[بنارس هندو يونيورسٽي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، ناول، شاعري، مضمون، آتم ڪٿا، ادبي تنقيد، لسانيات | notable_works = ''منهنجي حياتيءَ جا سونا روپا ورق''، ''مون توکي پيار ڪيو''، ''شهناز''، ''هڪ پشپ پندرهن پنکڙيون'' | awards = [[ساهتيه اڪادمي اوارڊ]] (1982ع)، مهاراشٽر گورو پرسڪار (1990ع) }} '''پوپٽي رامچند هيراننداڻي''' (''Popati Ramchand Hiranandani''؛ 17 سيپٽمبر 1924ع – 16 ڊسمبر 2005ع) [[سنڌي ٻولي]]ءَ جي ڪهاڻيڪاره، ناول نگار، شاعره، مضمون نگار، ادبي نقاد، محقق، تعليمدان ۽ سماجي ڪارڪن هئي. هوءَ [[برطانوي هندستان]] جي [[سنڌ]] صوبي ۾ پيدا ٿي ۽ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان ۾ رهائش اختيار ڪيائين. سندس ادبي ڪم ۾ ڪهاڻيون، ناول، شاعري، مضمون، آتم ڪٿا، لسانيات، تحقيق، ادبي تاريخ ۽ ترجما شامل آهن. هن سٺ کان وڌيڪ ڪتاب لکيا ۽ سنڌي ادب ۾ عورتن جي زندگيءَ، سماجي مسئلن، انساني لاڳاپن، وطن کان جدائيءَ ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي پنهنجين لکڻين جا اهم موضوع بڻايو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=پوپٽي هيراننداڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پوپٽي%20هيراننداڻي |language=sd}}</ref><ref name="LOC">{{cite web |title=Popati Hiranandani |url=https://www.loc.gov/acq/overseas-offices/delhi/salrp/popatihiranandani.html |publisher=Library of Congress |language=en}}</ref> سندس مشهور ڪتابن ۾ ''مون توکي پيار ڪيو''، ''شهناز''، ''هڪ پشپ پندرهن پنکڙيون''، ''چرڻ چڻڪن چت ۾''، ''سيلاب زندگيءَ جو'' ۽ آتم ڪٿا ''منهنجي حياتيءَ جا سونا روپا ورق'' شامل آهن. 1982ع ۾ کيس آتم ڪٿا تي [[ساهتيه اڪادمي اوارڊ]] مليو. هن ممبئيءَ جي ڪي. سي. ڪاليج ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تدريس ڪئي ۽ سنڌي ٻوليءَ جي عربي-سنڌي لپيءَ جي حمايت ۽ هندستان ۾ سنڌي ادب ۽ ثقافت جي واڌاري لاءِ سرگرم رهي.<ref name="AkademiAward">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards – Sindhi |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=en}}</ref><ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=Popati Hiranandani |url=https://www.sindhisangat.com/promoters/popati-hiranandani/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref><ref name="SindhiHundred">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd |url=https://web.archive.org/web/20170912035255/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=311}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == پوپٽي هيراننداڻي 17 سيپٽمبر 1924ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي هڪ عامل خاندان ۾ پيدا ٿي. سندس والد رامچند هيراننداڻي هو، جيڪو ٻيلي کاتي ۾ ملازم هو. سنڌي سوانحي بيانن موجب سندس وڏن جو تعلق [[ٽالپر]] حڪمرانن جي درٻار سان رهيو هو. سندس والد جي ملازمت سبب خاندان کي سنڌ جي مختلف شهرن ۾ رهڻو پيو. هوءَ لڳ ڀڳ ڏهن سالن جي هئي ته سندس والد وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ خاندان جي معاشي ۽ گهريلو ذميوارين سندس زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="PoetryInternational">{{cite web |title=Popati Hiranandani |url=https://www.poetryinternational.com/en/poets-poems/poets/poet/102-18456_Hiranandani |website=Poetry International |language=en}}</ref><ref name="SindhiHundred"/> پوپٽي ستن ڀائرن ۽ ڀينرن واري خاندان سان تعلق رکندي هئي. والد جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي ننڍن ڀائرن ۽ ڀينرن جي تعليم ۽ پرورش ۾ حصو ورتو. پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هن خانداني ذميوارين ۽ عورتن جي خودمختياريءَ بابت تجربن کي اهميت ڏني آهي. هن شادي نه ڪئي ۽ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو تعليم، ادب ۽ خاندان جي ذميوارين لاءِ وقف ڪيو.<ref name="PoetryInternational"/><ref name="SindhiSangat"/> == تعليم == پوپٽيءَ ابتدائي تعليم حيدرآباد ۾ حاصل ڪئي. هن ڪندن مل گرلس هاءِ اسڪول مان مئٽرڪ پاس ڪئي. سنڌي سوانحي ماخذن ۾ سندس مئٽرڪ پاس ڪرڻ جو سال 1939ع ڄاڻايل آهي. ان کان پوءِ هن [[ساڌو ٽي. ايل. واسواڻي]] جي قائم ڪيل ميران ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن ملازمت سان گڏ پنهنجي تعليم جاري رکي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SindhiHundred"/> پوپٽيءَ جي تعليمي زندگيءَ ۾ [[بنارس هندو يونيورسٽي]]ءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو. مراٺي وشوڪوش موجب هن انهيءَ يونيورسٽيءَ مان بي. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي. سنڌي سوانحي بيانن ۾ 1943ع جو سال پڻ ڏنو ويو آهي. ورهاڱي کان پوءِ ايم. اي. جي تعليم حاصل ڪرڻ جو ذڪر به ملي ٿو، پر ان جي ڊگري، اداري ۽ سال بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي.<ref name="MarathiVishwakosh">{{cite encyclopedia |title=हिरानंदाणी, पोपटी रामचंद |encyclopedia=मराठी विश्वकोश |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/24040/ |language=mr}}</ref><ref name="SindhiHundred"/> هن کي ننڍپڻ کان ئي انگريزي ادب، سنڌي ادب، سنسڪرت، هندي، فارسي ۽ فلسفي ۾ دلچسپي هئي. سندس سوانحي بيانن موجب ميران ڪاليج ۾ پروفيسر ڪي. اين. واسواڻيءَ کيس انگريزي ادب پڙهڻ ڏانهن راغب ڪيو، جڏهن ته هاسومل ماکيجاڻيءَ سندس لکڻ جي صلاحيت جي همت افزائي ڪئي.<ref name="SindhiHundred"/><ref name="SindhiShaaan">{{cite web |title=Some Masterpieces I: Popati Hiranandani's Autobiography |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_02.html |website=Sindhishaan |language=en}}</ref> == تدريسي زندگي == مئٽرڪ کان پوءِ پوپٽي ڪندن مل گرلس هاءِ اسڪول ۽ پگٽ گرلس اسڪول ۾ تدريسي ڪم ڪيو. سندس سوانحي بيانن ۾ موسيقيءَ جي استاد طور ڪم ڪرڻ جو پڻ ذڪر آهي. هوءَ صبح جو پڙهائيندي هئي ۽ شام جو ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندي هئي.<ref name="SindhiHundred"/><ref name="SindhiShaaan"/> ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ هن تدريسي ڪم جاري رکيو. 1960ع ۾ ممبئيءَ جي نيشنل ڪاليج ۾ سنڌي پڙهائڻ سان لاڳاپيل ٿي ۽ ٻين ڪاليجن ۾ پڻ جزوقتي تدريس ڪئي. پوءِ ڪي. سي. ڪاليج ۾ سنڌي ٻوليءَ جي استاد ۽ پروفيسر طور ڪم ڪيائين. مراٺي وشوڪوش موجب هوءَ انهيءَ ڪاليج جي سنڌي شعبي جي سربراهه جي حيثيت سان 1980ع ۾ رٽائر ٿي.<ref name="SindhiSangat"/><ref name="MarathiVishwakosh"/> سنڌي سوانحي بيانن ۾ سندس يونيورسٽيءَ جي ايم. اي. ۽ پي. ايڇ. ڊي. جي شاگردن جي رهنمائي ڪرڻ جو ذڪر پڻ موجود آهي. سندس ڪتاب ممبئي، پوني ۽ گجرات جي تعليمي ادارن جي نصابي ۽ ادبي مطالعي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="SindhiHundred"/> == ورهاڱو ۽ هندستان ۾ زندگي == 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پوپٽي هيراننداڻي پنهنجي خاندان سان گڏ هندستان لڏي وئي. سنڌ کان جدائي، نئين سماجي ماحول ۾ زندگيءَ جي شروعات ۽ سنڌي ٻوليءَ جي بقا جا مسئلا سندس ذاتي زندگيءَ ۽ ادبي ڪم ۾ اهم موضوع بڻيا. هندستان ۾ هن ممبئيءَ کي پنهنجي تعليمي ۽ ادبي سرگرمين جو مرڪز بڻايو. هن سنڌي ادب جي تدريس، ادبي گڏجاڻين، تنظيمن ۽ ڪتابن جي اشاعت ۾ حصو ورتو. سنڌي ماڻهن جي ورهاڱي کان پوءِ واري زندگيءَ جا تجربا سندس ڪهاڻين، مضمونن ۽ آتم ڪٿا ۾ نمايان آهن.<ref name="LOC"/><ref name="OUP2010">{{cite book |last=Hiranandani |first=Popati |translator-last=Panjwani |translator-first=Jyoti |title=The Pages of My Life: Autobiography and Selected Stories |publisher=Oxford University Press |location=New Delhi |year=2010 |isbn=9780198066941 |language=en}}</ref> == ادبي زندگيءَ جي شروعات == پوپٽي هيراننداڻيءَ ۾ پڙهڻ جو شوق ننڍپڻ کان موجود هو. سندس پنهنجي بيان موجب پروفيسر ڪي. اين. واسواڻيءَ کيس انگريزي ناول پڙهڻ ڏانهن راغب ڪيو، جڏهن ته هاسومل ماکيجاڻيءَ سندس لکڻ جي صلاحيت کي سڃاڻي کيس لکڻ لاءِ همٿايو. هن کيس خيالن کي تفصيل سان بيان ڪرڻ ۽ ڊگهي ڳالهه کي مختصر ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ ليکڪا قرار ڏنو.<ref name="SindhiHundred"/> سندس شروعاتي لکڻين ۾ محبت ۽ سماجي لاڳاپن بابت ڪهاڻيون ۽ عورت ۽ مرد جي سماجي حيثيت بابت مضمون شامل هئا. هڪ شروعاتي مضمون جو عنوان ''اُتم ڪير؟ استري يا پرش'' هو. سندس پهرين ڇپيل ڪهاڻيءَ جو عنوان ''چونڊيندي ٻير وڃي پيو ککڙين'' ڄاڻايو وڃي ٿو. اها طنزيه ۽ مزاحيه ڪهاڻي هئي، جيڪا ''هندستان'' اخبار ۾ ڇپي. ان کان پوءِ سندس مضمون، ناٽڪ ۽ ڪهاڻيون ''هند واسي'' جي هفتيوار اشاعت ۾ ڇپجڻ لڳيون.<ref name="SindhiHundred"/> سنڌي سوانحي ماخذن موجب 1949ع کان 1965ع تائين سندس تحريرون ''هند واسي'' ۾ باقاعدي شايع ٿينديون رهيون. پوءِ سنڌي لپيءَ بابت اختلافن سبب هن انهيءَ اخبار لاءِ لکڻ بند ڪيو.<ref name="SindhiHundred"/> == ڪهاڻيڪاره طور خدمتون == پوپٽي هيراننداڻي سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي انهن ليکڪائن مان هئي، جن عورتن جي زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ گهريلو مسئلن کي افسانوي ادب ۾ نمايان جاءِ ڏني. سندس ڪهاڻين ۾ محبت، جدائي، حسد، ازدواجي رشتن، خاندان جي اندروني تضادن، عورتن جي جذباتي زندگي ۽ سماجي پابندين جا موضوع ملن ٿا.<ref name="LOC"/> سندس ڪهاڻين ۾ اهڙيون حالتون بيان ٿين ٿيون، جن ۾ والدين جي اختلافن جا ٻارن تي اثر، محبت ۾ ناڪامي، شاديءَ کان پوءِ جذباتي ڇڪتاڻ، عورتن جي پاڻ ۾ مقابلي ۽ سماجي روايتن سان فرد جي تضاد کي پيش ڪيو ويو آهي. هن ڪهاڻين ۾ عورتن کي رڳو گهريلو ڪردارن تائين محدود رکڻ بدران انهن جي احساسن، فيصلن ۽ سماجي حيثيت کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="SindhiHundred"/><ref name="LOC"/> === رنگين زماني جون غمگين ڪهاڻيون === ''رنگين زماني جون غمگين ڪهاڻيون'' سندس شروعاتي ڪهاڻين جي مجموعن مان هڪ آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ان جي اشاعت 1953ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماخذن ۾ 1954ع جو سال ملي ٿو.<ref name="Sindhiana"/><ref name="IlmiKhazano">{{cite web |title=پوپٽي هيراننداڻيءَ جي ادبي خدمتن جو تحقيقي اڀياس |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2831/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> === پڪار === ''پڪار'' سندس ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1953ع ۾ شايع ٿيو. هي ڪتاب سندس شروعاتي افسانوي ادب جي اشاعتن ۾ شامل آهي.<ref name="LOC"/><ref name="Sindhiana"/> === مون توکي پيار ڪيو === ''مون توکي پيار ڪيو'' (''Moon Tokhe Pyaar Kayo'') سندس مشهور ڪهاڻين جي مجموعن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ ان جو سال 1979ع ڏنو آهي، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ 1975ع ۽ بعد وارا 1984ع ۽ 1991ع جا ڇاپا ڄاڻايل آهن. پهرئين ڇاپي جي سال بابت اصل ڪتاب جي اشاعتي صفحي سان تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sindhiana"/> === شهناز === ''شهناز'' (''Shahnaaz'') پوپٽي هيراننداڻيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. جوتواڻيءَ ان جي اشاعت 1983ع ڄاڻائي آهي، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ 1973ع جو سال پڻ ملي ٿو. هن اختلاف کي اصل ڪتاب جي ڪتابياتي رڪارڊ سان حل ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sindhiana"/> === ٻيا ڪهاڻين جا مجموعا === سندس ٻين مجموعن ۾ ''ڪلي گلاب جي، ساغر شراب جو''، ''خزان جو دور پورو ٿيو''، ''زندگي نه ڪويتا نه ڪهاڻي''، ''اسين هِت اوهين هُت''، ''زندگيءَ جي ڦوٽڙي'' ۽ ''سرهي مشڪ'' شامل آهن. سندس ڪهاڻين جا هندي، گجراتي ۽ انگريزي ترجما پڻ شايع ٿيا، جن ۾ ''ڪفن ڍڪي زندگي''، ''پوپٽي ني شرپشٽ ڪهانيان'' ۽ ''The Coward'' جهڙا عنوان ڄاڻايل آهن.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SindhiHundred"/><ref name="LOC"/> == ناول نگاري == پوپٽي هيراننداڻيءَ جي ناولن ۾ ''منجو''، ''حسرتن جي تربت''، ''جيءَ ۾ جهوري، تن ۾ تات'' ۽ ''سيلاب زندگيءَ جو'' شامل آهن. انهن ناولن ۾ فرد جي زندگي، سماجي لاڳاپن، انساني خواهشن ۽ بدلجندڙ معاشرتي حالتن جا موضوع ملن ٿا. ''منجو'' 1950ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته ''حسرتن جي تربت'' جي اشاعت 1961ع ڄاڻايل آهي. ''جيءَ ۾ جهوري، تن ۾ تات'' جو سال 1966ع ڏنو وڃي ٿو. ''سيلاب زندگيءَ جو'' بابت مختلف ڪتابياتي ماخذن ۾ 1970ع، 1980ع ۽ 1981ع جا سال ملن ٿا. لائبريري آف ڪانگريس وٽ ان جي 1996ع واري بمبئيءَ مان شايع ٿيل ڇاپي جو رڪارڊ موجود آهي.<ref name="Sindhiana"/><ref name="LOC"/><ref name="SindhiHundred"/> == مضمون نگاري == === هڪ پشپ پندرهن پنکڙيون === ''هڪ پشپ پندرهن پنکڙيون'' (''Hiku Pushup Pandhrah Pankhriyun'') سندس مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪو 1962ع ۾ بمبئيءَ مان شايع ٿيو. ساهتيه اڪادميءَ جي 1991ع واري سرڪاري ڪتابياتي دستاويز موجب ان ۾ 204 صفحا هئا ۽ ناشر خود پوپٽي هيراننداڻي هئي.<ref name="Akademi1991">{{cite book |title=Meet the Author: Popati Hiranandani |publisher=Sahitya Akademi |date=1991-09-17 |language=en |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/popati_hiranandani.pdf}}</ref> === چرڻ چڻڪن چت ۾ === ''چرڻ چڻڪن چت ۾'' (''Churan Chinkan Chita Men'') سندس مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪو 1971ع ۾ بمبئيءَ جي ڪونج پبليڪيشن پاران شايع ٿيو. ساهتيه اڪادميءَ جي فهرست موجب ان ۾ 86 صفحا هئا.<ref name="Akademi1991"/><ref name="Jotwani1996"/> === ٻولي منهنجي ماءُ === ''ٻولي منهنجي ماءُ'' 1977ع ۾ شايع ٿيل سندس مضمونن جو ڪتاب آهي. ان ۾ سنڌي ٻوليءَ، ان جي اهميت ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان لاڳاپيل موضوع شامل آهن. ساهتيه اڪادميءَ جي رڪارڊ موجب ڪتاب بمبئيءَ مان شايع ٿيو ۽ ان ۾ 129 صفحا هئا.<ref name="Akademi1991"/> === ٻيا مضمون === سندس ٻين مضمونن جي ڪتابن ۾ ''ڀارت جي استري'' (1963ع)، ''مان ڇا آهيان'' (1965ع)، ''زنده سا قوم رهندي'' (1975ع)، ''سنڌي ڪلهه ۽ اڄ'' (1985ع) ۽ ''سچ ٿا مرد چون'' شامل آهن.<ref name="SindhiHundred"/><ref name="Sindhiana"/> == سنڌي لپيءَ ۽ ٻوليءَ لاءِ جدوجهد == هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي رسم الخط بابت اختلاف پيدا ٿيا. سنڌيءَ لاءِ عربي-سنڌي لپي ۽ ديوناگري لپيءَ جي استعمال بابت مختلف ادبي ۽ تعليمي حلقن ۾ بحث هليو. پوپٽي هيراننداڻيءَ عربي-سنڌي لپيءَ جي تسلسل جي حمايت ڪئي ۽ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ادبي ورثي سان ان جي تعلق تي زور ڏنو.<ref name="SindhiHundred"/><ref name="Sindhiana"/> سنڌي سوانحي ماخذن موجب هن لپيءَ جي مسئلي تي پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ هندستان جي مختلف شهرن ۾ ادبي ۽ سماجي سرگرمين ۾ حصو ورتو. هوءَ هندستان ۾ سنڌي ٻوليءَ کي آئيني سڃاڻپ ڏيارڻ ۽ سنڌي ادب ۽ ثقافت کي برقرار رکڻ واري تحريڪ سان پڻ لاڳاپيل رهي. سندس سرگرمين کي سنڌي ٻوليءَ جي تحفظ بابت ان دور جي مختلف موقفن جي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي.<ref name="SindhiHundred"/><ref name="SindhiSangat"/> سنڌي ٻوليءَ کي 1967ع ۾ هندستان جي آئين جي اٺين شيڊيول ۾ شامل ڪيو ويو. پوپٽي هيراننداڻيءَ جي ادبي ۽ سماجي سرگرمين جو تعلق انهيءَ دور جي سنڌي ٻوليءَ جي سڃاڻپ ۽ واڌاري واري تحريڪ سان هو. == آتم ڪٿا == === منهنجي حياتيءَ جا سونا روپا ورق === ''منهنجي حياتيءَ جا سونا روپا ورق'' (''Muhinji Hayati-a-Ja Sona Ropa Warq'') پوپٽي هيراننداڻيءَ جي آتم ڪٿا آهي. ساهتيه اڪادميءَ جي سرڪاري ڪتابياتي رڪارڊ موجب ڪتاب 1980ع ۾ بمبئيءَ جي اورينٽ پبليڪيشن پاران شايع ٿيو ۽ ان ۾ 122 صفحا هئا. موتي لال جوتواڻيءَ وٽ 1981ع جو سال ملي ٿو. سنڌي سوانحي ماخذن موجب 1992ع ۾ ان جو ڪجهه اضافي بابن سان نئون ڇاپو پڻ شايع ٿيو.<ref name="Akademi1991"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiHundred"/> آتم ڪٿا ۾ ليکڪا پنهنجي ننڍپڻ، خاندان، تعليم، روزگار، ورهاڱي، سنڌ کان لڏپلاڻ، هندستان ۾ سنڌي برادريءَ جي زندگيءَ ۽ ادبي تجربن کي بيان ڪيو آهي. ڪتاب ۾ ذاتي يادگيرين سان گڏ سنڌي سماج جي ثقافتي ۽ تاريخي تبديليءَ جو احوال ملي ٿو.<ref name="OUP2010"/><ref name="LOC"/> 1982ع ۾ هن ڪتاب کي سنڌي ٻوليءَ جو ساهتيه اڪادمي اوارڊ ڏنو ويو. ساهتيه اڪادميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ ڪتاب جو عنوان ''Munhinji Hayati-a-Ja Sona Ropa Warq'' ۽ ليکڪا جو نالو ''Popati R. Hiranandani'' درج آهي.<ref name="AkademiAward"/> === انگريزي ترجمو === 2010ع ۾ آتم ڪٿا ۽ چونڊ ڪهاڻين جو انگريزي ترجمو ''The Pages of My Life: Autobiography and Selected Stories'' جي عنوان سان آڪسفرڊ يونيورسٽي پريس، نئين دهليءَ مان شايع ٿيو. ترجمو ۽ تعارف جيوتي پنجواڻيءَ لکيو. ڪتاب جو ISBN 9780198066941 آهي.<ref name="OUP2010"/><ref name="CiNii2010">{{cite web |title=The Pages of My Life: Autobiography and Selected Stories |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BB09715939 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |language=en}}</ref> === ٻين ٻولين ۾ ترجما === ساهتيه اڪادميءَ آتم ڪٿا جا ٻين هندستاني ٻولين ۾ ترجما پڻ شايع ڪيا. 1992ع ۾ هندي ترجمو ''मेरे जीवन के सुनहले रूपहले पन्ने'' جيوترام ستپال جي ترجمي سان شايع ٿيو. 2009ع ۾ تيلگو ترجمو ''Naa Jeevitapu Vendi Bangaru Putalu'' ٽي. آر. مينالوچنيءَ جي ترجمي سان شايع ٿيو.<ref name="AkademiHindi">{{cite web |title=Hindi Publications Catalogue |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/publications/Hindi_18.pdf |publisher=Sahitya Akademi |language=hi}}</ref><ref name="AkademiTelugu">{{cite web |title=Telugu Publications Catalogue |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/telugu.pdf |publisher=Sahitya Akademi |language=en}}</ref> == شاعري == پوپٽي هيراننداڻيءَ نثر سان گڏ شاعري پڻ ڪئي. سندس شاعريءَ جي ڪتابن ۾ ''روح سندي رڃ'' (1976ع) ۽ ''مان سنڌڻ'' شامل آهن. ''مان سنڌڻ'' ۾ سنڌي عورت جي سڃاڻپ، وطن ۽ ثقافتي وابستگيءَ جا موضوع نمايان آهن. لائبريري آف ڪانگريس وٽ ان جي 1988ع واري بمبئيءَ مان شايع ٿيل ڇاپي جو رڪارڊ موجود آهي.<ref name="LOC"/><ref name="SindhiHundred"/> سندس انگريزي شاعريءَ جو مجموعو ''I Belong to a Land'' پڻ شايع ٿيو. ساهتيه اڪادميءَ جي 1991ع واري فهرست موجب ان جو بمبئيءَ وارو ڇاپو 1991ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Akademi1991"/> == موسيقي ۽ ٻيون دلچسپيون == پوپٽي هيراننداڻيءَ کي ننڍپڻ کان ئي موسيقي، ڳائڻ، نرت، شاعري ۽ باغبانيءَ ۾ دلچسپي هئي. سندس هڪ سوانحي انٽرويو موجب هن باجو، بئنجو ۽ دلربا جهڙا ساز وڄائڻ سکيا. هن غزل، دادرا ۽ ٺمريءَ جهڙين موسيقيءَ جي صنفن ۾ پڻ دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref name="SindhiHundred"/><ref name="PoetryInternational"/> هن سبڻ ۽ ڀرت جا امتحان پڻ پاس ڪيا هئا. سندس ذاتي دلچسپين ۾ رڌپچاءُ، سفر ۽ لکڻ شامل هئا. تدريسي ۽ ادبي ذميوارين سبب موسيقيءَ کي باقاعدي پيشو بڻائڻ جو موقعو نه ملي سگهيس.<ref name="SindhiHundred"/> == سنڌي ٻولي، ادب ۽ ثقافت بابت تحقيق == پوپٽي هيراننداڻيءَ جي تحقيقي ڪتابن ۾ سنڌي ٻولي، لسانيات، ادبي تاريخ، ثقافت ۽ لوڪ روايتن جو مطالعو شامل آهي. ''ڀاشا شاستر'' (1962ع) لسانيات بابت ڪتاب آهي. ساهتيه اڪادميءَ جي رڪارڊ موجب ان ۾ 296 صفحا هئا. سندس ٻين ڪتابن ۾ ''سنڌي ٻولي''، ''سنڌي ساهت جي جهلڪ''، ''سنڌي هستيون''، ''عزيز: شخص ۽ عالم''، ''سنڌي مسلمان ڪوين جي هندي ڪوتا''، ''شاهه، سنڌي تهذيب جو روح'' ۽ ''سنڌي نرتيه، ناٽڪ ۽ ڀڳت'' شامل آهن.<ref name="Akademi1991"/><ref name="Sindhiana"/><ref name="SindhiHundred"/> ''شاهه، سنڌي تهذيب جو روح'' ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ کي سنڌي تهذيب ۽ ثقافت جي پسمنظر ۾ ڏٺو ويو آهي. ''سنڌي نرتيه، ناٽڪ ۽ ڀڳت'' جهڙن موضوعن بابت سندس ڪم مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس ادبي دلچسپيون لکت واري ادب سان گڏ موسيقي، نرت ۽ روايتي فنن تائين پکڙيل هيون.<ref name="SindhiSangat"/> === هسٽري آف سنڌي لٽريچر === ''History of Sindhi Literature'' سندس انگريزيءَ ۾ لکيل ادبي تاريخ جو ڪتاب آهي، جنهن ۾ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي ادب جي ترقيءَ جو جائزو ورتو ويو آهي. سنڌي سوانحي ماخذن موجب هن ڪتاب ۾ 1947ع کان 1978ع تائين جي ادبي سرگرمين ۽ تبديلين تي بحث ڪيو ويو آهي. ڪتاب جي اشاعت جو سال 1984ع ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhiHundred"/> ڪتاب ۾ سنڌي ٻوليءَ جو تعارف ۽ ورهاڱي کان اڳ واري ادب جو پسمنظر ڏيڻ کان پوءِ ورهاڱي جا سماجي ۽ اقتصادي اثر، ترقي پسند ادبي لاڙا، پراڻي پيڙهيءَ جي نون حالتن سان مطابقت، نثر ۽ نظم جون مختلف صنفون ۽ ادب جي جديد رجحانن جو جائزو ورتو ويو آهي. ان ۾ سياسي ۽ سماجي ترقي پسنديءَ بابت ادبي ردعمل، ڪهاڻيءَ ۾ داخليت، ناول، شاعري، ڊرامي، جديد ادب، ادبي رسالن، ترجمن، لوڪ ادب، سوانح نگاري، آتم ڪٿا، ادبي تاريخ ۽ لسانيات جهڙن موضوعن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhiHundred"/> == ترجما == پوپٽي هيراننداڻيءَ جي ادبي ڪم ۾ ترجما پڻ شامل آهن. سنڌي سوانحي ماخذن موجب سندس ترجمو ڪيل ڪتابن ۾ ''شريمد ڀڳوت'' (1960ع)، ''وويڪانند جيوني'' (1963ع) ۽ ''ڪبير'' (1966ع) شامل آهن.<ref name="SindhiHundred"/> سندس پنهنجي تخليقن جا پڻ ٻين ٻولين ۾ ترجما ٿيا. هندي، گجراتي، تيلگو ۽ انگريزيءَ ۾ سندس ڪهاڻين ۽ آتم ڪٿا جا ترجما شايع ٿيڻ سان سندس ادب سنڌي پڙهندڙن کان ٻاهر پڻ پهتو.<ref name="OUP2010"/><ref name="AkademiTelugu"/> == اهم تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | پوپٽي هيراننداڻيءَ جا ڪتاب ۽ ادبي ڪم |- ! style="background:#dcebf5;" | ڪتاب ! style="background:#dcebf5;" | سال يا ڇاپو ! style="background:#dcebf5;" | صنف |- | style="background:#edf5fa;" | منجو | 1950ع | ناول |- | style="background:#eef7ed;" | رنگين زماني جون غمگين ڪهاڻيون | 1953ع؛ ڪن ماخذن ۾ 1954ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#edf5fa;" | پڪار | 1953ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#eef7ed;" | حسرتن جي تربت | 1961ع | ناول |- | style="background:#edf5fa;" | هڪ پشپ پندرهن پنکڙيون | 1962ع | مضمون |- | style="background:#eef7ed;" | ڀاشا شاستر | 1962ع | لسانيات |- | style="background:#edf5fa;" | ڀارت جي استري | 1963ع | مضمون |- | style="background:#eef7ed;" | مان ڇا آهيان | 1965ع | مضمون |- | style="background:#edf5fa;" | جيءَ ۾ جهوري، تن ۾ تات | 1966ع | ناول |- | style="background:#eef7ed;" | ڪلي گلاب جي، ساغر شراب جو | 1967ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#edf5fa;" | سنڌي ساهت جي جهلڪ | 1967ع | ادبي اڀياس |- | style="background:#eef7ed;" | چرڻ چڻڪن چت ۾ | 1971ع | مضمون |- | style="background:#edf5fa;" | زنده سا قوم رهندي | 1975ع | مضمون |- | style="background:#eef7ed;" | مون توکي پيار ڪيو | 1975ع؛ جوتواڻيءَ موجب 1979ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#edf5fa;" | خزان جو دور پورو ٿيو | 1976ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#eef7ed;" | روح سندي رڃ | 1976ع | شاعري |- | style="background:#edf5fa;" | ٻولي منهنجي ماءُ | 1977ع | مضمون |- | style="background:#eef7ed;" | منهنجي حياتيءَ جا سونا روپا ورق | 1980ع؛ 1981ع ۽ 1992ع جا حوالا پڻ | آتم ڪٿا |- | style="background:#edf5fa;" | سيلاب زندگيءَ جو | مختلف ڇاپا | ناول |- | style="background:#eef7ed;" | سنڌي ٻولي | 1980ع | لسانيات |- | style="background:#edf5fa;" | عزيز: شخص ۽ عالم | 1980ع | سوانحي اڀياس |- | style="background:#eef7ed;" | سنڌي مسلمان ڪوين جي هندي ڪوتا | 1980ع | تحقيق |- | style="background:#edf5fa;" | سنڌي هستيون | 1980ع | شخصيتون |- | style="background:#eef7ed;" | ڏهن ڏينهن ۾ سنڌي سکو | 1980ع | ٻوليءَ جي سکيا |- | style="background:#edf5fa;" | سنڌيز: دي اسٽئڪرڊ ٽريپر | 1980ع | انگريزي نثر |- | style="background:#eef7ed;" | شهناز | 1973ع يا 1983ع؛ ماخذن ۾ اختلاف | ڪهاڻيون |- | style="background:#edf5fa;" | زندگي نه ڪويتا نه ڪهاڻي | 1983ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#eef7ed;" | شاهه، سنڌي تهذيب جو روح | 1980ع يا 1983ع | ادبي تنقيد |- | style="background:#edf5fa;" | پدمڻي | 1984ع | ناٽڪ |- | style="background:#eef7ed;" | هسٽري آف سنڌي لٽريچر | 1984ع | انگريزيءَ ۾ ادبي تاريخ |- | style="background:#edf5fa;" | سنڌي ڪلهه ۽ اڄ | 1985ع | مضمون |- | style="background:#eef7ed;" | ڪفن ڍڪي زندگي | 1985ع | هندي ڪهاڻيون |- | style="background:#edf5fa;" | پوپٽي ني شرپشٽ ڪهانيان | 1983ع | گجراتي ڪهاڻيون |- | style="background:#eef7ed;" | اسين هِت اوهين هُت | 1988ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#edf5fa;" | مان سنڌڻ | 1988ع وارو ڇاپو | شاعري |- | style="background:#eef7ed;" | سنڌي شادي | 1988ع | نرت ناٽڪ |- | style="background:#edf5fa;" | The Coward | 1988ع | انگريزي ڪهاڻيون |- | style="background:#eef7ed;" | پوڦٽي-پوپٽي | 1990ع | سوانحي يا ادبي لکڻيون |- | style="background:#edf5fa;" | سنڌ کان گنگا جمنا | 1991ع | خط |- | style="background:#eef7ed;" | I Belong to a Land | 1991ع | انگريزي شاعري |- | style="background:#edf5fa;" | زندگيءَ جي ڦوٽڙي | 1993ع؛ هڪ ماخذ ۾ 1983ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#eef7ed;" | ماڻڪ موتي لال | 1993ع | سوانح |- | style="background:#edf5fa;" | سرهي مشڪ | 1996ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#eef7ed;" | سچ ٿا مرد چون | 1999ع وارو ڇاپو | مضمون |} <ref name="Sindhiana"/><ref name="Akademi1991"/><ref name="LOC"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiHundred"/> === ترجمو ڪيل ڪتاب === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#246b65;color:white;padding:8px;" | پوپٽي هيراننداڻيءَ سان منسوب ترجما |- ! style="background:#e0f0eb;" | عنوان ! style="background:#e0f0eb;" | سال ! style="background:#e0f0eb;" | موضوع |- | شريمد ڀڳوت | 1960ع | مذهبي ادب |- | وويڪانند جيوني | 1963ع | سوانح |- | ڪبير | 1966ع | سنت ڪبير بابت ادب |} <ref name="SindhiHundred"/> == عورتن بابت فڪر == پوپٽي هيراننداڻيءَ جي ادبي ۽ سماجي سرگرمين ۾ عورتن جي تعليم، معاشي خودمختياري ۽ سماجي برابريءَ جا موضوع اهم رهيا. هن ڏاج جي رسم ۽ عورتن تي مڙهيل سماجي پابندين تي تنقيد ڪئي. سندس سوانحي انٽرويو ۾ شاديءَ، خاندان ۽ سماجي توقعن بابت سندس ذاتي تجربا بيان ٿيل آهن.<ref name="PoetryInternational"/><ref name="OUP2010"/> هن عورتن جي زندگيءَ کي ادب ۾ گهڻ رخي نموني پيش ڪيو. سندس ڪهاڻين ۾ عورتن جي محبت، ذميوارين، خانداني اختلافن، سماجي دٻاءَ ۽ ذاتي فيصلن جا موضوع ملن ٿا.<ref name="LOC"/> == ادبي ۽ تعليمي ادارن سان وابستگي == پوپٽي هيراننداڻي مختلف ادبي ۽ تعليمي ادارن سان لاڳاپيل رهي. هن ساهتيه اڪادميءَ جي سنڌي صلاحڪار ڪميٽيءَ سان ڪم ڪيو ۽ آل انڊيا سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا جي سرگرمين ۾ حصو ورتو. هن يونين پبلڪ سروس ڪميشن جي چونڊ ڪميٽيءَ ۾ پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="SindhiSangat"/><ref name="Sindhiana"/> سنڌي ٻوليءَ، ادب، موسيقي، نرت ۽ ثقافتي پروگرامن ۾ شرڪت لاءِ هن هندستان جي مختلف شهرن جا دورا ڪيا. سندس سوانحي رڪارڊن ۾ گانڌي ڌام، احمد آباد، جئپور، اجمير، انڊور، اجين، ڀوپال، لکنؤ، ڪانپور، ڪلڪتي ۽ بئنگلور جهڙن شهرن ۾ سندس سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhiSangat"/><ref name="SindhiHundred"/> == انعام ۽ اعزاز == پوپٽي هيراننداڻيءَ کي سندس ادبي ۽ سماجي خدمتن تي ڪيترائي اعزاز مليا. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#246b65;color:white;padding:8px;" | پوپٽي هيراننداڻيءَ جا اهم اعزاز |- ! style="background:#e0f0eb;" | سال ! style="background:#e0f0eb;" | اعزاز ! style="background:#e0f0eb;" | ادارو يا سبب |- | 1982ع | [[ساهتيه اڪادمي اوارڊ]] | آتم ڪٿا ''منهنجي حياتيءَ جا سونا روپا ورق'' |- | 1990ع | گورو پرسڪار | مهاراشٽر حڪومت |- | 1990ع | انٽرنيشنل لطيف اوارڊ | دبئيءَ جي سنڌي ادبي تنظيم |- | 1993ع | سنڌي نورَتن | سنڌي ڪلچرل ايسوسيئيشن، ممبئي |- | 1998ع | ادبي اعزاز | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا |} <ref name="AkademiAward"/><ref name="SindhiSangat"/><ref name="Sindhiana"/> == لائبريري آف ڪانگريس ۾ آواز جي رڪارڊنگ == آمريڪا جي [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي ''South Asian Literary Recordings Project'' ۾ پوپٽي هيراننداڻيءَ جي پنهنجي آواز ۾ پڙهيل تخليقن جون رڪارڊنگون محفوظ آهن. انهن ۾ ''منهنجي حياتيءَ جا سونا روپا ورق''، ''مان سنڌڻ''، ''زهر ۽ انسان''، ''سيلاب زندگيءَ جو''، ''شاهه لطيف جو شعر ۽ سندس سورما ۽ سورميون''، ''سچ ٿا مرد چون'' ۽ ''ماڻڪ موتي لال'' جا اقتباس شامل آهن.<ref name="LOC"/> اهي رڪارڊنگون سندس ادبي تخليقن سان گڏ سندس آواز ۽ سنڌي ادبي پڙهڻيءَ جي تاريخ لاءِ پڻ دستاويزي اهميت رکن ٿيون. == وفات == پوپٽي هيراننداڻي 16 ڊسمبر 2005ع تي ممبئيءَ ۾ وفات ڪئي. سندس زندگيءَ ۽ ادبي ڪم بابت سنڌي توڙي ٻين ٻولين ۾ مضمون، سوانحي اڀياس ۽ ڪتاب شايع ٿيا آهن.<ref name="Sindhiana"/><ref name="PoetryInternational"/><ref name="SindhiHundred"/> سندس شخصيت بابت ''پوپٽي هيراننداڻي: شخصيت ۽ سنمان پرچو'' 1975ع ۾ شايع ٿيو. ''پؤن ڦٽي پوپٽي'' پڻ سندس زندگي ۽ ادبي خدمتن بابت ڪتاب آهي.<ref name="Akademi1991"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[سنڌي لپي]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[ساهتيه اڪادمي اوارڊ]] * [[حيدرآباد، سنڌ]] * [[ممبئي]] == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |title=Meet the Author: Popati Hiranandani |publisher=Sahitya Akademi |year=1991 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/popati_hiranandani.pdf}} * {{cite book |last=Hiranandani |first=Popati |translator-last=Panjwani |translator-first=Jyoti |title=The Pages of My Life: Autobiography and Selected Stories |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=9780198066941}} * {{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd}} * {{cite book |title=پوپٽي هيراننداڻي: شخصيت ۽ سنمان پرچو |year=1975 |language=sd}} * {{cite book |title=پؤن ڦٽي پوپٽي |publisher=Veena Publications |location=Ulhasnagar |year=1988 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پوپٽي%20هيراننداڻي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ــ پوپٽي هيراننداڻي] * [https://www.loc.gov/acq/overseas-offices/delhi/salrp/popatihiranandani.html لائبريري آف ڪانگريس ــ پوپٽي هيراننداڻيءَ جون آواز واريون رڪارڊنگون] * [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/popati_hiranandani.pdf ساهتيه اڪادمي ــ ليکڪا سان ملاقات، 1991ع] * [https://www.poetryinternational.com/en/poets-poems/poets/poet/102-18456_Hiranandani پوئٽري انٽرنيشنل ــ پوپٽي هيراننداڻي] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BB09715939 آتم ڪٿا جي انگريزي ترجمي جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/24040/ مراٺي وشوڪوش ــ پوپٽي رامچند هيراننداڻي] * [https://books.sindhsalamat.com/author/1392 سنڌ سلامت ڪتاب گهر ــ پوپٽي هيراننداڻي] * [https://www.sindhisangat.com/promoters/popati-hiranandani/ سنڌي سنگت ــ پوپٽي هيراننداڻي] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي ليکڪائون]] [[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي عورتون]] [[زمرو:1924ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2005ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي ۾ ساهتيه اڪادمي اوارڊ حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:ساهتيه اڪادمي اوارڊ ماڻيندڙ]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]] 7x2217ypqlj613sw0rtvz94uannlg7w 0 40299 428127 408887 2026-11-04T23:00:19Z JogiAsad 4693 infobox 428127 wikitext text/x-wiki {{Infobox dance | name = هو جمالو | native_name = هو جمالو | native_name_lang = sd | etymology = | image =Sindhi Culture5.png | alt = هو جمالو تي رقص ڪندڙ ماڻهو | caption = سنڌي مرد ھو جمالو تي رقص ڪندي | genre = [[سنڌي لوڪ ناچ|لوڪ ناچ]] | signature = | instruments = | inventor = | year = | origin = [[سنڌ]] }} {| class="infobox" style="width:24em; font-size:90%;" |+ style="font-size:120%;" | '''Ho Jamalo''' |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Urban Sindhis Dancing Ho Jamalo.jpg|frameless|250px]] |- ! Genre | [[Folk music]] And [[Dance]] traditional |- ! Asal | Wilayah Lar, [[Sindh]], [[Pakistan]] |- ! Language | [[Sindhi language|Bahasa Sindhi]] |- ! Form of performance | Reciprocal singing and group dancing |- ! Accompaniment | Duhl (drum ketel) and applause |- ! Function | Celebration, welcome, and expression of joy |} '''هو جمالو''' ({{lang-en|Ho Jamalo}}) [[سنڌ]] جو مشهور [[سنڌي لوڪ موسيقي|لوڪ گيت]] ۽ ان سان لاڳاپيل روايتي [[سنڌي لوڪ ناچ|لوڪ ناچ]] آهي. هي گيت عام طور شادين، ميلن، جشنن ۽ ٻين خوشيءَ جي موقعن تي ڳايو ويندو آهي. گيت ڳائڻ دوران ماڻهو ان جي مخصوص ڌن ۽ تال تي گڏجي ناچ ڪندا آهن، جنهن کي '''جمالو ناچ''' چيو وڃي ٿو. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ هو جمالو کي نمايان حيثيت حاصل آهي ۽ وقت سان گڏ اهو سنڌ جي ثقافتي سڃاڻپ جي مشهور اهڃاڻن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref name="Qazi-HoJamalo">{{cite web |author=قاضي مقصود احمد |title=هو جمالو، سنڌ جو لوڪ گيت |url=https://sindhsalamat.com/threads/31620/ |website=سنڌ سلامت |language=sd |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613043830/https://sindhsalamat.com/threads/31620/ |archive-date=13 June 2021 |url-status=live }}</ref> == نالو ۽ روايتون == هو جمالو جي شروعات ۽ لفظ '''جمالو''' جي اصل بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. لوڪ روايتن موجب جمالو ڪنهن شخص جو نالو هو، جيڪو ڪنهن سبب پنهنجي گهر يا ساٿين کان پري هليو ويو هو ۽ سندس موٽي اچڻ تي خوشيءَ ۾ سندس نالي سان گيت ڳايو ويو. وقت گذرڻ سان اهو گيت سنڌ جي مختلف علائقن ۾ پکڙجي هڪ مشهور لوڪ گيت بڻجي ويو.<ref name="Sindhiana-Jamalo">{{cite web |title=جمالو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%88 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613055123/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%88 |archive-date=13 June 2021 }}</ref> جمالي بابت روايتي بيتن ۽ مصرعن ۾ کيس بهادر، سگهارو ۽ قداور شخص ڪري پيش ڪيو ويو آهي. گيت جي مختلف روايتي صورتن ۾ جمالي جي جسماني سگهه ۽ بهادريءَ جي ساراهه ڪئي وئي آهي. جيئن هڪ مشهور مصرعي ۾ اچي ٿو: <blockquote>'''جنهن جا پير پنج سير، هو جمالو!'''</blockquote> لوڪ گيت هجڻ سبب هو جمالو جي ڪا هڪ مقرر ۽ قطعي صورت ناهي. مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ ڳائڻ وارن ۽ شاعرن ان ۾ نوان مصرعا شامل ڪيا آهن. انهن مان [[سکر بئراج|سکر واري پل]] سان لاڳاپيل مشهور مصرعو بہ سنڌ ۾ عام ٿيو: <blockquote>'''جيڪو سکر واري پل تي، هو جمالو!'''</blockquote> == ابتدا بابت روايتون == هو جمالو جي ابتدا بابت مختلف محققن ۽ لوڪ ادب جي عالمن جدا جدا روايتون قلمبند ڪيون آهن. هڪ روايت ان واقعي کي [[ٽالپر خاندان|ميرن جي دور]] سان ڳنڍي ٿي، پر گيت جي صحيح تاريخ ۽ ان جي پهرين ڳائيندڙ بابت قطعي تاريخي ثبوت موجود ناهن.<ref name="Sindhiana-Jamalo" /> سنڌي لوڪ ادب جي محقق ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلي موجب جمالو آڳاٽي دور جو هڪ ڪوپو ۽ اڙٻنگ شخص هو، جيڪو گهر کان ٻاهر ويل هو. جڏهن هو واپس موٽيو تہ سندس آمد جي خوشيءَ ۾ سندس نالي سان گيت ڳايا ويا، جيڪي پوءِ مقبول ٿي لوڪ روايت جو حصو بڻجي ويا.<ref name="Sindhiana-Jamalo" /> [[نبي بخش بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي بيان موجب هو جمالو خوشيءَ جي موقعي تي ڳايو ويندڙ لوڪ گيت آهي. هن گيت جي روايتي مضمونن ۾ جمالي جو پنهنجن کان جدا ٿيڻ، سندس وڇوڙي جو افسوس، سندس موٽي اچڻ، واپسيءَ جي خوشي ۽ سندس خوبين جي ساراهه شامل آهن.<ref name="Sindhiana-Jamalo" /> ڊاڪٽر بلوچ سان منسوب هڪ ٻي روايت موجب جمالو نالي هڪ شخص پنهنجي ساٿين کان وڇڙي ڪجهه سال [[لاڙ]] ۾ رهيو، جتي هن [[جت|جتن]] سان وقت گذاريو. جڏهن هو واپس پنهنجي ساٿين وٽ پهتو تہ سندس سڄڻن خوشيءَ ۾ ناچ ڪيو ۽ سندس نالي سان گيت ڳايا. اها روايت پوءِ سنڌي لوڪ ادب ۾ هو جمالو جي ابتدا سان لاڳاپيل مشهور روايتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Sindhiana-Jamalo" /> == جمالو ناچ == [[File:Urban Sindhis Dancing Ho Jamalo.jpg|thumb|سنڌي ماڻهو هو جمالو جي ڌن تي رقص ڪندي]] هو جمالو رڳو ڳائڻ تائين محدود ناهي، پر ان سان هڪ مخصوص اجتماعي ناچ بہ وابسته آهي. عام طور ڳائڻ ۽ ساز وڄائڻ وارا وچ ۾ بيهندا آهن ۽ ناچ ڪندڙ انهن جي چوڌاري گول دائرو ٺاهي گيت جي تال مطابق حرڪتون ڪندا آهن. تال تيز ٿيڻ سان رقص جي رفتار ۽ جوش بہ وڌندو آهي. پروفيسر حاجي محمد اسماعيل آغا جمالو ناچ جي روايتي طريقي بابت لکي ٿو تہ سازندن کي وچ ۾ بيهاري سندن چوڌاري گول دائرو ٺاهي اجتماعي صورت ۾ رقص ڪيو ويندو آهي. سندس بيان موجب ڳوٺاڻن سماجن ۾ هن ناچ جي روايت نسل در نسل منتقل ٿيندي رهي آهي ۽ هو جمالو جي تال شروع ٿيڻ سان ناچ ڪندڙ تال سان هم آهنگ حرڪتون شروع ڪندا آهن.<ref name="Agha-HoJamalo">{{cite journal |author=حاجي محمد اسماعيل آغا |title=سنڌي ثقافت ۽ هوجمالو |journal=نئين زندگي |date=May 1995 |language=sd }}</ref> == ثقافتي اهميت == هو جمالو سنڌ جي اجتماعي خوشيءَ سان ڳنڍيل لوڪ روايت آهي. شادين، ثقافتي پروگرامن، ميلن ۽ ٻين جشنن ۾ ان جو استعمال هن گيت کي سنڌي عوامي ثقافت جي نمايان علامتن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref name="Qazi-HoJamalo" /><ref name="Sindhiana-Jamalo" /> لوڪ روايت هجڻ سبب هو جمالو وقت سان گڏ تبديل ٿيندو رهيو آهي. مختلف دورن جي ڳائڻ وارن ۽ شاعرن مقامي واقعن، هنڌن ۽ شخصيتن بابت نوان مصرعا شامل ڪيا، جڏهن تہ بنيادي انداز ۾ هر مصرعي جي پڄاڻيءَ يا جواب ۾ '''هو جمالو''' جي ورجاءَ واري بناوٽ برقرار رهي. انهيءَ زندهه لوڪ روايت سبب گيت جون مختلف علائقائي ۽ جديد صورتون بہ رائج ٿيون آهن.<ref name="Sindhiana-Jamalo" /> == هو جمالو جا ٻول == '''هو جمالو''' هڪ زندهه لوڪ روايت هجڻ سبب ان جا ٻول وقت، علائقي، ڳائڻ واري ۽ موقعي مطابق مختلف صورتن ۾ ڳايا ويندا رهيا آهن. ڪيترين مشهور صورتن ۾ جمالي جي موٽڻ، سندس سونهن ۽ بهادريءَ جي ساراهه سان گڏ [[سنڌ]]، [[لاڙ]]، [[سکر]] ۽ ٻين هنڌن جا حوالا پڻ ملن ٿا.<ref name="Sindhiana-Jamalo" /> {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #d39e00;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#ffe082,#fff8e1,#b2dfdb); color:#4e342e; font-size:115%; padding:8px;" | '''هو جمالو جا مشهور روايتي ٻول''' |- style="background:#00695c; color:white;" ! style="width:8%;" | # ! ٻول |- style="background:#fff8e1;" | 1 | '''او منهنجو کٽي آيو خير سان... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 2 | '''او منهنجو لڙي آيو لاڙ ڏانهن... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 3 | '''او منهنجو جمالو جتن سان... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 4 | '''او جيڪو کٽي ايندو خير سان... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 5 | '''او منهنجو لڙي آيو لاڙ ڏانهن... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 6 | '''او جيڪو سکر واريءَ پل تي... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 7 | '''او جيڪو موري واريءَ پل تي... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 8 | '''او جنهن کي سائو لڪڻ هٿ ۾... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 9 | '''او جنهن کي سوني منڊي چيچ ۾... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 10 | '''او جنهن کي سائو لڪڻ هٿ ۾... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 11 | '''او جنهن جا وار گهنڊي دار الا... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 12 | '''او جنهن کي سائو لڪڻ هٿ ۾... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 13 | '''او هيءَ سنڌ سموري سون آ... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 14 | '''او هيءَ سنڌ سموري سونهن آ... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 15 | '''او هيءَ سنڌ ڀٽائيءَ گهوٽ جي... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 16 | '''او جنهن ۾ روضو لال لطيف جو... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 17 | '''او هيءَ سنڌڙي سهڻي لال جي... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 18 | '''او جنهن ۾ روضو لال لطيف جو... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 19 | '''اسان جو جمالو جتن سان... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 20 | '''او هيءَ سنڌ سموري سونهن آ... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 21 | '''او هيءَ سنڌ سموري سچ آ... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 22 | '''او منهنجو جمالو جتن سان... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 23 | '''اسان کي سنڌ تي ڏاڍو ناز آ... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 24 | '''سنڌين جو پٽڪو سورنهن وال آ... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 25 | '''او منهنجو جمالو جتن سان... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 26 | '''او جنهن کي سوني منڊي چيچ ۾... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 27 | '''او جنهن کي سائو لڪڻ هٿ ۾... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 28 | '''او هيءَ سنڌ سموري سون آ... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 29 | '''او هيءَ سنڌ سموري سونهن آ... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 30 | '''او هيءَ سنڌ ڀٽائيءَ گهوٽ جي... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 31 | '''او جنهن جون اکيون رب رکيون الا... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 32 | '''او هيءَ سنڌڙي سنهڙي لال جي... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 33 | '''او جنهن ۾ روضو لال لطيف جو... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 34 | '''او هيءَ سنڌ سموري سچ آ... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 35 | '''او هيءَ سنڌ سموري شاهه جي... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 36 | '''او هيءَ سنڌڙي سهڻي لال جي... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 37 | '''او جيڪو سکر واريءَ پل تي... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 38 | '''او جيڪو موري واريءَ پل تي... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 39 | '''او جنهن کي سائو لڪڻ هٿ ۾... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 40 | '''او جنهن کي سوني منڊي چيچ ۾... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 41 | '''او جنهن کي سائو لڪڻ هٿ ۾... هو جمالو''' |- style="background:#e0f2f1;" | 42 | '''او جنهن کي سونو ڪنگڻ هٿ ۾... هو جمالو''' |- style="background:#fff8e1;" | 43 | '''جنهن کي سوني منڊي چيچ ۾... هو جمالو''' |- style="background:#00695c; color:white;" | 44 | '''هو جمالو، هو هو جمالو... واهه واهه جمالو''' |} :''وڌيڪ ڏسو: [[هو جمالو: سنڌي لوڪ گيت]]'' === ٻولن ۾ وقت سان تبديلي === هو جمالو لوڪ گيت هجڻ سبب ان جون مصرعون ڪنهن هڪ مقرر متن تائين محدود نہ رهيون آهن. مختلف دورن ۾ ڳائڻ وارن، شاعرن ۽ عام ماڻهن ان ۾ نيون مصرعون شامل ڪيون آهن. ان ڪري جمالي جي واپسيءَ بابت پراڻين مصرعن سان گڏ جديد دور جي هنڌن، سماجي تبديلين ۽ سنڌي ثقافتي علامتن جا حوالا بہ شامل ٿيندا رهيا آهن.<ref name="Sindhiana-Jamalo" /> {| class="wikitable" style="width:90%; margin:auto; border:2px solid #7b1fa2; text-align:center;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#f3e5f5,#d1c4e9); color:#4a148c; padding:7px;" | '''روايتي بنيادي مصرعون''' |- style="background:#6a1b9a; color:white;" ! موضوع ! مشهور مصرعو |- style="background:#f3e5f5;" | جمالي جي سڃاڻپ | '''منهنجو جمالو جتن سان... هو جمالو!''' |- style="background:#ede7f6;" | وڇوڙو | '''منهنجو لڙي ويو لاڙ ڏانهن... هو جمالو!''' |- style="background:#f3e5f5;" | خير سان واپسي | '''منهنجو کٽي آيو خير سان... هو جمالو!''' |} جمالي جي ڪيترين روايتي صورتن ۾ سندس جسماني سونهن، طاقت ۽ لباس يا زينت سان لاڳاپيل وصفون پڻ ڳايون وڃن ٿيون. انهن ۾ پيرن، اکين، وارن، هٿن، منڊي، لڪڻ، پڳ ۽ جتيءَ جا حوالا شامل آهن. ساڳئي وقت '''سکر واري پل''' جهڙيون مصرعون نسبتاً جديد سماجي ۽ تاريخي تبديليءَ جي عڪاسي ڪن ٿيون ۽ ڏيکارين ٿيون تہ لوڪ گيت وقت سان گڏ نوان حوالا پاڻ ۾ جذب ڪندو رهيو آهي.<ref name="Sindhiana-Jamalo" /> <div style="max-width:780px; margin:1.5em auto; border-right:7px solid #ef6c00; border-left:7px solid #00897b; background:linear-gradient(135deg,#fff8e1,#e0f2f1); padding:16px 22px; border-radius:8px; text-align:center; line-height:2;"> <div style="font-size:120%; color:#bf360c; font-weight:bold; margin-bottom:8px;">'''هو جمالو جون چونڊ روايتي مصرعون'''</div> '''منهنجو جمالو [[جت|جتن]] سان، هو جمالو!'''<br /> '''جنهن جا پير پنج سير الا، هو جمالو!'''<br /> '''جنهن کي [[سون|سوني]] منڊي چيچ ۾، هو جمالو!'''<br /> '''جيڪو لڙي آيو [[لاڙ]] مان، هو جمالو!'''<br /> '''جنهن جون اکيون [[رب]] رکيون، هو جمالو!'''<br /> '''جنهن جا وار گهنڊيدار الا، هو جمالو!'''<br /> '''جنهن جا هٿ [[ميندي|ميندي]] رتڙا، هو جمالو!''' <div style="margin-top:10px; font-size:90%; color:#555;">— مختيار احمد ملاح، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''<ref name="مختيار">{{cite book |author=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd }}</ref></div> </div> == ناچ جو طريقو == [[File:Urban Sindhis Dancing Ho Jamalo.jpg|thumb|سنڌي ماڻهن جو گروهه '''هو جمالو''' تي اجتماعي ناچ ڪندي]] '''جمالو ناچ''' عام طور اجتماعي صورت ۾ ڪيو ويندو آهي. ڳائڻ وارو يا سازندو وچ ۾ يا ناچ ڪندڙن جي هڪ پاسي بيهندو آهي، جڏهن تہ ناچ ڪندڙ گول دائرو يا ڪڏهن چورس ترتيب ٺاهي تال مطابق حرڪتون ڪندا آهن. مک ڳائڻ وارو گيت جي هڪ مصرع ڳائيندو آهي ۽ باقي ماڻهو گڏجي '''هو جمالو!''' چئي وراڻي ڏيندا آهن. هٿن جي تاڙين ۽ [[دهل]] جي تال کي هن ناچ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="Baloch-Folklore">{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |author-link=Nabi Bakhsh Khan Baloch |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |publisher=Sindhi Language Authority |year=2014 |page=118 |language=en }}</ref> [[نبي بخش بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] هو جمالو کي سنڌ جي سڀ کان مقبول لوڪ گيتن مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جيڪو روايتي طور [[دهل]] جي تال تي گڏجي ڳايو ويندو آهي ۽ ان سان ساڳئي نالي وارو لوڪ ناچ ڪيو ويندو آهي. سندس تحقيق موجب گيت جي مک ڳائڻ واري ۽ جماعت جي وچ ۾ سوال ۽ جواب جهڙي بناوٽ هوندي آهي؛ مک ڳائڻ وارو مصرع ڳائيندو آهي ۽ جماعت '''هو جمالو''' جي وراڻي ڏيندي آهي.<ref name="Baloch-Folklore" /> پروفيسر حاجي محمد اسماعيل آغا جمالو ناچ جي روايتي ادائگيءَ کي وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو آهي. سندس بيان جو خلاصو هيٺ ڏجي ٿو:<ref name="Agha-HoJamalo">{{cite journal |author=حاجي محمد اسماعيل آغا |title=سنڌي ثقافت ۽ هوجمالو |journal=نئين زندگي |date=May 1995 |language=sd }}</ref> <div style="max-width:850px; margin:1.5em auto; border-right:7px solid #00897b; border-left:7px solid #ef6c00; background:linear-gradient(135deg,#e0f2f1,#fff8e1); padding:18px 24px; border-radius:8px; line-height:2;"> <div style="text-align:center; font-size:120%; font-weight:bold; color:#00695c; margin-bottom:10px;">'''جمالو ناچ جي روايتي ادائگي'''</div> رقص جي شروعات ۾ ناچ ڪندڙ ٻہ قدم اڳتي کڻندا آهن ۽ ٿوري وقفي کان پوءِ ٻانهون آهستي لچڪائيندا آهن. پوءِ کاٻي پير سان حرڪت ڪندي سڀئي دائري جي وچ ڏانهن منهن ڪري جهڪندا، هٿ ڊگها ڪري تاڙي وڄائيندا ۽ وري سڌا ٿي هڪ قدم پوئتي کڻندا آهن. اهڙيءَ طرح ناچ جو دائرو ڪڏهن سوڙهو ۽ ڪڏهن ويڪرو ٿيندو رهي ٿو. ناچ ڪندڙ مختلف طرفن ڏانهن رخ ڪري ساڳيون حرڪتون تال ۽ اجتماعي هم آهنگيءَ سان ورجائيندا آهن.<ref name="Agha-HoJamalo" /> <div style="text-align:left; font-size:90%; color:#555; margin-top:8px;">— پروفيسر حاجي محمد اسماعيل آغا، ''سنڌي ثقافت ۽ هوجمالو''، ''نئين زندگي''، مئي 1995ع</div> </div> جمالو ناچ جي هڪ نمايان خصوصيت ان جي '''اجتماعي هم آهنگي''' آهي. ناچ ڪندڙ هڪ ئي تال سان اڳتي ۽ پوئتي ٿين ٿا، دائري کي سوڙهو ۽ ويڪرو ڪن ٿا ۽ تاڙيون وڄائين ٿا. گيت ۽ ناچ جي رفتار آهستي آهستي وڌائي سگهجي ٿي، جنهن سان رقص ۾ جوش وڌندو وڃي ٿو.<ref name="Baloch-Folklore" /> پاڪستان جي غير مادي ثقافتي ورثي جي قومي رجسٽر ۾ بہ '''هو جمالو''' کي [[سنڌ]] سان تعلق رکندڙ '''زباني روايت ۽ اظهار''' توڙي '''پرفارمنگ آرٽ''' طور درج ڪيو ويو آهي. رجسٽر موجب هي گيت ۽ ناچ خوشي ۽ فتح جي علامت بڻجي چڪو آهي ۽ سنڌي ثقافتي ۽ موسيقي پروگرامن جي پڄاڻيءَ تي بہ عام طور پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="Pakistan-ICH-HoJamalo">{{cite web |title=A National Register of the Intangible Cultural Heritage of Pakistan |url=https://heritage.pakistan.gov.pk/SiteImage/Misc/files/ICH%20Pakistan%20Low.pdf |publisher=Government of Pakistan |page=17 |language=en |format=PDF |access-date=30 August 2026 }}</ref> == هو جمالو جي ابتدا بابت روايتون == هو جمالو جي اصل بابت هڪ کان وڌيڪ لوڪ روايتون رائج آهن ۽ ڪنهن هڪ روايت کي قطعي تاريخي حقيقت طور ثابت ڪرڻ لاءِ ڪافي دستاويزي ثبوت موجود ناهن. سنڌي لوڪ ادب جي محققن جي بيانن ۽ پاڪستان جي غير مادي ثقافتي ورثي جي قومي رجسٽر ۾ وڌيڪ پراڻي ۽ مشهور روايت جمالي جي پنهنجن ساٿين کان وڇڙي [[لاڙ]] ۾ رهڻ ۽ پوءِ خير سان واپس موٽڻ سان لاڳاپيل ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Baloch-Folklore" /><ref name="Pakistan-ICH-HoJamalo" /> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي گڏ ڪيل لوڪ مواد موجب '''جمالو''' سنڌ جي مقبول لوڪ گيتن مان هڪ آهي ۽ ممڪن آهي تہ ان جي شروعات [[لاڙ]] مان ٿي هجي. گيت جي بنيادي ڪهاڻي هڪ نوجوان جمالو جي وڇوڙي ۽ آخرڪار گهر واپس اچڻ جي چوڌاري ڦري ٿي؛ سندس محبوبه يا ساٿي سندس واپسيءَ جي خوشيءَ جو اظهار گيت ذريعي ڪن ٿا.<ref name="Baloch-Folklore" /> === ”جيڪو سکر واري پل تي“ واري روايت === [[File:Lansdowne Bridge Rohri.jpg|thumb|left|[[لينسڊائون پل]]، سکر ۽ روهڙيءَ جي وچ ۾ سنڌو درياهه تي تعمير ٿيل تاريخي پل؛ هو جمالو جي هڪ جديد روايت کي هن پل سان ڳنڍيو ويندو آهي]] هو جمالو جي مشهور مصرعن مان هڪ '''”جيڪو سکر واري پل تي، هو جمالو“''' آهي. هن مصرعي جي بنياد تي هڪ مشهور لوڪ ڪهاڻي هو جمالو جي شروعات کي [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] تي ٺهيل [[لينسڊائون پل]] سان ڳنڍي ٿي. لينسڊائون پل 19هين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ 1889ع ۾ کولِي وئي. پل جي تعمير سان ريل گاڏين لاءِ سنڌو درياهه کي سکر ۽ روهڙيءَ وٽ سڌو پار ڪرڻ ممڪن ٿيو. ان کان اڳ ريلوي نظام کي درياهه پار ڪرڻ لاءِ ٻيڙين ۽ فيريءَ تي ڀاڙڻو پوندو هو.<ref name="Lansdowne-Heritage">{{cite web |title=Lansdowne Bridge, Sukkur |url=https://heritage.eftsindh.com/site/167/sukkur/lansdowne-bridge |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> لوڪ روايت موجب نئين پل تي ريل هلائڻ بابت خوف پيدا ٿيو ۽ '''جمالو''' نالي هڪ قيدي پل تان ريل هلائڻ جي آڇ ڪئي. ڪهاڻيءَ جي مختلف صورتن ۾ کيس موت جي سزا مليل قيدي يا سکر جيل جو قيدي ڄاڻايو وڃي ٿو. روايت مطابق هن ريل کي سلامتيءَ سان پل تان پار ڪيو، جنهن کان پوءِ کيس آزاد ڪيو ويو ۽ سندس ڪاميابيءَ جي خوشيءَ ۾ سندس زال يا مائٽن '''هو جمالو''' ڳايو.<ref name="Moulai-Sukkur">{{cite book |author=[[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] |title=تاريخ سکر |edition=1 |year=1992 |publisher=[[سنڌي ادبي بورڊ]] |language=sd }}</ref> بهرحال، جديد لوڪ ادب جي تحقيق هن ڪهاڻيءَ کي '''تاريخي طور ثابت ٿيل واقعو''' نٿي سمجهي. سنڌي لوڪ ادب جي محقق ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙي موجب برطانوي دور جي دستاويزن ۾ اهڙي ڪنهن قيدي ريل ڊرائيور جمالي جو معتبر ثبوت نہ مليو آهي، جڏهن تہ [[نبي بخش بلوچ]] ۽ عبدالڪريم سنديلي جهڙن اهم لوڪ ادب جي محققن بہ هو جمالو جي بنيادي روايت کي لينسڊائون پل واري واقعي سان نہ ڳنڍيو آهي.<ref name="Jamro-Dawn">{{cite news |last=Jamro |first=Kamal |title=Ho Jamalo |url=https://www.dawn.com/news/1434508 |work=Dawn |date=23 September 2018 |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> ان کان علاوه، ڊاڪٽر بلوچ جي گڏ ڪيل روايتي صورت ۾ جمالي جي ڪهاڻي سندس [[لاڙ]] وڃڻ، جتن سان رهڻ ۽ واپس اچڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪا لينسڊائون پل جي 1889ع واري تعمير کان الڳ لوڪ روايت ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref name="Baloch-Folklore" /> تنهن ڪري پل سان لاڳاپيل قصي کي هو جمالو جي '''بعد ۾ پيدا ٿيل مشهور روايت''' طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي، نہ تہ گيت جي ثابت ٿيل تاريخي ابتدا طور.<ref name="Jamro-Dawn" /> === جمال بلوچ واري روايت === هو جمالو جي ابتدا بابت هڪ ٻي روايت '''جمال''' يا '''جمال بلوچ''' نالي هڪ بهادر شخص سان لاڳاپيل آهي. هن روايت موجب اتر سنڌ جي ڪنهن علائقي تي دشمنن حملو ڪيو تہ جمال مقامي ماڻهن سان گڏ حملي آورن جو مقابلو ڪيو ۽ جنگ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. جڏهن هو فتح کان پوءِ خير سان ڳوٺ واپس پهتو تہ عورتن سندس استقبال ڪندي گيت ڳايو: <div style="max-width:650px; margin:1.3em auto; text-align:center; border:2px solid #d39e00; background:linear-gradient(90deg,#fff8e1,#e8f5e9); padding:14px; border-radius:7px; font-size:115%;"> '''هو جمالو، کٽي آيو خير سان!''' </div> هيءَ روايت 2018ع ۾ ''Dawn'' ۾ شايع ٿيل هڪ مضمون ۾ بہ بيان ڪئي وئي، جنهن ۾ جمالي کي هڪ اهڙي بهادر شخص طور پيش ڪيو ويو، جيڪو حملي آورن خلاف مقابلي کان پوءِ فتح حاصل ڪري واپس موٽيو هو.<ref name="Mazari-Dawn">{{cite news |last=Mazari |first=Elim ud Din |title=Ho Jamalo |url=https://www.dawn.com/news/1433223 |work=Dawn |date=16 September 2018 |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> بهرحال، هن روايت ۾ بہ جمالي جي مڪمل نالي، قبيلي، رهائش واري هنڌ ۽ واقعي جي تاريخ بابت مختلف بيان ملن ٿا. ڊاڪٽر ڪمال ڄامڙي موجب جمالي جي خانداني نالي ۽ سندس اصل ڳوٺ بابت لوڪ روايتون هڪجهڙيون ناهن؛ تنهن ڪري کيس بنا مضبوط تاريخي ماخذ جي ڪنهن هڪ مخصوص قبيلي يا هنڌ سان قطعي طور ڳنڍڻ مناسب ناهي.<ref name="Jamro-Dawn" /> === روايتن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #00897b;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#fff8e1,#ffccbc); color:#004d40; padding:8px;" | '''هو جمالو جي ابتدا بابت مشهور روايتون''' |- style="background:#00695c; color:white;" ! روايت ! بنيادي ڪهاڻي ! ماخذن ۾ حيثيت |- style="background:#e0f2f1;" | '''لاڙ واري روايت''' | جمالو پنهنجن کان وڇڙي لاڙ ۾ وڃي ٿو ۽ ڪجهه عرصي کان پوءِ واپس اچي ٿو؛ سندس واپسيءَ تي گيت ۽ ناچ سان خوشي ملهائي وڃي ٿي. | [[نبي بخش بلوچ]] جي لوڪ ادب واري تحقيق ۽ پاڪستان جي قومي غير مادي ثقافتي ورثي جي رجسٽر ۾ ذڪر ٿيل.<ref name="Baloch-Folklore" /><ref name="Pakistan-ICH-HoJamalo" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''فتح واري روايت''' | جمال يا جمالو دشمنن خلاف مقابلي ۾ ڪامياب ٿي خير سان واپس اچي ٿو ۽ سندس استقبال ۾ گيت ڳايو وڃي ٿو. | جديد لکڻين ۾ بيان ٿيل لوڪ روايت؛ تفصيلن بابت اتفاق ناهي.<ref name="Mazari-Dawn" /><ref name="Jamro-Dawn" /> |- style="background:#fbe9e7;" | '''لينسڊائون پل واري روايت''' | هڪ قيدي جمالو نئين پل تان ريل هلائي ڪاميابي حاصل ڪري ٿو ۽ آزاد ٿيڻ تي سندس نالي سان گيت ڳايو وڃي ٿو. | مشهور جديد قصو، پر ان جي تصديق ڪندڙ معتبر برطانوي دور جو دستاويزي ثبوت نہ مليو آهي.<ref name="Moulai-Sukkur" /><ref name="Jamro-Dawn" /> |} ان ڪري هو جمالو جي تاريخ بابت علمي لحاظ کان وڌيڪ محتاط نتيجو اهو آهي تہ گيت جي بنيادي روايت '''جمالي جي وڇوڙي، واپسي ۽ ان واپسيءَ تي خوشي يا فتح ملهائڻ''' سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ وقت سان گڏ ان بنيادي لوڪ ڪهاڻيءَ سان مختلف علائقائي ۽ جديد قصا ڳنڍجندا ويا آهن.<ref name="Baloch-Folklore" /><ref name="Pakistan-ICH-HoJamalo" /><ref name="Jamro-Dawn" /> ==عمر میمڻ جي هوجمالو ڊاڪيومينٽري== هو جمالو تي انگلينڊ ۾ رهندڙ عمر ميمڻ جي ٺاهيل هڪ وڊيو ڊاڪيومينٽري مشهور آهي. بي بي سي اردو جي هڪ رپورٽ مطابق هو جمالو لوڪ گيتن م پهريون گيت آهي جنهن تي دنيا جي 120 ملڪن جا ماڻهو ناچ ڪري چڪا آهن<ref>{www.bbc.com › urdu › e...Web results'هو جمالو ایک جشن اور خوشی کا اظہار ہے' - BBC News اردو}[https://www.bbc.com/urdu/entertainment-46428341]</ref>. == عمر ميمڻ جو عالمي هو جمالو منصوبو == [[File:Sindhi Cultural Dances In Pakistan.png|thumb|سنڌ جي روايتي ثقافتي ناچن جي هڪ پيشڪش. هو جمالو سنڌ جي مشهور لوڪ گيتن ۽ اجتماعي ناچن مان هڪ آهي.]] '''هو جمالو''' کي عالمي سطح تي متعارف ڪرائڻ جي ڪوششن مان هڪ سنڌي سفرناما ٺاهيندڙ '''عمر ميمڻ''' جو وڊيو منصوبو '''''The World Sindhi Ho Jamalo''''' آهي. برطانيا ۾ رهندڙ عمر ميمڻ ڪيترن سالن جي سفر دوران مختلف ملڪن جي ماڻهن کي هو جمالو جي ڌن تي ناچ ڪندي فلمبند ڪيو. سندس پنهنجي بيان موجب هن منصوبي لاءِ ڇهن کنڊن جي هڪ سؤ کان وڌيڪ ملڪن ۾ رڪارڊنگ ڪئي.<ref name="World-HoJamalo-Vimeo">{{cite web |title=World Sindhi Ho Jamalo |url=https://vimeo.com/306218785 |website=Vimeo |author=Omar's Travels |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> [[بي بي سي اردو]] جي 2018ع جي رپورٽ ۾ هن منصوبي کي سنڌي لوڪ گيت کي عالمي ماڻهن تائين پهچائڻ جي هڪ منفرد ڪوشش طور پيش ڪيو ويو. رپورٽ موجب عمر ميمڻ پنهنجي سفرن دوران لڳ ڀڳ '''120 ملڪن''' جي ماڻهن کي هو جمالو تي ناچ ڪندي رڪارڊ ڪيو. ميمڻ هو جمالو کي بنيادي طور جشن، خوشي ۽ گڏيل ثقافتي اظهار جو گيت قرار ڏنو.<ref name="BBC-HoJamalo">{{cite news |title='هو جمالو ایک جشن اور خوشی کا اظہار ہے' |url=https://www.bbc.com/urdu/entertainment-46428341 |work=BBC News اردو |publisher=[[BBC]] |language=ur |date=4 December 2018 |access-date=30 August 2026 }}</ref> عمر ميمڻ جي منصوبي بابت هڪ علمي مطالعي ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي تہ هن هو جمالو کي 120 ملڪن ۾ رڪارڊ ڪيو. ساڳئي مطالعي موجب منصوبي لاءِ استعمال ٿيل هڪ نئين موسيقي ترتيب ۾ سنڌي راڳين '''احمد مغل''' ۽ '''ثمينا ڪنول''' هو جمالو گڏجي ڳايو، جڏهن تہ موسيقيءَ جي نئين ترتيب '''شاهد ڀٽو''' ڏني.<ref name="GLR-HoJamalo">{{cite journal |title=Oral Approach and Lyrical Change in Ho Jamalo |journal=Global Language Review |volume=VI |issue=III |year=2021 |doi=10.31703/glr.2021(VI-III).04 |url=https://www.glrjournal.com/article/oral-approach-and-lyrical-change-in-ho-jamalo |language=en |access-date=30 August 2026 }}</ref> مطالعي مطابق عمر ميمڻ جي سفر دوران [[آرمينيا]] ۽ [[جارجيا]] سميت ڪجهه ملڪن جي ماڻهن هو جمالو جي تال کي پنهنجي مقامي لوڪ موسيقيءَ جي ڪجهه ڌنن سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو، جڏهن تہ آفريڪي ملڪن ۾ بہ ماڻهن ان تال تي آسانيءَ سان رقص ڪيو. محققن هن مثال کي هو جمالو جي اهڙي موسيقيائي بناوٽ سان ڳنڍيو آهي، جيڪا مختلف ثقافتي ماحولن ۾ بہ رقص لاءِ موزون محسوس ٿئي ٿي.<ref name="GLR-HoJamalo" /> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #00897b;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#b2dfdb,#fff8e1,#ffccbc); color:#004d40; padding:8px;" | '''''The World Sindhi Ho Jamalo'' منصوبي جون اهم خاصيتون''' |- style="background:#00695c; color:white;" ! خاصيت ! تفصيل |- style="background:#e0f2f1;" | '''منصوبي سان لاڳاپيل شخص''' | عمر ميمڻ |- style="background:#fff8e1;" | '''موضوع''' | [[هو جمالو]] ۽ سنڌي ثقافت جو عالمي تعارف |- style="background:#e0f2f1;" | '''جاگرافيائي دائرو''' | ڇهه کنڊ؛ هڪ سؤ کان وڌيڪ ملڪن ۾ فلمبندي<ref name="World-HoJamalo-Vimeo" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''120 ملڪن واري رپورٽ''' | بي بي سي اردو ۽ هڪ علمي مطالعي ۾ 120 ملڪن جو ذڪر<ref name="BBC-HoJamalo" /><ref name="GLR-HoJamalo" /> |- style="background:#e0f2f1;" | '''گيت جا راڳي''' | احمد مغل ۽ ثمينا ڪنول<ref name="World-HoJamalo-Vimeo" /><ref name="GLR-HoJamalo" /> |- style="background:#fff8e1;" | '''موسيقي ترتيب''' | شاهد ڀٽو<ref name="World-HoJamalo-Vimeo" /> |} == پنجابي لُڊي ۽ ”جمالو“ == [[پنجاب]] جي لوڪ ناچن ۾ '''[[لُڊي]]''' هڪ مشهور اجتماعي ناچ آهي، جيڪو روايتي طور خوشي ۽ ڪاميابيءَ جي موقعن سان وابسته رهيو آهي. لُڊي دوران ناچ ڪندڙ تال سان هٿن، ٻانهن ۽ جسم جون حرڪتون ڪندا آهن، جڏهن تہ [[دهل]] جي تال رقص جي رفتار کي سنڀاليندي آهي.<ref name="Punjab-Luddi">{{cite web |title=پنجاب دے لوک ناچ |url=https://www.rvel.org/detail.php?id=597 |website=Research and Virtual Education Library |language=pa |access-date=30 August 2026 }}</ref> هو جمالو سان مشابهت پيدا ڪندڙ هڪ مشهور پنجابي ورجاءُ '''”لُڊي اے جمالو پاؤ، لُڊي اے جمالو“''' پڻ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. ان کي سنڌي '''هو جمالو''' جي اصل يا ساڳئي گيت جي سڌي پنجابي صورت قرار ڏيڻ بدران پنجابي لُڊي ناچ سان وابسته هڪ مشهور نعري يا مصرعي طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. پنجابي لوڪ ناچ بابت هڪ تحقيقي ماخذ موجب لُڊي بنيادي طور ساز ۽ ناچ تي ٻڌل صنف آهي ۽ رقص دوران '''”لُڊي اے جمالو پاؤ“''' جهڙا لفظ زباني طور چيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ لُڊي لاءِ ڪنهن هڪ مقرر گيت جو هجڻ ضروري ناهي.<ref name="Punjab-Luddi" /> {| class="wikitable" style="width:92%; margin:auto; text-align:center; border:2px solid #7b1fa2;" |+ style="background:linear-gradient(90deg,#e1bee7,#fff3e0,#c8e6c9); color:#4a148c; padding:8px;" | '''هو جمالو ۽ پنجابي لُڊي جو تقابلي جائزو''' |- style="background:#6a1b9a; color:white;" ! خصوصيت ! سنڌي هو جمالو ! پنجابي لُڊي |- style="background:#f3e5f5;" | '''بنيادي نوعيت''' | لوڪ گيت ۽ ان سان لاڳاپيل اجتماعي ناچ | بنيادي طور لوڪ ناچ |- style="background:#fff8e1;" | '''ثقافتي خطو''' | [[سنڌ]] | [[پنجاب]] |- style="background:#e8f5e9;" | '''مرڪزي ورجاءُ''' | '''هو جمالو''' | '''لُڊي اے جمالو پاؤ''' جهڙا نعرا |- style="background:#f3e5f5;" | '''موقعا''' | شاديون، جشن، ثقافتي تقريبون ۽ خوشيءَ جا موقعا | شاديون، جشن، فتح ۽ خوشيءَ جا موقعا |- style="background:#fff8e1;" | '''تال''' | دهل ۽ ٻين سازن سان گڏ تيز ٿيندڙ گڏيل تال | دهل تي ٻڌل، رفتار سان تيز ٿيندڙ تال<ref name="Punjab-Luddi" /> |} === ”لُڊي اے جمالو“ جي جديد صورت === '''”لُڊي اے جمالو پاؤ“''' واري ورجاءَ کي جديد پنجابي موسيقي ۽ شاديءَ جي پروگرامن ۾ مختلف نون ٻولن سان بہ پيش ڪيو ويو آهي. تنهن ڪري ان جي موجوده مشهور ڊگهي متن کي قديم يا مقرر پنجابي لوڪ گيت جا اصل ٻول قرار ڏيڻ مناسب ناهي؛ مختلف فنڪارن ۽ پيشڪشن ۾ ان جا شعر تبديل ٿيندا رهيا آهن. ان جو مشهور ورجاءُ هن ريت آهي: <div style="max-width:650px; margin:1.3em auto; border-right:7px solid #8e24aa; border-left:7px solid #ef6c00; background:linear-gradient(135deg,#f3e5f5,#fff8e1); padding:16px; border-radius:8px; text-align:center; font-size:115%; line-height:1.9;"> '''لُڈی اے جمالو پاؤ، لُڈی اے جمالو'''<br /> '''لُڈی اے جمالو پاؤ، لُڈی اے جمالو''' </div> سنڌي هو جمالو ۽ پنجابي لُڊي ٻنهي ۾ '''جمالو''' لفظ، اجتماعي رقص، تيز تال ۽ خوشيءَ واري ماحول جي مشابهت نظر اچي ٿي، پر موجود ماخذ انهن ٻنهي روايتن جي هڪ ئي تاريخي اصل کي ثابت نٿا ڪن. هو جمالو سنڌي لوڪ گيت جي حيثيت سان پنهنجي الڳ تاريخي روايت رکي ٿو، جڏهن تہ لُڊي پنجاب جو هڪ الڳ لوڪ ناچ آهي.<ref name="GLR-HoJamalo" /><ref name="Punjab-Luddi" /> == پڻ ڏسو == * [[جمالو ناچ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لوڪ ڪھاڻي]] [[زمرو:سنڌي موسيقي]] [[زمرو:سنڌ جي ثقافت]] [[زمرو:لوڪ ادب]] [[زمرو:ناچ]] mm3enmqng7dut1e40nniixpuc31aewf 0 40770 427986 322808 2026-11-04T15:54:06Z Intisar Ali 8681 427986 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|فلسفي جي شاخ، جيڪا وجود ۽ حقيقت جي بنيادي نوعيت جو مطالعو ڪري ٿي}} {{Infobox | name = مابعدالطبيعات | title = مابعدالطبيعات | image = The School of Athens, Aristotle.png | image_size = 220px | caption = رافائيل جي مصوريءَ «ايٿنس جو درسگاهه» ۾ ارسطو؛ سندس تحريرن سان مابعدالطبيعات جي اصطلاح جي تاريخ لاڳاپيل آهي. | headerstyle = background:#24476b; color:white; | labelstyle = background:#e8f0f8; font-weight:bold; | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = ٻيو نالو | data2 = مابعد الطبيعات، مابعدالطبيعه، ميٽافزڪس | label3 = علمي شعبو | data3 = [[فلسفو]] | label4 = اهم موضوع | data4 = [[وجوديات]]، [[حقيقت]]، [[سبب ۽ نتيجو]]، [[زمان]]، [[مڪان]]، [[سڃاڻپ]]، امڪان ۽ ضرورت | label5 = تاريخي بنياد | data5 = [[قديم يوناني فلسفو]] | label6 = اهم مفڪر | data6 = [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[ابن سينا]]، [[باروخ اسپنوزا]]، [[گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز]]، [[ڊيوڊ هيوم]]، [[ايمانوئل ڪانٽ]]، [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] | header7 = لاڳاپيل فلسفياتي شعبا | data8 = [[علميات]]، [[منطق]]، [[فلسفي جو ذهن]]، [[فلسفي جو سائنس]]، [[مذهب جو فلسفو]] }} '''مابعدالطبيعات''' (انگريزي: ''Metaphysics'') [[فلسفو|فلسفي]] جي هڪ بنيادي شاخ آهي، جنهن ۾ [[وجود]]، [[حقيقت]] ۽ ڪائنات جي بنيادي بناوت جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. هن شعبي جا اهم سوال هي آهن ته ڪهڙيون شيون موجود آهن، انهن جي وجود جي نوعيت ڪهڙي آهي، هڪ شيءِ وقت گذرڻ باوجود ساڳي ڪيئن رهي ٿي، سبب ۽ نتيجي ۾ ڪهڙو تعلق آهي، ۽ امڪان، ضرورت، زمان ۽ مڪان جي بنيادي حيثيت ڇا آهي.<ref name="SEPMetaphysics">{{cite encyclopedia |last1=van Inwagen |first1=Peter |last2=Sullivan |first2=Meghan |last3=Bernstein |first3=Sara |title=Metaphysics |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/metaphysics/ |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="RoutledgeMetaphysics">{{cite encyclopedia |last=Craig |first=Edward |title=Metaphysics |encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy |publisher=Routledge |year=1998 |doi=10.4324/9780415249126-N095-1 |url=https://www.rep.routledge.com/articles/overview/metaphysics/}}</ref> روايتي طور مابعدالطبيعات کي وجود جي آخري اصولن، پهرين سببن ۽ حقيقت جي اهڙن پهلوئن جي تحقيق سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو، جيڪي ڪنهن هڪ مخصوص علم جي مطالعي تائين محدود نه هجن. جديد فلسفي ۾ ان جو دائرو وسيع آهي ۽ ان ۾ مادي شين، انساني ذهن، سڃاڻپ، امڪاني جهانن ۽ سائنسي نظرين جي بنيادي مفروضن بابت بحث پڻ شامل آهن.<ref name="SEPMetaphysics"/><ref name="NatureMetaphysics">{{cite web |title=Metaphysics |website=Nature Index |publisher=Springer Nature |url=https://www.nature.com/nature-index/topics/l3/metaphysics |access-date=2026-11-04}}</ref> مابعدالطبيعات کي رڳو مافوق الفطرت يا روحاني وجودن جي مطالعي سان برابر سمجهڻ درست نه آهي. جيتوڻيڪ خدا، روح ۽ غيرمادي حقيقتن بابت فلسفياتي سوال ان جي دائري ۾ اچي سگهن ٿا، پر هي شعبو طبعي دنيا جي وجود ۽ بنيادي خصوصيتن بابت به تحقيق ڪري ٿو.<ref name="SEPMetaphysics"/> == اصطلاح ۽ لفظي معنيٰ == «مابعدالطبيعات» عربيءَ مان ورتل اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «طبعيات کان پوءِ» آهي. انگريزي اصطلاح ''Metaphysics'' يوناني لفظن ''meta ta physika'' مان نڪتل آهي، جن جو تاريخي مطلب ارسطو جي طبعيات بابت تحريرن کان پوءِ ايندڙ تحريرون آهي.<ref name="SEPAristotle">{{cite encyclopedia |last1=Cohen |first1=S. Marc |last2=Reeve |first2=C. D. C. |title=Aristotle's Metaphysics |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=2025-01-24 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-metaphysics/ |access-date=2026-11-04}}</ref> [[ارسطو]] پنهنجي تحقيق لاءِ «پهريون فلسفو» ۽ «وجود، بطور وجود» جي مطالعي جهڙا تصور استعمال ڪيا هئا. سندس تحريرن جي پوءِ ٿيل ترتيب سان «مابعدالطبيعات» جو نالو رائج ٿيو. وقت گذرڻ سان هن اصطلاح کي اهڙن بنيادي سوالن جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو ويو، جيڪي عام طبعياتي تحقيق کان وڌيڪ وسيع فلسفياتي نوعيت رکن ٿا.<ref name="SEPAristotle"/><ref name="RoutledgeMetaphysics"/> سنڌيءَ ۾ «مابعدالطبيعات»، «مابعد الطبيعات» ۽ «ميٽافزڪس» جهڙيون صورتون استعمال ٿين ٿيون. سنڌي فلسفياتي ۽ ادبي ڪتابن ۾ هن اصطلاح کي ڪائنات جي بنيادي حقيقت، مادي، تحرڪ، مڪان، زمان ۽ سبب جي مطالعي سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhiDictionary">{{cite book |last=ملاح |first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}</ref><ref name="SindhiDurant">{{cite web |title=فلسفي جي ڪهاڻي |author=ول ڊيورنٽ |website=سنڌي ادبي بورڊ |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Philosophy/Book4/Book_page2.html |language=sd |access-date=2026-11-04}}</ref> == مابعدالطبيعات جا بنيادي سوال == مابعدالطبيعات ڪنهن هڪ خاص شيءِ جي بدران حقيقت جي عام ۽ بنيادي خصوصيتن بابت سوال اٿاري ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو سائنسدان ڪنهن مادي شيءِ جي حرڪت کي ماپي ٿو، ته مابعدالطبيعات ان کان وڌيڪ بنيادي سوال پڇي سگهي ٿي ته حرڪت، تبديلي، زمان يا سبب جو فلسفياتي مفهوم ڇا آهي.<ref name="SEPMetaphysics"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #b9cadb;" ! style="background:#24476b;color:white;" | موضوع ! style="background:#24476b;color:white;" | بنيادي سوال ! style="background:#24476b;color:white;" | لاڳاپيل تصور |- | style="background:#e8f0f8;" | [[وجوديات]] | ڪهڙيون شيون حقيقت ۾ موجود آهن؟ | وجود، شيءِ، خاصيت، تعلق |- | style="background:#e8f0f8;" | سڃاڻپ ۽ تبديلي | ڪا شيءِ تبديل ٿيڻ باوجود ساڳي ڪيئن رهي ٿي؟ | سڃاڻپ، تسلسل، تبديلي |- | style="background:#e8f0f8;" | سبب ۽ نتيجو | ڇا سبب ۽ نتيجي جو تعلق ضروري آهي؟ | سبب، قانون، تعين |- | style="background:#e8f0f8;" | زمان ۽ مڪان | ڇا زمان ۽ مڪان آزاد حقيقتون آهن يا شين جا تعلق؟ | زمان، مڪان، تسلسل |- | style="background:#e8f0f8;" | امڪان ۽ ضرورت | ڇا ممڪن آهي ۽ ڇا لازمي آهي؟ | امڪان، ضرورت، امڪاني جهان |- | style="background:#e8f0f8;" | ذهن ۽ مادو | ذهن ۽ جسم جو پاڻ ۾ ڪهڙو تعلق آهي؟ | شعور، ماديت، ٻه جوهريت |- | style="background:#e8f0f8;" | آزاد ارادو | ڇا انسان جا فيصلا اڳين سببن سان مڪمل طور طئي ٿيل آهن؟ | ارادي جي آزادي، تعينيت |} <ref name="SEPMetaphysics"/><ref name="NatureMetaphysics"/> == مابعدالطبيعات جون اهم شاخون == === وجوديات === '''[[وجوديات]]''' مابعدالطبيعات جو اهو حصو آهي، جيڪو وجود ۽ موجود شين جي بنيادي قسمن جو مطالعو ڪري ٿو. هن ۾ بحث ٿيندو آهي ته مادي شيون، خاصيتون، عدد، واقعا ۽ تعلق ڪهڙي معنيٰ ۾ موجود آهن. وجوديات جو بنيادي سوال آهي ته «ڇا موجود آهي؟» ۽ موجود شين کي ڪهڙن بنيادي قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.<ref name="SEPMetaphysics"/> === سڃاڻپ ۽ تسلسل === سڃاڻپ بابت فلسفياتي بحث ۾ اهو سوال اٿاريو ويندو آهي ته وقت سان تبديلي اچڻ باوجود ڪا شيءِ پنهنجي سڃاڻپ ڪيئن برقرار رکي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن ٻيڙيءَ جا سڀ پراڻا تختا آهستي آهستي تبديل ڪيا وڃن، ته ڇا اها اڳوڻي ٻيڙي ئي رهندي؟ هي سوال «ٿيسيوس جي ٻيڙي» جي فلسفياتي مسئلي سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SEPMetaphysics"/> === سبب ۽ نتيجو === [[سبب ۽ نتيجو|سبب ۽ نتيجي]] بابت مابعدالطبيعات اهو معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته هڪ واقعي جو ٻئي واقعي جو سبب هجڻ ڇا معنيٰ رکي ٿو. ڇا سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ ڪو لازمي تعلق آهي، يا انسان واقعن جي باقاعده گڏ ٿيڻ مان اهڙو تعلق اخذ ڪري ٿو؟ [[ڊيوڊ هيوم]] جي فلسفي کان پوءِ هي سوال جديد فلسفي ۾ خاص اهميت اختيار ڪري ويو.<ref name="SEPMetaphysics"/> === زمان ۽ مڪان === [[زمان]] ۽ [[مڪان]] بابت بحث ۾ اهو سوال شامل آهي ته ڇا اهي شين کان آزاد حقيقتون آهن، يا شين ۽ واقعن جي وچ ۾ تعلقن جي صورت ۾ سمجهڻ گهرجن. [[آئزڪ نيوٽن]]، [[گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز]] ۽ [[ايمانوئل ڪانٽ]] هن موضوع بابت مختلف نظريا پيش ڪيا.<ref name="SEPMetaphysics"/> === امڪان ۽ ضرورت === هن شاخ ۾ ممڪن، ناممڪن، اتفاقي ۽ ضروري حقيقتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. مثال طور، اهو چوڻ ته ڪا شيءِ موجود آهي ۽ اهو چوڻ ته اها لازمي طور موجود هجڻ گهرجي، ٻه الڳ فلسفياتي دعوائون آهن. جديد بحثن ۾ «امڪاني جهانن» جو تصور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="SEPMetaphysics"/> === ذهن ۽ جسم جو مسئلو === [[ذهن ۽ جسم جو مسئلو]] اهو سوال آهي ته ذهني حالتون، شعور ۽ سوچ جسماني يا دماغي عملن سان ڪهڙي ريت لاڳاپيل آهن. ڪجهه نظريا ذهن کي مادي حقيقت سان وابسته سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ذهن ۽ مادو بنيادي طور الڳ قرار ڏين ٿا. هي موضوع مابعدالطبيعات ۽ [[فلسفي جو ذهن|ذهن جي فلسفي]] ٻنهي سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SEPMetaphysics"/> == تاريخي ارتقا == === قديم يوناني فلسفو === قديم يوناني مفڪرن ڪائنات جي ابتدا، تبديلي، مستقل حقيقت ۽ شين جي بنيادي جوهر بابت سوال اٿاريا. [[پارمينيدس]] وجود ۽ تبديلي بابت بحث ڪيو، جڏهن ته [[افلاطون]] محسوس ٿيندڙ شين ۽ غيرمادي صورتن جي تعلق تي زور ڏنو. [[ارسطو]] پنهنجي فلسفي ۾ وجود، جوهر، صورت، مادو، امڪان ۽ فعليت جهڙن تصورن جي منظم تشريح ڪئي.<ref name="SEPAristotle"/><ref name="RoutledgeMetaphysics"/> ارسطو جي ڪتاب ''Metaphysics'' ۾ وجود جي بنيادي نوعيت، شين جي جوهر، تبديلي ۽ پهرين سببن بابت تحقيق ملي ٿي. هن وٽ مابعدالطبيعات ڪنهن خاص مادي شيءِ جي علم بدران وجود جي عام اصولن جي تحقيق هئي.<ref name="AristotlePrimary">{{cite book |last=Aristotle |title=Metaphysics |translator-last=Ross |translator-first=W. D. |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/metaphysics.html |publisher=The Internet Classics Archive |language=en}}</ref><ref name="SEPAristotle"/> === وچئين دور جو فلسفو === وچئين دور ۾ يوناني فلسفي جا تصور اسلامي، يهودي ۽ عيسائي فلسفياتي روايتن ۾ نون سوالن سان گڏ اڳتي وڌيا. اسلامي فلسفي ۾ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] وجود، ماهيت، ضرورت ۽ امڪان بابت بحث ڪيا. ابن سينا جي فلسفي ۾ واجب الوجود ۽ ممڪن الوجود جي وچ ۾ فرق خاص اهميت رکي ٿو. [[ابن رشد]] ارسطو جي فلسفي تي شرحون لکيون ۽ فلسفياتي استدلال ۽ مذهبي علم جي لاڳاپي بابت بحث ڪيو. [[ٿامس اڪويناس]] جي فلسفي ۾ پڻ وجود، جوهر ۽ سبب بابت ارسطوي تصورن جو اثر نمايان آهي. === جديد يورپي فلسفو === سترهين ۽ ارڙهين صدين ۾ [[ريني ڊيڪارٽ]]، [[باروخ اسپنوزا]] ۽ [[گوٽفريڊ ولهيلم لائبنز]] مابعدالطبيعات کي نوان رخ ڏنا. ڊيڪارٽ ذهن ۽ جسم جي فرق تي زور ڏنو، اسپنوزا هڪ جوهر واري فلسفياتي نظام جي تشريح ڪئي، ۽ لائبنز حقيقت جي بنيادي جوڙجڪ بابت پنهنجو نظريو پيش ڪيو. [[ڊيوڊ هيوم]] سبب ۽ نتيجي، ذاتي سڃاڻپ ۽ انساني ڄاڻ جي بنيادن بابت شڪ پرست سوال اٿاريا. سندس تنقيد کان پوءِ مابعدالطبيعات جي دعوائن جي علمي جواز بابت بحث وڌيڪ اهم ٿيو. === ڪانٽ ۽ جرمن مثاليت === [[ايمانوئل ڪانٽ]] پنهنجي ڪتاب ''Critique of Pure Reason'' ۾ اهو سوال اٿاريو ته انسان جو عقل تجربي کان آزاد ڪهڙي ڄاڻ حاصل ڪري سگهي ٿو. هن روايتي مابعدالطبيعات جي ڪيترين دعوائن تي تنقيد ڪئي ۽ ڄاڻ جي ممڪن حدن جي تحقيق کي اهميت ڏني. [[جرمن مثاليت]] جي مفڪرن، خاص طور [[يوهان گوٽليب فشٽي]]، [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] ۽ [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]]، شعور، فطرت، آزادي ۽ حقيقت جي بنيادي جوڙجڪ بابت فلسفياتي نظام پيش ڪيا. === جديد ۽ همعصر فلسفو === اڻويهين ۽ ويهين صدين ۾ مابعدالطبيعات جي روايتي طريقن تي مختلف اعتراض ڪيا ويا. [[منطقي اثباتيت]] سان لاڳاپيل ڪجهه مفڪرن اهڙن بيانن جي علمي حيثيت تي سوال اٿاريا، جيڪي سندن خيال ۾ تجربي سان پرکي نه سگهجن. بعد ۾ [[تجزياتي فلسفو|تجزياتي فلسفي]] جي ڪيترن مفڪرن وجوديات، سڃاڻپ، امڪان، سبب ۽ زمان بابت نئين انداز ۾ بحث شروع ڪيو. همعصر مابعدالطبيعات ۾ منطقي تجزيي، فلسفياتي استدلال ۽ سائنسي نظرين سان لاڳاپيل بنيادي سوالن کي اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref name="SEPMetaphysics"/><ref name="RoutledgeMetaphysics"/> == مابعدالطبيعات ۽ طبعيات == [[طبعيات]] ۽ مابعدالطبيعات جي وچ ۾ فرق مڪمل طور تي موضوعن جي الڳ هجڻ تي ٻڌل ناهي. طبعيات تجربي، مشاهدي ۽ رياضياتي نمونن ذريعي قدرتي واقعن جي وضاحت ڪري ٿي، جڏهن ته مابعدالطبيعات انهن وضاحتن جي بنيادي مفهومن ۽ حقيقت بابت مفروضن جو فلسفياتي جائزو وٺي ٿي. مثال طور، طبعيات زمان ۽ مڪان جي خاصيتن بابت سائنسي نظريا پيش ڪري ٿي؛ مابعدالطبيعات اهو سوال اٿاري سگهي ٿي ته انهن نظرين مان زمان ۽ مڪان جي وجود بابت ڪهڙا فلسفياتي نتيجا نڪرن ٿا. اهڙيءَ طرح ٻنهي شعبن ۾ اختلاف سان گڏ علمي لاڳاپو پڻ موجود آهي.<ref name="NatureMetaphysics"/><ref name="SEPMetaphysics"/> == مابعدالطبيعات ۽ علميات == [[علميات]] جو بنيادي سوال آهي ته انسان ڇا ڄاڻي سگهي ٿو ۽ سندس ڄاڻ جو جواز ڪهڙو آهي. مابعدالطبيعات ان جي ڀيٽ ۾ حقيقت جي نوعيت بابت سوال اٿاري ٿي. مثال طور، «ڇا ٻاهرين دنيا موجود آهي؟» مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل سوال آهي، جڏهن ته «اسان ٻاهرين دنيا جي موجودگي ڪيئن ڄاڻون ٿا؟» علميات سان لاڳاپيل سوال آهي. ٻنهي شعبن جي وچ ۾ ويجهو تعلق آهي، ڇاڪاڻ ته حقيقت بابت فلسفياتي دعوائن جي قبوليت لاءِ انهن جي علمي جواز بابت بحث به ضروري ٿي سگهي ٿو.<ref name="RoutledgeMetaphysics"/> == مابعدالطبيعات ۽ مذهب == مابعدالطبيعات ۽ [[مذهب جو فلسفو]] جي وچ ۾ ڪجهه موضوع گڏيل آهن، جهڙوڪ خدا جو وجود، روح جي نوعيت، ڪائنات جي ابتدا ۽ ضرورت ۽ امڪان جو تعلق. تنهن هوندي به مابعدالطبيعات کي الاهيات جي برابر سمجهڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ اهڙا فلسفياتي سوال پڻ شامل آهن، جيڪي ڪنهن مخصوص مذهبي عقيدي تي منحصر ناهن. مابعدالطبيعات ۾ مذهبي ۽ غيرمذهبي، ماديت پسند ۽ مثاليت پسند، توڙي حقيقت پسند ۽ غيرحقيقت پسند نظريا بحث هيٺ اچي سگهن ٿا.<ref name="SEPMetaphysics"/><ref name="RoutledgeMetaphysics"/> == تنقيد ۽ فلسفياتي اختلاف == مابعدالطبيعات جي طريقن ۽ نتيجن بابت فلسفي جي تاريخ ۾ اختلاف رهيا آهن. ڪجهه مفڪرن دليل ڏنو آهي ته حقيقت جي بنيادي جوڙجڪ بابت عقلي تحقيق ضروري آهي، جڏهن ته ٻين اهڙن دعوائن جي تصديق ۽ علمي جواز تي سوال اٿاريا آهن. ڪانٽ جي تنقيدي فلسفي ۾ انساني ڄاڻ جي حدن کي مرڪزي حيثيت حاصل آهي. منطقي اثباتيت جي ڪجهه نمائندن روايتي مابعدالطبيعات جي بيانن کي غيرتجرباتي هجڻ سبب تنقيد جو نشانو بڻايو. ان جي ابتڙ، همعصر فلسفي ۾ مابعدالطبيعات کي منطقي ۽ تصوري تجزيي ذريعي اڳتي وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.<ref name="SEPMetaphysics"/> == لاڳاپيل موضوع == * [[فلسفو]] * [[وجوديات]] * [[علميات]] * [[منطق]] * [[ارسطو]] * [[ماديت]] * [[مثاليت]] * [[جرمن مثاليت]] * [[سبب ۽ نتيجو]] * [[زمان]] * [[مڪان]] * [[ذهن ۽ جسم جو مسئلو]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ مطالعو == * Aristotle. ''Metaphysics''. Translated by W. D. Ross. * Aquinas, Thomas. ''On Being and Essence''. * Avicenna. ''The Metaphysics of The Healing''. Translated by Michael E. Marmura. Brigham Young University Press, 2005. * Ayer, A. J. ''Language, Truth and Logic''. 1936. * Bealer, George. ''Quality and Concept''. Oxford University Press, 1982. * Blackburn, Simon. ''Think: A Compelling Introduction to Philosophy''. Oxford University Press, 1999. * Bradley, F. H. ''Appearance and Reality''. 1893. * Carnap, Rudolf. ''The Logical Syntax of Language''. 1937. * Chalmers, David J. ''The Conscious Mind''. Oxford University Press, 1996. * Della Rocca, Michael. ''Spinoza''. Routledge, 2008. * Descartes, René. ''Meditations on First Philosophy''. 1641. * Fine, Kit. ''Modality and Tense''. Oxford University Press, 2005. * Fine, Kit. ''The Question of Ontology''. 2009. * Heil, John. ''From an Ontological Point of View''. Oxford University Press, 2003. * Hume, David. ''An Enquiry Concerning Human Understanding''. 1748. * Kant, Immanuel. ''Critique of Pure Reason''. 1781; second edition 1787. * Kim, Jaegwon. ''Mind in a Physical World''. MIT Press, 1998. * Kripke, Saul A. ''Naming and Necessity''. Harvard University Press, 1980. * Lewis, David. ''Counterfactuals''. Harvard University Press, 1973. * Lewis, David. ''On the Plurality of Worlds''. Blackwell, 1986. * Lowe, E. J. ''A Survey of Metaphysics''. Oxford University Press, 2002. * Loux, Michael J. ''Metaphysics: A Contemporary Introduction''. Routledge. * McTaggart, J. M. E. ''The Unreality of Time''. 1908. * Mellor, D. H. ''Real Time II''. Routledge, 1998. * Mumford, Stephen. ''Laws in Nature''. Routledge, 2004. * Nozick, Robert. ''Philosophical Explanations''. Harvard University Press, 1981. * Oderberg, David S. ''Real Essentialism''. Routledge, 2007. * Olson, Eric T. ''The Human Animal''. Oxford University Press, 1997. * Plantinga, Alvin. ''The Nature of Necessity''. Oxford University Press, 1974. * Quine, W. V. O. ''From a Logical Point of View''. Harvard University Press, 1953. * Schaffer, Jonathan. ''On What Grounds What''. 2009. * Sider, Theodore. ''Four-Dimensionalism''. Oxford University Press, 2001. * Sider, Theodore. ''Writing the Book of the World''. Oxford University Press, 2011. * Simons, Peter. ''Parts: A Study in Ontology''. Oxford University Press, 1987. * Strawson, P. F. ''Individuals: An Essay in Descriptive Metaphysics''. Methuen, 1959. * van Inwagen, Peter. ''Metaphysics''. Westview Press. * Williamson, Timothy. ''Modal Logic as Metaphysics''. Oxford University Press, 2013. * Wiggins, David. ''Sameness and Substance Renewed''. Cambridge University Press, 2001. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://plato.stanford.edu/entries/metaphysics/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي — مابعدالطبيعات] * [https://www.rep.routledge.com/articles/overview/metaphysics/ روٽليج انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي — مابعدالطبيعات] * [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-metaphysics/ ارسطو جي مابعدالطبيعات بابت تحقيقي مضمون] * [https://iep.utm.edu/aristotle-metaphysics/ انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي — ارسطو جي مابعدالطبيعات] * [https://classics.mit.edu/Aristotle/metaphysics.html ارسطو جي مابعدالطبيعات جو انگريزي متن] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Metaphysics وڪيميڊيا ڪامنز تي مابعدالطبيعات سان لاڳاپيل تصويرون] [[زمرو:مابعدالطبيعات]] [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:وجوديات]] ru49lhksq197guw8i5vh139ha13qc54 0 41323 428067 423552 2026-11-04T20:06:00Z Intisar Ali 8681 428067 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = رابعه عدويه بصري | above = مسلمان زاهد ۽ صوفي عورت | label1 = پورو نالو | data1 = رابعه بنت اسماعيل العدويه القيسيه | label2 = عربي نالو | data2 = رابعة العدوية القيسية | label3 = مشهور نالا | data3 = رابعه بصري، بيبي رابعه | label4 = ڪنيت | data4 = ام الخير؛ ام عمرو پڻ منسوب | label5 = جنم | data5 = لڳ ڀڳ 714ع کان 718ع | label6 = جنم جو هنڌ | data6 = [[بصرو]]، عراق | label7 = وفات | data7 = 180هه يا 185هه (796ع يا 801ع) | label8 = وفات جو هنڌ | data8 = بصرو، عراق | label9 = قبر | data9 = بصري سان منسوب؛ تاريخي اختلاف موجود | label10 = مذهبي وابستگي | data10 = [[اسلام]] | label11 = سڃاڻپ | data11 = زهد، عبادت ۽ الاهي محبت | label12 = تاريخي دور | data12 = اٺين صدي عيسوي }} '''رابعه عدويه بصري''' ({{lang-ar|رابعة العدوية القيسية}})، جنهن کي '''رابعه بصري''' ۽ '''بيبي رابعه''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، اٺين صدي عيسويءَ جي هڪ مشهور مسلمان زاهد عورت هئي. اسلامي تصوف جي تاريخ ۾ سندس نالو خاص طور [[الاهي محبت]]، زهد، عبادت، قناعت ۽ خدا سان بي غرض محبت جي تصور سان ڳنڍيل آهي. سندس زندگيءَ جو اهم مرڪز عراق جو شهر [[بصرو]] هو.<ref name="TDV">{{cite encyclopedia |last1=Küçük |first1=Hülya |last2=Ceyhan |first2=Semih |title=Râbia el-Adeviyye |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=34 |pages=380–382 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |year=2007 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/rabia-el-adeviyye |language=tr |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="CornellEnc">{{cite encyclopedia |last=Cornell |first=Rkia E. |title=Rabi'a of Basra |encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim World |publisher=Macmillan Reference USA |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rabia-basra-c-714-801 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> رابعه جي جنم ۽ وفات جي تاريخن بابت قديم ذريعن ۾ اختلاف آهي. سندس جنم عام طور 714ع کان 718ع جي وچ ۾ ۽ وفات 180هه (796ع) يا 185هه (801ع) ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس زندگيءَ جا ڪيترائي تفصيلي احوال گهڻو پوءِ لکيل صوفي تذڪرن مان ملن ٿا؛ تنهنڪري جديد تحقيق ۾ تاريخي واقعن ۽ عقيدت تي ٻڌل روايتن جي وچ ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو.<ref name="TDV"/><ref name="Cornell2019">{{cite book |last=Cornell |first=Rkia Elaroui |title=Rabi'a From Narrative to Myth: The Many Faces of Islam's Most Famous Woman Saint, Rabi'a al-'Adawiyya |publisher=Oneworld Academic |year=2019 |isbn=9781786075215 |language=en}}</ref> [[File:Rabia al-Adawiyya.jpg|thumb|250px|رابعه عدويه سان منسوب هڪ فني تصوير؛ تصوير جي تاريخ ۽ مصور جي سڃاڻپ معلوم نه آهي.]] == نالو ۽ نسب == قديم سوانحي ذريعن ۾ سندس نالو رابعه بنت اسماعيل العدويه القيسيه ملي ٿو. کيس بصري سان نسبت سبب رابعه بصري پڻ سڏيو ويندو آهي. سندس نالي سان لاڳاپيل «عدويه» ۽ «قيسيه» جون نسبتون بنو عدي ۽ قيس سان وابستگي ظاهر ڪن ٿيون. ترڪيءَ جي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا موجب هوءَ قيس بن عدي سان لاڳاپيل هڪ آزاد ڪيل ٻانهي هئي.<ref name="TDV"/> ڪجهه ذريعن ۾ سندس ڪنيت «ام الخير» ۽ ٻين ۾ «ام عمرو» ڄاڻايل آهي. سندس نالي «رابعه» جي معنيٰ چوٿين آهي، ۽ پوءِ جي روايت موجب هوءَ پنهنجي والدين جي چوٿين ڌيءَ هئي.<ref name="TDV"/> == تاريخي پسمنظر == رابعه اهڙي دور ۾ رهي، جڏهن اسلامي دنيا ۾ زهد، عبادت، اخلاقي تربيت ۽ دنياوي خواهشن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏيندڙ مذهبي حلقا موجود هئا. بصرو انهن سرگرمين جو هڪ اهم مرڪز هو. ابتدائي زاهدن جي روايت ۾ خوفِ خدا، آخرت جي جوابدهي، قناعت ۽ عبادت اهم موضوع هئا. رابعه سان منسوب تعليمات ۾ انهن موضوعن سان گڏ خدا سان محبت کي خاص اهميت ڏني وئي. جديد علمي تحقيق ۾ کيس بصري جي عورت زاهدن جي روايت جي نمايان شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="CornellEnc"/><ref name="StAndrews">{{cite encyclopedia |title=Sufism |encyclopedia=St Andrews Encyclopaedia of Theology |publisher=University of St Andrews |url=https://www.saet.ac.uk/Islam/Sufism |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ابتدائي زندگي == === خاندان ۽ ننڍپڻ === رابعه جي والد جو نالو اسماعيل ٻڌايو ويو آهي. مشهور روايتن موجب هوءَ هڪ غريب گهراڻي ۾ پيدا ٿي ۽ کيس ٽي وڏيون ڀينرون هيون. سندس والدين جي وفات کان پوءِ خاندان مالي ڏکيائين جو شڪار ٿيو.<ref name="TDV"/> فارسي صوفي شاعر [[فريدالدين عطار]] پنهنجي ڪتاب ''تذڪرة الاولياء'' ۾ سندس ننڍپڻ جا تفصيلي احوال بيان ڪيا آهن. انهن موجب بصري ۾ ڏڪار پوڻ کان پوءِ رابعه پنهنجي ڀينرن کان جدا ٿي وئي. پوءِ هڪ شخص کيس گرفتار ڪري غلاميءَ ۾ وڪڻي ڇڏيو.<ref name="Attar">{{cite book |last=عطار |first=فريدالدين |title=تذكرة الأولياء |language=fa}}</ref> اهي احوال عطار جي ڪتاب ۾ ملن ٿا، جيڪو رابعه جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ لکيو ويو. انهيءَ ڪري انهن کي تاريخي طور مڪمل تصديق ٿيل واقعا سمجهڻ بدران صوفي تذڪري جون روايتون سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cornell2019"/> === غلامي ۽ آزاديءَ جون روايتون === عطار جي روايت موجب رابعه کي هڪ شخص ڇهن درهمن عيوض خريد ڪيو ۽ سخت محنت ڪرائيندو هو. هوءَ ڏينهن جو ڪم ڪندي ۽ رات جو عبادت ۾ مشغول رهندي هئي. هڪ مشهور روايت ۾ ٻڌايو ويو آهي ته سندس مالڪ هڪ رات عبادت دوران سندس مٿي تي غيرمعمولي روشني ڏٺي. انهيءَ واقعي کان متاثر ٿي هن رابعه کي آزاد ڪري ڇڏيو.<ref name="Attar"/><ref name="TDV"/> جديد محققن موجب اهڙن واقعن جي تاريخي تصديق محدود آهي، جيتوڻيڪ غلامي ۽ آزاديءَ سان رابعه جي وابستگي بابت قديم روايتون موجود آهن.<ref name="CornellEnc"/> == عبادت ۽ زهد == رابعه جي سوانحي روايتن ۾ سندس عبادت، رات جو جاڳڻ، قناعت، دنياوي خواهشن کان پاسو ڪرڻ ۽ خدا تي توڪل کي خاص اهميت حاصل آهي. ابن الجوزي پنهنجي ڪتاب ''صفة الصفوة'' ۾ رابعه جي عبادت ۽ زهد سان لاڳاپيل ڪيترائي احوال نقل ڪيا آهن. انهن ۾ سندس خدمتگار عبده بنت ابي شوال جي روايت پڻ شامل آهي، جنهن موجب رابعه رات جو گهڻي دير عبادت ڪندي هئي.<ref name="IbnJawzi">{{cite book |last=ابن الجوزي |title=صفة الصفوة |volume=2 |pages=255–258 |publisher=دار الكتب العلمية |language=ar}}</ref> قديم صوفي روايتن موجب رابعه پنهنجي نيڪ عملن جي نمائش کي ناپسند ڪندي هئي ۽ عبادت ۾ اخلاص تي زور ڏيندي هئي.<ref name="TDV"/> == الاهي محبت جو تصور == === محبت ۽ عبادت === رابعه جي فڪر سان منسوب سڀ کان مشهور تصور اهو آهي ته انسان خدا جي عبادت رڳو جنت جي اميد يا دوزخ جي خوف سبب نه ڪري، پر خدا سان محبت جي بنياد تي ڪري. هن تصور ۾ عبادت جو مقصد دنياوي يا اخروي فائدي جو حصول نه، پر خدا جي قرب ۽ رضا جي طلب آهي. اسلامي تصوف جي تاريخ ۾ رابعه کي الاهي محبت جي هن اظهار جي اهم شروعاتي نمائندن مان شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="TDV"/><ref name="StAndrews"/> سندس نالي سان منسوب هڪ مشهور مناجات جو مفهوم هي آهي ته جيڪڏهن عبادت دوزخ جي خوف سبب هجي ته اها خوف تي ٻڌل آهي، ۽ جيڪڏهن جنت جي اميد سبب هجي ته اها انعام جي طلب سان لاڳاپيل آهي؛ پر جيڪڏهن عبادت خدا سان محبت سبب هجي ته ان جو مقصد خود خدا جي قرب جي طلب آهي.<ref name="TDV"/> هيءَ مناجات صوفي ادب ۾ مختلف لفظن سان نقل ٿيل آهي. ان کي رابعه جي لفظ بلفظ مستند تحرير سمجهڻ لاءِ قديم نسخن ۽ روايتن جو وڌيڪ مقابلو ضروري آهي. === زهد ۽ محبت جو لاڳاپو === رابعه سان منسوب تعليمات ۾ زهد ۽ محبت هڪٻئي کان جدا ناهن. زهد جو مقصد دنياوي خواهشن کي محدود ڪرڻ آهي، جڏهن ته محبت جو مرڪز خدا سان روحاني وابستگي آهي. ترڪيءَ جي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا موجب رابعه جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته هن ابتدائي زاهدانه روايت ۾ الاهي محبت جي تصور کي نمايان ڪيو.<ref name="TDV"/> == رابعه سان منسوب قول == رابعه جي نالي سان ڪيترائي قول ۽ نصيحتون صوفي تذڪرن ۾ محفوظ آهن. انهن جي نسبت بابت سڀني محققن ۾ اتفاق ناهي. === نيڪ عمل لڪائڻ === رابعه سان هي نصيحت منسوب آهي ته ماڻهو پنهنجا نيڪ عمل به اهڙيءَ طرح لڪائين، جيئن پنهنجون برايون لڪائيندا آهن. هن قول ۾ عبادت جي نمائش کان پاسو ڪرڻ ۽ اخلاص جو تصور نمايان آهي.<ref name="IbnJawzi"/> === شيطان جي دشمني بابت === عطار جي روايت موجب رابعه کان پڇيو ويو ته ڇا هوءَ شيطان سان دشمني رکي ٿي. هن جواب ۾ خدا سان محبت کي اهڙيءَ طرح بيان ڪيو جو سندس سمورو ڌيان انهيءَ محبت تي مرڪوز هو.<ref name="Attar"/> === قناعت ۽ توڪل === رابعه بابت روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هوءَ ٻين ماڻهن کان دنياوي مدد گهرڻ بدران خدا تي ڀروسو ڪرڻ کي ترجيح ڏيندي هئي. اهڙن احوالن ۾ سندس زهد ۽ قناعت جو تصور نمايان آهي.<ref name="TDV"/> == رابعه ۽ سندس همعصر == === سفيان ثوري === [[سفيان ثوري]] اٺين صديءَ جو مشهور مسلمان عالم ۽ زاهد هو. قديم صوفي ۽ سوانحي ذريعن ۾ رابعه ۽ سفيان ثوريءَ جي ملاقاتن ۽ گفتگوءَ جا احوال ملن ٿا. انهن روايتن ۾ عبادت، خدا جي قرب ۽ روحاني حالت بابت سوال ۽ جواب بيان ٿيل آهن. ڪجهه روايتن ۾ رابعه سفيان ثوريءَ کي عبادت ۾ اخلاص ۽ محبت جي اهميت ڏانهن ڌيان ڇڪائيندي نظر اچي ٿي.<ref name="TDV"/><ref name="IbnJawzi"/> === حسن بصري === [[حسن بصري]] سان رابعه جي ملاقاتن، روحاني گفتگوءَ ۽ شاديءَ جي تجويزن بابت مشهور قصا ملن ٿا. پر حسن بصري 110هه (728ع) ۾ وفات ڪئي، جڏهن ته رابعه جي زندگيءَ جي عام طور قبول ڪيل تاريخن موجب هوءَ ان وقت ننڍي عمر جي هئي. تنهنڪري ٻنهي جي وچ ۾ پوءِ جي صوفي تذڪرن ۾ بيان ڪيل ڊگهي روحاني گفتگوءَ ۽ شاديءَ جي تجويزن کي تاريخي طور معتبر نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="TDV"/><ref name="CornellEnc"/> === ابراهيم بن ادهم ۽ ٻيا زاهد === صوفي روايتن ۾ رابعه کي [[ابراهيم بن ادهم]]، مالڪ بن دينار، رباح قيسي ۽ ٻين زاهدن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. انهن مان ڪجهه لاڳاپا تاريخي طور ممڪن آهن، پر هر منسوب ملاقات جي الڳ تصديق ضروري آهي.<ref name="TDV"/> == شاديءَ بابت روايتون == رابعه بابت مشهور صوفي روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هن شاديءَ جي مختلف تجويزن کي رد ڪيو ۽ پنهنجي زندگي عبادت لاءِ وقف ڪئي. عطار ۽ ٻين تذڪرن ۾ سندس انڪار کي دنياوي تعلقن کان بي نيازي ۽ الاهي محبت سان وابستگيءَ جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Attar"/><ref name="TDV"/> انهن روايتن مان سندس زندگيءَ جي روحاني تصوير ظاهر ٿئي ٿي، پر شاديءَ بابت سڀني واقعن کي مڪمل تاريخي ثبوت سان قائم ٿيل حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Cornell2019"/> == رابعه سان منسوب شاعري == رابعه جي نالي سان عربي ٻوليءَ ۾ ڪيترائي شعر ۽ مناجات مشهور آهن. انهن ۾ خدا سان محبت، روحاني قرب، عبادت ۾ اخلاص ۽ دنيا کان بي نيازي اهم موضوع آهن. سڀ کان مشهور شعرن مان هڪ جو آغاز هنن لفظن سان ٿئي ٿو: <blockquote> أحبك حبين حب الهوى وحباً لأنك أهل لذاك </blockquote> هنن سٽن جو سنڌي مفهوم هي آهي ته خدا سان محبت جا ٻه پهلو بيان ڪيا وڃن ٿا: هڪ محبت ذاتي شوق جي بنياد تي ۽ ٻي محبت ان ڪري جو خدا پاڻ محبت جي لائق آهي. هي شعر صوفي ادب ۾ رابعه سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر جديد ادبي تحقيق ۾ سندس نالي سان منسوب شعرن جي اصليت بابت سوال اٿاريا ويا آهن.<ref name="TDV"/><ref name="Cornell2019"/> ان ڪري رابعه جي شاعريءَ بابت بحث ۾ «رابعه سان منسوب» جو اصطلاح وڌيڪ محتاط ۽ تاريخي طور مناسب آهي. == رابعه بابت سنڌي ادب ۾ روايتون == سنڌي عالم ۽ اديب [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''تحفة النسوان'' ۾ بيبي رابعه بصريءَ جو احوال شامل ڪيو آهي. هن رابعه جي عبادت، قناعت، الاهي محبت، نصيحتن ۽ مختلف بزرگن سان منسوب گفتگوءَ جو بيان ڪيو آهي.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=تحفة النسوان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1958 |language=sd |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page9.html}}</ref> مرزا قليچ بيگ جي بيان ۾ رابعه کي اهڙي عورت طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪا دنياوي دولت ۽ مرتبي کان بي نياز رهي ۽ عبادت کي زندگيءَ جو مرڪز بڻايو. === عورتن جي روحاني حيثيت بابت روايت === ''تحفة النسوان'' ۾ هڪ قصو نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ هڪ شخص عورتن جي مذهبي ۽ سماجي حيثيت بابت اعتراض اٿاري ٿو. رابعه سان منسوب جواب ۾ عورتن جي عظمت ۽ ان حقيقت تي زور ڏنو ويو آهي ته پيغمبرن ۽ بزرگن جي پيدائش ۽ پرورش ۾ عورتن جو بنيادي ڪردار رهيو آهي.<ref name="Qaleech"/> هيءَ روايت سنڌي ادب ۾ رابعه جي شخصيت جي پيشڪش جو حصو آهي. ان کي سندس لفظ بلفظ تاريخي گفتگو طور ثابت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قديم ماخذ گهربل آهن. === شمع، سئي ۽ وار جو قصو === ساڳئي سنڌي ڪتاب ۾ رابعه ۽ حسن بصريءَ بابت هڪ تمثيلي روايت پڻ موجود آهي، جنهن ۾ شمع، سئي ۽ وار کي عاجزي، خدمت ۽ روحاني تربيت جي علامتن طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Qaleech"/> حسن بصري ۽ رابعه جي تاريخن ۾ موجود فرق سبب انهيءَ قصي کي تاريخي ملاقات بدران اخلاقي ۽ صوفي تمثيل طور پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref name="TDV"/> == قديم ۽ جديد ماخذن ۾ رابعه جي تصوير == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#264f70;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264f70;color:white;" | اهم مواد ! style="background:#264f70;color:white;" | تاريخي حيثيت |- | style="background:#eaf3f9;" | الجاحظ، ''البيان والتبيين'' | رابعه جو ذڪر ابتدائي عورت زاهدن جي سلسلي ۾ | نسبتاً قديم ادبي شاهدي |- | style="background:#f1f6ed;" | السلمي، ''ذكر النسوة المتعبدات الصوفيات'' | عورت زاهدن ۽ سندن قولن بابت روايتون | ابتدائي صوفي سوانحي ماخذ |- | style="background:#eaf3f9;" | ابن الجوزي، ''صفة الصفوة'' | عبادت، زهد ۽ نصيحتن جا احوال | روايتي سوانحي مجموعو |- | style="background:#f1f6ed;" | فريدالدين عطار، ''تذكرة الاولياء'' | ننڍپڻ، غلامي، آزادي ۽ ڪرامتن جا قصا | پوءِ جو صوفي تذڪرو |- | style="background:#eaf3f9;" | مرزا قليچ بيگ، ''تحفة النسوان'' | سنڌيءَ ۾ سوانح ۽ اخلاقي روايتون | سنڌي ادبي روايت |- | style="background:#f1f6ed;" | مارگريٽ سمٿ، 1928ع | رابعه ۽ ابتدائي مسلمان عورت عارفن جو مطالعو | جديد علمي تحقيق |- | style="background:#eaf3f9;" | رڪيه العروي ڪارنيل، 2019ع | تاريخي رابعه ۽ پوءِ جي روايتن جو تنقيدي جائزو | جديد تحقيقي مطالعو |} <ref name="TDV"/><ref name="Cornell2019"/> == وفات == رابعه جي وفات جي سال بابت قديم ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه روايتن موجب سندس وفات 180هه (796ع) ۾ ٿي، جڏهن ته ٻين موجب 185هه (801ع) ۾ ٿي. هڪ نسبتاً اڳئين روايت ۾ 135هه جو سال پڻ ملي ٿو، پر اهو سال سندس ٻين منسوب همعصرن جي تاريخن سان مطابقت نٿو رکي.<ref name="TDV"/> جديد تحقيقي ادب ۾ 180هه ۽ 185هه کي اهم روايتي تاريخن طور بيان ڪيو ويندو آهي. رابعه جي وفات جو صحيح ڏينهن ۽ مهينو يقيني طور معلوم نه آهن.<ref name="Cornell2019"/> == قبر بابت اختلاف == رابعه جي قبر جي هنڌ بابت پڻ مختلف روايتون موجود آهن. ڪجهه قديم ماخذن ۾ سندس قبر [[بيت المقدس]] جي ويجهو جبل زيتون تي ڄاڻائي وئي آهي. ٻين ذريعن موجب رابعه عدويه بصريءَ جي قبر بصري ۾ هئي ۽ بيت المقدس سان منسوب قبر هڪ ٻي رابعه سان تعلق رکي ٿي.<ref name="TDV"/> [[ياقوت حموي]] جي روايت موجب بيت المقدس واري قبر رابعه شاميه، يعني احمد بن ابي الحواريءَ جي زال سان منسوب هئي. مختلف عورتن جي نالن ۾ هڪجهڙائيءَ سبب پوءِ جي سوانحن ۾ مونجهارو پيدا ٿيو.<ref name="TDV"/> تنهنڪري رابعه عدويه جي قبر کي بنا اختلاف جي ڪنهن هڪ هنڌ تي قطعي طور ثابت ٿيل قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == رابعه عدويه ۽ رابعه شاميه ۾ فرق == رابعه عدويه بصري ۽ رابعه شاميه ٻه الڳ تاريخي شخصيتون آهن. رابعه شاميه، احمد بن ابي الحواريءَ جي زال هئي. صوفي سوانحي ادب ۾ ساڳئي نالي وارين عورتن جي قولن، واقعن ۽ قبرن بابت بعض وقت مونجهارو پيدا ٿيو آهي. جديد محققن هن مونجهاري کي رابعه عدويه جي سوانح جي تاريخي جاچ ۾ هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي.<ref name="CornellEnc"/><ref name="TDV"/> == ادبي ۽ ثقافتي اثر == رابعه جي شخصيت صوفي ادب ۾ خدا سان بي غرض محبت جي علامت بڻجي وئي. سندس نالي سان منسوب قولن، مناجاتن ۽ ڪهاڻين کي عربي، فارسي، ترڪي، سنڌي ۽ ٻين ٻولين جي مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ جاءِ ملي. فريدالدين عطار جي ''تذڪرة الاولياء'' سندس شخصيت جي پوءِ جي ادبي تصوير کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جديد تحقيق موجب رابعه جي شخصيت کي وقت سان گڏ زاهد، روحاني استاد، الاهي محبت جي نمائندي ۽ صوفي بزرگ جي مختلف صورتن ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="Cornell2019"/> == جديد تحقيق == 1928ع ۾ مارگريٽ سمٿ پنهنجي ڪتاب ''Rābiʿa the Mystic and Her Fellow-Saints in Islām'' ۾ رابعه ۽ ٻين ابتدائي مسلمان عورت عارفن جو علمي مطالعو پيش ڪيو. 2019ع ۾ رڪيه العروي ڪارنيل پنهنجي ڪتاب ''Rabi'a From Narrative to Myth'' ۾ رابعه بابت قديم ۽ جديد روايتن جو تنقيدي تجزيو ڪيو. هن مطالعي ۾ تاريخي شخصيت ۽ پوءِ جي صوفي ادب ۾ ٺهندڙ روايتي تصوير جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Cornell2019"/> رابعه جي مطالعي ۾ هڪ اهم سوال اهو آهي ته سندس زندگيءَ جا ڪهڙا احوال نسبتاً قديم شاهدين سان ثابت ٿين ٿا ۽ ڪهڙا پوءِ جي عقيدت، تمثيل يا ادبي روايت مان پيدا ٿيا آهن. == پڻ ڏسو == * [[تصوف]] * [[زهد]] * [[حسن بصري]] * [[سفيان ثوري]] * [[فريدالدين عطار]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[بصرو]] * [[اسلام ۾ عورتون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Smith |first=Margaret |title=Rābiʿa the Mystic and Her Fellow-Saints in Islām |publisher=Cambridge University Press |year=1928 |language=en}} * {{cite book |last=Cornell |first=Rkia Elaroui |title=Rabi'a From Narrative to Myth: The Many Faces of Islam's Most Famous Woman Saint, Rabi'a al-'Adawiyya |publisher=Oneworld Academic |year=2019 |isbn=9781786075215 |language=en}} * {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |language=en}} * {{cite book |last=Sells |first=Michael A. |title=Early Islamic Mysticism |publisher=Paulist Press |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=عطار |first=فريدالدين |title=تذكرة الأولياء |language=fa}} * {{cite book |last=ابن الجوزي |title=صفة الصفوة |language=ar}} * {{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=تحفة النسوان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1958 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://islamansiklopedisi.org.tr/rabia-el-adeviyye ترڪيءَ جي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا ۾ رابعه عدويه] * [https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rabia-basra-c-714-801 رابعه بصري بابت علمي داخلا] * [https://www.saet.ac.uk/Islam/Sufism سينٽ اينڊريوز: تصوف بابت علمي مضمون] * [https://www.simonandschuster.com/books/Rabia-From-Narrative-to-Myth/Rkia-Elaroui-Cornell/9781786075215 رابعه بابت ڪارنيل جو تحقيقي ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rabia_al-Adawiyya.jpg رابعه عدويه سان منسوب تصوير] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:صوفي عورتون]] [[زمرو:صوفي شاعر]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:بصري جا ماڻهو]] [[زمرو:اٺين صديءَ جون شخصيتون]] n4iwcizk77mcwye7stcqwxrjtqn984c 428068 428067 2026-11-04T20:06:50Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[رابعہ بصري]] کي [[رابعه بصري]] ڏانھن چوريو 428067 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = رابعه عدويه بصري | above = مسلمان زاهد ۽ صوفي عورت | label1 = پورو نالو | data1 = رابعه بنت اسماعيل العدويه القيسيه | label2 = عربي نالو | data2 = رابعة العدوية القيسية | label3 = مشهور نالا | data3 = رابعه بصري، بيبي رابعه | label4 = ڪنيت | data4 = ام الخير؛ ام عمرو پڻ منسوب | label5 = جنم | data5 = لڳ ڀڳ 714ع کان 718ع | label6 = جنم جو هنڌ | data6 = [[بصرو]]، عراق | label7 = وفات | data7 = 180هه يا 185هه (796ع يا 801ع) | label8 = وفات جو هنڌ | data8 = بصرو، عراق | label9 = قبر | data9 = بصري سان منسوب؛ تاريخي اختلاف موجود | label10 = مذهبي وابستگي | data10 = [[اسلام]] | label11 = سڃاڻپ | data11 = زهد، عبادت ۽ الاهي محبت | label12 = تاريخي دور | data12 = اٺين صدي عيسوي }} '''رابعه عدويه بصري''' ({{lang-ar|رابعة العدوية القيسية}})، جنهن کي '''رابعه بصري''' ۽ '''بيبي رابعه''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، اٺين صدي عيسويءَ جي هڪ مشهور مسلمان زاهد عورت هئي. اسلامي تصوف جي تاريخ ۾ سندس نالو خاص طور [[الاهي محبت]]، زهد، عبادت، قناعت ۽ خدا سان بي غرض محبت جي تصور سان ڳنڍيل آهي. سندس زندگيءَ جو اهم مرڪز عراق جو شهر [[بصرو]] هو.<ref name="TDV">{{cite encyclopedia |last1=Küçük |first1=Hülya |last2=Ceyhan |first2=Semih |title=Râbia el-Adeviyye |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=34 |pages=380–382 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |year=2007 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/rabia-el-adeviyye |language=tr |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="CornellEnc">{{cite encyclopedia |last=Cornell |first=Rkia E. |title=Rabi'a of Basra |encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim World |publisher=Macmillan Reference USA |url=https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rabia-basra-c-714-801 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> رابعه جي جنم ۽ وفات جي تاريخن بابت قديم ذريعن ۾ اختلاف آهي. سندس جنم عام طور 714ع کان 718ع جي وچ ۾ ۽ وفات 180هه (796ع) يا 185هه (801ع) ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس زندگيءَ جا ڪيترائي تفصيلي احوال گهڻو پوءِ لکيل صوفي تذڪرن مان ملن ٿا؛ تنهنڪري جديد تحقيق ۾ تاريخي واقعن ۽ عقيدت تي ٻڌل روايتن جي وچ ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو.<ref name="TDV"/><ref name="Cornell2019">{{cite book |last=Cornell |first=Rkia Elaroui |title=Rabi'a From Narrative to Myth: The Many Faces of Islam's Most Famous Woman Saint, Rabi'a al-'Adawiyya |publisher=Oneworld Academic |year=2019 |isbn=9781786075215 |language=en}}</ref> [[File:Rabia al-Adawiyya.jpg|thumb|250px|رابعه عدويه سان منسوب هڪ فني تصوير؛ تصوير جي تاريخ ۽ مصور جي سڃاڻپ معلوم نه آهي.]] == نالو ۽ نسب == قديم سوانحي ذريعن ۾ سندس نالو رابعه بنت اسماعيل العدويه القيسيه ملي ٿو. کيس بصري سان نسبت سبب رابعه بصري پڻ سڏيو ويندو آهي. سندس نالي سان لاڳاپيل «عدويه» ۽ «قيسيه» جون نسبتون بنو عدي ۽ قيس سان وابستگي ظاهر ڪن ٿيون. ترڪيءَ جي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا موجب هوءَ قيس بن عدي سان لاڳاپيل هڪ آزاد ڪيل ٻانهي هئي.<ref name="TDV"/> ڪجهه ذريعن ۾ سندس ڪنيت «ام الخير» ۽ ٻين ۾ «ام عمرو» ڄاڻايل آهي. سندس نالي «رابعه» جي معنيٰ چوٿين آهي، ۽ پوءِ جي روايت موجب هوءَ پنهنجي والدين جي چوٿين ڌيءَ هئي.<ref name="TDV"/> == تاريخي پسمنظر == رابعه اهڙي دور ۾ رهي، جڏهن اسلامي دنيا ۾ زهد، عبادت، اخلاقي تربيت ۽ دنياوي خواهشن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏيندڙ مذهبي حلقا موجود هئا. بصرو انهن سرگرمين جو هڪ اهم مرڪز هو. ابتدائي زاهدن جي روايت ۾ خوفِ خدا، آخرت جي جوابدهي، قناعت ۽ عبادت اهم موضوع هئا. رابعه سان منسوب تعليمات ۾ انهن موضوعن سان گڏ خدا سان محبت کي خاص اهميت ڏني وئي. جديد علمي تحقيق ۾ کيس بصري جي عورت زاهدن جي روايت جي نمايان شخصيت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="CornellEnc"/><ref name="StAndrews">{{cite encyclopedia |title=Sufism |encyclopedia=St Andrews Encyclopaedia of Theology |publisher=University of St Andrews |url=https://www.saet.ac.uk/Islam/Sufism |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ابتدائي زندگي == === خاندان ۽ ننڍپڻ === رابعه جي والد جو نالو اسماعيل ٻڌايو ويو آهي. مشهور روايتن موجب هوءَ هڪ غريب گهراڻي ۾ پيدا ٿي ۽ کيس ٽي وڏيون ڀينرون هيون. سندس والدين جي وفات کان پوءِ خاندان مالي ڏکيائين جو شڪار ٿيو.<ref name="TDV"/> فارسي صوفي شاعر [[فريدالدين عطار]] پنهنجي ڪتاب ''تذڪرة الاولياء'' ۾ سندس ننڍپڻ جا تفصيلي احوال بيان ڪيا آهن. انهن موجب بصري ۾ ڏڪار پوڻ کان پوءِ رابعه پنهنجي ڀينرن کان جدا ٿي وئي. پوءِ هڪ شخص کيس گرفتار ڪري غلاميءَ ۾ وڪڻي ڇڏيو.<ref name="Attar">{{cite book |last=عطار |first=فريدالدين |title=تذكرة الأولياء |language=fa}}</ref> اهي احوال عطار جي ڪتاب ۾ ملن ٿا، جيڪو رابعه جي زماني کان ڪيترائي صديون پوءِ لکيو ويو. انهيءَ ڪري انهن کي تاريخي طور مڪمل تصديق ٿيل واقعا سمجهڻ بدران صوفي تذڪري جون روايتون سمجهڻ گهرجي.<ref name="Cornell2019"/> === غلامي ۽ آزاديءَ جون روايتون === عطار جي روايت موجب رابعه کي هڪ شخص ڇهن درهمن عيوض خريد ڪيو ۽ سخت محنت ڪرائيندو هو. هوءَ ڏينهن جو ڪم ڪندي ۽ رات جو عبادت ۾ مشغول رهندي هئي. هڪ مشهور روايت ۾ ٻڌايو ويو آهي ته سندس مالڪ هڪ رات عبادت دوران سندس مٿي تي غيرمعمولي روشني ڏٺي. انهيءَ واقعي کان متاثر ٿي هن رابعه کي آزاد ڪري ڇڏيو.<ref name="Attar"/><ref name="TDV"/> جديد محققن موجب اهڙن واقعن جي تاريخي تصديق محدود آهي، جيتوڻيڪ غلامي ۽ آزاديءَ سان رابعه جي وابستگي بابت قديم روايتون موجود آهن.<ref name="CornellEnc"/> == عبادت ۽ زهد == رابعه جي سوانحي روايتن ۾ سندس عبادت، رات جو جاڳڻ، قناعت، دنياوي خواهشن کان پاسو ڪرڻ ۽ خدا تي توڪل کي خاص اهميت حاصل آهي. ابن الجوزي پنهنجي ڪتاب ''صفة الصفوة'' ۾ رابعه جي عبادت ۽ زهد سان لاڳاپيل ڪيترائي احوال نقل ڪيا آهن. انهن ۾ سندس خدمتگار عبده بنت ابي شوال جي روايت پڻ شامل آهي، جنهن موجب رابعه رات جو گهڻي دير عبادت ڪندي هئي.<ref name="IbnJawzi">{{cite book |last=ابن الجوزي |title=صفة الصفوة |volume=2 |pages=255–258 |publisher=دار الكتب العلمية |language=ar}}</ref> قديم صوفي روايتن موجب رابعه پنهنجي نيڪ عملن جي نمائش کي ناپسند ڪندي هئي ۽ عبادت ۾ اخلاص تي زور ڏيندي هئي.<ref name="TDV"/> == الاهي محبت جو تصور == === محبت ۽ عبادت === رابعه جي فڪر سان منسوب سڀ کان مشهور تصور اهو آهي ته انسان خدا جي عبادت رڳو جنت جي اميد يا دوزخ جي خوف سبب نه ڪري، پر خدا سان محبت جي بنياد تي ڪري. هن تصور ۾ عبادت جو مقصد دنياوي يا اخروي فائدي جو حصول نه، پر خدا جي قرب ۽ رضا جي طلب آهي. اسلامي تصوف جي تاريخ ۾ رابعه کي الاهي محبت جي هن اظهار جي اهم شروعاتي نمائندن مان شمار ڪيو ويندو آهي.<ref name="TDV"/><ref name="StAndrews"/> سندس نالي سان منسوب هڪ مشهور مناجات جو مفهوم هي آهي ته جيڪڏهن عبادت دوزخ جي خوف سبب هجي ته اها خوف تي ٻڌل آهي، ۽ جيڪڏهن جنت جي اميد سبب هجي ته اها انعام جي طلب سان لاڳاپيل آهي؛ پر جيڪڏهن عبادت خدا سان محبت سبب هجي ته ان جو مقصد خود خدا جي قرب جي طلب آهي.<ref name="TDV"/> هيءَ مناجات صوفي ادب ۾ مختلف لفظن سان نقل ٿيل آهي. ان کي رابعه جي لفظ بلفظ مستند تحرير سمجهڻ لاءِ قديم نسخن ۽ روايتن جو وڌيڪ مقابلو ضروري آهي. === زهد ۽ محبت جو لاڳاپو === رابعه سان منسوب تعليمات ۾ زهد ۽ محبت هڪٻئي کان جدا ناهن. زهد جو مقصد دنياوي خواهشن کي محدود ڪرڻ آهي، جڏهن ته محبت جو مرڪز خدا سان روحاني وابستگي آهي. ترڪيءَ جي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا موجب رابعه جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته هن ابتدائي زاهدانه روايت ۾ الاهي محبت جي تصور کي نمايان ڪيو.<ref name="TDV"/> == رابعه سان منسوب قول == رابعه جي نالي سان ڪيترائي قول ۽ نصيحتون صوفي تذڪرن ۾ محفوظ آهن. انهن جي نسبت بابت سڀني محققن ۾ اتفاق ناهي. === نيڪ عمل لڪائڻ === رابعه سان هي نصيحت منسوب آهي ته ماڻهو پنهنجا نيڪ عمل به اهڙيءَ طرح لڪائين، جيئن پنهنجون برايون لڪائيندا آهن. هن قول ۾ عبادت جي نمائش کان پاسو ڪرڻ ۽ اخلاص جو تصور نمايان آهي.<ref name="IbnJawzi"/> === شيطان جي دشمني بابت === عطار جي روايت موجب رابعه کان پڇيو ويو ته ڇا هوءَ شيطان سان دشمني رکي ٿي. هن جواب ۾ خدا سان محبت کي اهڙيءَ طرح بيان ڪيو جو سندس سمورو ڌيان انهيءَ محبت تي مرڪوز هو.<ref name="Attar"/> === قناعت ۽ توڪل === رابعه بابت روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هوءَ ٻين ماڻهن کان دنياوي مدد گهرڻ بدران خدا تي ڀروسو ڪرڻ کي ترجيح ڏيندي هئي. اهڙن احوالن ۾ سندس زهد ۽ قناعت جو تصور نمايان آهي.<ref name="TDV"/> == رابعه ۽ سندس همعصر == === سفيان ثوري === [[سفيان ثوري]] اٺين صديءَ جو مشهور مسلمان عالم ۽ زاهد هو. قديم صوفي ۽ سوانحي ذريعن ۾ رابعه ۽ سفيان ثوريءَ جي ملاقاتن ۽ گفتگوءَ جا احوال ملن ٿا. انهن روايتن ۾ عبادت، خدا جي قرب ۽ روحاني حالت بابت سوال ۽ جواب بيان ٿيل آهن. ڪجهه روايتن ۾ رابعه سفيان ثوريءَ کي عبادت ۾ اخلاص ۽ محبت جي اهميت ڏانهن ڌيان ڇڪائيندي نظر اچي ٿي.<ref name="TDV"/><ref name="IbnJawzi"/> === حسن بصري === [[حسن بصري]] سان رابعه جي ملاقاتن، روحاني گفتگوءَ ۽ شاديءَ جي تجويزن بابت مشهور قصا ملن ٿا. پر حسن بصري 110هه (728ع) ۾ وفات ڪئي، جڏهن ته رابعه جي زندگيءَ جي عام طور قبول ڪيل تاريخن موجب هوءَ ان وقت ننڍي عمر جي هئي. تنهنڪري ٻنهي جي وچ ۾ پوءِ جي صوفي تذڪرن ۾ بيان ڪيل ڊگهي روحاني گفتگوءَ ۽ شاديءَ جي تجويزن کي تاريخي طور معتبر نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="TDV"/><ref name="CornellEnc"/> === ابراهيم بن ادهم ۽ ٻيا زاهد === صوفي روايتن ۾ رابعه کي [[ابراهيم بن ادهم]]، مالڪ بن دينار، رباح قيسي ۽ ٻين زاهدن سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. انهن مان ڪجهه لاڳاپا تاريخي طور ممڪن آهن، پر هر منسوب ملاقات جي الڳ تصديق ضروري آهي.<ref name="TDV"/> == شاديءَ بابت روايتون == رابعه بابت مشهور صوفي روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هن شاديءَ جي مختلف تجويزن کي رد ڪيو ۽ پنهنجي زندگي عبادت لاءِ وقف ڪئي. عطار ۽ ٻين تذڪرن ۾ سندس انڪار کي دنياوي تعلقن کان بي نيازي ۽ الاهي محبت سان وابستگيءَ جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Attar"/><ref name="TDV"/> انهن روايتن مان سندس زندگيءَ جي روحاني تصوير ظاهر ٿئي ٿي، پر شاديءَ بابت سڀني واقعن کي مڪمل تاريخي ثبوت سان قائم ٿيل حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Cornell2019"/> == رابعه سان منسوب شاعري == رابعه جي نالي سان عربي ٻوليءَ ۾ ڪيترائي شعر ۽ مناجات مشهور آهن. انهن ۾ خدا سان محبت، روحاني قرب، عبادت ۾ اخلاص ۽ دنيا کان بي نيازي اهم موضوع آهن. سڀ کان مشهور شعرن مان هڪ جو آغاز هنن لفظن سان ٿئي ٿو: <blockquote> أحبك حبين حب الهوى وحباً لأنك أهل لذاك </blockquote> هنن سٽن جو سنڌي مفهوم هي آهي ته خدا سان محبت جا ٻه پهلو بيان ڪيا وڃن ٿا: هڪ محبت ذاتي شوق جي بنياد تي ۽ ٻي محبت ان ڪري جو خدا پاڻ محبت جي لائق آهي. هي شعر صوفي ادب ۾ رابعه سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر جديد ادبي تحقيق ۾ سندس نالي سان منسوب شعرن جي اصليت بابت سوال اٿاريا ويا آهن.<ref name="TDV"/><ref name="Cornell2019"/> ان ڪري رابعه جي شاعريءَ بابت بحث ۾ «رابعه سان منسوب» جو اصطلاح وڌيڪ محتاط ۽ تاريخي طور مناسب آهي. == رابعه بابت سنڌي ادب ۾ روايتون == سنڌي عالم ۽ اديب [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''تحفة النسوان'' ۾ بيبي رابعه بصريءَ جو احوال شامل ڪيو آهي. هن رابعه جي عبادت، قناعت، الاهي محبت، نصيحتن ۽ مختلف بزرگن سان منسوب گفتگوءَ جو بيان ڪيو آهي.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=تحفة النسوان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1958 |language=sd |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page9.html}}</ref> مرزا قليچ بيگ جي بيان ۾ رابعه کي اهڙي عورت طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪا دنياوي دولت ۽ مرتبي کان بي نياز رهي ۽ عبادت کي زندگيءَ جو مرڪز بڻايو. === عورتن جي روحاني حيثيت بابت روايت === ''تحفة النسوان'' ۾ هڪ قصو نقل ٿيل آهي، جنهن ۾ هڪ شخص عورتن جي مذهبي ۽ سماجي حيثيت بابت اعتراض اٿاري ٿو. رابعه سان منسوب جواب ۾ عورتن جي عظمت ۽ ان حقيقت تي زور ڏنو ويو آهي ته پيغمبرن ۽ بزرگن جي پيدائش ۽ پرورش ۾ عورتن جو بنيادي ڪردار رهيو آهي.<ref name="Qaleech"/> هيءَ روايت سنڌي ادب ۾ رابعه جي شخصيت جي پيشڪش جو حصو آهي. ان کي سندس لفظ بلفظ تاريخي گفتگو طور ثابت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ قديم ماخذ گهربل آهن. === شمع، سئي ۽ وار جو قصو === ساڳئي سنڌي ڪتاب ۾ رابعه ۽ حسن بصريءَ بابت هڪ تمثيلي روايت پڻ موجود آهي، جنهن ۾ شمع، سئي ۽ وار کي عاجزي، خدمت ۽ روحاني تربيت جي علامتن طور استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Qaleech"/> حسن بصري ۽ رابعه جي تاريخن ۾ موجود فرق سبب انهيءَ قصي کي تاريخي ملاقات بدران اخلاقي ۽ صوفي تمثيل طور پڙهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref name="TDV"/> == قديم ۽ جديد ماخذن ۾ رابعه جي تصوير == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#264f70;color:white;" | ماخذ ! style="background:#264f70;color:white;" | اهم مواد ! style="background:#264f70;color:white;" | تاريخي حيثيت |- | style="background:#eaf3f9;" | الجاحظ، ''البيان والتبيين'' | رابعه جو ذڪر ابتدائي عورت زاهدن جي سلسلي ۾ | نسبتاً قديم ادبي شاهدي |- | style="background:#f1f6ed;" | السلمي، ''ذكر النسوة المتعبدات الصوفيات'' | عورت زاهدن ۽ سندن قولن بابت روايتون | ابتدائي صوفي سوانحي ماخذ |- | style="background:#eaf3f9;" | ابن الجوزي، ''صفة الصفوة'' | عبادت، زهد ۽ نصيحتن جا احوال | روايتي سوانحي مجموعو |- | style="background:#f1f6ed;" | فريدالدين عطار، ''تذكرة الاولياء'' | ننڍپڻ، غلامي، آزادي ۽ ڪرامتن جا قصا | پوءِ جو صوفي تذڪرو |- | style="background:#eaf3f9;" | مرزا قليچ بيگ، ''تحفة النسوان'' | سنڌيءَ ۾ سوانح ۽ اخلاقي روايتون | سنڌي ادبي روايت |- | style="background:#f1f6ed;" | مارگريٽ سمٿ، 1928ع | رابعه ۽ ابتدائي مسلمان عورت عارفن جو مطالعو | جديد علمي تحقيق |- | style="background:#eaf3f9;" | رڪيه العروي ڪارنيل، 2019ع | تاريخي رابعه ۽ پوءِ جي روايتن جو تنقيدي جائزو | جديد تحقيقي مطالعو |} <ref name="TDV"/><ref name="Cornell2019"/> == وفات == رابعه جي وفات جي سال بابت قديم ماخذن ۾ اختلاف آهي. ڪجهه روايتن موجب سندس وفات 180هه (796ع) ۾ ٿي، جڏهن ته ٻين موجب 185هه (801ع) ۾ ٿي. هڪ نسبتاً اڳئين روايت ۾ 135هه جو سال پڻ ملي ٿو، پر اهو سال سندس ٻين منسوب همعصرن جي تاريخن سان مطابقت نٿو رکي.<ref name="TDV"/> جديد تحقيقي ادب ۾ 180هه ۽ 185هه کي اهم روايتي تاريخن طور بيان ڪيو ويندو آهي. رابعه جي وفات جو صحيح ڏينهن ۽ مهينو يقيني طور معلوم نه آهن.<ref name="Cornell2019"/> == قبر بابت اختلاف == رابعه جي قبر جي هنڌ بابت پڻ مختلف روايتون موجود آهن. ڪجهه قديم ماخذن ۾ سندس قبر [[بيت المقدس]] جي ويجهو جبل زيتون تي ڄاڻائي وئي آهي. ٻين ذريعن موجب رابعه عدويه بصريءَ جي قبر بصري ۾ هئي ۽ بيت المقدس سان منسوب قبر هڪ ٻي رابعه سان تعلق رکي ٿي.<ref name="TDV"/> [[ياقوت حموي]] جي روايت موجب بيت المقدس واري قبر رابعه شاميه، يعني احمد بن ابي الحواريءَ جي زال سان منسوب هئي. مختلف عورتن جي نالن ۾ هڪجهڙائيءَ سبب پوءِ جي سوانحن ۾ مونجهارو پيدا ٿيو.<ref name="TDV"/> تنهنڪري رابعه عدويه جي قبر کي بنا اختلاف جي ڪنهن هڪ هنڌ تي قطعي طور ثابت ٿيل قرار ڏيڻ مناسب ناهي. == رابعه عدويه ۽ رابعه شاميه ۾ فرق == رابعه عدويه بصري ۽ رابعه شاميه ٻه الڳ تاريخي شخصيتون آهن. رابعه شاميه، احمد بن ابي الحواريءَ جي زال هئي. صوفي سوانحي ادب ۾ ساڳئي نالي وارين عورتن جي قولن، واقعن ۽ قبرن بابت بعض وقت مونجهارو پيدا ٿيو آهي. جديد محققن هن مونجهاري کي رابعه عدويه جي سوانح جي تاريخي جاچ ۾ هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو آهي.<ref name="CornellEnc"/><ref name="TDV"/> == ادبي ۽ ثقافتي اثر == رابعه جي شخصيت صوفي ادب ۾ خدا سان بي غرض محبت جي علامت بڻجي وئي. سندس نالي سان منسوب قولن، مناجاتن ۽ ڪهاڻين کي عربي، فارسي، ترڪي، سنڌي ۽ ٻين ٻولين جي مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ جاءِ ملي. فريدالدين عطار جي ''تذڪرة الاولياء'' سندس شخصيت جي پوءِ جي ادبي تصوير کي عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جديد تحقيق موجب رابعه جي شخصيت کي وقت سان گڏ زاهد، روحاني استاد، الاهي محبت جي نمائندي ۽ صوفي بزرگ جي مختلف صورتن ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="Cornell2019"/> == جديد تحقيق == 1928ع ۾ مارگريٽ سمٿ پنهنجي ڪتاب ''Rābiʿa the Mystic and Her Fellow-Saints in Islām'' ۾ رابعه ۽ ٻين ابتدائي مسلمان عورت عارفن جو علمي مطالعو پيش ڪيو. 2019ع ۾ رڪيه العروي ڪارنيل پنهنجي ڪتاب ''Rabi'a From Narrative to Myth'' ۾ رابعه بابت قديم ۽ جديد روايتن جو تنقيدي تجزيو ڪيو. هن مطالعي ۾ تاريخي شخصيت ۽ پوءِ جي صوفي ادب ۾ ٺهندڙ روايتي تصوير جي وچ ۾ فرق کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Cornell2019"/> رابعه جي مطالعي ۾ هڪ اهم سوال اهو آهي ته سندس زندگيءَ جا ڪهڙا احوال نسبتاً قديم شاهدين سان ثابت ٿين ٿا ۽ ڪهڙا پوءِ جي عقيدت، تمثيل يا ادبي روايت مان پيدا ٿيا آهن. == پڻ ڏسو == * [[تصوف]] * [[زهد]] * [[حسن بصري]] * [[سفيان ثوري]] * [[فريدالدين عطار]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[بصرو]] * [[اسلام ۾ عورتون]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Smith |first=Margaret |title=Rābiʿa the Mystic and Her Fellow-Saints in Islām |publisher=Cambridge University Press |year=1928 |language=en}} * {{cite book |last=Cornell |first=Rkia Elaroui |title=Rabi'a From Narrative to Myth: The Many Faces of Islam's Most Famous Woman Saint, Rabi'a al-'Adawiyya |publisher=Oneworld Academic |year=2019 |isbn=9781786075215 |language=en}} * {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |language=en}} * {{cite book |last=Sells |first=Michael A. |title=Early Islamic Mysticism |publisher=Paulist Press |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=عطار |first=فريدالدين |title=تذكرة الأولياء |language=fa}} * {{cite book |last=ابن الجوزي |title=صفة الصفوة |language=ar}} * {{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=تحفة النسوان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1958 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://islamansiklopedisi.org.tr/rabia-el-adeviyye ترڪيءَ جي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا ۾ رابعه عدويه] * [https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/rabia-basra-c-714-801 رابعه بصري بابت علمي داخلا] * [https://www.saet.ac.uk/Islam/Sufism سينٽ اينڊريوز: تصوف بابت علمي مضمون] * [https://www.simonandschuster.com/books/Rabia-From-Narrative-to-Myth/Rkia-Elaroui-Cornell/9781786075215 رابعه بابت ڪارنيل جو تحقيقي ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rabia_al-Adawiyya.jpg رابعه عدويه سان منسوب تصوير] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:تصوف]] [[زمرو:صوفي عورتون]] [[زمرو:صوفي شاعر]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:بصري جا ماڻهو]] [[زمرو:اٺين صديءَ جون شخصيتون]] n4iwcizk77mcwye7stcqwxrjtqn984c 0 49036 428131 149322 2026-11-04T23:08:38Z Intisar Ali 8681 428131 wikitext text/x-wiki ڪتاب '''ھو ڏوٿي ھو ڏينھن''' [[حسام الدين راشدي|سيد حسام الدين راشدي]] صاحب جو لکيل آھي. ھي ڪتاب 1970ع ڌاري [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڇاپيو. بعد ۾ ٻين ادارن بہ ھن کي ڇپايي پڌرو ڪيو. [[فائل:ھو ڏوٿي ھو ڏينھن جو سرورق.jpg|thumb|ڪتاب جو سرورق]] راشدي صاحب ھن ڪتاب ۾ اڻويھين صديءَ جي [[سنڌ]] جو ذڪر ڪيو آھي. [[زمرو:1970ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب]] {{Short description|سنڌي صحافي، ايڊيٽر، گانڌي وادي ۽ سماجي سڌارڪ}} {{Infobox person | name = هيرانند ڪرمچند | native_name = هيرانند ڪرمچند | romanized_name = Hiranand Karamchand | birth_date = 1 آڪٽوبر 1899ع يا 1901ع (ماخذن ۾ اختلاف) | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = 1975ع يا 1976ع (ماخذن ۾ اختلاف) | death_place = | occupation = صحافي، ايڊيٽر، ليکڪ ۽ سماجي سڌارڪ | known_for = روزاني ''هندو'' ۽ ''هندستان'' جي ادارت | education = بي. اي. | movement = [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]، [[گانڌي ازم]] | spouse = ڪملا هيرانند (ديوي ڪرپلاڻي) | nationality = برطانوي هندستاني؛ پوءِ هندستاني | language = [[سنڌي ٻولي]] }} '''هيرانند ڪرمچند''' (انگريزي: ''Hiranand Karamchand'') سنڌي ٻوليءَ جو صحافي، ايڊيٽر، گانڌي وادي ليکڪ ۽ سماجي سڌارڪ هو، جنهن جو نالو ويهين صديءَ جي سنڌي صحافت، [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۽ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي اخبارن جي اشاعت سان لاڳاپيل آهي. هو سنڌ ۾ روزاني ''هندو'' ۽ پوءِ هندستان ۾ روزاني ''هندستان'' جي ادارت سان وابسته رهيو. سندس صحافتي سرگرمين جو عرصو لڳ ڀڳ پنجاهه سال ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=(Late) Shri Hirnand Karamchand |url=https://sindhisangat.com/promoters/hirnand-karamchand/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref> هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي ڪم ۾ [[مهاتما گانڌي]] جي عدم تشدد، سماجي خدمت، سادگي ۽ سياسي آزاديءَ وارن خيالن کان متاثر هو. هن اخبار جي ذريعي سياسي معاملن سان گڏ سماجي ناانصافي، ڏاج جي رسم، سنڌي پناهگيرن جي بحالي، تعليم ۽ روزگار جهڙن مسئلن تي پڻ لکيو. ورهاڱي کان پوءِ سندس ادارت هيٺ ''هندستان'' سنڌي ٻوليءَ جي پڙهندڙن لاءِ هڪ اهم اخبار طور ڪم ڪندي رهي.<ref name="SindhiSangat"/><ref name="MGSchool">{{cite web |title=About Us |url=https://www.mgschool.org/about_us.html |website=Mahatma Gandhi School |language=en}}</ref> == جنم ۽ شروعاتي زندگي == هيرانند ڪرمچند جي جنم ۽ وفات جي سالن بابت ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سندس حياتيءَ جو عرصو 1901ع کان 1976ع ڄاڻايو آهي. ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس جنم پهرين آڪٽوبر 1899ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ رڪارڊ موجب سندس جنم جي سئو سالا يادگار تقريب پهرين آڪٽوبر 1999ع تي ملهائي وئي هئي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |pages=195–196 |language=en |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}}</ref> ساڳئي سوانحي رڪارڊ موجب هيرانند ڪرمچند بي. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. سندس شروعاتي زندگيءَ بابت دستياب مواد محدود آهي، پر سنڌ ۾ قومي تحريڪ ۽ سماجي سڌارن جي ماحول سندس فڪري ۽ صحافتي سرگرمين تي اثر وڌو.<ref name="Promoters"/> == سنڌ ۾ صحافتي زندگي == === روزاني هندو سان وابستگي === هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي زندگيءَ جي شروعات سنڌي اخبار ''هندو'' سان ڪئي. هيءَ اخبار برطانوي دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ سماجي بحثن جو هڪ اهم ذريعو هئي. سنڌ جي صحافت بابت تاريخي ماخذن ۾ ''هندو'' جي ايڊيٽرن ۾ [[جئرامداس دولت رام]]، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ هيرانند ڪرمچند جا نالا ملن ٿا.<ref name="JournalismHistory">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://manuals.plus/m/714e6514929fa71c1ec67a4d9f0ae459568569d237659c76b1a9b2fc85071ef0.pdf}}</ref><ref name="GIPE">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/51473/GIPE-043314.pdf?isAllowed=y%26sequence=1}}</ref> اخبار جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان جي شروعات جي سال ۽ هفتيوار کان روزاني ٿيڻ جي تاريخ بابت اختلاف آهن. هڪ تاريخي بيان موجب ''هندو'' 1912ع ۾ مهاراج لوڪرام ۽ مهاراج وشنو شرما شروع ڪئي. ٻين ماخذن ۾ ان جي شروعات 1916ع ۾ هفتيوار اخبار طور ۽ 1917ع ۾ روزاني طور ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان علاوه هڪ تحقيقي ڪتاب ۾ 1919ع ۾ روزاني ٿيڻ جو سال ڏنو ويو آهي.<ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi">{{cite web |title=Publishing in Sindhi |url=https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref><ref name="SeparationSindh">{{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}}</ref> ''هندو'' اخبار جو سياسي لاڙو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ گانڌيءَ جي قومي تحريڪ جي حمايت ۾ هو. ان ۾ عدم تعاون، سول نافرماني ۽ برطانوي حڪومت جي پاليسين بابت خبرون ۽ تبصرا شايع ٿيندا هئا. هيرانند ڪرمچند جي ادارت کي انهيءَ سياسي ۽ صحافتي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/> === آزاديءَ جي تحريڪ ۽ گرفتاريون === برطانوي دور ۾ ''هندو'' اخبار جي ايڊيٽرن ۽ عملي کي سياسي سرگرمين سبب سرڪاري ڪاررواين کي منهن ڏيڻو پيو. صحافت جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب موجب 1930ع ۾ اخبار جا ٽي ايڊيٽر لڳاتار گرفتار ٿيا. 1932ع ۾ اخبار جي اداري ۽ انتظاميا خلاف پڻ ڪارروائي ڪئي وئي ۽ اخبار جي پريس تي پابنديون لڳايون ويون.<ref name="JournalismHistory"/> سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ بابت تحقيقي ڪتاب ۾ گرفتار ٿيندڙ ايڊيٽرن جي فهرست ۾ هيرانند ڪرمچند جو نالو پڻ شامل آهي. انهيءَ فهرست ۾ وشنو شرما، جئرامداس دولت رام، گهنشام جيٺانند، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ ٻيا صحافي پڻ ڄاڻايل آهن.<ref name="SeparationSindh"/> هيرانند جي گهرواري ڪملا هيرانند پڻ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم هئي. خاندان سان لاڳاپيل سوانحي بيانن موجب جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم کي جاري رکڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh">{{cite web |title=Freedom Movement |url=https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ |website=Sindhi Saaz Foundation |language=en}}</ref> === 1939ع جو تاريخي دستاويز === 24 فيبروري 1939ع جي هڪ حلف نامي ۾ هيرانند ڪرمچند پنهنجو تعارف ڪراچيءَ مان نڪرندڙ روزاني ''هندو'' جي ايڊيٽر طور ڪرايو. هي حلف نامو ان دور ۾ اوم منڊلي بابت پيدا ٿيل تڪرار سان لاڳاپيل دستاويزن ۾ شامل آهي.<ref name="OmMandliDocument">{{cite book |title=A Reply to Is This Justice? |language=en |url=https://brahmakumaris.info/download/An_Reply_to_Is_This_Justice_by_Om_Radhe-latest.pdf}}</ref> ان دستاويز ۾ هن اوم منڊليءَ جي هڪ گڏجاڻيءَ بابت پنهنجا مشاهدا ۽ تنقيدي رايا بيان ڪيا هئا. اهي بيان سندس ذاتي دعوائن طور پڙهڻ گهرجن، نه ڪي تڪرار بابت ڪنهن آزاد عدالتي فيصلي يا ثابت ٿيل حقيقت طور. تاريخي اهميت جي لحاظ کان دستاويز 1939ع ۾ سندس اخبار جي ايڊيٽر هجڻ جي سڌي شاهدي فراهم ڪري ٿو.<ref name="OmMandliDocument"/> == هندو کان هندستان تائين == ''هندو'' اخبار جي نالي جي تبديليءَ بابت ماخذن ۾ مختلف بيان ملن ٿا. سنڌي اشاعتن جي تاريخ بابت هڪ مضمون موجب پهرين آگسٽ 1946ع تي، [[بال گنگاڌر تلڪ]] جي ورسيءَ جي موقعي تي، اخبار جو نالو ''هندستان'' رکيو ويو. ساڳئي ماخذ موجب 1948ع ۾ اخبار جون آفيسون ڪراچيءَ کان ممبئي منتقل ٿيون.<ref name="PublishingSindhi"/> ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ورهاڱي کان پوءِ ''هندو'' اخبار ''هندستان'' جي نالي سان هندستان ۾ جاري ٿي ۽ اڳوڻي اداري جي عملي جو وڏو حصو ان سان گڏ رهيو. ٻنهي بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اخبار جي نالي ۽ اشاعت جي مرڪز ۾ تبديليون مختلف مرحلن ۾ ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي واقعي طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو.<ref name="Promoters"/> ورهاڱي کان پوءِ هيرانند ڪرمچند ممبئيءَ ۾ سنڌي صحافت سان وابسته رهيو. هن ''هندستان'' جي ادارت ۽ انتظامي رهنمائيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سوانحي رڪارڊ موجب هو لڳ ڀڳ 25 سال اخبار جي سربراهيءَ سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhiSangat"/> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان هندستان لڏي ويل سنڌين کي رهائش، روزگار، تعليم ۽ سماجي بحاليءَ جا مسئلا درپيش هئا. ان ماحول ۾ سنڌي اخبارون مختلف شهرن ۾ آباد ٿيل سنڌي پڙهندڙن جي رابطي ۽ خبرن جي رسائيءَ جو ذريعو بڻيون. هيرانند ڪرمچند جي ادارت هيٺ ''هندستان'' ۾ پناهگيرن جي دعوائن، سندن بحالي، تعليمي ادارن جي قيام، روزگار ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت لکيو ويندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي اداري جي تاريخ ۾ انهن موضوعن کي سندس صحافتي خدمتن جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MGSchool"/> ''هندستان'' سان گڏ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار پڻ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت جو هڪ اهم نالو بڻجي سامهون آئي. مانسنگهه چوهڙمل بلچنداڻيءَ جي سوانحي بيان موجب هن 1953ع ۾ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار شروع ڪئي ۽ لڳ ڀڳ ويهه سال ان جي ادارت ڪئي. مانسنگهه جو تعلق ''هندستان'' جي انتظام سان پڻ رهيو.<ref name="Mansingh">{{cite web |title=(Late) Shri Mansingh Chuharmal Balchandani |url=https://www.sindhisangat.com/promoters/mansingh-chuharmal-balchandani/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref> == گانڌي وادي فڪر == هيرانند ڪرمچند [[مهاتما گانڌي]] جي فڪر کان متاثر هو. سندس سوانحي رڪارڊ ۾ سادگيءَ، محدود ذاتي ضرورتن، سماجي خدمت ۽ اصولن تي قائم رهڻ کي سندس زندگيءَ جون اهم خصوصيتون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ هڪ واقعو بيان ٿيل آهي ته هو پنهنجي ماهوار 125 رپين جي آمدنيءَ مان 75 رپيا ضرورت مندن جي مدد لاءِ ڏيندو هو ۽ باقي رقم سان گهر جو خرچ هلائيندو هو. هي احوال سوانحي ماخذ ۾ درج آهي، پر ان جي آزاد مالي يا دستاويزي تصديق موجود نه آهي.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي ڪم ۾ سياسي دٻاءَ کان آزاد رهڻ ۽ خبرن جي حقيقت نگاريءَ تي زور ڏيندو هو. سندس همعصرن ۽ سوانح نگارن کيس صحافت ۾ سماجي ذميواريءَ کي اهميت ڏيندڙ شخصيت طور ياد ڪيو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> == سماجي سڌارا == هيرانند ڪرمچند سماجي ناانصافيءَ، خاص طور ڏاج جي رسم، جي مخالفت ڪندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي تاريخ موجب هن پنهنجي اخبارن ۾ سماجي مسئلن تي لکيو ۽ تعليم، روزگار ۽ پناهگيرن جي بحاليءَ کي اهميت ڏني.<ref name="MGSchool"/> هن مانسنگهه چوهڙمل سان گڏ سنڌي برادريءَ جي مسئلن بابت صحافتي سرگرمين ۾ حصو ورتو. ٻنهي جي سرگرمين جو تعلق هندستان ۾ سنڌي ماڻهن جي نئين آبادڪاريءَ ۽ تعليمي ضرورتن سان هو.<ref name="MGSchool"/><ref name="Mansingh"/> هيرانند ڪرمچند ''نو ڀارت وديا منڊل'' جي شروعاتي ٽرسٽين مان هو. اداري جي تاريخ موجب هو معياري تعليم جي فراهميءَ ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ سان دلچسپي رکندو هو.<ref name="MGSchool"/> == ڪملا هيرانند ۽ خانداني زندگي == هيرانند ڪرمچند جي گهرواري '''ڪملا هيرانند'''، جنهن جو شاديءَ کان اڳ نالو ديوي ڪرپلاڻي هو، سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ جي سرگرم ڪارڪن هئي. هن برطانوي حڪومت خلاف احتجاجن، عورتن جي حقن بابت سرگرمين ۽ سياسي مهمن ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh"/> 1932ع ۾ جڏهن حيدرآباد جا ڪانگريسي اڳواڻ گرفتار ٿيا، تڏهن ڪملا هيرانند کي مقامي تحريڪ جي انتظامي رهنمائيءَ جي ذميواري ڏني وئي. انهيءَ دور جي سياسي اصطلاح ۾ کيس حيدرآباد جي ''ڊڪٽيٽر'' طور ياد ڪيو ويو، جنهن مان مراد احتجاجي تحريڪ جي مقامي اڳواڻي هئي.<ref name="FreedomSindh"/> هيرانند ۽ ڪملا جي گڏيل زندگيءَ ۾ سياسي سرگرميون، سماجي خدمت ۽ صحافت نمايان رهيون. جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم ۾ مدد ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ٻئي ممبئيءَ ۾ آباد ٿيا.<ref name="FreedomSindh"/><ref name="KamalaArticle">{{cite web |title=Growing up with the Mahatma |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/growing-up-with-the-mahatma/amp_articleshow/16039807.html |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref> ممبئيءَ جي ڪولابا علائقي ۾ سندن گهر سنڌي اديبن، دانشورن ۽ فنڪارن جي ملاقاتن جو هنڌ رهيو. هڪ سوانحي مضمون موجب سنڌي لوڪ فنڪار [[رام پنجواڻي]] پڻ اتي موسيقيءَ جون محفلون ڪندو هو.<ref name="KamalaArticle"/> == صحافتي انداز ۽ اثر == هيرانند ڪرمچند جي ادارت بابت سوانحي ماخذن ۾ سندس اصول پسنديءَ، سادگيءَ ۽ صحافتي ذميواريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هندستان'' ۾ سندس ايڊيٽوريل لکڻيون سنڌي پڙهندڙن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="SindhiSangat"/> سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب سندس صحافتي فڪر تي ساڌو هيرانند ۽ جيٺمل پرسرام جهڙن اڳوڻن سنڌي صحافين جو اثر هو. انهيءَ رڪارڊ ۾ کيس ''Gentleman Journalist'' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي. هي لقب سوانحي قدرشناسيءَ جو حصو آهي، نه ڪي ڪنهن سرڪاري اعزاز جو نالو.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند جي صحافتي ڪم جو اهم پهلو سنڌ ۾ قومي تحريڪ سان لاڳاپيل اخبار کي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي برادريءَ جي سماجي ۽ ثقافتي ضرورتن سان ڳنڍڻ هو. == سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | هيرانند ڪرمچند ۽ لاڳاپيل سنڌي صحافت جا اهم تاريخي واقعا |- ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | وضاحت |- | style="background:#edf5fa;" | 1899ع يا 1901ع | هيرانند ڪرمچند جو جنم | ماخذن ۾ اختلاف |- | style="background:#eef7ed;" | 1912ع–1919ع | ''هندو'' اخبار جي شروعات ۽ ترقي | اخبار جي قيام ۽ روزاني ٿيڻ جي تاريخن بابت اختلاف |- | style="background:#edf5fa;" | 1930ع | ''هندو'' جي ايڊيٽرن جون گرفتاريون | سول نافرمانيءَ واري تحريڪ جو دور |- | style="background:#eef7ed;" | 1932ع | اخبار جي عملي ۽ انتظاميا خلاف ڪارروايون | برطانوي حڪومت جون پابنديون |- | style="background:#edf5fa;" | 1939ع | هيرانند جو حلف نامو | پاڻ کي ''هندو'' جو ايڊيٽر ڄاڻايو |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ''هندو'' مان ''هندستان'' نالو ٿيڻ جو هڪ تاريخي بيان | پهرين آگسٽ 1946ع |- | style="background:#edf5fa;" | 1947ع–1948ع | ورهاڱو ۽ اخبار جي ممبئي منتقلي | سنڌ مان هندستان ڏانهن اداري جي منتقلي |- | style="background:#eef7ed;" | ورهاڱي کان پوءِ | ''هندستان'' جي ادارت | لڳ ڀڳ 25 سالن جي سربراهيءَ جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1953ع | ''هند واسي'' هفتيوار اخبار | مانسنگهه چوهڙمل سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1975ع يا 1976ع | هيرانند ڪرمچند جي وفات | ماخذن ۾ اختلاف |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters"/><ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi"/><ref name="OmMandliDocument"/><ref name="Mansingh"/> == وفات == هيرانند ڪرمچند جي وفات بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ 1976ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ آڪٽوبر 1975ع لکيل آهي. وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند دستاويزي تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangat"/> == تاريخي اهميت == هيرانند ڪرمچند جي صحافتي زندگي سنڌ جي برطانوي دور واري سياسي صحافت ۽ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي اخبارن جي تسلسل کي ڳنڍيندڙ هڪ مثال آهي. سندس ادارت جو تعلق پهرين آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پوءِ سنڌي لڏپلاڻ ڪندڙ برادريءَ جي سماجي مسئلن سان رهيو. سندس ڪردار کي سنڌي صحافت، گانڌي وادي سياسي فڪر، سماجي سڌارن ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ورهاڱي کان پوءِ واري اشاعتي تاريخ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/><ref name="MGSchool"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي ادب]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] * [[جئرامداس دولت رام]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[حيدرآباد، سنڌ]] * [[ممبئي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}} * {{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisangat.com/promoters/hirnand-karamchand/ سنڌي سنگت ــ هيرانند ڪرمچند] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf سنڌي ثقافت جي خدمتگارن بابت سوانحي ڪتاب] * [https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ سنڌي ساز فائونڊيشن ــ آزاديءَ جي تحريڪ] * [https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ سنڌي اشاعتن جي تاريخ] * [https://www.mgschool.org/about_us.html مهاتما گانڌي اسڪول ــ اداري جي تاريخ] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي ايڊيٽر]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جا ڪارڪن]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندستاني ماڻهو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]] a6aacvn5e6pn3pq57soe39op9zruso8 428133 428131 2026-11-04T23:09:31Z Intisar Ali 8681 /* */ 428133 wikitext text/x-wiki ڪتاب '''ھو ڏوٿي ھو ڏينھن''' [[حسام الدين راشدي|سيد حسام الدين راشدي]] صاحب جو لکيل آھي. ھي ڪتاب 1970ع ڌاري [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڇاپيو. بعد ۾ ٻين ادارن بہ ھن کي ڇپايي پڌرو ڪيو. [[فائل:ھو ڏوٿي ھو ڏينھن جو سرورق.jpg|thumb|ڪتاب جو سرورق]] راشدي صاحب ھن ڪتاب ۾ اڻويھين صديءَ جي [[سنڌ]] جو ذڪر ڪيو آھي. {{Short description|پير حسام الدين راشديءَ جي يادگيرين ۽ سنڌ جي سماجي تاريخ بابت ڪتاب (1977ع)}} {{Infobox book | name = هو ڏوٿي هو ڏينهن | title_orig = هو ڏوٿي هو ڏينهن | author = [[پير حسام الدين راشدي]] | country = [[پاڪستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي شخصيتون ۽ يادگيريون | genre = [[يادگيريون]]، سوانحي نثر، تاريخي ۽ سماجي خاڪا | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] | pub_date = آڪٽوبر 1977ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | pages = 425 (اصل متن؛ ڪتابياتي بيان موجب) }} '''هو ڏوٿي هو ڏينهن''' (انگريزي: ''Hoo Dothee, Hoo Deenhan'') سنڌي ٻوليءَ جو يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سماجي تاريخ تي ٻڌل ڪتاب آهي، جنهن جو ليکڪ [[پير حسام الدين راشدي]] آهي. هي ڪتاب [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1977ع ۾ شايع ڪيو. ان ۾ ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ واري سنڌ جي سماجي، سياسي، ادبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جا مشاهدا ۽ يادگيريون بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ خاص طور [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، [[سکر]] ۽ انهن سان لاڳاپيل شخصيتن، ادبي محفلن، زمينداري نظام، مذهبي روايتن ۽ عام ماڻهن جي زندگيءَ جا احوال ملن ٿا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SABYear">{{cite web |title=Year Wise – سنڌي ادبي بورڊ |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref><ref name="BookText">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1977 |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707}}</ref> ڪتاب ۾ ليکڪ ذاتي تجربن ۽ پنهنجي همعصر شخصيتن جي احوالن وسيلي سنڌ جي معاشرتي تبديليءَ کي بيان ڪري ٿو. سنڌي ادبي تنقيد ۾ ان کي سوانحي نثر، يادگيرين ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ڪتاب طور ڏٺو ويو آهي. ڪتاب جو ٻيو ڇاپو 2002ع ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=پير حسام الدين راشدي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+حسام+الدين+راشدي |language=sd}}</ref><ref name="HundredWriters">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15654}}</ref> == ڪتاب جو نالو == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو عنوان [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ مان ورتل آهي. ڪتاب جي شروعات ۾ شاهه لطيف جي بيت جي پهرين سٽ عنوان سان ملندڙ آهي: <blockquote> هُو ڏوٿي هُو ڏينَهن، هو ڏونگر هو لَڪيون، </blockquote> هن بيت وسيلي ماضيءَ جي ماڻهن، ڏينهن ۽ تجربن کي ياد ڪرڻ جو تصور سامهون اچي ٿو. ڪتاب ۾ گذريل زماني جي شخصيتن ۽ حالتن کي ياد ڪرڻ جو انداز انهيءَ عنوان سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="BookText"/> == ليکڪ == [[پير حسام الدين راشدي]] سنڌي مؤرخ، محقق، اديب ۽ صحافي هو. هن سنڌ جي تاريخ، فارسي تذڪرن، قديم مخطوطن، ادبي شخصيتن ۽ تاريخي دستاويزن تي تحقيق ڪئي. سندس تصنيفن ۽ مرتب ڪيل ڪتابن ۾ ''مڪلي نامو''، ''تذڪره مشاهير سنڌ''، ''مير معصوم بکري''، ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون'' ۽ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' شامل آهن.<ref name="Sindhiana"/><ref name="RashdiJournal">{{cite journal |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جون صحافتي خدمتون |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi |language=sd}}</ref> راشديءَ پنهنجي تحقيق ۾ تاريخي دستاويزن ۽ ادبي ماخذن کي اهميت ڏني، جڏهن ته ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ سندس انداز ذاتي يادگيرين ۽ مشاهدن تي وڌيڪ ٻڌل آهي. انهيءَ سبب ڪتاب سندس تاريخي تحقيق سان گڏ سوانحي ۽ تخليقي نثر جو پڻ مثال آهي.<ref name="CreativeRashdi">{{cite journal |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جي تخليقي تحريرن جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-23-an-analysis-of-creative-writing-of-pir-hussamudin-shah-rashdi |language=sd}}</ref> == تصنيف جو پسمنظر == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو وڏو حصو 1960ع ڌاري [[فلپائين]] جي گاديءَ واري شهر [[منيلا]] ۾ لکيو ويو. ان وقت پير حسام الدين راشدي پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] وٽ رهيل هو، جيڪو فلپائين ۾ پاڪستان جو سفير هو.<ref name="HundredWriters"/><ref name="BookText"/> ڪتاب جي شروعات ۾ راشدي بيان ڪري ٿو ته کيس منيلا ۾ ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جو خط مليو، جنهن ۾ لاڙڪاڻي جي شاعر نواز علي ''نياز'' جي وفات جي خبر هئي. انهيءَ خبر کيس پنهنجي ماضيءَ، لاڙڪاڻي جي ادبي ماحول ۽ سنڌ جي پراڻين شخصيتن جون يادگيريون تازيون ڪرايون. انهيءَ واقعي کان پوءِ سندس تحريرن ۾ هڪ گذريل دور جي سماجي ۽ ادبي زندگيءَ جا احوال سامهون اچن ٿا.<ref name="BookText"/> ڪتاب جي ترتيب ۽ سٽاءَ ۾ [[محمد ابراهيم جويو|محمد ابراهيم جويي]] جو ڪردار ڄاڻايو ويو آهي. جويي سنڌي ادب جي اشاعت، تدوين ۽ ادبي ادارن سان لاڳاپيل خدمتن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.<ref name="SindhSalamatIntro">{{cite web |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل == ''سنڌي ادبي بورڊ'' جي سالوار ڪتابي فهرست ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' کي 1977ع جي اشاعتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. پهرئين ڇاپي جو مهينو آڪٽوبر 1977ع ڄاڻايل آهي. هڪ ڪتابياتي بيان ۾ ڪتاب جي متن جا 425 صفحا ۽ ان کان اڳ ابتدائي صفحا ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="SABYear"/><ref name="Buriro">{{cite web |title=سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا: خوبصورت شعرن ۾ سمايل خيالن جي خوشبوءِ |url=https://sindhicriticism.blogspot.com/2012/09/riazat-buriro.html |language=sd}}</ref><ref name="Bibliography">{{cite web |title=سچل سرمست رحه؛ ڪلام ۽ احوال |url=https://shairainshairi.blogspot.com/2018/04/blog-post_39.html |language=sd}}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڪتاب جي 2002ع واري ٻئي ڇاپي جو ذڪر موجود آهي. ڪجهه ثانوي تحقيقي ماخذن ۾ 1978ع جو سال پڻ ملي ٿو، پر سنڌي ادبي بورڊ جي فهرست ۽ پهرئين ڇاپي جا ڪتابياتي حوالا 1977ع جي اشاعت جي تائيد ڪن ٿا.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SABYear"/> == ڪتاب جو موضوع ۽ نوعيت == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ سان لاڳاپيل ماڻهن، شهرن، محفلن ۽ تاريخي واقعن کي ياد ڪري ٿو. ڪتاب کي صرف روايتي آتم ڪٿا چوڻ بدران يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سماجي مشاهدي تي ٻڌل نثري مجموعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="BookText"/><ref name="CreativeRashdi"/> ليکڪ پاڻ ڪتاب کي باقاعدي تاريخ بدران سنڌ جي معاشرتي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ ابتدائي بيان جي حيثيت ڏئي ٿو. هو پنهنجي مشاهدي ۾ سنڌ جي سماجي پسماندگي، طبقاتي فرق، زمينداري نظام ۽ ماڻهن جي معاشرتي حالتن تي تنقيدي نظر وجهي ٿو.<ref name="SindhSalamatIntro"/> ڪتاب جي نثر ۾ شخصي يادگيريون، واقعا، گفتگو، تاريخي اشارا ۽ سماجي تبصرا گڏ هلن ٿا. ليکڪ هڪ شخصيت جي احوال مان ان جي دور جي سياسي، ادبي ۽ معاشرتي ماحول ڏانهن وڃي ٿو، جنهن ڪري ڪتاب جو دائرو ذاتي زندگيءَ کان اڳتي وڌي ٿو.<ref name="BookText"/> == لاڙڪاڻي جي سماجي زندگي == ڪتاب ۾ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي پراڻي شهري زندگيءَ جو تفصيلي بيان موجود آهي. راشدي شهر جي ادبي محفلن، مشاعرن، بازارن، زميندارن، نوابن، ڪامورن ۽ عام ماڻهن جي روزمرهه جي زندگيءَ جا احوال پيش ڪري ٿو.<ref name="BookText"/> ليکڪ پنهنجي يادگيرين ۾ ان دور جي وڏن زميندارن جي بنگلن ۽ ڪچهرين جو ذڪر ڪري ٿو، جتي مقامي سياست، سرڪاري معاملن، زمينداري تڪرارن ۽ سماجي مسئلن بابت گفتگو ٿيندي هئي. هن انهن محفلن جي رونق سان گڏ غريب ماڻهن جي محتاجيءَ ۽ طاقتور طبقن تي سندن دارومدار کي پڻ بيان ڪيو آهي.<ref name="BookText"/> ڪتاب ۾ [[شاهنواز ڀٽو]]، [[محمد ايوب کهڙو]]، نواب امير علي خان لاهوري ۽ ٻين مقامي شخصيتن جي ڪچهرين ۽ سماجي حيثيت جو ذڪر اچي ٿو. انهن بيانن مان برطانوي دور جي سنڌ ۾ مقامي بااثر طبقن، انتظاميا ۽ عام ماڻهن جي لاڳاپن بابت ليکڪ جا مشاهدا معلوم ٿين ٿا.<ref name="BookText"/> == زمينداري نظام ۽ طبقاتي فرق == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو هڪ نمايان موضوع سنڌ جي زمينداري معاشري ۾ طبقاتي فرق آهي. راشدي وڏن زميندارن ۽ سردارن جي سماجي حيثيت، سندن مهمان نوازي ۽ ڪچهرين سان گڏ انهن وٽ ڪم ڪار لاءِ ايندڙ غريب ماڻهن جي حالتن جو به احوال ڏئي ٿو.<ref name="BookText"/> ليکڪ جي بيان موجب ڪيترائي ماڻهو پنهنجي معاملن جي حل لاءِ بااثر زميندارن جي درن تي ڊگهو انتظار ڪندا هئا. هو انهيءَ صورتحال کي سماجي طاقت جي اڻبرابريءَ سان ڳنڍي ٿو. ڪتاب ۾ پراڻي دور جي رونقن لاءِ يادگيريءَ جو احساس موجود آهي، پر ان سان گڏ انهيءَ معاشري جي ناانصافين تي تنقيد پڻ ملي ٿي.<ref name="BookText"/> == سکر جي ادبي ۽ مذهبي زندگي == ڪتاب ۾ [[سکر]] جي ادبي محفلن، مشاعرن، دوستن ۽ سماجي زندگيءَ جا احوال پڻ شامل آهن. ليکڪ سکر کي پنهنجي جوانيءَ جي سياسي ۽ ادبي تجربن سان ڳنڍي ٿو.<ref name="BookText"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب مان سکر جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ واقعو نقل ڪيو آهي. انهيءَ واقعي ۾ سکر جي هندن جي ٽڪاڻن ۾ تيار ٿيندڙ ''ڪڻاهه پرساد'' ۽ مختلف مذهبن ۽ سماجي طبقن جي ماڻهن جي ان سان وابستگيءَ جو ذڪر آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ساڌ ٻيلو ۽ ڪڻاهه پرساد === جوتواڻيءَ جي نقل ڪيل احوال موجب سکر جي ٽڪاڻن ۾ شام جو ڪڻاهه پرساد تيار ڪيو ويندو هو، جنهن کي ماڻهو مذهبي ۽ سماجي فرق کان سواءِ احترام سان حاصل ڪندا هئا. راشدي پنهنجي جوانيءَ جو واقعو بيان ڪندي ٻڌائي ٿو ته هو ۽ سندس ساٿي [[ساڌ ٻيلو|ساڌ ٻيلي]] جي آشرم مان ملندڙ پرساد ۽ ان سان گڏ دال پوري، کچڙي ۽ پاپڙ جهڙن کاڌن تي ڪجهه ڏينهن گذاريندا رهيا.<ref name="Jotwani1996"/> هن واقعي ۾ هڪ سياسي تضاد پڻ سامهون اچي ٿو. جوتواڻيءَ موجب راشدي بيان ڪري ٿو ته انهيءَ زماني ۾ هو ۽ سندس ساٿي پنهنجي رسالي ''ستاره سنڌ'' ۾ هندن خلاف سخت سياسي تحريرون لکندا هئا، پر ساڳئي وقت ساڌ ٻيلي جي کاڌي مان فائدو وٺندا هئا ۽ اها ڳالهه پنهنجن دوستن کان لڪائيندا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> هن واقعي کي ليکڪ جي ذاتي يادگيريءَ ۽ سندس پنهنجي ماضيءَ بابت تنقيدي اعتراف طور پڙهڻ گهرجي. اهو احوال ان دور جي فرقيواراڻي سياسي زبان ۽ روزمرهه جي سماجي رابطن وچ ۾ موجود تضاد کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سکر جي سڀني هندن يا مسلمانن جي روين بابت عام نتيجي طور پيش ڪرڻ درست نه ٿيندو. [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|کاٻي|سکر جو ساڌ ٻيلو؛ ڪتاب ۾ بيان ٿيل مذهبي ۽ سماجي ماحول سان لاڳاپيل ماڳ. تصوير 1990ع جي آهي.]] == ستاره سنڌ ۽ سياسي ماحول == ''ستاره سنڌ'' هڪ رسالو هو، جنهن سان پير حسام الدين راشدي ۽ سندس همعصر سياسي ۽ صحافتي سرگرميون لاڳاپيل رهيون. موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب رسالي جو لاڳاپيل دور 1934ع کان 1937ع تائين هو.<ref name="Jotwani1996"/> راشديءَ جي صحافتي زندگيءَ بابت تحقيقي مضمونن ۾ سندس شروعاتي صحافت، سياسي سرگرمين ۽ سنڌ جي مختلف اخبارن ۽ رسالن سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ ڏنل ذاتي يادگيريون انهيءَ صحافتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ پڻ مددگار آهن.<ref name="RashdiJournal"/> == ادبي شخصيتن جا خاڪا == ڪتاب ۾ شاعرن، اديبن ۽ ٻين شخصيتن جا احوال ملن ٿا. انهن مان نواز علي ''نياز'' جو ذڪر خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس وفات جي خبر ڪتاب جي يادگيرين جي شروعات جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="BookText"/> راشدي مختلف شخصيتن جي شاعري، گفتگو، مجلسن ۽ ذاتي عادتن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪري ٿو. اهڙن بيانن وسيلي سنڌ جي ادبي محفلن ۽ شاعرن جي سماجي حيثيت جو احوال ملي ٿو.<ref name="CreativeRashdi"/> === ليکراج ڪشنچند عزيز === ڪتاب ۾ سنڌي شاعر [[ليکراج عزيز]] جو ذڪر پڻ ملي ٿو. راشدي سندس شاعريءَ ۾ فارسي لفظن جي استعمال، نون خيالن ۽ سماجي ماحول سان لاڳاپيل موضوعن کي بيان ڪري ٿو.<ref name="Lekhraj">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |chapter=ليکراج عزيز |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15967 |language=sd}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جي صفحي 32 تي نالي بابت هڪ غلطيءَ جي نشاندهي ڪئي آهي. سندس موجب اتي ''ڪشنچند عزيز'' بدران ''ليکراج ڪشنچند عزيز'' هجڻ گهرجي. ليکراج عزيز جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس پورو نالو ليکراج ڪشنچند ميرچنداڻي ڄاڻايل آهي. اصل ڪتاب جي مختلف ڇاپن ۾ انهيءَ صفحي جي سڌي ڀيٽ اڃا گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Lekhraj"/> == تاريخي ماخذ جي حيثيت == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' سنڌ جي سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ ذاتي مشاهدي تي ٻڌل ماخذ آهي. ڪتاب ۾ اهڙين شخصيتن، محفلن ۽ روزمرهه جي حالتن جو ذڪر آهي، جن بابت سرڪاري تاريخي دستاويزن ۾ هميشه تفصيلي معلومات نه ملندي آهي. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ ڏنل احوال ليکڪ جي يادگيرين تي ٻڌل آهن. تاريخي تحقيق ۾ انهن کي همعصر اخبارن، سرڪاري رڪارڊن، خطن ۽ ٻين آزاد ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. خاص طور سياسي اختلافن، شخصيتن بابت ذاتي راين ۽ واقعن جي تاريخن کي ليکڪ جي نقطه نظر کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="BookText"/><ref name="CreativeRashdi"/> == ادبي انداز == راشديءَ جو نثر شخصي يادگيرين، تاريخي احوال، منظرنگاري، گفتگو ۽ سماجي تبصري کي گڏ ڪري ٿو. هو ڪنهن شخصيت جي ڪردار يا هڪ محفل جي احوال مان ان دور جي وسيع معاشرتي حالتن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="BookText"/> ڪتاب ۾ پراڻي سنڌ جي ادبي ۽ سماجي زندگيءَ لاءِ يادگيريءَ جو احساس موجود آهي، پر ليکڪ رڳو ماضيءَ جي تعريف نٿو ڪري. زمينداري نظام، سماجي اڻبرابري ۽ طاقتور طبقن جي اثر رسوخ بابت سندس تنقيدي بيان پڻ موجود آهن.<ref name="BookText"/> == سنڌي سوانحي ادب ۾ مقام == سنڌي ادب ۾ ذاتي يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سوانحي نثر جي روايت ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. سنڌي سوانحي ادب بابت تحقيقي مواد ۾ ڪتاب کي يادگيرين ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="AutobiographyStudy">{{cite book |last=سبزوئي |first=حميد |title=سوانحي سنڌي ادب جو مطالعو |year=2020 |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/سوانحي_سنڌي_ادب_جو_مطالعو-ڊاڪٽر_حميد_سبزوئي-2020-صاف.pdf}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تحقيق ۾ راشديءَ جي تخليقي تحريرن بابت مقالن ۾ پڻ هن ڪتاب جا حوالا ڏنا ويا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب کي رڳو ليکڪ جي ذاتي زندگيءَ جي احوال بدران سنڌي نثر ۽ سماجي مشاهدي جي مطالعي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="CreativeRashdi"/> == ڪتاب بابت اهم معلومات == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جا اهم ڪتابياتي ۽ ادبي تفصيل |- ! style="background:#dcebf5;" | موضوع ! style="background:#dcebf5;" | تفصيل |- | style="background:#edf5fa;" | ڪتاب جو نالو | هو ڏوٿي هو ڏينهن |- | style="background:#eef7ed;" | ليکڪ | [[پير حسام الدين راشدي]] |- | style="background:#edf5fa;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#eef7ed;" | ادبي صنف | يادگيريون، سوانحي نثر ۽ سماجي خاڪا |- | style="background:#edf5fa;" | تصنيف جو اهم دور | 1960ع ڌاري |- | style="background:#eef7ed;" | تصنيف جو هنڌ | منيلا، فلپائين |- | style="background:#edf5fa;" | ترتيب ۽ سٽاءَ | محمد ابراهيم جويو |- | style="background:#eef7ed;" | پهريون ڇاپو | آڪٽوبر 1977ع |- | style="background:#edf5fa;" | ناشر | سنڌي ادبي بورڊ |- | style="background:#eef7ed;" | ٻيو ڇاپو | 2002ع |- | style="background:#edf5fa;" | اهم شهر | لاڙڪاڻو ۽ سکر |- | style="background:#eef7ed;" | مکيه موضوع | سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي محفلون، زمينداري نظام، شخصيتون ۽ مذهبي لاڳاپا |} <ref name="SABYear"/><ref name="Sindhiana"/><ref name="BookText"/><ref name="HundredWriters"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:SukkurSadhuBela.jpg|سکر جو ساڌ ٻيلو، جتي جي پرساد بابت ڪتاب ۾ يادگيري ملي ٿي File:PkSukkurSadhuBelo5.jpg|ساڌ ٻيلي جي مذهبي عمارت جو تفصيلي منظر File:SukkurSBHeiligt.jpg|ساڌ ٻيلي جي عمارت جو تاريخي طرز تعمير وارو حصو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[پير حسام الدين راشدي]] * [[پير علي محمد راشدي]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي سوانحي ادب]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[ساڌ ٻيلو]] * [[سکر]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[ليکراج عزيز]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1977 |language=sd}} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd}} * {{cite book |last=سبزوئي |first=حميد |title=سوانحي سنڌي ادب جو مطالعو |year=2020 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707 سنڌ سلامت ڪتاب گهر تي ڪتاب جو متن] * [https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+حسام+الدين+راشدي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ليکڪ جو تعارف] * [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-23-an-analysis-of-creative-writing-of-pir-hussamudin-shah-rashdi پير حسام الدين راشديءَ جي تخليقي تحريرن بابت تحقيقي مقالو] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]] [[زمرو:سنڌي يادگيريون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:1977ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]] { == جنم ۽ شروعاتي زندگي == هيرانند ڪرمچند جي جنم ۽ وفات جي سالن بابت ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سندس حياتيءَ جو عرصو 1901ع کان 1976ع ڄاڻايو آهي. ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس جنم پهرين آڪٽوبر 1899ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ رڪارڊ موجب سندس جنم جي سئو سالا يادگار تقريب پهرين آڪٽوبر 1999ع تي ملهائي وئي هئي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |pages=195–196 |language=en |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}}</ref> ساڳئي سوانحي رڪارڊ موجب هيرانند ڪرمچند بي. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. سندس شروعاتي زندگيءَ بابت دستياب مواد محدود آهي، پر سنڌ ۾ قومي تحريڪ ۽ سماجي سڌارن جي ماحول سندس فڪري ۽ صحافتي سرگرمين تي اثر وڌو.<ref name="Promoters"/> == سنڌ ۾ صحافتي زندگي == === روزاني هندو سان وابستگي === هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي زندگيءَ جي شروعات سنڌي اخبار ''هندو'' سان ڪئي. هيءَ اخبار برطانوي دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ سماجي بحثن جو هڪ اهم ذريعو هئي. سنڌ جي صحافت بابت تاريخي ماخذن ۾ ''هندو'' جي ايڊيٽرن ۾ [[جئرامداس دولت رام]]، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ هيرانند ڪرمچند جا نالا ملن ٿا.<ref name="JournalismHistory">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://manuals.plus/m/714e6514929fa71c1ec67a4d9f0ae459568569d237659c76b1a9b2fc85071ef0.pdf}}</ref><ref name="GIPE">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/51473/GIPE-043314.pdf?isAllowed=y%26sequence=1}}</ref> اخبار جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان جي شروعات جي سال ۽ هفتيوار کان روزاني ٿيڻ جي تاريخ بابت اختلاف آهن. هڪ تاريخي بيان موجب ''هندو'' 1912ع ۾ مهاراج لوڪرام ۽ مهاراج وشنو شرما شروع ڪئي. ٻين ماخذن ۾ ان جي شروعات 1916ع ۾ هفتيوار اخبار طور ۽ 1917ع ۾ روزاني طور ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان علاوه هڪ تحقيقي ڪتاب ۾ 1919ع ۾ روزاني ٿيڻ جو سال ڏنو ويو آهي.<ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi">{{cite web |title=Publishing in Sindhi |url=https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref><ref name="SeparationSindh">{{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}}</ref> ''هندو'' اخبار جو سياسي لاڙو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ گانڌيءَ جي قومي تحريڪ جي حمايت ۾ هو. ان ۾ عدم تعاون، سول نافرماني ۽ برطانوي حڪومت جي پاليسين بابت خبرون ۽ تبصرا شايع ٿيندا هئا. هيرانند ڪرمچند جي ادارت کي انهيءَ سياسي ۽ صحافتي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/> === آزاديءَ جي تحريڪ ۽ گرفتاريون === برطانوي دور ۾ ''هندو'' اخبار جي ايڊيٽرن ۽ عملي کي سياسي سرگرمين سبب سرڪاري ڪاررواين کي منهن ڏيڻو پيو. صحافت جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب موجب 1930ع ۾ اخبار جا ٽي ايڊيٽر لڳاتار گرفتار ٿيا. 1932ع ۾ اخبار جي اداري ۽ انتظاميا خلاف پڻ ڪارروائي ڪئي وئي ۽ اخبار جي پريس تي پابنديون لڳايون ويون.<ref name="JournalismHistory"/> سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ بابت تحقيقي ڪتاب ۾ گرفتار ٿيندڙ ايڊيٽرن جي فهرست ۾ هيرانند ڪرمچند جو نالو پڻ شامل آهي. انهيءَ فهرست ۾ وشنو شرما، جئرامداس دولت رام، گهنشام جيٺانند، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ ٻيا صحافي پڻ ڄاڻايل آهن.<ref name="SeparationSindh"/> هيرانند جي گهرواري ڪملا هيرانند پڻ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم هئي. خاندان سان لاڳاپيل سوانحي بيانن موجب جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم کي جاري رکڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh">{{cite web |title=Freedom Movement |url=https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ |website=Sindhi Saaz Foundation |language=en}}</ref> === 1939ع جو تاريخي دستاويز === 24 فيبروري 1939ع جي هڪ حلف نامي ۾ هيرانند ڪرمچند پنهنجو تعارف ڪراچيءَ مان نڪرندڙ روزاني ''هندو'' جي ايڊيٽر طور ڪرايو. هي حلف نامو ان دور ۾ اوم منڊلي بابت پيدا ٿيل تڪرار سان لاڳاپيل دستاويزن ۾ شامل آهي.<ref name="OmMandliDocument">{{cite book |title=A Reply to Is This Justice? |language=en |url=https://brahmakumaris.info/download/An_Reply_to_Is_This_Justice_by_Om_Radhe-latest.pdf}}</ref> ان دستاويز ۾ هن اوم منڊليءَ جي هڪ گڏجاڻيءَ بابت پنهنجا مشاهدا ۽ تنقيدي رايا بيان ڪيا هئا. اهي بيان سندس ذاتي دعوائن طور پڙهڻ گهرجن، نه ڪي تڪرار بابت ڪنهن آزاد عدالتي فيصلي يا ثابت ٿيل حقيقت طور. تاريخي اهميت جي لحاظ کان دستاويز 1939ع ۾ سندس اخبار جي ايڊيٽر هجڻ جي سڌي شاهدي فراهم ڪري ٿو.<ref name="OmMandliDocument"/> == هندو کان هندستان تائين == ''هندو'' اخبار جي نالي جي تبديليءَ بابت ماخذن ۾ مختلف بيان ملن ٿا. سنڌي اشاعتن جي تاريخ بابت هڪ مضمون موجب پهرين آگسٽ 1946ع تي، [[بال گنگاڌر تلڪ]] جي ورسيءَ جي موقعي تي، اخبار جو نالو ''هندستان'' رکيو ويو. ساڳئي ماخذ موجب 1948ع ۾ اخبار جون آفيسون ڪراچيءَ کان ممبئي منتقل ٿيون.<ref name="PublishingSindhi"/> ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ورهاڱي کان پوءِ ''هندو'' اخبار ''هندستان'' جي نالي سان هندستان ۾ جاري ٿي ۽ اڳوڻي اداري جي عملي جو وڏو حصو ان سان گڏ رهيو. ٻنهي بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اخبار جي نالي ۽ اشاعت جي مرڪز ۾ تبديليون مختلف مرحلن ۾ ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي واقعي طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو.<ref name="Promoters"/> ورهاڱي کان پوءِ هيرانند ڪرمچند ممبئيءَ ۾ سنڌي صحافت سان وابسته رهيو. هن ''هندستان'' جي ادارت ۽ انتظامي رهنمائيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سوانحي رڪارڊ موجب هو لڳ ڀڳ 25 سال اخبار جي سربراهيءَ سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhiSangat"/> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان هندستان لڏي ويل سنڌين کي رهائش، روزگار، تعليم ۽ سماجي بحاليءَ جا مسئلا درپيش هئا. ان ماحول ۾ سنڌي اخبارون مختلف شهرن ۾ آباد ٿيل سنڌي پڙهندڙن جي رابطي ۽ خبرن جي رسائيءَ جو ذريعو بڻيون. هيرانند ڪرمچند جي ادارت هيٺ ''هندستان'' ۾ پناهگيرن جي دعوائن، سندن بحالي، تعليمي ادارن جي قيام، روزگار ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت لکيو ويندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي اداري جي تاريخ ۾ انهن موضوعن کي سندس صحافتي خدمتن جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MGSchool"/> ''هندستان'' سان گڏ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار پڻ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت جو هڪ اهم نالو بڻجي سامهون آئي. مانسنگهه چوهڙمل بلچنداڻيءَ جي سوانحي بيان موجب هن 1953ع ۾ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار شروع ڪئي ۽ لڳ ڀڳ ويهه سال ان جي ادارت ڪئي. مانسنگهه جو تعلق ''هندستان'' جي انتظام سان پڻ رهيو.<ref name="Mansingh">{{cite web |title=(Late) Shri Mansingh Chuharmal Balchandani |url=https://www.sindhisangat.com/promoters/mansingh-chuharmal-balchandani/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref> == گانڌي وادي فڪر == هيرانند ڪرمچند [[مهاتما گانڌي]] جي فڪر کان متاثر هو. سندس سوانحي رڪارڊ ۾ سادگيءَ، محدود ذاتي ضرورتن، سماجي خدمت ۽ اصولن تي قائم رهڻ کي سندس زندگيءَ جون اهم خصوصيتون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ هڪ واقعو بيان ٿيل آهي ته هو پنهنجي ماهوار 125 رپين جي آمدنيءَ مان 75 رپيا ضرورت مندن جي مدد لاءِ ڏيندو هو ۽ باقي رقم سان گهر جو خرچ هلائيندو هو. هي احوال سوانحي ماخذ ۾ درج آهي، پر ان جي آزاد مالي يا دستاويزي تصديق موجود نه آهي.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي ڪم ۾ سياسي دٻاءَ کان آزاد رهڻ ۽ خبرن جي حقيقت نگاريءَ تي زور ڏيندو هو. سندس همعصرن ۽ سوانح نگارن کيس صحافت ۾ سماجي ذميواريءَ کي اهميت ڏيندڙ شخصيت طور ياد ڪيو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> == سماجي سڌارا == هيرانند ڪرمچند سماجي ناانصافيءَ، خاص طور ڏاج جي رسم، جي مخالفت ڪندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي تاريخ موجب هن پنهنجي اخبارن ۾ سماجي مسئلن تي لکيو ۽ تعليم، روزگار ۽ پناهگيرن جي بحاليءَ کي اهميت ڏني.<ref name="MGSchool"/> هن مانسنگهه چوهڙمل سان گڏ سنڌي برادريءَ جي مسئلن بابت صحافتي سرگرمين ۾ حصو ورتو. ٻنهي جي سرگرمين جو تعلق هندستان ۾ سنڌي ماڻهن جي نئين آبادڪاريءَ ۽ تعليمي ضرورتن سان هو.<ref name="MGSchool"/><ref name="Mansingh"/> هيرانند ڪرمچند ''نو ڀارت وديا منڊل'' جي شروعاتي ٽرسٽين مان هو. اداري جي تاريخ موجب هو معياري تعليم جي فراهميءَ ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ سان دلچسپي رکندو هو.<ref name="MGSchool"/> == ڪملا هيرانند ۽ خانداني زندگي == هيرانند ڪرمچند جي گهرواري '''ڪملا هيرانند'''، جنهن جو شاديءَ کان اڳ نالو ديوي ڪرپلاڻي هو، سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ جي سرگرم ڪارڪن هئي. هن برطانوي حڪومت خلاف احتجاجن، عورتن جي حقن بابت سرگرمين ۽ سياسي مهمن ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh"/> 1932ع ۾ جڏهن حيدرآباد جا ڪانگريسي اڳواڻ گرفتار ٿيا، تڏهن ڪملا هيرانند کي مقامي تحريڪ جي انتظامي رهنمائيءَ جي ذميواري ڏني وئي. انهيءَ دور جي سياسي اصطلاح ۾ کيس حيدرآباد جي ''ڊڪٽيٽر'' طور ياد ڪيو ويو، جنهن مان مراد احتجاجي تحريڪ جي مقامي اڳواڻي هئي.<ref name="FreedomSindh"/> هيرانند ۽ ڪملا جي گڏيل زندگيءَ ۾ سياسي سرگرميون، سماجي خدمت ۽ صحافت نمايان رهيون. جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم ۾ مدد ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ٻئي ممبئيءَ ۾ آباد ٿيا.<ref name="FreedomSindh"/><ref name="KamalaArticle">{{cite web |title=Growing up with the Mahatma |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/growing-up-with-the-mahatma/amp_articleshow/16039807.html |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref> ممبئيءَ جي ڪولابا علائقي ۾ سندن گهر سنڌي اديبن، دانشورن ۽ فنڪارن جي ملاقاتن جو هنڌ رهيو. هڪ سوانحي مضمون موجب سنڌي لوڪ فنڪار [[رام پنجواڻي]] پڻ اتي موسيقيءَ جون محفلون ڪندو هو.<ref name="KamalaArticle"/> == صحافتي انداز ۽ اثر == هيرانند ڪرمچند جي ادارت بابت سوانحي ماخذن ۾ سندس اصول پسنديءَ، سادگيءَ ۽ صحافتي ذميواريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هندستان'' ۾ سندس ايڊيٽوريل لکڻيون سنڌي پڙهندڙن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="SindhiSangat"/> سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب سندس صحافتي فڪر تي ساڌو هيرانند ۽ جيٺمل پرسرام جهڙن اڳوڻن سنڌي صحافين جو اثر هو. انهيءَ رڪارڊ ۾ کيس ''Gentleman Journalist'' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي. هي لقب سوانحي قدرشناسيءَ جو حصو آهي، نه ڪي ڪنهن سرڪاري اعزاز جو نالو.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند جي صحافتي ڪم جو اهم پهلو سنڌ ۾ قومي تحريڪ سان لاڳاپيل اخبار کي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي برادريءَ جي سماجي ۽ ثقافتي ضرورتن سان ڳنڍڻ هو. == سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | هيرانند ڪرمچند ۽ لاڳاپيل سنڌي صحافت جا اهم تاريخي واقعا |- ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | وضاحت |- | style="background:#edf5fa;" | 1899ع يا 1901ع | هيرانند ڪرمچند جو جنم | ماخذن ۾ اختلاف |- | style="background:#eef7ed;" | 1912ع–1919ع | ''هندو'' اخبار جي شروعات ۽ ترقي | اخبار جي قيام ۽ روزاني ٿيڻ جي تاريخن بابت اختلاف |- | style="background:#edf5fa;" | 1930ع | ''هندو'' جي ايڊيٽرن جون گرفتاريون | سول نافرمانيءَ واري تحريڪ جو دور |- | style="background:#eef7ed;" | 1932ع | اخبار جي عملي ۽ انتظاميا خلاف ڪارروايون | برطانوي حڪومت جون پابنديون |- | style="background:#edf5fa;" | 1939ع | هيرانند جو حلف نامو | پاڻ کي ''هندو'' جو ايڊيٽر ڄاڻايو |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ''هندو'' مان ''هندستان'' نالو ٿيڻ جو هڪ تاريخي بيان | پهرين آگسٽ 1946ع |- | style="background:#edf5fa;" | 1947ع–1948ع | ورهاڱو ۽ اخبار جي ممبئي منتقلي | سنڌ مان هندستان ڏانهن اداري جي منتقلي |- | style="background:#eef7ed;" | ورهاڱي کان پوءِ | ''هندستان'' جي ادارت | لڳ ڀڳ 25 سالن جي سربراهيءَ جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1953ع | ''هند واسي'' هفتيوار اخبار | مانسنگهه چوهڙمل سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1975ع يا 1976ع | هيرانند ڪرمچند جي وفات | ماخذن ۾ اختلاف |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters"/><ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi"/><ref name="OmMandliDocument"/><ref name="Mansingh"/> == وفات == هيرانند ڪرمچند جي وفات بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ 1976ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ آڪٽوبر 1975ع لکيل آهي. وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند دستاويزي تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangat"/> == تاريخي اهميت == هيرانند ڪرمچند جي صحافتي زندگي سنڌ جي برطانوي دور واري سياسي صحافت ۽ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي اخبارن جي تسلسل کي ڳنڍيندڙ هڪ مثال آهي. سندس ادارت جو تعلق پهرين آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پوءِ سنڌي لڏپلاڻ ڪندڙ برادريءَ جي سماجي مسئلن سان رهيو. سندس ڪردار کي سنڌي صحافت، گانڌي وادي سياسي فڪر، سماجي سڌارن ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ورهاڱي کان پوءِ واري اشاعتي تاريخ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/><ref name="MGSchool"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي ادب]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] * [[جئرامداس دولت رام]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[حيدرآباد، سنڌ]] * [[ممبئي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}} * {{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisangat.com/promoters/hirnand-karamchand/ سنڌي سنگت ــ هيرانند ڪرمچند] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf سنڌي ثقافت جي خدمتگارن بابت سوانحي ڪتاب] * [https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ سنڌي ساز فائونڊيشن ــ آزاديءَ جي تحريڪ] * [https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ سنڌي اشاعتن جي تاريخ] * [https://www.mgschool.org/about_us.html مهاتما گانڌي اسڪول ــ اداري جي تاريخ] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي ايڊيٽر]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جا ڪارڪن]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندستاني ماڻهو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]] 1ar91v02gcj7k18601unggxt9347jkw 428134 428133 2026-11-04T23:11:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 428134 wikitext text/x-wiki {{Short description|پير حسام الدين راشديءَ جي يادگيرين ۽ سنڌ جي سماجي تاريخ بابت ڪتاب (1977ع)}} {{Infobox book | name = هو ڏوٿي هو ڏينهن | title_orig = هو ڏوٿي هو ڏينهن | image = ھو ڏوٿي ھو ڏينھن جو سرورق.jpg | image_size = 250px | caption = ڪتاب جو سرورق | author = [[پير حسام الدين راشدي]] | country = [[پاڪستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي شخصيتون ۽ يادگيريون | genre = [[يادگيريون]]، سوانحي نثر، تاريخي ۽ سماجي خاڪا | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] | pub_date = آڪٽوبر 1977ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | pages = 425 (اصل متن؛ ڪتابياتي بيان موجب) }} {{Short description|پير حسام الدين راشديءَ جي يادگيرين ۽ سنڌ جي سماجي تاريخ بابت ڪتاب (1977ع)}} {{Infobox book | name = هو ڏوٿي هو ڏينهن | title_orig = هو ڏوٿي هو ڏينهن | author = [[پير حسام الدين راشدي]] | country = [[پاڪستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي شخصيتون ۽ يادگيريون | genre = [[يادگيريون]]، سوانحي نثر، تاريخي ۽ سماجي خاڪا | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] | pub_date = آڪٽوبر 1977ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | pages = 425 (اصل متن؛ ڪتابياتي بيان موجب) }} '''هو ڏوٿي هو ڏينهن''' (انگريزي: ''Hoo Dothee, Hoo Deenhan'') سنڌي ٻوليءَ جو يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سماجي تاريخ تي ٻڌل ڪتاب آهي، جنهن جو ليکڪ [[پير حسام الدين راشدي]] آهي. هي ڪتاب [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1977ع ۾ شايع ڪيو. ان ۾ ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ واري سنڌ جي سماجي، سياسي، ادبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جا مشاهدا ۽ يادگيريون بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ خاص طور [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، [[سکر]] ۽ انهن سان لاڳاپيل شخصيتن، ادبي محفلن، زمينداري نظام، مذهبي روايتن ۽ عام ماڻهن جي زندگيءَ جا احوال ملن ٿا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SABYear">{{cite web |title=Year Wise – سنڌي ادبي بورڊ |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref><ref name="BookText">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1977 |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707}}</ref> ڪتاب ۾ ليکڪ ذاتي تجربن ۽ پنهنجي همعصر شخصيتن جي احوالن وسيلي سنڌ جي معاشرتي تبديليءَ کي بيان ڪري ٿو. سنڌي ادبي تنقيد ۾ ان کي سوانحي نثر، يادگيرين ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ڪتاب طور ڏٺو ويو آهي. ڪتاب جو ٻيو ڇاپو 2002ع ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=پير حسام الدين راشدي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+حسام+الدين+راشدي |language=sd}}</ref><ref name="HundredWriters">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15654}}</ref> == ڪتاب جو نالو == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو عنوان [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ مان ورتل آهي. ڪتاب جي شروعات ۾ شاهه لطيف جي بيت جي پهرين سٽ عنوان سان ملندڙ آهي: <blockquote> هُو ڏوٿي هُو ڏينَهن، هو ڏونگر هو لَڪيون، </blockquote> هن بيت وسيلي ماضيءَ جي ماڻهن، ڏينهن ۽ تجربن کي ياد ڪرڻ جو تصور سامهون اچي ٿو. ڪتاب ۾ گذريل زماني جي شخصيتن ۽ حالتن کي ياد ڪرڻ جو انداز انهيءَ عنوان سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="BookText"/> == ليکڪ == [[پير حسام الدين راشدي]] سنڌي مؤرخ، محقق، اديب ۽ صحافي هو. هن سنڌ جي تاريخ، فارسي تذڪرن، قديم مخطوطن، ادبي شخصيتن ۽ تاريخي دستاويزن تي تحقيق ڪئي. سندس تصنيفن ۽ مرتب ڪيل ڪتابن ۾ ''مڪلي نامو''، ''تذڪره مشاهير سنڌ''، ''مير معصوم بکري''، ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون'' ۽ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' شامل آهن.<ref name="Sindhiana"/><ref name="RashdiJournal">{{cite journal |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جون صحافتي خدمتون |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi |language=sd}}</ref> راشديءَ پنهنجي تحقيق ۾ تاريخي دستاويزن ۽ ادبي ماخذن کي اهميت ڏني، جڏهن ته ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ سندس انداز ذاتي يادگيرين ۽ مشاهدن تي وڌيڪ ٻڌل آهي. انهيءَ سبب ڪتاب سندس تاريخي تحقيق سان گڏ سوانحي ۽ تخليقي نثر جو پڻ مثال آهي.<ref name="CreativeRashdi">{{cite journal |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جي تخليقي تحريرن جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-23-an-analysis-of-creative-writing-of-pir-hussamudin-shah-rashdi |language=sd}}</ref> == تصنيف جو پسمنظر == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو وڏو حصو 1960ع ڌاري [[فلپائين]] جي گاديءَ واري شهر [[منيلا]] ۾ لکيو ويو. ان وقت پير حسام الدين راشدي پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] وٽ رهيل هو، جيڪو فلپائين ۾ پاڪستان جو سفير هو.<ref name="HundredWriters"/><ref name="BookText"/> ڪتاب جي شروعات ۾ راشدي بيان ڪري ٿو ته کيس منيلا ۾ ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جو خط مليو، جنهن ۾ لاڙڪاڻي جي شاعر نواز علي ''نياز'' جي وفات جي خبر هئي. انهيءَ خبر کيس پنهنجي ماضيءَ، لاڙڪاڻي جي ادبي ماحول ۽ سنڌ جي پراڻين شخصيتن جون يادگيريون تازيون ڪرايون. انهيءَ واقعي کان پوءِ سندس تحريرن ۾ هڪ گذريل دور جي سماجي ۽ ادبي زندگيءَ جا احوال سامهون اچن ٿا.<ref name="BookText"/> ڪتاب جي ترتيب ۽ سٽاءَ ۾ [[محمد ابراهيم جويو|محمد ابراهيم جويي]] جو ڪردار ڄاڻايو ويو آهي. جويي سنڌي ادب جي اشاعت، تدوين ۽ ادبي ادارن سان لاڳاپيل خدمتن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.<ref name="SindhSalamatIntro">{{cite web |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل == ''سنڌي ادبي بورڊ'' جي سالوار ڪتابي فهرست ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' کي 1977ع جي اشاعتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. پهرئين ڇاپي جو مهينو آڪٽوبر 1977ع ڄاڻايل آهي. هڪ ڪتابياتي بيان ۾ ڪتاب جي متن جا 425 صفحا ۽ ان کان اڳ ابتدائي صفحا ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="SABYear"/><ref name="Buriro">{{cite web |title=سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا: خوبصورت شعرن ۾ سمايل خيالن جي خوشبوءِ |url=https://sindhicriticism.blogspot.com/2012/09/riazat-buriro.html |language=sd}}</ref><ref name="Bibliography">{{cite web |title=سچل سرمست رحه؛ ڪلام ۽ احوال |url=https://shairainshairi.blogspot.com/2018/04/blog-post_39.html |language=sd}}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڪتاب جي 2002ع واري ٻئي ڇاپي جو ذڪر موجود آهي. ڪجهه ثانوي تحقيقي ماخذن ۾ 1978ع جو سال پڻ ملي ٿو، پر سنڌي ادبي بورڊ جي فهرست ۽ پهرئين ڇاپي جا ڪتابياتي حوالا 1977ع جي اشاعت جي تائيد ڪن ٿا.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SABYear"/> == ڪتاب جو موضوع ۽ نوعيت == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ سان لاڳاپيل ماڻهن، شهرن، محفلن ۽ تاريخي واقعن کي ياد ڪري ٿو. ڪتاب کي صرف روايتي آتم ڪٿا چوڻ بدران يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سماجي مشاهدي تي ٻڌل نثري مجموعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="BookText"/><ref name="CreativeRashdi"/> ليکڪ پاڻ ڪتاب کي باقاعدي تاريخ بدران سنڌ جي معاشرتي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ ابتدائي بيان جي حيثيت ڏئي ٿو. هو پنهنجي مشاهدي ۾ سنڌ جي سماجي پسماندگي، طبقاتي فرق، زمينداري نظام ۽ ماڻهن جي معاشرتي حالتن تي تنقيدي نظر وجهي ٿو.<ref name="SindhSalamatIntro"/> ڪتاب جي نثر ۾ شخصي يادگيريون، واقعا، گفتگو، تاريخي اشارا ۽ سماجي تبصرا گڏ هلن ٿا. ليکڪ هڪ شخصيت جي احوال مان ان جي دور جي سياسي، ادبي ۽ معاشرتي ماحول ڏانهن وڃي ٿو، جنهن ڪري ڪتاب جو دائرو ذاتي زندگيءَ کان اڳتي وڌي ٿو.<ref name="BookText"/> == لاڙڪاڻي جي سماجي زندگي == ڪتاب ۾ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي پراڻي شهري زندگيءَ جو تفصيلي بيان موجود آهي. راشدي شهر جي ادبي محفلن، مشاعرن، بازارن، زميندارن، نوابن، ڪامورن ۽ عام ماڻهن جي روزمرهه جي زندگيءَ جا احوال پيش ڪري ٿو.<ref name="BookText"/> ليکڪ پنهنجي يادگيرين ۾ ان دور جي وڏن زميندارن جي بنگلن ۽ ڪچهرين جو ذڪر ڪري ٿو، جتي مقامي سياست، سرڪاري معاملن، زمينداري تڪرارن ۽ سماجي مسئلن بابت گفتگو ٿيندي هئي. هن انهن محفلن جي رونق سان گڏ غريب ماڻهن جي محتاجيءَ ۽ طاقتور طبقن تي سندن دارومدار کي پڻ بيان ڪيو آهي.<ref name="BookText"/> ڪتاب ۾ [[شاهنواز ڀٽو]]، [[محمد ايوب کهڙو]]، نواب امير علي خان لاهوري ۽ ٻين مقامي شخصيتن جي ڪچهرين ۽ سماجي حيثيت جو ذڪر اچي ٿو. انهن بيانن مان برطانوي دور جي سنڌ ۾ مقامي بااثر طبقن، انتظاميا ۽ عام ماڻهن جي لاڳاپن بابت ليکڪ جا مشاهدا معلوم ٿين ٿا.<ref name="BookText"/> == زمينداري نظام ۽ طبقاتي فرق == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو هڪ نمايان موضوع سنڌ جي زمينداري معاشري ۾ طبقاتي فرق آهي. راشدي وڏن زميندارن ۽ سردارن جي سماجي حيثيت، سندن مهمان نوازي ۽ ڪچهرين سان گڏ انهن وٽ ڪم ڪار لاءِ ايندڙ غريب ماڻهن جي حالتن جو به احوال ڏئي ٿو.<ref name="BookText"/> ليکڪ جي بيان موجب ڪيترائي ماڻهو پنهنجي معاملن جي حل لاءِ بااثر زميندارن جي درن تي ڊگهو انتظار ڪندا هئا. هو انهيءَ صورتحال کي سماجي طاقت جي اڻبرابريءَ سان ڳنڍي ٿو. ڪتاب ۾ پراڻي دور جي رونقن لاءِ يادگيريءَ جو احساس موجود آهي، پر ان سان گڏ انهيءَ معاشري جي ناانصافين تي تنقيد پڻ ملي ٿي.<ref name="BookText"/> == سکر جي ادبي ۽ مذهبي زندگي == ڪتاب ۾ [[سکر]] جي ادبي محفلن، مشاعرن، دوستن ۽ سماجي زندگيءَ جا احوال پڻ شامل آهن. ليکڪ سکر کي پنهنجي جوانيءَ جي سياسي ۽ ادبي تجربن سان ڳنڍي ٿو.<ref name="BookText"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب مان سکر جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ واقعو نقل ڪيو آهي. انهيءَ واقعي ۾ سکر جي هندن جي ٽڪاڻن ۾ تيار ٿيندڙ ''ڪڻاهه پرساد'' ۽ مختلف مذهبن ۽ سماجي طبقن جي ماڻهن جي ان سان وابستگيءَ جو ذڪر آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ساڌ ٻيلو ۽ ڪڻاهه پرساد === جوتواڻيءَ جي نقل ڪيل احوال موجب سکر جي ٽڪاڻن ۾ شام جو ڪڻاهه پرساد تيار ڪيو ويندو هو، جنهن کي ماڻهو مذهبي ۽ سماجي فرق کان سواءِ احترام سان حاصل ڪندا هئا. راشدي پنهنجي جوانيءَ جو واقعو بيان ڪندي ٻڌائي ٿو ته هو ۽ سندس ساٿي [[ساڌ ٻيلو|ساڌ ٻيلي]] جي آشرم مان ملندڙ پرساد ۽ ان سان گڏ دال پوري، کچڙي ۽ پاپڙ جهڙن کاڌن تي ڪجهه ڏينهن گذاريندا رهيا.<ref name="Jotwani1996"/> هن واقعي ۾ هڪ سياسي تضاد پڻ سامهون اچي ٿو. جوتواڻيءَ موجب راشدي بيان ڪري ٿو ته انهيءَ زماني ۾ هو ۽ سندس ساٿي پنهنجي رسالي ''ستاره سنڌ'' ۾ هندن خلاف سخت سياسي تحريرون لکندا هئا، پر ساڳئي وقت ساڌ ٻيلي جي کاڌي مان فائدو وٺندا هئا ۽ اها ڳالهه پنهنجن دوستن کان لڪائيندا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> هن واقعي کي ليکڪ جي ذاتي يادگيريءَ ۽ سندس پنهنجي ماضيءَ بابت تنقيدي اعتراف طور پڙهڻ گهرجي. اهو احوال ان دور جي فرقيواراڻي سياسي زبان ۽ روزمرهه جي سماجي رابطن وچ ۾ موجود تضاد کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سکر جي سڀني هندن يا مسلمانن جي روين بابت عام نتيجي طور پيش ڪرڻ درست نه ٿيندو. [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|کاٻي|سکر جو ساڌ ٻيلو؛ ڪتاب ۾ بيان ٿيل مذهبي ۽ سماجي ماحول سان لاڳاپيل ماڳ. تصوير 1990ع جي آهي.]] == ستاره سنڌ ۽ سياسي ماحول == ''ستاره سنڌ'' هڪ رسالو هو، جنهن سان پير حسام الدين راشدي ۽ سندس همعصر سياسي ۽ صحافتي سرگرميون لاڳاپيل رهيون. موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب رسالي جو لاڳاپيل دور 1934ع کان 1937ع تائين هو.<ref name="Jotwani1996"/> راشديءَ جي صحافتي زندگيءَ بابت تحقيقي مضمونن ۾ سندس شروعاتي صحافت، سياسي سرگرمين ۽ سنڌ جي مختلف اخبارن ۽ رسالن سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ ڏنل ذاتي يادگيريون انهيءَ صحافتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ پڻ مددگار آهن.<ref name="RashdiJournal"/> == ادبي شخصيتن جا خاڪا == ڪتاب ۾ شاعرن، اديبن ۽ ٻين شخصيتن جا احوال ملن ٿا. انهن مان نواز علي ''نياز'' جو ذڪر خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس وفات جي خبر ڪتاب جي يادگيرين جي شروعات جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="BookText"/> راشدي مختلف شخصيتن جي شاعري، گفتگو، مجلسن ۽ ذاتي عادتن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪري ٿو. اهڙن بيانن وسيلي سنڌ جي ادبي محفلن ۽ شاعرن جي سماجي حيثيت جو احوال ملي ٿو.<ref name="CreativeRashdi"/> === ليکراج ڪشنچند عزيز === ڪتاب ۾ سنڌي شاعر [[ليکراج عزيز]] جو ذڪر پڻ ملي ٿو. راشدي سندس شاعريءَ ۾ فارسي لفظن جي استعمال، نون خيالن ۽ سماجي ماحول سان لاڳاپيل موضوعن کي بيان ڪري ٿو.<ref name="Lekhraj">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |chapter=ليکراج عزيز |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15967 |language=sd}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جي صفحي 32 تي نالي بابت هڪ غلطيءَ جي نشاندهي ڪئي آهي. سندس موجب اتي ''ڪشنچند عزيز'' بدران ''ليکراج ڪشنچند عزيز'' هجڻ گهرجي. ليکراج عزيز جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس پورو نالو ليکراج ڪشنچند ميرچنداڻي ڄاڻايل آهي. اصل ڪتاب جي مختلف ڇاپن ۾ انهيءَ صفحي جي سڌي ڀيٽ اڃا گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Lekhraj"/> == تاريخي ماخذ جي حيثيت == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' سنڌ جي سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ ذاتي مشاهدي تي ٻڌل ماخذ آهي. ڪتاب ۾ اهڙين شخصيتن، محفلن ۽ روزمرهه جي حالتن جو ذڪر آهي، جن بابت سرڪاري تاريخي دستاويزن ۾ هميشه تفصيلي معلومات نه ملندي آهي. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ ڏنل احوال ليکڪ جي يادگيرين تي ٻڌل آهن. تاريخي تحقيق ۾ انهن کي همعصر اخبارن، سرڪاري رڪارڊن، خطن ۽ ٻين آزاد ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. خاص طور سياسي اختلافن، شخصيتن بابت ذاتي راين ۽ واقعن جي تاريخن کي ليکڪ جي نقطه نظر کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="BookText"/><ref name="CreativeRashdi"/> == ادبي انداز == راشديءَ جو نثر شخصي يادگيرين، تاريخي احوال، منظرنگاري، گفتگو ۽ سماجي تبصري کي گڏ ڪري ٿو. هو ڪنهن شخصيت جي ڪردار يا هڪ محفل جي احوال مان ان دور جي وسيع معاشرتي حالتن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="BookText"/> ڪتاب ۾ پراڻي سنڌ جي ادبي ۽ سماجي زندگيءَ لاءِ يادگيريءَ جو احساس موجود آهي، پر ليکڪ رڳو ماضيءَ جي تعريف نٿو ڪري. زمينداري نظام، سماجي اڻبرابري ۽ طاقتور طبقن جي اثر رسوخ بابت سندس تنقيدي بيان پڻ موجود آهن.<ref name="BookText"/> == سنڌي سوانحي ادب ۾ مقام == سنڌي ادب ۾ ذاتي يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سوانحي نثر جي روايت ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. سنڌي سوانحي ادب بابت تحقيقي مواد ۾ ڪتاب کي يادگيرين ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="AutobiographyStudy">{{cite book |last=سبزوئي |first=حميد |title=سوانحي سنڌي ادب جو مطالعو |year=2020 |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/سوانحي_سنڌي_ادب_جو_مطالعو-ڊاڪٽر_حميد_سبزوئي-2020-صاف.pdf}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تحقيق ۾ راشديءَ جي تخليقي تحريرن بابت مقالن ۾ پڻ هن ڪتاب جا حوالا ڏنا ويا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب کي رڳو ليکڪ جي ذاتي زندگيءَ جي احوال بدران سنڌي نثر ۽ سماجي مشاهدي جي مطالعي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="CreativeRashdi"/> == ڪتاب بابت اهم معلومات == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جا اهم ڪتابياتي ۽ ادبي تفصيل |- ! style="background:#dcebf5;" | موضوع ! style="background:#dcebf5;" | تفصيل |- | style="background:#edf5fa;" | ڪتاب جو نالو | هو ڏوٿي هو ڏينهن |- | style="background:#eef7ed;" | ليکڪ | [[پير حسام الدين راشدي]] |- | style="background:#edf5fa;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#eef7ed;" | ادبي صنف | يادگيريون، سوانحي نثر ۽ سماجي خاڪا |- | style="background:#edf5fa;" | تصنيف جو اهم دور | 1960ع ڌاري |- | style="background:#eef7ed;" | تصنيف جو هنڌ | منيلا، فلپائين |- | style="background:#edf5fa;" | ترتيب ۽ سٽاءَ | محمد ابراهيم جويو |- | style="background:#eef7ed;" | پهريون ڇاپو | آڪٽوبر 1977ع |- | style="background:#edf5fa;" | ناشر | سنڌي ادبي بورڊ |- | style="background:#eef7ed;" | ٻيو ڇاپو | 2002ع |- | style="background:#edf5fa;" | اهم شهر | لاڙڪاڻو ۽ سکر |- | style="background:#eef7ed;" | مکيه موضوع | سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي محفلون، زمينداري نظام، شخصيتون ۽ مذهبي لاڳاپا |} <ref name="SABYear"/><ref name="Sindhiana"/><ref name="BookText"/><ref name="HundredWriters"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:SukkurSadhuBela.jpg|سکر جو ساڌ ٻيلو، جتي جي پرساد بابت ڪتاب ۾ يادگيري ملي ٿي File:PkSukkurSadhuBelo5.jpg|ساڌ ٻيلي جي مذهبي عمارت جو تفصيلي منظر File:SukkurSBHeiligt.jpg|ساڌ ٻيلي جي عمارت جو تاريخي طرز تعمير وارو حصو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[پير حسام الدين راشدي]] * [[پير علي محمد راشدي]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي سوانحي ادب]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[ساڌ ٻيلو]] * [[سکر]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[ليکراج عزيز]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1977 |language=sd}} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd}} * {{cite book |last=سبزوئي |first=حميد |title=سوانحي سنڌي ادب جو مطالعو |year=2020 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707 سنڌ سلامت ڪتاب گهر تي ڪتاب جو متن] * [https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+حسام+الدين+راشدي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ليکڪ جو تعارف] * [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-23-an-analysis-of-creative-writing-of-pir-hussamudin-shah-rashdi پير حسام الدين راشديءَ جي تخليقي تحريرن بابت تحقيقي مقالو] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]] [[زمرو:سنڌي يادگيريون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:1977ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]] { == جنم ۽ شروعاتي زندگي == هيرانند ڪرمچند جي جنم ۽ وفات جي سالن بابت ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سندس حياتيءَ جو عرصو 1901ع کان 1976ع ڄاڻايو آهي. ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس جنم پهرين آڪٽوبر 1899ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ رڪارڊ موجب سندس جنم جي سئو سالا يادگار تقريب پهرين آڪٽوبر 1999ع تي ملهائي وئي هئي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |pages=195–196 |language=en |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}}</ref> ساڳئي سوانحي رڪارڊ موجب هيرانند ڪرمچند بي. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. سندس شروعاتي زندگيءَ بابت دستياب مواد محدود آهي، پر سنڌ ۾ قومي تحريڪ ۽ سماجي سڌارن جي ماحول سندس فڪري ۽ صحافتي سرگرمين تي اثر وڌو.<ref name="Promoters"/> == سنڌ ۾ صحافتي زندگي == === روزاني هندو سان وابستگي === هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي زندگيءَ جي شروعات سنڌي اخبار ''هندو'' سان ڪئي. هيءَ اخبار برطانوي دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ سماجي بحثن جو هڪ اهم ذريعو هئي. سنڌ جي صحافت بابت تاريخي ماخذن ۾ ''هندو'' جي ايڊيٽرن ۾ [[جئرامداس دولت رام]]، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ هيرانند ڪرمچند جا نالا ملن ٿا.<ref name="JournalismHistory">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://manuals.plus/m/714e6514929fa71c1ec67a4d9f0ae459568569d237659c76b1a9b2fc85071ef0.pdf}}</ref><ref name="GIPE">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/51473/GIPE-043314.pdf?isAllowed=y%26sequence=1}}</ref> اخبار جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان جي شروعات جي سال ۽ هفتيوار کان روزاني ٿيڻ جي تاريخ بابت اختلاف آهن. هڪ تاريخي بيان موجب ''هندو'' 1912ع ۾ مهاراج لوڪرام ۽ مهاراج وشنو شرما شروع ڪئي. ٻين ماخذن ۾ ان جي شروعات 1916ع ۾ هفتيوار اخبار طور ۽ 1917ع ۾ روزاني طور ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان علاوه هڪ تحقيقي ڪتاب ۾ 1919ع ۾ روزاني ٿيڻ جو سال ڏنو ويو آهي.<ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi">{{cite web |title=Publishing in Sindhi |url=https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref><ref name="SeparationSindh">{{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}}</ref> ''هندو'' اخبار جو سياسي لاڙو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ گانڌيءَ جي قومي تحريڪ جي حمايت ۾ هو. ان ۾ عدم تعاون، سول نافرماني ۽ برطانوي حڪومت جي پاليسين بابت خبرون ۽ تبصرا شايع ٿيندا هئا. هيرانند ڪرمچند جي ادارت کي انهيءَ سياسي ۽ صحافتي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/> === آزاديءَ جي تحريڪ ۽ گرفتاريون === برطانوي دور ۾ ''هندو'' اخبار جي ايڊيٽرن ۽ عملي کي سياسي سرگرمين سبب سرڪاري ڪاررواين کي منهن ڏيڻو پيو. صحافت جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب موجب 1930ع ۾ اخبار جا ٽي ايڊيٽر لڳاتار گرفتار ٿيا. 1932ع ۾ اخبار جي اداري ۽ انتظاميا خلاف پڻ ڪارروائي ڪئي وئي ۽ اخبار جي پريس تي پابنديون لڳايون ويون.<ref name="JournalismHistory"/> سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ بابت تحقيقي ڪتاب ۾ گرفتار ٿيندڙ ايڊيٽرن جي فهرست ۾ هيرانند ڪرمچند جو نالو پڻ شامل آهي. انهيءَ فهرست ۾ وشنو شرما، جئرامداس دولت رام، گهنشام جيٺانند، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ ٻيا صحافي پڻ ڄاڻايل آهن.<ref name="SeparationSindh"/> هيرانند جي گهرواري ڪملا هيرانند پڻ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم هئي. خاندان سان لاڳاپيل سوانحي بيانن موجب جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم کي جاري رکڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh">{{cite web |title=Freedom Movement |url=https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ |website=Sindhi Saaz Foundation |language=en}}</ref> === 1939ع جو تاريخي دستاويز === 24 فيبروري 1939ع جي هڪ حلف نامي ۾ هيرانند ڪرمچند پنهنجو تعارف ڪراچيءَ مان نڪرندڙ روزاني ''هندو'' جي ايڊيٽر طور ڪرايو. هي حلف نامو ان دور ۾ اوم منڊلي بابت پيدا ٿيل تڪرار سان لاڳاپيل دستاويزن ۾ شامل آهي.<ref name="OmMandliDocument">{{cite book |title=A Reply to Is This Justice? |language=en |url=https://brahmakumaris.info/download/An_Reply_to_Is_This_Justice_by_Om_Radhe-latest.pdf}}</ref> ان دستاويز ۾ هن اوم منڊليءَ جي هڪ گڏجاڻيءَ بابت پنهنجا مشاهدا ۽ تنقيدي رايا بيان ڪيا هئا. اهي بيان سندس ذاتي دعوائن طور پڙهڻ گهرجن، نه ڪي تڪرار بابت ڪنهن آزاد عدالتي فيصلي يا ثابت ٿيل حقيقت طور. تاريخي اهميت جي لحاظ کان دستاويز 1939ع ۾ سندس اخبار جي ايڊيٽر هجڻ جي سڌي شاهدي فراهم ڪري ٿو.<ref name="OmMandliDocument"/> == هندو کان هندستان تائين == ''هندو'' اخبار جي نالي جي تبديليءَ بابت ماخذن ۾ مختلف بيان ملن ٿا. سنڌي اشاعتن جي تاريخ بابت هڪ مضمون موجب پهرين آگسٽ 1946ع تي، [[بال گنگاڌر تلڪ]] جي ورسيءَ جي موقعي تي، اخبار جو نالو ''هندستان'' رکيو ويو. ساڳئي ماخذ موجب 1948ع ۾ اخبار جون آفيسون ڪراچيءَ کان ممبئي منتقل ٿيون.<ref name="PublishingSindhi"/> ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ورهاڱي کان پوءِ ''هندو'' اخبار ''هندستان'' جي نالي سان هندستان ۾ جاري ٿي ۽ اڳوڻي اداري جي عملي جو وڏو حصو ان سان گڏ رهيو. ٻنهي بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اخبار جي نالي ۽ اشاعت جي مرڪز ۾ تبديليون مختلف مرحلن ۾ ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي واقعي طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو.<ref name="Promoters"/> ورهاڱي کان پوءِ هيرانند ڪرمچند ممبئيءَ ۾ سنڌي صحافت سان وابسته رهيو. هن ''هندستان'' جي ادارت ۽ انتظامي رهنمائيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سوانحي رڪارڊ موجب هو لڳ ڀڳ 25 سال اخبار جي سربراهيءَ سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhiSangat"/> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان هندستان لڏي ويل سنڌين کي رهائش، روزگار، تعليم ۽ سماجي بحاليءَ جا مسئلا درپيش هئا. ان ماحول ۾ سنڌي اخبارون مختلف شهرن ۾ آباد ٿيل سنڌي پڙهندڙن جي رابطي ۽ خبرن جي رسائيءَ جو ذريعو بڻيون. هيرانند ڪرمچند جي ادارت هيٺ ''هندستان'' ۾ پناهگيرن جي دعوائن، سندن بحالي، تعليمي ادارن جي قيام، روزگار ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت لکيو ويندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي اداري جي تاريخ ۾ انهن موضوعن کي سندس صحافتي خدمتن جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MGSchool"/> ''هندستان'' سان گڏ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار پڻ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت جو هڪ اهم نالو بڻجي سامهون آئي. مانسنگهه چوهڙمل بلچنداڻيءَ جي سوانحي بيان موجب هن 1953ع ۾ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار شروع ڪئي ۽ لڳ ڀڳ ويهه سال ان جي ادارت ڪئي. مانسنگهه جو تعلق ''هندستان'' جي انتظام سان پڻ رهيو.<ref name="Mansingh">{{cite web |title=(Late) Shri Mansingh Chuharmal Balchandani |url=https://www.sindhisangat.com/promoters/mansingh-chuharmal-balchandani/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref> == گانڌي وادي فڪر == هيرانند ڪرمچند [[مهاتما گانڌي]] جي فڪر کان متاثر هو. سندس سوانحي رڪارڊ ۾ سادگيءَ، محدود ذاتي ضرورتن، سماجي خدمت ۽ اصولن تي قائم رهڻ کي سندس زندگيءَ جون اهم خصوصيتون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ هڪ واقعو بيان ٿيل آهي ته هو پنهنجي ماهوار 125 رپين جي آمدنيءَ مان 75 رپيا ضرورت مندن جي مدد لاءِ ڏيندو هو ۽ باقي رقم سان گهر جو خرچ هلائيندو هو. هي احوال سوانحي ماخذ ۾ درج آهي، پر ان جي آزاد مالي يا دستاويزي تصديق موجود نه آهي.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي ڪم ۾ سياسي دٻاءَ کان آزاد رهڻ ۽ خبرن جي حقيقت نگاريءَ تي زور ڏيندو هو. سندس همعصرن ۽ سوانح نگارن کيس صحافت ۾ سماجي ذميواريءَ کي اهميت ڏيندڙ شخصيت طور ياد ڪيو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> == سماجي سڌارا == هيرانند ڪرمچند سماجي ناانصافيءَ، خاص طور ڏاج جي رسم، جي مخالفت ڪندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي تاريخ موجب هن پنهنجي اخبارن ۾ سماجي مسئلن تي لکيو ۽ تعليم، روزگار ۽ پناهگيرن جي بحاليءَ کي اهميت ڏني.<ref name="MGSchool"/> هن مانسنگهه چوهڙمل سان گڏ سنڌي برادريءَ جي مسئلن بابت صحافتي سرگرمين ۾ حصو ورتو. ٻنهي جي سرگرمين جو تعلق هندستان ۾ سنڌي ماڻهن جي نئين آبادڪاريءَ ۽ تعليمي ضرورتن سان هو.<ref name="MGSchool"/><ref name="Mansingh"/> هيرانند ڪرمچند ''نو ڀارت وديا منڊل'' جي شروعاتي ٽرسٽين مان هو. اداري جي تاريخ موجب هو معياري تعليم جي فراهميءَ ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ سان دلچسپي رکندو هو.<ref name="MGSchool"/> == ڪملا هيرانند ۽ خانداني زندگي == هيرانند ڪرمچند جي گهرواري '''ڪملا هيرانند'''، جنهن جو شاديءَ کان اڳ نالو ديوي ڪرپلاڻي هو، سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ جي سرگرم ڪارڪن هئي. هن برطانوي حڪومت خلاف احتجاجن، عورتن جي حقن بابت سرگرمين ۽ سياسي مهمن ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh"/> 1932ع ۾ جڏهن حيدرآباد جا ڪانگريسي اڳواڻ گرفتار ٿيا، تڏهن ڪملا هيرانند کي مقامي تحريڪ جي انتظامي رهنمائيءَ جي ذميواري ڏني وئي. انهيءَ دور جي سياسي اصطلاح ۾ کيس حيدرآباد جي ''ڊڪٽيٽر'' طور ياد ڪيو ويو، جنهن مان مراد احتجاجي تحريڪ جي مقامي اڳواڻي هئي.<ref name="FreedomSindh"/> هيرانند ۽ ڪملا جي گڏيل زندگيءَ ۾ سياسي سرگرميون، سماجي خدمت ۽ صحافت نمايان رهيون. جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم ۾ مدد ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ٻئي ممبئيءَ ۾ آباد ٿيا.<ref name="FreedomSindh"/><ref name="KamalaArticle">{{cite web |title=Growing up with the Mahatma |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/growing-up-with-the-mahatma/amp_articleshow/16039807.html |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref> ممبئيءَ جي ڪولابا علائقي ۾ سندن گهر سنڌي اديبن، دانشورن ۽ فنڪارن جي ملاقاتن جو هنڌ رهيو. هڪ سوانحي مضمون موجب سنڌي لوڪ فنڪار [[رام پنجواڻي]] پڻ اتي موسيقيءَ جون محفلون ڪندو هو.<ref name="KamalaArticle"/> == صحافتي انداز ۽ اثر == هيرانند ڪرمچند جي ادارت بابت سوانحي ماخذن ۾ سندس اصول پسنديءَ، سادگيءَ ۽ صحافتي ذميواريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هندستان'' ۾ سندس ايڊيٽوريل لکڻيون سنڌي پڙهندڙن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="SindhiSangat"/> سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب سندس صحافتي فڪر تي ساڌو هيرانند ۽ جيٺمل پرسرام جهڙن اڳوڻن سنڌي صحافين جو اثر هو. انهيءَ رڪارڊ ۾ کيس ''Gentleman Journalist'' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي. هي لقب سوانحي قدرشناسيءَ جو حصو آهي، نه ڪي ڪنهن سرڪاري اعزاز جو نالو.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند جي صحافتي ڪم جو اهم پهلو سنڌ ۾ قومي تحريڪ سان لاڳاپيل اخبار کي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي برادريءَ جي سماجي ۽ ثقافتي ضرورتن سان ڳنڍڻ هو. == سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | هيرانند ڪرمچند ۽ لاڳاپيل سنڌي صحافت جا اهم تاريخي واقعا |- ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | وضاحت |- | style="background:#edf5fa;" | 1899ع يا 1901ع | هيرانند ڪرمچند جو جنم | ماخذن ۾ اختلاف |- | style="background:#eef7ed;" | 1912ع–1919ع | ''هندو'' اخبار جي شروعات ۽ ترقي | اخبار جي قيام ۽ روزاني ٿيڻ جي تاريخن بابت اختلاف |- | style="background:#edf5fa;" | 1930ع | ''هندو'' جي ايڊيٽرن جون گرفتاريون | سول نافرمانيءَ واري تحريڪ جو دور |- | style="background:#eef7ed;" | 1932ع | اخبار جي عملي ۽ انتظاميا خلاف ڪارروايون | برطانوي حڪومت جون پابنديون |- | style="background:#edf5fa;" | 1939ع | هيرانند جو حلف نامو | پاڻ کي ''هندو'' جو ايڊيٽر ڄاڻايو |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ''هندو'' مان ''هندستان'' نالو ٿيڻ جو هڪ تاريخي بيان | پهرين آگسٽ 1946ع |- | style="background:#edf5fa;" | 1947ع–1948ع | ورهاڱو ۽ اخبار جي ممبئي منتقلي | سنڌ مان هندستان ڏانهن اداري جي منتقلي |- | style="background:#eef7ed;" | ورهاڱي کان پوءِ | ''هندستان'' جي ادارت | لڳ ڀڳ 25 سالن جي سربراهيءَ جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1953ع | ''هند واسي'' هفتيوار اخبار | مانسنگهه چوهڙمل سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1975ع يا 1976ع | هيرانند ڪرمچند جي وفات | ماخذن ۾ اختلاف |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters"/><ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi"/><ref name="OmMandliDocument"/><ref name="Mansingh"/> == وفات == هيرانند ڪرمچند جي وفات بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ 1976ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ آڪٽوبر 1975ع لکيل آهي. وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند دستاويزي تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangat"/> == تاريخي اهميت == هيرانند ڪرمچند جي صحافتي زندگي سنڌ جي برطانوي دور واري سياسي صحافت ۽ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي اخبارن جي تسلسل کي ڳنڍيندڙ هڪ مثال آهي. سندس ادارت جو تعلق پهرين آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پوءِ سنڌي لڏپلاڻ ڪندڙ برادريءَ جي سماجي مسئلن سان رهيو. سندس ڪردار کي سنڌي صحافت، گانڌي وادي سياسي فڪر، سماجي سڌارن ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ورهاڱي کان پوءِ واري اشاعتي تاريخ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/><ref name="MGSchool"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي ادب]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] * [[جئرامداس دولت رام]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[حيدرآباد، سنڌ]] * [[ممبئي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}} * {{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisangat.com/promoters/hirnand-karamchand/ سنڌي سنگت ــ هيرانند ڪرمچند] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf سنڌي ثقافت جي خدمتگارن بابت سوانحي ڪتاب] * [https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ سنڌي ساز فائونڊيشن ــ آزاديءَ جي تحريڪ] * [https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ سنڌي اشاعتن جي تاريخ] * [https://www.mgschool.org/about_us.html مهاتما گانڌي اسڪول ــ اداري جي تاريخ] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي ايڊيٽر]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جا ڪارڪن]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندستاني ماڻهو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]] kx53quuawb7t8l58tyhfpl5p5mrp5ba 428135 428134 2026-11-04T23:12:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 428135 wikitext text/x-wiki {{Short description|پير حسام الدين راشديءَ جي يادگيرين ۽ سنڌ جي سماجي تاريخ بابت ڪتاب (1977ع)}} {{Infobox book | name = هو ڏوٿي هو ڏينهن | title_orig = هو ڏوٿي هو ڏينهن | image = ھو ڏوٿي ھو ڏينھن جو سرورق.jpg | image_size = 250px | caption = ڪتاب جو سرورق | author = [[پير حسام الدين راشدي]] | country = [[پاڪستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي شخصيتون ۽ يادگيريون | genre = [[يادگيريون]]، سوانحي نثر، تاريخي ۽ سماجي خاڪا | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] | pub_date = آڪٽوبر 1977ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | pages = 425 (اصل متن؛ ڪتابياتي بيان موجب) }} '''هو ڏوٿي هو ڏينهن''' (انگريزي: ''Hoo Dothee, Hoo Deenhan'') سنڌي ٻوليءَ جو يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سماجي تاريخ تي ٻڌل ڪتاب آهي، جنهن جو ليکڪ [[پير حسام الدين راشدي]] آهي. هي ڪتاب [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1977ع ۾ شايع ڪيو. ان ۾ ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ واري سنڌ جي سماجي، سياسي، ادبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جا مشاهدا ۽ يادگيريون بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ خاص طور [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، [[سکر]] ۽ انهن سان لاڳاپيل شخصيتن، ادبي محفلن، زمينداري نظام، مذهبي روايتن ۽ عام ماڻهن جي زندگيءَ جا احوال ملن ٿا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SABYear">{{cite web |title=Year Wise – سنڌي ادبي بورڊ |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref><ref name="BookText">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1977 |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707}}</ref> ڪتاب ۾ ليکڪ ذاتي تجربن ۽ پنهنجي همعصر شخصيتن جي احوالن وسيلي سنڌ جي معاشرتي تبديليءَ کي بيان ڪري ٿو. سنڌي ادبي تنقيد ۾ ان کي سوانحي نثر، يادگيرين ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ڪتاب طور ڏٺو ويو آهي. ڪتاب جو ٻيو ڇاپو 2002ع ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=پير حسام الدين راشدي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+حسام+الدين+راشدي |language=sd}}</ref><ref name="HundredWriters">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15654}}</ref> == ڪتاب جو نالو == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو عنوان [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ مان ورتل آهي. ڪتاب جي شروعات ۾ شاهه لطيف جي بيت جي پهرين سٽ عنوان سان ملندڙ آهي: <blockquote> هُو ڏوٿي هُو ڏينَهن، هو ڏونگر هو لَڪيون، </blockquote> هن بيت وسيلي ماضيءَ جي ماڻهن، ڏينهن ۽ تجربن کي ياد ڪرڻ جو تصور سامهون اچي ٿو. ڪتاب ۾ گذريل زماني جي شخصيتن ۽ حالتن کي ياد ڪرڻ جو انداز انهيءَ عنوان سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="BookText"/> == ليکڪ == [[پير حسام الدين راشدي]] سنڌي مؤرخ، محقق، اديب ۽ صحافي هو. هن سنڌ جي تاريخ، فارسي تذڪرن، قديم مخطوطن، ادبي شخصيتن ۽ تاريخي دستاويزن تي تحقيق ڪئي. سندس تصنيفن ۽ مرتب ڪيل ڪتابن ۾ ''مڪلي نامو''، ''تذڪره مشاهير سنڌ''، ''مير معصوم بکري''، ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون'' ۽ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' شامل آهن.<ref name="Sindhiana"/><ref name="RashdiJournal">{{cite journal |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جون صحافتي خدمتون |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi |language=sd}}</ref> راشديءَ پنهنجي تحقيق ۾ تاريخي دستاويزن ۽ ادبي ماخذن کي اهميت ڏني، جڏهن ته ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ سندس انداز ذاتي يادگيرين ۽ مشاهدن تي وڌيڪ ٻڌل آهي. انهيءَ سبب ڪتاب سندس تاريخي تحقيق سان گڏ سوانحي ۽ تخليقي نثر جو پڻ مثال آهي.<ref name="CreativeRashdi">{{cite journal |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جي تخليقي تحريرن جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-23-an-analysis-of-creative-writing-of-pir-hussamudin-shah-rashdi |language=sd}}</ref> == تصنيف جو پسمنظر == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو وڏو حصو 1960ع ڌاري [[فلپائين]] جي گاديءَ واري شهر [[منيلا]] ۾ لکيو ويو. ان وقت پير حسام الدين راشدي پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] وٽ رهيل هو، جيڪو فلپائين ۾ پاڪستان جو سفير هو.<ref name="HundredWriters"/><ref name="BookText"/> ڪتاب جي شروعات ۾ راشدي بيان ڪري ٿو ته کيس منيلا ۾ ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جو خط مليو، جنهن ۾ لاڙڪاڻي جي شاعر نواز علي ''نياز'' جي وفات جي خبر هئي. انهيءَ خبر کيس پنهنجي ماضيءَ، لاڙڪاڻي جي ادبي ماحول ۽ سنڌ جي پراڻين شخصيتن جون يادگيريون تازيون ڪرايون. انهيءَ واقعي کان پوءِ سندس تحريرن ۾ هڪ گذريل دور جي سماجي ۽ ادبي زندگيءَ جا احوال سامهون اچن ٿا.<ref name="BookText"/> ڪتاب جي ترتيب ۽ سٽاءَ ۾ [[محمد ابراهيم جويو|محمد ابراهيم جويي]] جو ڪردار ڄاڻايو ويو آهي. جويي سنڌي ادب جي اشاعت، تدوين ۽ ادبي ادارن سان لاڳاپيل خدمتن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.<ref name="SindhSalamatIntro">{{cite web |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل == ''سنڌي ادبي بورڊ'' جي سالوار ڪتابي فهرست ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' کي 1977ع جي اشاعتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. پهرئين ڇاپي جو مهينو آڪٽوبر 1977ع ڄاڻايل آهي. هڪ ڪتابياتي بيان ۾ ڪتاب جي متن جا 425 صفحا ۽ ان کان اڳ ابتدائي صفحا ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="SABYear"/><ref name="Buriro">{{cite web |title=سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا: خوبصورت شعرن ۾ سمايل خيالن جي خوشبوءِ |url=https://sindhicriticism.blogspot.com/2012/09/riazat-buriro.html |language=sd}}</ref><ref name="Bibliography">{{cite web |title=سچل سرمست رحه؛ ڪلام ۽ احوال |url=https://shairainshairi.blogspot.com/2018/04/blog-post_39.html |language=sd}}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڪتاب جي 2002ع واري ٻئي ڇاپي جو ذڪر موجود آهي. ڪجهه ثانوي تحقيقي ماخذن ۾ 1978ع جو سال پڻ ملي ٿو، پر سنڌي ادبي بورڊ جي فهرست ۽ پهرئين ڇاپي جا ڪتابياتي حوالا 1977ع جي اشاعت جي تائيد ڪن ٿا.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SABYear"/> == ڪتاب جو موضوع ۽ نوعيت == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ سان لاڳاپيل ماڻهن، شهرن، محفلن ۽ تاريخي واقعن کي ياد ڪري ٿو. ڪتاب کي صرف روايتي آتم ڪٿا چوڻ بدران يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سماجي مشاهدي تي ٻڌل نثري مجموعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="BookText"/><ref name="CreativeRashdi"/> ليکڪ پاڻ ڪتاب کي باقاعدي تاريخ بدران سنڌ جي معاشرتي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ ابتدائي بيان جي حيثيت ڏئي ٿو. هو پنهنجي مشاهدي ۾ سنڌ جي سماجي پسماندگي، طبقاتي فرق، زمينداري نظام ۽ ماڻهن جي معاشرتي حالتن تي تنقيدي نظر وجهي ٿو.<ref name="SindhSalamatIntro"/> ڪتاب جي نثر ۾ شخصي يادگيريون، واقعا، گفتگو، تاريخي اشارا ۽ سماجي تبصرا گڏ هلن ٿا. ليکڪ هڪ شخصيت جي احوال مان ان جي دور جي سياسي، ادبي ۽ معاشرتي ماحول ڏانهن وڃي ٿو، جنهن ڪري ڪتاب جو دائرو ذاتي زندگيءَ کان اڳتي وڌي ٿو.<ref name="BookText"/> == لاڙڪاڻي جي سماجي زندگي == ڪتاب ۾ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي پراڻي شهري زندگيءَ جو تفصيلي بيان موجود آهي. راشدي شهر جي ادبي محفلن، مشاعرن، بازارن، زميندارن، نوابن، ڪامورن ۽ عام ماڻهن جي روزمرهه جي زندگيءَ جا احوال پيش ڪري ٿو.<ref name="BookText"/> ليکڪ پنهنجي يادگيرين ۾ ان دور جي وڏن زميندارن جي بنگلن ۽ ڪچهرين جو ذڪر ڪري ٿو، جتي مقامي سياست، سرڪاري معاملن، زمينداري تڪرارن ۽ سماجي مسئلن بابت گفتگو ٿيندي هئي. هن انهن محفلن جي رونق سان گڏ غريب ماڻهن جي محتاجيءَ ۽ طاقتور طبقن تي سندن دارومدار کي پڻ بيان ڪيو آهي.<ref name="BookText"/> ڪتاب ۾ [[شاهنواز ڀٽو]]، [[محمد ايوب کهڙو]]، نواب امير علي خان لاهوري ۽ ٻين مقامي شخصيتن جي ڪچهرين ۽ سماجي حيثيت جو ذڪر اچي ٿو. انهن بيانن مان برطانوي دور جي سنڌ ۾ مقامي بااثر طبقن، انتظاميا ۽ عام ماڻهن جي لاڳاپن بابت ليکڪ جا مشاهدا معلوم ٿين ٿا.<ref name="BookText"/> == زمينداري نظام ۽ طبقاتي فرق == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو هڪ نمايان موضوع سنڌ جي زمينداري معاشري ۾ طبقاتي فرق آهي. راشدي وڏن زميندارن ۽ سردارن جي سماجي حيثيت، سندن مهمان نوازي ۽ ڪچهرين سان گڏ انهن وٽ ڪم ڪار لاءِ ايندڙ غريب ماڻهن جي حالتن جو به احوال ڏئي ٿو.<ref name="BookText"/> ليکڪ جي بيان موجب ڪيترائي ماڻهو پنهنجي معاملن جي حل لاءِ بااثر زميندارن جي درن تي ڊگهو انتظار ڪندا هئا. هو انهيءَ صورتحال کي سماجي طاقت جي اڻبرابريءَ سان ڳنڍي ٿو. ڪتاب ۾ پراڻي دور جي رونقن لاءِ يادگيريءَ جو احساس موجود آهي، پر ان سان گڏ انهيءَ معاشري جي ناانصافين تي تنقيد پڻ ملي ٿي.<ref name="BookText"/> == سکر جي ادبي ۽ مذهبي زندگي == ڪتاب ۾ [[سکر]] جي ادبي محفلن، مشاعرن، دوستن ۽ سماجي زندگيءَ جا احوال پڻ شامل آهن. ليکڪ سکر کي پنهنجي جوانيءَ جي سياسي ۽ ادبي تجربن سان ڳنڍي ٿو.<ref name="BookText"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب مان سکر جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ واقعو نقل ڪيو آهي. انهيءَ واقعي ۾ سکر جي هندن جي ٽڪاڻن ۾ تيار ٿيندڙ ''ڪڻاهه پرساد'' ۽ مختلف مذهبن ۽ سماجي طبقن جي ماڻهن جي ان سان وابستگيءَ جو ذڪر آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ساڌ ٻيلو ۽ ڪڻاهه پرساد === جوتواڻيءَ جي نقل ڪيل احوال موجب سکر جي ٽڪاڻن ۾ شام جو ڪڻاهه پرساد تيار ڪيو ويندو هو، جنهن کي ماڻهو مذهبي ۽ سماجي فرق کان سواءِ احترام سان حاصل ڪندا هئا. راشدي پنهنجي جوانيءَ جو واقعو بيان ڪندي ٻڌائي ٿو ته هو ۽ سندس ساٿي [[ساڌ ٻيلو|ساڌ ٻيلي]] جي آشرم مان ملندڙ پرساد ۽ ان سان گڏ دال پوري، کچڙي ۽ پاپڙ جهڙن کاڌن تي ڪجهه ڏينهن گذاريندا رهيا.<ref name="Jotwani1996"/> هن واقعي ۾ هڪ سياسي تضاد پڻ سامهون اچي ٿو. جوتواڻيءَ موجب راشدي بيان ڪري ٿو ته انهيءَ زماني ۾ هو ۽ سندس ساٿي پنهنجي رسالي ''ستاره سنڌ'' ۾ هندن خلاف سخت سياسي تحريرون لکندا هئا، پر ساڳئي وقت ساڌ ٻيلي جي کاڌي مان فائدو وٺندا هئا ۽ اها ڳالهه پنهنجن دوستن کان لڪائيندا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> هن واقعي کي ليکڪ جي ذاتي يادگيريءَ ۽ سندس پنهنجي ماضيءَ بابت تنقيدي اعتراف طور پڙهڻ گهرجي. اهو احوال ان دور جي فرقيواراڻي سياسي زبان ۽ روزمرهه جي سماجي رابطن وچ ۾ موجود تضاد کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سکر جي سڀني هندن يا مسلمانن جي روين بابت عام نتيجي طور پيش ڪرڻ درست نه ٿيندو. [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|کاٻي|سکر جو ساڌ ٻيلو؛ ڪتاب ۾ بيان ٿيل مذهبي ۽ سماجي ماحول سان لاڳاپيل ماڳ. تصوير 1990ع جي آهي.]] == ستاره سنڌ ۽ سياسي ماحول == ''ستاره سنڌ'' هڪ رسالو هو، جنهن سان پير حسام الدين راشدي ۽ سندس همعصر سياسي ۽ صحافتي سرگرميون لاڳاپيل رهيون. موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب رسالي جو لاڳاپيل دور 1934ع کان 1937ع تائين هو.<ref name="Jotwani1996"/> راشديءَ جي صحافتي زندگيءَ بابت تحقيقي مضمونن ۾ سندس شروعاتي صحافت، سياسي سرگرمين ۽ سنڌ جي مختلف اخبارن ۽ رسالن سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ ڏنل ذاتي يادگيريون انهيءَ صحافتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ پڻ مددگار آهن.<ref name="RashdiJournal"/> == ادبي شخصيتن جا خاڪا == ڪتاب ۾ شاعرن، اديبن ۽ ٻين شخصيتن جا احوال ملن ٿا. انهن مان نواز علي ''نياز'' جو ذڪر خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس وفات جي خبر ڪتاب جي يادگيرين جي شروعات جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="BookText"/> راشدي مختلف شخصيتن جي شاعري، گفتگو، مجلسن ۽ ذاتي عادتن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪري ٿو. اهڙن بيانن وسيلي سنڌ جي ادبي محفلن ۽ شاعرن جي سماجي حيثيت جو احوال ملي ٿو.<ref name="CreativeRashdi"/> === ليکراج ڪشنچند عزيز === ڪتاب ۾ سنڌي شاعر [[ليکراج عزيز]] جو ذڪر پڻ ملي ٿو. راشدي سندس شاعريءَ ۾ فارسي لفظن جي استعمال، نون خيالن ۽ سماجي ماحول سان لاڳاپيل موضوعن کي بيان ڪري ٿو.<ref name="Lekhraj">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |chapter=ليکراج عزيز |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15967 |language=sd}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جي صفحي 32 تي نالي بابت هڪ غلطيءَ جي نشاندهي ڪئي آهي. سندس موجب اتي ''ڪشنچند عزيز'' بدران ''ليکراج ڪشنچند عزيز'' هجڻ گهرجي. ليکراج عزيز جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس پورو نالو ليکراج ڪشنچند ميرچنداڻي ڄاڻايل آهي. اصل ڪتاب جي مختلف ڇاپن ۾ انهيءَ صفحي جي سڌي ڀيٽ اڃا گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Lekhraj"/> == تاريخي ماخذ جي حيثيت == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' سنڌ جي سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ ذاتي مشاهدي تي ٻڌل ماخذ آهي. ڪتاب ۾ اهڙين شخصيتن، محفلن ۽ روزمرهه جي حالتن جو ذڪر آهي، جن بابت سرڪاري تاريخي دستاويزن ۾ هميشه تفصيلي معلومات نه ملندي آهي. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ ڏنل احوال ليکڪ جي يادگيرين تي ٻڌل آهن. تاريخي تحقيق ۾ انهن کي همعصر اخبارن، سرڪاري رڪارڊن، خطن ۽ ٻين آزاد ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. خاص طور سياسي اختلافن، شخصيتن بابت ذاتي راين ۽ واقعن جي تاريخن کي ليکڪ جي نقطه نظر کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="BookText"/><ref name="CreativeRashdi"/> == ادبي انداز == راشديءَ جو نثر شخصي يادگيرين، تاريخي احوال، منظرنگاري، گفتگو ۽ سماجي تبصري کي گڏ ڪري ٿو. هو ڪنهن شخصيت جي ڪردار يا هڪ محفل جي احوال مان ان دور جي وسيع معاشرتي حالتن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="BookText"/> ڪتاب ۾ پراڻي سنڌ جي ادبي ۽ سماجي زندگيءَ لاءِ يادگيريءَ جو احساس موجود آهي، پر ليکڪ رڳو ماضيءَ جي تعريف نٿو ڪري. زمينداري نظام، سماجي اڻبرابري ۽ طاقتور طبقن جي اثر رسوخ بابت سندس تنقيدي بيان پڻ موجود آهن.<ref name="BookText"/> == سنڌي سوانحي ادب ۾ مقام == سنڌي ادب ۾ ذاتي يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سوانحي نثر جي روايت ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. سنڌي سوانحي ادب بابت تحقيقي مواد ۾ ڪتاب کي يادگيرين ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="AutobiographyStudy">{{cite book |last=سبزوئي |first=حميد |title=سوانحي سنڌي ادب جو مطالعو |year=2020 |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/سوانحي_سنڌي_ادب_جو_مطالعو-ڊاڪٽر_حميد_سبزوئي-2020-صاف.pdf}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تحقيق ۾ راشديءَ جي تخليقي تحريرن بابت مقالن ۾ پڻ هن ڪتاب جا حوالا ڏنا ويا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب کي رڳو ليکڪ جي ذاتي زندگيءَ جي احوال بدران سنڌي نثر ۽ سماجي مشاهدي جي مطالعي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="CreativeRashdi"/> == ڪتاب بابت اهم معلومات == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جا اهم ڪتابياتي ۽ ادبي تفصيل |- ! style="background:#dcebf5;" | موضوع ! style="background:#dcebf5;" | تفصيل |- | style="background:#edf5fa;" | ڪتاب جو نالو | هو ڏوٿي هو ڏينهن |- | style="background:#eef7ed;" | ليکڪ | [[پير حسام الدين راشدي]] |- | style="background:#edf5fa;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#eef7ed;" | ادبي صنف | يادگيريون، سوانحي نثر ۽ سماجي خاڪا |- | style="background:#edf5fa;" | تصنيف جو اهم دور | 1960ع ڌاري |- | style="background:#eef7ed;" | تصنيف جو هنڌ | منيلا، فلپائين |- | style="background:#edf5fa;" | ترتيب ۽ سٽاءَ | محمد ابراهيم جويو |- | style="background:#eef7ed;" | پهريون ڇاپو | آڪٽوبر 1977ع |- | style="background:#edf5fa;" | ناشر | سنڌي ادبي بورڊ |- | style="background:#eef7ed;" | ٻيو ڇاپو | 2002ع |- | style="background:#edf5fa;" | اهم شهر | لاڙڪاڻو ۽ سکر |- | style="background:#eef7ed;" | مکيه موضوع | سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي محفلون، زمينداري نظام، شخصيتون ۽ مذهبي لاڳاپا |} <ref name="SABYear"/><ref name="Sindhiana"/><ref name="BookText"/><ref name="HundredWriters"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:SukkurSadhuBela.jpg|سکر جو ساڌ ٻيلو، جتي جي پرساد بابت ڪتاب ۾ يادگيري ملي ٿي File:PkSukkurSadhuBelo5.jpg|ساڌ ٻيلي جي مذهبي عمارت جو تفصيلي منظر File:SukkurSBHeiligt.jpg|ساڌ ٻيلي جي عمارت جو تاريخي طرز تعمير وارو حصو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[پير حسام الدين راشدي]] * [[پير علي محمد راشدي]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي سوانحي ادب]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[ساڌ ٻيلو]] * [[سکر]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[ليکراج عزيز]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1977 |language=sd}} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd}} * {{cite book |last=سبزوئي |first=حميد |title=سوانحي سنڌي ادب جو مطالعو |year=2020 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707 سنڌ سلامت ڪتاب گهر تي ڪتاب جو متن] * [https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+حسام+الدين+راشدي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ليکڪ جو تعارف] * [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-23-an-analysis-of-creative-writing-of-pir-hussamudin-shah-rashdi پير حسام الدين راشديءَ جي تخليقي تحريرن بابت تحقيقي مقالو] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]] [[زمرو:سنڌي يادگيريون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:1977ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]] { == جنم ۽ شروعاتي زندگي == هيرانند ڪرمچند جي جنم ۽ وفات جي سالن بابت ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سندس حياتيءَ جو عرصو 1901ع کان 1976ع ڄاڻايو آهي. ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس جنم پهرين آڪٽوبر 1899ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ رڪارڊ موجب سندس جنم جي سئو سالا يادگار تقريب پهرين آڪٽوبر 1999ع تي ملهائي وئي هئي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |pages=195–196 |language=en |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}}</ref> ساڳئي سوانحي رڪارڊ موجب هيرانند ڪرمچند بي. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. سندس شروعاتي زندگيءَ بابت دستياب مواد محدود آهي، پر سنڌ ۾ قومي تحريڪ ۽ سماجي سڌارن جي ماحول سندس فڪري ۽ صحافتي سرگرمين تي اثر وڌو.<ref name="Promoters"/> == سنڌ ۾ صحافتي زندگي == === روزاني هندو سان وابستگي === هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي زندگيءَ جي شروعات سنڌي اخبار ''هندو'' سان ڪئي. هيءَ اخبار برطانوي دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ سماجي بحثن جو هڪ اهم ذريعو هئي. سنڌ جي صحافت بابت تاريخي ماخذن ۾ ''هندو'' جي ايڊيٽرن ۾ [[جئرامداس دولت رام]]، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ هيرانند ڪرمچند جا نالا ملن ٿا.<ref name="JournalismHistory">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://manuals.plus/m/714e6514929fa71c1ec67a4d9f0ae459568569d237659c76b1a9b2fc85071ef0.pdf}}</ref><ref name="GIPE">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/51473/GIPE-043314.pdf?isAllowed=y%26sequence=1}}</ref> اخبار جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان جي شروعات جي سال ۽ هفتيوار کان روزاني ٿيڻ جي تاريخ بابت اختلاف آهن. هڪ تاريخي بيان موجب ''هندو'' 1912ع ۾ مهاراج لوڪرام ۽ مهاراج وشنو شرما شروع ڪئي. ٻين ماخذن ۾ ان جي شروعات 1916ع ۾ هفتيوار اخبار طور ۽ 1917ع ۾ روزاني طور ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان علاوه هڪ تحقيقي ڪتاب ۾ 1919ع ۾ روزاني ٿيڻ جو سال ڏنو ويو آهي.<ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi">{{cite web |title=Publishing in Sindhi |url=https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref><ref name="SeparationSindh">{{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}}</ref> ''هندو'' اخبار جو سياسي لاڙو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ گانڌيءَ جي قومي تحريڪ جي حمايت ۾ هو. ان ۾ عدم تعاون، سول نافرماني ۽ برطانوي حڪومت جي پاليسين بابت خبرون ۽ تبصرا شايع ٿيندا هئا. هيرانند ڪرمچند جي ادارت کي انهيءَ سياسي ۽ صحافتي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/> === آزاديءَ جي تحريڪ ۽ گرفتاريون === برطانوي دور ۾ ''هندو'' اخبار جي ايڊيٽرن ۽ عملي کي سياسي سرگرمين سبب سرڪاري ڪاررواين کي منهن ڏيڻو پيو. صحافت جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب موجب 1930ع ۾ اخبار جا ٽي ايڊيٽر لڳاتار گرفتار ٿيا. 1932ع ۾ اخبار جي اداري ۽ انتظاميا خلاف پڻ ڪارروائي ڪئي وئي ۽ اخبار جي پريس تي پابنديون لڳايون ويون.<ref name="JournalismHistory"/> سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ بابت تحقيقي ڪتاب ۾ گرفتار ٿيندڙ ايڊيٽرن جي فهرست ۾ هيرانند ڪرمچند جو نالو پڻ شامل آهي. انهيءَ فهرست ۾ وشنو شرما، جئرامداس دولت رام، گهنشام جيٺانند، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ ٻيا صحافي پڻ ڄاڻايل آهن.<ref name="SeparationSindh"/> هيرانند جي گهرواري ڪملا هيرانند پڻ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم هئي. خاندان سان لاڳاپيل سوانحي بيانن موجب جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم کي جاري رکڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh">{{cite web |title=Freedom Movement |url=https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ |website=Sindhi Saaz Foundation |language=en}}</ref> === 1939ع جو تاريخي دستاويز === 24 فيبروري 1939ع جي هڪ حلف نامي ۾ هيرانند ڪرمچند پنهنجو تعارف ڪراچيءَ مان نڪرندڙ روزاني ''هندو'' جي ايڊيٽر طور ڪرايو. هي حلف نامو ان دور ۾ اوم منڊلي بابت پيدا ٿيل تڪرار سان لاڳاپيل دستاويزن ۾ شامل آهي.<ref name="OmMandliDocument">{{cite book |title=A Reply to Is This Justice? |language=en |url=https://brahmakumaris.info/download/An_Reply_to_Is_This_Justice_by_Om_Radhe-latest.pdf}}</ref> ان دستاويز ۾ هن اوم منڊليءَ جي هڪ گڏجاڻيءَ بابت پنهنجا مشاهدا ۽ تنقيدي رايا بيان ڪيا هئا. اهي بيان سندس ذاتي دعوائن طور پڙهڻ گهرجن، نه ڪي تڪرار بابت ڪنهن آزاد عدالتي فيصلي يا ثابت ٿيل حقيقت طور. تاريخي اهميت جي لحاظ کان دستاويز 1939ع ۾ سندس اخبار جي ايڊيٽر هجڻ جي سڌي شاهدي فراهم ڪري ٿو.<ref name="OmMandliDocument"/> == هندو کان هندستان تائين == ''هندو'' اخبار جي نالي جي تبديليءَ بابت ماخذن ۾ مختلف بيان ملن ٿا. سنڌي اشاعتن جي تاريخ بابت هڪ مضمون موجب پهرين آگسٽ 1946ع تي، [[بال گنگاڌر تلڪ]] جي ورسيءَ جي موقعي تي، اخبار جو نالو ''هندستان'' رکيو ويو. ساڳئي ماخذ موجب 1948ع ۾ اخبار جون آفيسون ڪراچيءَ کان ممبئي منتقل ٿيون.<ref name="PublishingSindhi"/> ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ورهاڱي کان پوءِ ''هندو'' اخبار ''هندستان'' جي نالي سان هندستان ۾ جاري ٿي ۽ اڳوڻي اداري جي عملي جو وڏو حصو ان سان گڏ رهيو. ٻنهي بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اخبار جي نالي ۽ اشاعت جي مرڪز ۾ تبديليون مختلف مرحلن ۾ ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي واقعي طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو.<ref name="Promoters"/> ورهاڱي کان پوءِ هيرانند ڪرمچند ممبئيءَ ۾ سنڌي صحافت سان وابسته رهيو. هن ''هندستان'' جي ادارت ۽ انتظامي رهنمائيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سوانحي رڪارڊ موجب هو لڳ ڀڳ 25 سال اخبار جي سربراهيءَ سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhiSangat"/> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان هندستان لڏي ويل سنڌين کي رهائش، روزگار، تعليم ۽ سماجي بحاليءَ جا مسئلا درپيش هئا. ان ماحول ۾ سنڌي اخبارون مختلف شهرن ۾ آباد ٿيل سنڌي پڙهندڙن جي رابطي ۽ خبرن جي رسائيءَ جو ذريعو بڻيون. هيرانند ڪرمچند جي ادارت هيٺ ''هندستان'' ۾ پناهگيرن جي دعوائن، سندن بحالي، تعليمي ادارن جي قيام، روزگار ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت لکيو ويندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي اداري جي تاريخ ۾ انهن موضوعن کي سندس صحافتي خدمتن جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MGSchool"/> ''هندستان'' سان گڏ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار پڻ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت جو هڪ اهم نالو بڻجي سامهون آئي. مانسنگهه چوهڙمل بلچنداڻيءَ جي سوانحي بيان موجب هن 1953ع ۾ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار شروع ڪئي ۽ لڳ ڀڳ ويهه سال ان جي ادارت ڪئي. مانسنگهه جو تعلق ''هندستان'' جي انتظام سان پڻ رهيو.<ref name="Mansingh">{{cite web |title=(Late) Shri Mansingh Chuharmal Balchandani |url=https://www.sindhisangat.com/promoters/mansingh-chuharmal-balchandani/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref> == گانڌي وادي فڪر == هيرانند ڪرمچند [[مهاتما گانڌي]] جي فڪر کان متاثر هو. سندس سوانحي رڪارڊ ۾ سادگيءَ، محدود ذاتي ضرورتن، سماجي خدمت ۽ اصولن تي قائم رهڻ کي سندس زندگيءَ جون اهم خصوصيتون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ هڪ واقعو بيان ٿيل آهي ته هو پنهنجي ماهوار 125 رپين جي آمدنيءَ مان 75 رپيا ضرورت مندن جي مدد لاءِ ڏيندو هو ۽ باقي رقم سان گهر جو خرچ هلائيندو هو. هي احوال سوانحي ماخذ ۾ درج آهي، پر ان جي آزاد مالي يا دستاويزي تصديق موجود نه آهي.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي ڪم ۾ سياسي دٻاءَ کان آزاد رهڻ ۽ خبرن جي حقيقت نگاريءَ تي زور ڏيندو هو. سندس همعصرن ۽ سوانح نگارن کيس صحافت ۾ سماجي ذميواريءَ کي اهميت ڏيندڙ شخصيت طور ياد ڪيو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> == سماجي سڌارا == هيرانند ڪرمچند سماجي ناانصافيءَ، خاص طور ڏاج جي رسم، جي مخالفت ڪندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي تاريخ موجب هن پنهنجي اخبارن ۾ سماجي مسئلن تي لکيو ۽ تعليم، روزگار ۽ پناهگيرن جي بحاليءَ کي اهميت ڏني.<ref name="MGSchool"/> هن مانسنگهه چوهڙمل سان گڏ سنڌي برادريءَ جي مسئلن بابت صحافتي سرگرمين ۾ حصو ورتو. ٻنهي جي سرگرمين جو تعلق هندستان ۾ سنڌي ماڻهن جي نئين آبادڪاريءَ ۽ تعليمي ضرورتن سان هو.<ref name="MGSchool"/><ref name="Mansingh"/> هيرانند ڪرمچند ''نو ڀارت وديا منڊل'' جي شروعاتي ٽرسٽين مان هو. اداري جي تاريخ موجب هو معياري تعليم جي فراهميءَ ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ سان دلچسپي رکندو هو.<ref name="MGSchool"/> == ڪملا هيرانند ۽ خانداني زندگي == هيرانند ڪرمچند جي گهرواري '''ڪملا هيرانند'''، جنهن جو شاديءَ کان اڳ نالو ديوي ڪرپلاڻي هو، سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ جي سرگرم ڪارڪن هئي. هن برطانوي حڪومت خلاف احتجاجن، عورتن جي حقن بابت سرگرمين ۽ سياسي مهمن ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh"/> 1932ع ۾ جڏهن حيدرآباد جا ڪانگريسي اڳواڻ گرفتار ٿيا، تڏهن ڪملا هيرانند کي مقامي تحريڪ جي انتظامي رهنمائيءَ جي ذميواري ڏني وئي. انهيءَ دور جي سياسي اصطلاح ۾ کيس حيدرآباد جي ''ڊڪٽيٽر'' طور ياد ڪيو ويو، جنهن مان مراد احتجاجي تحريڪ جي مقامي اڳواڻي هئي.<ref name="FreedomSindh"/> هيرانند ۽ ڪملا جي گڏيل زندگيءَ ۾ سياسي سرگرميون، سماجي خدمت ۽ صحافت نمايان رهيون. جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم ۾ مدد ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ٻئي ممبئيءَ ۾ آباد ٿيا.<ref name="FreedomSindh"/><ref name="KamalaArticle">{{cite web |title=Growing up with the Mahatma |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/growing-up-with-the-mahatma/amp_articleshow/16039807.html |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref> ممبئيءَ جي ڪولابا علائقي ۾ سندن گهر سنڌي اديبن، دانشورن ۽ فنڪارن جي ملاقاتن جو هنڌ رهيو. هڪ سوانحي مضمون موجب سنڌي لوڪ فنڪار [[رام پنجواڻي]] پڻ اتي موسيقيءَ جون محفلون ڪندو هو.<ref name="KamalaArticle"/> == صحافتي انداز ۽ اثر == هيرانند ڪرمچند جي ادارت بابت سوانحي ماخذن ۾ سندس اصول پسنديءَ، سادگيءَ ۽ صحافتي ذميواريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هندستان'' ۾ سندس ايڊيٽوريل لکڻيون سنڌي پڙهندڙن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="SindhiSangat"/> سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب سندس صحافتي فڪر تي ساڌو هيرانند ۽ جيٺمل پرسرام جهڙن اڳوڻن سنڌي صحافين جو اثر هو. انهيءَ رڪارڊ ۾ کيس ''Gentleman Journalist'' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي. هي لقب سوانحي قدرشناسيءَ جو حصو آهي، نه ڪي ڪنهن سرڪاري اعزاز جو نالو.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند جي صحافتي ڪم جو اهم پهلو سنڌ ۾ قومي تحريڪ سان لاڳاپيل اخبار کي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي برادريءَ جي سماجي ۽ ثقافتي ضرورتن سان ڳنڍڻ هو. == سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | هيرانند ڪرمچند ۽ لاڳاپيل سنڌي صحافت جا اهم تاريخي واقعا |- ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | وضاحت |- | style="background:#edf5fa;" | 1899ع يا 1901ع | هيرانند ڪرمچند جو جنم | ماخذن ۾ اختلاف |- | style="background:#eef7ed;" | 1912ع–1919ع | ''هندو'' اخبار جي شروعات ۽ ترقي | اخبار جي قيام ۽ روزاني ٿيڻ جي تاريخن بابت اختلاف |- | style="background:#edf5fa;" | 1930ع | ''هندو'' جي ايڊيٽرن جون گرفتاريون | سول نافرمانيءَ واري تحريڪ جو دور |- | style="background:#eef7ed;" | 1932ع | اخبار جي عملي ۽ انتظاميا خلاف ڪارروايون | برطانوي حڪومت جون پابنديون |- | style="background:#edf5fa;" | 1939ع | هيرانند جو حلف نامو | پاڻ کي ''هندو'' جو ايڊيٽر ڄاڻايو |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ''هندو'' مان ''هندستان'' نالو ٿيڻ جو هڪ تاريخي بيان | پهرين آگسٽ 1946ع |- | style="background:#edf5fa;" | 1947ع–1948ع | ورهاڱو ۽ اخبار جي ممبئي منتقلي | سنڌ مان هندستان ڏانهن اداري جي منتقلي |- | style="background:#eef7ed;" | ورهاڱي کان پوءِ | ''هندستان'' جي ادارت | لڳ ڀڳ 25 سالن جي سربراهيءَ جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1953ع | ''هند واسي'' هفتيوار اخبار | مانسنگهه چوهڙمل سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1975ع يا 1976ع | هيرانند ڪرمچند جي وفات | ماخذن ۾ اختلاف |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters"/><ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi"/><ref name="OmMandliDocument"/><ref name="Mansingh"/> == وفات == هيرانند ڪرمچند جي وفات بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ 1976ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ آڪٽوبر 1975ع لکيل آهي. وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند دستاويزي تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangat"/> == تاريخي اهميت == هيرانند ڪرمچند جي صحافتي زندگي سنڌ جي برطانوي دور واري سياسي صحافت ۽ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي اخبارن جي تسلسل کي ڳنڍيندڙ هڪ مثال آهي. سندس ادارت جو تعلق پهرين آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پوءِ سنڌي لڏپلاڻ ڪندڙ برادريءَ جي سماجي مسئلن سان رهيو. سندس ڪردار کي سنڌي صحافت، گانڌي وادي سياسي فڪر، سماجي سڌارن ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ورهاڱي کان پوءِ واري اشاعتي تاريخ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/><ref name="MGSchool"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي ادب]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] * [[جئرامداس دولت رام]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[حيدرآباد، سنڌ]] * [[ممبئي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}} * {{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisangat.com/promoters/hirnand-karamchand/ سنڌي سنگت ــ هيرانند ڪرمچند] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf سنڌي ثقافت جي خدمتگارن بابت سوانحي ڪتاب] * [https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ سنڌي ساز فائونڊيشن ــ آزاديءَ جي تحريڪ] * [https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ سنڌي اشاعتن جي تاريخ] * [https://www.mgschool.org/about_us.html مهاتما گانڌي اسڪول ــ اداري جي تاريخ] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي ايڊيٽر]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جا ڪارڪن]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندستاني ماڻهو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]] 9lwtllnu6wyx4mmco9avqq3ui3evxk4 428139 428135 2026-11-04T23:19:09Z Intisar Ali 8681 428139 wikitext text/x-wiki {{Short description|پير حسام الدين راشديءَ جي يادگيرين ۽ سنڌ جي سماجي تاريخ بابت ڪتاب (1977ع)}} {{Infobox book | name = هو ڏوٿي هو ڏينهن | title_orig = هو ڏوٿي هو ڏينهن | image = ھو ڏوٿي ھو ڏينھن جو سرورق.jpg | image_size = 250px | caption = ڪتاب جو سرورق | author = [[پير حسام الدين راشدي]] | country = [[پاڪستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي شخصيتون ۽ يادگيريون | genre = [[يادگيريون]]، سوانحي نثر، تاريخي ۽ سماجي خاڪا | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] | pub_date = آڪٽوبر 1977ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | pages = 425 (اصل متن؛ ڪتابياتي بيان موجب) }} '''هو ڏوٿي هو ڏينهن''' (انگريزي: ''Hoo Dothee, Hoo Deenhan'') سنڌي ٻوليءَ جو يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سماجي تاريخ تي ٻڌل ڪتاب آهي، جنهن جو ليکڪ [[پير حسام الدين راشدي]] آهي. هي ڪتاب [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1977ع ۾ شايع ڪيو. ان ۾ ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ واري سنڌ جي سماجي، سياسي، ادبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جا مشاهدا ۽ يادگيريون بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ خاص طور [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، [[سکر]] ۽ انهن سان لاڳاپيل شخصيتن، ادبي محفلن، زمينداري نظام، مذهبي روايتن ۽ عام ماڻهن جي زندگيءَ جا احوال ملن ٿا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SABYear">{{cite web |title=Year Wise – سنڌي ادبي بورڊ |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref><ref name="BookText">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1977 |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707}}</ref> ڪتاب ۾ ليکڪ ذاتي تجربن ۽ پنهنجي همعصر شخصيتن جي احوالن وسيلي سنڌ جي معاشرتي تبديليءَ کي بيان ڪري ٿو. سنڌي ادبي تنقيد ۾ ان کي سوانحي نثر، يادگيرين ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ڪتاب طور ڏٺو ويو آهي. ڪتاب جو ٻيو ڇاپو 2002ع ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=پير حسام الدين راشدي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+حسام+الدين+راشدي |language=sd}}</ref><ref name="HundredWriters">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15654}}</ref> == ڪتاب جو نالو == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو عنوان [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ مان ورتل آهي. ڪتاب جي شروعات ۾ شاهه لطيف جي بيت جي پهرين سٽ عنوان سان ملندڙ آهي: <blockquote> هُو ڏوٿي هُو ڏينَهن، هو ڏونگر هو لَڪيون، </blockquote> هن بيت وسيلي ماضيءَ جي ماڻهن، ڏينهن ۽ تجربن کي ياد ڪرڻ جو تصور سامهون اچي ٿو. ڪتاب ۾ گذريل زماني جي شخصيتن ۽ حالتن کي ياد ڪرڻ جو انداز انهيءَ عنوان سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="BookText"/> == ليکڪ == [[پير حسام الدين راشدي]] سنڌي مؤرخ، محقق، اديب ۽ صحافي هو. هن سنڌ جي تاريخ، فارسي تذڪرن، قديم مخطوطن، ادبي شخصيتن ۽ تاريخي دستاويزن تي تحقيق ڪئي. سندس تصنيفن ۽ مرتب ڪيل ڪتابن ۾ ''مڪلي نامو''، ''تذڪره مشاهير سنڌ''، ''مير معصوم بکري''، ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون'' ۽ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' شامل آهن.<ref name="Sindhiana"/><ref name="RashdiJournal">{{cite journal |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جون صحافتي خدمتون |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi |language=sd}}</ref> راشديءَ پنهنجي تحقيق ۾ تاريخي دستاويزن ۽ ادبي ماخذن کي اهميت ڏني، جڏهن ته ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ سندس انداز ذاتي يادگيرين ۽ مشاهدن تي وڌيڪ ٻڌل آهي. انهيءَ سبب ڪتاب سندس تاريخي تحقيق سان گڏ سوانحي ۽ تخليقي نثر جو پڻ مثال آهي.<ref name="CreativeRashdi">{{cite journal |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جي تخليقي تحريرن جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-23-an-analysis-of-creative-writing-of-pir-hussamudin-shah-rashdi |language=sd}}</ref> == تصنيف جو پسمنظر == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو وڏو حصو 1960ع ڌاري [[فلپائين]] جي گاديءَ واري شهر [[منيلا]] ۾ لکيو ويو. ان وقت پير حسام الدين راشدي پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] وٽ رهيل هو، جيڪو فلپائين ۾ پاڪستان جو سفير هو.<ref name="HundredWriters"/><ref name="BookText"/> ڪتاب جي شروعات ۾ راشدي بيان ڪري ٿو ته کيس منيلا ۾ ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جو خط مليو، جنهن ۾ لاڙڪاڻي جي شاعر نواز علي ''نياز'' جي وفات جي خبر هئي. انهيءَ خبر کيس پنهنجي ماضيءَ، لاڙڪاڻي جي ادبي ماحول ۽ سنڌ جي پراڻين شخصيتن جون يادگيريون تازيون ڪرايون. انهيءَ واقعي کان پوءِ سندس تحريرن ۾ هڪ گذريل دور جي سماجي ۽ ادبي زندگيءَ جا احوال سامهون اچن ٿا.<ref name="BookText"/> ڪتاب جي ترتيب ۽ سٽاءَ ۾ [[محمد ابراهيم جويو|محمد ابراهيم جويي]] جو ڪردار ڄاڻايو ويو آهي. جويي سنڌي ادب جي اشاعت، تدوين ۽ ادبي ادارن سان لاڳاپيل خدمتن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.<ref name="SindhSalamatIntro">{{cite web |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل == ''سنڌي ادبي بورڊ'' جي سالوار ڪتابي فهرست ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' کي 1977ع جي اشاعتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. پهرئين ڇاپي جو مهينو آڪٽوبر 1977ع ڄاڻايل آهي. هڪ ڪتابياتي بيان ۾ ڪتاب جي متن جا 425 صفحا ۽ ان کان اڳ ابتدائي صفحا ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="SABYear"/><ref name="Buriro">{{cite web |title=سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا: خوبصورت شعرن ۾ سمايل خيالن جي خوشبوءِ |url=https://sindhicriticism.blogspot.com/2012/09/riazat-buriro.html |language=sd}}</ref><ref name="Bibliography">{{cite web |title=سچل سرمست رحه؛ ڪلام ۽ احوال |url=https://shairainshairi.blogspot.com/2018/04/blog-post_39.html |language=sd}}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڪتاب جي 2002ع واري ٻئي ڇاپي جو ذڪر موجود آهي. ڪجهه ثانوي تحقيقي ماخذن ۾ 1978ع جو سال پڻ ملي ٿو، پر سنڌي ادبي بورڊ جي فهرست ۽ پهرئين ڇاپي جا ڪتابياتي حوالا 1977ع جي اشاعت جي تائيد ڪن ٿا.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SABYear"/> == ڪتاب جو موضوع ۽ نوعيت == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ سان لاڳاپيل ماڻهن، شهرن، محفلن ۽ تاريخي واقعن کي ياد ڪري ٿو. ڪتاب کي صرف روايتي آتم ڪٿا چوڻ بدران يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سماجي مشاهدي تي ٻڌل نثري مجموعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="BookText"/><ref name="CreativeRashdi"/> ليکڪ پاڻ ڪتاب کي باقاعدي تاريخ بدران سنڌ جي معاشرتي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ ابتدائي بيان جي حيثيت ڏئي ٿو. هو پنهنجي مشاهدي ۾ سنڌ جي سماجي پسماندگي، طبقاتي فرق، زمينداري نظام ۽ ماڻهن جي معاشرتي حالتن تي تنقيدي نظر وجهي ٿو.<ref name="SindhSalamatIntro"/> ڪتاب جي نثر ۾ شخصي يادگيريون، واقعا، گفتگو، تاريخي اشارا ۽ سماجي تبصرا گڏ هلن ٿا. ليکڪ هڪ شخصيت جي احوال مان ان جي دور جي سياسي، ادبي ۽ معاشرتي ماحول ڏانهن وڃي ٿو، جنهن ڪري ڪتاب جو دائرو ذاتي زندگيءَ کان اڳتي وڌي ٿو.<ref name="BookText"/> == لاڙڪاڻي جي سماجي زندگي == ڪتاب ۾ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي پراڻي شهري زندگيءَ جو تفصيلي بيان موجود آهي. راشدي شهر جي ادبي محفلن، مشاعرن، بازارن، زميندارن، نوابن، ڪامورن ۽ عام ماڻهن جي روزمرهه جي زندگيءَ جا احوال پيش ڪري ٿو.<ref name="BookText"/> ليکڪ پنهنجي يادگيرين ۾ ان دور جي وڏن زميندارن جي بنگلن ۽ ڪچهرين جو ذڪر ڪري ٿو، جتي مقامي سياست، سرڪاري معاملن، زمينداري تڪرارن ۽ سماجي مسئلن بابت گفتگو ٿيندي هئي. هن انهن محفلن جي رونق سان گڏ غريب ماڻهن جي محتاجيءَ ۽ طاقتور طبقن تي سندن دارومدار کي پڻ بيان ڪيو آهي.<ref name="BookText"/> ڪتاب ۾ [[شاهنواز ڀٽو]]، [[محمد ايوب کهڙو]]، نواب امير علي خان لاهوري ۽ ٻين مقامي شخصيتن جي ڪچهرين ۽ سماجي حيثيت جو ذڪر اچي ٿو. انهن بيانن مان برطانوي دور جي سنڌ ۾ مقامي بااثر طبقن، انتظاميا ۽ عام ماڻهن جي لاڳاپن بابت ليکڪ جا مشاهدا معلوم ٿين ٿا.<ref name="BookText"/> == زمينداري نظام ۽ طبقاتي فرق == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو هڪ نمايان موضوع سنڌ جي زمينداري معاشري ۾ طبقاتي فرق آهي. راشدي وڏن زميندارن ۽ سردارن جي سماجي حيثيت، سندن مهمان نوازي ۽ ڪچهرين سان گڏ انهن وٽ ڪم ڪار لاءِ ايندڙ غريب ماڻهن جي حالتن جو به احوال ڏئي ٿو.<ref name="BookText"/> ليکڪ جي بيان موجب ڪيترائي ماڻهو پنهنجي معاملن جي حل لاءِ بااثر زميندارن جي درن تي ڊگهو انتظار ڪندا هئا. هو انهيءَ صورتحال کي سماجي طاقت جي اڻبرابريءَ سان ڳنڍي ٿو. ڪتاب ۾ پراڻي دور جي رونقن لاءِ يادگيريءَ جو احساس موجود آهي، پر ان سان گڏ انهيءَ معاشري جي ناانصافين تي تنقيد پڻ ملي ٿي.<ref name="BookText"/> == سکر جي ادبي ۽ مذهبي زندگي == ڪتاب ۾ [[سکر]] جي ادبي محفلن، مشاعرن، دوستن ۽ سماجي زندگيءَ جا احوال پڻ شامل آهن. ليکڪ سکر کي پنهنجي جوانيءَ جي سياسي ۽ ادبي تجربن سان ڳنڍي ٿو.<ref name="BookText"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب مان سکر جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ واقعو نقل ڪيو آهي. انهيءَ واقعي ۾ سکر جي هندن جي ٽڪاڻن ۾ تيار ٿيندڙ ''ڪڻاهه پرساد'' ۽ مختلف مذهبن ۽ سماجي طبقن جي ماڻهن جي ان سان وابستگيءَ جو ذڪر آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ساڌ ٻيلو ۽ ڪڻاهه پرساد === جوتواڻيءَ جي نقل ڪيل احوال موجب سکر جي ٽڪاڻن ۾ شام جو ڪڻاهه پرساد تيار ڪيو ويندو هو، جنهن کي ماڻهو مذهبي ۽ سماجي فرق کان سواءِ احترام سان حاصل ڪندا هئا. راشدي پنهنجي جوانيءَ جو واقعو بيان ڪندي ٻڌائي ٿو ته هو ۽ سندس ساٿي [[ساڌ ٻيلو|ساڌ ٻيلي]] جي آشرم مان ملندڙ پرساد ۽ ان سان گڏ دال پوري، کچڙي ۽ پاپڙ جهڙن کاڌن تي ڪجهه ڏينهن گذاريندا رهيا.<ref name="Jotwani1996"/> هن واقعي ۾ هڪ سياسي تضاد پڻ سامهون اچي ٿو. جوتواڻيءَ موجب راشدي بيان ڪري ٿو ته انهيءَ زماني ۾ هو ۽ سندس ساٿي پنهنجي رسالي ''ستاره سنڌ'' ۾ هندن خلاف سخت سياسي تحريرون لکندا هئا، پر ساڳئي وقت ساڌ ٻيلي جي کاڌي مان فائدو وٺندا هئا ۽ اها ڳالهه پنهنجن دوستن کان لڪائيندا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> هن واقعي کي ليکڪ جي ذاتي يادگيريءَ ۽ سندس پنهنجي ماضيءَ بابت تنقيدي اعتراف طور پڙهڻ گهرجي. اهو احوال ان دور جي فرقيواراڻي سياسي زبان ۽ روزمرهه جي سماجي رابطن وچ ۾ موجود تضاد کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سکر جي سڀني هندن يا مسلمانن جي روين بابت عام نتيجي طور پيش ڪرڻ درست نه ٿيندو. [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|کاٻي|سکر جو ساڌ ٻيلو؛ ڪتاب ۾ بيان ٿيل مذهبي ۽ سماجي ماحول سان لاڳاپيل ماڳ. تصوير 1990ع جي آهي.]] == ستاره سنڌ ۽ سياسي ماحول == ''ستاره سنڌ'' هڪ رسالو هو، جنهن سان پير حسام الدين راشدي ۽ سندس همعصر سياسي ۽ صحافتي سرگرميون لاڳاپيل رهيون. موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب رسالي جو لاڳاپيل دور 1934ع کان 1937ع تائين هو.<ref name="Jotwani1996"/> راشديءَ جي صحافتي زندگيءَ بابت تحقيقي مضمونن ۾ سندس شروعاتي صحافت، سياسي سرگرمين ۽ سنڌ جي مختلف اخبارن ۽ رسالن سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ ڏنل ذاتي يادگيريون انهيءَ صحافتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ پڻ مددگار آهن.<ref name="RashdiJournal"/> == ادبي شخصيتن جا خاڪا == ڪتاب ۾ شاعرن، اديبن ۽ ٻين شخصيتن جا احوال ملن ٿا. انهن مان نواز علي ''نياز'' جو ذڪر خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس وفات جي خبر ڪتاب جي يادگيرين جي شروعات جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="BookText"/> راشدي مختلف شخصيتن جي شاعري، گفتگو، مجلسن ۽ ذاتي عادتن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪري ٿو. اهڙن بيانن وسيلي سنڌ جي ادبي محفلن ۽ شاعرن جي سماجي حيثيت جو احوال ملي ٿو.<ref name="CreativeRashdi"/> === ليکراج ڪشنچند عزيز === ڪتاب ۾ سنڌي شاعر [[ليکراج عزيز]] جو ذڪر پڻ ملي ٿو. راشدي سندس شاعريءَ ۾ فارسي لفظن جي استعمال، نون خيالن ۽ سماجي ماحول سان لاڳاپيل موضوعن کي بيان ڪري ٿو.<ref name="Lekhraj">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |chapter=ليکراج عزيز |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15967 |language=sd}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جي صفحي 32 تي نالي بابت هڪ غلطيءَ جي نشاندهي ڪئي آهي. سندس موجب اتي ''ڪشنچند عزيز'' بدران ''ليکراج ڪشنچند عزيز'' هجڻ گهرجي. ليکراج عزيز جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس پورو نالو ليکراج ڪشنچند ميرچنداڻي ڄاڻايل آهي. اصل ڪتاب جي مختلف ڇاپن ۾ انهيءَ صفحي جي سڌي ڀيٽ اڃا گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Lekhraj"/> == تاريخي ماخذ جي حيثيت == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' سنڌ جي سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ ذاتي مشاهدي تي ٻڌل ماخذ آهي. ڪتاب ۾ اهڙين شخصيتن، محفلن ۽ روزمرهه جي حالتن جو ذڪر آهي، جن بابت سرڪاري تاريخي دستاويزن ۾ هميشه تفصيلي معلومات نه ملندي آهي. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ ڏنل احوال ليکڪ جي يادگيرين تي ٻڌل آهن. تاريخي تحقيق ۾ انهن کي همعصر اخبارن، سرڪاري رڪارڊن، خطن ۽ ٻين آزاد ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. خاص طور سياسي اختلافن، شخصيتن بابت ذاتي راين ۽ واقعن جي تاريخن کي ليکڪ جي نقطه نظر کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="BookText"/><ref name="CreativeRashdi"/> == ادبي انداز == راشديءَ جو نثر شخصي يادگيرين، تاريخي احوال، منظرنگاري، گفتگو ۽ سماجي تبصري کي گڏ ڪري ٿو. هو ڪنهن شخصيت جي ڪردار يا هڪ محفل جي احوال مان ان دور جي وسيع معاشرتي حالتن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="BookText"/> ڪتاب ۾ پراڻي سنڌ جي ادبي ۽ سماجي زندگيءَ لاءِ يادگيريءَ جو احساس موجود آهي، پر ليکڪ رڳو ماضيءَ جي تعريف نٿو ڪري. زمينداري نظام، سماجي اڻبرابري ۽ طاقتور طبقن جي اثر رسوخ بابت سندس تنقيدي بيان پڻ موجود آهن.<ref name="BookText"/> == سنڌي سوانحي ادب ۾ مقام == سنڌي ادب ۾ ذاتي يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سوانحي نثر جي روايت ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. سنڌي سوانحي ادب بابت تحقيقي مواد ۾ ڪتاب کي يادگيرين ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="AutobiographyStudy">{{cite book |last=سبزوئي |first=حميد |title=سوانحي سنڌي ادب جو مطالعو |year=2020 |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/سوانحي_سنڌي_ادب_جو_مطالعو-ڊاڪٽر_حميد_سبزوئي-2020-صاف.pdf}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تحقيق ۾ راشديءَ جي تخليقي تحريرن بابت مقالن ۾ پڻ هن ڪتاب جا حوالا ڏنا ويا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب کي رڳو ليکڪ جي ذاتي زندگيءَ جي احوال بدران سنڌي نثر ۽ سماجي مشاهدي جي مطالعي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="CreativeRashdi"/> == ڪتاب بابت اهم معلومات == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جا اهم ڪتابياتي ۽ ادبي تفصيل |- ! style="background:#dcebf5;" | موضوع ! style="background:#dcebf5;" | تفصيل |- | style="background:#edf5fa;" | ڪتاب جو نالو | هو ڏوٿي هو ڏينهن |- | style="background:#eef7ed;" | ليکڪ | [[پير حسام الدين راشدي]] |- | style="background:#edf5fa;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#eef7ed;" | ادبي صنف | يادگيريون، سوانحي نثر ۽ سماجي خاڪا |- | style="background:#edf5fa;" | تصنيف جو اهم دور | 1960ع ڌاري |- | style="background:#eef7ed;" | تصنيف جو هنڌ | منيلا، فلپائين |- | style="background:#edf5fa;" | ترتيب ۽ سٽاءَ | محمد ابراهيم جويو |- | style="background:#eef7ed;" | پهريون ڇاپو | آڪٽوبر 1977ع |- | style="background:#edf5fa;" | ناشر | سنڌي ادبي بورڊ |- | style="background:#eef7ed;" | ٻيو ڇاپو | 2002ع |- | style="background:#edf5fa;" | اهم شهر | لاڙڪاڻو ۽ سکر |- | style="background:#eef7ed;" | مکيه موضوع | سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي محفلون، زمينداري نظام، شخصيتون ۽ مذهبي لاڳاپا |} <ref name="SABYear"/><ref name="Sindhiana"/><ref name="BookText"/><ref name="HundredWriters"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:SukkurSadhuBela.jpg|سکر جو ساڌ ٻيلو، جتي جي پرساد بابت ڪتاب ۾ يادگيري ملي ٿي File:PkSukkurSadhuBelo5.jpg|ساڌ ٻيلي جي مذهبي عمارت جو تفصيلي منظر File:SukkurSBHeiligt.jpg|ساڌ ٻيلي جي عمارت جو تاريخي طرز تعمير وارو حصو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[پير حسام الدين راشدي]] * [[پير علي محمد راشدي]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي سوانحي ادب]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[ساڌ ٻيلو]] * [[سکر]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[ليکراج عزيز]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1977 |language=sd}} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd}} * {{cite book |last=سبزوئي |first=حميد |title=سوانحي سنڌي ادب جو مطالعو |year=2020 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707 سنڌ سلامت ڪتاب گهر تي ڪتاب جو متن] * [https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+حسام+الدين+راشدي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ليکڪ جو تعارف] * [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-23-an-analysis-of-creative-writing-of-pir-hussamudin-shah-rashdi پير حسام الدين راشديءَ جي تخليقي تحريرن بابت تحقيقي مقالو] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]] [[زمرو:سنڌي يادگيريون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:1977ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]] { == جنم ۽ شروعاتي زندگي == هيرانند ڪرمچند جي جنم ۽ وفات جي سالن بابت ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سندس حياتيءَ جو عرصو 1901ع کان 1976ع ڄاڻايو آهي. ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس جنم پهرين آڪٽوبر 1899ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ رڪارڊ موجب سندس جنم جي سئو سالا يادگار تقريب پهرين آڪٽوبر 1999ع تي ملهائي وئي هئي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |pages=195–196 |language=en |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}}</ref> ساڳئي سوانحي رڪارڊ موجب هيرانند ڪرمچند بي. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. سندس شروعاتي زندگيءَ بابت دستياب مواد محدود آهي، پر سنڌ ۾ قومي تحريڪ ۽ سماجي سڌارن جي ماحول سندس فڪري ۽ صحافتي سرگرمين تي اثر وڌو.<ref name="Promoters"/> == سنڌ ۾ صحافتي زندگي == === روزاني هندو سان وابستگي === هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي زندگيءَ جي شروعات سنڌي اخبار ''هندو'' سان ڪئي. هيءَ اخبار برطانوي دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ سماجي بحثن جو هڪ اهم ذريعو هئي. سنڌ جي صحافت بابت تاريخي ماخذن ۾ ''هندو'' جي ايڊيٽرن ۾ [[جئرامداس دولت رام]]، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ هيرانند ڪرمچند جا نالا ملن ٿا.<ref name="JournalismHistory">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://manuals.plus/m/714e6514929fa71c1ec67a4d9f0ae459568569d237659c76b1a9b2fc85071ef0.pdf}}</ref><ref name="GIPE">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/51473/GIPE-043314.pdf?isAllowed=y%26sequence=1}}</ref> اخبار جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان جي شروعات جي سال ۽ هفتيوار کان روزاني ٿيڻ جي تاريخ بابت اختلاف آهن. هڪ تاريخي بيان موجب ''هندو'' 1912ع ۾ مهاراج لوڪرام ۽ مهاراج وشنو شرما شروع ڪئي. ٻين ماخذن ۾ ان جي شروعات 1916ع ۾ هفتيوار اخبار طور ۽ 1917ع ۾ روزاني طور ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان علاوه هڪ تحقيقي ڪتاب ۾ 1919ع ۾ روزاني ٿيڻ جو سال ڏنو ويو آهي.<ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi">{{cite web |title=Publishing in Sindhi |url=https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref><ref name="SeparationSindh">{{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}}</ref> ''هندو'' اخبار جو سياسي لاڙو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ گانڌيءَ جي قومي تحريڪ جي حمايت ۾ هو. ان ۾ عدم تعاون، سول نافرماني ۽ برطانوي حڪومت جي پاليسين بابت خبرون ۽ تبصرا شايع ٿيندا هئا. هيرانند ڪرمچند جي ادارت کي انهيءَ سياسي ۽ صحافتي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/> === آزاديءَ جي تحريڪ ۽ گرفتاريون === برطانوي دور ۾ ''هندو'' اخبار جي ايڊيٽرن ۽ عملي کي سياسي سرگرمين سبب سرڪاري ڪاررواين کي منهن ڏيڻو پيو. صحافت جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب موجب 1930ع ۾ اخبار جا ٽي ايڊيٽر لڳاتار گرفتار ٿيا. 1932ع ۾ اخبار جي اداري ۽ انتظاميا خلاف پڻ ڪارروائي ڪئي وئي ۽ اخبار جي پريس تي پابنديون لڳايون ويون.<ref name="JournalismHistory"/> سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ بابت تحقيقي ڪتاب ۾ گرفتار ٿيندڙ ايڊيٽرن جي فهرست ۾ هيرانند ڪرمچند جو نالو پڻ شامل آهي. انهيءَ فهرست ۾ وشنو شرما، جئرامداس دولت رام، گهنشام جيٺانند، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ ٻيا صحافي پڻ ڄاڻايل آهن.<ref name="SeparationSindh"/> هيرانند جي گهرواري ڪملا هيرانند پڻ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم هئي. خاندان سان لاڳاپيل سوانحي بيانن موجب جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم کي جاري رکڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh">{{cite web |title=Freedom Movement |url=https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ |website=Sindhi Saaz Foundation |language=en}}</ref> === 1939ع جو تاريخي دستاويز === 24 فيبروري 1939ع جي هڪ حلف نامي ۾ هيرانند ڪرمچند پنهنجو تعارف ڪراچيءَ مان نڪرندڙ روزاني ''هندو'' جي ايڊيٽر طور ڪرايو. هي حلف نامو ان دور ۾ اوم منڊلي بابت پيدا ٿيل تڪرار سان لاڳاپيل دستاويزن ۾ شامل آهي.<ref name="OmMandliDocument">{{cite book |title=A Reply to Is This Justice? |language=en |url=https://brahmakumaris.info/download/An_Reply_to_Is_This_Justice_by_Om_Radhe-latest.pdf}}</ref> ان دستاويز ۾ هن اوم منڊليءَ جي هڪ گڏجاڻيءَ بابت پنهنجا مشاهدا ۽ تنقيدي رايا بيان ڪيا هئا. اهي بيان سندس ذاتي دعوائن طور پڙهڻ گهرجن، نه ڪي تڪرار بابت ڪنهن آزاد عدالتي فيصلي يا ثابت ٿيل حقيقت طور. تاريخي اهميت جي لحاظ کان دستاويز 1939ع ۾ سندس اخبار جي ايڊيٽر هجڻ جي سڌي شاهدي فراهم ڪري ٿو.<ref name="OmMandliDocument"/> == هندو کان هندستان تائين == ''هندو'' اخبار جي نالي جي تبديليءَ بابت ماخذن ۾ مختلف بيان ملن ٿا. سنڌي اشاعتن جي تاريخ بابت هڪ مضمون موجب پهرين آگسٽ 1946ع تي، [[بال گنگاڌر تلڪ]] جي ورسيءَ جي موقعي تي، اخبار جو نالو ''هندستان'' رکيو ويو. ساڳئي ماخذ موجب 1948ع ۾ اخبار جون آفيسون ڪراچيءَ کان ممبئي منتقل ٿيون.<ref name="PublishingSindhi"/> ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ورهاڱي کان پوءِ ''هندو'' اخبار ''هندستان'' جي نالي سان هندستان ۾ جاري ٿي ۽ اڳوڻي اداري جي عملي جو وڏو حصو ان سان گڏ رهيو. ٻنهي بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اخبار جي نالي ۽ اشاعت جي مرڪز ۾ تبديليون مختلف مرحلن ۾ ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي واقعي طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو.<ref name="Promoters"/> ورهاڱي کان پوءِ هيرانند ڪرمچند ممبئيءَ ۾ سنڌي صحافت سان وابسته رهيو. هن ''هندستان'' جي ادارت ۽ انتظامي رهنمائيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سوانحي رڪارڊ موجب هو لڳ ڀڳ 25 سال اخبار جي سربراهيءَ سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=Promoters & Preservers of Sindhiyat |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان هندستان لڏي ويل سنڌين کي رهائش، روزگار، تعليم ۽ سماجي بحاليءَ جا مسئلا درپيش هئا. ان ماحول ۾ سنڌي اخبارون مختلف شهرن ۾ آباد ٿيل سنڌي پڙهندڙن جي رابطي ۽ خبرن جي رسائيءَ جو ذريعو بڻيون. هيرانند ڪرمچند جي ادارت هيٺ ''هندستان'' ۾ پناهگيرن جي دعوائن، سندن بحالي، تعليمي ادارن جي قيام، روزگار ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت لکيو ويندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي اداري جي تاريخ ۾ انهن موضوعن کي سندس صحافتي خدمتن جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MGSchool"/> ''هندستان'' سان گڏ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار پڻ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت جو هڪ اهم نالو بڻجي سامهون آئي. مانسنگهه چوهڙمل بلچنداڻيءَ جي سوانحي بيان موجب هن 1953ع ۾ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار شروع ڪئي ۽ لڳ ڀڳ ويهه سال ان جي ادارت ڪئي. مانسنگهه جو تعلق ''هندستان'' جي انتظام سان پڻ رهيو.<ref name="Mansingh">{{cite web |title=(Late) Shri Mansingh Chuharmal Balchandani |url=https://www.sindhisangat.com/promoters/mansingh-chuharmal-balchandani/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref> == گانڌي وادي فڪر == هيرانند ڪرمچند [[مهاتما گانڌي]] جي فڪر کان متاثر هو. سندس سوانحي رڪارڊ ۾ سادگيءَ، محدود ذاتي ضرورتن، سماجي خدمت ۽ اصولن تي قائم رهڻ کي سندس زندگيءَ جون اهم خصوصيتون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ هڪ واقعو بيان ٿيل آهي ته هو پنهنجي ماهوار 125 رپين جي آمدنيءَ مان 75 رپيا ضرورت مندن جي مدد لاءِ ڏيندو هو ۽ باقي رقم سان گهر جو خرچ هلائيندو هو. هي احوال سوانحي ماخذ ۾ درج آهي، پر ان جي آزاد مالي يا دستاويزي تصديق موجود نه آهي.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي ڪم ۾ سياسي دٻاءَ کان آزاد رهڻ ۽ خبرن جي حقيقت نگاريءَ تي زور ڏيندو هو. سندس همعصرن ۽ سوانح نگارن کيس صحافت ۾ سماجي ذميواريءَ کي اهميت ڏيندڙ شخصيت طور ياد ڪيو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> == سماجي سڌارا == هيرانند ڪرمچند سماجي ناانصافيءَ، خاص طور ڏاج جي رسم، جي مخالفت ڪندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي تاريخ موجب هن پنهنجي اخبارن ۾ سماجي مسئلن تي لکيو ۽ تعليم، روزگار ۽ پناهگيرن جي بحاليءَ کي اهميت ڏني.<ref name="MGSchool"/> هن مانسنگهه چوهڙمل سان گڏ سنڌي برادريءَ جي مسئلن بابت صحافتي سرگرمين ۾ حصو ورتو. ٻنهي جي سرگرمين جو تعلق هندستان ۾ سنڌي ماڻهن جي نئين آبادڪاريءَ ۽ تعليمي ضرورتن سان هو.<ref name="MGSchool"/><ref name="Mansingh"/> هيرانند ڪرمچند ''نو ڀارت وديا منڊل'' جي شروعاتي ٽرسٽين مان هو. اداري جي تاريخ موجب هو معياري تعليم جي فراهميءَ ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ سان دلچسپي رکندو هو.<ref name="MGSchool"/> == ڪملا هيرانند ۽ خانداني زندگي == هيرانند ڪرمچند جي گهرواري '''ڪملا هيرانند'''، جنهن جو شاديءَ کان اڳ نالو ديوي ڪرپلاڻي هو، سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ جي سرگرم ڪارڪن هئي. هن برطانوي حڪومت خلاف احتجاجن، عورتن جي حقن بابت سرگرمين ۽ سياسي مهمن ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh"/> 1932ع ۾ جڏهن حيدرآباد جا ڪانگريسي اڳواڻ گرفتار ٿيا، تڏهن ڪملا هيرانند کي مقامي تحريڪ جي انتظامي رهنمائيءَ جي ذميواري ڏني وئي. انهيءَ دور جي سياسي اصطلاح ۾ کيس حيدرآباد جي ''ڊڪٽيٽر'' طور ياد ڪيو ويو، جنهن مان مراد احتجاجي تحريڪ جي مقامي اڳواڻي هئي.<ref name="FreedomSindh"/> هيرانند ۽ ڪملا جي گڏيل زندگيءَ ۾ سياسي سرگرميون، سماجي خدمت ۽ صحافت نمايان رهيون. جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم ۾ مدد ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ٻئي ممبئيءَ ۾ آباد ٿيا.<ref name="FreedomSindh"/><ref name="KamalaArticle">{{cite web |title=Growing up with the Mahatma |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/growing-up-with-the-mahatma/amp_articleshow/16039807.html |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref> ممبئيءَ جي ڪولابا علائقي ۾ سندن گهر سنڌي اديبن، دانشورن ۽ فنڪارن جي ملاقاتن جو هنڌ رهيو. هڪ سوانحي مضمون موجب سنڌي لوڪ فنڪار [[رام پنجواڻي]] پڻ اتي موسيقيءَ جون محفلون ڪندو هو.<ref name="KamalaArticle"/> == صحافتي انداز ۽ اثر == هيرانند ڪرمچند جي ادارت بابت سوانحي ماخذن ۾ سندس اصول پسنديءَ، سادگيءَ ۽ صحافتي ذميواريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هندستان'' ۾ سندس ايڊيٽوريل لکڻيون سنڌي پڙهندڙن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="SindhiSangat"/> سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب سندس صحافتي فڪر تي ساڌو هيرانند ۽ جيٺمل پرسرام جهڙن اڳوڻن سنڌي صحافين جو اثر هو. انهيءَ رڪارڊ ۾ کيس ''Gentleman Journalist'' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي. هي لقب سوانحي قدرشناسيءَ جو حصو آهي، نه ڪي ڪنهن سرڪاري اعزاز جو نالو.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند جي صحافتي ڪم جو اهم پهلو سنڌ ۾ قومي تحريڪ سان لاڳاپيل اخبار کي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي برادريءَ جي سماجي ۽ ثقافتي ضرورتن سان ڳنڍڻ هو. == سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | هيرانند ڪرمچند ۽ لاڳاپيل سنڌي صحافت جا اهم تاريخي واقعا |- ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | وضاحت |- | style="background:#edf5fa;" | 1899ع يا 1901ع | هيرانند ڪرمچند جو جنم | ماخذن ۾ اختلاف |- | style="background:#eef7ed;" | 1912ع–1919ع | ''هندو'' اخبار جي شروعات ۽ ترقي | اخبار جي قيام ۽ روزاني ٿيڻ جي تاريخن بابت اختلاف |- | style="background:#edf5fa;" | 1930ع | ''هندو'' جي ايڊيٽرن جون گرفتاريون | سول نافرمانيءَ واري تحريڪ جو دور |- | style="background:#eef7ed;" | 1932ع | اخبار جي عملي ۽ انتظاميا خلاف ڪارروايون | برطانوي حڪومت جون پابنديون |- | style="background:#edf5fa;" | 1939ع | هيرانند جو حلف نامو | پاڻ کي ''هندو'' جو ايڊيٽر ڄاڻايو |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ''هندو'' مان ''هندستان'' نالو ٿيڻ جو هڪ تاريخي بيان | پهرين آگسٽ 1946ع |- | style="background:#edf5fa;" | 1947ع–1948ع | ورهاڱو ۽ اخبار جي ممبئي منتقلي | سنڌ مان هندستان ڏانهن اداري جي منتقلي |- | style="background:#eef7ed;" | ورهاڱي کان پوءِ | ''هندستان'' جي ادارت | لڳ ڀڳ 25 سالن جي سربراهيءَ جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1953ع | ''هند واسي'' هفتيوار اخبار | مانسنگهه چوهڙمل سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1975ع يا 1976ع | هيرانند ڪرمچند جي وفات | ماخذن ۾ اختلاف |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters"/><ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi"/><ref name="OmMandliDocument"/><ref name="Mansingh"/> == وفات == هيرانند ڪرمچند جي وفات بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ 1976ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ آڪٽوبر 1975ع لکيل آهي. وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند دستاويزي تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangat"/> == تاريخي اهميت == هيرانند ڪرمچند جي صحافتي زندگي سنڌ جي برطانوي دور واري سياسي صحافت ۽ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي اخبارن جي تسلسل کي ڳنڍيندڙ هڪ مثال آهي. سندس ادارت جو تعلق پهرين آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پوءِ سنڌي لڏپلاڻ ڪندڙ برادريءَ جي سماجي مسئلن سان رهيو. سندس ڪردار کي سنڌي صحافت، گانڌي وادي سياسي فڪر، سماجي سڌارن ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ورهاڱي کان پوءِ واري اشاعتي تاريخ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/><ref name="MGSchool"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي ادب]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] * [[جئرامداس دولت رام]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[حيدرآباد، سنڌ]] * [[ممبئي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}} * {{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisangat.com/promoters/hirnand-karamchand/ سنڌي سنگت ــ هيرانند ڪرمچند] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf سنڌي ثقافت جي خدمتگارن بابت سوانحي ڪتاب] * [https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ سنڌي ساز فائونڊيشن ــ آزاديءَ جي تحريڪ] * [https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ سنڌي اشاعتن جي تاريخ] * [https://www.mgschool.org/about_us.html مهاتما گانڌي اسڪول ــ اداري جي تاريخ] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي ايڊيٽر]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جا ڪارڪن]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندستاني ماڻهو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]] mj3y65re1cjsdbu4002q40z9hye1kfy 428140 428139 2026-11-04T23:20:13Z Intisar Ali 8681 428140 wikitext text/x-wiki {{Short description|پير حسام الدين راشديءَ جي يادگيرين ۽ سنڌ جي سماجي تاريخ بابت ڪتاب (1977ع)}} {{Infobox book | name = هو ڏوٿي هو ڏينهن | title_orig = هو ڏوٿي هو ڏينهن | image = ھو ڏوٿي ھو ڏينھن جو سرورق.jpg | image_size = 250px | caption = ڪتاب جو سرورق | author = [[پير حسام الدين راشدي]] | country = [[پاڪستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي شخصيتون ۽ يادگيريون | genre = [[يادگيريون]]، سوانحي نثر، تاريخي ۽ سماجي خاڪا | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] | pub_date = آڪٽوبر 1977ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | pages = 425 (اصل متن؛ ڪتابياتي بيان موجب) }} '''هو ڏوٿي هو ڏينهن''' (انگريزي: ''Hoo Dothee, Hoo Deenhan'') سنڌي ٻوليءَ جو يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سماجي تاريخ تي ٻڌل ڪتاب آهي، جنهن جو ليکڪ [[پير حسام الدين راشدي]] آهي. هي ڪتاب [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1977ع ۾ شايع ڪيو. ان ۾ ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ واري سنڌ جي سماجي، سياسي، ادبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جا مشاهدا ۽ يادگيريون بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ خاص طور [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، [[سکر]] ۽ انهن سان لاڳاپيل شخصيتن، ادبي محفلن، زمينداري نظام، مذهبي روايتن ۽ عام ماڻهن جي زندگيءَ جا احوال ملن ٿا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SABYear">{{cite web |title=Year Wise – سنڌي ادبي بورڊ |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref><ref name="BookText">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1977 |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707}}</ref> ڪتاب ۾ ليکڪ ذاتي تجربن ۽ پنهنجي همعصر شخصيتن جي احوالن وسيلي سنڌ جي معاشرتي تبديليءَ کي بيان ڪري ٿو. سنڌي ادبي تنقيد ۾ ان کي سوانحي نثر، يادگيرين ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ڪتاب طور ڏٺو ويو آهي. ڪتاب جو ٻيو ڇاپو 2002ع ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=پير حسام الدين راشدي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+حسام+الدين+راشدي |language=sd}}</ref><ref name="HundredWriters">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15654}}</ref> == ڪتاب جو نالو == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو عنوان [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ مان ورتل آهي. ڪتاب جي شروعات ۾ شاهه لطيف جي بيت جي پهرين سٽ عنوان سان ملندڙ آهي: <blockquote> هُو ڏوٿي هُو ڏينَهن، هو ڏونگر هو لَڪيون، </blockquote> هن بيت وسيلي ماضيءَ جي ماڻهن، ڏينهن ۽ تجربن کي ياد ڪرڻ جو تصور سامهون اچي ٿو. ڪتاب ۾ گذريل زماني جي شخصيتن ۽ حالتن کي ياد ڪرڻ جو انداز انهيءَ عنوان سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="BookText"/> == ليکڪ == [[پير حسام الدين راشدي]] سنڌي مؤرخ، محقق، اديب ۽ صحافي هو. هن سنڌ جي تاريخ، فارسي تذڪرن، قديم مخطوطن، ادبي شخصيتن ۽ تاريخي دستاويزن تي تحقيق ڪئي. سندس تصنيفن ۽ مرتب ڪيل ڪتابن ۾ ''مڪلي نامو''، ''تذڪره مشاهير سنڌ''، ''مير معصوم بکري''، ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون'' ۽ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' شامل آهن.<ref name="Sindhiana"/><ref name="RashdiJournal">{{cite journal |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جون صحافتي خدمتون |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi |language=sd}}</ref> راشديءَ پنهنجي تحقيق ۾ تاريخي دستاويزن ۽ ادبي ماخذن کي اهميت ڏني، جڏهن ته ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ سندس انداز ذاتي يادگيرين ۽ مشاهدن تي وڌيڪ ٻڌل آهي. انهيءَ سبب ڪتاب سندس تاريخي تحقيق سان گڏ سوانحي ۽ تخليقي نثر جو پڻ مثال آهي.<ref name="CreativeRashdi">{{cite journal |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جي تخليقي تحريرن جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-23-an-analysis-of-creative-writing-of-pir-hussamudin-shah-rashdi |language=sd}}</ref> == تصنيف جو پسمنظر == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو وڏو حصو 1960ع ڌاري [[فلپائين]] جي گاديءَ واري شهر [[منيلا]] ۾ لکيو ويو. ان وقت پير حسام الدين راشدي پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] وٽ رهيل هو، جيڪو فلپائين ۾ پاڪستان جو سفير هو.<ref name="HundredWriters"/><ref name="BookText"/> ڪتاب جي شروعات ۾ راشدي بيان ڪري ٿو ته کيس منيلا ۾ ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جو خط مليو، جنهن ۾ لاڙڪاڻي جي شاعر نواز علي ''نياز'' جي وفات جي خبر هئي. انهيءَ خبر کيس پنهنجي ماضيءَ، لاڙڪاڻي جي ادبي ماحول ۽ سنڌ جي پراڻين شخصيتن جون يادگيريون تازيون ڪرايون. انهيءَ واقعي کان پوءِ سندس تحريرن ۾ هڪ گذريل دور جي سماجي ۽ ادبي زندگيءَ جا احوال سامهون اچن ٿا.<ref name="BookText"/> ڪتاب جي ترتيب ۽ سٽاءَ ۾ [[محمد ابراهيم جويو|محمد ابراهيم جويي]] جو ڪردار ڄاڻايو ويو آهي. جويي سنڌي ادب جي اشاعت، تدوين ۽ ادبي ادارن سان لاڳاپيل خدمتن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.<ref name="SindhSalamatIntro">{{cite web |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل == ''سنڌي ادبي بورڊ'' جي سالوار ڪتابي فهرست ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' کي 1977ع جي اشاعتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. پهرئين ڇاپي جو مهينو آڪٽوبر 1977ع ڄاڻايل آهي. هڪ ڪتابياتي بيان ۾ ڪتاب جي متن جا 425 صفحا ۽ ان کان اڳ ابتدائي صفحا ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="SABYear"/><ref name="Buriro">{{cite web |title=سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا: خوبصورت شعرن ۾ سمايل خيالن جي خوشبوءِ |url=https://sindhicriticism.blogspot.com/2012/09/riazat-buriro.html |language=sd}}</ref><ref name="Bibliography">{{cite web |title=سچل سرمست رحه؛ ڪلام ۽ احوال |url=https://shairainshairi.blogspot.com/2018/04/blog-post_39.html |language=sd}}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڪتاب جي 2002ع واري ٻئي ڇاپي جو ذڪر موجود آهي. ڪجهه ثانوي تحقيقي ماخذن ۾ 1978ع جو سال پڻ ملي ٿو، پر سنڌي ادبي بورڊ جي فهرست ۽ پهرئين ڇاپي جا ڪتابياتي حوالا 1977ع جي اشاعت جي تائيد ڪن ٿا.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SABYear"/> == ڪتاب جو موضوع ۽ نوعيت == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ سان لاڳاپيل ماڻهن، شهرن، محفلن ۽ تاريخي واقعن کي ياد ڪري ٿو. ڪتاب کي صرف روايتي آتم ڪٿا چوڻ بدران يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سماجي مشاهدي تي ٻڌل نثري مجموعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="BookText"/><ref name="CreativeRashdi"/> ليکڪ پاڻ ڪتاب کي باقاعدي تاريخ بدران سنڌ جي معاشرتي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ ابتدائي بيان جي حيثيت ڏئي ٿو. هو پنهنجي مشاهدي ۾ سنڌ جي سماجي پسماندگي، طبقاتي فرق، زمينداري نظام ۽ ماڻهن جي معاشرتي حالتن تي تنقيدي نظر وجهي ٿو.<ref name="SindhSalamatIntro"/> ڪتاب جي نثر ۾ شخصي يادگيريون، واقعا، گفتگو، تاريخي اشارا ۽ سماجي تبصرا گڏ هلن ٿا. ليکڪ هڪ شخصيت جي احوال مان ان جي دور جي سياسي، ادبي ۽ معاشرتي ماحول ڏانهن وڃي ٿو، جنهن ڪري ڪتاب جو دائرو ذاتي زندگيءَ کان اڳتي وڌي ٿو.<ref name="BookText"/> == لاڙڪاڻي جي سماجي زندگي == ڪتاب ۾ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي پراڻي شهري زندگيءَ جو تفصيلي بيان موجود آهي. راشدي شهر جي ادبي محفلن، مشاعرن، بازارن، زميندارن، نوابن، ڪامورن ۽ عام ماڻهن جي روزمرهه جي زندگيءَ جا احوال پيش ڪري ٿو.<ref name="BookText"/> ليکڪ پنهنجي يادگيرين ۾ ان دور جي وڏن زميندارن جي بنگلن ۽ ڪچهرين جو ذڪر ڪري ٿو، جتي مقامي سياست، سرڪاري معاملن، زمينداري تڪرارن ۽ سماجي مسئلن بابت گفتگو ٿيندي هئي. هن انهن محفلن جي رونق سان گڏ غريب ماڻهن جي محتاجيءَ ۽ طاقتور طبقن تي سندن دارومدار کي پڻ بيان ڪيو آهي.<ref name="BookText"/> ڪتاب ۾ [[شاهنواز ڀٽو]]، [[محمد ايوب کهڙو]]، نواب امير علي خان لاهوري ۽ ٻين مقامي شخصيتن جي ڪچهرين ۽ سماجي حيثيت جو ذڪر اچي ٿو. انهن بيانن مان برطانوي دور جي سنڌ ۾ مقامي بااثر طبقن، انتظاميا ۽ عام ماڻهن جي لاڳاپن بابت ليکڪ جا مشاهدا معلوم ٿين ٿا.<ref name="BookText"/> == زمينداري نظام ۽ طبقاتي فرق == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو هڪ نمايان موضوع سنڌ جي زمينداري معاشري ۾ طبقاتي فرق آهي. راشدي وڏن زميندارن ۽ سردارن جي سماجي حيثيت، سندن مهمان نوازي ۽ ڪچهرين سان گڏ انهن وٽ ڪم ڪار لاءِ ايندڙ غريب ماڻهن جي حالتن جو به احوال ڏئي ٿو.<ref name="BookText"/> ليکڪ جي بيان موجب ڪيترائي ماڻهو پنهنجي معاملن جي حل لاءِ بااثر زميندارن جي درن تي ڊگهو انتظار ڪندا هئا. هو انهيءَ صورتحال کي سماجي طاقت جي اڻبرابريءَ سان ڳنڍي ٿو. ڪتاب ۾ پراڻي دور جي رونقن لاءِ يادگيريءَ جو احساس موجود آهي، پر ان سان گڏ انهيءَ معاشري جي ناانصافين تي تنقيد پڻ ملي ٿي.<ref name="BookText"/> == سکر جي ادبي ۽ مذهبي زندگي == ڪتاب ۾ [[سکر]] جي ادبي محفلن، مشاعرن، دوستن ۽ سماجي زندگيءَ جا احوال پڻ شامل آهن. ليکڪ سکر کي پنهنجي جوانيءَ جي سياسي ۽ ادبي تجربن سان ڳنڍي ٿو.<ref name="BookText"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب مان سکر جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ واقعو نقل ڪيو آهي. انهيءَ واقعي ۾ سکر جي هندن جي ٽڪاڻن ۾ تيار ٿيندڙ ''ڪڻاهه پرساد'' ۽ مختلف مذهبن ۽ سماجي طبقن جي ماڻهن جي ان سان وابستگيءَ جو ذڪر آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ساڌ ٻيلو ۽ ڪڻاهه پرساد === جوتواڻيءَ جي نقل ڪيل احوال موجب سکر جي ٽڪاڻن ۾ شام جو ڪڻاهه پرساد تيار ڪيو ويندو هو، جنهن کي ماڻهو مذهبي ۽ سماجي فرق کان سواءِ احترام سان حاصل ڪندا هئا. راشدي پنهنجي جوانيءَ جو واقعو بيان ڪندي ٻڌائي ٿو ته هو ۽ سندس ساٿي [[ساڌ ٻيلو|ساڌ ٻيلي]] جي آشرم مان ملندڙ پرساد ۽ ان سان گڏ دال پوري، کچڙي ۽ پاپڙ جهڙن کاڌن تي ڪجهه ڏينهن گذاريندا رهيا.<ref name="Jotwani1996"/> هن واقعي ۾ هڪ سياسي تضاد پڻ سامهون اچي ٿو. جوتواڻيءَ موجب راشدي بيان ڪري ٿو ته انهيءَ زماني ۾ هو ۽ سندس ساٿي پنهنجي رسالي ''ستاره سنڌ'' ۾ هندن خلاف سخت سياسي تحريرون لکندا هئا، پر ساڳئي وقت ساڌ ٻيلي جي کاڌي مان فائدو وٺندا هئا ۽ اها ڳالهه پنهنجن دوستن کان لڪائيندا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> هن واقعي کي ليکڪ جي ذاتي يادگيريءَ ۽ سندس پنهنجي ماضيءَ بابت تنقيدي اعتراف طور پڙهڻ گهرجي. اهو احوال ان دور جي فرقيواراڻي سياسي زبان ۽ روزمرهه جي سماجي رابطن وچ ۾ موجود تضاد کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سکر جي سڀني هندن يا مسلمانن جي روين بابت عام نتيجي طور پيش ڪرڻ درست نه ٿيندو. [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|کاٻي|سکر جو ساڌ ٻيلو؛ ڪتاب ۾ بيان ٿيل مذهبي ۽ سماجي ماحول سان لاڳاپيل ماڳ. تصوير 1990ع جي آهي.]] == ستاره سنڌ ۽ سياسي ماحول == ''ستاره سنڌ'' هڪ رسالو هو، جنهن سان پير حسام الدين راشدي ۽ سندس همعصر سياسي ۽ صحافتي سرگرميون لاڳاپيل رهيون. موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب رسالي جو لاڳاپيل دور 1934ع کان 1937ع تائين هو.<ref name="Jotwani1996"/> راشديءَ جي صحافتي زندگيءَ بابت تحقيقي مضمونن ۾ سندس شروعاتي صحافت، سياسي سرگرمين ۽ سنڌ جي مختلف اخبارن ۽ رسالن سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ ڏنل ذاتي يادگيريون انهيءَ صحافتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ پڻ مددگار آهن.<ref name="RashdiJournal"/> == ادبي شخصيتن جا خاڪا == ڪتاب ۾ شاعرن، اديبن ۽ ٻين شخصيتن جا احوال ملن ٿا. انهن مان نواز علي ''نياز'' جو ذڪر خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس وفات جي خبر ڪتاب جي يادگيرين جي شروعات جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="BookText"/> راشدي مختلف شخصيتن جي شاعري، گفتگو، مجلسن ۽ ذاتي عادتن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪري ٿو. اهڙن بيانن وسيلي سنڌ جي ادبي محفلن ۽ شاعرن جي سماجي حيثيت جو احوال ملي ٿو.<ref name="CreativeRashdi"/> === ليکراج ڪشنچند عزيز === ڪتاب ۾ سنڌي شاعر [[ليکراج عزيز]] جو ذڪر پڻ ملي ٿو. راشدي سندس شاعريءَ ۾ فارسي لفظن جي استعمال، نون خيالن ۽ سماجي ماحول سان لاڳاپيل موضوعن کي بيان ڪري ٿو.<ref name="Lekhraj">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |chapter=ليکراج عزيز |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15967 |language=sd}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جي صفحي 32 تي نالي بابت هڪ غلطيءَ جي نشاندهي ڪئي آهي. سندس موجب اتي ''ڪشنچند عزيز'' بدران ''ليکراج ڪشنچند عزيز'' هجڻ گهرجي. ليکراج عزيز جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس پورو نالو ليکراج ڪشنچند ميرچنداڻي ڄاڻايل آهي. اصل ڪتاب جي مختلف ڇاپن ۾ انهيءَ صفحي جي سڌي ڀيٽ اڃا گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Lekhraj"/> == تاريخي ماخذ جي حيثيت == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' سنڌ جي سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ ذاتي مشاهدي تي ٻڌل ماخذ آهي. ڪتاب ۾ اهڙين شخصيتن، محفلن ۽ روزمرهه جي حالتن جو ذڪر آهي، جن بابت سرڪاري تاريخي دستاويزن ۾ هميشه تفصيلي معلومات نه ملندي آهي. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ ڏنل احوال ليکڪ جي يادگيرين تي ٻڌل آهن. تاريخي تحقيق ۾ انهن کي همعصر اخبارن، سرڪاري رڪارڊن، خطن ۽ ٻين آزاد ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. خاص طور سياسي اختلافن، شخصيتن بابت ذاتي راين ۽ واقعن جي تاريخن کي ليکڪ جي نقطه نظر کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="BookText"/><ref name="CreativeRashdi"/> == ادبي انداز == راشديءَ جو نثر شخصي يادگيرين، تاريخي احوال، منظرنگاري، گفتگو ۽ سماجي تبصري کي گڏ ڪري ٿو. هو ڪنهن شخصيت جي ڪردار يا هڪ محفل جي احوال مان ان دور جي وسيع معاشرتي حالتن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="BookText"/> ڪتاب ۾ پراڻي سنڌ جي ادبي ۽ سماجي زندگيءَ لاءِ يادگيريءَ جو احساس موجود آهي، پر ليکڪ رڳو ماضيءَ جي تعريف نٿو ڪري. زمينداري نظام، سماجي اڻبرابري ۽ طاقتور طبقن جي اثر رسوخ بابت سندس تنقيدي بيان پڻ موجود آهن.<ref name="BookText"/> == سنڌي سوانحي ادب ۾ مقام == سنڌي ادب ۾ ذاتي يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سوانحي نثر جي روايت ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. سنڌي سوانحي ادب بابت تحقيقي مواد ۾ ڪتاب کي يادگيرين ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="AutobiographyStudy">{{cite book |last=سبزوئي |first=حميد |title=سوانحي سنڌي ادب جو مطالعو |year=2020 |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/سوانحي_سنڌي_ادب_جو_مطالعو-ڊاڪٽر_حميد_سبزوئي-2020-صاف.pdf}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تحقيق ۾ راشديءَ جي تخليقي تحريرن بابت مقالن ۾ پڻ هن ڪتاب جا حوالا ڏنا ويا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب کي رڳو ليکڪ جي ذاتي زندگيءَ جي احوال بدران سنڌي نثر ۽ سماجي مشاهدي جي مطالعي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="CreativeRashdi"/> == ڪتاب بابت اهم معلومات == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جا اهم ڪتابياتي ۽ ادبي تفصيل |- ! style="background:#dcebf5;" | موضوع ! style="background:#dcebf5;" | تفصيل |- | style="background:#edf5fa;" | ڪتاب جو نالو | هو ڏوٿي هو ڏينهن |- | style="background:#eef7ed;" | ليکڪ | [[پير حسام الدين راشدي]] |- | style="background:#edf5fa;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#eef7ed;" | ادبي صنف | يادگيريون، سوانحي نثر ۽ سماجي خاڪا |- | style="background:#edf5fa;" | تصنيف جو اهم دور | 1960ع ڌاري |- | style="background:#eef7ed;" | تصنيف جو هنڌ | منيلا، فلپائين |- | style="background:#edf5fa;" | ترتيب ۽ سٽاءَ | محمد ابراهيم جويو |- | style="background:#eef7ed;" | پهريون ڇاپو | آڪٽوبر 1977ع |- | style="background:#edf5fa;" | ناشر | سنڌي ادبي بورڊ |- | style="background:#eef7ed;" | ٻيو ڇاپو | 2002ع |- | style="background:#edf5fa;" | اهم شهر | لاڙڪاڻو ۽ سکر |- | style="background:#eef7ed;" | مکيه موضوع | سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي محفلون، زمينداري نظام، شخصيتون ۽ مذهبي لاڳاپا |} <ref name="SABYear"/><ref name="Sindhiana"/><ref name="BookText"/><ref name="HundredWriters"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:SukkurSadhuBela.jpg|سکر جو ساڌ ٻيلو، جتي جي پرساد بابت ڪتاب ۾ يادگيري ملي ٿي File:PkSukkurSadhuBelo5.jpg|ساڌ ٻيلي جي مذهبي عمارت جو تفصيلي منظر File:SukkurSBHeiligt.jpg|ساڌ ٻيلي جي عمارت جو تاريخي طرز تعمير وارو حصو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[پير حسام الدين راشدي]] * [[پير علي محمد راشدي]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي سوانحي ادب]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[ساڌ ٻيلو]] * [[سکر]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[ليکراج عزيز]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1977 |language=sd}} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd}} * {{cite book |last=سبزوئي |first=حميد |title=سوانحي سنڌي ادب جو مطالعو |year=2020 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707 سنڌ سلامت ڪتاب گهر تي ڪتاب جو متن] * [https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+حسام+الدين+راشدي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ليکڪ جو تعارف] * [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-23-an-analysis-of-creative-writing-of-pir-hussamudin-shah-rashdi پير حسام الدين راشديءَ جي تخليقي تحريرن بابت تحقيقي مقالو] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]] [[زمرو:سنڌي يادگيريون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:1977ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]] { == جنم ۽ شروعاتي زندگي == هيرانند ڪرمچند جي جنم ۽ وفات جي سالن بابت ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سندس حياتيءَ جو عرصو 1901ع کان 1976ع ڄاڻايو آهي. ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس جنم پهرين آڪٽوبر 1899ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ رڪارڊ موجب سندس جنم جي سئو سالا يادگار تقريب پهرين آڪٽوبر 1999ع تي ملهائي وئي هئي. <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="Promoters">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |pages=195–196 |language=en |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}}</ref> ساڳئي سوانحي رڪارڊ موجب هيرانند ڪرمچند بي. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. سندس شروعاتي زندگيءَ بابت دستياب مواد محدود آهي، پر سنڌ ۾ قومي تحريڪ ۽ سماجي سڌارن جي ماحول سندس فڪري ۽ صحافتي سرگرمين تي اثر وڌو.<ref name="Promoters"/> == سنڌ ۾ صحافتي زندگي == === روزاني هندو سان وابستگي === هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي زندگيءَ جي شروعات سنڌي اخبار ''هندو'' سان ڪئي. هيءَ اخبار برطانوي دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ سماجي بحثن جو هڪ اهم ذريعو هئي. سنڌ جي صحافت بابت تاريخي ماخذن ۾ ''هندو'' جي ايڊيٽرن ۾ [[جئرامداس دولت رام]]، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ هيرانند ڪرمچند جا نالا ملن ٿا.<ref name="JournalismHistory">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://manuals.plus/m/714e6514929fa71c1ec67a4d9f0ae459568569d237659c76b1a9b2fc85071ef0.pdf}}</ref><ref name="GIPE">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/51473/GIPE-043314.pdf?isAllowed=y%26sequence=1}}</ref> اخبار جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان جي شروعات جي سال ۽ هفتيوار کان روزاني ٿيڻ جي تاريخ بابت اختلاف آهن. هڪ تاريخي بيان موجب ''هندو'' 1912ع ۾ مهاراج لوڪرام ۽ مهاراج وشنو شرما شروع ڪئي. ٻين ماخذن ۾ ان جي شروعات 1916ع ۾ هفتيوار اخبار طور ۽ 1917ع ۾ روزاني طور ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان علاوه هڪ تحقيقي ڪتاب ۾ 1919ع ۾ روزاني ٿيڻ جو سال ڏنو ويو آهي.<ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi">{{cite web |title=Publishing in Sindhi |url=https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref><ref name="SeparationSindh">{{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}}</ref> ''هندو'' اخبار جو سياسي لاڙو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ گانڌيءَ جي قومي تحريڪ جي حمايت ۾ هو. ان ۾ عدم تعاون، سول نافرماني ۽ برطانوي حڪومت جي پاليسين بابت خبرون ۽ تبصرا شايع ٿيندا هئا. هيرانند ڪرمچند جي ادارت کي انهيءَ سياسي ۽ صحافتي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/> === آزاديءَ جي تحريڪ ۽ گرفتاريون === برطانوي دور ۾ ''هندو'' اخبار جي ايڊيٽرن ۽ عملي کي سياسي سرگرمين سبب سرڪاري ڪاررواين کي منهن ڏيڻو پيو. صحافت جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب موجب 1930ع ۾ اخبار جا ٽي ايڊيٽر لڳاتار گرفتار ٿيا. 1932ع ۾ اخبار جي اداري ۽ انتظاميا خلاف پڻ ڪارروائي ڪئي وئي ۽ اخبار جي پريس تي پابنديون لڳايون ويون.<ref name="JournalismHistory"/> سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ بابت تحقيقي ڪتاب ۾ گرفتار ٿيندڙ ايڊيٽرن جي فهرست ۾ هيرانند ڪرمچند جو نالو پڻ شامل آهي. انهيءَ فهرست ۾ وشنو شرما، جئرامداس دولت رام، گهنشام جيٺانند، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ ٻيا صحافي پڻ ڄاڻايل آهن.<ref name="SeparationSindh"/> هيرانند جي گهرواري ڪملا هيرانند پڻ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم هئي. خاندان سان لاڳاپيل سوانحي بيانن موجب جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم کي جاري رکڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh">{{cite web |title=Freedom Movement |url=https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ |website=Sindhi Saaz Foundation |language=en}}</ref> === 1939ع جو تاريخي دستاويز === 24 فيبروري 1939ع جي هڪ حلف نامي ۾ هيرانند ڪرمچند پنهنجو تعارف ڪراچيءَ مان نڪرندڙ روزاني ''هندو'' جي ايڊيٽر طور ڪرايو. هي حلف نامو ان دور ۾ اوم منڊلي بابت پيدا ٿيل تڪرار سان لاڳاپيل دستاويزن ۾ شامل آهي.<ref name="OmMandliDocument">{{cite book |title=A Reply to Is This Justice? |language=en |url=https://brahmakumaris.info/download/An_Reply_to_Is_This_Justice_by_Om_Radhe-latest.pdf}}</ref> ان دستاويز ۾ هن اوم منڊليءَ جي هڪ گڏجاڻيءَ بابت پنهنجا مشاهدا ۽ تنقيدي رايا بيان ڪيا هئا. اهي بيان سندس ذاتي دعوائن طور پڙهڻ گهرجن، نه ڪي تڪرار بابت ڪنهن آزاد عدالتي فيصلي يا ثابت ٿيل حقيقت طور. تاريخي اهميت جي لحاظ کان دستاويز 1939ع ۾ سندس اخبار جي ايڊيٽر هجڻ جي سڌي شاهدي فراهم ڪري ٿو.<ref name="OmMandliDocument"/> == هندو کان هندستان تائين == ''هندو'' اخبار جي نالي جي تبديليءَ بابت ماخذن ۾ مختلف بيان ملن ٿا. سنڌي اشاعتن جي تاريخ بابت هڪ مضمون موجب پهرين آگسٽ 1946ع تي، [[بال گنگاڌر تلڪ]] جي ورسيءَ جي موقعي تي، اخبار جو نالو ''هندستان'' رکيو ويو. ساڳئي ماخذ موجب 1948ع ۾ اخبار جون آفيسون ڪراچيءَ کان ممبئي منتقل ٿيون.<ref name="PublishingSindhi"/> ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ورهاڱي کان پوءِ ''هندو'' اخبار ''هندستان'' جي نالي سان هندستان ۾ جاري ٿي ۽ اڳوڻي اداري جي عملي جو وڏو حصو ان سان گڏ رهيو. ٻنهي بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اخبار جي نالي ۽ اشاعت جي مرڪز ۾ تبديليون مختلف مرحلن ۾ ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي واقعي طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو.<ref name="Promoters"/> ورهاڱي کان پوءِ هيرانند ڪرمچند ممبئيءَ ۾ سنڌي صحافت سان وابسته رهيو. هن ''هندستان'' جي ادارت ۽ انتظامي رهنمائيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سوانحي رڪارڊ موجب هو لڳ ڀڳ 25 سال اخبار جي سربراهيءَ سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=Promoters & Preservers of Sindhiyat |website=Sindhi Sangat |language=en }}</ref> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان هندستان لڏي ويل سنڌين کي رهائش، روزگار، تعليم ۽ سماجي بحاليءَ جا مسئلا درپيش هئا. ان ماحول ۾ سنڌي اخبارون مختلف شهرن ۾ آباد ٿيل سنڌي پڙهندڙن جي رابطي ۽ خبرن جي رسائيءَ جو ذريعو بڻيون. هيرانند ڪرمچند جي ادارت هيٺ ''هندستان'' ۾ پناهگيرن جي دعوائن، سندن بحالي، تعليمي ادارن جي قيام، روزگار ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت لکيو ويندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي اداري جي تاريخ ۾ انهن موضوعن کي سندس صحافتي خدمتن جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MGSchool"/> ''هندستان'' سان گڏ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار پڻ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت جو هڪ اهم نالو بڻجي سامهون آئي. مانسنگهه چوهڙمل بلچنداڻيءَ جي سوانحي بيان موجب هن 1953ع ۾ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار شروع ڪئي ۽ لڳ ڀڳ ويهه سال ان جي ادارت ڪئي. مانسنگهه جو تعلق ''هندستان'' جي انتظام سان پڻ رهيو.<ref name="Mansingh">{{cite web |title=(Late) Shri Mansingh Chuharmal Balchandani |url=https://www.sindhisangat.com/promoters/mansingh-chuharmal-balchandani/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref> == گانڌي وادي فڪر == هيرانند ڪرمچند [[مهاتما گانڌي]] جي فڪر کان متاثر هو. سندس سوانحي رڪارڊ ۾ سادگيءَ، محدود ذاتي ضرورتن، سماجي خدمت ۽ اصولن تي قائم رهڻ کي سندس زندگيءَ جون اهم خصوصيتون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ هڪ واقعو بيان ٿيل آهي ته هو پنهنجي ماهوار 125 رپين جي آمدنيءَ مان 75 رپيا ضرورت مندن جي مدد لاءِ ڏيندو هو ۽ باقي رقم سان گهر جو خرچ هلائيندو هو. هي احوال سوانحي ماخذ ۾ درج آهي، پر ان جي آزاد مالي يا دستاويزي تصديق موجود نه آهي.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي ڪم ۾ سياسي دٻاءَ کان آزاد رهڻ ۽ خبرن جي حقيقت نگاريءَ تي زور ڏيندو هو. سندس همعصرن ۽ سوانح نگارن کيس صحافت ۾ سماجي ذميواريءَ کي اهميت ڏيندڙ شخصيت طور ياد ڪيو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> == سماجي سڌارا == هيرانند ڪرمچند سماجي ناانصافيءَ، خاص طور ڏاج جي رسم، جي مخالفت ڪندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي تاريخ موجب هن پنهنجي اخبارن ۾ سماجي مسئلن تي لکيو ۽ تعليم، روزگار ۽ پناهگيرن جي بحاليءَ کي اهميت ڏني.<ref name="MGSchool"/> هن مانسنگهه چوهڙمل سان گڏ سنڌي برادريءَ جي مسئلن بابت صحافتي سرگرمين ۾ حصو ورتو. ٻنهي جي سرگرمين جو تعلق هندستان ۾ سنڌي ماڻهن جي نئين آبادڪاريءَ ۽ تعليمي ضرورتن سان هو.<ref name="MGSchool"/><ref name="Mansingh"/> هيرانند ڪرمچند ''نو ڀارت وديا منڊل'' جي شروعاتي ٽرسٽين مان هو. اداري جي تاريخ موجب هو معياري تعليم جي فراهميءَ ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ سان دلچسپي رکندو هو.<ref name="MGSchool"/> == ڪملا هيرانند ۽ خانداني زندگي == هيرانند ڪرمچند جي گهرواري '''ڪملا هيرانند'''، جنهن جو شاديءَ کان اڳ نالو ديوي ڪرپلاڻي هو، سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ جي سرگرم ڪارڪن هئي. هن برطانوي حڪومت خلاف احتجاجن، عورتن جي حقن بابت سرگرمين ۽ سياسي مهمن ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh"/> 1932ع ۾ جڏهن حيدرآباد جا ڪانگريسي اڳواڻ گرفتار ٿيا، تڏهن ڪملا هيرانند کي مقامي تحريڪ جي انتظامي رهنمائيءَ جي ذميواري ڏني وئي. انهيءَ دور جي سياسي اصطلاح ۾ کيس حيدرآباد جي ''ڊڪٽيٽر'' طور ياد ڪيو ويو، جنهن مان مراد احتجاجي تحريڪ جي مقامي اڳواڻي هئي.<ref name="FreedomSindh"/> هيرانند ۽ ڪملا جي گڏيل زندگيءَ ۾ سياسي سرگرميون، سماجي خدمت ۽ صحافت نمايان رهيون. جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم ۾ مدد ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ٻئي ممبئيءَ ۾ آباد ٿيا.<ref name="FreedomSindh"/><ref name="KamalaArticle">{{cite web |title=Growing up with the Mahatma |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/growing-up-with-the-mahatma/amp_articleshow/16039807.html |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref> ممبئيءَ جي ڪولابا علائقي ۾ سندن گهر سنڌي اديبن، دانشورن ۽ فنڪارن جي ملاقاتن جو هنڌ رهيو. هڪ سوانحي مضمون موجب سنڌي لوڪ فنڪار [[رام پنجواڻي]] پڻ اتي موسيقيءَ جون محفلون ڪندو هو.<ref name="KamalaArticle"/> == صحافتي انداز ۽ اثر == هيرانند ڪرمچند جي ادارت بابت سوانحي ماخذن ۾ سندس اصول پسنديءَ، سادگيءَ ۽ صحافتي ذميواريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هندستان'' ۾ سندس ايڊيٽوريل لکڻيون سنڌي پڙهندڙن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="SindhiSangat"/> سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب سندس صحافتي فڪر تي ساڌو هيرانند ۽ جيٺمل پرسرام جهڙن اڳوڻن سنڌي صحافين جو اثر هو. انهيءَ رڪارڊ ۾ کيس ''Gentleman Journalist'' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي. هي لقب سوانحي قدرشناسيءَ جو حصو آهي، نه ڪي ڪنهن سرڪاري اعزاز جو نالو.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند جي صحافتي ڪم جو اهم پهلو سنڌ ۾ قومي تحريڪ سان لاڳاپيل اخبار کي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي برادريءَ جي سماجي ۽ ثقافتي ضرورتن سان ڳنڍڻ هو. == سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | هيرانند ڪرمچند ۽ لاڳاپيل سنڌي صحافت جا اهم تاريخي واقعا |- ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | وضاحت |- | style="background:#edf5fa;" | 1899ع يا 1901ع | هيرانند ڪرمچند جو جنم | ماخذن ۾ اختلاف |- | style="background:#eef7ed;" | 1912ع–1919ع | ''هندو'' اخبار جي شروعات ۽ ترقي | اخبار جي قيام ۽ روزاني ٿيڻ جي تاريخن بابت اختلاف |- | style="background:#edf5fa;" | 1930ع | ''هندو'' جي ايڊيٽرن جون گرفتاريون | سول نافرمانيءَ واري تحريڪ جو دور |- | style="background:#eef7ed;" | 1932ع | اخبار جي عملي ۽ انتظاميا خلاف ڪارروايون | برطانوي حڪومت جون پابنديون |- | style="background:#edf5fa;" | 1939ع | هيرانند جو حلف نامو | پاڻ کي ''هندو'' جو ايڊيٽر ڄاڻايو |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ''هندو'' مان ''هندستان'' نالو ٿيڻ جو هڪ تاريخي بيان | پهرين آگسٽ 1946ع |- | style="background:#edf5fa;" | 1947ع–1948ع | ورهاڱو ۽ اخبار جي ممبئي منتقلي | سنڌ مان هندستان ڏانهن اداري جي منتقلي |- | style="background:#eef7ed;" | ورهاڱي کان پوءِ | ''هندستان'' جي ادارت | لڳ ڀڳ 25 سالن جي سربراهيءَ جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1953ع | ''هند واسي'' هفتيوار اخبار | مانسنگهه چوهڙمل سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1975ع يا 1976ع | هيرانند ڪرمچند جي وفات | ماخذن ۾ اختلاف |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters"/><ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi"/><ref name="OmMandliDocument"/><ref name="Mansingh"/> == وفات == هيرانند ڪرمچند جي وفات بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ 1976ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ آڪٽوبر 1975ع لکيل آهي. وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند دستاويزي تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangat"/> == تاريخي اهميت == هيرانند ڪرمچند جي صحافتي زندگي سنڌ جي برطانوي دور واري سياسي صحافت ۽ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي اخبارن جي تسلسل کي ڳنڍيندڙ هڪ مثال آهي. سندس ادارت جو تعلق پهرين آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پوءِ سنڌي لڏپلاڻ ڪندڙ برادريءَ جي سماجي مسئلن سان رهيو. سندس ڪردار کي سنڌي صحافت، گانڌي وادي سياسي فڪر، سماجي سڌارن ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ورهاڱي کان پوءِ واري اشاعتي تاريخ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/><ref name="MGSchool"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي ادب]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] * [[جئرامداس دولت رام]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[حيدرآباد، سنڌ]] * [[ممبئي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}} * {{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisangat.com/promoters/hirnand-karamchand/ سنڌي سنگت ــ هيرانند ڪرمچند] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf سنڌي ثقافت جي خدمتگارن بابت سوانحي ڪتاب] * [https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ سنڌي ساز فائونڊيشن ــ آزاديءَ جي تحريڪ] * [https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ سنڌي اشاعتن جي تاريخ] * [https://www.mgschool.org/about_us.html مهاتما گانڌي اسڪول ــ اداري جي تاريخ] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي ايڊيٽر]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جا ڪارڪن]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندستاني ماڻهو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]] 3jrl8gnunhjkmsukpgdv1ukipv804me 428141 428140 2026-11-04T23:21:52Z Intisar Ali 8681 428141 wikitext text/x-wiki {{Short description|پير حسام الدين راشديءَ جي يادگيرين ۽ سنڌ جي سماجي تاريخ بابت ڪتاب (1977ع)}} {{Infobox book | name = هو ڏوٿي هو ڏينهن | title_orig = هو ڏوٿي هو ڏينهن | image = ھو ڏوٿي ھو ڏينھن جو سرورق.jpg | image_size = 250px | caption = ڪتاب جو سرورق | author = [[پير حسام الدين راشدي]] | country = [[پاڪستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي شخصيتون ۽ يادگيريون | genre = [[يادگيريون]]، سوانحي نثر، تاريخي ۽ سماجي خاڪا | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] | pub_date = آڪٽوبر 1977ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | pages = 425 (اصل متن؛ ڪتابياتي بيان موجب) }} '''هو ڏوٿي هو ڏينهن''' (انگريزي: ''Hoo Dothee, Hoo Deenhan'') سنڌي ٻوليءَ جو يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سماجي تاريخ تي ٻڌل ڪتاب آهي، جنهن جو ليکڪ [[پير حسام الدين راشدي]] آهي. هي ڪتاب [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1977ع ۾ شايع ڪيو. ان ۾ ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ واري سنڌ جي سماجي، سياسي، ادبي ۽ ثقافتي زندگيءَ جا مشاهدا ۽ يادگيريون بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ خاص طور [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، [[سکر]] ۽ انهن سان لاڳاپيل شخصيتن، ادبي محفلن، زمينداري نظام، مذهبي روايتن ۽ عام ماڻهن جي زندگيءَ جا احوال ملن ٿا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SABYear">{{cite web |title=Year Wise – سنڌي ادبي بورڊ |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref><ref name="BookText">{{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1977 |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707}}</ref> ڪتاب ۾ ليکڪ ذاتي تجربن ۽ پنهنجي همعصر شخصيتن جي احوالن وسيلي سنڌ جي معاشرتي تبديليءَ کي بيان ڪري ٿو. سنڌي ادبي تنقيد ۾ ان کي سوانحي نثر، يادگيرين ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ڪتاب طور ڏٺو ويو آهي. ڪتاب جو ٻيو ڇاپو 2002ع ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=پير حسام الدين راشدي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+حسام+الدين+راشدي |language=sd}}</ref><ref name="HundredWriters">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15654}}</ref> == ڪتاب جو نالو == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو عنوان [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ مان ورتل آهي. ڪتاب جي شروعات ۾ شاهه لطيف جي بيت جي پهرين سٽ عنوان سان ملندڙ آهي: <blockquote> هُو ڏوٿي هُو ڏينَهن، هو ڏونگر هو لَڪيون، </blockquote> هن بيت وسيلي ماضيءَ جي ماڻهن، ڏينهن ۽ تجربن کي ياد ڪرڻ جو تصور سامهون اچي ٿو. ڪتاب ۾ گذريل زماني جي شخصيتن ۽ حالتن کي ياد ڪرڻ جو انداز انهيءَ عنوان سان مطابقت رکي ٿو.<ref name="BookText"/> == ليکڪ == [[پير حسام الدين راشدي]] سنڌي مؤرخ، محقق، اديب ۽ صحافي هو. هن سنڌ جي تاريخ، فارسي تذڪرن، قديم مخطوطن، ادبي شخصيتن ۽ تاريخي دستاويزن تي تحقيق ڪئي. سندس تصنيفن ۽ مرتب ڪيل ڪتابن ۾ ''مڪلي نامو''، ''تذڪره مشاهير سنڌ''، ''مير معصوم بکري''، ''ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون'' ۽ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' شامل آهن.<ref name="Sindhiana"/><ref name="RashdiJournal">{{cite journal |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جون صحافتي خدمتون |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi |language=sd}}</ref> راشديءَ پنهنجي تحقيق ۾ تاريخي دستاويزن ۽ ادبي ماخذن کي اهميت ڏني، جڏهن ته ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ سندس انداز ذاتي يادگيرين ۽ مشاهدن تي وڌيڪ ٻڌل آهي. انهيءَ سبب ڪتاب سندس تاريخي تحقيق سان گڏ سوانحي ۽ تخليقي نثر جو پڻ مثال آهي.<ref name="CreativeRashdi">{{cite journal |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جي تخليقي تحريرن جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-23-an-analysis-of-creative-writing-of-pir-hussamudin-shah-rashdi |language=sd}}</ref> == تصنيف جو پسمنظر == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو وڏو حصو 1960ع ڌاري [[فلپائين]] جي گاديءَ واري شهر [[منيلا]] ۾ لکيو ويو. ان وقت پير حسام الدين راشدي پنهنجي وڏي ڀاءُ [[پير علي محمد راشدي]] وٽ رهيل هو، جيڪو فلپائين ۾ پاڪستان جو سفير هو.<ref name="HundredWriters"/><ref name="BookText"/> ڪتاب جي شروعات ۾ راشدي بيان ڪري ٿو ته کيس منيلا ۾ ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جو خط مليو، جنهن ۾ لاڙڪاڻي جي شاعر نواز علي ''نياز'' جي وفات جي خبر هئي. انهيءَ خبر کيس پنهنجي ماضيءَ، لاڙڪاڻي جي ادبي ماحول ۽ سنڌ جي پراڻين شخصيتن جون يادگيريون تازيون ڪرايون. انهيءَ واقعي کان پوءِ سندس تحريرن ۾ هڪ گذريل دور جي سماجي ۽ ادبي زندگيءَ جا احوال سامهون اچن ٿا.<ref name="BookText"/> ڪتاب جي ترتيب ۽ سٽاءَ ۾ [[محمد ابراهيم جويو|محمد ابراهيم جويي]] جو ڪردار ڄاڻايو ويو آهي. جويي سنڌي ادب جي اشاعت، تدوين ۽ ادبي ادارن سان لاڳاپيل خدمتن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.<ref name="SindhSalamatIntro">{{cite web |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل == ''سنڌي ادبي بورڊ'' جي سالوار ڪتابي فهرست ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' کي 1977ع جي اشاعتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. پهرئين ڇاپي جو مهينو آڪٽوبر 1977ع ڄاڻايل آهي. هڪ ڪتابياتي بيان ۾ ڪتاب جي متن جا 425 صفحا ۽ ان کان اڳ ابتدائي صفحا ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="SABYear"/><ref name="Buriro">{{cite web |title=سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا: خوبصورت شعرن ۾ سمايل خيالن جي خوشبوءِ |url=https://sindhicriticism.blogspot.com/2012/09/riazat-buriro.html |language=sd}}</ref><ref name="Bibliography">{{cite web |title=سچل سرمست رحه؛ ڪلام ۽ احوال |url=https://shairainshairi.blogspot.com/2018/04/blog-post_39.html |language=sd}}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڪتاب جي 2002ع واري ٻئي ڇاپي جو ذڪر موجود آهي. ڪجهه ثانوي تحقيقي ماخذن ۾ 1978ع جو سال پڻ ملي ٿو، پر سنڌي ادبي بورڊ جي فهرست ۽ پهرئين ڇاپي جا ڪتابياتي حوالا 1977ع جي اشاعت جي تائيد ڪن ٿا.<ref name="Sindhiana"/><ref name="SABYear"/> == ڪتاب جو موضوع ۽ نوعيت == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ سان لاڳاپيل ماڻهن، شهرن، محفلن ۽ تاريخي واقعن کي ياد ڪري ٿو. ڪتاب کي صرف روايتي آتم ڪٿا چوڻ بدران يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سماجي مشاهدي تي ٻڌل نثري مجموعو پڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="BookText"/><ref name="CreativeRashdi"/> ليکڪ پاڻ ڪتاب کي باقاعدي تاريخ بدران سنڌ جي معاشرتي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ ابتدائي بيان جي حيثيت ڏئي ٿو. هو پنهنجي مشاهدي ۾ سنڌ جي سماجي پسماندگي، طبقاتي فرق، زمينداري نظام ۽ ماڻهن جي معاشرتي حالتن تي تنقيدي نظر وجهي ٿو.<ref name="SindhSalamatIntro"/> ڪتاب جي نثر ۾ شخصي يادگيريون، واقعا، گفتگو، تاريخي اشارا ۽ سماجي تبصرا گڏ هلن ٿا. ليکڪ هڪ شخصيت جي احوال مان ان جي دور جي سياسي، ادبي ۽ معاشرتي ماحول ڏانهن وڃي ٿو، جنهن ڪري ڪتاب جو دائرو ذاتي زندگيءَ کان اڳتي وڌي ٿو.<ref name="BookText"/> == لاڙڪاڻي جي سماجي زندگي == ڪتاب ۾ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] جي پراڻي شهري زندگيءَ جو تفصيلي بيان موجود آهي. راشدي شهر جي ادبي محفلن، مشاعرن، بازارن، زميندارن، نوابن، ڪامورن ۽ عام ماڻهن جي روزمرهه جي زندگيءَ جا احوال پيش ڪري ٿو.<ref name="BookText"/> ليکڪ پنهنجي يادگيرين ۾ ان دور جي وڏن زميندارن جي بنگلن ۽ ڪچهرين جو ذڪر ڪري ٿو، جتي مقامي سياست، سرڪاري معاملن، زمينداري تڪرارن ۽ سماجي مسئلن بابت گفتگو ٿيندي هئي. هن انهن محفلن جي رونق سان گڏ غريب ماڻهن جي محتاجيءَ ۽ طاقتور طبقن تي سندن دارومدار کي پڻ بيان ڪيو آهي.<ref name="BookText"/> ڪتاب ۾ [[شاهنواز ڀٽو]]، [[محمد ايوب کهڙو]]، نواب امير علي خان لاهوري ۽ ٻين مقامي شخصيتن جي ڪچهرين ۽ سماجي حيثيت جو ذڪر اچي ٿو. انهن بيانن مان برطانوي دور جي سنڌ ۾ مقامي بااثر طبقن، انتظاميا ۽ عام ماڻهن جي لاڳاپن بابت ليکڪ جا مشاهدا معلوم ٿين ٿا.<ref name="BookText"/> == زمينداري نظام ۽ طبقاتي فرق == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو هڪ نمايان موضوع سنڌ جي زمينداري معاشري ۾ طبقاتي فرق آهي. راشدي وڏن زميندارن ۽ سردارن جي سماجي حيثيت، سندن مهمان نوازي ۽ ڪچهرين سان گڏ انهن وٽ ڪم ڪار لاءِ ايندڙ غريب ماڻهن جي حالتن جو به احوال ڏئي ٿو.<ref name="BookText"/> ليکڪ جي بيان موجب ڪيترائي ماڻهو پنهنجي معاملن جي حل لاءِ بااثر زميندارن جي درن تي ڊگهو انتظار ڪندا هئا. هو انهيءَ صورتحال کي سماجي طاقت جي اڻبرابريءَ سان ڳنڍي ٿو. ڪتاب ۾ پراڻي دور جي رونقن لاءِ يادگيريءَ جو احساس موجود آهي، پر ان سان گڏ انهيءَ معاشري جي ناانصافين تي تنقيد پڻ ملي ٿي.<ref name="BookText"/> == سکر جي ادبي ۽ مذهبي زندگي == ڪتاب ۾ [[سکر]] جي ادبي محفلن، مشاعرن، دوستن ۽ سماجي زندگيءَ جا احوال پڻ شامل آهن. ليکڪ سکر کي پنهنجي جوانيءَ جي سياسي ۽ ادبي تجربن سان ڳنڍي ٿو.<ref name="BookText"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب مان سکر جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ واقعو نقل ڪيو آهي. انهيءَ واقعي ۾ سکر جي هندن جي ٽڪاڻن ۾ تيار ٿيندڙ ''ڪڻاهه پرساد'' ۽ مختلف مذهبن ۽ سماجي طبقن جي ماڻهن جي ان سان وابستگيءَ جو ذڪر آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === ساڌ ٻيلو ۽ ڪڻاهه پرساد === جوتواڻيءَ جي نقل ڪيل احوال موجب سکر جي ٽڪاڻن ۾ شام جو ڪڻاهه پرساد تيار ڪيو ويندو هو، جنهن کي ماڻهو مذهبي ۽ سماجي فرق کان سواءِ احترام سان حاصل ڪندا هئا. راشدي پنهنجي جوانيءَ جو واقعو بيان ڪندي ٻڌائي ٿو ته هو ۽ سندس ساٿي [[ساڌ ٻيلو|ساڌ ٻيلي]] جي آشرم مان ملندڙ پرساد ۽ ان سان گڏ دال پوري، کچڙي ۽ پاپڙ جهڙن کاڌن تي ڪجهه ڏينهن گذاريندا رهيا.<ref name="Jotwani1996"/> هن واقعي ۾ هڪ سياسي تضاد پڻ سامهون اچي ٿو. جوتواڻيءَ موجب راشدي بيان ڪري ٿو ته انهيءَ زماني ۾ هو ۽ سندس ساٿي پنهنجي رسالي ''ستاره سنڌ'' ۾ هندن خلاف سخت سياسي تحريرون لکندا هئا، پر ساڳئي وقت ساڌ ٻيلي جي کاڌي مان فائدو وٺندا هئا ۽ اها ڳالهه پنهنجن دوستن کان لڪائيندا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> هن واقعي کي ليکڪ جي ذاتي يادگيريءَ ۽ سندس پنهنجي ماضيءَ بابت تنقيدي اعتراف طور پڙهڻ گهرجي. اهو احوال ان دور جي فرقيواراڻي سياسي زبان ۽ روزمرهه جي سماجي رابطن وچ ۾ موجود تضاد کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سکر جي سڀني هندن يا مسلمانن جي روين بابت عام نتيجي طور پيش ڪرڻ درست نه ٿيندو. [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|کاٻي|سکر جو ساڌ ٻيلو؛ ڪتاب ۾ بيان ٿيل مذهبي ۽ سماجي ماحول سان لاڳاپيل ماڳ. تصوير 1990ع جي آهي.]] == ستاره سنڌ ۽ سياسي ماحول == ''ستاره سنڌ'' هڪ رسالو هو، جنهن سان پير حسام الدين راشدي ۽ سندس همعصر سياسي ۽ صحافتي سرگرميون لاڳاپيل رهيون. موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب رسالي جو لاڳاپيل دور 1934ع کان 1937ع تائين هو.<ref name="Jotwani1996"/> راشديءَ جي صحافتي زندگيءَ بابت تحقيقي مضمونن ۾ سندس شروعاتي صحافت، سياسي سرگرمين ۽ سنڌ جي مختلف اخبارن ۽ رسالن سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' ۾ ڏنل ذاتي يادگيريون انهيءَ صحافتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ پڻ مددگار آهن.<ref name="RashdiJournal"/> == ادبي شخصيتن جا خاڪا == ڪتاب ۾ شاعرن، اديبن ۽ ٻين شخصيتن جا احوال ملن ٿا. انهن مان نواز علي ''نياز'' جو ذڪر خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس وفات جي خبر ڪتاب جي يادگيرين جي شروعات جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="BookText"/> راشدي مختلف شخصيتن جي شاعري، گفتگو، مجلسن ۽ ذاتي عادتن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪري ٿو. اهڙن بيانن وسيلي سنڌ جي ادبي محفلن ۽ شاعرن جي سماجي حيثيت جو احوال ملي ٿو.<ref name="CreativeRashdi"/> === ليکراج ڪشنچند عزيز === ڪتاب ۾ سنڌي شاعر [[ليکراج عزيز]] جو ذڪر پڻ ملي ٿو. راشدي سندس شاعريءَ ۾ فارسي لفظن جي استعمال، نون خيالن ۽ سماجي ماحول سان لاڳاپيل موضوعن کي بيان ڪري ٿو.<ref name="Lekhraj">{{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |chapter=ليکراج عزيز |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15967 |language=sd}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جي صفحي 32 تي نالي بابت هڪ غلطيءَ جي نشاندهي ڪئي آهي. سندس موجب اتي ''ڪشنچند عزيز'' بدران ''ليکراج ڪشنچند عزيز'' هجڻ گهرجي. ليکراج عزيز جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس پورو نالو ليکراج ڪشنچند ميرچنداڻي ڄاڻايل آهي. اصل ڪتاب جي مختلف ڇاپن ۾ انهيءَ صفحي جي سڌي ڀيٽ اڃا گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Lekhraj"/> == تاريخي ماخذ جي حيثيت == ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' سنڌ جي سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ ذاتي مشاهدي تي ٻڌل ماخذ آهي. ڪتاب ۾ اهڙين شخصيتن، محفلن ۽ روزمرهه جي حالتن جو ذڪر آهي، جن بابت سرڪاري تاريخي دستاويزن ۾ هميشه تفصيلي معلومات نه ملندي آهي. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ ڏنل احوال ليکڪ جي يادگيرين تي ٻڌل آهن. تاريخي تحقيق ۾ انهن کي همعصر اخبارن، سرڪاري رڪارڊن، خطن ۽ ٻين آزاد ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. خاص طور سياسي اختلافن، شخصيتن بابت ذاتي راين ۽ واقعن جي تاريخن کي ليکڪ جي نقطه نظر کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="BookText"/><ref name="CreativeRashdi"/> == ادبي انداز == راشديءَ جو نثر شخصي يادگيرين، تاريخي احوال، منظرنگاري، گفتگو ۽ سماجي تبصري کي گڏ ڪري ٿو. هو ڪنهن شخصيت جي ڪردار يا هڪ محفل جي احوال مان ان دور جي وسيع معاشرتي حالتن ڏانهن وڃي ٿو.<ref name="BookText"/> ڪتاب ۾ پراڻي سنڌ جي ادبي ۽ سماجي زندگيءَ لاءِ يادگيريءَ جو احساس موجود آهي، پر ليکڪ رڳو ماضيءَ جي تعريف نٿو ڪري. زمينداري نظام، سماجي اڻبرابري ۽ طاقتور طبقن جي اثر رسوخ بابت سندس تنقيدي بيان پڻ موجود آهن.<ref name="BookText"/> == سنڌي سوانحي ادب ۾ مقام == سنڌي ادب ۾ ذاتي يادگيرين، شخصي خاڪن ۽ سوانحي نثر جي روايت ۾ ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. سنڌي سوانحي ادب بابت تحقيقي مواد ۾ ڪتاب کي يادگيرين ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="AutobiographyStudy">{{cite book |last=سبزوئي |first=حميد |title=سوانحي سنڌي ادب جو مطالعو |year=2020 |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/سوانحي_سنڌي_ادب_جو_مطالعو-ڊاڪٽر_حميد_سبزوئي-2020-صاف.pdf}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تحقيق ۾ راشديءَ جي تخليقي تحريرن بابت مقالن ۾ پڻ هن ڪتاب جا حوالا ڏنا ويا آهن. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب کي رڳو ليکڪ جي ذاتي زندگيءَ جي احوال بدران سنڌي نثر ۽ سماجي مشاهدي جي مطالعي ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="CreativeRashdi"/> == ڪتاب بابت اهم معلومات == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | ''هو ڏوٿي هو ڏينهن'' جا اهم ڪتابياتي ۽ ادبي تفصيل |- ! style="background:#dcebf5;" | موضوع ! style="background:#dcebf5;" | تفصيل |- | style="background:#edf5fa;" | ڪتاب جو نالو | هو ڏوٿي هو ڏينهن |- | style="background:#eef7ed;" | ليکڪ | [[پير حسام الدين راشدي]] |- | style="background:#edf5fa;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#eef7ed;" | ادبي صنف | يادگيريون، سوانحي نثر ۽ سماجي خاڪا |- | style="background:#edf5fa;" | تصنيف جو اهم دور | 1960ع ڌاري |- | style="background:#eef7ed;" | تصنيف جو هنڌ | منيلا، فلپائين |- | style="background:#edf5fa;" | ترتيب ۽ سٽاءَ | محمد ابراهيم جويو |- | style="background:#eef7ed;" | پهريون ڇاپو | آڪٽوبر 1977ع |- | style="background:#edf5fa;" | ناشر | سنڌي ادبي بورڊ |- | style="background:#eef7ed;" | ٻيو ڇاپو | 2002ع |- | style="background:#edf5fa;" | اهم شهر | لاڙڪاڻو ۽ سکر |- | style="background:#eef7ed;" | مکيه موضوع | سنڌ جي سماجي تاريخ، ادبي محفلون، زمينداري نظام، شخصيتون ۽ مذهبي لاڳاپا |} <ref name="SABYear"/><ref name="Sindhiana"/><ref name="BookText"/><ref name="HundredWriters"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:SukkurSadhuBela.jpg|سکر جو ساڌ ٻيلو، جتي جي پرساد بابت ڪتاب ۾ يادگيري ملي ٿي File:PkSukkurSadhuBelo5.jpg|ساڌ ٻيلي جي مذهبي عمارت جو تفصيلي منظر File:SukkurSBHeiligt.jpg|ساڌ ٻيلي جي عمارت جو تاريخي طرز تعمير وارو حصو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[پير حسام الدين راشدي]] * [[پير علي محمد راشدي]] * [[محمد ابراهيم جويو]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي سوانحي ادب]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[ساڌ ٻيلو]] * [[سکر]] * [[لاڙڪاڻو]] * [[ليکراج عزيز]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |title=هو ڏوٿي هو ڏينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1977 |language=sd}} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=سنڌي |first=يوسف |title=هڪ سئو سنڌي اديب |language=sd}} * {{cite book |last=سبزوئي |first=حميد |title=سوانحي سنڌي ادب جو مطالعو |year=2020 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/1638/read/60707 سنڌ سلامت ڪتاب گهر تي ڪتاب جو متن] * [https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+حسام+الدين+راشدي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ليکڪ جو تعارف] * [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-23-an-analysis-of-creative-writing-of-pir-hussamudin-shah-rashdi پير حسام الدين راشديءَ جي تخليقي تحريرن بابت تحقيقي مقالو] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]] [[زمرو:سنڌي يادگيريون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:1977ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]] 3xmlyiq3lti08tbsorzb9vfu1bkjwm6 10 54244 428226 176159 2026-11-05T11:05:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 428226 wikitext text/x-wiki {{Infobox |bodystyle=width:300px; font-size:90%; padding:0 |headerstyle={{#invoke:Infobox road|headerStyle}} |labelstyle=text-align:right |belowstyle=line-height:150% <!-- ROUTE MARKER AND ROUTE NAME --> |above={{#if:{{{marker_image|}}} |{{#ifeq:{{{marker_image}}}|none||{{{marker_image}}}}} |{{#if:{{{route|}}} |{{#if:{{{country|}}} |{{#ifeq:{{Infobox road/shieldmain/{{{country}}}|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|none|| {{Infobox road/shieldmain/{{{country}}}|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}} }} }} }} }} {{#if:{{{name|}}} |{{{name}}} |{{#if:{{{route|}}} |{{Infobox road/name/{{{country|PAK}}}|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}} }} }} |subheader={{#if:{{{translation|}}}|<big>{{{translation}}}</big>|{{#ifexist:Template:Infobox road/translation/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/translation/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|subtype={{{subtype|}}}|route={{{route|}}}}}|none||<big>{{Infobox road/translation/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|subtype={{{subtype|}}}|route={{{route|}}}}}</big>}}|}}}} |subheader2={{#ifeq:{{{country|}}}|AUS||{{{alternate_name|}}}}} <!-- MAP --> |image={{#invoke:Infobox road/map|map}} |caption={{{map_notes|}}} |image2={{#if:{{{photo|}}}{{{image|}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/hide/photo|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|no|[[File:{{{photo|}}}{{{image|}}}|{{{photo_width|{{{image_width|290}}}}}}px|alt={{{photo_alt|}}}{{{image_alt|}}}]]|}}|}} |caption2={{{photo_notes|}}}{{{image_notes|}}} <!-- ROUTE INFORMATION --> |header1= {{#if:{{{section|}}}{{#ifeq:{{{maint|}}}|none||{{{maint|}}}}}{{#ifeq:{{{maint|}}}|none||{{#ifexist:Template:Infobox road/maint/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/maint/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|state={{{state|¬}}}|province={{{province|¬}}}|type={{{type|}}}}}|||show}}|}}}}{{{time_period|}}}{{{length_mi|}}}{{{length_km|}}}{{{length_notes|}}}{{{established|}}}{{{formed|}}}{{{history|}}}{{{spur_of|}}}{{{restrictions|}}}{{{e-road|}}}{{{ahn|}}}{{{tahn|}}}{{{mrn|}}}{{#ifeq:{{Infobox road/hide/tourist|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|no|{{{tourist|}}}|}}{{{allocation|}}}{{{status|}}}|Route information}} |data2 = {{#if:{{{spur_of|}}}|{{Infobox road/meta/spur of|{{{type|}}}|{{{subtype|}}}|{{{spur_type|}}}|{{{spur_of}}}|{{{country|}}}|{{{province|}}}|{{{state|}}}|{{{county|}}}}}|}} |data3 = {{#if:{{{e-road|}}}{{{ahn|}}}{{{tahn|}}}{{{mrn|}}}|{{{e-road-shield|}}}{{{ahn-shield|}}}{{{tahn-shield|}}}{{{mrn-shield|}}} Part of {{{e-road|}}}{{{ahn|}}}{{{tahn|}}}{{{mrn|}}}|}} |data4 = {{#if:{{{section|}}}|{{Infobox road/law/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|route={{{route}}}|section={{{section}}}|subsection={{{subsection|}}}}}|}} |data5 = {{#if:{{{maint|}}}|{{#ifeq:{{{maint|}}}|none||Maintained by {{{maint}}}}}|{{#ifexist:Template:Infobox road/maint/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|{{Infobox road/maint/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}}}|}}}} |data6 = {{#if:{{{time_period|}}}|{{#if:{{{established_by|}}}|Established by {{{established_by}}}|}}|}} |label7 = ڊيگهه |data7 = {{#invoke:Infobox road/length|length}} |label8= حالت |data8= {{{status|}}} |label9= وجود رهڻ |data9= {{#if:{{{established|}}}{{{formed|}}}|{{{established|}}}{{{formed|}}}–{{#if:{{{decommissioned|}}}{{{deleted|}}}|{{{decommissioned|}}}{{{deleted|}}}|present}}|}} |label11= تاريخ |data11= {{{history|}}} |label12 = وقت جو مُدو |data12 = {{{time_period|}}} |label13= ڪلچرل<br>اهميت |data13= {{#if:{{{time_period|}}}|{{{significance|}}}|}} |label14= جي لاءِ سُڃاتو ويندڙ |data14= {{{known_for|}}} |label15= لاڳاپيل<br>رستا |data15 = {{#if:{{{time_period|}}}|{{{related|}}}|}} |label16 = {{#ifeq:{{{country|}}}|AUS|[[Route number#Australia{{!}}Allocation]]|Component<br>highways}} |data16 = {{{allocation|}}} |label17= سيلاني(ٽوئرسٽ)<br> رستا(رُوٽَ) |data17= {{#if:{{{tourist|}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/hide/tourist|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|no|{{{tourist|}}}|}}|}} |label18 = روڪ |data18 = {{{restrictions|}}} <!-- MAJOR JUNCTIONS (FOR MOST ROUTES) --> |header20= {{#if:{{{terminus_a|{{{end_a|}}}}}}{{{beltway_city|}}}{{{orbital|}}}{{{loop|}}}{{{tloop|}}}{{{junction|}}}|{{{section0|Major junctions}}}}} |data21 = {{#if:{{{ring_road|}}}|[[Ring road]] around {{{ring_road}}}|<!-- -->{{#if:{{{beltway_city|}}}|[[Beltway]] around {{{beltway_city}}}|<!-- -->{{#if:{{{orbital|}}}|[[Orbital road|Orbital]] around {{{orbital}}}|<!-- -->{{#if:{{{loop|}}}|[[Loop road|Loop]] around {{{loop}}}|<!-- -->{{#if:{{{tloop|}}}|Tourist loop {{#ifeq:{{{tloop}}}|none|| around {{{tloop}}}|}} }} }} }} }} }} |label23 = {{#if:{{{terminus_a|{{{end_a|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a|}}}|{{{direction_a}}}&nbsp;end|From}}|}} |data23 = {{{terminus_a|{{{end_a|}}}}}} |label25 = &nbsp; |data25 = {{{junction|}}} |label27 = {{#if:{{{terminus_b|{{{end_b|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b|}}}|{{{direction_b}}}&nbsp;end|To}}|}} |data27 = {{{terminus_b|{{{end_b|}}}}}} <!-- MAJOR JUNCTIONS (IF DIVIDED IN UP TO FOUR SECTIONS) --> |header29= {{#if:{{{length_mi1|}}}{{{length_km1|}}}{{{direction_a1|}}}{{{terminus_a1|{{{end_a1|}}}}}}|{{{section1|Section 1}}}}} |label31 = ڊيگهه |data31 = {{#invoke:Infobox road/length|length|num=1}} |label33 = {{#if:{{{terminus_a1|{{{end_a1|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a|}}}{{{direction_a1|}}}|{{{direction_a1|{{{direction_a|}}}}}}&nbsp;end|From}}}} |data33 = {{{terminus_a1|{{{end_a1|}}}}}} |label34 = وڏا<br>جنڪشن |data34 = {{{junction1|}}} |label35 = {{#if:{{{terminus_b1||{{{end_b1|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b|}}}{{{direction_b1|}}}|{{{direction_b1|{{{direction_b|}}}}}}&nbsp;end|To}}}} |data35 = {{{terminus_b1||{{{end_b1|}}}}}} |header37= {{#if:{{{length_mi2|}}}{{{length_km2|}}}{{{direction_a2|}}}{{{terminus_a2|{{{end_a2|}}}}}}|{{{section2|Section 2}}}}} |label39 = ڊيگهه |data39 = {{#invoke:Infobox road/length|length|num=2}} |label41 = {{#if:{{{terminus_a2|{{{end_a2|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a|}}}{{{direction_a2|}}}|{{{direction_a2|{{{direction_a|}}}}}}&nbsp;end|From}}}} |data41 = {{{terminus_a2|{{{end_a2|}}}}}} |label42 = وڏا<br>جنڪشن |data42 = {{{junction2|}}} |label43 = {{#if:{{{terminus_b2||{{{end_b2|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b|}}}{{{direction_b2|}}}|{{{direction_b2|{{{direction_b|}}}}}}&nbsp;end|To}}}} |data43 = {{{terminus_b2||{{{end_b2|}}}}}} |header45= {{#if:{{{length_mi3|}}}{{{length_km3|}}}{{{direction_a3|}}}{{{terminus_a3|{{{end_a3|}}}}}}|{{{section3|Section 3}}}}} |label47 = ڊيگهه |data47 = {{#invoke:Infobox road/length|length|num=3}} |label49 = {{#if:{{{terminus_a3|{{{end_a3|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a|}}}{{{direction_a3|}}}|{{{direction_a3|{{{direction_a|}}}}}}&nbsp;end|From}}}} |data49 = {{{terminus_a3|{{{end_a3|}}}}}} |label50 = وڏا<br>جنڪشن |data50 = {{{junction3|}}} |label51 = {{#if:{{{terminus_b3||{{{end_b3|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b|}}}{{{direction_b3|}}}|{{{direction_b3|{{{direction_b|}}}}}}&nbsp;end|To}}}} |data51 = {{{terminus_b3||{{{end_b|3}}}}}} |header53= {{#if:{{{length_mi4|}}}{{{length_km4|}}}{{{direction_a4|}}}{{{terminus_a4|{{{end_a4|}}}}}}|{{{section4|Section 4}}}}} |label55 = ڊيگهه |data55 = {{#invoke:Infobox road/length|length|num=4}} |label57 = {{#if:{{{terminus_a4|{{{end_a4|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a|}}}{{{direction_a4|}}}|{{{direction_a4|{{{direction_a|}}}}}}&nbsp;end|From}}}} |data57 = {{{terminus_a4|{{{end_a4|}}}}}} |label58 = وڏا<br>جنڪشن |data58 = {{{junction4|}}} |label59 = {{#if:{{{terminus_b4||{{{end_b4|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b|}}}{{{direction_b4|}}}|{{{direction_b4|{{{direction_b|}}}}}}&nbsp;end|To}}}} |data59 = {{{terminus_b4||{{{end_b4|}}}}}} |header61= {{#if:{{{length_mi5|}}}{{{length_km5|}}}{{{direction_a5|}}}{{{terminus_a5|{{{end_a5|}}}}}}|{{{section5|Section 5}}}}} |label62 = ڊيگهه |data62 = {{#invoke:Infobox road/length|length|num=5}} |label63 = {{#if:{{{terminus_a5|{{{end_a5|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a|}}}{{{direction_a5|}}}|{{{direction_a5|{{{direction_a|}}}}}}&nbsp;end|From}}}} |data63 = {{{terminus_a5|{{{end_a5|}}}}}} |label64 = وڏا<br>جنڪشن |data64 = {{{junction5|}}} |label65 = {{#if:{{{terminus_b5||{{{end_b5|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b|}}}{{{direction_b5|}}}|{{{direction_b5|{{{direction_b|}}}}}}&nbsp;end|To}}}} |data65 = {{{terminus_b5||{{{end_b5|}}}}}} <!-- LOCATION INFORMATION (SOME PARAMETERS ARE DISABLED FOR CERTAIN COUNTRIES) --> |header71={{#invoke:Infobox road/locations|locations}} <!-- HIGHWAY SYSTEM --> |header85= {{#ifeq:{{{nobrowse|}}}|yes||{{#if:{{{state|}}}{{{province|}}}{{{country|}}}{{{type|}}}{{{system|}}}|{{#switch: {{{country|}}} |GBR|IRL= Road network |AUS= {{#switch:{{{type|}}} |freeway|highway|city highway=Highway system |#default=}} |#default=Highway system}} }} |class87 = hlist |data87 = {{{system|}}}}} <!-- LINKS AND BROWSE SECTION --> |class90 = hlist |data90 = {{#ifeq:{{{nobrowse|}}}|yes||{{#if:{{{state|}}}{{{province|}}}{{{country|}}}{{{type|}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/browselinks/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|county={{{county|}}}|route={{{route|}}}}}|none|| {{Infobox road/browselinks/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|county={{{county|}}}|route={{{route|}}}}} }}}} {{#invoke:Infobox road|browse}}}} <!-- HISTORICAL DESIGNATION, NRHP, EMBEDDED INFOBOXES --> |data95={{{nrhp|{{{embedded|}}}}}} }}<!-- // ERROR TRACKING CATEGORIES // -->{{#if:{{{type|}}}|{{#if:{{{state|}}}{{{province|}}}{{{country|}}}||[[Category:Infobox road transclusion errors|# {{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}} {{PAGENAME}}]]}}}}{{#if:{{{spur_of|}}}|{{#if:{{{spur_type|}}}||[[Category:Infobox road transclusion errors|${{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}} {{PAGENAME}}]]}}}}{{Infobox road/meta/errors|country={{{country|}}}|province={{{province|}}}|state={{{state|}}}|{{{countries|}}}|{{{regions|}}}|{{{provinces|}}}|{{{rural_municipalities|}}}|{{{cities|}}}{{{towns|}}}{{{villages|}}}|{{{destinations|}}}|{{{tourist|}}}|{{{states|}}}|{{{photo|}}}}}{{#if:{{{header_color|}}}{{{header_type|}}}{{{marker_image|}}}{{{name|}}}{{{status|}}}|[[Category:Infobox road temporary tracking category 1|{{#if:{{{translation|}}}|@}}{{#if:{{{header_type|}}}|{{#switch:{{lc:{{{header_type}}}}}|under construction|const|uc=ƒ|historic|historical|hist=∑|scenic=¶|decommissioned|former=∆|freeway=∞|#default=§}}}}{{#if:{{{marker_image|}}}|{{#ifeq:{{{marker_image}}}|none|&|*}}}}{{#if:{{{name|}}}|†}} {{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}} {{PAGENAME}}]]}}{{#if:{{{map|}}}|{{#if:{{{map_custom|}}}||{{#ifeq:{{{map|}}}|{{#property:P15}}||[[Category:Infobox road maps for Wikidata migration]]|}}}}}}{{main other|{{#ifeq:{{#property:P17}}||[[Category:Infobox road articles without wikidata country]]}}{{#ifeq:{{#property:P31}}||[[Category:Infobox road articles without wikidata instance of]]}}}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox road with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox road]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| ahn-shield | ahn | allocation | alternate_name | beltway_city | borough | boroughs | browse_route | browse | cities |communities | counties | countries | country | county | decommissioned | deleted | destinations | direction_a | direction_a1 | direction_a2 |direction_a3 | direction_a4 | direction_a5 | direction_b | direction_b1 | direction_b2 | direction_b3 | direction_b4 | direction_b5 | districts |divisions | e-road | e-road-shield | embedded | end_a | end_a1 | end_a2 | end_a3 | end_a4 |end_a5 | end_b | end_b1 | end_b2 | end_b3 | end_b4 |end_b5 |established | established_by | formed | header_color | header_type | history | image | image_alt | image_notes | image_width | junction | junction1 |junction2 | junction3 | junction4 |junction5 | known_for | length_km | length_km1 | length_km2 | length_km3 | length_km4 |length_km5 | length_mi |length_mi1 | length_mi2 | length_mi3 | length_mi4 |length_mi5 | length_notes | length_notes1 | length_notes2 | length_notes3 | length_notes4|length_notes5 | length_ref | length_ref1 | length_ref2 | length_ref3 | length_ref4 |length_ref5 | length_round | length_round1 | length_round2 |length_round3 | length_round4 |length_round5 | lga | locations | loop | maint | map | map_alt | map_custom | map_notes | marker_image | mrn | mrn-shield| municipalities | name | next_dab | next_route | next_type | nobrowse | nrhp | orbital | parishes | photo | photo_alt | photo_notes | photo_width |previous_dab | previous_route | previous_type | province | provinces | regions | related | restrictions | ring_road | route | rural_municipalities |section | section0 | section1 | section2 | section3 | section4 |section5 | significance | spur_of | spur_type | state | states | status | subsection |subtype | system | tahn | tahn-shield | terminus_a | terminus_a1 | terminus_a2 | terminus_a3 | terminus_a4 |terminus_a5 | terminus_b | terminus_b1 |terminus_b2 | terminus_b3 | terminus_b4 | terminus_b5 | time_period | tloop | tourist | towns | translation | type | villages }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> ff3ik3xr5lh3vslglunppkducniq0vs 428227 428226 2026-11-05T11:11:56Z Intisar Ali 8681 428227 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox |bodystyle=width:300px; font-size:90%; padding:0; |headerstyle={{#invoke:Infobox road|headerStyle}} |labelstyle=text-align:right; |belowstyle=line-height:150%; <!-- رستي جي نشاني ۽ نالو --> |above={{#if:{{{marker_image|}}} |{{#ifeq:{{{marker_image}}}|none||{{{marker_image}}}}} |{{#if:{{{route|}}} |{{#if:{{{country|}}}{{{state|}}}{{{province|}}} |{{#ifexist:Template:Infobox road/shieldmain/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}} |{{#ifeq:{{Infobox road/shieldmain/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|county={{{county|}}}|route={{{route|}}}|subtype={{{subtype|}}}}}|none|| {{Infobox road/shieldmain/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|county={{{county|}}}|route={{{route|}}}|subtype={{{subtype|}}}}} }} }} }} }} }} {{#if:{{{name|}}} |{{{name}}} |{{#if:{{{route|}}} |{{#ifexist:Template:Infobox road/name/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}} |{{#ifeq:{{Infobox road/name/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|subtype={{{subtype|}}}|route={{{route|}}}|county={{{county|}}}}}|none|| {{Infobox road/name/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|subtype={{{subtype|}}}|route={{{route|}}}|county={{{county|}}}}} }} |{{{route}}} }} }} }} <!-- ترجمو ۽ متبادل نالو --> |subheader={{#if:{{{translation|}}} |<big>{{{translation}}}</big> |{{#if:{{{route|}}} |{{#ifexist:Template:Infobox road/translation/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}} |{{#ifeq:{{Infobox road/translation/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|subtype={{{subtype|}}}|route={{{route|}}}}}|none|| <big>{{Infobox road/translation/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|subtype={{{subtype|}}}|route={{{route|}}}}}</big> }} }} }} }} |subheader2={{#ifeq:{{{country|}}}|AUS||{{{alternate_name|}}}}} <!-- نقشو --> |image={{#invoke:Infobox road/map|map}} |caption={{{map_notes|}}} <!-- رستي جي تصوير --> |image2={{#if:{{{photo|{{{image|}}}}}} |{{#ifeq:{{Infobox road/hide/photo|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|no |[[File:{{{photo|{{{image|}}}}}}|{{{photo_width|{{{image_width|290}}}}}}px|alt={{{photo_alt|{{{image_alt|}}}}}}]] }} }} |caption2={{{photo_notes|{{{image_notes|}}}}}} <!-- رستي بابت ڄاڻ --> |header1={{#if:{{{section|}}}{{{maint|}}}{{{time_period|}}}{{{length_mi|}}}{{{length_km|}}}{{{length_notes|}}}{{{established|}}}{{{formed|}}}{{{history|}}}{{{spur_of|}}}{{{restrictions|}}}{{{e-road|}}}{{{ahn|}}}{{{tahn|}}}{{{mrn|}}}{{{tourist|}}}{{{allocation|}}}{{{status|}}}|رستي بابت ڄاڻ}} |data2={{#if:{{{spur_of|}}} |{{Infobox road/meta/spur of|{{{type|}}}|{{{subtype|}}}|{{{spur_type|}}}|{{{spur_of}}}|{{{country|}}}|{{{province|}}}|{{{state|}}}|{{{county|}}}}} }} |data3={{#if:{{{e-road|}}}{{{ahn|}}}{{{tahn|}}}{{{mrn|}}} |{{{e-road-shield|}}}{{{ahn-shield|}}}{{{tahn-shield|}}}{{{mrn-shield|}}} لاڳاپيل شاهراهون: {{{e-road|}}}{{{ahn|}}}{{{tahn|}}}{{{mrn|}}} }} |data4={{#if:{{{section|}}} |{{#ifexist:Template:Infobox road/law/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}} |{{Infobox road/law/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}|section={{{section|}}}|subsection={{{subsection|}}}} }} }} |data5={{#if:{{{maint|}}} |{{#ifeq:{{{maint}}}|none||سار سنڀال ڪندڙ ادارو: {{{maint}}}}} |{{#ifexist:Template:Infobox road/maint/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}} |{{Infobox road/maint/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}}} }} }} |data6={{#if:{{{time_period|}}} |{{#if:{{{established_by|}}}|قائم ڪندڙ: {{{established_by}}}}} }} |label7=ڊيگهه |data7={{#invoke:Infobox road/length|length}} |label8=حيثيت |data8={{{status|}}} |label9=قيام |data9={{#if:{{{established|}}}{{{formed|}}} |{{{established|{{{formed|}}}}}} – {{#if:{{{decommissioned|}}}{{{deleted|}}}|{{{decommissioned|{{{deleted|}}}}}}|هاڻوڪو دور}} }} |label11=تاريخ |data11={{{history|}}} |label12=تاريخي دور |data12={{{time_period|}}} |label13=ثقافتي اهميت |data13={{#if:{{{time_period|}}}|{{{significance|}}}}} |label14=مشهور هنڌ |data14={{{known_for|}}} |label15=لاڳاپيل رستا |data15={{#if:{{{time_period|}}}|{{{related|}}}}} |label16={{#ifeq:{{{country|}}}|AUS|مختص ڪيل رستا|لاڳاپيل شاهراهون}} |data16={{{allocation|}}} |label17=سياحتي رستا |data17={{#if:{{{tourist|}}} |{{#ifeq:{{Infobox road/hide/tourist|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|no|{{{tourist}}}|}} }} |label18=پابنديون |data18={{{restrictions|}}} <!-- اهم چوراها ۽ پڇاڙيون --> |header20={{#if:{{{terminus_a|{{{end_a|}}}}}}{{{terminus_b|{{{end_b|}}}}}}{{{beltway_city|}}}{{{ring_road|}}}{{{orbital|}}}{{{loop|}}}{{{tloop|}}}{{{junction|}}}|{{{section0|اهم چوراها}}}}} |data21={{#if:{{{ring_road|}}} |[[رنگ روڊ]]: {{{ring_road}}} |{{#if:{{{beltway_city|}}} |چوڌاري رستو: {{{beltway_city}}} |{{#if:{{{orbital|}}} |گردشي رستو: {{{orbital}}} |{{#if:{{{loop|}}} |گردشي رستو: {{{loop}}} |{{#if:{{{tloop|}}} |سياحتي گردشي رستو{{#ifeq:{{{tloop}}}|none||: {{{tloop}}}}} }} }} }} }} }} |label23={{#if:{{{terminus_a|{{{end_a|}}}}}} |{{#if:{{{direction_a|}}}|{{{direction_a}}} واري پڇاڙي|شروعات}} }} |data23={{{terminus_a|{{{end_a|}}}}}} |label25=اهم چوراها |data25={{{junction|}}} |label27={{#if:{{{terminus_b|{{{end_b|}}}}}} |{{#if:{{{direction_b|}}}|{{{direction_b}}} واري پڇاڙي|پڄاڻي}} }} |data27={{{terminus_b|{{{end_b|}}}}}} <!-- پهريون حصو --> |header29={{#if:{{{length_mi1|}}}{{{length_km1|}}}{{{direction_a1|}}}{{{terminus_a1|{{{end_a1|}}}}}}{{{terminus_b1|{{{end_b1|}}}}}}|{{{section1|پهريون حصو}}}}} |label31=ڊيگهه |data31={{#invoke:Infobox road/length|length|num=1}} |label33={{#if:{{{terminus_a1|{{{end_a1|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a1|{{{direction_a|}}}}}}|{{{direction_a1|{{{direction_a|}}}}}} واري پڇاڙي|شروعات}}}} |data33={{{terminus_a1|{{{end_a1|}}}}}} |label34=اهم چوراها |data34={{{junction1|}}} |label35={{#if:{{{terminus_b1|{{{end_b1|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b1|{{{direction_b|}}}}}}|{{{direction_b1|{{{direction_b|}}}}}} واري پڇاڙي|پڄاڻي}}}} |data35={{{terminus_b1|{{{end_b1|}}}}}} <!-- ٻيون حصو --> |header37={{#if:{{{length_mi2|}}}{{{length_km2|}}}{{{direction_a2|}}}{{{terminus_a2|{{{end_a2|}}}}}}{{{terminus_b2|{{{end_b2|}}}}}}|{{{section2|ٻيون حصو}}}}} |label39=ڊيگهه |data39={{#invoke:Infobox road/length|length|num=2}} |label41={{#if:{{{terminus_a2|{{{end_a2|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a2|{{{direction_a|}}}}}}|{{{direction_a2|{{{direction_a|}}}}}} واري پڇاڙي|شروعات}}}} |data41={{{terminus_a2|{{{end_a2|}}}}}} |label42=اهم چوراها |data42={{{junction2|}}} |label43={{#if:{{{terminus_b2|{{{end_b2|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b2|{{{direction_b|}}}}}}|{{{direction_b2|{{{direction_b|}}}}}} واري پڇاڙي|پڄاڻي}}}} |data43={{{terminus_b2|{{{end_b2|}}}}}} <!-- ٽيون حصو --> |header45={{#if:{{{length_mi3|}}}{{{length_km3|}}}{{{direction_a3|}}}{{{terminus_a3|{{{end_a3|}}}}}}{{{terminus_b3|{{{end_b3|}}}}}}|{{{section3|ٽيون حصو}}}}} |label47=ڊيگهه |data47={{#invoke:Infobox road/length|length|num=3}} |label49={{#if:{{{terminus_a3|{{{end_a3|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a3|{{{direction_a|}}}}}}|{{{direction_a3|{{{direction_a|}}}}}} واري پڇاڙي|شروعات}}}} |data49={{{terminus_a3|{{{end_a3|}}}}}} |label50=اهم چوراها |data50={{{junction3|}}} |label51={{#if:{{{terminus_b3|{{{end_b3|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b3|{{{direction_b|}}}}}}|{{{direction_b3|{{{direction_b|}}}}}} واري پڇاڙي|پڄاڻي}}}} |data51={{{terminus_b3|{{{end_b3|}}}}}} <!-- چوٿون حصو --> |header53={{#if:{{{length_mi4|}}}{{{length_km4|}}}{{{direction_a4|}}}{{{terminus_a4|{{{end_a4|}}}}}}{{{terminus_b4|{{{end_b4|}}}}}}|{{{section4|چوٿون حصو}}}}} |label55=ڊيگهه |data55={{#invoke:Infobox road/length|length|num=4}} |label57={{#if:{{{terminus_a4|{{{end_a4|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a4|{{{direction_a|}}}}}}|{{{direction_a4|{{{direction_a|}}}}}} واري پڇاڙي|شروعات}}}} |data57={{{terminus_a4|{{{end_a4|}}}}}} |label58=اهم چوراها |data58={{{junction4|}}} |label59={{#if:{{{terminus_b4|{{{end_b4|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b4|{{{direction_b|}}}}}}|{{{direction_b4|{{{direction_b|}}}}}} واري پڇاڙي|پڄاڻي}}}} |data59={{{terminus_b4|{{{end_b4|}}}}}} <!-- پنجون حصو --> |header61={{#if:{{{length_mi5|}}}{{{length_km5|}}}{{{direction_a5|}}}{{{terminus_a5|{{{end_a5|}}}}}}{{{terminus_b5|{{{end_b5|}}}}}}|{{{section5|پنجون حصو}}}}} |label62=ڊيگهه |data62={{#invoke:Infobox road/length|length|num=5}} |label63={{#if:{{{terminus_a5|{{{end_a5|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a5|{{{direction_a|}}}}}}|{{{direction_a5|{{{direction_a|}}}}}} واري پڇاڙي|شروعات}}}} |data63={{{terminus_a5|{{{end_a5|}}}}}} |label64=اهم چوراها |data64={{{junction5|}}} |label65={{#if:{{{terminus_b5|{{{end_b5|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b5|{{{direction_b|}}}}}}|{{{direction_b5|{{{direction_b|}}}}}} واري پڇاڙي|پڄاڻي}}}} |data65={{{terminus_b5|{{{end_b5|}}}}}} <!-- جاگرافيائي ڄاڻ --> |header71={{#invoke:Infobox road/locations|locations}} <!-- شاهراهن جو نظام --> |header85={{#ifeq:{{{nobrowse|}}}|yes|| {{#if:{{{system|}}}{{{route|}}}{{{type|}}}|شاهراهن جو نظام}} }} |class87=hlist |data87={{{system|}}} <!-- نيويگيشن ۽ لاڳاپيل رستا --> |class90=hlist |data90={{#ifeq:{{{nobrowse|}}}|yes|| {{#if:{{{browse|}}}|{{{browse}}}}} {{#if:{{{route|}}} |{{#ifexist:Template:Infobox road/browselinks/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}} |{{#ifeq:{{Infobox road/browselinks/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|county={{{county|}}}|route={{{route|}}}}}|none|| {{Infobox road/browselinks/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|county={{{county|}}}|route={{{route|}}}}} }} }} {{#invoke:Infobox road|browse}} }} }} <!-- تاريخي حيثيت ۽ ضمني معلومات --> |data95={{{nrhp|{{{embedded|}}}}}} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> drxsc0zp3z1ip8aqgtxdkcfq1fvw5bx 428232 428227 2026-11-05T11:34:36Z Intisar Ali 8681 428232 wikitext text/x-wiki {{Infobox |bodystyle=width:300px; font-size:90%; padding:0 |headerstyle={{#invoke:Infobox road|headerStyle}} |labelstyle=text-align:right |belowstyle=line-height:150% <!-- ROUTE MARKER AND ROUTE NAME --> |above={{#ifeq:{{{country|}}}|AUS |{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/name/AUS|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|route={{{route}}}}}|none||{{Infobox road/name/AUS|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|route={{{route}}}}}|}}}}{{#if:{{{alternate_name|}}}|<br /><div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{alternate_name|}}}</div>}} {{#if:{{{marker_image|}}}|{{#ifeq:{{{marker_image|}}}|none||<p style="margin:6px 0 2px 0">{{{marker_image}}}</p>}}|{{#if:{{{state|{{{province|{{{country|}}}}}}}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/shieldmain/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|county={{{county|}}}|route={{{route|}}}|subtype={{Infobox road/meta/mask/subtype1|{{{subtype|}}}}}}}|none||<p style="margin:6px 0 2px 0">{{Infobox road/shieldmain/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|county={{{county|}}}|route={{{route|}}}|subtype={{Infobox road/meta/mask/subtype1|{{{subtype|}}}}}}}</p>}}}}}} |{{#if:{{{marker_image|}}}|{{#ifeq:{{{marker_image|}}}|none||<p style="margin:0 0 4px 0">{{{marker_image}}}</p>}}|{{#if:{{{state|{{{province|{{{country|}}}}}}}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/shieldmain/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|county={{{county|}}}|route={{{route|}}}|subtype={{Infobox road/meta/mask/subtype1|{{{subtype|}}}}}}}|none||<p style="margin:0 0 4px 0">{{Infobox road/shieldmain/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|county={{{county|}}}|route={{{route|}}}|subtype={{Infobox road/meta/mask/subtype1|{{{subtype|}}}}}}}</p>}}}}}} {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{#if:{{{state|{{{province|{{{country|}}}}}}}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/name/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|subtype={{Infobox road/meta/mask/subtype1|{{{subtype|}}}}}|route={{{route}}}|county={{{county|}}}}}|none||{{Infobox road/name/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|subtype={{Infobox road/meta/mask/subtype1|{{{subtype|}}}}}|route={{{route}}}|county={{{county|}}}}}|}}}}}} }} |subheader={{#if:{{{translation|}}}|<big>{{{translation}}}</big>|{{#ifexist:Template:Infobox road/translation/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/translation/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|subtype={{{subtype|}}}|route={{{route|}}}}}|none||<big>{{Infobox road/translation/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|subtype={{{subtype|}}}|route={{{route|}}}}}</big>}}|}}}} |subheader2={{#ifeq:{{{country|}}}|AUS||{{{alternate_name|}}}}} <!-- MAP --> |image={{#invoke:Infobox road/map|map}} |caption={{{map_notes|}}} |image2={{#if:{{{photo|}}}{{{image|}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/hide/photo|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|no|[[File:{{{photo|}}}{{{image|}}}|{{{photo_width|{{{image_width|290}}}}}}px|alt={{{photo_alt|}}}{{{image_alt|}}}]]|}}|}} |caption2={{{photo_notes|}}}{{{image_notes|}}} <!-- ROUTE INFORMATION --> |header1= {{#if:{{{section|}}}{{#ifeq:{{{maint|}}}|none||{{{maint|}}}}}{{#ifeq:{{{maint|}}}|none||{{#ifexist:Template:Infobox road/maint/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/maint/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|state={{{state|¬}}}|province={{{province|¬}}}|type={{{type|}}}}}|||show}}|}}}}{{{time_period|}}}{{{length_mi|}}}{{{length_km|}}}{{{length_notes|}}}{{{established|}}}{{{formed|}}}{{{history|}}}{{{spur_of|}}}{{{restrictions|}}}{{{e-road|}}}{{{ahn|}}}{{{tahn|}}}{{{mrn|}}}{{#ifeq:{{Infobox road/hide/tourist|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|no|{{{tourist|}}}|}}{{{allocation|}}}{{{status|}}}|Route information}} |data2 = {{#if:{{{spur_of|}}}|{{Infobox road/meta/spur of|{{{type|}}}|{{{subtype|}}}|{{{spur_type|}}}|{{{spur_of}}}|{{{country|}}}|{{{province|}}}|{{{state|}}}|{{{county|}}}}}|}} |data3 = {{#if:{{{e-road|}}}{{{ahn|}}}{{{tahn|}}}{{{mrn|}}}|{{{e-road-shield|}}}{{{ahn-shield|}}}{{{tahn-shield|}}}{{{mrn-shield|}}} Part of {{{e-road|}}}{{{ahn|}}}{{{tahn|}}}{{{mrn|}}}|}} |data4 = {{#if:{{{section|}}}|{{Infobox road/law/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|route={{{route}}}|section={{{section}}}|subsection={{{subsection|}}}}}|}} |data5 = {{#if:{{{maint|}}}|{{#ifeq:{{{maint|}}}|none||Maintained by {{{maint}}}}}|{{#ifexist:Template:Infobox road/maint/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|{{Infobox road/maint/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}}}|}}}} |data6 = {{#if:{{{time_period|}}}|{{#if:{{{established_by|}}}|Established by {{{established_by}}}|}}|}} |label7 = ڊيگهه |data7 = {{#invoke:Infobox road/length|length}} |label8= حالت |data8= {{{status|}}} |label9= وجود رهڻ |data9= {{#if:{{{established|}}}{{{formed|}}}|{{{established|}}}{{{formed|}}}–{{#if:{{{decommissioned|}}}{{{deleted|}}}|{{{decommissioned|}}}{{{deleted|}}}|present}}|}} |label11= تاريخ |data11= {{{history|}}} |label12 = وقت جو مُدو |data12 = {{{time_period|}}} |label13= ڪلچرل<br>اهميت |data13= {{#if:{{{time_period|}}}|{{{significance|}}}|}} |label14= جي لاءِ سُڃاتو ويندڙ |data14= {{{known_for|}}} |label15= لاڳاپيل<br>رستا |data15 = {{#if:{{{time_period|}}}|{{{related|}}}|}} |label16 = {{#ifeq:{{{country|}}}|AUS|[[Route number#Australia{{!}}Allocation]]|Component<br>highways}} |data16 = {{{allocation|}}} |label17= سيلاني(ٽوئرسٽ)<br> رستا(رُوٽَ) |data17= {{#if:{{{tourist|}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/hide/tourist|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|no|{{{tourist|}}}|}}|}} |label18 = روڪ |data18 = {{{restrictions|}}} <!-- MAJOR JUNCTIONS (FOR MOST ROUTES) --> |header20= {{#if:{{{terminus_a|{{{end_a|}}}}}}{{{beltway_city|}}}{{{orbital|}}}{{{loop|}}}{{{tloop|}}}{{{junction|}}}|{{{section0|Major junctions}}}}} |data21 = {{#if:{{{ring_road|}}}|[[Ring road]] around {{{ring_road}}}|<!-- -->{{#if:{{{beltway_city|}}}|[[Beltway]] around {{{beltway_city}}}|<!-- -->{{#if:{{{orbital|}}}|[[Orbital road|Orbital]] around {{{orbital}}}|<!-- -->{{#if:{{{loop|}}}|[[Loop road|Loop]] around {{{loop}}}|<!-- -->{{#if:{{{tloop|}}}|Tourist loop {{#ifeq:{{{tloop}}}|none|| around {{{tloop}}}|}} }} }} }} }} }} |label23 = {{#if:{{{terminus_a|{{{end_a|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a|}}}|{{{direction_a}}} end|From}}|}} |data23 = {{{terminus_a|{{{end_a|}}}}}} |label25 =   |data25 = {{{junction|}}} |label27 = {{#if:{{{terminus_b|{{{end_b|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b|}}}|{{{direction_b}}} end|To}}|}} |data27 = {{{terminus_b|{{{end_b|}}}}}} <!-- MAJOR JUNCTIONS (IF DIVIDED IN UP TO FOUR SECTIONS) --> |header29= {{#if:{{{length_mi1|}}}{{{length_km1|}}}{{{direction_a1|}}}{{{terminus_a1|{{{end_a1|}}}}}}|{{{section1|Section 1}}}}} |label31 = ڊيگهه |data31 = {{#invoke:Infobox road/length|length|num=1}} |label33 = {{#if:{{{terminus_a1|{{{end_a1|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a|}}}{{{direction_a1|}}}|{{{direction_a1|{{{direction_a|}}}}}} end|From}}}} |data33 = {{{terminus_a1|{{{end_a1|}}}}}} |label34 = وڏا<br>جنڪشن |data34 = {{{junction1|}}} |label35 = {{#if:{{{terminus_b1||{{{end_b1|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b|}}}{{{direction_b1|}}}|{{{direction_b1|{{{direction_b|}}}}}} end|To}}}} |data35 = {{{terminus_b1||{{{end_b1|}}}}}} |header37= {{#if:{{{length_mi2|}}}{{{length_km2|}}}{{{direction_a2|}}}{{{terminus_a2|{{{end_a2|}}}}}}|{{{section2|Section 2}}}}} |label39 = ڊيگهه |data39 = {{#invoke:Infobox road/length|length|num=2}} |label41 = {{#if:{{{terminus_a2|{{{end_a2|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a|}}}{{{direction_a2|}}}|{{{direction_a2|{{{direction_a|}}}}}} end|From}}}} |data41 = {{{terminus_a2|{{{end_a2|}}}}}} |label42 = وڏا<br>جنڪشن |data42 = {{{junction2|}}} |label43 = {{#if:{{{terminus_b2||{{{end_b2|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b|}}}{{{direction_b2|}}}|{{{direction_b2|{{{direction_b|}}}}}} end|To}}}} |data43 = {{{terminus_b2||{{{end_b2|}}}}}} |header45= {{#if:{{{length_mi3|}}}{{{length_km3|}}}{{{direction_a3|}}}{{{terminus_a3|{{{end_a3|}}}}}}|{{{section3|Section 3}}}}} |label47 = ڊيگهه |data47 = {{#invoke:Infobox road/length|length|num=3}} |label49 = {{#if:{{{terminus_a3|{{{end_a3|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a|}}}{{{direction_a3|}}}|{{{direction_a3|{{{direction_a|}}}}}} end|From}}}} |data49 = {{{terminus_a3|{{{end_a3|}}}}}} |label50 = وڏا<br>جنڪشن |data50 = {{{junction3|}}} |label51 = {{#if:{{{terminus_b3||{{{end_b3|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b|}}}{{{direction_b3|}}}|{{{direction_b3|{{{direction_b|}}}}}} end|To}}}} |data51 = {{{terminus_b3||{{{end_b|3}}}}}} |header53= {{#if:{{{length_mi4|}}}{{{length_km4|}}}{{{direction_a4|}}}{{{terminus_a4|{{{end_a4|}}}}}}|{{{section4|Section 4}}}}} |label55 = ڊيگهه |data55 = {{#invoke:Infobox road/length|length|num=4}} |label57 = {{#if:{{{terminus_a4|{{{end_a4|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a|}}}{{{direction_a4|}}}|{{{direction_a4|{{{direction_a|}}}}}} end|From}}}} |data57 = {{{terminus_a4|{{{end_a4|}}}}}} |label58 = وڏا<br>جنڪشن |data58 = {{{junction4|}}} |label59 = {{#if:{{{terminus_b4||{{{end_b4|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b|}}}{{{direction_b4|}}}|{{{direction_b4|{{{direction_b|}}}}}} end|To}}}} |data59 = {{{terminus_b4||{{{end_b4|}}}}}} |header61= {{#if:{{{length_mi5|}}}{{{length_km5|}}}{{{direction_a5|}}}{{{terminus_a5|{{{end_a5|}}}}}}|{{{section5|Section 5}}}}} |label62 = ڊيگهه |data62 = {{#invoke:Infobox road/length|length|num=5}} |label63 = {{#if:{{{terminus_a5|{{{end_a5|}}}}}}|{{#if:{{{direction_a|}}}{{{direction_a5|}}}|{{{direction_a5|{{{direction_a|}}}}}} end|From}}}} |data63 = {{{terminus_a5|{{{end_a5|}}}}}} |label64 = وڏا<br>جنڪشن |data64 = {{{junction5|}}} |label65 = {{#if:{{{terminus_b5||{{{end_b5|}}}}}}|{{#if:{{{direction_b|}}}{{{direction_b5|}}}|{{{direction_b5|{{{direction_b|}}}}}} end|To}}}} |data65 = {{{terminus_b5||{{{end_b5|}}}}}} <!-- LOCATION INFORMATION (SOME PARAMETERS ARE DISABLED FOR CERTAIN COUNTRIES) --> |header71={{#invoke:Infobox road/locations|locations}} <!-- HIGHWAY SYSTEM --> |header85= {{#ifeq:{{{nobrowse|}}}|yes||{{#if:{{{state|}}}{{{province|}}}{{{country|}}}{{{type|}}}{{{system|}}}|{{#switch: {{{country|}}} |GBR|IRL= Road network |AUS= {{#switch:{{{type|}}} |freeway|highway|city highway=Highway system |#default=}} |#default=Highway system}} }} |class87 = hlist |data87 = {{{system|}}}}} <!-- LINKS AND BROWSE SECTION --> |class90 = hlist |data90 = {{#ifeq:{{{nobrowse|}}}|yes||{{#if:{{{state|}}}{{{province|}}}{{{country|}}}{{{type|}}}|{{#ifeq:{{Infobox road/browselinks/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|county={{{county|}}}|route={{{route|}}}}}|none|| {{Infobox road/browselinks/{{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}}|province={{{province|¬}}}|state={{{state|¬}}}|type={{{type|}}}|county={{{county|}}}|route={{{route|}}}}} }}}} {{#invoke:Infobox road|browse}}}} <!-- HISTORICAL DESIGNATION, NRHP, EMBEDDED INFOBOXES --> |data95={{{nrhp|{{{embedded|}}}}}} }}<!-- // ERROR TRACKING CATEGORIES // -->{{#if:{{{type|}}}|{{#if:{{{state|}}}{{{province|}}}{{{country|}}}||[[Category:Infobox road transclusion errors|# {{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}} {{PAGENAME}}]]}}}}{{#if:{{{spur_of|}}}|{{#if:{{{spur_type|}}}||[[Category:Infobox road transclusion errors|${{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}} {{PAGENAME}}]]}}}}{{Infobox road/meta/errors|country={{{country|}}}|province={{{province|}}}|state={{{state|}}}|{{{countries|}}}|{{{regions|}}}|{{{provinces|}}}|{{{rural_municipalities|}}}|{{{cities|}}}{{{towns|}}}{{{villages|}}}|{{{destinations|}}}|{{{tourist|}}}|{{{states|}}}|{{{photo|}}}}}{{#if:{{{header_color|}}}{{{header_type|}}}{{{marker_image|}}}{{{name|}}}{{{status|}}}|[[Category:Infobox road temporary tracking category 1|{{#if:{{{translation|}}}|@}}{{#if:{{{header_type|}}}|{{#switch:{{lc:{{{header_type}}}}}|under construction|const|uc=ƒ|historic|historical|hist=∑|scenic=¶|decommissioned|former=∆|freeway=∞|#default=§}}}}{{#if:{{{marker_image|}}}|{{#ifeq:{{{marker_image}}}|none|&|*}}}}{{#if:{{{name|}}}|†}} {{Infobox road/meta/mask/country|{{{state|}}}{{{province|}}}|{{{country|}}}}} {{PAGENAME}}]]}}{{#if:{{{map|}}}|{{#if:{{{map_custom|}}}||{{#ifeq:{{{map|}}}|{{#property:P15}}||[[Category:Infobox road maps for Wikidata migration]]|}}}}}}{{main other|{{#ifeq:{{#property:P17}}||[[Category:Infobox road articles without wikidata country]]}}{{#ifeq:{{#property:P31}}||[[Category:Infobox road articles without wikidata instance of]]}}}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox road with unknown parameters|VALUE{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox road]] with unknown parameter "VALUE"|ignoreblank=y| ahn-shield | ahn | allocation | alternate_name | beltway_city | borough | boroughs | browse_route | browse | cities |communities | counties | countries | country | county | decommissioned | deleted | destinations | direction_a | direction_a1 | direction_a2 |direction_a3 | direction_a4 | direction_a5 | direction_b | direction_b1 | direction_b2 | direction_b3 | direction_b4 | direction_b5 | districts |divisions | e-road | e-road-shield | embedded | end_a | end_a1 | end_a2 | end_a3 | end_a4 |end_a5 | end_b | end_b1 | end_b2 | end_b3 | end_b4 |end_b5 |established | established_by | formed | header_color | header_type | history | image | image_alt | image_notes | image_width | junction | junction1 |junction2 | junction3 | junction4 |junction5 | known_for | length_km | length_km1 | length_km2 | length_km3 | length_km4 |length_km5 | length_mi |length_mi1 | length_mi2 | length_mi3 | length_mi4 |length_mi5 | length_notes | length_notes1 | length_notes2 | length_notes3 | length_notes4|length_notes5 | length_ref | length_ref1 | length_ref2 | length_ref3 | length_ref4 |length_ref5 | length_round | length_round1 | length_round2 |length_round3 | length_round4 |length_round5 | lga | locations | loop | maint | map | map_alt | map_custom | map_notes | marker_image | mrn | mrn-shield| municipalities | name | next_dab | next_route | next_type | nobrowse | nrhp | orbital | parishes | photo | photo_alt | photo_notes | photo_width |previous_dab | previous_route | previous_type | province | provinces | regions | related | restrictions | ring_road | route | rural_municipalities |section | section0 | section1 | section2 | section3 | section4 |section5 | significance | spur_of | spur_type | state | states | status | subsection |subtype | system | tahn | tahn-shield | terminus_a | terminus_a1 | terminus_a2 | terminus_a3 | terminus_a4 |terminus_a5 | terminus_b | terminus_b1 |terminus_b2 | terminus_b3 | terminus_b4 | terminus_b5 | time_period | tloop | tourist | towns | translation | type | villages }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 8j5bk4qt5dg3bwx5p3v88ydjtc4zpqc 828 54246 428229 176107 2026-11-05T11:14:33Z Intisar Ali 8681 428229 Scribunto text/plain local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local util = require("Module:Road data/util") local yesno = require('Module:Yesno') local langModule = require('Module:Lang') local routeModule = require("Module:Infobox road/route") local parserModule = require("Module:Road data/parser") local parser = parserModule.parser local format = mw.ustring.format local frame = mw.getCurrentFrame() local function country(args) local state = args.state or args.province local country local countryModule = mw.loadData("Module:Road data/countrymask") local country = args.country or countryModule[state] return country end -- HEADER COLORS function p.headerStyle(frame) local args = getArgs(frame) local header if args.header_type == nil then header = args.header_type else header = string.lower(args.header_type) end local deleted = args.decommissioned or args.deleted or header == "former" local uc = header == "under construction" or header == "const" or header == "uc" local minor = header == "minor" local hist = header == "hist" or header == "historic" or header == "historical" or header == "scenic" local color = parser(args, 'color') or args['header_color'] local freeway = header == "freeway" if freeway then return "header-MUTCDblue" elseif uc then return "header-uc" elseif minor then return "header-minor" elseif deleted and header == 'hist' or deleted and color == 'hist' then return "header-deleted-hist" elseif deleted then return "header-deleted" elseif hist then return "header-hist" elseif color then return "header-" .. color elseif args.state or args.province or args.country then local country = country(args) return "header-" .. country or "header-default" else return "header-default" end end -- SECOND IMAGE local function photo(args) local country = country(args) local photo = args.photo or args.image local width = args.photo_wide or args.image_width or "290px" local alt = args.photo_alt or args.image_alt or photo if photo == nil then return nil elseif country == "USA" then return nil else return string.format('[[File:%s|%s|alt=%s]]', photo, width, alt) end end function p.photo(frame) local args = getArgs(frame) return photo(args) end -- TRANSLATION local function translate(args, lang) local lang = parser(args, 'lang') or args.lang or 'none' local translation = args.translation or parser(args, 'translation') or '' if country(args) == "PAK" and translation ~= '' then local route = args.route if route ~= nil then local arabicModule = require( "Module:Convert to eastern arabic numerals" ) local arabic = arabicModule._convert({route}) local translated = string.gsub( translation, route, arabic) return frame:expandTemplate{title = 'Nastaliq', args = {translated}} else return frame:expandTemplate{title = 'Nastaliq', args = {translation}} end elseif translation ~= '' and lang == 'none' then return translation elseif country(args) == "CHN" and args.type == "Expwy" then local trans = require( "Module:Road data/masks/CHN/Expwy translations" ) local route = args.route return langModule._lang({lang, trans[route]}) elseif country(args) == "HUN" then local nominal = require( "Module:Road data/masks/HUN" ) local routeNum local leading if string.len(args.route) > 2 then routeNum = string.match(args.route, "%d%d$", 0) leading = string.match(args.route, "(%d*)%d%d$", 0) else routeNum = args.route leading = '' end if args.type == "M" then return langModule._lang({"hu", "M" .. leading .. nominal[routeNum] .. " autópálya"}) elseif args.type == "Mb" then return langModule._lang({"hu", "M" .. leading .. nominal[routeNum] .. " autóút"}) elseif args.type == "MR" then return langModule._lang({"hu", leading .. nominal[routeNum] .. " főút"}) elseif args.type == "Mb" then return langModule._lang({"hu", leading .. nominal[routeNum] .. " közút"}) end elseif lang == "ar" and translation ~= '' then local route = args.route local arabicModule = require( "Module:Convert to eastern arabic numerals" ) local arabic = arabicModule._convert({route}) local translated = string.gsub( translation, route, arabic) return langModule._lang({lang, translated}) elseif translation ~= '' and lang ~= 'none' then return langModule._lang({lang, translation}) else return nil end end function p.translate(frame) local pframe = frame:getParent() local config = frame.args -- the arguments passed BY the template, in the wikitext of the template itself local args = pframe.args -- the arguments passed TO the template, in the wikitext that transcludes the template local lang = config.lang return translate(args, lang) end -- MAINTAINED BY local function maint(args) local maint = args.maint or parser(args, 'maint') or '' if maint == "none" or maint == '' then return nil else return "Maintained by " .. maint end end function p.maint(frame) local args = getArgs(frame) return maint(args) end -- DEFINED BY LAW local function law(args) local law = parser(args, 'law') or '' if args.section == '' then return nil else return "Defined by " .. law end end function p.law(frame) local args = getArgs(frame) return law(args) end -- EXISTED function p._existed(args) local formed = args.established or args.formed or '' local deleted = args.decommissioned or args.deleted or '' if formed == '' then return nil elseif deleted == '' then return formed .. "–present" else return formed .. "–" .. deleted end end function p.existed(frame) local args = getArgs(frame) return p._existed(args) end -- TIME PERIOD local function period(args) local infobox_args = {} infobox_args['bodystyle'] = 'display:inline-table;' infobox_args['child'] = 'yes' infobox_args['decat'] = 'yes' infobox_args['label1'] = "Time period" infobox_args['data1'] = args.time_period if args.time_period then infobox_args['label2'] = "Cultural significance" infobox_args['data2'] = args.significance infobox_args['label3'] = "Known for" infobox_args['data3'] = args.known_for infobox_args['label4'] = "Related routes" infobox_args['data4'] = args.related else infobox_args['label3'] = "Known for" infobox_args['data3'] = args.known_for end return frame:expandTemplate ({title='Infobox', args = infobox_args}) end local function period_params(args) if args.time_period or args.known_for then return true else return false end end function p.period(frame) local args = getArgs(frame) if period_params(args) == false then return nil else return period(args) end end -- ALLOCATION local function allocation(args) local country = country(args) if country == "AUS" then return "[[Route number#Australia|Allocation]]" else return "Component<br>highways" end end function p.allocation(frame) local args = getArgs(frame) return allocation(args) end -- SPUR OF local function spurOf(args) local state = args.state or args.province local country = args.country local county = args.county local parentType = args.spur_type local parentRoute = args.spur_of local aux = parser(args, 'aux') or "Auxiliary route" or nil local jct = frame:expandTemplate{ title = 'jct', args = { state = state, country = country, county1 = county, parentType, parentRoute, noshield1 = "yes" } } if not parentType and not parentRoute then return nil elseif type(aux) == "table" then return "Auxiliary route of " .. jct else return tostring(aux) .. " of " .. jct end end function p.spurOf(frame) local args = getArgs(frame) return spurOf(args) end -- PART OF local function partOf(args) if args["e-road"] or args.ahn or args.tahn or args.mrn then local infobox_args = {} infobox_args['bodystyle'] = 'display:inline-table;' infobox_args['child'] = 'yes' infobox_args['decat'] = 'yes' if args["e-road"] then local eshield = args["e-road-shield"] or '' infobox_args['data1'] = eshield .. " Part of " .. args["e-road"] end if args.ahn then local ashield = args["ahn-shield"] or '' infobox_args['data2'] = ashield .. " Part of " .. args.ahn end if args.tahn then local tshield = args["tahn-shield"] or '' infobox_args['data3'] = tshield .. " Part of " .. args.tahn end if args.mrn then local mshield = args["mrn-shield"] or '' infobox_args['data4'] = mshield .. " Part of " .. args.mrn end return frame:expandTemplate ({title='Infobox', args = infobox_args}) else return nil end end function p.partOf(frame) local args = getArgs(frame) return partOf(args) end --BROWSE LINKS local function browse(args) if args.nobrowse then return nil end local previousRoute = args.previous_route local nextRoute = args.next_route if previousRoute or nextRoute then local boxModule = require "Module:Road data/browse" local primary = boxModule._browse(args) local tblModule = require "Module:Road data/browsetable" return tblModule._browsetable(primary) end end function p.browse(frame) local args = getArgs(frame) return browse(args) end local function extended(args) local extended = args.browse if args.nobrowse or extended == nil then return nil else local tblModule = require "Module:Road data/browsetable" -- Negative margin to counteract infobox border-spacing return tblModule._browsetable(extended, 'margin-top:-3px') end end function p.extended(frame) local args = getArgs(frame) return extended(args) end -- HIGHWAY SYSTEM LINKS local function system(args) if args.system1 then local infobox_args = { ['child'] = "yes", ['decat'] = "yes", ['bodystyle'] = "border-collapse:collapse;" } local i = 1 while (1) do local systemClassn = "class" .. i local systemDatan = "data" .. i local systemArgn = args['system' .. i] infobox_args[systemClassn] = "hlist" infobox_args[systemDatan] = systemArgn if i == 10 then break else i = i + 1 end end return frame:expandTemplate ({title='Infobox', args = infobox_args}) end end function p.system(frame) local args = getArgs(frame) return system(args) end -- ROUTE INFORMATION HEADER local function info(args) local maint = maint(args) local law = law(args) local period = period_params(args) local existed = args.established or args.formed or nil local spur = args.spur_type or args.spur_of or nil local part = partOf(args) if period == true or spur ~= nil or part ~= nil or existed ~= nil or maint ~= nil or args.section or args.length_mi or args.length_km or args.allocation or args.history or args.restrictions or args.tourist or args.status or args.margary then return "Route information" else return nil end end function p.info(frame) local args = getArgs(frame) return info(args) end -- HIGHWAY SYSTEM HEADER local function highwaySystem(args) if args.nobrowse then return nil end local country = country(args) or args.countries if country == nil then return nil elseif country == "GBR" or country == "ENG" or country == "NIR" or country == "SCT" or country == "WLS" or country == "GGY" or country == "IMN" or country == "JEY" or country == "AIA" or country == "BMU" or country == "IOT" or country == "VGB" or country == "CYM" or country == "FLK" or country == "GIB" or country == "MSR" or country == "PCN" or country == "SHN" or country == "SGS" or country == "TCA" then return "Road network" else return "Highway system" end end function p.highwaySystem(frame) local args = getArgs(frame) return highwaySystem(args) end return p qctvnh8s1hy7kw9a0ufnt7bokwmhryq 828 54248 428230 176111 2026-11-05T11:15:55Z Intisar Ali 8681 428230 Scribunto text/plain local p = {} local concat = table.concat local insert = table.insert local format = mw.ustring.format local frame = mw.getCurrentFrame() function p._length(num, args) local km = args["length_km" .. num] or '' local mi = args["length_mi" .. num] or '' local nmi = args["length_nmi" .. num] or '' local ref = args["length_ref" .. num] or '' local notes = args["length_notes" .. num] or '' if '' == mi and '' == km and '' == nmi then return nil -- none of these set, abandon end local first, unit, unit2, unit3 -- if nmi ~= '0' and mi == '' and km == '' then if tonumber (nmi) then first = nmi unit = "nmi" unit2 = "km mi" unit3 = "km mi" -- elseif mi ~= '0' and km == '' then elseif tonumber (mi) then first = mi unit = "mi" unit2 = "km" unit3 = "m" -- elseif km ~= '0' and mi == '' then elseif tonumber (km) then first = km unit = "km" unit2 = "mi" unit3 = "mi ft" else return nil -- something other than numbers so abandon end if not first then return nil end -- if mi == '' and km == '' and nmi == '' then -- return nil -- elseif notes ~= '' and first < '1' then if notes ~= '' and first < '1' then return frame:expandTemplate{ title = 'cvt', args = { first, unit, unit3, disp = "x", ref .. "&nbsp;("}} .. ")<div>" .. notes .. "</div>" elseif notes == '' and first < '1' then return frame:expandTemplate{ title = 'cvt', args = { first, unit, unit3, disp = "x", ref .. "&nbsp;("}} .. ")" elseif notes ~= '' then return frame:expandTemplate{ title = 'cvt', args = { first, unit, unit2, disp = "x", ref .. "&nbsp;("}} .. ")<div>" .. notes .. "</div>" else return frame:expandTemplate{ title = 'cvt', args = { first, unit, unit2, disp = "x", ref .. "&nbsp;("}} .. ")" end end function p.length(frame) local pframe = frame:getParent() local config = frame.args -- the arguments passed BY the template, in the wikitext of the template itself local args = pframe.args -- the arguments passed TO the template, in the wikitext that transcludes the template local num = config.num or '' return p._length(num, args) end return p 64hr1r7lf9w70q0sir5aig19rt9c35z 828 54250 428231 176115 2026-11-05T11:20:39Z Intisar Ali 8681 428231 Scribunto text/plain local p = {} local format = mw.ustring.format local frame = mw.getCurrentFrame() local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local function country(args) local state = args.state or args.province local country local countryModule = mw.loadData("Module:Road data/countrymask") local country = args.country or countryModule[state] return country end local function state(args) local state = args.state or args.province local country = country(args) return frame:expandTemplate ({title='Country name', args = { country .. "-" .. state}}) end local function state2(args) local state = args.state2 or args.province2 local country = country(args) return frame:expandTemplate ({title='Country name', args = { country .. "-" .. state}}) end local function spain(args) local province = args.province or args.community local communities = { ["AL"] = "AN", ["CA"] = "AN", ["CO"] = "AN", ["GR"] = "AN", ["H"] = "AN", ["J"] = "AN", ["MA"] = "AN", ["SE"] = "AN", ["HU"] = "AR", ["TE"] = "AR", ["Z"] = "AR", ["O"] = "AS", ["S"] = "CB", ["AV"] = "CL", ["BU"] = "CL", ["LE"] = "CL", ["P"] = "CL", ["SA"] = "CL", ["SG"] = "CL", ["SO"] = "CL", ["VA"] = "CL", ["ZA"] = "CL", ["AB"] = "CM", ["CR"] = "CM", ["CU"] = "CM", ["GU"] = "CM", ["TO"] = "CM", ["GC"] = "CN", ["TF"] = "CN", ["B"] = "CT", ["GI"] = "CT", ["L"] = "CT", ["T"] = "CT", ["BA"] = "EX", ["CC"] = "EX", ["C"] = "GA", ["LU"] = "GA", ["OR"] = "GA", ["PO"] = "GA", ["PM"] = "IB", ["MU"] = "MC", ["M"] = "MD", ["NA"] = "NC", ["VI"] = "PV", ["BI"] = "PV", ["SS"] = "PV", ["LO"] = "RI", ["A"] = "VC", ["CS"] = "VC", ["V"] = "VC", } local comm = communities[province] local data = frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = { "xx", frame:expandTemplate ({title='Country name', args = { "ESP-" .. comm}}) } }) return data end local function constituent(args) local loc = country(args) if loc == "GBR" then return nil else local labels = { ["ENG"] = "Constituent country", ["NIR"] = "Constituent country", ["SCT"] = "Constituent country", ["WLS"] = "Constituent country", ["NLD"] = "Constituent country", ["ABW"] = "Constituent country", ["CUW"] = "Constituent country", ["SXM"] = "Constituent country", ["GGY"] = "Crown dependency", ["IMN"] = "Crown dependency", ["JEY"] = "Crown dependency", ["AIA"] = "Overseas territory", ["BMU"] = "Overseas territory", ["IOT"] = "Overseas territory", ["VGB"] = "Overseas territory", ["CYM"] = "Overseas territory", ["FLK"] = "Overseas territory", ["GIB"] = "Overseas territory", ["MSR"] = "Overseas territory", ["PCN"] = "Overseas territory", ["SHN"] = "Overseas territory", ["SGS"] = "Overseas territory", ["TCA"] = "Overseas territory", } local label = labels[loc] local countryname = frame:expandTemplate ({title='Country name', args = { country(args)}}) local data = frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = { "xx", countryname, nodata = 1 }}) return label, data end end local function location(args) local infobox_args = {} infobox_args['title'] = 'Location' infobox_args['bodystyle'] = 'display:inline-table;' infobox_args['child'] = 'yes' infobox_args['decat'] = 'yes' ------------- EUROPE & ASIA -------------- if country(args) == "EUR" or country(args) == "ASIA" then infobox_args['label1'] = 'Countries' infobox_args['data1'] = args.countries ------------- ÅLAND -------------- elseif country(args) == "ALA" then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[Finland]]" infobox_args['label2'] = 'Autonomous region' infobox_args['data2'] = "[[Åland]]" ------------- AUSTRALIA -------------- elseif country(args) == "AUS" then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[Australia]]" local function lga(args) local labels = { SA = "[[Local government areas of South Australia|LGA(s)]]", VIC = "[[Local government in Victoria|LGA(s)]]", NSW = "[[Local government areas of New South Wales|LGA(s)]]", QLD = "[[Local government areas of Queensland|LGA(s)]]", NT = "[[Local government areas of the Northern Territory|LGA(s)]]", WA = "[[Local government areas of Western Australia|LGA(s)]]", TAS = "[[Local government areas of Tasmania|LGA(s)]]", ACT = "District(s)" } local state = args.state or '' local label = labels[state] or "[[Local government in Australia|LGA(s)]]" return label, args.lga end local function locations(args) local labels = { highway = "Major settlements", ["rural road"] = "Major settlements", freeway = "Major suburbs", ["city highway"] = "Major suburbs", road = "Major suburbs", street = "Suburb" } local type = args.type or '' local label = labels[type] or "Primary<br>destinations" return label, args.locations end if args.state then if args.state == "NT" or args.state == "ACT" or args.state == "JBT" then infobox_args['label2'] = 'Territory' else infobox_args['label2'] = 'State' end infobox_args['data2'] = frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = {"xx" , state(args), nodata = 1 }}) else infobox_args['label2'] = 'States' infobox_args['data2'] = args.states end infobox_args['label3'], infobox_args['data3'] = lga(args) infobox_args['label4'], infobox_args['data4'] = locations(args) ------------- BRAZIL -------------- elseif country(args) == "BRA" then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[Brazil]]" if args.state then if args.state == "DF" then infobox_args['label2'] = 'Federal district' else infobox_args['label2'] = 'State' end local function disambiguated_state(code) local state_map = { ["AC"] = '[[Acre (state)|Acre]]', ["AM"] = '[[Amazonas (Brazilian state)|Amazonas]]', ["DF"] = '[[Distrito Federal (Brazil)|Distrito Federal]]', ["PR"] = '[[Paraná (state)|Paraná]]', ["RJ"] = '[[Rio de Janeiro (state)|Rio de Janeiro]]', ["SC"] = '[[Santa Catarina (state)|Santa Catarina]]', ["SP"] = '[[São Paulo (state)|São Paulo]]', } return state_map[code] end infobox_args['data2'] = disambiguated_state(args.state) or frame:expandTemplate({ title = 'Flagg', args = { "xx", state(args), nodata = 1 } }) else infobox_args['label2'] = 'States' infobox_args['data2'] = args.states end ------------- CANADA -------------- elseif country(args) == "CAN" then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[Canada]]" if args.province then if args.province == "YK" or args.province == "NT" or args.province == "NU" then infobox_args['label2'] = 'Territory' else infobox_args['label2'] = 'Province' end infobox_args['data2'] = frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = {"xx" , state(args), nodata = 1 }}) else infobox_args['label2'] = 'Provinces' infobox_args['data2'] = args.provinces end if args.province == 'AB' then infobox_args['label3'] = "Specialized and rural municipalities" infobox_args['data3'] = args.rural_municipalities infobox_args['label4'] = "Special areas" infobox_args['data4'] = args.areas infobox_args['label5'] = "Improvement districts" infobox_args['data5'] = args.districts elseif args.province == 'BC' then infobox_args['label3'] = "Regional districts" infobox_args['data3'] = args.districts or args.rural_municipalities elseif args.province == 'MB' or args.province == 'SK' then infobox_args['label3'] = "Rural municipalities" infobox_args['data3'] = args.rural_municipalities elseif args.province == 'NB' or args.province == 'PE' then infobox_args['label3'] = "Counties" infobox_args['data3'] = args.counties infobox_args['label4'] = "Parishes" infobox_args['data4'] = args.parishes infobox_args['label5'] = "Communities" infobox_args['data5'] = args.communities elseif args.province == 'NS' then infobox_args['label3'] = "Counties" infobox_args['data3'] = args.counties elseif args.province == 'ON' then infobox_args['label3'] = "Municipalities" infobox_args['data3'] = args.rural_municipalities infobox_args['label4'] = "Counties" infobox_args['data4'] = args.counties infobox_args['label5'] = "Regions" infobox_args['data5'] = args.regions infobox_args['label6'] = "Districts" infobox_args['data6'] = args.districts infobox_args['label7'] = "Divisions" infobox_args['data7'] = args.divisions elseif args.province == 'QC' then infobox_args['label3'] = "Regional county municipalities" infobox_args['data3'] = args.rural_municipalities infobox_args['label4'] = "Equivalent territories" infobox_args['data4'] = args.territories elseif args.province == 'NT' or args.province == 'NU' then infobox_args['label3'] = "Regions" infobox_args['data3'] = args.regions end ------------- CHINA -------------- elseif country(args) == "CHN" or country(args) == "HKG" or country(args) == "MAC" then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[China]]" if country(args) == "HKG" then infobox_args['label2'] = 'Special administrative region' infobox_args['data2'] = "[[Hong Kong]]" infobox_args['label3'] = 'Districts' infobox_args['data3'] = args.districts elseif country(args) == "MAC" then infobox_args['label2'] = 'Special administrative region' infobox_args['data2'] = "[[Macau]]" else if args.province then infobox_args['label2'] = 'Province' infobox_args['data2'] = frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = {"xx" , state(args), nodata = 1 }}) infobox_args['label3'] = 'Counties' infobox_args['data3'] = args.counties else infobox_args['label2'] = 'Provinces' infobox_args['data2'] = args.provinces infobox_args['label3'] = 'Autonomous regions' infobox_args['data3'] = args.regions end end ------------- FRANCE -------------- elseif country(args) == "FRA" or country(args) == "GUF" or country(args) == "GLP" or country(args) == "MTQ" or country(args) == "MYT" or country(args) == "REU" then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[France]]" if country(args) == "GUF" then infobox_args['label2'] = 'Overseas region' infobox_args['data2'] = "[[French Guiana]]" infobox_args['label3'] = 'Department' infobox_args['data3'] = "[[Guyane]]" elseif country(args) == "GLP" then infobox_args['label2'] = 'Overseas region and department' infobox_args['data2'] = "[[Guadeloupe]]" elseif country(args) == "MTQ" then infobox_args['label2'] = 'Overseas region and department' infobox_args['data2'] = "[[Martinique]]" elseif country(args) == "MYT" then infobox_args['label2'] = 'Overseas region and department' infobox_args['data2'] = "[[Mayotte]]" elseif country(args) == "REU" then infobox_args['label2'] = 'Overseas region' infobox_args['data2'] = "[[Réunion]]" infobox_args['label3'] = 'Department' infobox_args['data3'] = "[[La Réunion]]" else infobox_args['label2'] = 'Regions' infobox_args['data2'] = args.regions infobox_args['label3'] = 'Departments' infobox_args['data3'] = args.departments end ------------ GEORGIA ------------- elseif country(args) == "GEO" then infobox_args['data1'] = "[[Georgia (country)|Georgia]]" ------------- INDIA -------------- elseif country(args) == "IND" then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[India]]" infobox_args['label4'] = 'Districts' infobox_args['data4'] = args.districts if args.state then if args.state == "AN" or args.state == 'CH' or args.state == 'DH' or args.state == 'DL' or args.state == 'JK' or args.state == 'LA' or args.state == 'LD' or args.state == 'PY' then infobox_args['label2'] = 'Union territory' else infobox_args['label2'] = 'State' end infobox_args['data2'] = frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = {"xx" , state(args), nodata = 1 }}) else infobox_args['label2'] = 'States' infobox_args['data2'] = args.states infobox_args['label3'] = 'Union territories' infobox_args['data3'] = args.territories end ------------- MEXICO -------------- elseif country(args) == "MEX" then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[Mexico]]" if args.state then if args.state == "CMX" then infobox_args['label2'] = 'Autonomous city' else infobox_args['label2'] = 'State' end if args.state == "CHH" then infobox_args['data2'] = '[[Chihuahua (state)|Chihuahua]]' elseif args.state == "HID" then infobox_args['data2'] = '[[Hidalgo (state)|Hidalgo]]' elseif args.state == "MEX" then infobox_args['data2'] = '[[State of Mexico|México]]' else infobox_args['data2'] = frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = {"xx" , state(args), nodata = 1 }}) end infobox_args['label3'] = 'Municipalities' infobox_args['data3'] = args.counties or args.municipalities else infobox_args['label2'] = 'States' infobox_args['data2'] = args.states infobox_args['label3'] = 'Municipalities' infobox_args['data3'] = args.counties or args.municipalities end ------------- NETHERLANDS -------------- elseif country(args) == "NLD" or country(args) == "ABW" or country(args) == "CUW" or country(args) == "SXM"then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[Kingdom of the Netherlands]]" infobox_args['label2'], infobox_args['data2'] = constituent(args) if country(args) == "NLD" then infobox_args['label3'] = 'Provinces' infobox_args['data3'] = args.provinces end ------------- RUSSIA -------------- elseif country(args) == "RUS" then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[Russia]]" infobox_args['label2'] = 'Oblasts' infobox_args['data2'] = args.oblasts infobox_args['label3'] = 'Republics' infobox_args['data3'] = args.republics infobox_args['label4'] = 'Autonomous okrugs' infobox_args['data4'] = args.okrugs infobox_args['label5'] = 'Krais' infobox_args['data5'] = args.krais infobox_args['label6'] = 'Federal cities' infobox_args['data6'] = args.federal_cities ------------- SPAIN -------------- elseif country(args) == "ESP" then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[Spain]]" local province = args.province if province and province ~= '' then infobox_args['label2'] = 'Autonomous<br>community' infobox_args['data2'] = spain(args) if province == "O" or province == "S" or province == "PM" or province == "LO" or province == "M" or province == "MU" or province == "NA" then return nil else infobox_args['label3'] = 'Province' infobox_args['data3'] = frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = {"xx" , state(args), nodata = 1 }}) end elseif args.community then infobox_args['label2'] = 'Autonomous<br>community' infobox_args['data2'] = frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = {"xx" , frame:expandTemplate ({title='country name', args = {"ESP-" .. args.community} }) } }) infobox_args['label3'] = 'Provinces' infobox_args['data3'] = args.provinces else infobox_args['label2'] = 'Autonomous<br>communities' infobox_args['data2'] = args.communities infobox_args['label3'] = 'Provinces' infobox_args['data3'] = args.provinces end ------------- UNITED KINGDOM -------------- elseif country(args) == "GBR" or country(args) == "ENG" or country(args) == "NIR" or country(args) == "SCT" or country(args) == "WLS" or country(args) == "GGY" or country(args) == "IMN" or country(args) == "JEY" or country(args) == "AIA" or country(args) == "BMU" or country(args) == "IOT" or country(args) == "VGB" or country(args) == "CYM" or country(args) == "FLK" or country(args) == "GIB" or country(args) == "MSR" or country(args) == "PCN" or country(args) == "SHN" or country(args) == "SGS" or country(args) == "TCA" then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[United Kingdom]]" infobox_args['label2'], infobox_args['data2'] = constituent(args) if country(args) ~= "ENG" then infobox_args['label5'] = 'Counties' infobox_args['data5'] = args.counties end if country(args) == "ENG" then infobox_args['label3'] = 'Administrative areas' infobox_args['data3'] = args.areas infobox_args['label4'] = 'Counties' infobox_args['data4'] = args.counties infobox_args['label5'] = 'Boroughs' infobox_args['data5'] = args.boroughs elseif country(args) == "NIR" then infobox_args['label3'] = 'Districts' infobox_args['data3'] = args.districts elseif country(args) == "SCT" then infobox_args['label3'] = 'Council areas' infobox_args['data3'] = args.areas elseif country(args) == "WLS" then infobox_args['label3'] = 'Counties' infobox_args['data3'] = args.counties infobox_args['label4'] = 'County boroughs' infobox_args['data4'] = args.boroughs elseif country(args) == "GGY" or country(args) == "JEY" or country(args) == "BMU" or country(args) == "MSR" then infobox_args['label3'] = 'Parishes' infobox_args['data3'] = args.parishes elseif country(args) == "IMN" then infobox_args['label3'] = 'Sheadings' infobox_args['data3'] = args.sheadings elseif country(args) == "AIA" or country(args) == "VGB" or country(args) == "CYM" or country(args) == "TCA" then infobox_args['label3'] = 'Districts' infobox_args['data3'] = args.districts elseif country(args) == "SHN" then infobox_args['label3'] = 'Island' infobox_args['data3'] = args.island end ------------- UNITED STATES -------------- elseif country(args) == "USA" then infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = "[[United States]]" local function county(args) local state = args.state local stateName = frame:expandTemplate ({title='Country name', args = { "USA-" .. state}}) local country = country(args) local countyName = args.county or args.parish or args.borough or args.municipality local county if state == 'LA' then county = 'Parish' elseif state == 'AK' then county = 'Borough' elseif state == 'PR' then county = 'Municipality' else county = 'County' end return string.format("[[%s %s, %s|%s]]", countyName, county, stateName, countyName) end if args.state2 then infobox_args['label2'] = 'States' infobox_args['data2'] = frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = {"xx" , state(args) }}) .. ", " .. frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = {"xx" , state2(args) }}) elseif args.state then if args.state == "AS" or args.state == "GU" or args.state == "MP" or args.state == "PR" or args.state == "VI" then infobox_args['label2'] = 'Territory' elseif args.state == "DC" then infobox_args['label2'] = 'Federal district' else infobox_args['label2'] = 'State' end if args.state == "GA" then infobox_args['data2'] = '[[Georgia (U.S. state)|Georgia]]' elseif args.state == "WA" then infobox_args['data2'] = '[[Washington (state)|Washington]]' elseif args.state == "NY" then infobox_args['data2'] = '[[New York (state)|New York]]' else infobox_args['data2'] = frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = {"xx" , state(args), nodata = 1 }}) end else infobox_args['label2'] = 'States' infobox_args['data2'] = args.states end if args.county then infobox_args['label3'] = 'County' infobox_args['data3'] = county(args) else infobox_args['label3'] = 'Counties' infobox_args['data3'] = args.counties end if args.parish then infobox_args['label4'] = 'Parish' infobox_args['data4'] = county(args) else infobox_args['label4'] = 'Parishes' infobox_args['data4'] = args.parishes end if args.borough then infobox_args['label5'] = 'Borough' infobox_args['data5'] = county(args) else infobox_args['label5'] = 'Boroughs' infobox_args['data5'] = args.boroughs end if args.municipality then infobox_args['label6'] = 'Municipality' infobox_args['data6'] = county(args) else infobox_args['label6'] = 'Municipalities' infobox_args['data6'] = args.municipalities end if args.indep_city then infobox_args['label6'] = 'Independent city' infobox_args['data6'] = args.indep_city else infobox_args['label7'] = 'Independent cities' infobox_args['data7'] = args.indep_cities end else ------------- ALL OTHER COUNTRIES -------------- if country(args) ~= nil then local countryname = frame:expandTemplate ({title='Country name', args = { country(args)}}) infobox_args['label1'] = 'Country' infobox_args['data1'] = frame:expandTemplate ({title='Flagg', args = { "xx", countryname, nodata = 1 }}) else infobox_args['label1'] = 'Countries' infobox_args['data1'] = args.countries end infobox_args['label2'] = 'Island' infobox_args['data2'] = args.island infobox_args['label3'] = 'Communities' infobox_args['data3'] = args.communities infobox_args['label4'] = 'Regions' infobox_args['data4'] = args.regions infobox_args['label5'] = 'Provinces' infobox_args['data5'] = args.provinces infobox_args['label6'] = 'States' infobox_args['data6'] = args.states infobox_args['label7'] = 'Governorates' infobox_args['data7'] = args.governorates infobox_args['label8'] = 'Counties' infobox_args['data8'] = args.counties infobox_args['label9'] = 'Departments' infobox_args['data9'] = args.departments infobox_args['label10'] = 'Cantons' infobox_args['data10'] = args.cantons infobox_args['label11'] = 'Prefectures' infobox_args['data11'] = args.prefectures infobox_args['label12'] = 'Divisions' infobox_args['data12'] = args.divisions infobox_args['label13'] = 'Oblasts' infobox_args['data13'] = args.oblasts infobox_args['label14'] = 'Districts' infobox_args['data14'] = args.districts infobox_args['label15'] = 'Parishes' infobox_args['data15'] = args.parishes infobox_args['label16'] = 'Communes' infobox_args['data16'] = args.communes infobox_args['label17'] = 'Territories' infobox_args['data17'] = args.territories infobox_args['label18'] = args.label1 infobox_args['data18'] = args.location1 infobox_args['label19'] = args.label2 infobox_args['data19'] = args.location2 infobox_args['label20'] = args.label3 infobox_args['data20'] = args.location3 infobox_args['label21'] = args.label4 infobox_args['data21'] = args.location4 infobox_args['label22'] = args.label5 infobox_args['data22'] = args.location5 infobox_args['label23'] = 'Subregions' infobox_args['data23'] = args.subregions infobox_args['label24'] = 'Subcounties' infobox_args['data24'] = args.subcounties infobox_args['label25'] = 'Subprefectures' infobox_args['data25'] = args.subprefectures end if country(args) ~= "USA" then infobox_args['label26'] = 'Municipalities' infobox_args['data26'] = args.municipalities infobox_args['label27'] = 'Major cities' infobox_args['data27'] = args.cities infobox_args['label28'] = 'Towns' infobox_args['data28'] = args.towns infobox_args['label29'] = 'Villages' infobox_args['data29'] = args.villages if country(args) == "GBR" or country(args) == "ENG" or country(args) == "NIR" or country(args) == "SCT" or country(args) == "WLS" or country(args) == "GGY" or country(args) == "IMN" or country(args) == "JEY" or country(args) == "AIA" or country(args) == "BMU" or country(args) == "IOT" or country(args) == "VGB" or country(args) == "CYM" or country(args) == "FLK" or country(args) == "GIB" or country(args) == "MSR" or country(args) == "PCN" or country(args) == "SHN" or country(args) == "SGS" or country(args) == "TCA" then infobox_args['label30'] = '[[Primary status|Primary<br>destinations]]' infobox_args['data30'] = args.destinations else infobox_args['label30'] = 'Primary<br>destinations' infobox_args['data30'] = args.destinations end end return frame:expandTemplate ({title='Infobox', args = infobox_args}) end local function params(args) if country(args) or args.areas or args.borough or args.boroughs or args.cantons or args.cities or args.communes or args.communities or args.counties or args.countries or args.county or args.departments or args.destinations or args.districts or args.divisions or args.federal_cities or args.governorates or args.indep_city or args.indep_cities or args.island or args.krais or args.label1 or args.label2 or args.label3 or args.label4 or args.label5 or args.lga or args.location1 or args.location2 or args.location3 or args.location4 or args.location5 or args.locations or args.municipalities or args.municipality or args.oblasts or args.okrugs or args.parish or args.parishes or args.prefectures or args.provinces or args.regions or args.republics or args.rural_municipalities or args.sheadings or args.states or args.subcounties or args.subprefectures or args.subregions or args.territories or args.towns or args.villages then return true else return false end end function p.location(frame) local args = getArgs(frame) if params(args) == false then return nil else return location(args) end end return p 6yq8278xmm0pett6cv3vu97iuyploxm 14 54444 428136 176583 2026-11-04T23:13:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 428136 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} [[زمرو:چوڪ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] qqad3h3yysvgrmohljv44yfvmwqorb6 428138 428136 2026-11-04T23:17:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 428138 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} [[زمرو:چوڪ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:يورپ ۾ چوڪ بلحاظ ملڪ|روس]] [[زمرو:ايشيا ۾ چوڪ بلحاظ ملڪ|روس]] [[زمرو:روس ۾ کليل جڳهن تي تعمير ٿيل اڏاوتون]] [[زمرو:روس ۾ پيادل هلندڙن لاءِ بنيادي ڍانچو]] [[زمرو:کليل جڳهن تي تعمير ٿيل اڏاوتون]] [[زمرو:پيادل هلندڙن لاءِ بنيادي ڍانچو]] pa0y1f19uyjgul41g6evc2c0lunfc6k 428154 428138 2026-11-04T23:35:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 428154 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|روس ۾ چوڪ |روس ۾ شهري چوڪ }} [[زمرو:چوڪ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:يورپ ۾ چوڪ بلحاظ ملڪ|روس]] [[زمرو:ايشيا ۾ چوڪ بلحاظ ملڪ|روس]] [[زمرو:روس ۾ کليل جڳهن تي تعمير ٿيل اڏاوتون]] [[زمرو:روس ۾ پيادل هلندڙن لاءِ بنيادي ڍانچو]] [[زمرو:کليل جڳهن تي تعمير ٿيل اڏاوتون]] [[زمرو:پيادل هلندڙن لاءِ بنيادي ڍانچو]] ap9ut0txtc5va9hk5u7jphc5ghgp5v9 14 54465 428143 176499 2026-11-04T23:26:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 428143 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} {{CatAutoTOC}} {{container}} {{commons category|Urban squares by country}} [[زمرو:چوڪ]] [[زمرو:جڳهيون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:قومي چوڪ]] [[زمرو:لينڊ مارڪ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:کليل جاء واري ساختون]] [[زمرو:پيادل هلڻ لاء ساختون بلحاظ ملڪ]] en6v782kqmwo0jx3vg48p8rd3oej5ox 428146 428143 2026-11-04T23:27:23Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:جڳهيون بلحاظ ملڪ]]; added [[Category:جڳهون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428146 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} {{CatAutoTOC}} {{container}} {{commons category|Urban squares by country}} [[زمرو:چوڪ]] [[زمرو:جڳهون]] [[زمرو:قومي چوڪ]] [[زمرو:لينڊ مارڪ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:کليل جاء واري ساختون]] [[زمرو:پيادل هلڻ لاء ساختون بلحاظ ملڪ]] r8h6e36pair56o7ueoxkxcupzhf22a3 428147 428146 2026-11-04T23:27:54Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:قومي چوڪ]]; added [[Category:قومي علامتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428147 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} {{CatAutoTOC}} {{container}} {{commons category|Urban squares by country}} [[زمرو:چوڪ]] [[زمرو:جڳهون]] [[زمرو:قومي علامتون]] [[زمرو:لينڊ مارڪ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:کليل جاء واري ساختون]] [[زمرو:پيادل هلڻ لاء ساختون بلحاظ ملڪ]] 86liw4k9s8eledpqn5ngs77r7usdrr4 4 58008 427931 426398 2026-11-04T12:40:53Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 427931 wikitext text/x-wiki {{WikiProject COVID-19 tabs}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 } |section= |sort=P39/Q15124404/P570 |sort_order=desc |columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! مضمون ! وضاحت ! ڏيھُ ! تاريخ پيدائش ! تاريخ وفات ! فوٽو |- | ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ويٽيڪن سٽي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71823|George Bălan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]'' | | [[آسٽريا]] | | | [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q120621|César Ramón Ortega Herrera]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]'' | | [[سلووينیا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] | | | [[فائل:Smej.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q204369|Zindzi Mandela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zindzi Mandela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]'' | | [[لبيا]] | | | [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]] |- | [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]] | | ''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]'' | | [[چاڊ]] | | | [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q314338|Stanislaw Shushkievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q336711|Irinej]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]'' | | [[سربيا]]<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Djordje Balasevic DSC8494.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wallace Roney Pori Jazz 2012.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]'' | | [[جميڪا]] | | | [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q370560|David Crosby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]'' | | [[سان مارينو|سان مرينو]] | | | |- | ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]'' | | [[سوڊان]] | | | [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]'' | | [[نائورو]] | | | |- | ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]'' | | [[ڪيمرون]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Irina Antonova 02 (mos.ru) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q460071|Hayko]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]'' | | [[مصر]] | | | [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q467281|Alicia Rio]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alicia Rio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]'' | | [[مونٽي نيگرو]] | | | [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520296|John Prine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڏکڻ اوسيتيا]] | | | |- | ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[ڪروشيا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q706629|Artemije Radosavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Artemije Radosavljević (2004).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Bashkim Fino (2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q852791|György Bálint]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]'' | | [[يوگوسلاويا]] | | | [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q928446|Reynaert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]'' | | [[موزمبيق]] | | | [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q965475|John Richardson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q983418|Kamala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1033478|György Handel]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Paul Nihill.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1086279|Christophe]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[چين]]<br/>[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]] | | | [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Reginald Foster in Arpinum (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1285622|József Sas]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:EVM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]'' | | [[گني]] | | | [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[قازقستان]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]]<br/>[[پولينڊ]] | | | [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]'' | | ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]'' | | | [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1392426|Philaret]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1429407|Florencio Olvera Ochoa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]'' | | [[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1485817|Tarcísio Padilha]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Padilha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1625817|James Cross]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Oscar Rizzato (cropped, 2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''<br/>[[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]'' | | [[نيوزيلينڊ]] | | | [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]'' | | [[فجي]]<br/>[[نيوزيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Kamboziya Partovi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Lucien Sève (2017).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hassan Firouzabadi 20191.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]'' | | [[چلي]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]'' | | [[يونان]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]'' | | [[مالي]] | | | [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]] |- | [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bruno Longhi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ernesto Galli al Brescia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]'' | | [[چين]]<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]'' | | ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:I Gufi 1966 cropped Brivio.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics & Games 2016 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4098970|Sergej Aleksandrovič Bulyga]]'' | | [[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergey Bulyha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | [[فائل:Gulnazar Keldi 03 (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q2462506|Ty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&w).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]'' | | [[سينيگال]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]'' | | [[فرانس]]<br/>''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3002872|Cristina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]'' | | [[گني]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Eddie "Eddie B" Borysewicz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525925|Larisa Flamenbaum]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Shoygu Larisa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]'' | | [[اردن]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob Enyart in radio studio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]'' | | [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]] | | | |- | ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]'' | | ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''<br/>[[جاپان]] | | | [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]'' | | [[يمن]] | | | [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:דדי בן עמי 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Milena Jelinek on Cinema Then, Cinema Now (1986).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Peter F. Secchia & Gerald Ford.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Pilar Pellicer in the 1960s (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's "Quartet" 2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5231508|David Boe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5231741|David Bright]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5234349|David Green]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Forrest Compton "The Edge of Night" (1977 ABC press photo).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5542916|George Nock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5760107|Higinio Vélez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Ernesto Contreras - El Gráfico 1942.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5896166|Hernán Grüber Odremán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[چلي]] | | | [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]] |- | [[فاطما رهبر]] | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]'' | | [[اتر مقدونيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[برازيل]] | | | [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6243015|John Keston]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6244212|John Laws]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2015-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]'' | | [[فجي]] | | | [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]'' | | | | | |- | [[اسٽيو ولھائيٽ]] | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]] |- | [[سید منور حسن]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8018795|William Stern]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q8040173|Wynn Handman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9057794|Pedro Ávila Nevárez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetillo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آذربائيجان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Antonio Bivar (Antônio Bivar) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]'' | | [[موزمبيق]] | | | |- | ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jesús Martín Barbero & Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]]<br/>[[تائيوان]] | | | [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]'' | | [[ترڪمانستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q12017014|František Filip]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]'' | | | | | [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]'' | | [[شام]] | | | [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]'' | | [[ڪويت]] | | | [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]'' | | ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]'' | | | | | [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]'' | | | | | [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]'' | | [[سلووينیا]] | | | [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12840776|Kamil Ibrahimov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12880973|Metropolitan Aetolia και Acarnania Cosmas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]'' | | [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Victor palma en 1983 cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13052265|Artak Movsisyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]'' | | [[ميانمار]] | | | |- | ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13112872|Narayan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Times & Historical Marker.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]'' | | [[اوڙيسا|اوڙيسيا]] | | | [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]'' | | [[زيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q15883033|Yauhien Anischanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]'' | | [[تائيوان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]'' | | [[ايران]]<br/>''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]'' | | | [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]'' | | [[ڪروشيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]'' | | [[مصر]]<br/>''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16205288|David Cook]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]'' | | [[ٿائيلينڊ]]<br/>''[[:d:Q1081620|Siam]]'' | | | [[فائل:บุญเรือน ชุณหะวัณ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16526878|André Osi]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]'' | | [[قازقستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]'' | | [[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried & Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>''[[:d:Q180573|South Vietnam]]'' | | | [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | |- | ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]'' | | [[نيپال]] | | | |- | ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q18162113|Vekuii Rukoro]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18327523|György Snell]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Salon du livre de Paris 2011 - Igor Bogdanov - 004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Salon du livre de Paris 2011 - Grichka Bogdanov - 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19432890|Abelardo Díaz]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Magomedovich Nurmagomedov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abdulmanap Nurmagomedov in 2021.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20420208|Al-Qadi Barhoun]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Barhoun.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q21035340|Rick May]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]'' | | [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]] | | | [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Perugini.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471296|Muharram]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]'' | | [[لٿوينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Shamsuzzaman Khan Dhaka 2019 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q16957|East Germany]]'' | | | |- | ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elmer Wayne Henley and David Owen Brook (by Jerry Click) – Bolivar Peninsula, August 10, 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]'' | | [[نيپال]] | | | |- | ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]'' | | [[پاپوا نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]'' | | [[بارباڊوس]] | | | |- | ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[زيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q43274270|Rodela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]'' | | [[گھانا]] | | | [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]'' | | | | | [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48719857|Ramu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49250207|Muladi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]'' | | [[شام]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]'' | | [[زيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q60676348|István Turu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q65444883|Prakash Damodar Padgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Prakash padgaonkar-Konkani Vishwakosh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]'' | | | | | [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:2017 02 03 Pizzarotti Ferraris mostra le 100 facce della musica italiana Giovanni Gastel-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]'' | | [[برازيل]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]'' | | [[چين]] | | | [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85991691|Imran]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]'' | | [[مصر]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]'' | | [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] | | | |- | ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques-F-Acar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]'' | | [[بوٽسوانا]]<br/>[[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]'' | | [[شام]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]'' | | [[سورينام]]<br/>''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]'' | | [[جميڪا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]] | | | |- | ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231414|Barry England]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]'' | | [[ناروي]] | | | [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91332046|André Charon]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]'' | | [[مالي]] | | | |- | ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]'' | | [[زمبابوي]]<br/>[[ڏکڻ سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]'' | | [[گني]] | | | |- | ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]'' | | ''[[:d:Q16957|East Germany]]''<br/>[[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774800|José Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]'' | | [[پيرو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92805303|Randall French]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92977116|David Berg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93351605|André Egri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94016601|James Andres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]'' | | [[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94973282|William Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]'' | | [[سويڊن]]<br/>[[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]'' | | [[ايٿوپيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Salvatore Pica - foto Augusto De Luca.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95692819|David Ford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1206012|German Reich]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]'' | | [[ترڪي]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888550|John Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فجي]] | | | |- | ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887287|John Pope]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889055|David Toren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيپ ورڊي]] | | | |- | ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]'' | | [[پاپوا نيو گني]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q96463203|John Treen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464324|William Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ازبڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]'' | | [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]'' | | | | | [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98607844|Franco Gerratana]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]'' | | ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]'' | | [[هيٽي]] | | | [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]'' | | | | | [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100995846|ʻAbd al-Ilāh Nabhān]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]'' | | | | | [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynn Kellogg "The Jonathan Winters Show" (1968 CBS press photo).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]'' | | | | | [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102490912|David Maas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]'' | | | | | [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]'' | | | | | [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Ежи Стецкевич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104398451|Jethro]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]'' | | | | | [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q104525544|Robiro Terán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]'' | | | | | [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]'' | | [[يمن]]<br/>[[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]'' | | | | | [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]'' | | | | | [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]'' | | [[گني]] | | | [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]'' | | [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]'' | | | | | [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110607249|Yolanda Tortolero]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110854189|Petipán]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]'' | | [[ليٽويا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]'' | | [[عراق]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]'' | | [[ڪمبوڊيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]'' | | ''[[:d:Q193714|Mandatory Palestine]]''<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]'' | | ''[[:d:Q211274|Polish People's Republic]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]'' | | [[اسٽونيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q2227470|Majgaon]]'' | | | [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106648138|Amris]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою "Пустоцвіт".jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106702173|James Purify]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106771906|James Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]'' | | [[عراق]]<br/>''[[:d:Q41470|Kurdistan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]]<br/>[[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q118109323|Craig Welch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]'' | | [[بيليز]] | | | |- | ''[[:d:Q121571277|Guiller]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]'' | | [[ايران]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q124031636|葉明水]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]'' | | [[البانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q125473156|Martha Lillard]]'' | | | | | [[فائل:Martha Lillard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q126199378|Bibi Wantan]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]'' | | [[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]'' | | [[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]'' | | ''[[:d:Q132856|Armenian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Francisco "Pancho" Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528924|K Balu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107562373|Orlando Chirinos]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]'' | | [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]] | | | [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]'' | | [[نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Reggie Parks 1982.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105076376|Richard West]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]'' | | [[مالٽا]] | | | |- | ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]'' | | | | | [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q106202945|José Gregorio Guevara]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q135152691|Falilou Kane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136485620|Henry Ventura]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136485645|Humberto Silva]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136485840|Jean Carlos Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136724021|Antonio Casas González]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]'' | | | | | [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]'' | | [[ليٽويا]] | | | |- | ''[[:d:Q140007277|Milen Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140007287|Neven Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140317413|Şaban Şenateş]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140869668|Erick Echegaray]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q141050484|Patrick Semphere]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q141104884|Madd Allāh, ʻAbd al-ʻAzīz ibn Muḥammad ibn ʻAbd Allāh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q141376071|Charles C. Thieriot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q141952015|Amanda Marfree]]'' | | [[برازيل]] | | | |} {{Wikidata list end}} teeu1y9mni6e4006613zuzx33cs5nkt 0 61571 428196 420022 2026-11-05T10:11:00Z CommonsDelinker 103 Replacing Flickr_-_archer10_(Dennis)_-_Egypt-2A-007.jpg with [[File:Cairo_cityscape_-_Egypt-2A-007.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)). 428196 wikitext text/x-wiki [[File:Dolmen Towers Karachi.jpg|thumb|ڊولمین ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي ]] اقوام متحده ٽن وصفن کي استعمال ڪري ٿي ان لاءِ ته جيڪو شهر ٺهندو آهي، ڇاڪاڻ ته سمورن دائري اختيار ۾ سڀني شهرن کي هڪجهڙو معيار استعمال ڪندي درجه بندي نه ڪيو ويو آهي. شهرن جي وضاحت، شهرن جي طور تي مناسب، انهن جي شهري علائقي جي حد، يا انهن جي ميٽروپوليٽن علائقن سان ٿي سگهي ٿي. هيءَ آبادي جي لحاظ کان دُنيا جي سڀ کان وڏن شهرن جي هڪ فهرست آهي. ==وڏن شهرن جي تعريف== ==وڏن شهرن جي فهرست== ===2018ع=== {| class="sortable wikitable mw-datatable" style="text-align:right" ! rowspan="2" | شهر ! rowspan="2" | ملڪ ! class="unsortable" rowspan="2" | اسڪائي لائن ! data-sort-type=number rowspan="2" | گڏيل قومن جو سال 2018ع جو ​​آبادي جو اندازو{{efn|UN figures for each cities are varied between city proper, metropolitan area, and urban agglomeration.<ref name=UNpopulation/>}} ! data-sort-type=number colspan="3" | اصل شهر{{efn|Figures taken from official census when possible}} ! data-sort-type=number colspan="2" | ميٽروپوليٽن علائقو {{efn|Figures taken from official census when possible}} ! data-sort-type=number colspan="2" | شهري علائقو<br/>(ڊيموگرافيا)<ref name="Demographia">{{cite web|title=Demographia World Urban Areas, 15th Annual Edition|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|publisher=[[وينڊيل ڪاڪس|ڊيموگرافيا]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200207210003/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archivedate=7 February 2020|date=April 2019|access-date=13 February 2016|url-status=dead}}</ref> |- ! سمجهاڻي ! data-sort-type="number" | آبادي ! data-sort-type="number" | ايريا<br>(ڪلوميٽر²) ! data-sort-type="number" | آبادي ! data-sort-type="number" | ايريا<br>(ڪلوميٽر²) ! data-sort-type="number" | آبادي ! vdata-sort-type=number" | ايريا<br>(ڪلوميٽر²) |- | align=right |[[ٽوڪيو]] | align=right |{{پرچم|جاپان}} | align=center | [[File:Shinjuku skyline, Tokyo - Sony A7R (11831328835).jpg|125px]] | {{nts|37400068}} | align=right |ميٽروپوليٽن پريفيڪچر | {{nts|13515271}}<ref name="japan1">{{cite web | url=http://citypopulation.de/Japan-Cities.html | title=Japan: Prefectures and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information}}</ref> | {{nts|2191}}<ref name="japan1"/> | {{nts|37274000}}<ref name="japan2">{{cite web |url=http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/pdf/2019all.pdf |title=Table 2.10 Population of Three Major Metropolitan Areas |publisher=Statistics Bureau of Japan |page=21|access-date=26 November 2013}}</ref> | {{nts|13452}}<ref name="japan2"/> | {{nts|37,977,000}} | {{nts|8230}}{{efn|Includes large areas [[ٽوڪيو]]، [[Kanagawa Prefecture|Kanagawa]], [[Chiba Prefecture|Chiba]] and [[Saitama Prefecture|Saitama]] prefectures and smaller areas of [[Gunma Prefecture|Gunma]], [[Tochigi Prefecture|Tochigi]] and [[Ibaraki Prefecture|Ibaraki]] prefectures.}} |- | align="right" |[[دهلي]] | align="right" |{{پرچم|ڀارت}} | align="center" |[[File:Skyline at Rajiv Chowk.JPG|125px]] |{{nts|28514000}} | align="right" |قومی دارالحکومت جو علائقو |{{nts|16753235}}<ref name="Census of India 2011">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/delhi/3_PDFC-Paper-1-tables_60_81.pdf|publisher=[[Ministry of Statistics and Programme Implementation]]|title=Provisional Population Totals|date=2011|accessdate=4 February 2020}}</ref> |{{nts|1,484}} |{{nts|29,000,000}}<ref name="delhi metro">{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/delhi-could-be-the-worlds-most-populous-city-by-2028-but-is-it-really-prepared/articleshow/68027790.cms|title=Delhi could be the world's most populous city by 2028. But is it really prepared?|first=Shantanu Nandan|last=Sharma|date=17 February 2019|via=The Economic Times}}</ref> |{{nts|3483}}<ref name="delhi metro" /> |{{nts|29,617,000}} |{{nts|2,232}}{{efn|شامل آهن [[فريد آباد]]، [[غازي آباد]]، [[نوئيڊا]]، [[گورگائون]] ۽ [[بهادرڳڙھ]] شهري علائقا ۽ [[نيو دھلي]]}} |- | align="right" |[[شنگھائي]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Huangpu River 2018-08-26 173648.jpg|125px]] |{{nts|25582000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|24183000}}<ref name="China">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/admin/|title=China: Administrative Division (Provinces and Prefectures) - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|6,341}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|22,120,000}} |{{nts|4,068}}{{Efn|Includes [[Taicang]]|name=|group=}} |- | align="right" |[[سائو پالو]] | align="right" |{{پرچم|برازيل}} | align="center" |[[File:SP from Altino Arantes Building.jpg|125px]] |{{nts|21650000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|12252023}}<ref name="brazil1">{{cite web|url=https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/en/agencia-press-room/2185-news-agency/releases-en/25283-ibge-divulga-as-estimativas-da-populacao-dos-municipios-para-2020|title=IBGE discloses municipal population estimates for 2019 |publisher=[[Brazilian Institute of Geography and Statistics|IBGE]]|language=Portuguese|accessdate=6 November 2019}}</ref> |{{nts|1,521}} |{{nts|21,734,682}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/brazil/metro/s%C3%A3o_paulo/RM0007__s%C3%A3o_paulo/|title=São Paulo (Metropolitan Area, Metropolitan Areas, Brazil) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|7,947}} |{{nts|22,046,000}} |{{nts|3,116}}{{Efn|Includes [[Francisco Morato]]|name=|group=}} |- | align="right" |[[ميڪسيڪو شهر]] | align="right" |{{پرچم|ميڪسيڪو}} | align="center" |[[File:Ciudad.de.Mexico.City.- Paseo.Reforma.Skyline CDMX 2016 (cropped).jpg|125px]] |{{nts|21581000}} | align="right" |شهري-رياست |{{nts|8918653}}<ref>{{cite web|title=MEXICO: Mexico City (2014)|url=http://www.citypopulation.de/php/mexico-mexicocity.php|work=CityPopulation.De|accessdate=15 March 2014}}</ref> |{{nts|1,485}} |{{nts|20,892,724}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/mexico-metro.php?cid=A13|title=Valle de México (Metropolitan Area, Metropolitan Areas, Mexico) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|7,854}} |{{nts|20,996,000}} |{{nts|2,386}} |- | align="right" |[[قاهره]] | align="right" |{{پرچم|مصر}} | align="center" |[[File:Cairo cityscape - Egypt-2A-007.jpg|125px]] |{{nts|20076000}} | align="right" |شهري گورنريٽ |{{nts|9500000}}<ref>{{cite web |title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء |url=http://www.capmas.gov.eg/Pages/populationClock.aspx |website=www.capmas.gov.eg |accessdate=27 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001165920/http://www.capmas.gov.eg/Pages/populationClock.aspx |archive-date=1 October 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |{{nts|3,085}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|19372000}} |{{nts|2,010}} |- | align="right" |[[ممبئي]] | align="right" |{{پرچم|ڀارت}} | align="center" |[[File: Mumbai 03-2016 10 skyline of Lotus Colony.jpg|125px]] |{{nts|19980000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|12,478,447}}<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php|title=Maharashtra (India): Districts, Cities, Towns and Outgrowth Wards – Population Statistics in Maps and Charts|publisher=|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006153720/http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php|archivedate=6 October 2014}}</ref> |{{nts|603}} |{{nts|24,400,000}}<ref>{{cite web|url=https://portal.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Roads%20and%20Traffic/Docs/CMP%20for%20Greater%20Mumbai/Executive%20Summary/Executive%20Summary.pdf |title=Comprehensive Mobility Plan (CMP) for Greater Mumbai |publisher=portal.mcgm.gov.in |date= |accessdate=2020-03-12}}</ref> |{{nts|4355}}<ref>{{cite web|url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/about-mmr|title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority - About MMR|website=mmrda.maharashtra.gov.in|access-date=2020-11-30|archive-date=2020-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427192055/https://mmrda.maharashtra.gov.in/about-mmr|url-status=dead}}</ref> |{{nts|23,355,000}} |{{nts|944}}{{Efn|Includes [[Kalyan]] and urban areas of [[Panvel]], [[Bhiwandi]] and [[Vasai-Virar]].|name=|group=}} |- | align="right" |[[بيجنگ]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Beijing skyline from northeast 4th ring road (cropped).jpg|125px]] |{{nts|19618000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|21707000}}<ref name="China" /> |{{nts|16,411}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|19,433,000}} |{{nts|4,172}} |- | align="right" |[[ڍاڪا]] | align="right" |{{پرچم|بنگلاديش}} | align="center" |[[File:Dhaka 14th March (32624769393).jpg|125px]] |{{nts|19578000}} | align="right" |راڄڌاني شھر |{{nts|8906039}}<ref name="dhakapop1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |title=Population & Housing Census-2011 |publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]] |page=41 |accessdate=15 December 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208044832/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf |archivedate=8 December 2015 |df=dmy }}</ref> |{{nts|338}}<ref name="dhaka">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Bangladesh-Mun.html?cityid=717|title=Bangladesh: Districts and Cities|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=CityPopulation|accessdate=20 October 2015}}</ref> |{{nts|14,543,124}}<ref name="bangladesh1">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/bangladesh-dhaka.php|title=Dhaka (Bangladesh): City Districts and Subdistricts - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de}}</ref> | |{{nts|15443000}} |{{nts|456}} |- | align="right" |[[اوساڪا]] | align="right" |{{پرچم|جاپان}} | align="center" |[[File:Nakanoshima Skyscrapers in 201504 001.jpg|125px]] |{{nts|19281000}} | align="right" |شهر جو درجو |{{nts|2,725,006}}<ref name="japan1" /> |{{nts|225}}<ref name="japan1" /> |{{nts|19,303,000}}<ref name="japan2" /> |{{nts|13,228}}<ref name="japan2" /> |{{nts|14977000}} |{{nts|3019}}{{efn|Includes major cities of [[Kobe]] and [[Kyoto]], collectively also known as [[Keihanshin]] area.}} |- | align="right" |[[نيو يارڪ شهر]] | align="right" |{{پرچم|آمريڪا}} | align="center" |[[File:A view of New York City with the Empire State Building and One World Trade Center from the Rockefeller Center.jpg|125px]] |{{nts|18819000}} | align="right" |شھر |{{nts|8,398,748}}<ref name="USA">{{cite web|url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2018/PEPANNRSIP.US12A|title=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places of 50,000 or More, Ranked by 1 July 2018 Population: 1 April 2010 to 1 July 2018|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|accessdate=23 May 2019|archive-url=https://archive.today/20200213005358/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2018/PEPANNRSIP.US12A|archive-date=13 February 2020|url-status=dead}}</ref> |{{nts|786}} |{{nts|19,303,808}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/usa/metro/35620__new_york_newark_jerse/|title=New York - Newark - Jersey City (Metropolitan Statistical Area, Metropolitan Areas, USA) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|17,315}} |{{nts|20,870,000}} |{{nts|12,093}}{{Efn|Includes [[Bridgeport, Connecticut|Bridgeport]], [[New Haven, Connecticut|New Haven]], [[Trenton, New Jersey|Trenton]], [[Danbury, Connecticut|Danbury]], [[Waterbury, Connecticut|Waterbury]] and [[Twin Rivers, New Jersey|Twin Rivers]] urban areas.|name=|group=}} |- | align="right" |[[ڪراچي]] | align="right" |{{پرچم|پاڪستان}} | align="center" |[[File:KHIURBANSKYLINE.jpg|125px]] |{{nts|15400000}} | align="right" |ميٽروپوليٽن شهر |{{nts|14910352}}<ref name="pbscensus1">{{cite news|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/population_of_major_cities_census_2017%20_0.pdf|title=Population of Major Cities - Census 2017|last1=Pakistan Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829162305/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/population_of_major_cities_census_2017%20_0.pdf|archive-date=2017-08-29|url-status=dead|accessdate=2020-11-30|archivedate=2017-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829162305/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/population_of_major_cities_census_2017%20_0.pdf}}</ref> |{{nts|3,530}}<ref>https://www.thenews.com.pk/amp/525635-many-countries-have-two-or-more-capital-cities-how-about-designating-karachi-as-pakistan-s-second-capital</ref> | |{{nts|1,200}}<ref>{{cite web |title=Imgur |url=https://imgur.com/92Ylo5x |website=Imgur |language=en}}</ref> |{{nts|14835000}} |{{nts|1044}} |- | align="right" |[[بيونس آئرس]] | align="right" |{{پرچم|ارجنٽائن}} | align="center" |[[File:High-rises of Puerto Madero (40022145164).jpg|125px]] |{{nts|14967000}} | align="right" |خودمختيار شهر |{{nts|3054300}}<ref>{{cite web|title=Argentina: Provinces and Agglomerations|url=http://www.citypopulation.de/Argentina-Cities.html|website=citypopulation.de|accessdate=20 October 2015}}</ref> |{{nts|203}} | 12,806,866<ref>{{cite web|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/pueblos_originarios_Metropolitana.pdf|title=Región Metropolitana|publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina]]|date=2015|accessdate=11 April 2020}}</ref> | |{{nts|16157000}} |{{nts|3221}} |- | align=right |[[چانگچنگ|چونگڪنگ]] | align=right |{{پرچم|چين}} | align=center | [[File:重庆市渝中区半岛.jpg|125px]] | {{nts|14838000}} | align=right |ميونسپلٽي | {{nts|30165500}}<ref name="cqnews">{{cite web |url = http://cq.cqnews.net/html/2016-01/28/content_36292655.htm |script-title = zh:2015年重庆常住人口3016.55万人 继续保持增长态势 |trans-title = In 2015, Chongqing's resident population of 30,165,500 people continued to grow |publisher = Chongqing News |language = zh |date = 28 January 2016 |accessdate = 2016-02-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160129083111/http://cq.cqnews.net/html/2016-01/28/content_36292655.htm |archive-date = 29 January 2016 |url-status = dead |df = dmy-all }}</ref> | {{nts|82403}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{nts|7739000}} | {{nts|1537}} |- | align="right" |[[استنبول]] | align="right" |{{پرچم|ترڪي}} | align="center" |[[File:İstanbul view from İstanbul Sapphire observation deck Aug 2014, p9.JPG|125px]] | {{nts|14751000}} | align="right" |ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي |{{nts|15519267}}<ref name="Population of Turkey">{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=27587|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2017|date=1 February 2018|accessdate=1 February 2018}}</ref> |{{nts|5196}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|15154000}} |{{nts|1375}} |- | align="right" |[[ڪولڪتا]] | align="right" |{{پرچم|ڀارت}} | align="center" |[[File:Howrah Pano 3.jpg|125px]] |{{nts|14681000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|4496694}}<ref>{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/php/india-westbengal.php?cityid=1941701000|publisher=Citypopulation.de|title=Kolkata (West Bengal, India) - Population Statistics and Location in Maps and Charts - City Population|accessdate=19 July 2016}}</ref> |{{nts|205}} |{{nts|14,035,959}}<ref>{{cite web |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/1084246/download |title=Responses to Information Requests - Immigration and Refugee Board of Canada |publisher=www.justice.gov |date= |accessdate=2020-03-12 |archive-date=2020-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301034822/https://www.justice.gov/eoir/page/file/1084246/download |url-status=dead}}</ref> |{{nts|1851}}<ref>{{cite web|url=http://kmdaonline.org/home/about_us|title=..::Kolkata Metropolitan Development Authority::..|website=kmdaonline.org|access-date=2020-11-30|archive-date=2020-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301034821/http://kmdaonline.org/home/about_us|url-status=dead}}</ref> |{{nts|17560000}} |{{nts|1351}} |- | align="right" |[[منيلا]] | align="right" |{{پرچم|فلپائن}} | align="center" | |{{nts|13482000}} | align="right" |راڄڌاني شھر |{{nts|1780148}}{{PH census|2015|13}} |{{nts|43}} |{{nts|12877253}}{{PH census|2015|13}} |{{nts|620}} |{{nts|23,088,000}} |{{nts|1,873}}{{efn|The continuous urbanization of Manila extends outward its [[Metro Manila]] into other neighbouring provinces such as [[Bulacan]], [[Cavite]], [[Laguna (province)|Laguna]], [[Rizal]], [[Pampanga]] and [[Batangas]] provinces.}} |- | align="right" |[[لاگوس]] | align="right" |{{پرچم|نائجيريا}} | align="center" |[[File:Lagos skyline.jpg|125px]] |{{nts|13463000}} | {{n/a}}{{efn|Although commonly referred to as a city, Lagos is a metropolitan area consisting of 16 [[Local government areas of Nigeria|local government areas]].}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|21000000}}<ref name="MetroLagos">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/nigeria-metrolagos.php|title=Metro Lagos (Nigeria): Local Government Areas - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|1,171}}<ref name="MetroLagos" /> |{{nts|15279000}} |{{nts|1965}} |- | align="right" |[[ريو ڊي جينيرو]] | align="right" |{{پرچم|برازيل}} | align="center" |[[File:CentroRJ.jpg|125px]] |{{nts|13293000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|6520000}}<ref name="brazil2">{{cite web|url=http://saladeimprensa.ibge.gov.br/noticias?view=noticia&id=1&busca=1&idnoticia=3244|title=IBGE divulga as estimativas populacionais dos municípios em 2016|last=|first=|date=|website=|publisher=[[Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística|IBGE]]|language=Portuguese|accessdate=12 December 2016}}</ref> |{{nts|1,221}} |{{nts|12,644,321}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/brazil/metro/RM0006__rio_de_janeiro/|title=Rio de Janeiro (Metropolitan Area, Metropolitan Areas, Brazil) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|5,327}} |{{nts|12272000}} |{{nts|1912}} |- | align="right" |[[چيانجين|تيانجن]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Tianjin Skyline 2009 Sep 11 by Nangua 1.jpg|125px]] |{{nts|13215000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|15569000}}<ref name="China" /> |{{nts|11920}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|10800000}} |{{nts|2813}} |- | align="right" |[[ڪنشاسا]] | align="right" |{{پرچم|جمهوريا ڪانگو}} | align="center" |[[File:Vue Kinshasa.jpg|125px]] |{{nts|13171000}} | align="right" |شهري صوبو |{{nts|11462000}}<ref>{{cite web|title=Evenements: "Avec une population de 9,5 millions, Kinshasa est la troisième plus grande ville sur le continent africain, de taille égale à Johannesburg. Le Kinois (habitants de Kinshasa) sont connus pour leur sens de l'humour, leur musique et leur amour pour la danse."(2013)|url=http://www.kinshasa.cd/|publisher=Ville de Kinshasa|access-date=27 October 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20011027044821/http://www.kinshasa.cd/|archive-date=27 October 2001|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> |{{nts|9,965}} | | |{{nts|13528000}} |{{nts|473}} |- | align="right" |[[گوانگزو]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Guangzhou skyline.jpg|125px]] |{{nts|12638000}} | align="right" |شھري صوبو (ذيلي صوبائي تقسيم) |{{nts|14498400}}<ref name="China" /> |{{nts|7434}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|20,902,000}} |{{nts|4,342}}{{efn|Includes the city of [[Foshan]].}} |- | align="right" |[[لاس اينجلس]] | align="right" |{{پرچم|آمريڪا}} | align="center" |[[File:Los Angeles with Mount Baldy.jpg|125px]] |{{nts|12458000}} | align="right" |شھر |{{nts|3,990,456}}<ref name="USA" /> |{{nts|1,214}} |{{nts|13,291,486}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/usa/metro/31080__los_angeles_long_beach_/|title=Los Angeles - Long Beach - Anaheim (Metropolitan Statistical Area, Metropolitan Areas, USA) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|12559}} |{{nts|15402000}} |{{nts|6351}} |- | align="right" |[[ماسڪو]] | align="right" |{{پرچم|روس}} | align="center" | |{{nts|12410000}} | align="right" |وفاقي شھر |{{nts|13200000}}<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2017.xls|title=RUSSIA: Moscow}}</ref> |{{nts|2511}}<ref name="RusArea2009">{{cite web|url=http://www.rosreestr.ru/upload/www/files/gos_doclad_2008.pdf|title=Ministry of Economic Development of the Russian Federation. Federal Registration, Cadastre&Cartography Service. Russia Landuse National Report 2008, p.187-188 (in Russian)|publisher=|accessdate=5 October 2014|archive-date=10 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141010021939/https://rosreestr.ru/upload/www/files/gos_doclad_2008.pdf|url-status=dead}}</ref> | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|17125000}} |{{nts|5891}} |- | align="right" |[[شينزين]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Lo Wu District 201701.jpg|125px]] |{{nts|11908000}} | align="right" |شھري صوبو (ذيلي صوبائي تقسيم) |{{nts|12528300}}<ref name="China" /> |{{nts|2,050}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|15929000}} |{{nts|1803}} |- | align="right" |[[لاھور]] | align="right" |{{پرچم|پاڪستان}} | align="center" |[[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg |125px]] |{{nts|11738000}} | align="right" |ميٽرو پوليٽن شهر |{{nts|11126000}}<ref name="pbscensus1" /> |{{nts|1,772}} | | |{{nts|11021000}} |{{nts|853}} |- | align="right" |[[بنگلورو]] | align="right" |{{پرچم|ڀارت}} | align="center" |[[File: Bangalore Panorama edit1.jpg |155px]] |{{nts|11440000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|8,443,675}}<ref name="Bangalore">{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India | archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf | url-status=dead | archive-date=7 May 2012 | accessdate=26 March 2012}}</ref> |{{nts|709}} | | |{{nts|13707000}} |{{nts|1205}} |- | align="right" |[[پيرس]] | align="right" |{{پرچم|فرانس}} | align="center" | |{{nts|10901000}} | align="right" |ڪميون |{{nts|2148271}}<ref name="Paris">{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/1893198/estim-pop-dep-sexe-gca-1975-2020.xls|title=INSEE official estimated population by department and region as of 1 January 2019|date=22 January 2019|access-date=4 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421215403/http://www.insee.fr/fr/statistiques/1893198|archive-date=21 April 2017|url-status=live}}</ref> |{{nts|105}} |{{nts|12,244,807}}<ref name="eurostat" /> | |{{nts|11020000}} |{{nts|2509}} |- | align="right" |[[بگوٽا|بوگوٽا]] | align="right" |{{پرچم|ڪولمبيا}} | align="center" | |{{nts|10574000}} | align="right" |وفاقي ضلعو |{{nts|7963000}}<ref>{{cite web|url=http://www.dane.gov.co/index.php/poblacion-y-demografia/proyecciones-de-poblacion|title=Estimaciones y proyecciones de hogares y viviendas|publisher=DANE (2014)|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202154631/http://www.dane.gov.co/index.php/poblacion-y-demografia/proyecciones-de-poblacion|archivedate=2 February 2016}}</ref> |{{nts|1,587}} |{{nts|12545272}}<ref>https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion</ref> |{{nts|5934}} |{{nts|9464000}} |{{nts|584}} |- | align=right |[[جڪارتا]] | align=right |{{پرچم|انڊونيشيا}} | align=center | [[File:View of Jakarta from Monas.jpg|195px]] | {{nts|10517000}} | align=right |وفاقي ضلعو | {{nts|10,154,134}}<ref name="Indonesia">{{cite web |last1=Indonesia: Administrative Division |title=Regencies, Cities and Districts – Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/php/indonesia-admin.php |website=www.citypopulation.de |access-date=14 January 2016}}</ref> | {{nts|664}}<ref name="Indonesia"/> | {{nts|33,430,285}}<ref name="JakartaMetro">{{cite web |url=http://perkotaan.bpiw.pu.go.id/v2/metropolitan/3 |title=Jabodetabekpunjur |website=perkotaan.bpiw.pu.go.id |publisher=Ministry of Public Works and People's Housing |access-date=22 February 2020 |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206220012/http://perkotaan.bpiw.pu.go.id/v2/metropolitan/3 |url-status=dead}}</ref> | {{nts|7063}}<ref name="JakartaMetro"/> |{{nts|34,540,000}} | {{nts|3,540}}{{efn|Includes [[Tangerang]], [[South Tangerang]], [[Bogor]], [[Bekasi]] and [[Karawang]].|name=|group=}} |- | align="right" |[[چنائي]] | align="right" |{{پرچم|ڀارت}} | align="center" |[[File:Chennai Skyline.jpg|125px]] |{{nts|10456000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|6727000}}<ref>{{cite web|url=http://www.smartcitieschallege.in|title=Chennai: India Smart Cities Challenge|work=Official website of Smart Cities Challenge, India|accessdate=2016-07-19}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |{{nts|426}}<ref>{{cite web|title=Expanded Chennai Corporationto be divided into 3 regions|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article2658830.ece|work=The Hindu|accessdate=22 March 2014|archive-date=26 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126073120/http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article2658830.ece|url-status=dead}}</ref> | | |{{nts|11324000}} |{{nts|1049}} |- | align="right" |[[ليما]] | align="right" |{{پرچم|پيرو}} | align="center" | |{{nts|10391000}} | align="right" |ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي |{{nts|8894000}}<ref>{{cite web|url=http://www.larepublica.pe/17-01-2014/inei-lima-tiene-8-millones-693-mil-387-habitantes|title=PERU: Lima population|publisher=La Republica}}</ref> |{{nts|2672}} |{{nts|9,569,468}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/peru-limametro.php|title=Lima Metropolitan Area (Peru): Municipal Districts - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|2,819}} |{{nts|9848000}} |{{nts|890}} |- | align="right" |[[بينڪاڪ]] | align="right" |{{پرچم|ٿائيلينڊ}} | align="center" |[[File:0008871 - Krung Thep Bridge 001.jpg|125px]] |{{nts|10156000}} | align="right" |خاص انتظامي علائقو |{{nts|5782000}}<ref name="2010 census 1">{{cite web|title=Table 1 Population by sex, household type and household by type, average size of private household by region and area: 2010|url=http://service.nso.go.th/nso/nso_center/project/table/files/C-pop/2553/000/00_C-pop_2553_000_010000_00100.xls|publisher=National Statistics Office|work=Statistic tables, NSO website|accessdate=18 September 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130523063634/http://service.nso.go.th/nso/nso_center/project/table/files/C-pop/2553/000/00_C-pop_2553_000_010000_00100.xls|archivedate=23 May 2013|df=dmy-all}}</ref> |{{nts|1,569}} |{{nts|16,255,900}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/thailand-prov-admin.php|title=Thailand: Division (Planning Regions and Provinces) - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|7,762}}<ref>{{cite web |last1=Nantasenamat |first1=Pranee |title=Bangkok Metropolitan area, Thailand |url=https://inta-aivn.org/en/481-inta/activitities/exchange/roundtables/20122013-inbetween/1681-bangkok-metropolitan-area |website=International Urban Development Association (INTA) |accessdate=3 June 2019 |format=Interview |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603062618/https://inta-aivn.org/en/481-inta/activitities/exchange/roundtables/20122013-inbetween/1681-bangkok-metropolitan-area |url-status=dead}}</ref> |{{nts|17066000}} |{{nts|3199}} |- |} {| class="sortable wikitable mw-datatable" style="text-align:right" ! rowspan="2" | شهر ! rowspan="2" | ملڪ ! class="unsortable" rowspan="2" | [[اسڪائي لائين]] ! data-sort-type=number rowspan="2" | گڏيل قومون 2018 جي ​​آبادي جو اندازو{{efn|UN figures for each cities are varied between city proper, metropolitan area, and urban agglomeration.<ref name=UNpopulation/>}} ! data-sort-type=number colspan="3" | [[اصل شهر]]{{efn|Figures taken from official census when possible}} ! data-sort-type=number colspan="2" | [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽروپوليٽن جو علائقو]]{{efn|Figures taken from official census when possible}} ! data-sort-type=number colspan="2" | [[شهري علائقو]]<br/>(ڊيموگرافيا)<ref name="Demographia"/> |- ! سمجهاڻي ! data-sort-type="number" | آبادي ! data-sort-type="number" | ايريا<br>(ڪلوميٽر²) ! data-sort-type="number" | آبادي ! data-sort-type="number" | ايريا<br>(ڪلوميٽر²) ! data-sort-type="number" | آبادي ! vdata-sort-type=number" | ايريا<br>(ڪلوميٽر²) |- | align="right" |[[سيئول]] | align="right" |{{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} | align="center" |[[File:Seoul (South Korea).jpg|125px]] |{{nts|9963000}} | align="right" |خاص شھر |{{nts|9806000}}<ref name="seoulpop">{{cite web|url=http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110303195830/http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp|title=2016년 5월 행정자치부 주민등록 인구통계|archivedate=3 March 2011}}</ref> |{{nts|605}} |{{nts|25,514,000}}<ref name="korea1">{{cite web |url=http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |publisher=Ministry of Government Administration and Home Affairs |language=Korean |script-title=ko:???? : ???? ???? |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303195830/http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp |archive-date=3 March 2011 |access-date=4 April 2015}}</ref> |{{nts|11,704}} |{{nts|21,794,000}} |{{nts|2,768}}{{efn|Includes the city of [[Incheon]].}} |- | align="right" |[[ناگويا]] | align="right" |{{پرچم|جاپان}} | align="center" |[[File:Nagoya Night View.jpg|125px]] |{{nts|9507000}} | align="right" |شھر جو درجو |{{nts|2,320,361}}<ref name="japan1" /> |{{nts|326}}<ref name="japan1" /> |{{nts|9,363,000}}<ref name="japan2" /> |{{nts|7,271}}<ref name="japan2" /> |{{nts|9113000}} |{{nts|3704}} |- | align="right" |[[حيدرآباد]] | align="right" |{{پرچم|ڀارت}} | align="center" |[[File:High Rise buildings in Madhapur from Golkonda hill.jpg|125px]] |{{nts|9482000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|6993262}}<ref>{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/php/india-andhrapradesh.php?cityid=2840501000|publisher=Citypopulation.de|title=Hyderabad (Andhra Pradesh, India) - Population Statistics and Location in Maps and Charts - City Population|accessdate=19 July 2016}}</ref> |{{nts|650}}<ref name="Hyd1">{{cite web|url=http://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp|title=Greater Hyderabad Municipal corporation 2010|publisher=GHMC|accessdate=4 December 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101224338/http://www.ghmc.gov.in/greaterhyd.asp|archivedate=1 January 2016|df=dmy-all}}</ref> | | |{{nts|9746000}} |{{nts|1273}} |- | align="right" |[[لنڊن]] | align="right" |{{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | align="center" |[[File:London Skyline (125508655).jpeg|125px]] |{{nts|9046000}} | align="right" |راڄڌاني شھر |{{nts|8825001}}<ref>{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland|title=Population Estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland|date=28 June 2018|publisher=Office for National Statistics|accessdate=16 August 2018}}</ref> |{{nts|1572}} |{{nts|14,372,596}}<ref name="eurostat">{{cite web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |title=Metropolitan Area Populations |publisher=Eurostat |date=18 June 2019 |accessdate=4 December 2019}}</ref> | |{{nts|10979000}} |{{nts|1739}} |- | align="right" |[[تهران]] | align="right" |{{پرچم|ايران}} | align="center" |[[File:North of Tehran Skyline view.jpg|125px]] |{{nts|8896000}} | align="right" |راڄڌاني شھر |{{nts|9033003}}<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/iran-tehrancity.php|title=IRAN: Tehran City (Census 2016-09-24)|last=|first=|date=|website=|publisher=CITY POPULATION.DE|accessdate=25 February 2014}}</ref> |{{nts|751}}<ref>{{cite web|title=About Teheran|url=http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=104|publisher=Tehran Municipality|accessdate=25 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219204318/http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=104|archive-date=19 February 2014|url-status=dead}}</ref> | | |{{nts|13633000}} |{{nts|1704}} |- | align="right" |[[شڪاگو]] | align="right" |{{پرچم|آمريڪا}} | align="center" |[[File:Chicago skyline, viewed from John Hancock Center.jpg|125px]] |{{nts|8864000}} | align="right" |[[شھر]] |{{nts|2,705,994}}<ref name="USA" /> |{{nts|589}} |{{nts|9,498,716}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/usa/metro/16980__chicago_naperville_el/|title=Chicago - Naperville - Elgin (Metropolitan Statistical Area, Metropolitan Areas, USA) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|18,640}} |{{nts|9014000}} |{{nts|7006}} |- | align="right" |[[چينگدو]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Jiuyanqiao.jpg|125px]] |{{nts|8813000}} | align="right" |[[شھر]] (ذيلي صوبائي تقسيم) |{{nts|16044700}}<ref name="China" /> |{{nts|14,378}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|11309000}} |{{nts|1828}} |- | align=right | [[نينچينگ|نانجنگ]] | align=right | {{پرچم|چين}} | align=center |[[File:Nanjing_Xinjiekou_Skyline.jpg|125px]] | {{nts|8245000}} | align=right |شھر (ذيلي صوبائي تقسيم) | {{nts|7260000}}<ref>{{cite web|title=Census (2014)|url=http://221.226.86.104/file/nj2004/2014/quxian/17-3.htm|publisher=Nanjing Municipal Bureru Statistucs|accessdate=19 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203115241/http://221.226.86.104/file/nj2004/2014/quxian/17-3.htm|archive-date=3 February 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> | {{nts|6582}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|7496000}} | {{nts|1613}} |- | align="right" |[[ووهان]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:三阳路&武汉长江公铁隧道（4）.jpg|125px]] |{{nts|8176000}} | align="right" |شھر (ذيلي صوبائي تقسيم) |{{nts|10892900}}<ref name="China" /> |{{nts|8494}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|8962000}} |{{nts|1646}} |- | align="right" |[[هو چي منھ شهر|هو چي منه شهر]] | align="right" |{{flag|Vietnam}} | align="center" |[[File:Saigon skyline night view.jpg|125px]] |{{nts|8145000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|7431000}}<ref name="vietnam1">[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=512&idmid=5&ItemID=14277 Statistical Handbook of Vietnam 2014] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706154400/http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=512&idmid=5&ItemID=14277 |date=6 July 2015 }}, General Statistics Office Of Vietnam</ref> |{{nts|2,061}} | | |{{nts|13312000}} |{{nts|1638}} |- | align=right | [[لوانڊا]] | align=right |{{پرچم|انگولا}} | align=center | [[File:Luanda Skyline - Angola 2015 (cropped).jpg|125px]] |{{nts|7774000}} | align=right |ميونسپلٽي | {{nts|2,165,867}}<ref name="Luanda">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/angola/admin/04__luanda/|title=Luanda (Province, Angola) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> | {{nts|116}}<ref name="Luanda"/> | | | {{nts|8417000}} | {{nts|1023}} |- | align=right | [[احمد آباد (انڊيا)|احمد آباد]] | align=right |{{پرچم|ڀارت}} | align=center | [[File: Riverfront Ahmedabad.jpg|125px]] |{{nts|7681000}} | align=right |ميونسپلٽي | {{nts|5570585}}<ref name="2011city">{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|work=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|accessdate=18 October 2011}}</ref> | {{nts|464}} | 6,300,000<ref>{{cite web|url=https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=110686|title=Approval for Ahmedabad Metro Rail Project Phase-1|publisher=[[Press Information Bureau]]|date=18 October 2014|accessdate=11 April 2020}}</ref> | | {{nts|7410000}} | {{nts|359}} |- | align=right |[[ڪوالالمپور]] | align=right |{{پرچم|ملائيشيا}} | align=center | [[File:Moonrise over kuala lumpur.jpg|125px]] |{{nts|7564000}} | align=right | [[شھر]] | {{nts|1768000}}<ref>{{cite web|url=http://pmr.penerangan.gov.my/index.php/info-terkini/19463-unjuran-populasi-penduduk-2015.html|title=Population by States and Ethnic Group|publisher=Department of Information, Ministry of Communications and Multimedia, Malaysia|year=2015|accessdate=12 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160212125740/http://pmr.penerangan.gov.my/index.php/info-terkini/19463-unjuran-populasi-penduduk-2015.html|archivedate=12 February 2016 |url-status=dead}}</ref> | {{nts|243}} | {{nts|7200000}}<ref name="KlangValley">{{cite web|url=http://focusmalaysia.my/Assets/KL%20on%20track%20to%20megacity%20status|title=KL on track to megacity status|publisher=Focus Malaysia|accessdate=30 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219134216/http://focusmalaysia.my/Assets/KL%20on%20track%20to%20megacity%20status|archivedate=19 December 2014}}</ref> | {{nts|2,793}}<ref name="KlangValley"/> | {{nts|8285000}} | {{nts|2162}} |- | align="right" |[[زیان|شيان]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:China Telecom,xi'an,CHINA - panoramio.jpg|125px]] |{{nts|7444000}} | align="right" |شھر (ذيلي صوبائي تقسيم) [[Prefecture-level city|شھر]] ([[Sub-provincial divisions in the People's Republic of China|sub-provincial]]) |{{nts|8989000}}<ref name="China" /> |{{nts|10135}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|7,135,000}} |{{nts|1,088}} |- | align="right" |[[هانگ ڪانگ]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Hong Kong Skyline (157974881).jpeg|125px]] |{{nts|7429000}} | align="right" |خاص انتظامي علائقو |{{nts|7298600}}<ref>{{cite web|url=http://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/bbs.jsp|title=Hong Kong Statistics|publisher=Census and Statistics Department. The Government of the Hong Kong Special Administrative Region|accessdate=4 December 2015}}</ref> |{{nts|1104}}<ref>{{cite web|url=http://www.landsd.gov.hk/mapping/en/publications/hk_geographic_data_sheet.pdf|title=Hong Kong Geographic|publisher=The Government of the Hong Kong Special Administration Region|accessdate=10 March 2014}}</ref> | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|7347000}} |{{nts|291}} |- | align="right" |[[ڊونگوانگ|ڊونگ گوان]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:东莞市, 中国 Jul 18, 2019 15-39-21.jpeg|125px]] |{{nts|7360000}} | align="right |صوبائي سطح جو شهر |{{nts|8342500}}<ref name="China" /> |{{nts|2465}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|7981000}} |{{nts|1755}} |- | align="right" |[[هانگزو]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Hangzhou CBD (Cropped).jpg|125px]] |{{nts|7236000}} | align="right" |شھر (ذيلي صوبائي تقسيم) |{{nts|9468000}}<ref name="China" /> |{{nts|16,596}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|6446000}} |{{nts|1446}} |- | align="right" |[[فوزيان|فوشان]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:39459-Foshan.jpg|125px]] |{{nts|7236000}} | align="right" |شھر (ذيلي صوبائي تقسيم) |{{nts|7197394}}<ref name="China" /> |{{nts|3848}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |- | align="right" |[[شينزين|شينيانگ]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Shenyang Qingnian Street.JPG|125px]] |{{nts|6921000}} | align="right" |شھر (ذيلي صوبائي تقسيم) |{{nts|8294000}}<ref name="China" /> |{{nts|12980}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|7105000}} |{{nts|1515}}{{efn|Includes the city of [[Fushun]].}} |- | align="right" |[[رياض]] | align="right" |{{پرچم|سعودي عرب}} | align="center" |[[File:Riyadh Skyline.jpg|125px]] |{{nts|6907000}} | align="right" |[[ميونسپلٽي]] |{{nts|6694000}}<ref>{{cite web|title=Composition of Population (2012)|url=http://www.arriyadh.com/openshare/Eng/ADA/Content/ADA-Public/Investment_Arriyadh_2013.pdf|work=Arriyadh Development Authority|accessdate=4 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823065650/http://www.arriyadh.com/openshare/Eng/ADA/Content/ADA-Public/Investment_Arriyadh_2013.pdf|archivedate=23 August 2013|df=dmy-all}}</ref> |{{nts|1,913}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|6881000}} |{{nts|1672}} |- | align="right" |[[بغداد]] | align="right" |{{پرچم|عراق}} | align="center" |[[File:فندق بغداد روتانا.jpg|125px]] |{{nts|6812000}} | align="right" |شهري گورنريٽ |{{nts|8,126,755}}<ref name="Baghdad">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/Iraq-Cities.html|title=Iraq: Governorates, Major Cities & Urban Centers - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|5,200}}<ref name="Baghdad" /> | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|5796000}} |{{nts|693}} |- | align="right" |[[سانٽياگو|سانتياگو]] | align="right" |{{پرچم|چلي}} | align="center" |[[File:J28 293 »Sanhattan«.jpg|125px]] |{{nts|6680000}} | align="right" |شھر (ڪميون) |{{nts|236,453}}<ref name="SantiagoCommune">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/chile-admin.php|title=Chile: Administrative Division (Provinces and Municipalities) - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|22}}<ref name="SantiagoCommune" /> |{{nts|7,112,808}}<ref name="SantiagoMetro">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/chile-metropolitansantiago.php|title=Región Metropolitana de Santiago (Chile): Provinces & Places - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|15,403}}<ref name="SantiagoMetro" /> |{{nts|7007000}} |{{nts|1148}} |- | align="right" |[[سورٺ راءِ ڏياچ|سورت]] | align="right" |{{پرچم|ڀارت}} | align="center" |[[File: Pandit DinDayal Upadhyay Indoor Stadium,Surat.jpg|125px]] |{{nts|6564000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|4466826}}<ref name="SuratMunicipal">{{cite web|title=Statistics for Surat Municipal Corporation|url=https://www.suratmunicipal.gov.in/TheCity/Demographics.aspx?SrNo=905005305406 |website=Official website of Surat Municipal Corporation|accessdate=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915032546/https://www.suratmunicipal.gov.in/TheCity/Demographics.aspx?SrNo=905005305406 |archive-date=15 September 2015}}</ref> |{{nts|327}}<ref name="SuratMunicipal" /> | | |{{nts|5807000}} |{{nts|238}} |- | align="right" |[[ميڊرڊ|ميڊريز]] | align="right" |{{پرچم|اسپين}} | align="center" |[[File:Madrid Cityscape.jpg|125px]] |{{nts|6497000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|3,266,126}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/spain/madrid/|title=Madrid (Spain): Province & Municipalities - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|606}} |{{nts|6,641,649}}<ref name="eurostat" /> | |{{nts|6026000}} |{{nts|1365}} |- | align="right" |[[سوزوو|سوزو]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Gate of the Orient 东方之门 dong fang zhi men Suzhou photo Christian Gänshirt 2015.JPG|125px]] |{{nts|6339000}} | align="right" |شھر (ذيلي صوبائي تقسيم) |{{nts|10721700}}<ref name="China" /> |{{nts|8488.42}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|5,250,000}} |{{nts|1,373}} |- | align=right | [[پوني|پونا]] | align=right | {{پرچم|ڀارت}} | align=center | [[File:Pune West skyline - March 2017.jpg|125px]] | {{nts|6276000}} | align=right | ميونسپلٽي | {{nts|3,124,458}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php|title=Maharashtra (India): Districts, Cities and Towns - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de}}</ref> | {{nts|276}} | {{nts|7,276,000}}<ref name="pmrda1">{{cite web|url=http://www.pmrda.gov.in/background.html|title=Pune Metropolitan Region Development Authority – PMRDA|website=www.pmrda.gov.in|access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426144158/http://www.pmrda.gov.in/background.html|archive-date=26 April 2018|url-status=live}}</ref> | {{nts|7,256}}<ref name="pmrda1"/> |{{nts|7764000}} | {{nts|649}} |- | align="right" |[[هاربن]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Harbinblue.jpg|125px]] |{{nts|6115000}} | align="right" |شھر (ذيلي صوبائي تقسيم) |{{nts|10635971}}<ref name="China" /> |{{nts|53068}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|4458000}} |{{nts|670}} |- | align="right" |[[ھوسٽن|هوسٽن]] | align="right" |{{پرچم|آمريڪا}} | align="center" |[[File:Aerial views of the Houston, Texas, 28005u.jpg|125px]] |{{nts|6115000}} | align="right" |[[شھر]] |{{nts|2,325,502}}<ref name="USA" /> |{{nts|1,553}} |{{nts|6,997,384}}<ref name="HoustonMetro">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/usa/metro/26420__houston_the_woodlands_/|title=Houston - The Woodlands - Sugar Land (Metropolitan Statistical Area, Metropolitan Areas, USA) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|21,395}}<ref name="HoustonMetro" /> |{{nts|6406000}} |{{nts|4930}} |- | align=right | [[ڊلاس|ڊالاس]] | align=right | {{پرچم|آمريڪا}} | align=center | [[File:Downtown Dallas Skyline.jpg|125px]] |{{nts|6099000}} | align=right | [[شھر]] | {{nts|1,345,047}}<ref name="USA"/> | {{nts|882}} | {{nts|7,470,158}}<ref name="DFW">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/usa/metro/19100__dallas_fort_worth_arl/|title=Dallas - Fort Worth - Arlington (Metropolitan Statistical Area, Metropolitan Areas, USA) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> | {{nts|22,463}}<ref name="DFW"/> | {{nts|6830000}} | {{nts|5279}}{{efn|Includes the city of [[Fort Worth]], collectively known as [[Dallas–Fort Worth metroplex]].}} |- | align="right" |[[ٽورنٽو]] | align="right" |{{flag|Canada}} | align="center" |[[File:Sunset Toronto Skyline Panorama Crop from Snake Island.jpg|125px]] |{{nts|6082000}} | align="right" |شھر |{{nts|2731571}}<ref>{{cite web |title=Census Profile, 2016 Census |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=CSD&Code1=3520005&Geo2=PR&Data=Count&B1=All |website=www12.statcan.gc.ca |publisher=Statistics Canada}}</ref> |{{nts|630}}<ref name="TorontoCity">{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=301&S=3&O=D|title=Population and dwelling counts, for Canada and census subdivisions (municipalities), 2011 and 2006 censuses|publisher=[[Statistics Canada]]|date=8 February 2012|accessdate=2012-02-08}}</ref> |{{nts|5,928,040}}<ref name="TorontoMetro">{{cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table.cfm?Lang=Eng&T=201&S=3&O=D |title=Population and dwelling counts, for census metropolitan areas and census agglomerations, 2016 and 2011 censuses (table). 2016 Census. |publisher=[[Statistics Canada]] |date= |accessdate=19 February 2017}}</ref> |{{nts|5,906}}<ref name="TorontoMetro" /> |{{nts|6871000}} |{{nts|2334}} |- | align="right" |[[دارالسلام]] | align="right" |{{flag|Tanzania}} | align="center" |[[File:Dar es Salaam at a bird's view.jpg|125px]] |{{nts|6048000}} | align="right" |شھر |{{nts|4364541}} |{{nts|1393}} | | |{{nts|6698000}} |{{nts|604}} |- | align=right | [[ميامي]] | align=right | {{پرچم|آمريڪا}} | align=center | [[File:Downtown Miami Panorama from the Rusty Pelican photo Don Ramey Logan.jpg|125px]] |{{nts|6036000}} | align=right |شھر | {{nts|470914}}<ref name="USA"/> | {{nts|92.9}} | {{nts|6,158,824}} | {{nts|15890}} | {{nts|6144000}} | {{nts|3313}} |- | align=right | [[بيلو هوريزونٽي]] | align=right | {{پرچم|برازيل}} | align=center | [[File:Belo Horizonte (2).jpg|125px]] |{{nts|5972000}} | align=right |شھر | {{nts|2502,557}} | {{nts|330.9}} | {{nts|5156,217}} | {{nts|9459.1}} | {{nts|5159000}} | {{nts|1288}} |- | align=right | [[سينگاپور]] | align=right | {{flag|Singapore}} | align=center | [[File:Singapore Marina Bay Dusk 2018-02-27.jpg|125px]] |{{nts|5792000}} | align=right |[[ملڪ]] | {{nts|5638700}} | {{nts|725.7}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{nts|5745000}} | {{nts|523}} |- | align=right | [[فلاڊيلفيا]] | align=right | {{پرچم|آمريڪا}} | align=center | [[File:Philadelphia skyline from South Street Bridge January 2020.jpeg|125px]] |{{nts|5695000}} | align=right | شهري ڪائونٽي | {{nts|1526006}} | {{nts|369.59}} | {{nts|6096120}} | | {{nts|5684000}} | {{nts|5430}} |- | align=right | [[اٽلانٽا|اٽلانتا]] | align=right | {{پرچم|آمريڪا}} | align=center | [[File:Midtown HDR Atlanta.jpg|125px]] | {{nts|5572000}} | align=right |شھر | {{nts|420003}} | {{nts|354.22}} | {{nts|5949951}} | {{nts|21690}} | {{nts|5361000}} | {{nts|7400}} |- | align=right | [[فوڪوڪا]] | align=right | {{پرچم|جاپان}} | align=center | [[File:20100718 Fukuoka 2870.jpg|125px]] | {{nts|5551000}} | align=right | نامزد شھر [[Cities designated by government ordinance of Japan|Designated city]] | {{nts|1588924}} | {{nts|343.39}} | | | {{nts|2128000}} | {{nts|504}} |- | align="right" |[[خرطوم]] | align="right" |{{پرچم|سوڊان}} | align="center" |[[File:الخرطوم-جزيرة توتي.jpg|125px]] |{{nts|5534000}} | align="right" |شھر |{{nts|639,598}} |{{nts|22142}} |{{nts|5274321}} | |{{nts|7282000}} |{{nts|1031}} |- | align="right" |[[بارسلونا]] | align="right" |{{پرچم|اسپين}} | align="center" |[[File:Central business district of Barcelona (2).JPG|125px]] |{{nts|5494000}} | align="right" |[[ميونسپلٽي]] |{{nts|1620343}}<ref>Municipal Register of Spain 2018. National Statistics Institute.</ref> |{{nts|101.4}} |{{nts|5474482}}<ref name="eurostat2">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en|date=22 August 2016}} - [[Eurostat]], 2017</ref> | |{{nts|4588000}} |{{nts|1072}} |- | align="right" |[[جوهانسبرگ]] | align="right" |{{flag|South Africa}} | align="center" |[[File:The Wits University East Campus (archived).jpg|125px]] |{{nts|5486000}} | align="right" |ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|9505000}} |{{nts|2542}} |- | align="right" |[[سينٽ پيٽرسبرگ]] | align="right" |{{پرچم|روس}} | align="center" |[[File:Spb 06-2017 img01 Spit of Vasilievsky Island.jpg|125px]] |{{nts|5383000}} | align="right" |وفاقي شھر |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|5230000}} |{{nts|1372}} |- | align="right" |[[چينگدو|چنگداو]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Qingdao picture.jpg|125px]] |{{nts|5381000}} | align="right" |شھر (ذيلي صوبائي تقسيم) |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|}} | |{{nts|5911000}} |{{nts|1656}} |- | align="right" |[[ڊالياني|داليان]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:DalianSkyline.JPG|125px]] |{{nts|5300000}} | align="right" |شھر (ذيلي صوبائي تقسيم) |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|3776000}} |{{nts|988}} |- | align=right | [[واشنگٽن ڊي سي]] | align=right | {{پرچم|آمريڪا}} | align=center | [[File:Washington, D.C. - 2007 aerial view.jpg|125px]] | {{nts|5207000}} | align=right | وفاقي ضلعو | {{nts|702,455}}<ref name="USA"/> | {{nts|177}} | {{nts|6,263,245}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/usa/metro/47900__washington_arlington_/|title=Washington - Arlington - Alexandria (Metropolitan Statistical Area, Metropolitan Areas, USA) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> | {{nts|17,009}} | {{nts|7518000}} | {{nts|5500}}{{efn|Includes the city of [[Baltimore]].}} |- | align="right" |[[يانگون]] | align="right" |{{flag|Myanmar}} | align="center" |[[File:Yangon downtown at night.jpg|125px]] |{{nts|5157000}} | align="right" |شھر |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|}} | |{{nts|6314000}} |{{nts|603}} |- | align="right" |[[اليگزينڊريا|اسڪندریا]] | align="right" |{{پرچم|مصر}} | align="center" |[[File:Alexandria - Egypt.jpg|125px]] |{{nts|5086000}} | align="right" |شهري گورنريٽ |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|}} |{{nts|4318000}} |{{nts|292}} |- | align="right" |[[جنان]] | align="right"|{{پرچم|چين}} |[[File:Jinanfromqianfoshan.jpg|125px]] |{{nts|5052000}} | align="right" |شهر (ذيلي صوبو) |{{nts|8700000}} |{{nts|10244}} |{{n/a}} |{{n/a}} |{{nts|4026000}} |{{nts|797}} |- | align="right" |[[گوادالاجارا]] | align="right"|{{پرچم|ميڪسيڪو}} | [[File:Panorámica Guadalajara Zapopan Puerta de Hierro 6.jpg|125px]] |{{nts|5023000}} | align="right" |شهري رياست |{{nts|1460148}} |{{nts|151}} |{{nts|5002466}} |{{nts|2734}} |{{nts|5253000}} |{{nts|810}} |- |} ===2025ع=== {{For|newer estimates|Megacity#List of megacities}} {| class="sortable wikitable mw-datatable" style="text-align:right" ! rowspan="2" | شهر ! rowspan="2" | ملڪ ! class="unsortable" rowspan="2" | اسڪائي لائن ! data-sort-type=number rowspan="2" | آبادي <small>(گڏيل قومن جو 2025ع جو اندازو)</small> ! data-sort-type=number colspan="3" | اصل شهر ! data-sort-type=number colspan="2" | ميٽروپوليٽن علائقو ! data-sort-type=number colspan="2" | شهري علائقو<br/>(ڊيموگرافيا) |- ! سمجهاڻي ! data-sort-type="number" | آبادي ! data-sort-type="number" | ايريا<br>(ڪلوميٽر²) ! data-sort-type="number" | آبادي ! data-sort-type="number" | ايريا<br>(ڪلوميٽر²) ! data-sort-type="number" | آبادي ! vdata-sort-type=number" | ايريا<br>(ڪلوميٽر²) |- | align="right" |[[جڪارتا]] | align="right" |{{پرچم|انڊونيشيا}} | align="center" |[[File:Jakarta.jpg|125px]] |4,19,13,860 | align="right" |خاص علائقو |{{nts|30906039}} |{{nts|338}} |{{nts|3,45,43,124}} | |{{nts|35443000}} |{{nts|456}} |- | align="right" |[[ڍاڪا]] | align="right" |{{پرچم|بنگلاديش}} | align="center" |[[File:Dhaka 14th March (32624769393).jpg|125px]] |3,65,85,479 | align="right" |راڄڌاني شھر |{{nts|20906039}} |{{nts|338}} |{{nts|2,45,43,124}} | |{{nts|25443000}} |{{nts|456}} |- | align=right |[[ٽوڪيو]] | align=right |{{پرچم|جاپان}} | align=center | [[File:Shinjuku skyline, Tokyo - Sony A7R (11831328835).jpg|125px]] | {{nts|37400068}} | align=right |ميٽروپوليٽن پريفيڪچر | {{nts|13515271}}<ref name="japan1"/> | {{nts|2191}}<ref name="japan1"/> | {{nts|37274000}}<ref name="japan2"/> | {{nts|13452}}<ref name="japan2"/> | {{nts|37,977,000}} | {{nts|8230}}{{efn|Includes large areas [[ٽوڪيو]]، [[Kanagawa Prefecture|Kanagawa]], [[Chiba Prefecture|Chiba]] and [[Saitama Prefecture|Saitama]] prefectures and smaller areas of [[Gunma Prefecture|Gunma]], [[Tochigi Prefecture|Tochigi]] and [[Ibaraki Prefecture|Ibaraki]] prefectures.}} |- | align="right" |[[دهلي]] | align="right" |{{پرچم|ڀارت}} | align="center" |[[File:Skyline at Rajiv Chowk.JPG|125px]] |{{nts|28514000}} | align="right" |قومی دارالحکومت جو علائقو |{{nts|16753235}}<ref name="Census of India 2011"/> |{{nts|1,484}} |{{nts|29,000,000}}<ref name="delhi metro"/> |{{nts|3483}}<ref name="delhi metro" /> |{{nts|29,617,000}} |{{nts|2,232}}{{efn|شامل آهن [[فريد آباد]]، [[غازي آباد]]، [[نوئيڊا]]، [[گورگائون]] ۽ [[بهادرڳڙھ]] شهري علائقا ۽ [[نيو دھلي]]}} |- | align="right" |[[شنگھائي]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Huangpu River 2018-08-26 173648.jpg|125px]] |{{nts|25582000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|24183000}}<ref name="China"/> |{{nts|6,341}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|22,120,000}} |{{nts|4,068}}{{Efn|Includes [[Taicang]]|name=|group=}} |- | align=right |[[جڪارتا]] | align=right |{{پرچم|انڊونيشيا}} | align=center | [[File:View of Jakarta from Monas.jpg|195px]] | {{nts|10517000}} | align=right |وفاقي ضلعو | {{nts|10,154,134}}<ref name="Indonesia"/> | {{nts|664}}<ref name="Indonesia"/> | {{nts|33,430,285}}<ref name="JakartaMetro"/> | {{nts|7063}}<ref name="JakartaMetro"/> |{{nts|34,540,000}} | {{nts|3,540}}{{efn|Includes [[Tangerang]], [[South Tangerang]], [[Bogor]], [[Bekasi]] and [[Karawang]].|name=|group=}} |- | align="right" |[[گوانگزو]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Guangzhou skyline.jpg|125px]] |{{nts|12638000}} | align="right" |شھري صوبو (ذيلي صوبائي تقسيم) |{{nts|14498400}}<ref name="China" /> |{{nts|7434}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|20,902,000}} |{{nts|4,342}}{{efn|Includes the city of [[Foshan]].}} |- | align="right" |[[بينڪاڪ]] | align="right" |{{پرچم|ٿائيلينڊ}} | align="center" |[[File:0008871 - Krung Thep Bridge 001.jpg|125px]] |{{nts|10156000}} | align="right" |خاص انتظامي علائقو |{{nts|5782000}}<ref name="2010 census 1"/> |{{nts|1,569}} |{{nts|16,255,900}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/thailand-prov-admin.php|title=Thailand: Division (Planning Regions and Provinces) - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|7,762}}<ref>{{cite web |last1=Nantasenamat |first1=Pranee |title=Bangkok Metropolitan area, Thailand |url=https://inta-aivn.org/en/481-inta/activitities/exchange/roundtables/20122013-inbetween/1681-bangkok-metropolitan-area |website=International Urban Development Association (INTA) |accessdate=3 June 2019 |format=Interview |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603062618/https://inta-aivn.org/en/481-inta/activitities/exchange/roundtables/20122013-inbetween/1681-bangkok-metropolitan-area |url-status=dead}}</ref> |{{nts|17066000}} |{{nts|3199}} |- | align="right" |[[سائو پالو]] | align="right" |{{پرچم|برازيل}} | align="center" |[[File:SP from Altino Arantes Building.jpg|125px]] |{{nts|21650000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|12252023}}<ref name="brazil1"/> |{{nts|1,521}} |{{nts|21,734,682}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/brazil/metro/s%C3%A3o_paulo/RM0007__s%C3%A3o_paulo/|title=São Paulo (Metropolitan Area, Metropolitan Areas, Brazil) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|7,947}} |{{nts|22,046,000}} |{{nts|3,116}}{{Efn|Includes [[Francisco Morato]]|name=|group=}} |- | align="right" |[[ميڪسيڪو شهر]] | align="right" |{{پرچم|ميڪسيڪو}} | align="center" |[[File:Ciudad.de.Mexico.City.- Paseo.Reforma.Skyline CDMX 2016 (cropped).jpg|125px]] |{{nts|21581000}} | align="right" |شهري-رياست |{{nts|8918653}}<ref>{{cite web|title=MEXICO: Mexico City (2014)|url=http://www.citypopulation.de/php/mexico-mexicocity.php|work=CityPopulation.De|accessdate=15 March 2014}}</ref> |{{nts|1,485}} |{{nts|20,892,724}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/mexico-metro.php?cid=A13|title=Valle de México (Metropolitan Area, Metropolitan Areas, Mexico) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|7,854}} |{{nts|20,996,000}} |{{nts|2,386}} |- | align="right" |[[قاهره]] | align="right" |{{پرچم|مصر}} | align="center" |[[File:Cairo cityscape - Egypt-2A-007.jpg|125px]] |{{nts|20076000}} | align="right" |شهري گورنريٽ |{{nts|9500000}}<ref>{{cite web |title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء |url=http://www.capmas.gov.eg/Pages/populationClock.aspx |website=www.capmas.gov.eg |accessdate=27 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001165920/http://www.capmas.gov.eg/Pages/populationClock.aspx |archive-date=1 October 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |{{nts|3,085}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|19372000}} |{{nts|2,010}} |- | align="right" |[[ممبئي]] | align="right" |{{پرچم|ڀارت}} | align="center" |[[File: Mumbai 03-2016 10 skyline of Lotus Colony.jpg|125px]] |{{nts|19980000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|12,478,447}}<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php|title=Maharashtra (India): Districts, Cities, Towns and Outgrowth Wards – Population Statistics in Maps and Charts|publisher=|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006153720/http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php|archivedate=6 October 2014}}</ref> |{{nts|603}} |{{nts|24,400,000}}<ref>{{cite web|url=https://portal.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Roads%20and%20Traffic/Docs/CMP%20for%20Greater%20Mumbai/Executive%20Summary/Executive%20Summary.pdf |title=Comprehensive Mobility Plan (CMP) for Greater Mumbai |publisher=portal.mcgm.gov.in |date= |accessdate=2020-03-12}}</ref> |{{nts|4355}}<ref>{{cite web|url=https://mmrda.maharashtra.gov.in/about-mmr|title=Mumbai Metropolitan Region Development Authority - About MMR|website=mmrda.maharashtra.gov.in|access-date=2020-11-30|archive-date=2020-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427192055/https://mmrda.maharashtra.gov.in/about-mmr|url-status=dead}}</ref> |{{nts|23,355,000}} |{{nts|944}}{{Efn|Includes [[Kalyan]] and urban areas of [[Panvel]], [[Bhiwandi]] and [[Vasai-Virar]].|name=|group=}} |- | align="right" |[[بيجنگ]] | align="right" |{{پرچم|چين}} | align="center" |[[File:Beijing skyline from northeast 4th ring road (cropped).jpg|125px]] |{{nts|19618000}} | align="right" |ميونسپلٽي |{{nts|21707000}}<ref name="China" /> |{{nts|16,411}} | {{n/a}} | {{n/a}} |{{nts|19,433,000}} |{{nts|4,172}} |- | align="right" |[[اوساڪا]] | align="right" |{{پرچم|جاپان}} | align="center" |[[File:Nakanoshima Skyscrapers in 201504 001.jpg|125px]] |{{nts|19281000}} | align="right" |شهر جو درجو |{{nts|2,725,006}}<ref name="japan1" /> |{{nts|225}}<ref name="japan1" /> |{{nts|19,303,000}}<ref name="japan2" /> |{{nts|13,228}}<ref name="japan2" /> |{{nts|14977000}} |{{nts|3019}}{{efn|Includes major cities of [[Kobe]] and [[Kyoto]], collectively also known as [[Keihanshin]] area.}} |- | align="right" |[[نيو يارڪ شهر]] | align="right" |{{پرچم|آمريڪا}} | align="center" |[[File:A view of New York City with the Empire State Building and One World Trade Center from the Rockefeller Center.jpg|125px]] |{{nts|18819000}} | align="right" |شھر |{{nts|8,398,748}}<ref name="USA"/> |{{nts|786}} |{{nts|19,303,808}}<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/usa/metro/35620__new_york_newark_jerse/|title=New York - Newark - Jersey City (Metropolitan Statistical Area, Metropolitan Areas, USA) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de}}</ref> |{{nts|17,315}} |{{nts|20,870,000}} |{{nts|12,093}}{{Efn|Includes [[Bridgeport, Connecticut|Bridgeport]], [[New Haven, Connecticut|New Haven]], [[Trenton, New Jersey|Trenton]], [[Danbury, Connecticut|Danbury]], [[Waterbury, Connecticut|Waterbury]] and [[Twin Rivers, New Jersey|Twin Rivers]] urban areas.|name=|group=}} |- | align="right" |[[ڪراچي]] | align="right" |{{پرچم|پاڪستان}} | align="center" |[[File:KHIURBANSKYLINE.jpg|125px]] |{{nts|15400000}} | align="right" |ميٽروپوليٽن شهر |{{nts|14910352}}<ref name="pbscensus1"/> |{{nts|3,530}}<ref>https://www.thenews.com.pk/amp/525635-many-countries-have-two-or-more-capital-cities-how-about-designating-karachi-as-pakistan-s-second-capital</ref> | |{{nts|1,200}}<ref>{{cite web |title=Imgur |url=https://imgur.com/92Ylo5x |website=Imgur |language=en}}</ref> |{{nts|14835000}} |{{nts|1044}} |- | align="right" |[[بيونس آئرس]] | align="right" |{{پرچم|ارجنٽائن}} | align="center" |[[File:High-rises of Puerto Madero (40022145164).jpg|125px]] |{{nts|14967000}} | align="right" |خودمختيار شهر |{{nts|3054300}}<ref>{{cite web|title=Argentina: Provinces and Agglomerations|url=http://www.citypopulation.de/Argentina-Cities.html|website=citypopulation.de|accessdate=20 October 2015}}</ref> |{{nts|203}} | 12,806,866<ref>{{cite web|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/pueblos_originarios_Metropolitana.pdf|title=Región Metropolitana|publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina]]|date=2015|accessdate=11 April 2020}}</ref> | |{{nts|16157000}} |{{nts|3221}} |} There are 81 cities in the world with a population exceeding 5 million people, according to 2025 estimates by the [[United Nations]]. The UN figures include a mixture of city proper, metropolitan area, and urban area.<ref name=UNpopulation>{{Cite web |url=https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/undesa_pd_2025_wup2025_summary_of_results.pdf |year=2025 |work=United Nations |location=New York |title=World Urbanization Prospects 2025 |access-date=20 November 2025 |url-status=live }}</ref> {| class="static-row-numbers plainrowheaders vertical-align-top sticky-header-multi sort-under sortable wikitable" |- class="static-row-header" style="text-align:center;vertical-align:bottom;" ! scope=col rowspan=2 | City{{efn|For urban/metropolitan areas that have more than one [[core city]], the figure for their city proper should use either the most populous one (e.g. [[Dallas]] for [[Dallas–Fort Worth metroplex]]) or the best-known one (e.g. [[Manila]] for [[Metro Manila]], instead of [[Quezon City]]).}} ! scope=col rowspan=2 | Country ! scope=col rowspan=2 style=max-width:4em | UN 2025 population estimates{{efn|UN figures for each cities are varied between city proper, metropolitan area, and urban agglomeration.<ref name=UNpopulation/>}} ! scope=col colspan=4 | [[City proper]]{{efn|Figures taken from official census when possible}} ! scope=col colspan=3 | [[Urban area]]<ref name=Demographia/> ! scope=col colspan=3 | [[Metropolitan area]]{{efn|Figures taken from official census when possible}} |- class="static-row-header" style="text-align:center;vertical-align:bottom;" ! scope=col | Definition ! scope=col style=max-width:4em | Population ! scope=col style=max-width:2em | Area<br/>{{small|{{nobold|(km{{sup|2}})}}}} ! scope=col style=max-width:4em | Density<br/>{{small|{{nobold|(/km{{sup|2}})}}}} ! scope=col style=max-width:4em | Population ! scope=col style=max-width:2em | Area<br/>{{small|{{nobold|(km{{sup|2}})}}}} ! scope=col style=max-width:4em | Density<br/>{{small|{{nobold|(/km{{sup|2}})}}}} ! scope=col style=max-width:4em | Population ! scope=col style=max-width:2em | Area<br/>{{small|{{nobold|(km{{sup|2}})}}}} ! scope=col style=max-width:4em | Density<br/>{{small|{{nobold|(/km{{sup|2}})}}}} |-id=Jakarta ! scope=row | [[Jakarta]] | {{flagicon|IDN}} Indonesia | {{right}} 41,913,860 | [[Provinces of Indonesia|Special region]] | {{density|disp=table|10,154,134|664}}<br/><ref name=Indonesia/> | {{density|disp=table|33,756,000|3,546}}<br/>{{efn|Includes [[Tangerang]], [[South Tangerang]], [[Bogor]], [[Bekasi]] and [[Karawang]].|name=|group=}} | {{density|disp=table|33,430,285|7,063}}<br/><ref name=JakartaMetro/> |-id=Dhaka ! scope=row | [[Dhaka]] | {{Flag icon|Bangladesh}} Bangladesh | {{right}} 36,585,479 | [[Capital city]] | {{density|disp=table|10,295,407|338}}<br/><ref name=dhakapop1/><ref name=dhaka/> | {{density|disp=table|19,134,000|619}} | {{right}} 14,543,124<br/><ref name=bangladesh1/> | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Tokyo ! scope=row | [[Tokyo]] | {{flagicon|JPN}} Japan | {{right}} 33,412,512 | [[Prefectures of Japan|Metropolis prefecture]] | {{density|disp=table|13,515,271|2,191}}<br/><ref name=japan1/> | {{density|disp=table|37,785,000|8,231}}<br/>{{efn|Includes large areas [[Tokyo]], [[Kanagawa Prefecture|Kanagawa]], [[Chiba Prefecture|Chiba]] and [[Saitama Prefecture|Saitama]] prefectures and smaller areas of [[Gunma Prefecture|Gunma]], [[Tochigi Prefecture|Tochigi]] and [[Ibaraki Prefecture|Ibaraki]] prefectures.}} | {{density|disp=table|37,274,000|13,452}}<br/><ref name=japan2/> |-id=Delhi ! scope=row | [[Delhi]] | {{flagicon|IND}} India | {{right}} 30,222,405 | [[Union territory|National Capital Territory]] | {{density|disp=table|16,753,235|1,484}}<br/><ref name="Census of India 2011"/> | {{density|disp=table|32,226,000|2,344}}<br/>{{efn|Includes [[Faridabad]], [[Ghaziabad]], [[Noida]], [[Gurgaon]] and [[Bahadurgarh]] urban areas and [[New Delhi]].}} | {{density|disp=table|29,000,000|3,483}}<br/><ref name="delhi metro"/> |-id=Shanghai ! scope=row | [[Shanghai]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 29,558,908 | [[Direct-administered municipalities of China|Municipality]] | {{density|disp=table|24,870,895|6,341}}<br/><ref name=China/><ref name=auto>{{Cite web |url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/zxfb/202105/t20210510_1817179.html |title=第七次全国人口普查公报（第三号）|website=www.stats.gov.cn }}</ref> | {{density|disp=table|24,073,000|4,333}}<br/>{{Efn|Includes [[Taicang]] |name=|group=}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Guangzhou ! scope=row | [[Guangzhou]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 27,563,372 | [[Prefecture-level city|City]] ([[Sub-provincial division#Sub-provincial municipalities|sub-provincial]]) | {{density|disp=table|18,676,605|7,434}}<br/><ref name=China /> | {{density|disp=table|26,940,000|4,535}}<br/>{{efn|Includes the city of [[Foshan]].}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Cairo ! scope=row | [[Cairo]] | {{flagicon|EGY}} Egypt | {{right}} 25,566,102 | [[Governorates of Egypt|Urban governorate]] | {{density|disp=table|10,044,894|3,085}}<br/><ref>{{Cite web |title=Al-Qāhirah (Governorate, Egypt) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/egypt/admin/01__al_q%C4%81hirah/ |access-date=2024-01-16 |website=www.citypopulation.de}}</ref> <br /> | {{density|disp=table|20,296,000|2,010}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Manila ! scope=row | [[Manila]] | {{flagicon|PHI}} Philippines | {{right}} 24,735,305 | [[Cities of the Philippines|Capital city]] | {{density|disp=table|1,780,148|43}}<br/>{{PH census|2015|13}} | {{density|disp=table|24,922,000|1,911}}<br/>{{efn|The continuous urbanization of Manila extends outward its [[Metro Manila]] into other neighbouring provinces such as [[Bulacan]], [[Cavite]], [[Laguna (province)|Laguna]], [[Rizal (province)|Rizal]], [[Pampanga]] and [[Batangas]] provinces.}} | {{density|disp=table|12,877,253|620}}<br/>{{PH census|2015|13}} |-id=Kolkata ! scope=row | [[Kolkata]] | {{flagicon|IND}} India | {{right}} 22,549,738 | [[Municipal corporation (India)|Municipal corporation]] | {{density|disp=table|4496694|206}}<br/><ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/india-westbengal.php?cityid="1941701000|publisher=Citypopulation.de|title=Kolkata (West Bengal, India) - Population Statistics and Location in Maps and Charts - City Population|access-date=19 July 2016|archive-date=16 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616085509/https://www.citypopulation.de/en/india/westbengal/|url-status=live}}</ref> | {{density|disp=table|21,747,000|1,352}} | {{density|disp=table|15,333,000|1,887}}<br/><ref>{{cite web |url=https://www.justice.gov/eoir/page/file/1084246/download |title=Responses to Information Requests - Immigration and Refugee Board of Canada |publisher=www.justice.gov |access-date=2020-03-12 |archive-date=1 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301034822/https://www.justice.gov/eoir/page/file/1084246/download |url-status=live }}</ref> |-id=Seoul ! scope=row | [[Seoul]] | {{flagicon|KOR}} South Korea | {{right}} 22,490,482 | [[List of special cities of South Korea|Special city]] | {{density|disp=table|10,013,781|605}}<br/><ref name=auto1>{{Cite web|date=2011-03-03|title=2016년 5월 행정자치부 주민등록 인구통계|url=http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp|url-status=live|access-date=2021-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110303195830/http://rcps.egov.go.kr:8081/jsp/stat/ppl_stat_jf.jsp|archive-date=3 March 2011}}</ref> | {{density|disp=table|23,016,000|2,769}} | {{density|disp=table|25,514,000|11,704}}<br/><ref name=auto1/> |-id=Karachi ! scope=row | [[Karachi]] | {{flagicon|PAK}} Pakistan | {{right}} 21,422,590 | [[Karachi Metropolitan Corporation|Metropolitan city]] | {{density|disp=table|15,738,000|591}}<br/><ref name=pbscensus1/><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/1098032-karachis-population-stands-at-203-million-in-7th-census|title=Karachi's population stands at 20.3 million in 7th census|date=27 September 2023|website=The News International|access-date=27 September 2023}}</ref> | {{density|disp=table|20,249,000|1,124}} | {{density|disp=table|20,249,000|1,124}}<br/><ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=District wise census results census 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-08 |title=Karachi Population in Digital Census rises above 20 mln |url=https://arynews.tv/karachi-population-digital-census-rises-20-mln/ |access-date=2023-08-12 |website=ARY NEWS |language=en-US}}</ref> |-id=Mumbai ! scope=row | [[Mumbai]] | {{flagicon|IND}} India | {{right}} 20,203,056 | [[Municipal corporation (India)|Municipal corporation]] | {{density|disp=table|12,478,447|603}}<br/><ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php|title=Maharashtra (India): Districts, Cities, Towns and Outgrowth Wards – Population Statistics in Maps and Charts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006153720/http://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php|archive-date=6 October 2014}}</ref> | {{density|disp=table|24,973,000|976}}<br/>{{efn|Includes [[Kalyan]] and urban areas of [[Panvel]], [[Bhiwandi]] and [[Vasai-Virar]].|name=|group=}} | {{density|disp=table|23,598,000|6,328}}<br/><ref>{{cite web |url=https://portal.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Roads%20and%20Traffic/Docs/CMP%20for%20Greater%20Mumbai/Executive%20Summary/Executive%20Summary.pdf |title=Comprehensive Mobility Plan (CMP) for Greater Mumbai |publisher=portal.mcgm.gov.in |access-date=2020-03-12 |archive-date=8 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608074532/https://portal.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/Roads%20and%20Traffic/Docs/CMP%20for%20Greater%20Mumbai/Executive%20Summary/Executive%20Summary.pdf |url-status=live }}</ref> |-id="São Paulo" ! scope=row | [[São Paulo]] | {{flagicon|BRA}} Brazil | {{right}} 18,949,790 | [[Municipalities of Brazil|Municipality]] | {{density|disp=table|12,252,023|1,521}}<br/><ref name=brazil1/> | {{density|disp=table|23,086,000|3,649}}<br/>{{Efn|Includes [[Francisco Morato]] |name=|group=}} | {{density|disp=table|21,734,682|7,947}}<br/><ref>{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/brazil/metro/s%C3%A3o_paulo/RM0007__s%C3%A3o_paulo/ |title=São Paulo (Metropolitan Area, Metropolitan Areas, Brazil) - Population Statistics, Charts, Map and Location |website=City Population |access-date=4 March 2020 |archive-date=29 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229182607/https://www.citypopulation.de/en/brazil/metro/s%25C3%25A3o_paulo/RM0007__s%25C3%25A3o_paulo/ |url-status=live }}</ref> |-id=Bangkok ! scope=row | [[Bangkok]] | {{flagicon|THA}} Thailand | {{right}} 18,180,280 | [[Special administrative area (Thailand)|Special administrative area]] | {{density|disp=table|8,305,218|1,569}}<br/><ref name="2010 census 1"/> | {{density|disp=table|18,007,000|3,199}} | {{density|disp=table|16,255,900|7,762}}<br/><ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/thailand-prov-admin.php|title=Thailand: Division (Planning Regions and Provinces) - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de|access-date=4 March 2020|archive-date=6 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190206042643/http://citypopulation.de/php/thailand-prov-admin.php|url-status=live}}</ref> |-id="Mexico City" ! scope=row | [[Mexico City]] | {{flagicon|MEX}} Mexico | {{right}} 17,734,212 | [[List of states of Mexico|City-state]] | {{density|disp=table|9,209,944|1,485}}<br/><ref name=mexicocensus2020>{{cite web |url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9 |title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL |language=es |publisher=INEGI |access-date=26 January 2021 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126164521/https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9 |url-status=live }}</ref> | {{density|disp=table|21,804,000|2,530}} | {{density|disp=table|21,804,515|7,866}}<br/><ref name=conapo>{{cite web |url=https://www.gob.mx/conapo/documentos/delimitacion-de-las-zonas-metropolitanas-de-mexico-2015|title=Delimitation of Mexico's Metropolitan Areas 2015 |publisher=CONAPO |language=es |access-date=29 December 2020 |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224123549/https://www.gob.mx/conapo/documentos/delimitacion-de-las-zonas-metropolitanas-de-mexico-2015 |url-status=live }}</ref> |-id=Beijing ! scope=row | [[Beijing]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 17,013,303 | [[Direct-administered municipalities of China|Municipality]] | {{density|disp=table|21,893,095|16,411}}<br/><ref name=China /><ref name=auto/> | {{density|disp=table|18,522,000|4,284}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Lahore ! scope=row | [[Lahore]] | {{flagicon|PAK}} Pakistan | {{right}} 15,156,430 | [[List of cities in Pakistan|Metropolitan city]] | {{density|disp=table|13,004,135|1,772}}<br/><ref>{{Cite web |title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/716__lahore/ |access-date=2024-01-11 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | {{density|disp=table|12,306,000|945}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Istanbul ! scope=row | [[Istanbul]] | {{flagicon|TUR}} Turkey | 15,014,763 | [[Istanbul Metropolitan Municipality|Metropolitan municipality]] | {{density|disp=table|15,519,267|5,196}}<br/><ref name="Population of Turkey"/> | {{density|disp=table|14,441,000|1,471}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Moscow ! scope=row | [[Moscow]] | {{flagicon|RUS}} Russia | {{right}} 14,524,753 | [[Federal cities of Russia|Federal city]] | {{density|disp=table|13,200,000|2,511}}<br/><ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2017.xls|title=RUSSIA: Moscow|access-date=4 March 2020|archive-date=5 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605235655/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2017.xls|url-status=live}}</ref><ref name=RusArea2009/> | {{density|disp=table|17,332,000|6,154}} | {{right}} 20,004,462<br/><ref name=moscow_metro>{{cite journal | last1=Krums | first1=L. M. | last2=Bykova | first2=S. V. | last3=Sabelnikova | first3=E. A. | last4=Aminova | first4=Ts V. | last5=Poleva | first5=N. I. | last6=Gudkov | first6=R. B. | last7=Turaeva | first7=M. B. | last8=Parfenov | first8=A. I. | title=Reproductive disorders, osteoporosis and secondary hyperparathyroidism with celiac disease | journal=Terapevticheskii Arkhiv | volume=90 | issue=10 | date=2018-11-22 |pmid=30701802 | doi=10.26442/terarkh2018901089-93 | doi-access=free | pages=89–93| doi-broken-date=12 July 2025 |issn=2309-5342}}</ref> | {{n/a}} | {{n/a}} |-id="Ho Chi Minh City" ! scope=row | [[Ho Chi Minh City]] | {{flagicon|VNM}} Vietnam | {{right}} 14,052,713 | [[Municipalities of Vietnam|Municipality]] | {{density|disp=table|7,431,000|2,061}}<br/><ref name="vietnam1"/> | {{density|disp=table|15,136,000|2,165}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id="Buenos Aires" ! scope=row | [[Buenos Aires]] | {{flagicon|ARG}} Argentina | {{right}} 14,017,736 | [[Autonomous city]] | {{density|disp=table|3,054,300|203}}<br/><ref>{{cite web|title=Argentina: Provinces and Agglomerations|url=http://www.citypopulation.de/Argentina-Cities.html|website=citypopulation.de|access-date=20 October 2015|archive-date=25 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025034342/http://citypopulation.de/Argentina-Cities.html|url-status=live}}</ref> | {{density|disp=table|16,710,000|3,437}} | {{right}} 12,806,866<br/><ref>{{cite web|url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/pueblos_originarios_Metropolitana.pdf|title=Región Metropolitana|publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina]]|date=2015|access-date=11 April 2020|archive-date=11 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411174601/https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/pueblos_originarios_Metropolitana.pdf|url-status=live}}</ref> | {{n/a}} | {{n/a}} |-id="New York" ! scope=row | [[New York City]] | {{flagicon|USA}} United States | {{right}} 13,920,148 | [[List of cities in New York (state)|City]] | {{density|disp=table|8,804,190|778}}<br/><ref name=USA/> | {{density|disp=table|21,509,000|12,093}}<br/>{{Efn|Includes [[Bridgeport, Connecticut|Bridgeport]], [[New Haven, Connecticut|New Haven]], [[Trenton, New Jersey|Trenton]], [[Danbury, Connecticut|Danbury]], [[Waterbury, Connecticut|Waterbury]] and [[Twin Rivers, New Jersey|Twin Rivers]] urban areas.|name=|group=}} |{{right}}[[Metropolitan statistical area|MSA]]: 19,557,311;<br />[[Combined statistical area|CSA]]: 23,143,097<ref>{{cite web |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |title=2020 Population and Housing State Data |publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division |date=August 12, 2021 |access-date=August 14, 2021}}</ref> | 12,093 | 1,665 |-id=Shenzhen ! scope=row | [[Shenzhen]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 13,878,396 | [[Prefecture-level city|City]] ([[Sub-provincial division#Sub-provincial municipalities|sub-provincial]]) | {{density|disp=table|17,494,398|2,050}}<br/><ref name=China /> | {{density|disp=table|17,619,000|1,803}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Bangalore ! scope=row | [[Bengaluru]] | {{flagicon|IND}} India | {{right}} 13,187,098 | [[Municipal corporation (India)|Municipal corporation]] | {{density|disp=table|8,443,675|709}}<br/><ref name=Bangalore/> | {{density|disp=table|15,386,000|1,401}} | {{n/a}} | {{n/a}} || {{n/a}} |-id=Osaka ! scope=row | [[Osaka]] | {{flagicon|JPN}} Japan | {{right}} 12,964,145 | [[Cities designated by government ordinance of Japan|Designated city]] | {{density|disp=table|2,725,006|225}}<br/><ref name=japan1 /> | {{density|disp=table|15,126,000|3,020}}<br/>{{efn|Includes major cities of [[Kobe]] and [[Kyoto]], collectively also known as [[Keihanshin]] area.}} | {{density|disp=table|19,303,000|13,228}}<br/><ref name=japan2 /> |-id=Lagos ! scope=row | [[Lagos]] | {{flagicon|NGA}} Nigeria | {{right}} 12,791,699 | [[Lagos Metropolitan Area|Metropolitan city]] | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{density|disp=table|16,637,000|1,966}} | {{density|disp=table|21,000,000|1,171}}<br/><ref name=MetroLagos/> |-id="Los Angeles" ! scope=row | [[Los Angeles]] | {{flagicon|USA}} United States | {{right}} 12,740,420 | [[List of cities and towns in California|City]] | {{density|disp=table|3,990,456|1,214}}<br/><ref name=USA /> | {{density|disp=table|15,204,000|6,351}} | {{right}}[[Metropolitan statistical area|MSA]]: 13,291,486;<br />[[Combined statistical area|CSA]]: 18,372,485<br/><ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/usa/metro/31080__los_angeles_long_beach_/|title=Los Angeles - Long Beach - Anaheim (Metropolitan Statistical Area, Metropolitan Areas, USA) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=4 March 2020|archive-date=29 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229182607/https://www.citypopulation.de/en/usa/metro/31080__los_angeles_long_beach_/|url-status=live}}</ref> |12,559 |1,058 |-id=Luanda ! scope=row | [[Luanda]] | {{flagicon|AGO}} Angola | {{right}} 11,370,127 | [[List of municipalities of Angola|Municipality]] | {{density|disp=table|2,165,867|116}}<br/><ref name=Luanda/> | {{density|disp=table|9,051,000|1,005}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Chennai ! scope=row | [[Chennai]] | {{flagicon|IND}} India | {{right}} 11,153,205 | [[Municipal corporation (India)|Municipal corporation]] | {{density|disp=table|6,727,000|426}}<br/><ref>{{cite web|url=http://www.smartcitieschallege.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506174157/https://smartcitieschallege.in/|url-status=dead|archive-date=6 May 2023|title=Chennai: India Smart Cities Challenge|work=Official website of Smart Cities Challenge, India|access-date=2016-07-19}}</ref><ref>{{cite news|title=Expanded Chennai Corporationto be divided into 3 regions|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article2658830.ece|work=The Hindu|date=25 November 2011|access-date=22 March 2014|archive-date=16 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016071724/http://www.thehindu.com/news/cities/Chennai/article2658830.ece|url-status=live}}</ref> | {{density|disp=table|12,395,000|1,085}} | {{density|disp=table|11,564,000|2,280}}<br/><ref name=ChennaiExpands>{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/cities/chennai/chennai-city-expansion-new-villages-added-8230199/ |title=Chennai Metropolitan Authority orders expansion of city; 1225 villages to be added |date=October 27, 2022 |website=The Indian Express }}</ref> |-id=Kinshasa ! scope=row | [[Kinshasa]] | {{flagicon|COD}} DR Congo | {{right}} 10,943,641 | [[Provinces of the Democratic Republic of the Congo|City-province]] | {{density|disp=table|17,071,000|9,965}}<br/><ref>{{Cite web |title=DR Congo - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/drcongo/cities/ |access-date=2024-01-11 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | {{density|disp=table|12,836,000|474}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Bogotá ! scope=row | [[Bogotá]] | {{flagicon|COL}} Colombia | {{right}} 10,624,315 | [[Capital districts and territories#Colombia|Capital District]] | {{density|disp=table|7,963,000|1,587}}<br/><ref>{{cite web|url=http://www.dane.gov.co/index.php/poblacion-y-demografia/proyecciones-de-poblacion|title=Estimaciones y proyecciones de hogares y viviendas|publisher=DANE (2014)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202154631/http://www.dane.gov.co/index.php/poblacion-y-demografia/proyecciones-de-poblacion|archive-date=2 February 2016}}</ref> | {{density|disp=table|10,085,000|562}} | {{density|disp=table|12,545,272|5,934}}<br/><ref>{{Cite web |url=https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion |title=Proyecciones de población |access-date=25 May 2020 |archive-date=22 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322235136/https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion |url-status=live }}</ref> |-id=Lima ! scope=row | [[Lima]] | {{flagicon|PER}} Peru | {{right}} 10,580,241 | [[Metropolitan Municipality of Lima|Metropolitan municipality]] | {{density|disp=table|8,894,000|2,672}}<br/><ref>{{cite web|url=http://www.larepublica.pe/17-01-2014/inei-lima-tiene-8-millones-693-mil-387-habitantes|title=PERU: Lima population|date=4 August 2012|publisher=La Republica|access-date=13 February 2016|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303174151/http://larepublica.pe/17-01-2014/inei-lima-tiene-8-millones-693-mil-387-habitantes|url-status=live}}</ref> | {{density|disp=table|10,320,000|891}} | {{density|disp=table|9,569,468|2,819}}<br/><ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/peru-limametro.php|title=Lima Metropolitan Area (Peru): Municipal Districts - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de|access-date=4 March 2020|archive-date=19 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319110238/http://www.citypopulation.de/php/peru-limametro.php|url-status=live}}</ref> |-id=London ! scope=row | [[London]] | {{flagicon|GBR}} United Kingdom | {{right}} 10,416,420 | [[Subdivisions of England#Administrative|Administrative area]]{{efn|[[Greater London]] is defined by the [[London Government Act 1963]] as an "administrative area",<ref>{{multiref| {{cite web |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1963/33/section/2 |title=London Government Act 1963 s. 2(1) |date=31 July 1963 |website=[[legislation.gov.uk]] }}| {{cite web |title=Census population data by London Ward |publisher=Office for National Statistics |date=13 October 2023 |id=FOI-2023-1446 |access-date=2 September 2025 |url=https://www.ons.gov.uk/aboutus/transparencyandgovernance/freedomofinformationfoi/censuspopulationdatabylondonward }} }}</ref> and administered since 2000 by the [[Greater London Authority]]. Greater London is coterminous with the London [[Regions of England|region]] (a non-administrative area) and divided into the [[City of London]] and 32 [[London boroughs]], each a separate [[Local government in England#Local authorities now|local government area]]. See [[subdivisions of England]]. }} | {{density|disp=table|8,825,001|1,572}}<br/><ref>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland|title=Population Estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland|date=28 June 2018|publisher=Office for National Statistics|access-date=16 August 2018|archive-date=15 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015222212/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do|url-status=live}}</ref> | {{density|disp=table|11,262,000|1,738}} | {{right}} 14,372,596<br/><ref name=eurostat/> | {{right}} 8,382 | {{right}} 1,715 |-id="Rio de Janeiro" ! scope=row | [[Rio de Janeiro]] | {{flagicon|BRA}} Brazil | {{right}} 9,500,336 | [[Municipalities of Brazil|Municipality]] | {{density|disp=table|6,520,000|1,221}}<br/><ref name=brazil2/> | {{density|disp=table|12,592,000|2,020}} | {{density|disp=table|12,644,321|5,327}}<br/><ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/brazil/metro/RM0006__rio_de_janeiro/|title=Rio de Janeiro (Metropolitan Area, Metropolitan Areas, Brazil) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=4 March 2020|archive-date=29 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229182609/https://www.citypopulation.de/en/brazil/metro/RM0006__rio_de_janeiro/|url-status=live}}</ref> |-id=Paris ! scope=row | [[Paris]] | {{flagicon|FRA}} France | {{right}} 9,381,921 | [[Communes of France|Commune]] | {{density|disp=table|2,148,271|105}}<br/><ref name=Paris/> | {{density|disp=table|11,060,000|2,853}} | {{density|disp=table|12,244,807|18,940.7}} |-id=Hyderabad ! scope=row | [[Hyderabad]] | {{flagicon|IND}} India | {{right}} 9,190,795 | [[Municipal corporation (India)|Municipal corporation]] | {{density|disp=table|6,993,262|650}}<br/><ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/india-andhrapradesh.php?cityid="2840501000|publisher=Citypopulation.de|title=Hyderabad (Andhra Pradesh, India) - Population Statistics and Location in Maps and Charts - City Population|access-date=19 July 2016|archive-date=16 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616085511/https://www.citypopulation.de/en/india/andhrapradesh/|url-status=live}}</ref><ref name=Hyd1/> | {{density|disp=table|10,494,000|1,404}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |- id="Tehran" ! scope="row" | [[Tehran]] | {{flagicon|IRN}} Iran | {{right}} 9,174,964 | [[Local councils of Iran|Capital city]] | {{density|disp=table|9,033,003|751}}<br/><ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/iran-tehrancity.php|title=IRAN: Tehran City (Census 2016-09-24)|publisher=CITY POPULATION.DE|access-date=25 February 2014|archive-date=9 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709135033/http://citypopulation.de/php/iran-tehrancity.php|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=About Teheran|url=http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid="104|publisher=Tehran Municipality|access-date=25 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219204318/http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=104|archive-date=19 February 2014|url-status=dead}}</ref> | {{density|disp=table|14,148,000|1,704}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Bandung ! scope=row | [[Bandung]] | {{flagicon|INA}} Indonesia | {{right}} 8,909,104 | [[City]] | {{density|disp=table|2,528,160|166.59}} | {{density|disp=table|7,203,000|487}} | {{density|disp=table|9,143,808|3,457.83}} |-id="Kuala Lumpur" ! scope=row | [[Kuala Lumpur]] | {{flagicon|MYS}} Malaysia | {{right}} 8,443,731 | [[Capital city]] | {{density|disp=table|1,768,000|243}}<br/><ref>{{cite web|url=http://pmr.penerangan.gov.my/index.php/info-terkini/19463-unjuran-populasi-penduduk-2015.html|title=Population by States and Ethnic Group|publisher=Department of Information, Ministry of Communications and Multimedia, Malaysia|year=2015|access-date=12 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160212125740/http://pmr.penerangan.gov.my/index.php/info-terkini/19463-unjuran-populasi-penduduk-2015.html|archive-date=12 February 2016 |url-status=dead}}</ref> | {{density|disp=table|8,911,000|2,163}} | {{density|disp=table|7,200,000|2,793}}<br/><ref name=KlangValley/> |-id="Dar es Salaam" ! scope=row | [[Dar es Salaam]] | {{flagicon|TZA}} Tanzania | {{right}} 7,795,114 | style=text-align:left |[[City]] | {{density|disp=table|5,383,728|1,393}}<br/><ref>{{Cite web |title=Dar es Salam - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/tanzania/admin/07__dar_es_salaam/ |access-date=2024-01-11 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | {{density|disp=table|7,962,000|961}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Suzhou ! scope=row | [[Suzhou, Jiangsu|Suzhou]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 7,731,101 | [[Prefecture-level city]] | {{density|disp=table|12,748,262|8488.42}}<br/><ref name=China /> | {{density|disp=table|6,031,000|1,386}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Ahmedabad ! scope=row | [[Ahmedabad]] | {{flagicon|IND}} India | {{right}} 7,632,408 | [[Municipal corporation (India)|Municipal corporation]] | {{density|disp=table|5,570,585|464}}<br/><ref name=2011city/> | {{density|disp=table|8,009,000|404}} | {{right}} 6,300,000<br/><ref>{{cite web|url=https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid="110686|title=Approval for Ahmedabad Metro Rail Project Phase-1|publisher=[[Press Information Bureau]]|date=18 October 2014|access-date=11 April 2020|archive-date=16 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616085520/https://pib.gov.in/ErrorPage.html?aspxerrorpath=/newsite/mainpage.aspx|url-status=live}}</ref> | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Hangzhou ! scope=row | [[Hangzhou]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 7,500,208 | [[Prefecture-level city|City]] ([[Sub-provincial division#Sub-provincial municipalities|sub-provincial]]) | {{density|disp=table|11,936,010|16,596}}<br/><ref name=China /> | {{density|disp=table|9,523,000|1,344}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Wuhan ! scope=row | [[Wuhan]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 7,363,548 | [[Prefecture-level city|City]] ([[Sub-provincial division#Sub-provincial municipalities|sub-provincial]]) | {{density|disp=table|12,447,718|8,494}}<br/><ref name=China /> | {{density|disp=table|12,447,718|1,722}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Tianjin ! scope=row | [[Tianjin]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 7,285,342 | [[Direct-administered municipalities of China|Municipality]] | {{density|disp=table|13,866,009|11,920}}<br/><ref name=China /><ref name=auto/> | {{density|disp=table|10,368,000|2,813}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Alexandria ! scope=row | [[Alexandria]] | {{flagicon|EGY}} Egypt | {{right}} 7,266,957 | [[Governorates of Egypt|Urban governorate]] | {{right}} 5,441,866 | {{right}} 2,300 | {{right}} 2,366<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/egypt/admin/02__al_iskandariyah/|title=Al-Iskandariyah - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=10 January 2024}}</ref> | {{density|disp=table|4,712,000|293}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Nagoya ! scope=row | [[Nagoya]] | {{flagicon|JPN}} Japan | {{right}} 7,146,160 | [[Cities designated by government ordinance of Japan|Designated city]] | {{density|disp=table|2,320,361|326}}<br/><ref name=japan1 /> | {{density|disp=table|9,197,000|3,704}} | {{density|disp=table|9,363,000|7,271}}<br/><ref name=japan2 /> |-id=Johannesburg ! scope=row | [[Johannesburg]] | {{flagicon|ZAF}} South Africa | {{right}} 7,077,175 | [[Metropolitan municipality (South Africa)|Metropolitan municipality]] | {{right}} 4,803,262 | {{right}} 1,643 | {{right}} 2,924<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/southafrica/admin/gauteng/JHB__city_of_johannesburg/|title=City of Johannesburg- Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=10 January 2024}}</ref> | {{density|disp=table|14,586,000|4,040}}<br/>{{efn|Includes Pretoria}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Chongqing ! scope=row | [[Chongqing]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 7,071,073 | [[Direct-administered municipalities of China|Municipality]] | {{density|disp=table|32,054,159|82,403}}<br/><ref name=cqnews/><ref name=auto/> | {{density|disp=table|12,135,000|1,580}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Riyadh ! scope=row | [[Riyadh]] | {{flagicon|SAU}} Saudi Arabia | {{right}} 6,916,417 | [[Municipality]] | {{density|disp=table|6,694,000|1,913}}<br/><ref>{{cite web|title=Composition of Population (2012)|url=http://www.arriyadh.com/openshare/Eng/ADA/Content/ADA-Public/Investment_Arriyadh_2013.pdf|work=Arriyadh Development Authority|access-date=4 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823065650/http://www.arriyadh.com/openshare/Eng/ADA/Content/ADA-Public/Investment_Arriyadh_2013.pdf|archive-date=23 August 2013|df=dmy-all}}</ref> | {{density|disp=table|7,237,000|1,673}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Surat ! scope=row | [[Surat]] | {{flagicon|IND}} India | {{right}} 6,908,925 | [[Municipal corporation (India)|Municipal corporation]] | {{density|disp=table|4,466,826|327}}<br/><ref name=SuratMunicipal/> | {{density|disp=table|6,538,000|238}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Surabaya ! scope=row | [[Surabaya]] | {{flagicon|INA}} Indonesia | {{right}} 6,843,503 | [[City]] | {{density|disp=table|3,018,022|335.93}} | {{density|disp=table|6,556,000|912}} | {{density|disp=table|10,081,343|6,309.34}} |-id=Pune ! scope=row | [[Pune]] | {{flagicon|IND}} India | {{right}} 6,817,951 | [[Municipal corporation (India)|Municipal corporation]] | {{density|disp=table|3,124,458|484.61}}<br/><ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/php/india-maharashtra.php|title=Maharashtra (India): Districts, Cities and Towns - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de|access-date=4 March 2020|archive-date=22 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222051712/http://citypopulation.de/php/india-maharashtra.php|url-status=live}}</ref> | {{density|disp=table|8,231,000|650}} | {{density|disp=table|7,276,000|7,256}}<br/><ref name=pmrda1/> |-id=Khartoum ! scope=row | [[Khartoum]] | {{flagicon|SDN}} Sudan | {{right}} 6,809,355 | {{n/a}} | {{right}} 1,410,858<br/><ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/sudan/|title=Sudan: States and cities}}</ref> | {{n/a}} | {{n/a}} | {{density|disp=table|7,869,000|1,031}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Nanjing ! scope=row | [[Nanjing]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 6,800,676 | [[Prefecture-level city|City]] ([[Sub-provincial division#Sub-provincial municipalities|sub-provincial]]) | {{density|disp=table|9,314,685|6,582}}<br/><ref name=China /> | {{density|disp=table|8,422,000|1,614}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Santiago ! scope=row | [[Santiago]] | {{flagicon|CHL}} Chile | {{right}} 6,726,045 | [[Santiago (commune)|City]] ([[Communes of Chile|commune]]) | {{density|disp=table|236,453|22}}<br/><ref name=SantiagoCommune/> | {{density|disp=table|7,171,000|1,147}} | {{density|disp=table|7,112,808|15,403}}<br/><ref name=SantiagoMetro/> |-id=Chicago ! scope=row | [[Chicago]] | {{flagicon|USA}} United States | {{right}} 8,864,000 | [[List of municipalities in Illinois|City]] | {{density|disp=table|2,746,388|589}}<br/><ref name=USA /> | {{density|disp=table|9,057,000|7,006}} | {{right}}[[Metropolitan statistical area|MSA]]: 9,618,502;<br />[[Combined statistical area|CSA]]: 9,806,184<ref>{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |website=The United States Census Bureau |access-date=29 August 2021 |language=EN-US}}</ref> |18,640 |516 |-id=Chengdu ! scope=row | [[Chengdu]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 8,813,000 | [[Prefecture-level city|City]] ([[Sub-provincial division#Sub-provincial municipalities|sub-provincial]]) | {{density|disp=table|20,937,757|14,378}}<br/><ref name=China /> | {{density|disp=table|20,937,757|1,935}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Xi'an ! scope=row | [[Xi'an]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 7,444,000 | [[Prefecture-level city|City]] ([[Sub-provincial division#Sub-provincial municipalities|sub-provincial]]) | {{density|disp=table|12,183,280|10,135}}<br/><ref name=China /> | {{density|disp=table|12,328,000|1,826}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id="Hong Kong" ! scope=row | [[Hong Kong]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 7,429,000 | [[Special administrative regions of China|Special administrative region]] | {{density|disp=table|7,298,600|1,104}}<br/><ref>{{cite web|url=http://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/bbs.jsp|title=Hong Kong Statistics|publisher=Census and Statistics Department. The Government of the Hong Kong Special Administrative Region|access-date=4 December 2015|archive-date=20 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170120143913/http://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/bbs.jsp|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.landsd.gov.hk/mapping/en/publications/hk_geographic_data_sheet.pdf|title=Hong Kong Geographic|publisher=The Government of the Hong Kong Special Administration Region|access-date=10 March 2014|archive-date=5 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305072223/http://www.landsd.gov.hk/mapping/en/publications/hk_geographic_data_sheet.pdf|url-status=live}}</ref> | {{density|disp=table|7,450,000|290}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Dongguan ! scope=row | [[Dongguan]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 7,360,000 | [[Prefecture-level city]] | {{density|disp=table|10,466,625|2,465}}<br/><ref name=China /> | {{density|disp=table|10,646,000|1,759}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Foshan ! scope=row | [[Foshan]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 7,236,000 | [[Prefecture-level city]] | {{density|disp=table|9,498,863|3,848}}<br/><ref name=China /> | {{n/a}}<br/>{{efn|Included in Guangzhou}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Shenyang ! scope=row | [[Shenyang]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 6,921,000 | [[Prefecture-level city|City]] ([[Sub-provincial division#Sub-provincial municipalities|sub-provincial]]) | {{density|disp=table|8,294,000|12,980}}<br/><ref name=China /> | {{density|disp=table|7,964,000|1,551}}<br/>{{efn|Includes the city of [[Fushun]].}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Baghdad ! scope=row | [[Baghdad]] | {{flagicon|IRQ}} Iraq | {{right}} 6,812,000 | [[Baghdad Governorate|Urban governorate]] | {{density|disp=table|8,126,755|5,200}}<br/><ref name=Baghdad/> | {{density|disp=table|6,183,000|694}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Madrid ! scope=row | [[Madrid]] | {{flagicon|ESP}} Spain | {{right}} 6,497,000 | [[Municipalities of Spain|Municipality]] | {{density|disp=table|3,266,126|606}}<br/><ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/spain/madrid/|title=Madrid (Spain): Province & Municipalities - Population Statistics, Charts and Map|website=www.citypopulation.de|access-date=4 March 2020|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803093621/https://www.citypopulation.de/en/spain/madrid/|url-status=live}}</ref> | {{density|disp=table|6,211,000|1,365}} | {{right}} 6,641,649 | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Harbin ! scope=row | [[Harbin]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 6,115,000 | [[Prefecture-level city|City]] ([[Sub-provincial division#Sub-provincial municipalities|sub-provincial]]) | {{density|disp=table|10,635,971|53,068}}<br/><ref name=China /> | {{density|disp=table|3,830,000|671}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Houston ! scope=row | [[Houston]] | {{flagicon|USA}} United States | {{right}} 6,115,000 | [[Administrative divisions of Texas|City]] | {{density|disp=table|2,325,502|1,553}}<br/><ref name=USA /> | {{density|disp=table|6,500,000|4,931}} | {{density|disp=table|6,997,384|21,395}}<br/><ref name=HoustonMetro/> |-id=Dallas ! scope=row | [[Dallas]] | {{flagicon|USA}} United States | {{right}} 6,099,000 | [[Administrative divisions of Texas|City]] | {{density|disp=table|1,345,047|882}}<br/><ref name=USA/> | {{density|disp=table|6,950,000|5,278}}<br/>{{efn|Includes the city of [[Fort Worth]], collectively known as [[Dallas–Fort Worth metroplex]].}} | {{density|disp=table|7,470,158|22,463}}<br/><ref name=DFW/> |-id=Toronto ! scope=row | [[Toronto]] | {{flagicon|CAN}} Canada | {{right}} 6,082,000 | [[List of municipalities in Ontario|City]] | {{density|disp=table|2,731,571|630}}<br/><ref>{{cite web |title=Census Profile, 2016 Census |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=CSD&Code1=3520005&Geo2=PR&Data=Count&B1=All |website=www12.statcan.gc.ca | date=8 February 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=30 March 2020 |archive-date=20 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320044145/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=CSD&Code1=3520005&Geo2=PR&Data=Count&B1=All |url-status=live }}</ref><ref name=TorontoCity/> | {{density|disp=table|6,771,000|2,344}} | {{density|disp=table|5,928,040|5,906}}<br/><ref name=TorontoMetro/> |-id=Miami ! scope=row | [[Miami]] | {{flagicon|USA}} United States | {{right}} 6,036,000 | style=text-align:left |[[City]] | {{density|disp=table|470,914|92.9}}<br/><ref name=USA/> | {{density|disp=table|6,058,000|3,313}} | {{density|disp=table|6,158,824|15,890}} |-id="Belo Horizonte" ! scope=row | [[Belo Horizonte]] | {{flagicon|BRA}} Brazil | {{right}} 5,972,000 | style=text-align:left |[[City]] | {{density|disp=table|2,502,557|330.9}} | {{density|disp=table|5,328,000|1,287}} | {{density|disp=table|5156,217|9459.1}} |-id=Singapore ! scope=row | [[Singapore]] | {{flagicon|SGP}} Singapore | {{right}} 5,792,000 | [[Country]] | {{density|disp=table|5,638,700|725.7}} | {{density|disp=table|5,983,000|523}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Philadelphia ! scope=row | [[Philadelphia]] | {{flagicon|USA}} United States | {{right}} 5,695,000 | [[Consolidated city-county]] | {{density|disp=table|1,526,006|369.59}} | {{density|disp=table|5,799,000|5,429}} | {{right}} [[Metropolitan statistical area|MSA]]: 6,096,120;<br />[[Combined statistical area|CSA]]: 7,381,187 | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Atlanta ! scope=row | [[Atlanta]] | {{flagicon|USA}} United States | {{right}} 5,572,000 | style=text-align:left |[[City]] | {{density|disp=table|498,715|354.22}} | {{density|disp=table|5,478,000|7,400}} | {{density|disp=table|5,949,951|21,690}} |-id=Fukuoka ! scope=row | [[Fukuoka]] | {{flagicon|JPN}} Japan | {{right}} 5,551,000 | [[Cities designated by government ordinance of Japan|Designated city]] | {{density|disp=table|1,588,924|343.39}} | {{density|disp=table|2,286,000|505}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Barcelona ! scope=row | [[Barcelona]] | {{flagicon|ESP}} Spain | {{right}} 5,494,000 | [[Municipalities of Catalonia|Municipality]] | {{density|disp=table|1,620,343|101.4}}<br/><ref>{{Cite journal|last=Zax|first=Jeffrey|date=October 1985|title=Municipal Employment, Municipal Unions, and Demand for Municipal Services|location=Cambridge, MA|journal=Industrial Relations|volume=82|number=1|pages=21–31|doi=10.3386/w1728|s2cid=166619232|doi-access=free}}</ref> | {{density|disp=table|4,800,000|1,072}} | {{right}} 5,474,482<br/><ref name=eurostat2/> | {{n/a}} | {{n/a}} |-id="Saint Petersburg" ! scope=row | [[Saint Petersburg]] | {{flagicon|RUS}} Russia | {{right}} 5,383,000 | [[Federal cities of Russia|Federal city]] | {{right}} 5,601,911 | {{right}} 1,400 | {{right}} 4,001<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/russia/cities/|title=Russia: Federal Districts and Major Cities|website=www.citypopulation.de|access-date=2024-01-16}}</ref> | {{density|disp=table|5,445,000|1,510}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Qingdao ! scope=row | [[Qingdao]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 5,381,000 | [[Prefecture-level city|City]] ([[Sub-provincial division#Sub-provincial municipalities|sub-provincial]]) | {{right}} 10,071,722 | {{right}} 11,229 | {{right}} 897<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/admin/sh%C4%81nd%C5%8Dng_sh%C4%95ng/3702__q%C4%ABngd%C4%83o_sh%C3%AC/|title=Qīngdăo shi - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=10 January 2024}}</ref> | {{density|disp=table|6,229,000|1,759}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Dalian ! scope=row | [[Dalian]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 5,300,000 | [[Prefecture-level city|City]] ([[Sub-provincial division#Sub-provincial municipalities|sub-provincial]]) | {{right}} 7,450,785 | {{right}} 13,742 | {{right}} 542<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/china/admin/li%C3%A1on%C3%ADng_sh%C4%95ng/2102__d%C3%A0li%C3%A1n_sh%C3%AC/|title=Dalian shi - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=10 January 2024}}</ref> | {{density|disp=table|4,135,000|1,044}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id="Washington, D.C." ! scope=row | [[Washington metropolitan area|Washington]] | {{flagicon|USA}} United States | {{right}} 5,207,000 | [[Federal district]] | {{density|disp=table|702,455|177}}<br/><ref name=USA/> | {{density|disp=table|7,631,000|5,501}}<br/>{{efn|Includes the city of [[Baltimore]].}} | {{density|disp=table|6,263,245|17,009}}<br/><ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/usa/metro/47900__washington_arlington_/|title=Washington - Arlington - Alexandria (Metropolitan Statistical Area, Metropolitan Areas, USA) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=4 March 2020|archive-date=29 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229182610/https://www.citypopulation.de/en/usa/metro/47900__washington_arlington_/|url-status=live}}</ref> |-id=Yangon ! scope=row | [[Yangon]] | {{flagicon|MMR}} Myanmar | {{right}} 5,157,000 | [[List of cities and largest towns in Myanmar|City]] | {{right}} 4,728,524<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/myanmar/cities/|title=Myanmar - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=2014-01-16}}</ref> | {{n/a}} | {{n/a}} | {{density|disp=table|6,874,000|666}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Jinan ! scope=row | [[Jinan]] | {{flagicon|CHN}} China | {{right}} 5,052,000 | [[Prefecture-level city|City]] ([[Sub-provincial division#Sub-provincial municipalities|sub-provincial]]) | {{density|disp=table|9,202,432|10,244}}<br/><ref name=China /><ref name=auto/> | {{density|disp=table|4,017,000|932}} | {{n/a}} | {{n/a}} | {{n/a}} |-id=Guadalajara ! scope=row | [[Guadalajara]] | {{flagicon|MEX}} Mexico | {{right}} 5,023,000 | [[Municipalities of Mexico|Municipality]] | {{density|disp=table|1,385,621|151}}<br/><ref name=mexicocensus2020 /> | {{density|disp=table|5,525,000|816}} | {{density|disp=table|5,286,642|3,560}} |} == گيلري == <gallery mode="packed" heights="90px"> Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|[[ٽوڪيو]]، [[جاپان]]: ٽي ڪروڙ ۽ 91 لک جي آبادي (شهري علائقو) Jakarta_Skyline_Part_2.jpg|[[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]]: ٽي ڪروڙ ۽ 45 لک جي آبادي (شهري علائقو) Skyline of Cannaught Place, New Delhi.jpg|[[دهلي]]، [[ڀارت]]: 3 ڪروڙ 22 لک رهائشي (شهري علائقو) Seoul (South Korea).jpg|[[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]]: 2 ڪروڙ 60 لک رهائشي (<small>ميٽروپوليٽن علائقو</small>) Shanghai skyline 2018(cropped).jpg|[[شنگھائي]]، [[چين]]: 2 ڪروڙ 48 لک رهائشي (ميونسپل علائقو) Ortigas Tonight.jpg|[[منيلا]]، [[فلپائن]]: 2 ڪروڙ 41 لک رهائشي (شهري علائقو) Webysther 20190306131041 - Edifício Altino Arantes.jpg|[[سائو پالو|ساؤ پاولو]]، [[برازيل]]: 2 ڪروڙ 20 لک رهائشي (ميٽروپوليٽن علائقو) Skyline of Beijing CBD with B-5906 approaching (20211016171955).jpg| [[بيجنگ]]، [[چين]]: 2 ڪروڙ 19 لک رهائشي (ميونسپل علائقو) Sobrevuelos CDMX HJ2A4913 (25514321687) (cropped).jpg| [[ميڪسيڪو سٽي]]، [[ميڪسيڪو]]: 2 ڪروڙ 18 لک رهائشي (ميٽروپوليٽن علائقو) ওরলির গগনরৈখিক দৃশ্য.jpg|[[ممبئي]]، [[ڀارت]]: 2 ڪروڙ 7 لک رهائشي (ميٽروپوليٽن علائقو) View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|[[نيو يارڪ شهر]]، [[آمريڪا]]: 1 ڪروڙ 94 لک رهائشي (شهري علائقو) </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:ايشيا]] * [[:باب:آفريڪا]] * [[:باب:اتر آمريڪا]] * [[:باب:ڏکڻ آمريڪا]] * [[:باب:يورپ]] * [[:باب:اوشينيا]] ==خارجي لنڪس== * [http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode%3A240 UNSD Demographics Statistics – City population by sex, city and city type] * [https://nordpil.com/resources/world-database-of-large-cities/ Nordpil World Database of Large Urban Areas, 1950–2050] {{World's largest cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Cities}} {{Population}} {{authority control}} [[Category:Cities-related lists of superlatives]] [[Category:Largest things]] [[Category:Lists of cities (worldwide) by population| ]] [[Category:Urban geography]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:فهرستون]] [[زمرو:شهري جاگرافي]] hmacpv48uzc6tunh4ayttxryxh8alvh 0 68062 427927 307126 2026-11-04T12:03:31Z Intisar Ali 8681 427927 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جي قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي وارهه تعلقي جي ديهه}} {{Infobox settlement | name = ڳاڙهي جاگير | official_name = Deh Garhi Jagir | native_name = ديهه ڳاڙهي جاگير | settlement_type = [[ديهه]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ڳاڙهي جاگير جو هنڌ | coordinates = {{coord|27|30|10|N|67|41|43|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[وارهه تعلقو]] | subdivision_type4 = تپو | subdivision_name4 = حامد واهه | unit_pref = Metric | population_as_of = 2017ع | population_total = 1921 | population_footnotes = <ref name="PBS2017Population"/> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''ديهه ڳاڙهي جاگير''' (انگريزي: ''Deh Garhi Jagir'') [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ ضلعي]] جي [[وارهه تعلقو|وارهه تعلقي]] جي هڪ روينيو ديهه آهي. هيءَ ديهه حامد واهه تپي ۾ واقع آهي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ هن جو نالو ''Garhi Jagir'' درج آهي ۽ وارهه تعلقي جي فهرست ۾ ان جو نمبر 15 آهي.<ref name="BORDehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |format=PDF}}</ref> پاڪستان جي شماريات واري اداري جي 2017ع جي مردم شماريءَ موجب ديهه ڳاڙهي جاگير جي ڪل آبادي 1,921 هئي، جنهن ۾ 1,006 مرد ۽ 915 عورتون شامل هيون.<ref name="PBS2017Population">{{cite report |title=Table 23: Selected Population Statistics of Rural Localities, Population and Housing Census 2017, District Kambar Shahdad Kot |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07723.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |language=en |format=PDF}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == سنڌ جي روينيو نظام ۾ ''ديهه'' زمين جي سروي، حدبندي ۽ انتظامي رڪارڊ جي هڪ علائقائي ايڪائي آهي. هڪ ديهه ۾ هڪ يا وڌيڪ ڳوٺ، زرعي زمينون، آبپاشيءَ جا رستا ۽ ٻيون ايراضيون شامل ٿي سگهن ٿيون. سنڌ جي بورڊ آف روينيو وٽ ديهن جي فهرستن، نقشن ۽ زميني رڪارڊ جو انتظام موجود آهي.<ref name="BORMaps">{{cite web |title=Maps |url=https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref><ref name="BORFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhzameen.gos.pk/FAQs.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> سرڪاري انگريزي فهرست ۾ هن ديهه جو نالو ''Garhi Jagir'' لکيل آهي. سنڌيءَ ۾ ان کي ڳاڙهي جاگير يا ڳڙهي جاگير لکيو وڃي ٿو. نالي ۾ شامل لفظ ''جاگير'' جي بنياد تي هن مخصوص ديهه جي ڪنهن تاريخي جاگيردار، باني يا جاگير جي عطا ٿيڻ جي تاريخ بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهي. == تاريخ == === روينيو رڪارڊ ۽ تاريخي نقشا === سنڌ جي بورڊ آف روينيو وٽ مختلف ديهن جا روينيو نقشا ۽ زمينن سان لاڳاپيل رڪارڊ موجود آهن. انهن نقشن ۾ ديهن جون حدون، سروي نمبر، ڳوٺ ۽ ٻين زميني خاصيتن بابت معلومات درج ٿي سگهي ٿي.<ref name="BORMaps"/> مقامي روينيو رڪارڊ بابت مهيا ڪيل معلومات موجب ڳاڙهي جاگير جي 1916ع کان 1961ع واري دور سان لاڳاپيل نقشي ۾ ڳوٺ عالم خان چانڊيو ڏيکاريل هو. انهيءَ نقشي جي اصل ڪاپي ۽ سروي جي تاريخ جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. سنڌ ۾ زمينن جي سروي ۽ روينيو نقشن جي تياريءَ جو هڪ ڊگهو انتظامي پسمنظر آهي. 1916ع–1917ع جي زميني رڪارڊ واري سرڪاري سالياني رپورٽ ۾ سروي، نقشن جي تياري، نقشن جي درستگي ۽ زميني رجسٽرن بابت تفصيل موجود آهن. اها رپورٽ سنڌ جي تاريخي روينيو نظام جو پسمنظر مهيا ڪري ٿي، پر ان مان ڳاڙهي جاگير جي ڪنهن مخصوص نقشي جي تاريخ پاڻمرادو ثابت نٿي ٿئي.<ref name="LandRecords1917">{{cite report |title=Annual Report of the Department of Land Record in the Bombay Presidency Including Sind for the Year 1916–1917 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/97.pdf |publisher=Government of Bombay |year=1917 |language=en |format=PDF}}</ref> === انتظامي حيثيت === ڳاڙهي جاگير موجوده انتظامي ورهاست موجب قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جي وارهه تعلقي ۾ شامل آهي. بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ هن ديهه کي وارهه تعلقي جي ٻين ديهن سان گڏ درج ڪيو ويو آهي.<ref name="BORDehs"/> سنڌ حڪومت جي زميني رڪارڊ جي ڪمپيوٽرائيزيشن واري منصوبي تحت صوبي جي ديهن جا روينيو رڪارڊ ڊجيٽل صورت ۾ محفوظ ڪرڻ ۽ انهن تائين رسائيءَ جو نظام قائم ڪيو ويو آهي.<ref name="LARMIS">{{cite web |title=Land Administration and Revenue Management Information System (LARMIS) |url=https://bor.sindh.gov.pk/land-administration-revenue-management-information-system-larmis |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == جاگرافي == ديهه ڳاڙهي جاگير سنڌ جي اتر اولهه واري زرعي علائقي ۾، وارهه تعلقي جي حامد واهه تپي ۾ واقع آهي. مهيا ڪيل مقامي حدبنديءَ موجب هن ديهه جي اتر ۾ قمبر تعلقي جي ڪارو هار جاگير، اوڀر ۾ گل ٻرڙو ۽ حامد واهه، اولهه ۾ مرزاپور جاگير ۽ ڏکڻ ۾ چندني جاگير جون ديهون واقع آهن. انهن حدن جي مڪمل تصديق لاءِ لاڳاپيل روينيو نقشو ڏسڻ ضروري آهي. بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست ۾ ڳاڙهي جاگير سان گڏ گل ٻرڙو، حامد واهه، چندني جاگير ۽ مرزاپور پڻ الڳ ديهن طور درج آهن.<ref name="BORDehs"/> === جاگرافيائي بيهڪ === هن ديهه جي ڏنل جاگرافيائي بيهڪ 27°30′10″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°41′43″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهي. اهي انگ مهيا ڪيل مقامي ڄاڻ مطابق آهن؛ انهن کي ديهه جي قانوني حدبنديءَ جو متبادل نه سمجهڻ گهرجي. === آبپاشي ۽ رستا === مقامي ڄاڻ موجب ڪنور شاخ هن ديهه مان وهي ٿي ۽ دوست علي روڊ پڻ اتان گذري ٿو. آبپاشيءَ جي شاخن ۽ رستن جي صحيح گذرگاهن جي تصديق لاءِ روينيو نقشا ۽ آبپاشي کاتي جو رڪارڊ بنيادي ذريعا آهن. سنڌ جي زرعي ديهن ۾ آبپاشيءَ جي شاخن، واٽر ڪورسن ۽ زرعي زمينن جي حدبندي روينيو رڪارڊ جو اهم حصو هوندي آهي. == ڳوٺ ۽ آباديون == مقامي تاريخي ڄاڻ موجب پراڻي روينيو نقشي ۾ ڳوٺ عالم خان چانڊيو موجود هو. بعد واري مقامي ڄاڻ ۾ هيٺيان ڳوٺ پڻ ڄاڻايا ويا آهن: * ڳوٺ عالم خان چانڊيو * ڳوٺ ملا عبدالڪريم * ڳوٺ شاهه محمد چانڊيو * ڳوٺ مور مارفاڻي انهن ڳوٺن جي موجوده آبادي، سرڪاري نالن ۽ جدا جدا انتظامي حيثيت بابت تفصيلي سرڪاري فهرست جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. == آبادي == === 2017ع جي مردم شماري === پاڪستان جي شماريات واري اداري جي 2017ع واري مردم شماريءَ جي جدول نمبر 23 ۾ ڳاڙهي جاگير جي آبادي 1,921 ڄاڻايل آهي. ان ۾ 1,006 مرد ۽ 915 عورتون شامل هيون. جدول ۾ ٽرانسجينڊر آباديءَ جو ڪو الڳ انگ درج نه آهي.<ref name="PBS2017Population"/> {| class="wikitable" style="width:85%;text-align:center;" |+ '''ديهه ڳاڙهي جاگير جي آبادي، 2017ع''' ! style="background:#245675;color:white;" | آباديءَ جو درجو ! style="background:#245675;color:white;" | تعداد ! style="background:#245675;color:white;" | ڪل آباديءَ ۾ حصو |- | مرد | 1,006 | 52.37 سيڪڙو |- | عورتون | 915 | 47.63 سيڪڙو |- ! style="background:#e3edf2;" | ڪل ! style="background:#e3edf2;" | 1,921 ! style="background:#e3edf2;" | 100 سيڪڙو |} === رهائشي يونٽ === 2017ع جي مردم شماريءَ جي رهائشي خاصيتن واري جدول نمبر 24 ۾ ڳاڙهي جاگير لاءِ 286 رهائشي يونٽ درج آهن. انهن جي بناوت بابت جدول موجب سڀئي 286 ڪچا هئا. اها رهائشي يونٽن جي درجابندي آهي؛ ان کي گهرن جي مالڪي يا گهراڻن جي تعداد سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="PBS2017Housing">{{cite report |title=Table 24: Selected Housing Characteristics of Rural Localities, Population and Housing Census 2017, District Kambar Shahdad Kot |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07724.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |language=en |format=PDF}}</ref> {| class="wikitable" style="width:85%;text-align:center;" |+ '''رهائشي خاصيتون، 2017ع''' ! style="background:#245675;color:white;" | خاصيت ! style="background:#245675;color:white;" | تعداد |- | ڪل رهائشي يونٽ | 286 |- | پڪا رهائشي يونٽ | 0 |- | نيم پڪا رهائشي يونٽ | 0 |- | ڪچا رهائشي يونٽ | 286 |} === خواندگي === 2017ع جي مردم شماريءَ جي جدول نمبر 23 موجب ديهه ڳاڙهي جاگير ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڏي عمر وارن ماڻهن جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 8.31 سيڪڙو هئي. مردن ۾ اها شرح 14.10 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 1.80 سيڪڙو ڄاڻايل هئي.<ref name="PBS2017Population"/> {| class="wikitable" style="width:85%;text-align:center;" |+ '''خواندگيءَ جي شرح، 2017ع''' ! style="background:#245675;color:white;" | درجو ! style="background:#245675;color:white;" | خواندگيءَ جي شرح |- | مجموعي | 8.31 سيڪڙو |- | مرد | 14.10 سيڪڙو |- | عورتون | 1.80 سيڪڙو |} اهي انگ 2017ع جي مردم شماريءَ جا آهن؛ موجوده خواندگيءَ جي شرح ڄاڻڻ لاءِ نئين ديهه وارين سرڪاري جدولن جي ضرورت آهي. == روينيو ۽ زميني رڪارڊ == ڳاڙهي جاگير هڪ روينيو ديهه هجڻ سبب زمينن جي سروي، مالڪي، انتقال ۽ ٻين زميني معاملن لاءِ سنڌ جي روينيو نظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو موجب زميني رڪارڊ جي نظام ۾ وليج فارم VII-A ۽ VII-B جهڙا رڪارڊ شامل آهن. مڪمل تصديق ٿيل زميني دستاويز حاصل ڪرڻ لاءِ لاڳاپيل سرڪاري سروس سينٽر سان رابطو ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BORFAQ"/> سنڌ جي زميني رڪارڊ جي ڪمپيوٽرائيزيشن واري منصوبي جو مقصد پراڻي رڪارڊ کي محفوظ ڪرڻ ۽ زمين سان لاڳاپيل معلومات تائين رسائي بهتر ڪرڻ آهي.<ref name="LARMIS"/> == لاڳاپيل ديهون == بورڊ آف روينيو جي فهرست ۽ مهيا ڪيل مقامي حدبنديءَ جي بنياد تي ڳاڙهي جاگير سان لاڳاپيل ديهن جا نالا هيٺ ڏجن ٿا. جدول ۾ ڏنل رخ مقامي ڄاڻ مطابق آهن ۽ انهن جي قطعي تصديق لاءِ اصل روينيو نقشو ضروري آهي.<ref name="BORDehs"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ '''ڳاڙهي جاگير سان لاڳاپيل ديهون''' ! style="background:#245675;color:white;" | ديهه ! style="background:#245675;color:white;" | ڄاڻايل رخ |- | [[ديهه ڪارو هار جاگير]] | اتر |- | [[ديهه گل ٻرڙو]] | اوڀر |- | [[ديهه حامد واهه]] | اوڀر |- | [[ديهه مرزاپور جاگير]] | اولهه |- | [[ديهه چندني جاگير]] | ڏکڻ |} == پڻ ڏسو == * [[وارهه تعلقو]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] * [[ديهه]] * [[تپو حامد واهه]] * [[ديهه گل ٻرڙو]] * [[ديهه حامد واهه]] * [[ديهه چندني جاگير]] == حوالا == <references /> == وڌيڪ پڙهڻ == * Board of Revenue, Government of Sindh. ''List of Dehs in Sindh''. * Pakistan Bureau of Statistics. ''Population and Housing Census 2017: District Kambar Shahdad Kot, Table 23''. * Pakistan Bureau of Statistics. ''Population and Housing Census 2017: District Kambar Shahdad Kot, Table 24''. * Government of Bombay. ''Annual Report of the Department of Land Record in the Bombay Presidency Including Sind for the Year 1916–1917''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جي بورڊ آف روينيو جا نقشا] * [https://sindhzameen.gos.pk/demo_Registries/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07723.pdf 2017ع جي مردم شماريءَ جي ديهه وار آبادي] * [https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/results/07724.pdf 2017ع جي مردم شماريءَ جا رهائشي انگ] [[زمرو:وارهه تعلقو]] [[زمرو:وارهه تعلقي جون ديهون]] [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جون ديهون]] n6g5491hxuun15dv3glf1hd5z9gx4g5 0 75380 428228 419450 2026-11-05T11:13:51Z Ibne maryam 17680 /* صوبا */ 428228 wikitext text/x-wiki [[File:Saudi Arabia Topography.png|upright=1.3|thumb|left]] '''سعودي عرب جا گورنریٽ''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: <small>محافظات المملكة العربية السعودية</small>)، جيڪا هڪ ضلعي (ٻئي سطح جي انتظامي ورهاست)، جي برابر هوندا آهن، جي تعداد <small>136</small> آهي، جيڪا [[سعودي عرب]] جون <small>13</small> امارتون ٺاهيندا آهن. <small>27</small> [[شعبان]]، <small>1412</small> [[هجري ڪئلينڊر|هجري]] (<small>2</small> مارچ، <small>1992</small>ع) تي جاري ڪيل شاهي فرمان <small>A/92</small> طرفان علائقائي نظام جي ٽئين آرٽيڪل پاران مهيا ڪيل خدمتن جي دستيابي، آبادي، جاگرافي، حفاظتي اقدام، ماحولياتي حالتن ۽ نقل و حمل جي ذريعن جي مطابق گورنرن کي ٽن ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ شاهي فرمان <small>A/21</small> طرفان <small>30</small> [[ربيع الاول]]، <small>1414</small> هجري (<small>17</small> سيپٽمبر، <small>1993</small>ع) تي ترميم ڪئي وئي. اها درجا؛ راڄڌاني (عربي: امانه)، درجو <small>A</small> ۽ درجو <small>B</small> آهن.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.statoids.com/usa.html|title=Saudi Arabia Regions|website=www.statoids.com|access-date=2020-08-02}}</ref><ref name=":0">{{حوالو ويب|url=https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Organization of the Emirate of Makkah Province|website=Ministry of Interior|access-date=2024-03-27|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401012643/https://www.moi.gov.sa/wps/portal/Home/emirates/makkah/contents/!ut/p/z1/pVPLTsMwELz3K3rhWO2mtptwNAGa9AFqQyDxBTmPtqHE6SNq6N_jViAVpCag-uC1pdnZ2fUYRKvdbrUg0EEfTrcfFxBK7rK5LLNCyXcIIBS9V3QpdQzaHfbHUxv5xGYefXARHwm8HAF2nzvUHCFaoz5Dlzv-9HpCCHIC4i_5eGZxbMp_BgEiVuWqXECYy-VSLq7wOxabuVTZ9tjMAbeKswRCA2eUJYg0oVFEDCZpN56xKE3MWFqkZx2R2-oAFeZJbWvKdO0xMT28Jyfaz4sT9a0NapvDLnip0kXELxi_vUHOyeR6yFwDR_QLUPcGTUpEk5Kwdha2nsUuSyvwVbHJtW28f0zbwQZ2j17A3kBtXEA9aPKm_jzZ23otuHZoocr0o4Sg1qKr3Pdzi-SdYH-XuZ1wsKuqp1luR9a--gT5rD0x/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|url-status=dead}}</ref> خطن جي نظام ۾ مهيا ڪيل گورنرن جو اصل تعداد ([[شاهه فهد بن عبدالعزيز|شاھه فهد]] پاران جاري ڪيل) <small>118</small> هو، جيتوڻيڪ اهو سال <small>2012</small>ع ۾ [[عبدالله بن عبدالعزيز|شاهه عبدالله]] طرفان <small>136</small> تائين وڌايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.alriyadh.com/730679|title=The Custodian of the Two Holy Mosques agrees to the addition of 46 new governorates and centers|date=26 April 2012|website=Ar Riyadh|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718114643/http://www.alriyadh.com/730679|archive-date=18 July 2018}}</ref> هر گورنریٽ هڪ گورنر طرفان سنڀاليو ويندو آهي ۽ انھن جي مدد لاء هڪ ڊپٽي گورنر هوندو آهي. ھر گورنریٽ کی مزید ذيلي ورهاستن (عربي: مراكز) ۾ تقسیم کیو ویو آھی.<ref name=":0"/> ==گورنریٽ جي فھرست== ===[[الباحہ صوبو|الباحه ريجن]]=== ===[[الجوف صوبو|الجوف ریجن]]=== ===[[الشرقي صوبو|المنطقه الشرقي ريجن]]=== ===[[القصيم صوبو|القسیم ریجن]]=== ===[[تبوڪ صوبو|تبوڪ ريجن]]=== ===[[جيزان صوبو|جيزان ريجن]]=== ===[[حائل صوبو|الهائل ريجن]]=== ===[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالي ريجن]]=== ===[[رياض صوبو|رياض ريجن]]=== ===[[عسير صوبو|عسير ريجن]]=== ===[[مدينہ صوبو|مدينه ريجن]]=== ===[[مڪہ صوبو|مڪه ريجن]]=== ===[[نجران صوبو]]=== [[File:Najran Region - Provinces.svg|thumb|right|200px|نجران صوبي جو نقشو]] {|class="wikitable sortable" !گورنریٽ جو نالو !درجابندي !آبادي<br>2022ع جي آدمشماري |- |نجران گورنریٽ |A |329,112 |- |شرورہ گورنریٽ |B |85,977 |- |حبونا گورنریٽ |B |20,400 |- |بدر الجنوب گورنریٽ |B |11,117 |- |یدامه گورنریٽ |B |16,851 |- |ثار گورنریٽ |B |16,047 |- |خباش گورنریٽ |B |22,133 |- |الخارخر گورنریٽ |B |4,015 |} ===گورنريٽ === {|class="wikitable sortable" |+مملڪت سعودي عرب جا گورنریٽ !شمار!!گورنریٽ!!ریجن!!<small>آبادي <br>₍₂₀₁₀ _جي ^{آدمشماري)}</small>!!<small>ریمارڪس</small> |- |1 |[[رياض|ریاض]] |<small>'''[[رياض صوبو]]'''</small> |5,254,560 | |- |2 |[[درعيہ|درعیہ]] |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |73,668 | |- |3 |الخرج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |376,325 | |- |4 |دوادمي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |217,305 | |- |5 |المجمعہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |133,285 | |- |6 |القویہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |126,161 | |- |7 |وادي الدواسر |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |106,152 | |- |8 |الافلج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |68,201 | |- |9 |الزلفي |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |69,201 | |- |10 |شقرا |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |40,541 | |- |11 |[[حوطه بني تميم]] |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |43,300 | |- |12 |عفیف |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |77,978 | |- |13 |السلیل |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |36,383 | |- |14 |ضرما |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |24,429 | |- |15 |المزاحمیہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |39,865 | |- |16 |رماح |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |28,055 | |- |17 |ثادج |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |17,165 | |- |18 |حریملہ |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |15,324 | |- |19 |الحریق |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,750 | |- |20 |الغاط |<small>'''ریاض ریجن'''</small> |14,405 | |- |21 |<small>'''[[مڪه مڪرمه]]'''</small> |<small>'''[[مڪہ صوبو|مڪه صوبو]]'''</small> |1,675,368 | |- |22 |[[جده|جدہ]] |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |3,456,259 | |- |23 |[[طائف]] |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |987,914 | |- |24 |القنفذہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |272,424 | |- |25 |اللیث |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |128,529 | |- |26 |[[رابغ گورنريٽ|رابغ]] |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,072 | |- |27 |الجموم |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |92,222 | |- |28 |خلیص |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |56,687 | |- |29 |الڪامل |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |21,419 | |- |30 |الخرمہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |42,223 | |- |31 |رانیہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |45,942 | |- |32 |طروبہ |<small>'''مڪہ ریجن'''</small> |43,947 | |- |33 |<small>'''[[مدينه منوره]]'''</small> |<small>'''[[مدينہ صوبو]]'''</small> |1,180,770 | |- |34 |[[ينبع]] |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |298,675 | |- |35 |[[العلا|العلاء]] |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |64,591 | |- |36 |مھد الذھب |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |62,511 | |- |37 |[[بدر، سعودي عرب|بدر]] |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |63,468 | |- |38 |[[خيبر|خیبر]] |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |48,592 | |- |39 |الحناڪیہ |<small>'''المدینہ ریجن'''</small> |59,326 | |- |40 |[[بريده، سعودي عرب|بریدہ]] |<small>'''[[القصيم صوبو]]'''</small> |614,093 | |- |41 |عنیزہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |163,729 | |- |42 |الرس |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |133,482 | |- |43 |المثنب |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |44,043 | |- |44 |البڪیریہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,621 | |- |45 |البدایع |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |57,164 | |- |46 |اسیاح |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,336 | |- |47 |النبھانیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |47,744 | |- |48 |عیون الجواء |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |26,544 | |- |49 |ریاض الخبري |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |34,497 | |- |50 |الشماسیہ |<small>'''القسیم ریجن'''</small> |10,605 | |- |51 |[[دمام]] |<small>'''[[الشرقيه صوبو]]'''</small> |903,597 | |- |52 |[[الاحساء گورنريٽ|الاحسا]] |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |1,063,112 | |- |53 |[[حفر الباطن]] |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |389,993 | |- |54 |جبیل |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |378,949 | |- |55 |[[القطيف گورنریٽ|قطیف]] |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |524,182 | |- |56 |[[الخبر]] |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |578,500 | |- |57 |الخافجی |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |76,279 | |- |58 |راس التنورہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |60,750 | |- |59 |عبقیق |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |53,444 | |- |60 |النیریہ |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |52,340 | |- |61 |[[القريات، سعودي عرب|قریات العلیا]] |<small>'''الشرقیہ ریجن'''</small> |24,634 | |- |62 |[[ابها، سعودي عرب|ابھا]] |<small>'''[[عسير صوبو|عسیر ریجن]]'''</small> |1,093,705 | |- |63 |[[خميس مشيط|خمیس مشیط]] |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |512,599 | |- |64 |بیشا |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |205,346 | |- |65 |النمس |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |54,119 | |- |66 |محایل |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |228,979 |<small>_{'''ھان باریق (60,000) شامل آھي جیڪو مڪہ ریجن م ھو۔'''}</small> |- |67 |سرت العابدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |67,120 | |- |68 |تثلیث |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |59,188 | |- |69 |رجال المع (روجال) |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |65,406 |<small>_{'''ھان حارضہ (18,586) شامل آھي جیڪو جیزان ریجن م ھو۔'''}</small> |- |70 |احد رفیدہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |113,043 | |- |71 |ظھران الجنوب |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |63,119 | |- |72 |بالقرن |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |74,391 |<small>پھریون سبت العلایا سان سدیو ویندو ھو۔</small> |- |73 |المجاردہ |<small>'''عسیر ریجن'''</small> |103,531 | |- |74 |[[تبوڪ]] |[[تبوڪ صوبو|تبوڪ ریجن]] |569,797 | |- |75 |الوجھہ |تبوڪ ریجن |44,570 | |- |76 |[[ضباء، سعودي عرب|الضباء]] |تبوڪ ریجن |51,951 | |- |77 |[[تيماء|تیماء]] |تبوڪ ریجن |36,199 | |- |78 |املوج |تبوڪ ریجن |61,162 | |- |79 |حقل |<small>'''تبوڪ ریجن'''</small> |27,856 |<small>پھریون الجوف ریجن م ھو۔</small> |- |80 |[[حائل، شهر|حایل]] |<small>'''[[حائل صوبو]]'''</small> |412,758 | |- |81 |[[بقعاء، سعودي عرب|بقعاء]] |<small>'''حایل ریجن'''</small> |40,157 | |- |82 |الخزاعیہ |<small>'''حایل ریجن'''</small> |102,588 | |- |83 |الشنان |<small>'''حایل ریجن'''</small> |41,641 | |- |84 |[[عرعر شهر|عرعر]] |<small>'''[[حدود الشمالي صوبو]]'''</small> |191,051 | |- |85 |رفحاء |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |80,544 | |- |86 |طریف |<small>'''_{حدود الشمال} ^ریجن'''</small> |48,929 | |- |87 |[[جيزان|جیزان]] |<small>'''[[جيزان صوبو]]'''</small> |157,536 | |- |88 |صبیا |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |228,375 | |- |89 |ابو عریش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |197,112 | |- |90 |سمتہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |201,656 | |- |91 |الحرث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,586 | |- |92 |دمد |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |71,601 | |- |93 |الریث |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |18,961 | |- |94 |بیش |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |77,442 | |- |95 |[[فرسان ٻيٽ|فراسان]] |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |17,999 | |- |96 |الدایر |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |58,494 | |- |97 |احد المساریہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |110,710 | |- |98 |الادابي |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |60,799 | |- |99 |العارضہ |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |76,705 | |- |100 |الدرب |<small>'''جیزان ریجن'''</small> |69,134 | |- |101 |[[نجران]] |<small>'''[[نجران صوبو]]'''</small> |329,112 | |- |102 |شرورہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |85,977 | |- |103 |حبونا |<small>'''نجران ریجن'''</small> |20,400 | |- |104 |بدر الجنوب |<small>'''نجران ریجن'''</small> |11,117 | |- |105 |یدامہ |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,851 | |- |106 |ثار |<small>'''نجران ریجن'''</small> |16,047 | |- |107 |خباش |<small>'''نجران ریجن'''</small> |22,133 | |- |108 |الخارخر |<small>'''نجران ریجن'''</small> |4,015 |<small>پھریون شرقیہ ریجن م ھو۔</small> |- |109 |[[الباحه (شهر)|البھا]] |[[الباحہ صوبو]] |103,411 | |- |110 |بالجراشي |البھا ریجن |65,223 | |- |111 |المندق |البھا ریجن |35,629 | |- |112 |المخواہ |البھا ریجن |70,664 | |- |113 |العقیق |البھا ریجن |47,235 | |- |114 |قلوہ |البھا ریجن |58,246 | |- |115 |القارا |البھا ریجن |31,380 |<small>اتاویلاہ جی نالی سان بہ سدبو آھی۔</small> |- |116 |[[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪہ]] |<small>[[الجوف صوبو]]</small> |242,813 | |- |117 |[[القريات، سعودي عرب|قرایات]] |<small>الجوف ریجن</small> |147,550 | |- |118 |[[دومه الجندل]] |<small>الجوف ریجن</small> |49,646 | |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جي انتظامي ورهاست]] lovypqnh8i6e4ze6fypm80yffutskfp 0 75551 427952 265041 2026-11-04T14:58:34Z RehmanAliMagsi 23035 Added Chess info in Sindhi (with chess diagrams) 427952 wikitext text/x-wiki = شطرنج = [[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]] '''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]]. اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Federation |first=U. S. Chess |url=https://books.google.com.pk/books?id=syxPAgAAQBAJ&dq=%22United+States+Chess+Federation%22+create+its+own+rules+instead+of+FIDE?&pg=PT20&redir_esc=y |title=United States Chess Federation's Official Rules of Chess, Sixth Edition |date=2014-06-10 |publisher=Diversified Publishing |isbn=978-0-375-72401-5 |language=en}}</ref> {| style="width:100%; text-align:center;" |- {| style="width:100%;" |- | style="vertical-align:top; width:50%;" | {{Chess diagram |fen=8/8/8/8/8/8/8/8 |header=شطرنج جو بورڊ ۽ ان جا خانا }} | style="vertical-align:top; width:50%;" | {{Chess diagram |fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR |header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن }} |} == تاريخ == [[فائل:Radha-Krishna chess.jpg|thumb|'''راڌا ۽ ڪرشن چترنگ (شطرنج جي قديم صورت) کيڏندي''']] شطرنج جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ [[:en:Indus_Valley_Civilisation|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جو ذڪر به اهم آهي. [[:en:Mohenjo-daro|موهن جي دڙي]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين آثار قديمه وارن ماڳن مان راندين جا تختا، پاسا ۽ راند ۾ استعمال ٿيندڙ شين جا آثار مليا آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان دور جا ماڻهو مختلف رانديون کيڏندا هئا. البت، انهن آثارن مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد شطرنج يا ان جي سڌي اڳوڻي راند کيڏي ويندي هئي.<ref>https://www.harappa.com/slide/indus-game-board?utm موهن جي دڙي مان مليل راندين جا مُهرا ۽ انهن جي استعمال بابت</ref> [[فائل:Book of chess and dice, page 0044R. Arab Muslims in Spain.jpg|thumb|'''1283ع جي ڪتاب ''[[:en:Libro_de_los_juegos|Libro de los juegos]]'' مان هڪ تصوير، جنهن ۾ [[وچون دور|وچئين دور]] جي [[اسپين]] ۾ مسلمانن کي شطرنج کيڏندي ڏيکاريو ويو آهي.''']] شطرنج جي سڀ کان پراڻي سڃاتل اڳوڻين صورتن مان هڪ [[:en:Chaturanga|چتورنگ]] هئي، جيڪا ڇهين صدي عيسويءَ ڌاري [[ڀارت|هندستان]] ۾ رائج هئي. چتورنگ جو نالو فوج جي چئن حصن سان لاڳاپيل هو: [[:en:Infantry|پيادل سپاهي]]، [[:en:Cavalry|گهوڙي سوار]]، [[:en:War_elephant|هاٿي]] ۽ [[:en:Chariot|رٿون]]. انهن فوجي حصن جي نمائندگي راند جي مهرن ۾ پڻ نظر اچي ٿي. هندستان کان پوءِ هيءَ راند [[ايران]] پهتي، جتي ان کي چترنگ چيو ويندو هو. پوءِ اها اسلامي دنيا ۾ پکڙجي، جتي شطرنج جو نالو رائج ٿيو. [[مسلمان|مسلمانن]] جي دور ۾ هيءَ راند علمي ۽ تفريحي سرگرميءَ طور مختلف علائقن ۾ مشهور ٿي ۽ پوءِ [[يُورَپ|يورپ]] تائين پهتي.<ref>https://www.iranicaonline.org/articles/chess/chess-i-the-history-of-chess-in-persia/?utm چتورنگ جي ڇهين صدي عيسويءَ واري تاريخ، ان جو فوج جي چئن حصن سان تعلق، ايران ۾ چترنگ جي نالي ۽ اسلامي دنيا وسيلي يورپ تائين شطرنج جي پکڙجڻ بابت معلومات موجود آهي.</ref> پندرهين صدي عيسويءَ دوران يورپ ۾ شطرنج جي مهرن جي چالن ۾ اهم تبديليون آيون، خاص طور تي وزير ۽ اٺ جون چالون وڌيڪ طاقتور ۽ وسيع ٿيون. انهن تبديلين سان راند جو جديد انداز وجود ۾ آيو. وقت سان گڏ شطرنج جا اصول معياري بڻيا ۽ اها دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ مشهور ذهني ۽ حڪمت عمليءَ واري راند بڻجي وئي<ref>https://new.uschess.org/news/evolution-modern-chess-rules-enter-queen-and-bishop?utm پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري يورپ ۾ وزير ۽ اٺ جي چالن ۾ اهم تبديليون آيون، جن سان شطرنج پنهنجي جديد صورت اختيار ڪئي. هن تبديليءَ بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ آمريڪي شطرنج تنظيم (US Chess) جو مضمون</ref>. == مهرن جون چالون == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |- | {{Chess diagram |fen=8/8/8/8/3K4/8/8/8 |header=بادشاهه جي چال |movesfrom=d4 }} | {{Chess diagram |fen=8/8/8/8/3Q4/8/8/8 |header=وزير جي چال |movesfrom=d4 }} | {{Chess diagram |fen=8/8/8/8/3R4/8/8/8 |header=هاٿي جي چال |movesfrom=d4 }} |- | {{Chess diagram |fen=8/8/8/8/3B4/8/8/8 |header=اٺ جي چال |movesfrom=d4 }} | {{Chess diagram |fen=8/8/8/8/3N4/8/8/8 |header=گهوڙي جي چال |movesfrom=d4 }} | {{Chess diagram |fen=8/8/8/8/3P4/8/8/8 |header=پيادي جي چال |movesfrom=d4 }} |} == راند جا بنيادي اصول == شطرنج جي راند ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندي آهي. راند شروع ڪرڻ کان اڳ بورڊ کي اهڙيءَ طرح رکيو ويندو آهي، جو هر رانديگر جي ساڄي پاسي وارو هيٺيون خانو اڇو هجي. هر رانديگر وٽ 16 مُهرا هوندا آهن هڪ بادشاھ، هڪ وزير، ٻه هاٿي، ٻه اٺ، ٻه گهوڙا ۽ اٺ پيادا. راند جي شروعات اڇن مُهرن وارو رانديگر ڪندو آهي ان کانپوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان هِڪ هِڪ چال هلندا آهن. هر مُهرو پنهنجي مقرر اصولن مطابق هلندو آهي ۽ هڪ چال ۾ هڪ ئي مُهرو هلايو ويندو آهي. رانديگر مخالف جي مُهري کي ان جي خاني تي پنهنجي مُهري کي جائز چال سان ماري سگهي ٿو ماريل مُهرو بورڊ تان هٽايو ويندو آهي. رانديگر پنهنجو مُهرو اهڙي خاني تي نٿو رکي سگهي جتي اڳ ئي پنهنجو ٻيو مُهرو موجود هجي. بادشاھ تي حملو ٿيڻ کي [[:en:Check_(chess)|شهه]] چيو ويندو آهي. جيڪڏهن بادشاھ تي شهه هجي ته رانديگر کي لازمي طور ان حملي کان بچڻو پوندو. بادشاھ کي محفوظ خاني ڏانهن هلائي، حملو ڪندڙ مُهري کي ماري، يا وچ ۾ پنهنجو مُهرو آڻي شهه کان بچي سگهجي ٿو. جيڪڏهن بادشاھ تي شهه هجي ۽ ان کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال موجود نه هجي، ته ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي ۽ راند ختم ٿي ويندي آهي. جيڪڏهن رانديگر جي واري هجي بادشاھ تي شهه نه هجي پر ڪا به جائز چال موجود نه هجي ته ان حالت کي [[:en:Stalemate|اٽڪاءُ]] ([[:en:Stalemate|Stalemate]]) چيو ويندو آهي ۽ راند [[:en:Draw_(chess)|برابر]] ([[:en:Draw_(chess)|Draw]]) ختم ٿيندي آهي. جڏهن پيادو مخالف جي آخري قطار تائين پهچي ٿو، ته ان کي وزير، هاٿي، اٺ يا گهوڙي ۾ تبديل ڪرڻ لازمي هوندو آهي. ان عمل کي [[:en:Promotion_(chess)|پيادي جو واڌارو]] ([[:en:Promotion_(chess)|Pawn promotion]]) چيو ويندو آهي. ان کان سواءِ [[:en:Castling|قلعي بندي]] ([[:en:Castling|Castling]]) جهڙيون خاص چالون به آهن، جن لاءِ مخصوص شرطون لاڳو ٿين ٿيون. === 1. [[:en:Check_(chess)|شهه]] ۽ [[:en:Checkmate|شهه مات]] جو مثال === {| style="width:100%;" |- | style="width:50%; vertical-align:top; text-align:center;" | {{Chess diagram | floatright | | | |rd| | | | | | | | | | | | | | | |kd| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |rl| | | | | | | | | |kl| | | | ڪاري جو بادشاھ اڇي هاٿي جي حملي هيٺ آهي، تنهنڪري ڪاري کي پنهنجي ايندڙ چال ۾ شهه کان بچڻو پوندو. }} | style="width:50%; vertical-align:top; text-align:center;" | {{Chess diagram |fen=8/8/8/5K1k/8/8/8/7R |footer=ڪاري جي بادشاھ کي شهه مات آهي. }} |} === 2. [[:en:Castling|قلعي بندي]] جو مثال === {| style="width:100%;" |- | style="width:50%; vertical-align:top; text-align:center;" | {{Chess diagram |fen=4k3/8/8/8/8/8/8/4K2R |header=قلعي بندي کان اڳ |footer=اڇو بادشاھ e1 تي ۽ هاٿي h1 تي آهن }} | style="width:50%; vertical-align:top; text-align:center;" | {{Chess diagram |fen=4k3/8/8/8/8/8/8/5RK1 |header=قلعي بندي کان پوءِ |footer=بادشاھ g1 تي ۽ هاٿي f1 تي اچي ويا آهن }} |} === 3. [[:en:Promotion_(chess)|پيادي جي واڌاري]] جو مثال === {| style="width:100%;" |- | style="width:50%; vertical-align:top; text-align:center;" | {{Chess diagram |fen=8/P7/8/8/8/8/8/4k2K |header=پيادي جي واڌاري کان اڳ |footer=اڇو پيادو آخري قطار تي پهچڻ وارو آهي. }} | style="width:50%; vertical-align:top; text-align:center;" | {{Chess diagram |fen=Q7/8/8/8/8/8/8/4k2K |header=پيادي جي واڌاري کان پوءِ |footer=پيادو وزير ۾ تبديل ٿي ويو آهي. }} |} == راند ۾ برابري ([[:en:Draw_(chess)|ڊراء Draw]]) جا اصول == شطرنج جي راند [[:en:Draw_(chess)|برابر]] ([[:en:Draw_(chess)|ڊراء Draw]]) تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڪنهن به رانديگر کي شڪست نه ملي ۽ راند مقرر اصولن تحت برابر ختم ٿئي. برابري مختلف حالتن ۾ ٿي سگهي ٿي. '''[[:en:Stalemate|اٽڪاءُ]]/[[:en:Stalemate|تعطل]]:''' جڏهن بادشاھ شهه هيٺ نه هجي ۽ وري نه ئي ان وٽ ڪا جائز چال موجود هجي ته ان حالت کي اٽڪاءُ ([[:en:Stalemate|Stalemate]]) چيو ويندو آهي. اهڙي حالت ۾ راند برابر ختم ٿيندي آهي. '''ناکافي مُهرا:''' جڏهن بورڊ تي موجود مُهرن جي ترتيب اهڙي هجي، جو ڪنهن به رانديگر لاءِ جائز چالن ذريعي شهه مات ڏيڻ ممڪن نه هجي، ته راند برابريءَ تي ختم ٿي سگهي ٿي. '''ٻنهي رانديگرن جي رضامندي:''' جيڪڏهن ٻئي رانديگر برابريءَ تي راضي ٿين ته شطرنج جي ضابطن مطابق راند برابر ختم ڪري سگهجي ٿي. '''[[:en:Threefold_repetition|ٽي ڀيرا ساڳي پوزيشن]]''' '''(Threefold Repetition):''' جيڪڏهن ساڳي پوزيشن راند دوران گهٽ ۾ گهٽ ٽي ڀيرا ورجائجي ته رانديگر ضابطن مطابق برابريءَ جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو. [[:en:Fifty-move_rule|'''پنجاھ چالن جو اصول''']] '''([[:en:Fifty-move_rule|Fifty-move rule]]):''' جيڪڏهن ٻنهي رانديگرن طرفان لڳاتار پنجاھ چالن تائين ڪو به پيادو نه هلايو وڃي ۽ ڪو به مُهرو نه ماريو وڃي ته رانديگر ضابطن مطابق برابريءَ جي دعويٰ ڪري سگهي ٿو. '''[[:en:Time_control|وقت ختم ٿيڻ]]:''' جيڪڏهن ڪنهن رانديگر جو وقت ختم ٿي وڃي ته عام طور تي اهو رانديگر شڪست کائي ٿو. پر جيڪڏهن مخالف وٽ موجود مُهرن سان ڪنهن به جائز طريقي سان شهه مات ڏيڻ ممڪن نه هجي، ته ضابطن مطابق راند برابر ٿي سگهي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" | style="width:50%; vertical-align:top;" |{{Chess diagram|fen=7k/5K2/6Q1/8/8/8/8/8|header=(Stalemate) اٽڪاءُ|footer=بادشاھ شهه هيٺ ناهي، پر ڪا به جائز چال نه هجڻ سبب راند برابر آهي}} | style="width:50%; vertical-align:top;" |{{Chess diagram|fen=8/8/8/8/8/4k3/8/4K3|header=ناکافي مُهرا|footer=ٻنهي رانديگرن وٽ صرف بادشاھ باقي آهن، تنهنڪري راند برابر آهي}} |} == حوالا == <references responsive /> qo5cuxircs61yhca2n3k35l4vqm743o 10 78723 428155 283392 2026-11-04T23:36:54Z Intisar Ali 8681 428155 wikitext text/x-wiki <includeonly> {{Infobox | italic title = {{{italic title|no}}} | bodystyle = width: 24em; max-width: 100%; border: 1px solid #91CFEF; border-radius: 16px; background: linear-gradient(145deg, #F7FCFF 0%, #E4F5FF 55%, #D5EEFC 100%); box-shadow: 0 4px 12px rgba(48, 123, 170, 0.18); overflow: hidden; padding: 6px; color: #183E59; | abovestyle = background: #B8E7FF; color: #123D5B; font-size: 135%; font-weight: bold; text-align: center; padding: 12px 8px; border-radius: 12px 12px 4px 4px; border-bottom: 2px solid #8ACDED; | above = {{{Folk_Tale_Name|{{{نالو|{{BASEPAGENAME}}}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{Image_Name|{{{تصوير|}}}}}}}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | imageclass = infobox-image | imagestyle = background: #EDF9FF; padding: 8px; text-align: center; border-radius: 10px; | caption = {{{caption|{{{Image_Caption|{{{تصوير_جو_بيان|}}}}}}}}} | captionstyle = background: #EDF9FF; color: #42667E; font-size: 90%; text-align: center; padding: 6px; | headerstyle = background: #B8E7FF; color: #164765; font-size: 105%; font-weight: bold; text-align: center; padding: 8px; border-radius: 8px; | labelstyle = background: #E2F4FF; color: #174D70; font-weight: bold; text-align: right; padding: 8px; width: 35%; border-bottom: 1px solid #C5E5F7; | datastyle = background: #F3FAFF; color: #244A63; text-align: right; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #D1EAF8; | header1 = {{#if: {{{Folk_Tale_Name|{{{نالو|}}}}}}{{{AKA|{{{عام_نالو|}}}}}} | لوڪ داستان }} | label2 = نالو | data2 = {{{Folk_Tale_Name|{{{نالو|}}}}}} | label3 = ٻيا نالا | data3 = {{{AKA|{{{عام_نالو|}}}}}} | label5 = آرني–ٿامپسن درجابندي | data5 = {{{Aarne-Thompson Grouping|{{{درجابندي|}}}}}} | label6 = لوڪ روايت | data6 = {{{Mythology|{{{لوڪ_روايت|}}}}}} | label7 = ملڪ | data7 = {{{Country|{{{ملڪ|}}}}}} | label8 = علائقو | data8 = {{{Region|{{{علائقو|}}}}}} | label9 = شروعاتي دور | data9 = {{{Origin_Date|{{{شروعاتي_دور|}}}}}} | label10 = ڇپيل ماخذ | data10 = {{{Published_In|{{{ڇپيل_ماخذ|}}}}}} | label11 = لاڳاپيل داستان | data11 = {{{Related|{{{لاڳاپيل|}}}}}} }} </includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 3ujv79i9lqn6x1s1yh5umo6s1b2zo3q 14 84237 427943 328207 2026-11-04T14:30:17Z Memon2025 21315 /* */ 427943 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس]] [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]] cghxym9ki7jbq23yhhd9cy3wfqa77c7 14 86210 428132 337999 2026-11-04T23:08:45Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ کنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428132 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ]] [[زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ کنڊ]] m7bbyjcrrhic2mjtt02jwte325udjzf 14 87163 427935 342579 2026-11-04T14:18:05Z Memon2025 21315 /* */ 427935 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] 2qlk4tol3xytan4rxglm3xsphbgimzz 14 89803 427981 354509 2026-11-04T15:42:05Z Memon2025 21315 427981 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻھو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] ip1w7jxscn59rydn4m306p2orimqlvs 0 90066 427995 355375 2026-11-04T17:03:30Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[جارج ولھيلم فريڊرش هيگل]] ڏانھن چوريو 427995 wikitext text/x-wiki #چوريو[[جارج ولھيلم فريڊرش هيگل]] o9s34zl0g1nyzv6u33r5gxm20d8q6s2 0 93199 428174 366070 2026-11-05T08:54:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 428174 wikitext text/x-wiki [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|[[ايشيا]] کنڊ جو مقام.]] '''اوڀر ايشيا جا کاڌا''' (East Asian Cousine) هيءَ علائقي موجب اوڀر ايشيائي کاڌن جي فهرست آهي، کاڌا، [[رڌپچاءُ]] جي طريقن ۽ روايتن جو هڪ مخصوص انداز هوندو آهي،<ref>[http://www.thefreedictionary.com/cuisine "Cuisine."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426005908/http://www.thefreedictionary.com/cuisine |date=2013-04-26 }} [http://www.thefreedictionary.com Thefreedictionary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526031718/http://www.thefreedictionary.com/ |date=2013-05-26 }}. Accessed June 2011.</ref> جيڪو عام طور ڪنهن خاص [[ثقافت]] يا علائقي سان لاڳاپيل هوندو آهي. ايشيا، سڀ کان وڏو، سڀ کان گهڻي آبادي وارو ۽ ثقافتي لحاظ کان گهڻو متنوع [[کنڊ]] هجڻ جي ڪري، پنهنجي مختلف علائقن سان لاڳاپيل طعامن جي وڏي تنوع رکي ٿو۔ == ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام == [[File:Southeast Asia (orthographic projection).svg|thumb|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] جو مقام.]] ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام ۾ هلڪي تياري وارن کاڌن تي زور ڏنو ويندو آهي، جن ۾ تيز خوشبوئون هونديون آهن، ۽ جن ۾ [[ليمي وارو گاھ]]، [[خمير ٿيل مڇيءَ جي چٽڻي]] ۽ [[مڇيءَ جي پيسٽ]]، ۽ [[ادرڪ]] جهڙا ذائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite book |last=Fieldhouse |first=Paul |title=The World Religions Cookbook |publisher=Greenwood Press |page=3}}</ref> هن علائقي جا جزا اوڀر ايشيائي طعامن جي جزن کان مختلف آهن، جتي سويا ساس جي بدران [[مڇيءَ جي ساس]] جو استعمال ٿيندو آهي ۽ [[گلنجل]]، [[تمر هندي]] ۽ [[ليمون گراس]] جهڙا جزا به شامل ٿيندا آهن۔ پچائڻ جي طريقن ۾ [[تيز باهه تي رڌپچاءُ]]، اوٻارڻ ۽ ٻاڦ تي پچائڻ شامل آهن.<ref name=le/> * [[برونائي جو طعام]] پاڙيسري [[ملائيشيا]]، سنگاپور،<ref name="ifood">{{cite web |url=http://www.ifood.tv/blog/cuisine_of_brunei |title=Cuisine of Brunei |publisher=ifood.tv |access-date=2010-09-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527162503/http://www.ifood.tv/blog/cuisine_of_brunei |archive-date=2012-05-27 }}</ref> ۽ انڊونيشيا جي طعام سان گهڻي مشابهت رکي ٿو ۽ انهن کان گهڻو متاثر آهي، جڏهن⁠تہ چين، ڀارت ۽ عرب دنيا جا اضافي اثر پڻ ان تي موجود آهن۔ * [[برمي طعام]] تي چين، ڀارت ۽ ٿائلينڊ جو وڏو اثر رهيو آهي۔ تنهن هوندي به، برمي طعام پنهنجا مخصوص تياريءَ جا طريقا ۽ الڳ ذائقا برقرار رکيا آهن، ۽ "معياري" کاڌن جون ڪيتريون علائقائي صورتون موجود آهن۔ برمي ماڻهو ساڄي هٿ سان کائين ٿا، ۽ صرف آڱرين جي پورن سان چانور جو ننڍو گولو ٺاهي ان کي مختلف لقمَن سان گڏائي وات ۾ وجهندا آهن۔ برمي ماڻهو ڀاڄين ۽ ميون جي وڏي قسمن سان گڏ مختلف گوشت پڻ کائين ٿا۔ هڪ تمام مشهور ڀاڄي [[دانين ٿي]] آهي، جنهن کي عام طور اوٻاري يا ڀُڃي، پوءِ لوڻ، تيل ۽ ڪڏهن ڪڏهن پڪل ناريل جي چرٻيءَ سان گڏ کاڌو ويندو آهي۔ * [[ڪمبوڊيائي طعام]] ۾ [[ڪمبوڊيا جا نسلي گروهه|ڪمبوڊيا جي سڀني نسلي گروهن]] جا طعام شامل آهن، جڏهن⁠تہ [[خمير طعام]] خاص طور نسلي [[خمير ماڻهو|خميرن]] جي طعام ڏانهن اشارو ڪري ٿو۔ وقت سان گڏ خمير طعام ڀارتي، چيني ۽ پوءِ تازو فرينچ طعام جا عنصر پنهنجي اندر شامل ڪيا آهن، ۽ تاريخي رابطن ۽ گڏيل اثرن سبب ڪمبوڊيائي طعام پاڙيسري ٿائي، ويٽنامي ۽ لائو طعام سان گهڻيون مشابهتون رکي ٿو۔ * [[ڪرسمس ٻيٽ جو طعام]] تي آسٽريليائي طعام سان گڏ ٻين ايشيائي طعامن، خاص طور ملائيشيائي ۽ انڊونيشيائي طعامن جا به اثر آهن۔ * [[اوڀر تيمور جو طعام]] ڏکڻ اوڀر ايشيا جي نون ملڪن مان هڪ جي طعام آهي۔ * [[فلپائني طعام]] ڪيترن ئي صدين دوران پنهنجي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي]] شروعاتن کان ارتقا ڪري، هڪ اهڙي گڏيل طعام ۾ تبديل ٿي آهي، جنهن ۾ ڪيترائي هسپانوي، چيني، آمريڪي ۽ ٻيا ايشيائي اثر مقامي جزن ۽ مقامي ذائقي موجب جذب ڪيا ويا آهن۔<ref>[http://www.balitapinoy.net/philippine_cuisine.html "Philippine Cuisine."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616135618/http://www.balitapinoy.net/philippine_cuisine.html |date=2011-06-16 }} [http://www.balitapinoy.net Balitapinoy.net] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723022526/http://www.balitapinoy.net/ |date=2011-07-23 }}. Accessed July 2011.</ref><ref>{{cite book |title=The Philippine cookbook |last=Alejandro |first=Reynaldo |year=1985 |publisher=Penguin |location=New York, New York |isbn=978-0-399-51144-8 |pages=12–14 |url=https://books.google.com/books?id=HUaDoUF0tRwC&pg=PA12 |access-date=February 23, 2019 |archive-date=January 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113110906/https://books.google.com/books?id=HUaDoUF0tRwC&pg=PA12 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Cuisine and Culture: A History of Food and People |last=Civitello |first=Linda |year=2011 |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-1-118-09875-2 |page=263 |url=https://books.google.com/books?id=KwtE4v_qS4EC&pg=PT263 |access-date=February 23, 2019 |archive-date=January 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113110906/https://books.google.com/books?id=KwtE4v_qS4EC&pg=PT263 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Philippines Country Study Guide |year=2007 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4330-3970-6 |page=111 |url=https://books.google.com/books?id=J8VkaWS6xiMC&pg=PA111}}</ref> وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ڏسو: [[فلپائني طعام#علائقائي خاصيتون|فلپائني طعام؛ علائقائي خاصيتون]]۔ ** [[ڪپامپانگان طعام]] [[ڪپامپانگان ماڻهو|ڪپامپانگان ماڻهن]] جو مقامي طعام آهي، جيڪي [[پامپانگا]] صوبي، [[مرڪزي لوزون]] مان تعلق رکن ٿا۔ ڪپامپانگان کاڌي جو هڪ بهترين مثال ''[[سسگ]]'' آهي، جيڪو سڄي فلپائن ۾ هڪ مشهور کاڌو آهي۔ ** [[بيڪول علائقو|بيڪول]] جو طعام پنهنجي تيز ۽ مرچن واري کاڌي ۽ ناريل جي کير وارن کاڌن لاءِ مشهور آهي۔ شايد سڀ کان وڌيڪ مشهور بيڪولانو کاڌو تمام تيز [[بيڪول ايڪسپريس]] آهي۔ هي علائقو ''[[ناٽونگ]]'' لاءِ پڻ مشهور آهي، جنهن کي ''لائينگ'' يا ''[[پناگات]]'' به چيو وڃي ٿو (يعني [[تارو]] جي پنن ۾ سوئر يا مڇيءَ جو شوربو)۔ ** پاڻين ۽ زرخيز زمين سان گهيريل هجڻ سبب، وِساياس ۾ سامونڊي ۽ زميني شيون وافر مقدار ۾ ملن ٿيون، جيئن مختلف '''''وِسايان طعامن''''' مان ظاهر آهي۔ مشهور وِسايان کاڌن جا ڪجهه مثال هي آهن: [[سيبو شهر|سيبو]] جي [[لچون]] واري صورت، [[ايلويلو شهر|ايلويلو]] جو [[لا پاز بچوي]]، [[باڪولوڊ]] جو [[ايناسال]] ۽ [[پيايا]]، ۽ [[ليٽي صوبو|ليٽي]] جا [[روسڪاس]]، [[همبا]]، [[مورون]] ۽ [[بُڪايو]]۔ ** منڊانائو جي طعام جا کاڌا [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ عام مصالحن سان ڀرپور هوندا آهن۔ منڊانائو جا ڪجهه حصا اڪثريت ۾ [[مسلمان]] آهن، جتي سوئر جو گوشت گهٽ استعمال ڪيو ويندو آهي۔ منڊانائو جي طعام جا سڀ کان نمايان کاڌا هي آهن: [[ساٽي]]، [[سمبل]]، [[تيولا اِتُم]]، ۽ [[زامبوانگا شهر|زامبوانگا]] جا [[الفاخور]]، ڪوراچا، ۽ ريبوسائو۔ * [[همونگ طعام]] [[همونگ ماڻهو|همونگ ماڻهن]] جو طعام آهي، جن جي اصل [[چين]] ۾ آهي، ۽ هاڻي اهي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ پکڙيل [[جلاوطني]] برادري طور موجود آهن، جڏهن⁠تہ آمريڪا ۾ پڻ سندن وڏي [[همونگ آمريڪي ماڻهو|همونگ آمريڪي]] برادري آهي۔ * [[انڊونيشيائي طعام]] تمام گهڻو متنوع آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشيا لڳ ڀڳ 6,000 آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي۔<ref name="epicurina">[http://www.epicurina.com "Indonesian Cuisine."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823205443/http://www.epicurina.com/ |date=2017-08-23 }}. Accessed July 2011.</ref> هتي ڪيترائي علائقائي طعام موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[انڊونيشيا جي ثقافت|ثقافتي]] ۽ پرڏيهي اثرن تي ٻڌل آهن۔<ref name="epicurina"/><ref name="belindo">[http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84 "Indonesian food."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910074608/http://www.belindo.com/Default.aspx?NavID=84 |date=September 10, 2011 }} [http://www.belindo.com Belindo.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907235631/http://www.belindo.com/ |date=2011-09-07 }}. Accessed July 2011.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cuisinenet.com/glossary/indon.html |title=Indonesian Cuisine |publisher=Diner's Digest |access-date=2010-07-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110409014335/http://www.cuisinenet.com/glossary/indon.html |archive-date=2011-04-09 }}</ref> مثال طور، [[سوماترا]] جو طعام اڪثر وچ اوڀر ۽ ڀارتي اثرن وارو هوندو آهي، جنهن ۾ ڪڙهين وارا گوشت ۽ ڀاڄيون نمايان هونديون آهن، جڏهن⁠تہ [[جاوي طعام]] ۽ [[سنڊاني طعام]] وڌيڪ مقامي نوعيت جا آهن۔<ref name="epicurina"/> ** [[آچي طعام]] [[آچي ماڻهو|آچي ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[آچي]] ۾، گهڻو ڪري اولهه [[سوماترا]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[باليني طعام]] [[باليني ماڻهو|باليني ماڻهن]] جي طعامي روايتن ۽ کاڌن تي مشتمل آهي، جيڪي آتش فشاني ٻيٽ [[بالي]] سان تعلق رکن ٿا۔ ** [[بنجار طعام]] [[بنجار ماڻهو|بنجار ماڻهن]] جي رڌپچاءُ جي روايت ۽ طعام آهي، جيڪي [[ڏکڻ ڪاليمنتان]]، [[انڊونيشيا]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[باتڪ طعام]] [[باتڪ (انڊونيشيا)|باتڪ نسلي گروهن]] جو طعام ۽ رڌپچاءُ جون روايتون آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[اتر سوماترا]] علائقي ۾ ملن ٿا۔ ** [[اِنڊو طعام]] [[مخلوط طعام]] جي هڪ روايت آهي، جيڪا بنيادي طور [[انڊونيشيا]] (سڄي ملڪ ۾) ۽ [[نيدرلينڊ]] ۾، ۽ پڻ [[بيلجيم]]، [[ڏکڻ آفريقا]] ۽ [[سورينام]] ۾ موجود آهي۔ ** [[انڊونيشيائي عرب طعام]] جي خاصيت [[وچ اوڀر جو طعام]] ۽ مقامي [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيائي انداز]] جي ملاوٽ آهي۔ [[عرب نسل جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي عربن]] پنهنجي عرب طعام جي ورثي کي اصل ۾ [[حضرموت]]، [[حجاز]] ۽ [[مصر]] مان آندو۔ ** [[انڊونيشيائي چيني طعام]] جي خاصيت [[چيني طعام|چيني]] ۽ مقامي [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيائي انداز]] جي ملاوٽ آهي۔ [[چيني نسل جا انڊونيشيائي|چيني انڊونيشيائي]] پنهنجي چيني طعام جو ورثو کڻي آيا۔ ** [[انڊونيشيائي ڀارتي طعام]] جي خاصيت [[ڀارتي طعام]] ۽ مقامي [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيائي انداز]] جي ملاوٽ آهي۔ [[ڀارتي نسل جا انڊونيشيائي|ڀارتي انڊونيشيائي]] پنهنجو ڀارتي طعامي ورثو کڻي آيا۔ ** [[جاوي طعام]] [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] جو طعام آهي۔ وسيع مفهوم ۾، جاوي طعام سان انڊونيشيا جي [[جاوا ٻيٽ]] جي سڄي آبادي جو طعام پڻ مراد ٿي سگهي ٿو؛ جنهن ۾ اولهه جاوا جا سنڊاني، [[بيتاوي ماڻهو|بيتاوي]] [[جڪارتا]] ۾، ۽ اوڀر جاوا کان ٻاهر [[مدورا ٻيٽ]] تي [[مدوري ماڻهو|مدوري]] پڻ شامل آهن۔ *** [[بيتاوي طعام]] [[بيتاوي ماڻهو|بيتاوي ماڻهن]] جو شاهوڪار، متنوع ۽ گڏيل طعام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بيتاوي ماڻهن جي تشڪيل مختلف علائقائي لڏپلاڻ ڪندڙن مان ٿي، جيڪي ٻيٽ مالا جي مختلف هنڌن تان آيا هئا۔ *** [[مدوري طعام]] [[مدوري ماڻهو|مدوري ماڻهن]] جي طعامي روايت آهي، جيڪي [[مدورا ٻيٽ]] تي [[جاوا]] جي اتر اوڀر سامونڊي ڪناري وٽ رهن ٿا۔ *** [[سنڊاني طعام]] [[سنڊاني ماڻهو|سنڊاني ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[اولهه جاوا]]، انڊونيشيا ۾ رهن ٿا۔ سنڊاني هوٽلن ۾ هٿن سان کائڻ عام ڳالهه آهي۔ اهي عام طور ''ڪوبوكان'' ڏيندا آهن، يعني هٿ ڌوئڻ لاءِ لائيم جي هڪ ٽڪري سان گڏ صاف پاڻيءَ جو پيالو۔ ** [[ماڪاسر طعام]] [[بوگيني ماڻهو|بوگيني ماڻهن]] ۽ [[ماڪاسر ماڻهو|ماڪاسر ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[ڏکڻ سولاويسي]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[ملائي طعام]] [[ملائي ماڻهو|ملائي ماڻهن]] جو طعام آهي، جنهن تي ڪيترائي علائقائي ۽ پرڏيهي اثر آهن۔ ** [[ماناڊو طعام]] [[ميناهسان ماڻهو|ميناهسان ماڻهن]] جي رڌپچاءُ جي روايت آهي، جيڪي اتر سولاويسي سان تعلق رکن ٿا۔ هن طعام تي يوروشيائي طعام، خاص طور [[ڊچ طعام]] جا اثر آهن۔ ** [[پڊانگ کاڌو]]، جنهن کي منانگڪاباؤ طعام به چيو وڃي ٿو، [[منانگڪاباؤ ماڻهو|منانگڪاباؤ ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[اولهه سوماترا]]، انڊونيشيا جا رهاڪو آهن۔ اهو [[سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور طعامن مان هڪ آهي۔ اهو سڄي انڊونيشيا ۾ ''مساکن پڊانگ'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ ** [[پاليمبانگ طعام]] [[پاليمبانگ ماڻهو|پاليمبانگ ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[ڏکڻ سوماترا]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[پيراناڪن طعام]] [[چيني نسل جا انڊونيشيائي|چيني]]، [[ملائي ماڻهو|ملائي]]، [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ ٻين اثرن کي گڏائي هڪ منفرد ملاوٽ پيدا ڪري ٿو۔ * [[لائو طعام|لائوسي طعام]] [[لائوس]] جو [[طعام]] آهي، جيڪو ٻين ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعامن کان الڳ آهي۔ لائوس جون سرحدون پاڙيسري ملڪن سان ملن ٿيون، ۽ نتيجي طور لائوسي طعام اتر اوڀر ٿائلينڊ ([[اِيسان]]) جي طعام تي مضبوط اثر ڇڏيو آهي، جڏهن⁠تہ ڪجهه لائوسي طعامي اثر ڪمبوڊيا<ref>{{cite web|url=http://www.mekongblue.com/st.htm |title=Stung Treng |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613235945/http://www.mekongblue.com/st.htm |archive-date=2010-06-13 }}</ref> ۽ اتر ٿائلينڊ ([[لانّا]]) تائين پڻ پهتا آهن۔<ref>{{cite web|url=http://www.sawadee.com/thailand/food/regional.htm |title=Thai Food - Regional Thai Cuisine by Sawadee.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917164952/http://www.sawadee.com/thailand/food/regional.htm |archive-date=2011-09-17 }}</ref> * [[ملائيشيائي طعام]] [[ملائيشيا]] جي گهڻ-ثقافتي پهلوئن جو عڪس آهي۔ ملائيشيا ٽن وڏين نسلن، ملائي، چيني ۽ ڀارتي، سان گڏ صباح ۽ سراواڪ جي بيشمار نسلي گروهن جو مجموعو آهي۔ هن رنگا رنگ ميلاپ کي اتر کان ٿائي، ڏکڻ کان انڊونيشيائي، اوڀر کان فلپائني، ۽ سوين سالن جي نوآباديات ذريعي برطانوي، ڊچ ۽ پرتگالي اثرن وڌيڪ مالا مال ڪيو آهي۔<ref>[http://www.malaysianfood.net/Malayfood.html "What is Malay Food?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525001218/http://www.malaysianfood.net/Malayfood.html |date=2013-05-25 }} [http://www.malaysianfood.net Malaysianfood.net] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606035621/http://malaysianfood.net/ |date=2013-06-06 }}. Accessed July 2011.</ref> ** [[ملائي طعام]] [[ملائي ماڻهو|ملائي ماڻهن]] جو طعام آهي، جنهن تي ڪيترائي علائقائي ۽ پرڏيهي اثر آهن۔ مثال طور، [[جوهور]] جو طعام گهڻو ڪري وچ اوڀر ۽ جاوي اثرن وارو هوندو آهي، جڏهن⁠تہ [[ڪيلنتان]] جو طعام گهڻو ڪري ٿائي اثرن وارو هوندو آهي۔ ** [[ملائيشيائي چيني طعام]] جي خاصيت [[چيني طعام|چيني]] ۽ مقامي جزن جي ملاوٽ آهي۔ ** [[ملائيشيائي ڀارتي طعام]] جي خاصيت [[ڀارتي طعام|ڀارتي]] ۽ مقامي جزن جي ملاوٽ آهي۔ ** [[سراواڪي طعام]] سراواڪ، ملائيشيا جو طعام آهي۔ ** [[صباحي طعام]] صباح، ملائيشيا جو طعام آهي، جنهن تي [[فلپائني طعام]] ۽ [[انڊونيشيائي طعام]] جا اثر آهن۔ ** [[پيراناڪن طعام]] چيني، [[ملائي ماڻهو|ملائي]] ۽ ٻين اثرن کي گڏائي هڪ منفرد ملاوٽ پيدا ڪري ٿو۔ پينانگ جا پيراناڪن گهڻو ڪري ٿائي اثرن وارا آهن، جڏهن⁠تہ [[ملاڪا]] ۽ [[سنگاپور]] جا پيراناڪن گهڻو ڪري انڊونيشيائي اثرن وارا آهن۔ ** [[سنگاپور ۽ ملائيشيا جو يوروشيائي طعام|يوروشيائي طعام]] [[ڪرسٽانگ ماڻهو|ڪرسٽانگ]]، [[نيدرلينڊ|ڊچ]]، [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]]، [[ملائي ماڻهو|ملائي]] ۽ ٻين اثرن کي گڏائي هڪ منفرد ملاوٽ پيدا ڪري ٿو، جيڪو گهڻو ڪري [[ملاڪا]] ۾ ملي ٿو۔ * [[سنگاپوري طعام]] پاڙيسري [[ملائيشيا]] جي طعام سان گهڻي مشابهت رکي ٿو ۽ ان کان تمام گهڻو متاثر آهي، ۽ اهو سنگاپور جي حڪمت عملي واري هنڌ سبب صدين جي ثقافتي رابطن جو نتيجو آهي۔<ref name="singaporefoodhistory">[http://www.singaporefoodhistory.com/sing-main.htm "Singapore Food."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705005629/http://www.singaporefoodhistory.com/sing-main.htm |date=2011-07-05 }} [http://www.singaporefoodhistory.com Singaporefoodhistory.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705005435/http://www.singaporefoodhistory.com/ |date=2011-07-05 }}. Accessed July 2011.</ref> سنگاپور ۾ غالب طعام [[چيني طعام|چيني]] آهي،<ref name="singaporefoodhistory"/> جنهن سان گڏ [[ملائي طعام|ملائي]]، [[ڀارتي طعام|ڀارتي]]<ref name="singaporefoodhistory"/> ۽ [[انگريزي طعام|انگريزي]] روايتون پڻ موجود آهن، جيڪي اوڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي دور کان وٺي هتي موجود آهن۔ * [[ٿائي طعام]] کي ملڪ جي چئن مکيه علائقن سان لاڳاپيل چار علائقائي طعامن طور بيان ڪري سگهجي ٿو: [[اتر ٿائلينڊ|اتر]]، اتر اوڀر (يا [[اِيسان]])، [[مرڪزي ٿائلينڊ|مرڪز]]، ۽ [[ڏکڻ ٿائلينڊ|ڏکڻ]]۔<ref name="modern">[http://sabaiaz.com/concept.htm "Modern Thai"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527183903/http://sabaiaz.com/concept.htm |date=2013-05-27 }} (food). [http://sabaiaz.com Sabaiaz.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527183922/http://sabaiaz.com/ |date=2013-05-27 }}. Accessed July 2011.</ref> پنجون طعام ٿائي شاهي طعام آهي، جيڪو [[ايوٿايا بادشاھت]] (1351–1767ع) جي محلاتي طعام تي ٻڌل آهي، جنهن مرڪزي ٿائي ميداني علائقن جي طعام تي وڏو اثر وڌو۔<ref name="modern"/> هر طعام ۾ پاڙيسري ملڪن ۽ علائقن جي خوراڪ ۽ طعامن سان مشابهتون موجود آهن، جن ۾ [[برمي طعام|برما جو طعام]]، [[يونان جو طعام]]، [[لائو طعام]]، [[ڪمبوڊيائي طعام]] ۽ [[ملائيشيائي طعام]] شامل آهن۔<ref name="modern"/> * [[ويٽنامي طعام]] ويٽنام مان نڪتل رڌپچاءُ جو هڪ انداز آهي، جنهن تي چيني ۽ فرينچ اثر موجود آهن۔ [[مڇيءَ جي ساس]]، سويا ساس، چانور، تازيون [[جڙي ٻوٽيون]]، ميوا ۽ ڀاڄيون عام طور استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ ويٽنامي ترڪيبن ۾ مختلف جڙي ٻوٽين جي هڪ وڏي رينج استعمال ٿيندي آهي، جن ۾ [[ليمون گراس]]، [[پودينو]]، [[ويٽنامي پودينو]]، [[ڊگهو ڌاڻو]] ۽ [[ٿائي ريحان]] جا پن شامل آهن۔ ** [[ويٽنامي شراب]] <gallery class="center" caption="ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام" widths="200px" heights="150px"> Nasi Campur.jpg|[[ناسي چمپور|ناسي]] جي هڪ ذاتي پيشڪش، [[باليني طعام|بالي]]، [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيا]] ۾، جتي چانور چوڌاري ڪيترن ئي پاسيدار کاڌن سان گڏ پيش ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ [[ساتي#ساتي لِليت|ساتي لِليت]] پڻ شامل آهي۔ Red roast duck curry.jpg|[[ٿائلينڊ|ٿائي]] ''ڪينگ فيٽ پيٽ يانگ'': [[بطخ جو گوشت|بطخ]] جو ڀڳل گوشت [[ڳاڙهي ڪڙھي]] ۾۔ Chicken adobo.jpg|[[فلپائني ايڊوبو]] فلپائني طعام ۾ هڪ مشهور کاڌو ۽ رڌپچاءُ جو عمل آهي۔ NasiLemak.JPG|[[ملائيشيائي طعام|ملائيشيائي]] [[ناسي ليماڪ]]، اينچوويز، مونگڦرين، اوٻاريل انڊي، دنبي جي ڪڙھي، ڪڪڙِي، ۽ [[سمبل]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي۔ Thai market food 01.jpg|[[چيانگ مائي]]، [[ٿائلينڊ]] ۾ تيار کاڌو وڪڻندڙ کاڌي جو اسٽال۔ Bò 7 món.jpg|[[بو 7 مون]] (لفظي معنيٰ [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۾ "[[ڍڳي جو گوشت]] جا ست ڪورس")، ويٽنامي طعام ۾ ڍڳي جي گوشت جي کاڌن جو هڪ چونڊيل مجموعو آهي۔ </gallery> [[زمرو:فهرستون ايشيا]] 67g11fu49nps2l8sobbjk5gtc3l5u3c 428175 428174 2026-11-05T08:55:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اوڀر ايشيا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428175 wikitext text/x-wiki [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|[[ايشيا]] کنڊ جو مقام.]] '''اوڀر ايشيا جا کاڌا''' (East Asian Cousine) هيءَ علائقي موجب اوڀر ايشيائي کاڌن جي فهرست آهي، کاڌا، [[رڌپچاءُ]] جي طريقن ۽ روايتن جو هڪ مخصوص انداز هوندو آهي،<ref>[http://www.thefreedictionary.com/cuisine "Cuisine."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426005908/http://www.thefreedictionary.com/cuisine |date=2013-04-26 }} [http://www.thefreedictionary.com Thefreedictionary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526031718/http://www.thefreedictionary.com/ |date=2013-05-26 }}. Accessed June 2011.</ref> جيڪو عام طور ڪنهن خاص [[ثقافت]] يا علائقي سان لاڳاپيل هوندو آهي. ايشيا، سڀ کان وڏو، سڀ کان گهڻي آبادي وارو ۽ ثقافتي لحاظ کان گهڻو متنوع [[کنڊ]] هجڻ جي ڪري، پنهنجي مختلف علائقن سان لاڳاپيل طعامن جي وڏي تنوع رکي ٿو۔ == ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام == [[File:Southeast Asia (orthographic projection).svg|thumb|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] جو مقام.]] ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام ۾ هلڪي تياري وارن کاڌن تي زور ڏنو ويندو آهي، جن ۾ تيز خوشبوئون هونديون آهن، ۽ جن ۾ [[ليمي وارو گاھ]]، [[خمير ٿيل مڇيءَ جي چٽڻي]] ۽ [[مڇيءَ جي پيسٽ]]، ۽ [[ادرڪ]] جهڙا ذائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite book |last=Fieldhouse |first=Paul |title=The World Religions Cookbook |publisher=Greenwood Press |page=3}}</ref> هن علائقي جا جزا اوڀر ايشيائي طعامن جي جزن کان مختلف آهن، جتي سويا ساس جي بدران [[مڇيءَ جي ساس]] جو استعمال ٿيندو آهي ۽ [[گلنجل]]، [[تمر هندي]] ۽ [[ليمون گراس]] جهڙا جزا به شامل ٿيندا آهن۔ پچائڻ جي طريقن ۾ [[تيز باهه تي رڌپچاءُ]]، اوٻارڻ ۽ ٻاڦ تي پچائڻ شامل آهن.<ref name=le/> * [[برونائي جو طعام]] پاڙيسري [[ملائيشيا]]، سنگاپور،<ref name="ifood">{{cite web |url=http://www.ifood.tv/blog/cuisine_of_brunei |title=Cuisine of Brunei |publisher=ifood.tv |access-date=2010-09-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527162503/http://www.ifood.tv/blog/cuisine_of_brunei |archive-date=2012-05-27 }}</ref> ۽ انڊونيشيا جي طعام سان گهڻي مشابهت رکي ٿو ۽ انهن کان گهڻو متاثر آهي، جڏهن⁠تہ چين، ڀارت ۽ عرب دنيا جا اضافي اثر پڻ ان تي موجود آهن۔ * [[برمي طعام]] تي چين، ڀارت ۽ ٿائلينڊ جو وڏو اثر رهيو آهي۔ تنهن هوندي به، برمي طعام پنهنجا مخصوص تياريءَ جا طريقا ۽ الڳ ذائقا برقرار رکيا آهن، ۽ "معياري" کاڌن جون ڪيتريون علائقائي صورتون موجود آهن۔ برمي ماڻهو ساڄي هٿ سان کائين ٿا، ۽ صرف آڱرين جي پورن سان چانور جو ننڍو گولو ٺاهي ان کي مختلف لقمَن سان گڏائي وات ۾ وجهندا آهن۔ برمي ماڻهو ڀاڄين ۽ ميون جي وڏي قسمن سان گڏ مختلف گوشت پڻ کائين ٿا۔ هڪ تمام مشهور ڀاڄي [[دانين ٿي]] آهي، جنهن کي عام طور اوٻاري يا ڀُڃي، پوءِ لوڻ، تيل ۽ ڪڏهن ڪڏهن پڪل ناريل جي چرٻيءَ سان گڏ کاڌو ويندو آهي۔ * [[ڪمبوڊيائي طعام]] ۾ [[ڪمبوڊيا جا نسلي گروهه|ڪمبوڊيا جي سڀني نسلي گروهن]] جا طعام شامل آهن، جڏهن⁠تہ [[خمير طعام]] خاص طور نسلي [[خمير ماڻهو|خميرن]] جي طعام ڏانهن اشارو ڪري ٿو۔ وقت سان گڏ خمير طعام ڀارتي، چيني ۽ پوءِ تازو فرينچ طعام جا عنصر پنهنجي اندر شامل ڪيا آهن، ۽ تاريخي رابطن ۽ گڏيل اثرن سبب ڪمبوڊيائي طعام پاڙيسري ٿائي، ويٽنامي ۽ لائو طعام سان گهڻيون مشابهتون رکي ٿو۔ * [[ڪرسمس ٻيٽ جو طعام]] تي آسٽريليائي طعام سان گڏ ٻين ايشيائي طعامن، خاص طور ملائيشيائي ۽ انڊونيشيائي طعامن جا به اثر آهن۔ * [[اوڀر تيمور جو طعام]] ڏکڻ اوڀر ايشيا جي نون ملڪن مان هڪ جي طعام آهي۔ * [[فلپائني طعام]] ڪيترن ئي صدين دوران پنهنجي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي]] شروعاتن کان ارتقا ڪري، هڪ اهڙي گڏيل طعام ۾ تبديل ٿي آهي، جنهن ۾ ڪيترائي هسپانوي، چيني، آمريڪي ۽ ٻيا ايشيائي اثر مقامي جزن ۽ مقامي ذائقي موجب جذب ڪيا ويا آهن۔<ref>[http://www.balitapinoy.net/philippine_cuisine.html "Philippine Cuisine."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616135618/http://www.balitapinoy.net/philippine_cuisine.html |date=2011-06-16 }} [http://www.balitapinoy.net Balitapinoy.net] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723022526/http://www.balitapinoy.net/ |date=2011-07-23 }}. Accessed July 2011.</ref><ref>{{cite book |title=The Philippine cookbook |last=Alejandro |first=Reynaldo |year=1985 |publisher=Penguin |location=New York, New York |isbn=978-0-399-51144-8 |pages=12–14 |url=https://books.google.com/books?id=HUaDoUF0tRwC&pg=PA12 |access-date=February 23, 2019 |archive-date=January 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113110906/https://books.google.com/books?id=HUaDoUF0tRwC&pg=PA12 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Cuisine and Culture: A History of Food and People |last=Civitello |first=Linda |year=2011 |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-1-118-09875-2 |page=263 |url=https://books.google.com/books?id=KwtE4v_qS4EC&pg=PT263 |access-date=February 23, 2019 |archive-date=January 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113110906/https://books.google.com/books?id=KwtE4v_qS4EC&pg=PT263 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Philippines Country Study Guide |year=2007 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4330-3970-6 |page=111 |url=https://books.google.com/books?id=J8VkaWS6xiMC&pg=PA111}}</ref> وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ڏسو: [[فلپائني طعام#علائقائي خاصيتون|فلپائني طعام؛ علائقائي خاصيتون]]۔ ** [[ڪپامپانگان طعام]] [[ڪپامپانگان ماڻهو|ڪپامپانگان ماڻهن]] جو مقامي طعام آهي، جيڪي [[پامپانگا]] صوبي، [[مرڪزي لوزون]] مان تعلق رکن ٿا۔ ڪپامپانگان کاڌي جو هڪ بهترين مثال ''[[سسگ]]'' آهي، جيڪو سڄي فلپائن ۾ هڪ مشهور کاڌو آهي۔ ** [[بيڪول علائقو|بيڪول]] جو طعام پنهنجي تيز ۽ مرچن واري کاڌي ۽ ناريل جي کير وارن کاڌن لاءِ مشهور آهي۔ شايد سڀ کان وڌيڪ مشهور بيڪولانو کاڌو تمام تيز [[بيڪول ايڪسپريس]] آهي۔ هي علائقو ''[[ناٽونگ]]'' لاءِ پڻ مشهور آهي، جنهن کي ''لائينگ'' يا ''[[پناگات]]'' به چيو وڃي ٿو (يعني [[تارو]] جي پنن ۾ سوئر يا مڇيءَ جو شوربو)۔ ** پاڻين ۽ زرخيز زمين سان گهيريل هجڻ سبب، وِساياس ۾ سامونڊي ۽ زميني شيون وافر مقدار ۾ ملن ٿيون، جيئن مختلف '''''وِسايان طعامن''''' مان ظاهر آهي۔ مشهور وِسايان کاڌن جا ڪجهه مثال هي آهن: [[سيبو شهر|سيبو]] جي [[لچون]] واري صورت، [[ايلويلو شهر|ايلويلو]] جو [[لا پاز بچوي]]، [[باڪولوڊ]] جو [[ايناسال]] ۽ [[پيايا]]، ۽ [[ليٽي صوبو|ليٽي]] جا [[روسڪاس]]، [[همبا]]، [[مورون]] ۽ [[بُڪايو]]۔ ** منڊانائو جي طعام جا کاڌا [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ عام مصالحن سان ڀرپور هوندا آهن۔ منڊانائو جا ڪجهه حصا اڪثريت ۾ [[مسلمان]] آهن، جتي سوئر جو گوشت گهٽ استعمال ڪيو ويندو آهي۔ منڊانائو جي طعام جا سڀ کان نمايان کاڌا هي آهن: [[ساٽي]]، [[سمبل]]، [[تيولا اِتُم]]، ۽ [[زامبوانگا شهر|زامبوانگا]] جا [[الفاخور]]، ڪوراچا، ۽ ريبوسائو۔ * [[همونگ طعام]] [[همونگ ماڻهو|همونگ ماڻهن]] جو طعام آهي، جن جي اصل [[چين]] ۾ آهي، ۽ هاڻي اهي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ پکڙيل [[جلاوطني]] برادري طور موجود آهن، جڏهن⁠تہ آمريڪا ۾ پڻ سندن وڏي [[همونگ آمريڪي ماڻهو|همونگ آمريڪي]] برادري آهي۔ * [[انڊونيشيائي طعام]] تمام گهڻو متنوع آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشيا لڳ ڀڳ 6,000 آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي۔<ref name="epicurina">[http://www.epicurina.com "Indonesian Cuisine."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823205443/http://www.epicurina.com/ |date=2017-08-23 }}. Accessed July 2011.</ref> هتي ڪيترائي علائقائي طعام موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[انڊونيشيا جي ثقافت|ثقافتي]] ۽ پرڏيهي اثرن تي ٻڌل آهن۔<ref name="epicurina"/><ref name="belindo">[http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84 "Indonesian food."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910074608/http://www.belindo.com/Default.aspx?NavID=84 |date=September 10, 2011 }} [http://www.belindo.com Belindo.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907235631/http://www.belindo.com/ |date=2011-09-07 }}. Accessed July 2011.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cuisinenet.com/glossary/indon.html |title=Indonesian Cuisine |publisher=Diner's Digest |access-date=2010-07-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110409014335/http://www.cuisinenet.com/glossary/indon.html |archive-date=2011-04-09 }}</ref> مثال طور، [[سوماترا]] جو طعام اڪثر وچ اوڀر ۽ ڀارتي اثرن وارو هوندو آهي، جنهن ۾ ڪڙهين وارا گوشت ۽ ڀاڄيون نمايان هونديون آهن، جڏهن⁠تہ [[جاوي طعام]] ۽ [[سنڊاني طعام]] وڌيڪ مقامي نوعيت جا آهن۔<ref name="epicurina"/> ** [[آچي طعام]] [[آچي ماڻهو|آچي ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[آچي]] ۾، گهڻو ڪري اولهه [[سوماترا]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[باليني طعام]] [[باليني ماڻهو|باليني ماڻهن]] جي طعامي روايتن ۽ کاڌن تي مشتمل آهي، جيڪي آتش فشاني ٻيٽ [[بالي]] سان تعلق رکن ٿا۔ ** [[بنجار طعام]] [[بنجار ماڻهو|بنجار ماڻهن]] جي رڌپچاءُ جي روايت ۽ طعام آهي، جيڪي [[ڏکڻ ڪاليمنتان]]، [[انڊونيشيا]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[باتڪ طعام]] [[باتڪ (انڊونيشيا)|باتڪ نسلي گروهن]] جو طعام ۽ رڌپچاءُ جون روايتون آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[اتر سوماترا]] علائقي ۾ ملن ٿا۔ ** [[اِنڊو طعام]] [[مخلوط طعام]] جي هڪ روايت آهي، جيڪا بنيادي طور [[انڊونيشيا]] (سڄي ملڪ ۾) ۽ [[نيدرلينڊ]] ۾، ۽ پڻ [[بيلجيم]]، [[ڏکڻ آفريقا]] ۽ [[سورينام]] ۾ موجود آهي۔ ** [[انڊونيشيائي عرب طعام]] جي خاصيت [[وچ اوڀر جو طعام]] ۽ مقامي [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيائي انداز]] جي ملاوٽ آهي۔ [[عرب نسل جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي عربن]] پنهنجي عرب طعام جي ورثي کي اصل ۾ [[حضرموت]]، [[حجاز]] ۽ [[مصر]] مان آندو۔ ** [[انڊونيشيائي چيني طعام]] جي خاصيت [[چيني طعام|چيني]] ۽ مقامي [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيائي انداز]] جي ملاوٽ آهي۔ [[چيني نسل جا انڊونيشيائي|چيني انڊونيشيائي]] پنهنجي چيني طعام جو ورثو کڻي آيا۔ ** [[انڊونيشيائي ڀارتي طعام]] جي خاصيت [[ڀارتي طعام]] ۽ مقامي [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيائي انداز]] جي ملاوٽ آهي۔ [[ڀارتي نسل جا انڊونيشيائي|ڀارتي انڊونيشيائي]] پنهنجو ڀارتي طعامي ورثو کڻي آيا۔ ** [[جاوي طعام]] [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] جو طعام آهي۔ وسيع مفهوم ۾، جاوي طعام سان انڊونيشيا جي [[جاوا ٻيٽ]] جي سڄي آبادي جو طعام پڻ مراد ٿي سگهي ٿو؛ جنهن ۾ اولهه جاوا جا سنڊاني، [[بيتاوي ماڻهو|بيتاوي]] [[جڪارتا]] ۾، ۽ اوڀر جاوا کان ٻاهر [[مدورا ٻيٽ]] تي [[مدوري ماڻهو|مدوري]] پڻ شامل آهن۔ *** [[بيتاوي طعام]] [[بيتاوي ماڻهو|بيتاوي ماڻهن]] جو شاهوڪار، متنوع ۽ گڏيل طعام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بيتاوي ماڻهن جي تشڪيل مختلف علائقائي لڏپلاڻ ڪندڙن مان ٿي، جيڪي ٻيٽ مالا جي مختلف هنڌن تان آيا هئا۔ *** [[مدوري طعام]] [[مدوري ماڻهو|مدوري ماڻهن]] جي طعامي روايت آهي، جيڪي [[مدورا ٻيٽ]] تي [[جاوا]] جي اتر اوڀر سامونڊي ڪناري وٽ رهن ٿا۔ *** [[سنڊاني طعام]] [[سنڊاني ماڻهو|سنڊاني ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[اولهه جاوا]]، انڊونيشيا ۾ رهن ٿا۔ سنڊاني هوٽلن ۾ هٿن سان کائڻ عام ڳالهه آهي۔ اهي عام طور ''ڪوبوكان'' ڏيندا آهن، يعني هٿ ڌوئڻ لاءِ لائيم جي هڪ ٽڪري سان گڏ صاف پاڻيءَ جو پيالو۔ ** [[ماڪاسر طعام]] [[بوگيني ماڻهو|بوگيني ماڻهن]] ۽ [[ماڪاسر ماڻهو|ماڪاسر ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[ڏکڻ سولاويسي]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[ملائي طعام]] [[ملائي ماڻهو|ملائي ماڻهن]] جو طعام آهي، جنهن تي ڪيترائي علائقائي ۽ پرڏيهي اثر آهن۔ ** [[ماناڊو طعام]] [[ميناهسان ماڻهو|ميناهسان ماڻهن]] جي رڌپچاءُ جي روايت آهي، جيڪي اتر سولاويسي سان تعلق رکن ٿا۔ هن طعام تي يوروشيائي طعام، خاص طور [[ڊچ طعام]] جا اثر آهن۔ ** [[پڊانگ کاڌو]]، جنهن کي منانگڪاباؤ طعام به چيو وڃي ٿو، [[منانگڪاباؤ ماڻهو|منانگڪاباؤ ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[اولهه سوماترا]]، انڊونيشيا جا رهاڪو آهن۔ اهو [[سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور طعامن مان هڪ آهي۔ اهو سڄي انڊونيشيا ۾ ''مساکن پڊانگ'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ ** [[پاليمبانگ طعام]] [[پاليمبانگ ماڻهو|پاليمبانگ ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[ڏکڻ سوماترا]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[پيراناڪن طعام]] [[چيني نسل جا انڊونيشيائي|چيني]]، [[ملائي ماڻهو|ملائي]]، [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ ٻين اثرن کي گڏائي هڪ منفرد ملاوٽ پيدا ڪري ٿو۔ * [[لائو طعام|لائوسي طعام]] [[لائوس]] جو [[طعام]] آهي، جيڪو ٻين ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعامن کان الڳ آهي۔ لائوس جون سرحدون پاڙيسري ملڪن سان ملن ٿيون، ۽ نتيجي طور لائوسي طعام اتر اوڀر ٿائلينڊ ([[اِيسان]]) جي طعام تي مضبوط اثر ڇڏيو آهي، جڏهن⁠تہ ڪجهه لائوسي طعامي اثر ڪمبوڊيا<ref>{{cite web|url=http://www.mekongblue.com/st.htm |title=Stung Treng |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613235945/http://www.mekongblue.com/st.htm |archive-date=2010-06-13 }}</ref> ۽ اتر ٿائلينڊ ([[لانّا]]) تائين پڻ پهتا آهن۔<ref>{{cite web|url=http://www.sawadee.com/thailand/food/regional.htm |title=Thai Food - Regional Thai Cuisine by Sawadee.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917164952/http://www.sawadee.com/thailand/food/regional.htm |archive-date=2011-09-17 }}</ref> * [[ملائيشيائي طعام]] [[ملائيشيا]] جي گهڻ-ثقافتي پهلوئن جو عڪس آهي۔ ملائيشيا ٽن وڏين نسلن، ملائي، چيني ۽ ڀارتي، سان گڏ صباح ۽ سراواڪ جي بيشمار نسلي گروهن جو مجموعو آهي۔ هن رنگا رنگ ميلاپ کي اتر کان ٿائي، ڏکڻ کان انڊونيشيائي، اوڀر کان فلپائني، ۽ سوين سالن جي نوآباديات ذريعي برطانوي، ڊچ ۽ پرتگالي اثرن وڌيڪ مالا مال ڪيو آهي۔<ref>[http://www.malaysianfood.net/Malayfood.html "What is Malay Food?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525001218/http://www.malaysianfood.net/Malayfood.html |date=2013-05-25 }} [http://www.malaysianfood.net Malaysianfood.net] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606035621/http://malaysianfood.net/ |date=2013-06-06 }}. Accessed July 2011.</ref> ** [[ملائي طعام]] [[ملائي ماڻهو|ملائي ماڻهن]] جو طعام آهي، جنهن تي ڪيترائي علائقائي ۽ پرڏيهي اثر آهن۔ مثال طور، [[جوهور]] جو طعام گهڻو ڪري وچ اوڀر ۽ جاوي اثرن وارو هوندو آهي، جڏهن⁠تہ [[ڪيلنتان]] جو طعام گهڻو ڪري ٿائي اثرن وارو هوندو آهي۔ ** [[ملائيشيائي چيني طعام]] جي خاصيت [[چيني طعام|چيني]] ۽ مقامي جزن جي ملاوٽ آهي۔ ** [[ملائيشيائي ڀارتي طعام]] جي خاصيت [[ڀارتي طعام|ڀارتي]] ۽ مقامي جزن جي ملاوٽ آهي۔ ** [[سراواڪي طعام]] سراواڪ، ملائيشيا جو طعام آهي۔ ** [[صباحي طعام]] صباح، ملائيشيا جو طعام آهي، جنهن تي [[فلپائني طعام]] ۽ [[انڊونيشيائي طعام]] جا اثر آهن۔ ** [[پيراناڪن طعام]] چيني، [[ملائي ماڻهو|ملائي]] ۽ ٻين اثرن کي گڏائي هڪ منفرد ملاوٽ پيدا ڪري ٿو۔ پينانگ جا پيراناڪن گهڻو ڪري ٿائي اثرن وارا آهن، جڏهن⁠تہ [[ملاڪا]] ۽ [[سنگاپور]] جا پيراناڪن گهڻو ڪري انڊونيشيائي اثرن وارا آهن۔ ** [[سنگاپور ۽ ملائيشيا جو يوروشيائي طعام|يوروشيائي طعام]] [[ڪرسٽانگ ماڻهو|ڪرسٽانگ]]، [[نيدرلينڊ|ڊچ]]، [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]]، [[ملائي ماڻهو|ملائي]] ۽ ٻين اثرن کي گڏائي هڪ منفرد ملاوٽ پيدا ڪري ٿو، جيڪو گهڻو ڪري [[ملاڪا]] ۾ ملي ٿو۔ * [[سنگاپوري طعام]] پاڙيسري [[ملائيشيا]] جي طعام سان گهڻي مشابهت رکي ٿو ۽ ان کان تمام گهڻو متاثر آهي، ۽ اهو سنگاپور جي حڪمت عملي واري هنڌ سبب صدين جي ثقافتي رابطن جو نتيجو آهي۔<ref name="singaporefoodhistory">[http://www.singaporefoodhistory.com/sing-main.htm "Singapore Food."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705005629/http://www.singaporefoodhistory.com/sing-main.htm |date=2011-07-05 }} [http://www.singaporefoodhistory.com Singaporefoodhistory.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705005435/http://www.singaporefoodhistory.com/ |date=2011-07-05 }}. Accessed July 2011.</ref> سنگاپور ۾ غالب طعام [[چيني طعام|چيني]] آهي،<ref name="singaporefoodhistory"/> جنهن سان گڏ [[ملائي طعام|ملائي]]، [[ڀارتي طعام|ڀارتي]]<ref name="singaporefoodhistory"/> ۽ [[انگريزي طعام|انگريزي]] روايتون پڻ موجود آهن، جيڪي اوڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي دور کان وٺي هتي موجود آهن۔ * [[ٿائي طعام]] کي ملڪ جي چئن مکيه علائقن سان لاڳاپيل چار علائقائي طعامن طور بيان ڪري سگهجي ٿو: [[اتر ٿائلينڊ|اتر]]، اتر اوڀر (يا [[اِيسان]])، [[مرڪزي ٿائلينڊ|مرڪز]]، ۽ [[ڏکڻ ٿائلينڊ|ڏکڻ]]۔<ref name="modern">[http://sabaiaz.com/concept.htm "Modern Thai"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527183903/http://sabaiaz.com/concept.htm |date=2013-05-27 }} (food). [http://sabaiaz.com Sabaiaz.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527183922/http://sabaiaz.com/ |date=2013-05-27 }}. Accessed July 2011.</ref> پنجون طعام ٿائي شاهي طعام آهي، جيڪو [[ايوٿايا بادشاھت]] (1351–1767ع) جي محلاتي طعام تي ٻڌل آهي، جنهن مرڪزي ٿائي ميداني علائقن جي طعام تي وڏو اثر وڌو۔<ref name="modern"/> هر طعام ۾ پاڙيسري ملڪن ۽ علائقن جي خوراڪ ۽ طعامن سان مشابهتون موجود آهن، جن ۾ [[برمي طعام|برما جو طعام]]، [[يونان جو طعام]]، [[لائو طعام]]، [[ڪمبوڊيائي طعام]] ۽ [[ملائيشيائي طعام]] شامل آهن۔<ref name="modern"/> * [[ويٽنامي طعام]] ويٽنام مان نڪتل رڌپچاءُ جو هڪ انداز آهي، جنهن تي چيني ۽ فرينچ اثر موجود آهن۔ [[مڇيءَ جي ساس]]، سويا ساس، چانور، تازيون [[جڙي ٻوٽيون]]، ميوا ۽ ڀاڄيون عام طور استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ ويٽنامي ترڪيبن ۾ مختلف جڙي ٻوٽين جي هڪ وڏي رينج استعمال ٿيندي آهي، جن ۾ [[ليمون گراس]]، [[پودينو]]، [[ويٽنامي پودينو]]، [[ڊگهو ڌاڻو]] ۽ [[ٿائي ريحان]] جا پن شامل آهن۔ ** [[ويٽنامي شراب]] <gallery class="center" caption="ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام" widths="200px" heights="150px"> Nasi Campur.jpg|[[ناسي چمپور|ناسي]] جي هڪ ذاتي پيشڪش، [[باليني طعام|بالي]]، [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيا]] ۾، جتي چانور چوڌاري ڪيترن ئي پاسيدار کاڌن سان گڏ پيش ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ [[ساتي#ساتي لِليت|ساتي لِليت]] پڻ شامل آهي۔ Red roast duck curry.jpg|[[ٿائلينڊ|ٿائي]] ''ڪينگ فيٽ پيٽ يانگ'': [[بطخ جو گوشت|بطخ]] جو ڀڳل گوشت [[ڳاڙهي ڪڙھي]] ۾۔ Chicken adobo.jpg|[[فلپائني ايڊوبو]] فلپائني طعام ۾ هڪ مشهور کاڌو ۽ رڌپچاءُ جو عمل آهي۔ NasiLemak.JPG|[[ملائيشيائي طعام|ملائيشيائي]] [[ناسي ليماڪ]]، اينچوويز، مونگڦرين، اوٻاريل انڊي، دنبي جي ڪڙھي، ڪڪڙِي، ۽ [[سمبل]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي۔ Thai market food 01.jpg|[[چيانگ مائي]]، [[ٿائلينڊ]] ۾ تيار کاڌو وڪڻندڙ کاڌي جو اسٽال۔ Bò 7 món.jpg|[[بو 7 مون]] (لفظي معنيٰ [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۾ "[[ڍڳي جو گوشت]] جا ست ڪورس")، ويٽنامي طعام ۾ ڍڳي جي گوشت جي کاڌن جو هڪ چونڊيل مجموعو آهي۔ </gallery> [[زمرو:فهرستون ايشيا]] [[زمرو:اوڀر ايشيا]] 681xgifgdf51po21wxs383xl5wh8jsg 428176 428175 2026-11-05T08:55:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:کاڌا بلحاظ کنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428176 wikitext text/x-wiki [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|[[ايشيا]] کنڊ جو مقام.]] '''اوڀر ايشيا جا کاڌا''' (East Asian Cousine) هيءَ علائقي موجب اوڀر ايشيائي کاڌن جي فهرست آهي، کاڌا، [[رڌپچاءُ]] جي طريقن ۽ روايتن جو هڪ مخصوص انداز هوندو آهي،<ref>[http://www.thefreedictionary.com/cuisine "Cuisine."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426005908/http://www.thefreedictionary.com/cuisine |date=2013-04-26 }} [http://www.thefreedictionary.com Thefreedictionary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526031718/http://www.thefreedictionary.com/ |date=2013-05-26 }}. Accessed June 2011.</ref> جيڪو عام طور ڪنهن خاص [[ثقافت]] يا علائقي سان لاڳاپيل هوندو آهي. ايشيا، سڀ کان وڏو، سڀ کان گهڻي آبادي وارو ۽ ثقافتي لحاظ کان گهڻو متنوع [[کنڊ]] هجڻ جي ڪري، پنهنجي مختلف علائقن سان لاڳاپيل طعامن جي وڏي تنوع رکي ٿو۔ == ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام == [[File:Southeast Asia (orthographic projection).svg|thumb|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] جو مقام.]] ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام ۾ هلڪي تياري وارن کاڌن تي زور ڏنو ويندو آهي، جن ۾ تيز خوشبوئون هونديون آهن، ۽ جن ۾ [[ليمي وارو گاھ]]، [[خمير ٿيل مڇيءَ جي چٽڻي]] ۽ [[مڇيءَ جي پيسٽ]]، ۽ [[ادرڪ]] جهڙا ذائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite book |last=Fieldhouse |first=Paul |title=The World Religions Cookbook |publisher=Greenwood Press |page=3}}</ref> هن علائقي جا جزا اوڀر ايشيائي طعامن جي جزن کان مختلف آهن، جتي سويا ساس جي بدران [[مڇيءَ جي ساس]] جو استعمال ٿيندو آهي ۽ [[گلنجل]]، [[تمر هندي]] ۽ [[ليمون گراس]] جهڙا جزا به شامل ٿيندا آهن۔ پچائڻ جي طريقن ۾ [[تيز باهه تي رڌپچاءُ]]، اوٻارڻ ۽ ٻاڦ تي پچائڻ شامل آهن.<ref name=le/> * [[برونائي جو طعام]] پاڙيسري [[ملائيشيا]]، سنگاپور،<ref name="ifood">{{cite web |url=http://www.ifood.tv/blog/cuisine_of_brunei |title=Cuisine of Brunei |publisher=ifood.tv |access-date=2010-09-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527162503/http://www.ifood.tv/blog/cuisine_of_brunei |archive-date=2012-05-27 }}</ref> ۽ انڊونيشيا جي طعام سان گهڻي مشابهت رکي ٿو ۽ انهن کان گهڻو متاثر آهي، جڏهن⁠تہ چين، ڀارت ۽ عرب دنيا جا اضافي اثر پڻ ان تي موجود آهن۔ * [[برمي طعام]] تي چين، ڀارت ۽ ٿائلينڊ جو وڏو اثر رهيو آهي۔ تنهن هوندي به، برمي طعام پنهنجا مخصوص تياريءَ جا طريقا ۽ الڳ ذائقا برقرار رکيا آهن، ۽ "معياري" کاڌن جون ڪيتريون علائقائي صورتون موجود آهن۔ برمي ماڻهو ساڄي هٿ سان کائين ٿا، ۽ صرف آڱرين جي پورن سان چانور جو ننڍو گولو ٺاهي ان کي مختلف لقمَن سان گڏائي وات ۾ وجهندا آهن۔ برمي ماڻهو ڀاڄين ۽ ميون جي وڏي قسمن سان گڏ مختلف گوشت پڻ کائين ٿا۔ هڪ تمام مشهور ڀاڄي [[دانين ٿي]] آهي، جنهن کي عام طور اوٻاري يا ڀُڃي، پوءِ لوڻ، تيل ۽ ڪڏهن ڪڏهن پڪل ناريل جي چرٻيءَ سان گڏ کاڌو ويندو آهي۔ * [[ڪمبوڊيائي طعام]] ۾ [[ڪمبوڊيا جا نسلي گروهه|ڪمبوڊيا جي سڀني نسلي گروهن]] جا طعام شامل آهن، جڏهن⁠تہ [[خمير طعام]] خاص طور نسلي [[خمير ماڻهو|خميرن]] جي طعام ڏانهن اشارو ڪري ٿو۔ وقت سان گڏ خمير طعام ڀارتي، چيني ۽ پوءِ تازو فرينچ طعام جا عنصر پنهنجي اندر شامل ڪيا آهن، ۽ تاريخي رابطن ۽ گڏيل اثرن سبب ڪمبوڊيائي طعام پاڙيسري ٿائي، ويٽنامي ۽ لائو طعام سان گهڻيون مشابهتون رکي ٿو۔ * [[ڪرسمس ٻيٽ جو طعام]] تي آسٽريليائي طعام سان گڏ ٻين ايشيائي طعامن، خاص طور ملائيشيائي ۽ انڊونيشيائي طعامن جا به اثر آهن۔ * [[اوڀر تيمور جو طعام]] ڏکڻ اوڀر ايشيا جي نون ملڪن مان هڪ جي طعام آهي۔ * [[فلپائني طعام]] ڪيترن ئي صدين دوران پنهنجي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي]] شروعاتن کان ارتقا ڪري، هڪ اهڙي گڏيل طعام ۾ تبديل ٿي آهي، جنهن ۾ ڪيترائي هسپانوي، چيني، آمريڪي ۽ ٻيا ايشيائي اثر مقامي جزن ۽ مقامي ذائقي موجب جذب ڪيا ويا آهن۔<ref>[http://www.balitapinoy.net/philippine_cuisine.html "Philippine Cuisine."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616135618/http://www.balitapinoy.net/philippine_cuisine.html |date=2011-06-16 }} [http://www.balitapinoy.net Balitapinoy.net] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723022526/http://www.balitapinoy.net/ |date=2011-07-23 }}. Accessed July 2011.</ref><ref>{{cite book |title=The Philippine cookbook |last=Alejandro |first=Reynaldo |year=1985 |publisher=Penguin |location=New York, New York |isbn=978-0-399-51144-8 |pages=12–14 |url=https://books.google.com/books?id=HUaDoUF0tRwC&pg=PA12 |access-date=February 23, 2019 |archive-date=January 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113110906/https://books.google.com/books?id=HUaDoUF0tRwC&pg=PA12 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Cuisine and Culture: A History of Food and People |last=Civitello |first=Linda |year=2011 |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-1-118-09875-2 |page=263 |url=https://books.google.com/books?id=KwtE4v_qS4EC&pg=PT263 |access-date=February 23, 2019 |archive-date=January 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113110906/https://books.google.com/books?id=KwtE4v_qS4EC&pg=PT263 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Philippines Country Study Guide |year=2007 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4330-3970-6 |page=111 |url=https://books.google.com/books?id=J8VkaWS6xiMC&pg=PA111}}</ref> وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ڏسو: [[فلپائني طعام#علائقائي خاصيتون|فلپائني طعام؛ علائقائي خاصيتون]]۔ ** [[ڪپامپانگان طعام]] [[ڪپامپانگان ماڻهو|ڪپامپانگان ماڻهن]] جو مقامي طعام آهي، جيڪي [[پامپانگا]] صوبي، [[مرڪزي لوزون]] مان تعلق رکن ٿا۔ ڪپامپانگان کاڌي جو هڪ بهترين مثال ''[[سسگ]]'' آهي، جيڪو سڄي فلپائن ۾ هڪ مشهور کاڌو آهي۔ ** [[بيڪول علائقو|بيڪول]] جو طعام پنهنجي تيز ۽ مرچن واري کاڌي ۽ ناريل جي کير وارن کاڌن لاءِ مشهور آهي۔ شايد سڀ کان وڌيڪ مشهور بيڪولانو کاڌو تمام تيز [[بيڪول ايڪسپريس]] آهي۔ هي علائقو ''[[ناٽونگ]]'' لاءِ پڻ مشهور آهي، جنهن کي ''لائينگ'' يا ''[[پناگات]]'' به چيو وڃي ٿو (يعني [[تارو]] جي پنن ۾ سوئر يا مڇيءَ جو شوربو)۔ ** پاڻين ۽ زرخيز زمين سان گهيريل هجڻ سبب، وِساياس ۾ سامونڊي ۽ زميني شيون وافر مقدار ۾ ملن ٿيون، جيئن مختلف '''''وِسايان طعامن''''' مان ظاهر آهي۔ مشهور وِسايان کاڌن جا ڪجهه مثال هي آهن: [[سيبو شهر|سيبو]] جي [[لچون]] واري صورت، [[ايلويلو شهر|ايلويلو]] جو [[لا پاز بچوي]]، [[باڪولوڊ]] جو [[ايناسال]] ۽ [[پيايا]]، ۽ [[ليٽي صوبو|ليٽي]] جا [[روسڪاس]]، [[همبا]]، [[مورون]] ۽ [[بُڪايو]]۔ ** منڊانائو جي طعام جا کاڌا [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ عام مصالحن سان ڀرپور هوندا آهن۔ منڊانائو جا ڪجهه حصا اڪثريت ۾ [[مسلمان]] آهن، جتي سوئر جو گوشت گهٽ استعمال ڪيو ويندو آهي۔ منڊانائو جي طعام جا سڀ کان نمايان کاڌا هي آهن: [[ساٽي]]، [[سمبل]]، [[تيولا اِتُم]]، ۽ [[زامبوانگا شهر|زامبوانگا]] جا [[الفاخور]]، ڪوراچا، ۽ ريبوسائو۔ * [[همونگ طعام]] [[همونگ ماڻهو|همونگ ماڻهن]] جو طعام آهي، جن جي اصل [[چين]] ۾ آهي، ۽ هاڻي اهي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ پکڙيل [[جلاوطني]] برادري طور موجود آهن، جڏهن⁠تہ آمريڪا ۾ پڻ سندن وڏي [[همونگ آمريڪي ماڻهو|همونگ آمريڪي]] برادري آهي۔ * [[انڊونيشيائي طعام]] تمام گهڻو متنوع آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشيا لڳ ڀڳ 6,000 آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي۔<ref name="epicurina">[http://www.epicurina.com "Indonesian Cuisine."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823205443/http://www.epicurina.com/ |date=2017-08-23 }}. Accessed July 2011.</ref> هتي ڪيترائي علائقائي طعام موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[انڊونيشيا جي ثقافت|ثقافتي]] ۽ پرڏيهي اثرن تي ٻڌل آهن۔<ref name="epicurina"/><ref name="belindo">[http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84 "Indonesian food."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910074608/http://www.belindo.com/Default.aspx?NavID=84 |date=September 10, 2011 }} [http://www.belindo.com Belindo.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907235631/http://www.belindo.com/ |date=2011-09-07 }}. Accessed July 2011.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cuisinenet.com/glossary/indon.html |title=Indonesian Cuisine |publisher=Diner's Digest |access-date=2010-07-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110409014335/http://www.cuisinenet.com/glossary/indon.html |archive-date=2011-04-09 }}</ref> مثال طور، [[سوماترا]] جو طعام اڪثر وچ اوڀر ۽ ڀارتي اثرن وارو هوندو آهي، جنهن ۾ ڪڙهين وارا گوشت ۽ ڀاڄيون نمايان هونديون آهن، جڏهن⁠تہ [[جاوي طعام]] ۽ [[سنڊاني طعام]] وڌيڪ مقامي نوعيت جا آهن۔<ref name="epicurina"/> ** [[آچي طعام]] [[آچي ماڻهو|آچي ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[آچي]] ۾، گهڻو ڪري اولهه [[سوماترا]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[باليني طعام]] [[باليني ماڻهو|باليني ماڻهن]] جي طعامي روايتن ۽ کاڌن تي مشتمل آهي، جيڪي آتش فشاني ٻيٽ [[بالي]] سان تعلق رکن ٿا۔ ** [[بنجار طعام]] [[بنجار ماڻهو|بنجار ماڻهن]] جي رڌپچاءُ جي روايت ۽ طعام آهي، جيڪي [[ڏکڻ ڪاليمنتان]]، [[انڊونيشيا]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[باتڪ طعام]] [[باتڪ (انڊونيشيا)|باتڪ نسلي گروهن]] جو طعام ۽ رڌپچاءُ جون روايتون آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[اتر سوماترا]] علائقي ۾ ملن ٿا۔ ** [[اِنڊو طعام]] [[مخلوط طعام]] جي هڪ روايت آهي، جيڪا بنيادي طور [[انڊونيشيا]] (سڄي ملڪ ۾) ۽ [[نيدرلينڊ]] ۾، ۽ پڻ [[بيلجيم]]، [[ڏکڻ آفريقا]] ۽ [[سورينام]] ۾ موجود آهي۔ ** [[انڊونيشيائي عرب طعام]] جي خاصيت [[وچ اوڀر جو طعام]] ۽ مقامي [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيائي انداز]] جي ملاوٽ آهي۔ [[عرب نسل جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي عربن]] پنهنجي عرب طعام جي ورثي کي اصل ۾ [[حضرموت]]، [[حجاز]] ۽ [[مصر]] مان آندو۔ ** [[انڊونيشيائي چيني طعام]] جي خاصيت [[چيني طعام|چيني]] ۽ مقامي [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيائي انداز]] جي ملاوٽ آهي۔ [[چيني نسل جا انڊونيشيائي|چيني انڊونيشيائي]] پنهنجي چيني طعام جو ورثو کڻي آيا۔ ** [[انڊونيشيائي ڀارتي طعام]] جي خاصيت [[ڀارتي طعام]] ۽ مقامي [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيائي انداز]] جي ملاوٽ آهي۔ [[ڀارتي نسل جا انڊونيشيائي|ڀارتي انڊونيشيائي]] پنهنجو ڀارتي طعامي ورثو کڻي آيا۔ ** [[جاوي طعام]] [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] جو طعام آهي۔ وسيع مفهوم ۾، جاوي طعام سان انڊونيشيا جي [[جاوا ٻيٽ]] جي سڄي آبادي جو طعام پڻ مراد ٿي سگهي ٿو؛ جنهن ۾ اولهه جاوا جا سنڊاني، [[بيتاوي ماڻهو|بيتاوي]] [[جڪارتا]] ۾، ۽ اوڀر جاوا کان ٻاهر [[مدورا ٻيٽ]] تي [[مدوري ماڻهو|مدوري]] پڻ شامل آهن۔ *** [[بيتاوي طعام]] [[بيتاوي ماڻهو|بيتاوي ماڻهن]] جو شاهوڪار، متنوع ۽ گڏيل طعام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بيتاوي ماڻهن جي تشڪيل مختلف علائقائي لڏپلاڻ ڪندڙن مان ٿي، جيڪي ٻيٽ مالا جي مختلف هنڌن تان آيا هئا۔ *** [[مدوري طعام]] [[مدوري ماڻهو|مدوري ماڻهن]] جي طعامي روايت آهي، جيڪي [[مدورا ٻيٽ]] تي [[جاوا]] جي اتر اوڀر سامونڊي ڪناري وٽ رهن ٿا۔ *** [[سنڊاني طعام]] [[سنڊاني ماڻهو|سنڊاني ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[اولهه جاوا]]، انڊونيشيا ۾ رهن ٿا۔ سنڊاني هوٽلن ۾ هٿن سان کائڻ عام ڳالهه آهي۔ اهي عام طور ''ڪوبوكان'' ڏيندا آهن، يعني هٿ ڌوئڻ لاءِ لائيم جي هڪ ٽڪري سان گڏ صاف پاڻيءَ جو پيالو۔ ** [[ماڪاسر طعام]] [[بوگيني ماڻهو|بوگيني ماڻهن]] ۽ [[ماڪاسر ماڻهو|ماڪاسر ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[ڏکڻ سولاويسي]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[ملائي طعام]] [[ملائي ماڻهو|ملائي ماڻهن]] جو طعام آهي، جنهن تي ڪيترائي علائقائي ۽ پرڏيهي اثر آهن۔ ** [[ماناڊو طعام]] [[ميناهسان ماڻهو|ميناهسان ماڻهن]] جي رڌپچاءُ جي روايت آهي، جيڪي اتر سولاويسي سان تعلق رکن ٿا۔ هن طعام تي يوروشيائي طعام، خاص طور [[ڊچ طعام]] جا اثر آهن۔ ** [[پڊانگ کاڌو]]، جنهن کي منانگڪاباؤ طعام به چيو وڃي ٿو، [[منانگڪاباؤ ماڻهو|منانگڪاباؤ ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[اولهه سوماترا]]، انڊونيشيا جا رهاڪو آهن۔ اهو [[سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور طعامن مان هڪ آهي۔ اهو سڄي انڊونيشيا ۾ ''مساکن پڊانگ'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ ** [[پاليمبانگ طعام]] [[پاليمبانگ ماڻهو|پاليمبانگ ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[ڏکڻ سوماترا]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[پيراناڪن طعام]] [[چيني نسل جا انڊونيشيائي|چيني]]، [[ملائي ماڻهو|ملائي]]، [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ ٻين اثرن کي گڏائي هڪ منفرد ملاوٽ پيدا ڪري ٿو۔ * [[لائو طعام|لائوسي طعام]] [[لائوس]] جو [[طعام]] آهي، جيڪو ٻين ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعامن کان الڳ آهي۔ لائوس جون سرحدون پاڙيسري ملڪن سان ملن ٿيون، ۽ نتيجي طور لائوسي طعام اتر اوڀر ٿائلينڊ ([[اِيسان]]) جي طعام تي مضبوط اثر ڇڏيو آهي، جڏهن⁠تہ ڪجهه لائوسي طعامي اثر ڪمبوڊيا<ref>{{cite web|url=http://www.mekongblue.com/st.htm |title=Stung Treng |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613235945/http://www.mekongblue.com/st.htm |archive-date=2010-06-13 }}</ref> ۽ اتر ٿائلينڊ ([[لانّا]]) تائين پڻ پهتا آهن۔<ref>{{cite web|url=http://www.sawadee.com/thailand/food/regional.htm |title=Thai Food - Regional Thai Cuisine by Sawadee.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917164952/http://www.sawadee.com/thailand/food/regional.htm |archive-date=2011-09-17 }}</ref> * [[ملائيشيائي طعام]] [[ملائيشيا]] جي گهڻ-ثقافتي پهلوئن جو عڪس آهي۔ ملائيشيا ٽن وڏين نسلن، ملائي، چيني ۽ ڀارتي، سان گڏ صباح ۽ سراواڪ جي بيشمار نسلي گروهن جو مجموعو آهي۔ هن رنگا رنگ ميلاپ کي اتر کان ٿائي، ڏکڻ کان انڊونيشيائي، اوڀر کان فلپائني، ۽ سوين سالن جي نوآباديات ذريعي برطانوي، ڊچ ۽ پرتگالي اثرن وڌيڪ مالا مال ڪيو آهي۔<ref>[http://www.malaysianfood.net/Malayfood.html "What is Malay Food?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525001218/http://www.malaysianfood.net/Malayfood.html |date=2013-05-25 }} [http://www.malaysianfood.net Malaysianfood.net] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606035621/http://malaysianfood.net/ |date=2013-06-06 }}. Accessed July 2011.</ref> ** [[ملائي طعام]] [[ملائي ماڻهو|ملائي ماڻهن]] جو طعام آهي، جنهن تي ڪيترائي علائقائي ۽ پرڏيهي اثر آهن۔ مثال طور، [[جوهور]] جو طعام گهڻو ڪري وچ اوڀر ۽ جاوي اثرن وارو هوندو آهي، جڏهن⁠تہ [[ڪيلنتان]] جو طعام گهڻو ڪري ٿائي اثرن وارو هوندو آهي۔ ** [[ملائيشيائي چيني طعام]] جي خاصيت [[چيني طعام|چيني]] ۽ مقامي جزن جي ملاوٽ آهي۔ ** [[ملائيشيائي ڀارتي طعام]] جي خاصيت [[ڀارتي طعام|ڀارتي]] ۽ مقامي جزن جي ملاوٽ آهي۔ ** [[سراواڪي طعام]] سراواڪ، ملائيشيا جو طعام آهي۔ ** [[صباحي طعام]] صباح، ملائيشيا جو طعام آهي، جنهن تي [[فلپائني طعام]] ۽ [[انڊونيشيائي طعام]] جا اثر آهن۔ ** [[پيراناڪن طعام]] چيني، [[ملائي ماڻهو|ملائي]] ۽ ٻين اثرن کي گڏائي هڪ منفرد ملاوٽ پيدا ڪري ٿو۔ پينانگ جا پيراناڪن گهڻو ڪري ٿائي اثرن وارا آهن، جڏهن⁠تہ [[ملاڪا]] ۽ [[سنگاپور]] جا پيراناڪن گهڻو ڪري انڊونيشيائي اثرن وارا آهن۔ ** [[سنگاپور ۽ ملائيشيا جو يوروشيائي طعام|يوروشيائي طعام]] [[ڪرسٽانگ ماڻهو|ڪرسٽانگ]]، [[نيدرلينڊ|ڊچ]]، [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]]، [[ملائي ماڻهو|ملائي]] ۽ ٻين اثرن کي گڏائي هڪ منفرد ملاوٽ پيدا ڪري ٿو، جيڪو گهڻو ڪري [[ملاڪا]] ۾ ملي ٿو۔ * [[سنگاپوري طعام]] پاڙيسري [[ملائيشيا]] جي طعام سان گهڻي مشابهت رکي ٿو ۽ ان کان تمام گهڻو متاثر آهي، ۽ اهو سنگاپور جي حڪمت عملي واري هنڌ سبب صدين جي ثقافتي رابطن جو نتيجو آهي۔<ref name="singaporefoodhistory">[http://www.singaporefoodhistory.com/sing-main.htm "Singapore Food."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705005629/http://www.singaporefoodhistory.com/sing-main.htm |date=2011-07-05 }} [http://www.singaporefoodhistory.com Singaporefoodhistory.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705005435/http://www.singaporefoodhistory.com/ |date=2011-07-05 }}. Accessed July 2011.</ref> سنگاپور ۾ غالب طعام [[چيني طعام|چيني]] آهي،<ref name="singaporefoodhistory"/> جنهن سان گڏ [[ملائي طعام|ملائي]]، [[ڀارتي طعام|ڀارتي]]<ref name="singaporefoodhistory"/> ۽ [[انگريزي طعام|انگريزي]] روايتون پڻ موجود آهن، جيڪي اوڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي دور کان وٺي هتي موجود آهن۔ * [[ٿائي طعام]] کي ملڪ جي چئن مکيه علائقن سان لاڳاپيل چار علائقائي طعامن طور بيان ڪري سگهجي ٿو: [[اتر ٿائلينڊ|اتر]]، اتر اوڀر (يا [[اِيسان]])، [[مرڪزي ٿائلينڊ|مرڪز]]، ۽ [[ڏکڻ ٿائلينڊ|ڏکڻ]]۔<ref name="modern">[http://sabaiaz.com/concept.htm "Modern Thai"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527183903/http://sabaiaz.com/concept.htm |date=2013-05-27 }} (food). [http://sabaiaz.com Sabaiaz.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527183922/http://sabaiaz.com/ |date=2013-05-27 }}. Accessed July 2011.</ref> پنجون طعام ٿائي شاهي طعام آهي، جيڪو [[ايوٿايا بادشاھت]] (1351–1767ع) جي محلاتي طعام تي ٻڌل آهي، جنهن مرڪزي ٿائي ميداني علائقن جي طعام تي وڏو اثر وڌو۔<ref name="modern"/> هر طعام ۾ پاڙيسري ملڪن ۽ علائقن جي خوراڪ ۽ طعامن سان مشابهتون موجود آهن، جن ۾ [[برمي طعام|برما جو طعام]]، [[يونان جو طعام]]، [[لائو طعام]]، [[ڪمبوڊيائي طعام]] ۽ [[ملائيشيائي طعام]] شامل آهن۔<ref name="modern"/> * [[ويٽنامي طعام]] ويٽنام مان نڪتل رڌپچاءُ جو هڪ انداز آهي، جنهن تي چيني ۽ فرينچ اثر موجود آهن۔ [[مڇيءَ جي ساس]]، سويا ساس، چانور، تازيون [[جڙي ٻوٽيون]]، ميوا ۽ ڀاڄيون عام طور استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ ويٽنامي ترڪيبن ۾ مختلف جڙي ٻوٽين جي هڪ وڏي رينج استعمال ٿيندي آهي، جن ۾ [[ليمون گراس]]، [[پودينو]]، [[ويٽنامي پودينو]]، [[ڊگهو ڌاڻو]] ۽ [[ٿائي ريحان]] جا پن شامل آهن۔ ** [[ويٽنامي شراب]] <gallery class="center" caption="ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام" widths="200px" heights="150px"> Nasi Campur.jpg|[[ناسي چمپور|ناسي]] جي هڪ ذاتي پيشڪش، [[باليني طعام|بالي]]، [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيا]] ۾، جتي چانور چوڌاري ڪيترن ئي پاسيدار کاڌن سان گڏ پيش ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ [[ساتي#ساتي لِليت|ساتي لِليت]] پڻ شامل آهي۔ Red roast duck curry.jpg|[[ٿائلينڊ|ٿائي]] ''ڪينگ فيٽ پيٽ يانگ'': [[بطخ جو گوشت|بطخ]] جو ڀڳل گوشت [[ڳاڙهي ڪڙھي]] ۾۔ Chicken adobo.jpg|[[فلپائني ايڊوبو]] فلپائني طعام ۾ هڪ مشهور کاڌو ۽ رڌپچاءُ جو عمل آهي۔ NasiLemak.JPG|[[ملائيشيائي طعام|ملائيشيائي]] [[ناسي ليماڪ]]، اينچوويز، مونگڦرين، اوٻاريل انڊي، دنبي جي ڪڙھي، ڪڪڙِي، ۽ [[سمبل]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي۔ Thai market food 01.jpg|[[چيانگ مائي]]، [[ٿائلينڊ]] ۾ تيار کاڌو وڪڻندڙ کاڌي جو اسٽال۔ Bò 7 món.jpg|[[بو 7 مون]] (لفظي معنيٰ [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۾ "[[ڍڳي جو گوشت]] جا ست ڪورس")، ويٽنامي طعام ۾ ڍڳي جي گوشت جي کاڌن جو هڪ چونڊيل مجموعو آهي۔ </gallery> [[زمرو:فهرستون ايشيا]] [[زمرو:اوڀر ايشيا]] [[زمرو:کاڌا بلحاظ کنڊ]] 0wxsxpoj2o5af1boc3rpb0y83yqvnhp 428177 428176 2026-11-05T08:58:47Z Ibne maryam 17680 /* ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام */ 428177 wikitext text/x-wiki [[File:Asia (orthographic projection).svg|thumb|[[ايشيا]] کنڊ جو مقام.]] '''اوڀر ايشيا جا کاڌا''' (East Asian Cousine) هيءَ علائقي موجب اوڀر ايشيائي کاڌن جي فهرست آهي، کاڌا، [[رڌپچاءُ]] جي طريقن ۽ روايتن جو هڪ مخصوص انداز هوندو آهي،<ref>[http://www.thefreedictionary.com/cuisine "Cuisine."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426005908/http://www.thefreedictionary.com/cuisine |date=2013-04-26 }} [http://www.thefreedictionary.com Thefreedictionary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526031718/http://www.thefreedictionary.com/ |date=2013-05-26 }}. Accessed June 2011.</ref> جيڪو عام طور ڪنهن خاص [[ثقافت]] يا علائقي سان لاڳاپيل هوندو آهي. ايشيا، سڀ کان وڏو، سڀ کان گهڻي آبادي وارو ۽ ثقافتي لحاظ کان گهڻو متنوع [[کنڊ]] هجڻ جي ڪري، پنهنجي مختلف علائقن سان لاڳاپيل طعامن جي وڏي تنوع رکي ٿو۔ == ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام == [[File:Southeast Asia (orthographic projection).svg|thumb|[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] جو مقام.]] ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام ۾ هلڪي تياري وارن کاڌن تي زور ڏنو ويندو آهي، جن ۾ تيز خوشبوئون هونديون آهن، ۽ جن ۾ [[ليمي وارو گاھ]]، [[خمير ٿيل مڇيءَ جي چٽڻي]] ۽ [[مڇيءَ جي پيسٽ]]، ۽ [[ادرڪ]] جهڙا ذائقا شامل هوندا آهن.<ref>{{cite book |last=Fieldhouse |first=Paul |title=The World Religions Cookbook |publisher=Greenwood Press |page=3}}</ref> هن علائقي جا جزا اوڀر ايشيائي طعامن جي جزن کان مختلف آهن، جتي سويا ساس جي بدران [[مڇيءَ جي ساس]] جو استعمال ٿيندو آهي ۽ [[گلنجل]]، [[تمر هندي]] ۽ [[ليمون گراس]] جهڙا جزا به شامل ٿيندا آهن۔ پچائڻ جي طريقن ۾ [[تيز باهه تي رڌپچاءُ]]، اوٻارڻ ۽ ٻاڦ تي پچائڻ شامل آهن.<ref name=le/> * [[برونائي جو طعام]] پاڙيسري [[ملائيشيا]]، سنگاپور،<ref name="ifood">{{cite web |url=http://www.ifood.tv/blog/cuisine_of_brunei |title=Cuisine of Brunei |publisher=ifood.tv |access-date=2010-09-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527162503/http://www.ifood.tv/blog/cuisine_of_brunei |archive-date=2012-05-27 }}</ref> ۽ انڊونيشيا جي طعام سان گهڻي مشابهت رکي ٿو ۽ انهن کان گهڻو متاثر آهي، جڏهن⁠تہ چين، ڀارت ۽ عرب دنيا جا اضافي اثر پڻ ان تي موجود آهن۔ * [[برمي طعام]] تي چين، ڀارت ۽ ٿائلينڊ جو وڏو اثر رهيو آهي۔ تنهن هوندي به، برمي طعام پنهنجا مخصوص تياريءَ جا طريقا ۽ الڳ ذائقا برقرار رکيا آهن، ۽ "معياري" کاڌن جون ڪيتريون علائقائي صورتون موجود آهن۔ برمي ماڻهو ساڄي هٿ سان کائين ٿا، ۽ صرف آڱرين جي پورن سان چانور جو ننڍو گولو ٺاهي ان کي مختلف لقمَن سان گڏائي وات ۾ وجهندا آهن۔ برمي ماڻهو ڀاڄين ۽ ميون جي وڏي قسمن سان گڏ مختلف گوشت پڻ کائين ٿا۔ هڪ تمام مشهور ڀاڄي [[دانين ٿي]] آهي، جنهن کي عام طور اوٻاري يا ڀُڃي، پوءِ لوڻ، تيل ۽ ڪڏهن ڪڏهن پڪل ناريل جي چرٻيءَ سان گڏ کاڌو ويندو آهي۔ * [[ڪمبوڊيائي طعام]] ۾ [[ڪمبوڊيا جا نسلي گروهه|ڪمبوڊيا جي سڀني نسلي گروهن]] جا طعام شامل آهن، جڏهن⁠تہ [[خمير طعام]] خاص طور نسلي [[خمير ماڻهو|خميرن]] جي طعام ڏانهن اشارو ڪري ٿو۔ وقت سان گڏ خمير طعام ڀارتي، چيني ۽ پوءِ تازو فرينچ طعام جا عنصر پنهنجي اندر شامل ڪيا آهن، ۽ تاريخي رابطن ۽ گڏيل اثرن سبب ڪمبوڊيائي طعام پاڙيسري ٿائي، ويٽنامي ۽ لائو طعام سان گهڻيون مشابهتون رکي ٿو۔ * [[ڪرسمس ٻيٽ جو طعام]] تي آسٽريليائي طعام سان گڏ ٻين ايشيائي طعامن، خاص طور ملائيشيائي ۽ انڊونيشيائي طعامن جا به اثر آهن۔ * [[اوڀر تيمور جو طعام]] ڏکڻ اوڀر ايشيا جي نون ملڪن مان هڪ جي طعام آهي۔ * [[فلپائني طعام]] ڪيترن ئي صدين دوران پنهنجي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي]] شروعاتن کان ارتقا ڪري، هڪ اهڙي گڏيل طعام ۾ تبديل ٿي آهي، جنهن ۾ ڪيترائي هسپانوي، چيني، آمريڪي ۽ ٻيا ايشيائي اثر مقامي جزن ۽ مقامي ذائقي موجب جذب ڪيا ويا آهن۔<ref>[http://www.balitapinoy.net/philippine_cuisine.html "Philippine Cuisine."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616135618/http://www.balitapinoy.net/philippine_cuisine.html |date=2011-06-16 }} [http://www.balitapinoy.net Balitapinoy.net] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723022526/http://www.balitapinoy.net/ |date=2011-07-23 }}. Accessed July 2011.</ref><ref>{{cite book |title=The Philippine cookbook |last=Alejandro |first=Reynaldo |year=1985 |publisher=Penguin |location=New York, New York |isbn=978-0-399-51144-8 |pages=12–14 |url=https://books.google.com/books?id=HUaDoUF0tRwC&pg=PA12 |access-date=February 23, 2019 |archive-date=January 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113110906/https://books.google.com/books?id=HUaDoUF0tRwC&pg=PA12 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Cuisine and Culture: A History of Food and People |last=Civitello |first=Linda |year=2011 |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-1-118-09875-2 |page=263 |url=https://books.google.com/books?id=KwtE4v_qS4EC&pg=PT263 |access-date=February 23, 2019 |archive-date=January 13, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113110906/https://books.google.com/books?id=KwtE4v_qS4EC&pg=PT263 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Philippines Country Study Guide |year=2007 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4330-3970-6 |page=111 |url=https://books.google.com/books?id=J8VkaWS6xiMC&pg=PA111}}</ref> وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ڏسو: [[فلپائني طعام#علائقائي خاصيتون|فلپائني طعام؛ علائقائي خاصيتون]]۔ ** [[ڪپامپانگان طعام]] [[ڪپامپانگان ماڻهو|ڪپامپانگان ماڻهن]] جو مقامي طعام آهي، جيڪي [[پامپانگا]] صوبي، [[مرڪزي لوزون]] مان تعلق رکن ٿا۔ ڪپامپانگان کاڌي جو هڪ بهترين مثال ''[[سسگ]]'' آهي، جيڪو سڄي فلپائن ۾ هڪ مشهور کاڌو آهي۔ ** [[بيڪول علائقو|بيڪول]] جو طعام پنهنجي تيز ۽ مرچن واري کاڌي ۽ ناريل جي کير وارن کاڌن لاءِ مشهور آهي۔ شايد سڀ کان وڌيڪ مشهور بيڪولانو کاڌو تمام تيز [[بيڪول ايڪسپريس]] آهي۔ هي علائقو ''[[ناٽونگ]]'' لاءِ پڻ مشهور آهي، جنهن کي ''لائينگ'' يا ''[[پناگات]]'' به چيو وڃي ٿو (يعني [[تارو]] جي پنن ۾ سوئر يا مڇيءَ جو شوربو)۔ ** پاڻين ۽ زرخيز زمين سان گهيريل هجڻ سبب، وِساياس ۾ سامونڊي ۽ زميني شيون وافر مقدار ۾ ملن ٿيون، جيئن مختلف '''''وِسايان طعامن''''' مان ظاهر آهي۔ مشهور وِسايان کاڌن جا ڪجهه مثال هي آهن: [[سيبو شهر|سيبو]] جي [[لچون]] واري صورت، [[ايلويلو شهر|ايلويلو]] جو [[لا پاز بچوي]]، [[باڪولوڊ]] جو [[ايناسال]] ۽ [[پيايا]]، ۽ [[ليٽي صوبو|ليٽي]] جا [[روسڪاس]]، [[همبا]]، [[مورون]] ۽ [[بُڪايو]]۔ ** منڊانائو جي طعام جا کاڌا [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ عام مصالحن سان ڀرپور هوندا آهن۔ منڊانائو جا ڪجهه حصا اڪثريت ۾ [[مسلمان]] آهن، جتي سوئر جو گوشت گهٽ استعمال ڪيو ويندو آهي۔ منڊانائو جي طعام جا سڀ کان نمايان کاڌا هي آهن: [[ساٽي]]، [[سمبل]]، [[تيولا اِتُم]]، ۽ [[زامبوانگا شهر|زامبوانگا]] جا [[الفاخور]]، ڪوراچا، ۽ ريبوسائو۔ * [[همونگ طعام]] [[همونگ ماڻهو|همونگ ماڻهن]] جو طعام آهي، جن جي اصل [[چين]] ۾ آهي، ۽ هاڻي اهي [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ پکڙيل [[جلاوطني]] برادري طور موجود آهن، جڏهن⁠تہ آمريڪا ۾ پڻ سندن وڏي [[همونگ آمريڪي ماڻهو|همونگ آمريڪي]] برادري آهي۔ * [[انڊونيشيائي طعام]] تمام گهڻو متنوع آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انڊونيشيا لڳ ڀڳ 6,000 آباد ٻيٽن تي مشتمل آهي۔<ref name="epicurina">[http://www.epicurina.com "Indonesian Cuisine."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823205443/http://www.epicurina.com/ |date=2017-08-23 }}. Accessed July 2011.</ref> هتي ڪيترائي علائقائي طعام موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[انڊونيشيا جي ثقافت|ثقافتي]] ۽ پرڏيهي اثرن تي ٻڌل آهن۔<ref name="epicurina"/><ref name="belindo">[http://www.belindo.com/default.aspx?navid=84 "Indonesian food."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910074608/http://www.belindo.com/Default.aspx?NavID=84 |date=September 10, 2011 }} [http://www.belindo.com Belindo.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907235631/http://www.belindo.com/ |date=2011-09-07 }}. Accessed July 2011.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cuisinenet.com/glossary/indon.html |title=Indonesian Cuisine |publisher=Diner's Digest |access-date=2010-07-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110409014335/http://www.cuisinenet.com/glossary/indon.html |archive-date=2011-04-09 }}</ref> مثال طور، [[سوماترا]] جو طعام اڪثر وچ اوڀر ۽ ڀارتي اثرن وارو هوندو آهي، جنهن ۾ ڪڙهين وارا گوشت ۽ ڀاڄيون نمايان هونديون آهن، جڏهن⁠تہ [[جاوي طعام]] ۽ [[سنڊاني طعام]] وڌيڪ مقامي نوعيت جا آهن۔<ref name="epicurina"/> ** [[آچي طعام]] [[آچي ماڻهو|آچي ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[آچي]] ۾، گهڻو ڪري اولهه [[سوماترا]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[باليني طعام]] [[باليني ماڻهو|باليني ماڻهن]] جي طعامي روايتن ۽ کاڌن تي مشتمل آهي، جيڪي آتش فشاني ٻيٽ [[بالي]] سان تعلق رکن ٿا۔ ** [[بنجار طعام]] [[بنجار ماڻهو|بنجار ماڻهن]] جي رڌپچاءُ جي روايت ۽ طعام آهي، جيڪي [[ڏکڻ ڪاليمنتان]]، [[انڊونيشيا]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[باتڪ طعام]] [[باتڪ (انڊونيشيا)|باتڪ نسلي گروهن]] جو طعام ۽ رڌپچاءُ جون روايتون آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[اتر سوماترا]] علائقي ۾ ملن ٿا۔ ** [[اِنڊو طعام]] [[مخلوط طعام]] جي هڪ روايت آهي، جيڪا بنيادي طور [[انڊونيشيا]] (سڄي ملڪ ۾) ۽ [[نيدرلينڊ]] ۾، ۽ پڻ [[بيلجيم]]، [[ڏکڻ آفريقا]] ۽ [[سورينام]] ۾ موجود آهي۔ ** [[انڊونيشيائي عرب طعام]] جي خاصيت [[وچ اوڀر جو طعام]] ۽ مقامي [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيائي انداز]] جي ملاوٽ آهي۔ [[عرب نسل جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي عربن]] پنهنجي عرب طعام جي ورثي کي اصل ۾ [[حضرموت]]، [[حجاز]] ۽ [[مصر]] مان آندو۔ ** [[انڊونيشيائي چيني طعام]] جي خاصيت [[چيني طعام|چيني]] ۽ مقامي [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيائي انداز]] جي ملاوٽ آهي۔ [[چيني نسل جا انڊونيشيائي|چيني انڊونيشيائي]] پنهنجي چيني طعام جو ورثو کڻي آيا۔ ** [[انڊونيشيائي ڀارتي طعام]] جي خاصيت [[ڀارتي طعام]] ۽ مقامي [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيائي انداز]] جي ملاوٽ آهي۔ [[ڀارتي نسل جا انڊونيشيائي|ڀارتي انڊونيشيائي]] پنهنجو ڀارتي طعامي ورثو کڻي آيا۔ ** [[جاوي طعام]] [[جاوي ماڻهو|جاوي ماڻهن]] جو طعام آهي۔ وسيع مفهوم ۾، جاوي طعام سان انڊونيشيا جي [[جاوا ٻيٽ]] جي سڄي آبادي جو طعام پڻ مراد ٿي سگهي ٿو؛ جنهن ۾ اولهه جاوا جا سنڊاني، [[بيتاوي ماڻهو|بيتاوي]] [[جڪارتا]] ۾، ۽ اوڀر جاوا کان ٻاهر [[مدورا ٻيٽ]] تي [[مدوري ماڻهو|مدوري]] پڻ شامل آهن۔ *** [[بيتاوي طعام]] [[بيتاوي ماڻهو|بيتاوي ماڻهن]] جو شاهوڪار، متنوع ۽ گڏيل طعام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ بيتاوي ماڻهن جي تشڪيل مختلف علائقائي لڏپلاڻ ڪندڙن مان ٿي، جيڪي ٻيٽ مالا جي مختلف هنڌن تان آيا هئا۔ *** [[مدوري طعام]] [[مدوري ماڻهو|مدوري ماڻهن]] جي طعامي روايت آهي، جيڪي [[مدورا ٻيٽ]] تي [[جاوا]] جي اتر اوڀر سامونڊي ڪناري وٽ رهن ٿا۔ *** [[سنڊاني طعام]] [[سنڊاني ماڻهو|سنڊاني ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[اولهه جاوا]]، انڊونيشيا ۾ رهن ٿا۔ سنڊاني هوٽلن ۾ هٿن سان کائڻ عام ڳالهه آهي۔ اهي عام طور ''ڪوبوكان'' ڏيندا آهن، يعني هٿ ڌوئڻ لاءِ لائيم جي هڪ ٽڪري سان گڏ صاف پاڻيءَ جو پيالو۔ ** [[ماڪاسر طعام]] [[بوگيني ماڻهو|بوگيني ماڻهن]] ۽ [[ماڪاسر ماڻهو|ماڪاسر ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[ڏکڻ سولاويسي]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[ملائي طعام]] [[ملائي ماڻهو|ملائي ماڻهن]] جو طعام آهي، جنهن تي ڪيترائي علائقائي ۽ پرڏيهي اثر آهن۔ ** [[ماناڊو طعام]] [[ميناهسان ماڻهو|ميناهسان ماڻهن]] جي رڌپچاءُ جي روايت آهي، جيڪي اتر سولاويسي سان تعلق رکن ٿا۔ هن طعام تي يوروشيائي طعام، خاص طور [[ڊچ طعام]] جا اثر آهن۔ ** [[پڊانگ کاڌو]]، جنهن کي منانگڪاباؤ طعام به چيو وڃي ٿو، [[منانگڪاباؤ ماڻهو|منانگڪاباؤ ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[اولهه سوماترا]]، انڊونيشيا جا رهاڪو آهن۔ اهو [[سامونڊي ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور طعامن مان هڪ آهي۔ اهو سڄي انڊونيشيا ۾ ''مساکن پڊانگ'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو۔ ** [[پاليمبانگ طعام]] [[پاليمبانگ ماڻهو|پاليمبانگ ماڻهن]] جو طعام آهي، جيڪي [[ڏکڻ سوماترا]] ۾ رهن ٿا۔ ** [[پيراناڪن طعام]] [[چيني نسل جا انڊونيشيائي|چيني]]، [[ملائي ماڻهو|ملائي]]، [[جاوي ماڻهو|جاوي]] ۽ ٻين اثرن کي گڏائي هڪ منفرد ملاوٽ پيدا ڪري ٿو۔ * [[لائو طعام|لائوسي طعام]] [[لائوس]] جو [[طعام]] آهي، جيڪو ٻين ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعامن کان الڳ آهي۔ لائوس جون سرحدون پاڙيسري ملڪن سان ملن ٿيون، ۽ نتيجي طور لائوسي طعام اتر اوڀر ٿائلينڊ ([[اِيسان]]) جي طعام تي مضبوط اثر ڇڏيو آهي، جڏهن⁠تہ ڪجهه لائوسي طعامي اثر ڪمبوڊيا<ref>{{cite web|url=http://www.mekongblue.com/st.htm |title=Stung Treng |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613235945/http://www.mekongblue.com/st.htm |archive-date=2010-06-13 }}</ref> ۽ اتر ٿائلينڊ ([[لانّا]]) تائين پڻ پهتا آهن۔<ref>{{cite web|url=http://www.sawadee.com/thailand/food/regional.htm |title=Thai Food - Regional Thai Cuisine by Sawadee.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917164952/http://www.sawadee.com/thailand/food/regional.htm |archive-date=2011-09-17 }}</ref> * [[ملائيشيائي طعام]] [[ملائيشيا]] جي گهڻ-ثقافتي پهلوئن جو عڪس آهي۔ ملائيشيا ٽن وڏين نسلن، ملائي، چيني ۽ ڀارتي، سان گڏ صباح ۽ سراواڪ جي بيشمار نسلي گروهن جو مجموعو آهي۔ هن رنگا رنگ ميلاپ کي اتر کان ٿائي، ڏکڻ کان انڊونيشيائي، اوڀر کان فلپائني، ۽ سوين سالن جي نوآباديات ذريعي برطانوي، ڊچ ۽ پرتگالي اثرن وڌيڪ مالا مال ڪيو آهي۔<ref>[http://www.malaysianfood.net/Malayfood.html "What is Malay Food?"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525001218/http://www.malaysianfood.net/Malayfood.html |date=2013-05-25 }} [http://www.malaysianfood.net Malaysianfood.net] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606035621/http://malaysianfood.net/ |date=2013-06-06 }}. Accessed July 2011.</ref> ** [[ملائي طعام]] [[ملائي ماڻهو|ملائي ماڻهن]] جو طعام آهي، جنهن تي ڪيترائي علائقائي ۽ پرڏيهي اثر آهن۔ مثال طور، [[جوهور]] جو طعام گهڻو ڪري وچ اوڀر ۽ جاوي اثرن وارو هوندو آهي، جڏهن⁠تہ [[ڪيلنتان]] جو طعام گهڻو ڪري ٿائي اثرن وارو هوندو آهي۔ ** [[ملائيشيائي چيني طعام]] جي خاصيت [[چيني طعام|چيني]] ۽ مقامي جزن جي ملاوٽ آهي۔ ** [[ملائيشيائي ڀارتي طعام]] جي خاصيت [[ڀارتي طعام|ڀارتي]] ۽ مقامي جزن جي ملاوٽ آهي۔ ** [[سراواڪي طعام]] سراواڪ، ملائيشيا جو طعام آهي۔ ** [[صباحي طعام]] صباح، ملائيشيا جو طعام آهي، جنهن تي [[فلپائني طعام]] ۽ [[انڊونيشيائي طعام]] جا اثر آهن۔ ** [[پيراناڪن طعام]] چيني، [[ملائي ماڻهو|ملائي]] ۽ ٻين اثرن کي گڏائي هڪ منفرد ملاوٽ پيدا ڪري ٿو۔ پينانگ جا پيراناڪن گهڻو ڪري ٿائي اثرن وارا آهن، جڏهن⁠تہ [[ملاڪا]] ۽ [[سنگاپور]] جا پيراناڪن گهڻو ڪري انڊونيشيائي اثرن وارا آهن۔ ** [[سنگاپور ۽ ملائيشيا جو يوروشيائي طعام|يوروشيائي طعام]] [[ڪرسٽانگ ماڻهو|ڪرسٽانگ]]، [[نيدرلينڊ|ڊچ]]، [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]]، [[ملائي ماڻهو|ملائي]] ۽ ٻين اثرن کي گڏائي هڪ منفرد ملاوٽ پيدا ڪري ٿو، جيڪو گهڻو ڪري [[ملاڪا]] ۾ ملي ٿو۔ * [[سنگاپوري طعام]] پاڙيسري [[ملائيشيا]] جي طعام سان گهڻي مشابهت رکي ٿو ۽ ان کان تمام گهڻو متاثر آهي، ۽ اهو سنگاپور جي حڪمت عملي واري هنڌ سبب صدين جي ثقافتي رابطن جو نتيجو آهي۔<ref name="singaporefoodhistory">[http://www.singaporefoodhistory.com/sing-main.htm "Singapore Food."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705005629/http://www.singaporefoodhistory.com/sing-main.htm |date=2011-07-05 }} [http://www.singaporefoodhistory.com Singaporefoodhistory.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110705005435/http://www.singaporefoodhistory.com/ |date=2011-07-05 }}. Accessed July 2011.</ref> سنگاپور ۾ غالب طعام [[چيني طعام|چيني]] آهي،<ref name="singaporefoodhistory"/> جنهن سان گڏ [[ملائي طعام|ملائي]]، [[ڀارتي طعام|ڀارتي]]<ref name="singaporefoodhistory"/> ۽ [[انگريزي طعام|انگريزي]] روايتون پڻ موجود آهن، جيڪي اوڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي دور کان وٺي هتي موجود آهن۔ * [[ٿائي طعام]] کي ملڪ جي چئن مکيه علائقن سان لاڳاپيل چار علائقائي طعامن طور بيان ڪري سگهجي ٿو: [[اتر ٿائلينڊ|اتر]]، اتر اوڀر (يا [[اِيسان]])، [[مرڪزي ٿائلينڊ|مرڪز]]، ۽ [[ڏکڻ ٿائلينڊ|ڏکڻ]]۔<ref name="modern">[http://sabaiaz.com/concept.htm "Modern Thai"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527183903/http://sabaiaz.com/concept.htm |date=2013-05-27 }} (food). [http://sabaiaz.com Sabaiaz.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527183922/http://sabaiaz.com/ |date=2013-05-27 }}. Accessed July 2011.</ref> پنجون طعام ٿائي شاهي طعام آهي، جيڪو [[ايوٿايا بادشاھت]] (1351–1767ع) جي محلاتي طعام تي ٻڌل آهي، جنهن مرڪزي ٿائي ميداني علائقن جي طعام تي وڏو اثر وڌو۔<ref name="modern"/> هر طعام ۾ پاڙيسري ملڪن ۽ علائقن جي خوراڪ ۽ طعامن سان مشابهتون موجود آهن، جن ۾ [[برمي طعام|برما جو طعام]]، [[يونان جو طعام]]، [[لائو طعام]]، [[ڪمبوڊيائي طعام]] ۽ [[ملائيشيائي طعام]] شامل آهن۔<ref name="modern"/> * [[ويٽنامي طعام]] ويٽنام مان نڪتل رڌپچاءُ جو هڪ انداز آهي، جنهن تي چيني ۽ فرينچ اثر موجود آهن۔ [[مڇيءَ جي ساس]]، سويا ساس، چانور، تازيون [[جڙي ٻوٽيون]]، ميوا ۽ ڀاڄيون عام طور استعمال ڪيا وڃن ٿا۔ ويٽنامي ترڪيبن ۾ مختلف جڙي ٻوٽين جي هڪ وڏي رينج استعمال ٿيندي آهي، جن ۾ [[ليمون گراس]]، [[پودينو]]، [[ويٽنامي پودينو]]، [[ڊگهو ڌاڻو]] ۽ [[ٿائي ريحان]] جا پن شامل آهن۔ ** [[ويٽنامي شراب]] <gallery class="center" caption="ڏکڻ اوڀر ايشيائي طعام" widths="200px" heights="150px"> Nasi Campur.jpg|[[ناسي چمپور|ناسي]] جي هڪ ذاتي پيشڪش، [[باليني طعام|بالي]]، [[انڊونيشيائي طعام|انڊونيشيا]] ۾، جتي چانور چوڌاري ڪيترن ئي پاسيدار کاڌن سان گڏ پيش ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ [[ساتي#ساتي لِليت|ساتي لِليت]] پڻ شامل آهي۔ Red roast duck curry.jpg|[[ٿائلينڊ|ٿائي]] ''ڪينگ فيٽ پيٽ يانگ'': [[بطخ جو گوشت|بطخ]] جو ڀڳل گوشت [[ڳاڙهي ڪڙھي]] ۾۔ Chicken adobo.jpg|[[فلپائني ايڊوبو]] فلپائني طعام ۾ هڪ مشهور کاڌو ۽ رڌپچاءُ جو عمل آهي۔ NasiLemak.JPG|[[ملائيشيائي طعام|ملائيشيائي]] [[ناسي ليماڪ]]، اينچوويز، مونگڦرين، اوٻاريل انڊي، دنبي جي ڪڙھي، ڪڪڙِي، ۽ [[سمبل]] سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي۔ Thai market food 01.jpg|[[چيانگ مائي]]، [[ٿائلينڊ]] ۾ تيار کاڌو وڪڻندڙ کاڌي جو اسٽال۔ Bò 7 món.jpg|[[بو 7 مون]] (لفظي معنيٰ [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۾ "[[ڍڳي جو گوشت]] جا ست ڪورس")، ويٽنامي طعام ۾ ڍڳي جي گوشت جي کاڌن جو هڪ چونڊيل مجموعو آهي۔ </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فهرستون ايشيا]] [[زمرو:اوڀر ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جا کاڌا]] [[زمرو:اوڀر ايشيا جا کاڌا]] 2gb9kyzf8vzrxrmt8lk7x6cv3r9257k 14 101636 427982 404673 2026-11-04T15:43:30Z Memon2025 21315 427982 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماڻھو بلحاظ ملڪ]] kbg008l2tt1dtc0o2txey4rje3xht5t 14 102445 427980 410550 2026-11-04T15:40:47Z Memon2025 21315 /* */ 427980 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:اٽلي جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] e5vlx59d6xuat0x0h7tm3l4ntjo5jv8 14 102610 427969 411457 2026-11-04T15:30:08Z Memon2025 21315 427969 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ازبڪستان]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ازبڪستان جي ثقافت]] chmosbxiqh7lwn26u1jtsmp0xetdmp8 14 103475 427944 416196 2026-11-04T14:31:45Z Memon2025 21315 /* */ 427944 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] ruuen9p29pyvz3u3wkoiwen0s14p05m 0 104223 428123 423832 2026-11-04T22:42:08Z Intisar Ali 8681 428123 wikitext text/x-wiki {{Short description|بلوچستان جي لسٻيلي ضلعي ۾ هندو ڌرم جو تاريخي تيرٿ ۽ غاري عبادتگاهه}} {{About|بلوچستان جي تاريخي تيرٿ ۽ عبادتگاهه|ديويءَ بابت|هنگلاج ماتا}} {{Infobox religious building | name = هنگلاج ماتا مندر | native_name = هنگلاج ماتا | image = Hinglaj Mata Mandir Cave entrance, Pakistan - panoramio.jpg | caption = هنگلاج ماتا مندر جي قدرتي غار جو داخلي حصو | map_type = Pakistan Balochistan#Pakistan | map_caption = بلوچستان ۾ هنگلاج ماتا مندر جو هنڌ | coordinates = {{coord|25.513889|65.515278|region:PK_type:landmark|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[هندو ڌرم]] | deity = [[هنگلاج ماتا]]، [[شڪتي]]، هنگولا ديوي | tradition = [[شاڪت مت]] | location = [[هنگول نيشنل پارڪ]] | district = [[لسٻيلو ضلعو]] | province = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | country = [[پاڪستان]] | architecture_type = قدرتي غار ۾ عبادتگاهه | festivals = هنگلاج ياترا، نوراتري | established = قديم؛ بنياد جي قطعي تاريخ نامعلوم }} '''هنگلاج''' (''Hinglaj'')، جنهن کي '''هنگلاج ماتا مندر'''، '''هنگلاج ديوي'''، '''هنگولا ديوي'''، '''ناني مندر''' ۽ '''بيبي ناني''' پڻ سڏيو ويندو آهي، [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي ضلعي]] ۾ [[هنگول نيشنل پارڪ]] اندر واقع هڪ تاريخي هندو تيرٿ ۽ قدرتي غار ۾ قائم عبادتگاهه آهي. هي ماڳ [[هنگول درياهه]] جي ڀرسان، [[مڪران]] جي ساحلي جبلن ۾ واقع آهي. [[هندو ڌرم]] جي [[شاڪت مت]] واري روايت ۾ هن کي ديوي [[شڪتي]] جي اهم عبادتگاهن ۽ مقدس شڪتي پيٺن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هنگلاج ماتا کي ديوي درگا، پاروتي يا ستيءَ جي روپ سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. مقامي بلوچ مسلمان پڻ هن ماڳ کي نانيءَ جي آستان طور سڃاڻن ٿا ۽ ان سان عقيدت جون روايتون وابسته آهن.<ref name="UNESCO2016">{{cite web |title=Hingol Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6109/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=12 April 2016 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="DOAM">{{cite web |title=Hinglaj Mandir/Nani Mandir |url=https://doam.gov.pk/public/sites/9186 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Pakistan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> هنگلاج سنڌ، بلوچستان ۽ هندستان جي مختلف هندو برادرين لاءِ صدين کان زيارت جو مرڪز رهيو آهي. سنڌي، ڪڇي، گجراتي ۽ ٻين علائقن جا ياتري تاريخي طور دشوار جبلائي ۽ ريگستاني رستن وسيلي هتي پهچندا هئا. سنڌي ادبي ۽ لوڪ روايتن ۾ هن تيرٿ جو تعلق جوڳين، سامين، سنياسين ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ سان پڻ ملي ٿو. جديد دور ۾ [[مڪران ڪوسٽل هاءِ وي]] جي تعمير سان هنگلاج تائين رسائي نسبتاً آسان ٿي آهي ۽ سالياني مذهبي ميلي ۾ وڏي تعداد ۾ ياتري شرڪت ڪن ٿا.<ref name="Schaflechner2018">{{cite book |last=Schaflechner |first=Jürgen |title=Hinglaj Devi: Identity, Change, and Solidification at a Hindu Temple in Pakistan |url=https://archive.org/details/hinglajdeviident0000scha |publisher=Oxford University Press |year=2018 |isbn=9780190850524 |doi=10.1093/oso/9780190850524.001.0001 |language=en}}</ref><ref name="DawnHinglaj2019">{{cite news |title=Walking on the pilgrimage route to Hinglaj temple |url=https://www.dawn.com/news/1501730 |work=Dawn |date=26 August 2019 |language=en}}</ref> == نالو ۽ نالي جي تاريخ == هنگلاج جو نالو مختلف تاريخي، مذهبي ۽ مقامي ماخذن ۾ ''هنگلاج''، ''هنگولا''، ''هنگولا ديوي''، ''ناني'' ۽ ''بيبي ناني'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. هندو مذهبي روايت ۾ هن ماڳ جو نالو ديوي هنگلاج يا هنگولا سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بلوچستان جي مقامي مسلمان آباديءَ ۾ نانيءَ جو نالو وڌيڪ مشهور رهيو آهي.<ref name="DOAMHinglaj">{{cite web |title=Hingol Cultural Landscape |url=https://doam.gov.pk/public/heritage-sites/804 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> ڪن لساني ۽ مذهبي مطالعي ۾ ''هنگولا'' کي سنسڪرت لفظ ''هينگولا'' (Hiṅgula) سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو ڳاڙهي رنگ جي هڪ معدني مادي، يعني [[سنابار]]، لاءِ استعمال ٿيندو آهي. تنهن هوندي به ماڳ جي نالي جي قطعي تاريخي اشتقاق بابت مختلف رايا موجود آهن.<ref name="Schaflechner2018"/> === نانيءَ جو نالو === هنگلاج جي ديويءَ کي مقامي روايتن ۾ ناني سڏيو ويندو آهي. سنڌي ۽ بلوچ سماجي روايتن ۾ ناني بزرگ عورت يا ڏاڏيءَ لاءِ احترام جو لفظ آهي، پر هن ماڳ سان لاڳاپيل نالي جي تاريخ رڳو انهيءَ عام لغوي معنيٰ تائين محدود نه آهي. ڪجهه محققن نانيءَ جي عقيدي کي قديم ايراني، وچ ايشيائي ۽ ميسوپوٽيميائي ديوين، خاص طور ''نانا'' يا ''نانايا'' جي عبادت سان ڀيٽيو آهي. هي تقابلي مذهبي نظريو آهي؛ ان مان هنگلاج جي موجوده عبادتگاهه جي ڪنهن مخصوص قديم ديويءَ سان سڌي ۽ مسلسل تاريخي سڃاڻپ قطعي طور ثابت نٿي ٿئي.<ref name="Schaflechner2018"/> == جاگرافيائي بيهڪ == هنگلاج [[عربي سمنڊ]] جي ساحل کان اندر، مڪران جي جبلائي علائقي ۾، هنگول درياهه جي ويجهو واقع آهي. پاڪستان جي آثار قديمه واري اداري موجب هن مندر جا جاگرافيائي متناسق 25.513889 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 65.515278 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهن.<ref name="DOAM"/> يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ هنگلاج کي ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 190 ڪلوميٽر اولهه طرف ڄاڻايو ويو آهي. محقق يورگن شافليشنر پنهنجي ڪتاب ۾ اهو مفاصلو لڳ ڀڳ 215 ڪلوميٽر ڄاڻايو آهي. ٻنهي انگن ۾ فرق ماپ جي طريقي يا حوالي واري هنڌ سبب ٿي سگهي ٿو، پر ان جو مخصوص سبب تصديق ٿيل نه آهي.<ref name="UNESCO2016"/><ref name="Schaflechner2018"/> هنگول نيشنل پارڪ جي ايراضي لڳ ڀڳ 6,190 چورس ڪلوميٽر آهي. هن علائقي ۾ سامونڊي ڪنارا، سڪل جبل، پٿريليون واديون، وارياسي ميدان، قدرتي غارون ۽ مٽيءَ جا آتش فشان موجود آهن.<ref name="UNESCO2016"/> === هنگول درياهه === [[هنگول درياهه]] هنگلاج جي مذهبي جاگرافيءَ جو اهم حصو آهي. درياهه جي ڪنارن، جبلائي لنگهن ۽ قدرتي پاڻيءَ جي ماڳن سان ياترا جون مختلف رسمون وابسته آهن. هنگول درياهه آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي وهڪري ۽ جبلن جي قدرتي بناوٽ سبب هن علائقي ۾ تنگ واديون ۽ غارون ٺهيون آهن، جن مان هڪ ۾ هنگلاج ماتا جي عبادتگاهه قائم آهي.<ref name="UNESCO2016"/> === جبل ۽ قدرتي غار === هنگلاج جي عبادتگاهه هڪ اهڙي قدرتي غار ۾ آهي، جتي وڏي روايتي مندر واري اڏاوت بدران پٿر ۽ هڪ ننڍڙو عبادتي آستان موجود آهي. يونيسڪو ڏانهن پاڪستان جي جمع ڪرايل دستاويز موجب عبادتگاهه جي بنيادي مقدس حصي ۾ مٽيءَ جو هڪ هيٺانهون آستان ۽ هڪ ننڍڙو پٿر موجود آهي، جنهن کي ديويءَ جي علامت طور پوڄيو ويندو آهي.<ref name="UNESCO2016"/> مذهبي رسمن ۾ غار ۾ داخل ٿيڻ، ديويءَ اڳيان نذرانو رکڻ ۽ غار مان ٻاهر نڪرڻ کي روحاني اهميت ڏني ويندي آهي. == تاريخ == === قديم دور === هنگلاج جي عبادتگاهه کي ڏکڻ ايشيا جي قديم مذهبي ماڳن مان شمار ڪيو ويندو آهي. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي هن کي هڪ تاريخي مذهبي ماڳ طور درج ڪيو آهي، جڏهن ته ان جي بنياد جو قطعي سال معلوم نه آهي.<ref name="DOAMTemple">{{cite web |title=Hinglaj Mandir / Nani Mandir |url=https://doam.gov.pk/public/sites/9186 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ شامل سرڪاري بيان موجب هن ماڳ جي مذهبي روايت عربن جي سنڌ ۾ اچڻ ۽ سنڌ ۾ تصوف جي ترقيءَ کان اڳ واري زماني سان لاڳاپيل آهي.<ref name="UNESCO2016"/> بهرحال، ڪنهن عبادتگاهه جي قدامت بابت مذهبي روايت، قديم ادبي ذڪر ۽ آثار قديمه مان ثابت ٿيل تعميراتي تاريخ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. هنگلاج جي اصل بنياد جي تاريخ بابت قطعي آثار قديمه وارا ثبوت اڃا محدود آهن. === تاريخي جاگرافيائي بيان === برطانوي دور ۾ بلوچستان بابت مرتب ڪيل ضلعي گزيٽيئرن ۾ هنگلاج کي هڪ مشهور زيارتگاهه طور بيان ڪيو ويو آهي. انهن بيانن ۾ هن ماڳ جي جبلائي بيهڪ، قدرتي غار، نانيءَ جي عبادت ۽ هندو توڙي مقامي مسلمان عقيدتمندن جي اچ وڃ جو ذڪر ملي ٿو. ''Baluchistan District Gazetteer Series'' جي لسٻيلي بابت جلد ۾ هنگلاج کي بلوچستان جي مشهور زيارتگاهن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي ۽ ان جي جاگرافيائي بيهڪ هنگول درياهه سان لاڳاپيل بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="LasBelaGazetteer">{{cite book |title=Balochistan District Gazetteer: Las Bela, Text and Appendices |volume=VIII |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-10-30_03-28-27_50b8faa8e999bd5d987216662a977bc7.pdf |language=en}}</ref> ان دور جا گزيٽيئر هن ماڳ جي تاريخي جاگرافي ۽ مذهبي روايتن بابت اهم دستاويزي ماخذ آهن، پر انهن ۾ ڏنل قديم عقيدن ۽ نالن جي اشتقاق کي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي. === لسٻيلي جي گزيٽيئر ۾ هنگلاج === برطانوي دور جي ''Balochistan District Gazetteer: Las Bela'' ۾ هنگلاج جي مذهبي اهميت، قدرتي منظرن ۽ ياترا جي رستن بابت تفصيل ڏنل آهن. گزيٽيئر موجب ياتري ڪراچيءَ کان ميانيءَ رستي هنگلاج ڏانهن ويندا هئا. ان وقت سفر ڏکيو هو ۽ ياترين کي گڏيل قافلن جي صورت ۾ سفر ڪرڻو پوندو هو.<ref name="LasBelaGazetteer"/> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''Shah Abdul Latif: His Life and Work'' ۾ ٿارنٽن جي گزيٽيئر جو حوالو ڏيندي هنگلاج کي هندو ياترين جي مشهور تيرٿن مان هڪ ڄاڻايو آهي. ان بيان ۾ هنگلاج جي اهميت کي ستي يا درگا جي جسم جي ٽڪرن سان منسوب 51 مقدس هنڌن واري روايت سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="JotwaniLatif">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Shah Abdul Latif: His Life and Work |year=2006 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Shah_Abdul_Latif_His_Life_and_Work-Motilal_Jotwani-2006-cs.pdf}}</ref> === سنڌ ۽ هنگلاج جو تاريخي تعلق === سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي روايتن ۾ هنگلاج جي ياترا جو ذڪر ملي ٿو. سنڌ مان ياتري ڪراچيءَ، حب نديءَ ۽ مڪران جي جابلو رستن وسيلي هنگلاج پهچندا هئا. قديم سفرن ۾ پيادل هلڻ، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ جبلن جي ڏکين لنگهن سبب ياترا هڪ مشڪل عمل هئي.<ref name="LasBelaGazetteer"/><ref name="SchaflechnerHistory">{{cite book |last=Schaflechner |first=Jürgen |chapter=Historical Representations and Recent Changes |title=Hinglaj Devi: Identity, Change, and Solidification at a Hindu Temple in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2018 |pages=92–137 |doi=10.1093/oso/9780190850524.003.0004 |language=en}}</ref> === سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ ۾ هنگلاج === سنڌي تاريخي ڪتاب ''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحن 158 ۽ 166 کان 170 تائين هنگلاج جي علائقي، جبلائي واٽن، نانيءَ جي عبادتگاهه، مقامي نالن ۽ مذهبي روايتن جو تفصيلي بيان ملي ٿو.<ref name="SindhAncientHinglaj">{{cite book |title=سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ |language=sd |pages=158, 166–170 |chapter=هنگلاج ۽ لاڳاپيل تاريخي جاگرافي |quote=هنگلاج جي جاگرافي، غار، نانيءَ جي عقيدي، مقامي نالن ۽ زيارت بابت تاريخي بيان.}}</ref> ==== هنگلاج جي علائقي ڏانهن ويندڙ واٽ ==== ڪتاب جي صفحي 158 تي هنگلاج ڏانهن ويندڙ جبلائي علائقي ۽ واٽ جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن تيرٿ تائين پهچڻ لاءِ جبلن، وادين ۽ قدرتي لنگهن مان گذرڻو پوندو هو. قديم دور ۾ هنگلاج جي ياترا رڳو مذهبي سفر نه هئي، پر هڪ ڊگهو ۽ ڏکيو جبلائي سفر پڻ هئي. ياترين کي پاڻيءَ جي کوٽ، پٿريلي رستن ۽ موسم جي سختين کي منهن ڏيڻو پوندو هو.<ref name="SindhAncientHinglaj"/> ==== هنگلاج جي غار جو بيان ==== ڪتاب جي صفحن 166 کان 169 تائين هنگلاج جي غار ۽ ان جي آس پاس واري قدرتي بناوٽ جو تفصيلي مشاهدو ڏنو ويو آهي. بيان موجب هنگلاج جي غار هڪ جبلائي واديءَ ۾ واقع آهي. غار تائين پهچڻ لاءِ تنگ رستي مان گذرڻو پوي ٿو. اندر روشني محدود هوندي آهي ۽ عبادت لاءِ مخصوص هنڌ تي ڏيئا ٻارڻ جي روايت موجود هئي. ڪتاب ۾ غار جي اندر موجود پٿرن، تنگ گذرگاهن ۽ عبادت واري هنڌ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهي تفصيل ان دور جي ماڳ جي حالت ۽ مذهبي استعمال کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن.<ref name="SindhAncientHinglaj"/> ==== نانيءَ جي عبادتگاهه ۽ مقامي روايتون ==== ڪتاب ۾ هنگلاج جي ديويءَ کي نانيءَ جي نالي سان سڏڻ واري روايت تي خاص بحث ڪيو ويو آهي. صفحي 169 تي نانيءَ جي نالي ۽ ان جي مختلف صورتن بابت بحث ملي ٿو، جڏهن ته صفحي 170 تي مقامي نالن ۽ انهن جي ممڪن لساني لاڳاپن تي روشني وڌي وئي آهي. مصنف نانيءَ جي نالي کي مختلف قديم مذهبي ۽ لساني روايتن سان ڀيٽي ٿو. اهي ڀيٽون تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن کي ڪنهن هڪ قطعي اشتقاق يا قديم ديويءَ سان ثابت ٿيل سڃاڻپ طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="SindhAncientHinglaj"/> ==== ڪتاب ۾ بيان ڪيل تاريخي مشاهدا ==== {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:8px;" | ''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' ۾ هنگلاج بابت اهم موضوع |- ! style="background:#dceaf4;" | صفحو ! style="background:#dceaf4;" | موضوع ! style="background:#dceaf4;" | تاريخي اهميت |- | 158 | هنگلاج ڏانهن ويندڙ واٽ ۽ جبلائي علائقو | قديم رستن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات |- | 166 | هنگلاج جي غار ڏانهن پهچڻ جو بيان | عبادتگاهه جي قدرتي بناوٽ ۽ رسائي |- | 167 | غار جي اندروني بناوٽ | غار جي تاريخي حالت ۽ مذهبي استعمال |- | 168 | غار جي عبادتي هنڌ جو بيان | نانيءَ جي آستان ۽ مذهبي رسمن جو ذڪر |- | 169 | نانيءَ جو نالو ۽ عقيدو | مقامي مذهبي روايتن جي تاريخ |- | 170 | نالي بابت لساني ۽ تاريخي بحث | نانيءَ ۽ هنگلاج جي نالن جي ممڪن لاڳاپن جو جائزو |} <ref name="SindhAncientHinglaj"/> == مذهبي اهميت == === شڪتي پيٺ ۽ مذهبي روايت === هندو ڌرم جي [[شاڪت مت]] واري روايت ۾ هنگلاج کي ديوي شڪتيءَ جي مقدس ماڳن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. هندو مذهبي روايت موجب ديوي [[ستي]] پنهنجي پيءُ [[دڪش]] جي يگيه ۾ پنهنجي مڙس [[شو]] جي بي عزتيءَ کان پوءِ پاڻ کي باهه جي حوالي ڪيو. روايت موجب شو ستيءَ جو جسم کڻي غم ۾ ڀٽڪندو رهيو، جنهن کان پوءِ [[وشنو]] پنهنجي سدرشن چڪر سان ستيءَ جي جسم کي حصن ۾ ورهايو. مذهبي عقيدي موجب جتي جتي ستيءَ جي جسم جا حصا ڪريا، اتي شڪتي پيٺ قائم ٿيا. هنگلاج بابت روايت آهي ته ستيءَ جي مٿي جو حصو هن هنڌ ڪريو هو.<ref name="UNESCO2016"/><ref name="SchaflechnerPerspective">{{cite book |last=Schaflechner |first=Jürgen |chapter=Hinglaj in Perspective |title=Hinglaj Devi: Identity, Change, and Solidification at a Hindu Temple in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2018 |pages=40–91 |doi=10.1093/oso/9780190850524.003.0003 |language=en}}</ref> هي بيان هندو مذهبي عقيدي ۽ اساطيري روايت سان تعلق رکي ٿو؛ ان کي آثار قديمه مان ثابت ٿيل تاريخي واقعي طور پيش نٿو ڪري سگهجي. شڪتي پيٺن جو تعداد مختلف مذهبي روايتن ۽ فهرستن ۾ مختلف ملي ٿو. هنگلاج بابت پراڻن ماخذن ۾ 51 شڪتي پيٺن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="JotwaniLatif"/> === هنگلاج ماتا === [[هنگلاج ماتا]] کي ديوي [[درگا]] يا شڪتيءَ جي هڪ روپ طور پوڄيو ويندو آهي. مختلف هندو برادريون هنگلاج ماتا کي پنهنجي خانداني ديوي يا ''ڪل ديوي'' طور مڃين ٿيون. انهن ۾ راجپوت، چارڻ ۽ ٻين برادرين جا عقيدتمند شامل آهن. هنگلاج جو تيرٿ سنڌ ۽ بلوچستان جي هندو برادرين سان گڏ هندستان جي مختلف علائقن جي مذهبي روايتن ۾ پڻ اهميت رکي ٿو.<ref name="Schaflechner2018"/> === مسلمانن ۾ نانيءَ جي عقيدت === هنگلاج جي خاصيتن مان هڪ هندو ۽ مسلمان برادرين سان لاڳاپيل گڏيل مقامي عقيدت جون روايتون آهن. پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي موجب مقامي مسلمان پڻ هن عبادتگاهه کي ناني مندر جي نالي سان سڃاڻن ٿا ۽ ان جي سارسنڀال ۾ تاريخي طور ڪردار ادا ڪندا رهيا آهن.<ref name="DOAMHinglaj"/> مقامي بلوچ روايتن ۾ نانيءَ جي احترام ۽ ياترين جي مدد ڪرڻ جا مثال ملن ٿا. هنگلاج جي تاريخ بابت جديد تحقيق ۾ هن گڏيل مذهبي ورثي کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Schaflechner2018"/> === ناني مندر ۽ گڏيل مذهبي روايتون === هنگلاج سان لاڳاپيل ناني مندر جي روايتن ۾ هندو ۽ مسلمان ٻنهي برادرين جي تاريخي عقيدت جا مثال ملن ٿا. مقامي مسلمانن جي ڪجهه روايتن ۾ هن ماڳ کي بي بي ناني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته هندو عقيدتمند ان کي هنگلاج ماتا جي مقدس جاءِ سمجهندا آهن.<ref name="UNESCO2016"/> يورگن شافليشنر پنهنجي تحقيق ۾ هنگلاج جي هندو، ذڪري مسلمان ۽ مقامي ثقافتي روايتن جي تاريخي لاڳاپن جو جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق موجب هن ماڳ جي مذهبي سڃاڻپ ۽ رسمن جي تشريح وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي آهي.<ref name="SchaflechnerPerspective"/> == هنگلاج جي ياترا == === قديم ياترا ۽ رستا === هنگلاج جي ياترا تاريخي طور ڏکڻ ايشيا جي ڏکين مذهبي سفرن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. قديم دور ۾ سنڌ، ڪڇ، گجرات ۽ ٻين علائقن جا ياتري پيادل، اُٺن يا ٻين روايتي سفري ذريعن وسيلي مڪران جي جبلن ڏانهن ويندا هئا. سنڌ مان ياتري ڪراچيءَ، حب نديءَ ۽ مڪران جي جابلو رستن وسيلي هنگلاج پهچندا هئا. سفر دوران پاڻيءَ جي کوٽ، گرمي، پٿريلا رستا ۽ رهائش جي محدود سهولتن سبب وڏي جسماني مشقت برداشت ڪرڻي پوندي هئي.<ref name="LasBelaGazetteer"/><ref name="SchaflechnerHistory"/> پراڻي زماني ۾ ياتري ڪراچيءَ کان قافلن ۾ نڪرندا هئا ۽ سندن اڳواڻي مذهبي رهنما ڪندو هو، جنهن کي ''اڳوا'' چيو ويندو هو. لسٻيلي جي گزيٽيئر ۾ اهڙن قافلن ۽ سندن سفر جو بيان موجود آهي.<ref name="LasBelaGazetteer"/> يورگن شافليشنر پنهنجي تحقيق ۾ سنڌي، هندي، گجراتي، بنگالي ۽ اردو سفرنامن ۽ مقامي روايتن جي مدد سان هنگلاج جي ياترا جي تاريخي تبديليءَ جو جائزو ورتو آهي.<ref name="Schaflechner2018"/> === چندرگپ مٽيءَ جو ٻرندڙ جبل === هنگلاج جي ياترا سان لاڳاپيل اهم ماڳن ۾ [[چندرگپ]] ۽ کانديواري جا مٽيءَ جا ٻرندڙ جبل شامل آهن. ياتري انهن ماڳن تي مذهبي رسمون ادا ڪندا آهن. چندرگپ جي چوٽيءَ تي ناريل، گل ۽ ٻيا نذرانا پيش ڪرڻ پڻ ياترا جي روايتي رسمن مان هڪ آهي.<ref name="UNESCO2016"/> چندرگپ هڪ قدرتي مٽيءَ وارو آتش فشان آهي، جنهن جو تعلق مڪران جي ارضياتي بناوٽ ۽ زميني دٻاءَ سان آهي. [[فائل:Devotees going to Baba Chandragup volcano on their way to Hinglaj Mata.jpg|thumb|هنگلاج جي ياترا دوران چندرگپ مٽيءَ جي ٻرندڙ جبل ڏانهن ويندڙ عقيدتمند.]] === هنگول درياهه ۾ اشنان === هنگلاج جي ياترا ۾ هنگول درياهه جي پاڻيءَ ۾ مذهبي اشنان کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي. ياتري غار ۾ عبادت ڪرڻ کان اڳ درياهه وٽ مخصوص مذهبي رسمون ادا ڪندا آهن. 2025ع جي سالياني ياترا بابت رپورٽن ۾ هنگول درياهه ۾ اشنان، چندرگپ تي نذرانو ۽ غار اندر عبادت جو خاص ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Dawn2025Hinglaj">{{cite news |last=Shahid |first=Saleem |title=Thousands attend festival at Hinglaj Mata temple |url=https://www.dawn.com/news/1908529 |work=Dawn |date=5 May 2025 |language=en}}</ref> === غار اندر پوڄا === هنگلاج ماتا جو مقدس هنڌ هڪ قدرتي غار اندر آهي. يونيسڪو جي بيان موجب غار ۾ مٽيءَ جي ننڍڙي ٿلهي ۽ پٿر کي ديويءَ جي علامت طور پوڄيو ويندو آهي. ياتري غار ۾ داخل ٿي مذهبي رسمون ادا ڪندا آهن ۽ تنگ لنگهن مان ٻاهر نڪرندا آهن.<ref name="UNESCO2016"/> [[فائل:Hinglaj Mata Mandir Cave entrance, Pakistan - panoramio.jpg|thumb|هنگلاج ماتا مندر جي غار جو داخلي حصو.]] === ساليانو ميلو === هنگلاج ۾ هر سال بهار جي موسم ۾ وڏي مذهبي ياترا ۽ ميلو منعقد ٿيندو آهي. هن ميلي ۾ سنڌ، بلوچستان ۽ پاڪستان جي ٻين علائقن مان هزارين هندو عقيدتمند شرڪت ڪن ٿا. 2024ع ۾ هنگلاج جي سالياني ياترا اپريل جي آخري هفتي ۾ منعقد ٿي. رپورٽن موجب ان ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ياترين جي شرڪت جي اميد ظاهر ڪئي وئي هئي.<ref name="AlJazeera2024">{{cite news |title=Hinglaj Yatra Hindu festival brings mountainous region in Pakistan to life |url=https://www.aljazeera.com/gallery/2024/4/28/hinglaj-yatra-hindu-festival-brings-mountainous-region-in-pakistan-to-life |work=Al Jazeera |date=28 April 2024 |language=en}}</ref> 2025ع جي ميلي بابت منتظمين دعويٰ ڪئي ته ٽن ڏينهن دوران لڳ ڀڳ ٻه لک ياترين شرڪت ڪئي. اهي انگ منتظمين طرفان ڏنل اندازا آهن.<ref name="Dawn2025Hinglaj"/><ref name="Dawn2025">{{cite news |last=Shahid |first=Saleem |title=Thousands attend festival at Hinglaj Mata temple |url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=05_05_2025_003_005 |work=Dawn |date=5 May 2025 |language=en}}</ref> == سنڌي ادب ۽ هنگلاج == === شاهه عبداللطيف ڀٽائي ۽ هنگلاج === [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ جوڳين، سامين، سنياسين، تيرٿن ۽ روحاني سفر جي موضوعن کي خاص اهميت حاصل آهي. [[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]] جي [[سر رامڪلي]] ۾ جوڳين ۽ سنياسين جي روحاني زندگيءَ ۽ سندن سفرن جو ذڪر ملي ٿو. سنڌي لوڪ روايتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي هنگلاج ڏانهن سفر جو ذڪر پڻ موجود آهي. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''Shah Abdul Latif: His Life and Work'' ۾ بيان ڪيو آهي ته شاهه لطيف پنهنجي ساٿين سان گڏ هنگلاج ڏانهن سفر ڪيو. سندس بيان موجب اهو سفر ڪراچيءَ کان شروع ٿي حب نديءَ ۽ مڪران جي جابلو علائقن مان گذريو.<ref name="JotwaniLatif"/> هنگلاج جي مقامي مذهبي روايتن ۾ شاهه لطيف جي عقيدت بابت قصا پڻ ملن ٿا. انهن کي تاريخي واقعي بدران لوڪ ۽ مذهبي روايت طور بيان ڪرڻ مناسب آهي، ڇاڪاڻ ته شاهه لطيف جي هنگلاج واري سفر جا تفصيل سڀني سوانحي روايتن ۾ هڪجهڙا نه آهن.<ref name="DawnHinglaj2019"/> === جوڳي ۽ سامي === هنگلاج جي ياترا جو سنڌ جي جوڳين ۽ سامين سان گهرو تعلق رهيو آهي. جوڳي ۽ سامي روحاني رياضت، تپسيا ۽ تيرٿ ياترا جي روايتن سان لاڳاپيل رهيا آهن. سنڌي لوڪ ادب ۾ هنگلاج ڏانهن ويندڙ جوڳين جي سفر کي روحاني جستجو، مشقت ۽ دنياوي خواهشن کان بي نيازيءَ جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. شاهه جي رسالي جي [[سر رامڪلي]] ۾ جوڳين، ڪاپڙين، سنياسين ۽ تيرٿ ياترين جي زندگيءَ جا موضوع نمايان آهن. هنگلاج جي ياترا سان لاڳاپيل جوڳين جون روايتون سنڌي صوفي شاعريءَ جي ثقافتي پسمنظر کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿيون.<ref name="JotwaniLatif"/> == جديد دور ۾ هنگلاج == === مڪران ڪوسٽل هاءِ وي === [[مڪران ڪوسٽل هاءِ وي]] جي تعمير کان اڳ هنگلاج تائين پهچڻ لاءِ ڊگهو ۽ ڏکيو سفر ڪرڻو پوندو هو. جديد شاهراهه جي تعمير کان پوءِ ڪراچي، لسٻيلي ۽ ٻين علائقن مان هنگلاج تائين آمدرفت نسبتاً آسان ٿي وئي. هن تبديليءَ سان سالياني ياترا ۾ شرڪت ڪندڙن جو انگ وڌيو ۽ عبادتگاهه جي مذهبي ۽ سماجي اهميت وڌيڪ نمايان ٿي. جديد رستن ۽ سهولتن جي ڪري ياترا جي طريقن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن.<ref name="SchaflechnerTravel">{{cite book |last=Schaflechner |first=Jürgen |chapter=(Un)necessary Hardships in Getting There |title=Hinglaj Devi: Identity, Change, and Solidification at a Hindu Temple in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2018 |pages=138–180 |doi=10.1093/oso/9780190850524.003.0005 |language=en}}</ref> === هنگلاج شيوا منڊلي === هنگلاج پاڪستان جي هندو برادريءَ جي اهم مذهبي مرڪزن مان هڪ آهي. جديد دور ۾ هنگلاج شيوا منڊلي ۽ ٻين لاڳاپيل تنظيمن ياترا جي انتظام، سهولتن ۽ مذهبي رسمن جي تنظيم ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref name="Schaflechner2018"/> شافليشنر جي تحقيق موجب موجوده وڏي سالياني ميلي جي اداري واري صورت 1980ع واري ڏهاڪي کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿي. ان مان اهو نتيجو نٿو نڪري ته هنگلاج جي ياترا انهيءَ دور ۾ شروع ٿي، ڇاڪاڻ ته قديم ۽ نوآبادياتي دور جي ماخذن ۾ پڻ هن تيرٿ جي ياترا جا بيان موجود آهن.<ref name="Schaflechner2018"/><ref name="LasBelaGazetteer"/> === ثقافتي ورثي جي حيثيت === 12 اپريل 2016ع تي پاڪستان جي آثار قديمه واري کاتي ''Hingol Cultural Landscape'' کي [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري عارضي فهرست ۾ شامل ڪرڻ لاءِ پيش ڪيو. هن تجويز ۾ هنگلاج جي مذهبي تاريخ، قدرتي غار، هنگول درياهه، جبلائي منظرنامي ۽ گڏيل مذهبي روايتن کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="UNESCO2016"/> عارضي فهرست ۾ شامل ٿيڻ جو مطلب اهو نه آهي ته هنگلاج کي اڳ ئي عالمي ورثي جو مستقل درجو ملي چڪو آهي. === مذهبي سياحت جي ترقي === جون 2025ع ۾ بلوچستان حڪومت هنگلاج ماتا مندر کي عالمي مذهبي سياحت جي اهم ماڳ طور ترقي ڏيڻ جو فيصلو ڪيو. ان فيصلي تحت مندر جي بحالي، بنيادي سهولتن ۽ سياحتي ڍانچي جي بهتريءَ لاءِ قدم کڻڻ جو اعلان ڪيو ويو.<ref name="DawnTourism2025">{{cite news |title=Hinglaj Mata Temple in Balochistan declared ‘world tourism site’ |url=https://www.dawn.com/news/1918036 |work=Dawn |date=19 June 2025 |language=en}}</ref> == تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي اهميت == هنگلاج ڏکڻ ايشيا جي انهن مذهبي ماڳن مان هڪ آهي، جتي قدرتي جاگرافي، قديم عقيدا، مقامي سماجي روايتون ۽ مختلف مذهبي برادرين جي تاريخ پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. هنگلاج جي اهميت کي هيٺين رخن کان سمجهي سگهجي ٿو: * هندو ڌرم جي شڪتي پيٺ طور مذهبي اهميت؛ * سنڌ ۽ بلوچستان جي قديم ياترا واري روايت؛ * نانيءَ جي عقيدي سان لاڳاپيل مقامي مسلمان روايتون؛ * سنڌي ادب، شاهه عبداللطيف ۽ جوڳين سان لاڳاپيل لوڪ تاريخ؛ * هنگول درياهه، جبلائي غار ۽ مڪران جي قدرتي منظرنامي جي اهميت؛ * پاڪستان جي ثقافتي ورثي ۽ مذهبي سياحت ۾ ڪردار. == هنگلاج بابت اهم معلومات == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" ! style="background:#176b83;color:white;width:35%;" | تفصيل ! style="background:#176b83;color:white;" | ڄاڻ |- | style="background:#e6f4f7;" | نالو | هنگلاج ماتا مندر |- | style="background:#f0f7e9;" | ٻيا نالا | هنگلاج ديوي، هنگولا ديوي، ناني مندر |- | style="background:#e6f4f7;" | ملڪ | پاڪستان |- | style="background:#f0f7e9;" | صوبو | بلوچستان |- | style="background:#e6f4f7;" | ضلعو | لسٻيلو |- | style="background:#f0f7e9;" | قدرتي علائقو | هنگول نيشنل پارڪ |- | style="background:#e6f4f7;" | مذهبي وابستگي | هندو ڌرم، شڪتي مت |- | style="background:#f0f7e9;" | مقدس ديوي | هنگلاج ماتا |- | style="background:#e6f4f7;" | مذهبي حيثيت | شڪتي پيٺ |- | style="background:#f0f7e9;" | اهم ياترا | هنگلاج تيرٿ ياترا |- | style="background:#e6f4f7;" | عالمي ورثي جي حيثيت | يونيسڪو جي عارضي فهرست، 2016ع |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Hinglaj Mata Mandir Cave entrance, Pakistan - panoramio.jpg|هنگلاج ماتا مندر جي غار File:Hinglaj Mata Nani Mandir.jpg|ناني مندر File:Devotees going to Baba Chandragup volcano on their way to Hinglaj Mata.jpg|چندرگپ ڏانهن ويندڙ ياتري File:Mata mandir Hinglaj.jpg|هنگلاج ماتا مندر </gallery> == پڻ ڏسو == * [[هنگلاج ماتا]] * [[هنگول نيشنل پارڪ]] * [[هنگول درياهه]] * [[مڪران]] * [[لسٻيلو ضلعو]] * [[چندرگپ]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سر رامڪلي]] * [[جوڳي]] * [[شڪتي پيٺ]] * [[هندو ڌرم]] * [[بلوچستان]] == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * ''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ''، صفحا 158، 166–170. * {{cite book |last=Schaflechner |first=Jürgen |title=Hinglaj Devi: Identity, Change, and Solidification at a Hindu Temple in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2018 |isbn=9780190850524}} * {{cite book |title=Balochistan District Gazetteer: Las Bela, Text and Appendices |volume=VIII}} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Shah Abdul Latif: His Life and Work |year=2006}} * {{cite book |last=Sircar |first=D. C. |title=The Śākta Pīṭhas |publisher=Motilal Banarsidass |year=1973}} * {{cite web |title=Hingol Cultural Landscape |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |year=2016 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6109/}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6109/ يونيسڪو — هنگول جو ثقافتي منظرنامو] * [https://doam.gov.pk/public/heritage-sites/804 پاڪستان جو آثار قديمه کاتو — هنگول جو ثقافتي منظرنامو] * [https://doam.gov.pk/public/sites/9186 پاڪستان جو آثار قديمه کاتو — هنگلاج مندر] * [https://academic.oup.com/book/5901 هنگلاج ديوي بابت آڪسفرڊ يونيورسٽي پريس جو تحقيقي ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hinglaj_Mata وڪيميڊيا ڪامنز تي هنگلاج جون تصويرون] {{Commons category|Hinglaj Mata Temple}} [[زمرو:بلوچستان جا هندو مندر]] [[زمرو:بلوچستان ۾ هندو مندر]] [[زمرو:پاڪستان جا هندو تيرٿ]] [[زمرو:هندو تيرٿ]] [[زمرو:لسٻيلو ضلعو]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جا مذهبي ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذهبي ماڳ]] [[زمرو:هندو ڌرم]] k8ynk9jv4unvwh05gs3uojzntmeecaj 14 104827 428044 425282 2026-11-04T19:26:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 428044 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ]] jwfvvs914o1cbvamfomxhtzh0anlbl5 0 105209 427987 427911 2026-11-04T15:54:21Z Memon2025 21315 427987 wikitext text/x-wiki {{Short description|Military estate of East Slavic people}} {{Distinguish|قازاق ماڻهو|Cassock}} {{Other uses}} [[File:AmericanCossacks.jpg|thumb|1950ع جي ڏهاڪي ۾ آمريڪي ڪوساڪ]] [[File:Cossacks in parade 2015.jpg|thumb|2015ع جي فتح جي ڏينهن جي پريڊ ۾ [[ماسڪو]] جي ريڊ اسڪوائر ۾ مارچ ڪندڙ ڪوساڪ]] '''ڪوساڪ''' (<small>Cossacks</small>) بنيادي طور تي هڪ اوڀرين [[سلاو]]، [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائي]] جنگجو ماڻهو آهن، جيڪا اوڀر [[يوڪرين]] ۽ ڏکڻ [[روس]] جي پونٽڪ-ڪيسپين ميدان مان نڪريا آهن. ڪوساڪ، [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي اتر ۾ ۽ آزوف سمنڊ جي چوڌاري معاشي طور تي ترقي ڪندڙ ميداني علائقن سان گڏ، پولش-لٿوينين دولت مشترڪه ۽ [[روسي سلطنت]] جي ڏاکڻي حدن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ ڪريميائي-نوگائي حملن جو مقابلو ڪيو. تاريخي طور تي، اهي هڪ نيم خانه بدوش ۽ نيم فوجي ماڻهو هئا، جن کي مختلف اوڀر يورپي رياستن جي نامياري بالادستي هيٺ فوجي خدمت جي بدلي ۾ وڏي حد تائين خود حڪومت جي اجازت ڏني وئي هئي. جيتوڻيڪ ڪيترائي نسلي، لساني ۽ مذهبي گروهه گڏ ٿي ڪوساڪ ٺاهيا، اوڀر سلاو غالب آيا، ٻين گروهن سان بتدريج گڏ ٿي ويا ۽ سلاوائيز ٿي ويا، ان ڪري اوڀر سلاو ڪلچر، اوڀر سلاو ٻوليون ۽ اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت کي اختيار ڪيو. پولش-لٿوينين ڪامن ويلٿ ۽ روسي سلطنت جي حڪمرانن ڪوساڪ کي غير منظم فوجن ۾ خدمت ڪرڻ جي فوجي فرض جي بدلي ۾ ڪجهه خاص مراعات ڏنيون: زپوروزين ڪوساڪ گهڻو ڪري پيادل سپاهي هئا، جنگي ويگن استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته ڊان ڪوساڪ بنيادي طور تي گهوڙي سوار سپاهي هئا. مختلف ڪوساڪ گروپ فوجي لائينن سان گڏ منظم ٿيا، جن ۾ وڏا خودمختيار گروپ هئا جن کي ميزبان سڏيو ويندو هو. هر ميزبان هڪ علائقي جي حفاظت جو ذميوار هو جنهن ۾ لاڳاپيل ڳوٺ شامل هئا جن کي اسٽينٽساس سڏيو ويندو هو. اهي ڊنيپر، ڊان، ٽيرڪ ۽ يورال نديءَ جي بيسن ۾ گهٽ آبادي وارا علائقا آباد هئا ۽ سوار گهوڙي سواري ۽ گهوڙي سوار جنگي حڪمت عملين جي تاريخي ترقي ۽ [[يوڪرين]] ۽ [[روس]] جي حصن جي ثقافتي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. زندگي جو ڪوساڪ طريقو، جيڪو مضبوط طور تي انهن جي اتحاد ۽ گھوڙن تي انحصار ۾ مرڪوز هو، سڌو اولاد ٻنهي ذريعي برقرار رهيو ۽ ويهين صدي ۾ ٻين قومن ۾ نظريا حاصل ڪيا، جيتوڻيڪ روسي انقلاب جي وڏي سماجي تبديلين ڪوساڪ سماج کي روس جي ڪنهن به ٻئي حصي وانگر خراب ڪري ڇڏيو؛ سوويت يونين جي قيام کان پوءِ، ڪيترائي ڪوساڪ (Cossacks) يورپ جي ٻين حصن ڏانهن لڏي ويا، جڏهن ته ڪجهه اتي ئي رهي پيا ۽ ڪميونسٽ رياست جو حصو بڻجي ويا. ڪوساڪن تي مشتمل منظم سوار دستا (cavalry units) ٺاهيا ويا، جن مان ڪيترن ئي ٻي عالمي جنگ دوران نازي جرمني ۽ سوويت يونين، ٻنهي جي طرفان جنگ ۾ حصو ورتو. ilitant people, originating from the [[Pontic–Caspian steppe]] of [[eastern Ukraine]] and [[southern Russia]].<ref>{{cite book |last1=Kollmann |first1=Nancy Shields |title=The Russian Empire 1450–1801 |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928051-3 |page=58 |edition=1st}}</ref><ref>{{Citation|last1= O'Rourke|first1= Shane |chapter= Cossacks|date= 2011|encyclopedia= The Encyclopedia of War|publisher= American Cancer Society|language= en|doi= 10.1002/9781444338232.wbeow143|isbn= 978-1-4443-3823-2}}</ref><ref>{{cite book|last=Magocsi|first=Paul Robert|title=A History of Ukraine|year=1996|pages=179–181|author-link=Paul Robert Magocsi}}</ref> Cossacks played an important role in defending the southern borders of the Polish-Lithuanian Commonwealth and of the [[Russian Empire]], [[Cossack raids|countering]] the [[Crimean–Nogai slave raids in Eastern Europe|Crimean–Nogai raids]], alongside economically developing [[steppes|steppe regions]] north of the [[Black Sea]] and around the [[Azov Sea]].{{Sfn|Kondufor|1986|page=46}} Historically, they were a semi-[[nomad]]ic and semi-militarized people, who were allowed a great degree of self-governance in exchange for military service under the nominal [[suzerainty]] of various Eastern European states. Although numerous ethnic, linguistic and religious groups came together to form the Cossacks, the East Slavs predominated, with other groups gradually coalesced and [[Slavicized]], thereby adopting [[East Slav]]ic culture, [[East Slavic languages]] and [[Eastern Orthodox Christianity]]. The rulers of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth]] and [[Russian Empire]] endowed Cossacks with certain special privileges in return for the military duty to serve in the [[irregular troops]]: [[Zaporozhian Cossacks]] were mostly infantry soldiers, using [[war wagon]]s,<ref>{{cite book |last1= Stasiewska |first1= Zofia|last2= Meller|first2= Stefan |title=Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy |trans-title=Erich Lassota's and Wilhelm Beauplan's descriptions of Ukraine |location=Warsaw, PL |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1972 |page=110 |language=pl}}</ref> while [[Don Cossacks]] were primarily cavalry soldiers. The various Cossack groups organized along military lines, with large autonomous groups called [[Cossack host|hosts]]. Each host was responsible for protecting a territory consisting of affiliated villages called [[stanitsa]]s. They inhabited sparsely populated areas in the [[Dnieper]], [[Don (river)|Don]], [[Terek (river)|Terek]], and [[Ural (river)|Ural]] river basins, and played an important role in the historical development of mounted horsemanship and cavalry battle tactics, and cultural development of both Ukraine and parts of Russia.<ref name=ORourke_2000>{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |title= Warriors and peasants: The Don Cossacks in late imperial Russia |isbn= 978-0-312-22774-6 |last1= O'Rourke |first1= Shane |year= 2000 |publisher= Palgrave Macmillan |access-date= 2020-11-10 |archive-date= 2022-02-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206071147/https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |url-status= live }}</ref> The Cossack way of life, centered strongly in their union and dependence on horses, persisted via both direct descendants and acquired ideals in other nations into the twentieth century, though the sweeping societal changes of the [[Russian Revolution]] disrupted Cossack society as much as any other part of Russia; many Cossacks migrated to other parts of Europe following the establishment of the [[Soviet Union]], while others remained and assimilated into the Communist state. Cohesive Cossack-based cavalry units were organized and many fought for both Nazi Germany and the Soviet Union during [[World War II]]. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، سوويت يونين پنهنجي فوج مان ڪوساڪ دستن کي ختم ڪري ڇڏيو. نتيجي طور، جوزف اسٽالن ۽ ان جي جانشينن جي دور ۾ ڪوساڪن جي ڪيترين ئي روايتن کي دٻايو ويو. تنهن هوندي به، 1980 واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ’پيريستروئيكا‘ (Perestroika) واري دور دوران، ڪوساڪن جي اولاد پنهنجي گهوڙن سان لاڳاپيل طرزِ زندگي ۽ تاريخي روايتن کي ٻيهر جيئرو ڪرڻ شروع ڪيو. After World War II, the Soviet Union disbanded the Cossack units within the [[Red Army|Soviet Army]], leading to the suppression of many Cossack traditions during the rule of [[Joseph Stalin]] and his successors. However, during the [[Perestroika]] era in the late 1980s, descendants of Cossacks began to revive their horse-centered way of life and historic traditions. In 1988, the Soviet Union enacted a law permitting the re-establishment of former Cossack hosts and the formation of new ones. Throughout the 1990s, numerous regional authorities consented to delegate certain local administrative and policing responsibilities to these reconstituted Cossack hosts. Between 3.5 and 5 million people associate themselves with the Cossack [[cultural identity]] across the world, even though the majority have little to no connection to the original Cossack people because cultural ideals and legacy changed greatly with time.<ref name="Cole2011"/><ref name="Tjoe2006"/> Cossack organizations operate in [[Russia]], [[Ukraine]], [[Belarus]], [[Kazakhstan]], [[Canada]], and the [[United States]].<ref name=Richard_Arnold_2019>{{Cite web|url=https://www.ponarseurasia.org/whose-cossacks-are-they-anyway-a-movement-torn-by-the-ukraine-russia-divide/|title=Whose Cossacks Are They Anyway? A Movement Torn by the Ukraine-Russia Divide|first=Richard|last=Arnold|access-date=August 3, 2026}}</ref><ref name=Eva_Hartog_2016>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jun/01/cossack-comeback-fur-flies-fake-groups-spark-identity-crisis |title=Cossack comeback: Fur flies as 'fake' groups spark identity crisis |newspaper=The Guardian |date=June 2016 |last1=Hartog |first1=Eva }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪوساڪ ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:يوڪرين جا ماڻهو]] [[زمرو:سلاو ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:مالدار (پشو پالڪ) گروهه]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] 24y779h12mcjbc015xy2fwz0jrlgnz3 428004 427987 2026-11-04T18:25:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 428004 wikitext text/x-wiki {{Short description|Military estate of East Slavic people}} {{Distinguish|قازاق ماڻهو|Cassock}} {{Other uses}} [[File:AmericanCossacks.jpg|thumb|1950ع جي ڏهاڪي ۾ آمريڪي ڪوساڪ]] [[File:Cossacks in parade 2015.jpg|thumb|2015ع جي فتح جي ڏينهن جي پريڊ ۾ [[ماسڪو]] جي ريڊ اسڪوائر ۾ مارچ ڪندڙ ڪوساڪ]] '''ڪوساڪ''' (<small>Cossacks</small>) بنيادي طور تي هڪ اوڀرين [[سلاو]]، [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائي]] جنگجو ماڻهو آهن، جيڪا اوڀر [[يوڪرين]] ۽ ڏکڻ [[روس]] جي پونٽڪ-ڪيسپين ميدان مان نڪريا آهن.<ref>{{cite book |last1=Kollmann |first1=Nancy Shields |title=The Russian Empire 1450–1801 |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928051-3 |page=58 |edition=1st}}</ref><ref>{{Citation|last1= O'Rourke|first1= Shane |chapter= Cossacks|date= 2011|encyclopedia= The Encyclopedia of War|publisher= American Cancer Society|language= en|doi= 10.1002/9781444338232.wbeow143|isbn= 978-1-4443-3823-2}}</ref><ref>{{cite book|last=Magocsi|first=Paul Robert|title=A History of Ukraine|year=1996|pages=179–181|author-link=Paul Robert Magocsi}}</ref> ڪوساڪ، [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي اتر ۾ ۽ آزوف سمنڊ جي چوڌاري معاشي طور تي ترقي ڪندڙ ميداني علائقن سان گڏ، پولش-لٿوينين دولت مشترڪه ۽ [[روسي سلطنت]] جي ڏاکڻي حدن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ ڪريميائي-نوگائي حملن جو مقابلو ڪيو. {{Sfn|Kondufor|1986|page=46}} تاريخي طور تي، اهي هڪ نيم خانه بدوش ۽ نيم فوجي ماڻهو هئا، جن کي مختلف اوڀر يورپي رياستن جي نامياري بالادستي هيٺ فوجي خدمت جي بدلي ۾ وڏي حد تائين خود حڪومت جي اجازت ڏني وئي هئي. جيتوڻيڪ ڪيترائي نسلي، لساني ۽ مذهبي گروهه گڏ ٿي ڪوساڪ ٺاهيا، اوڀر سلاو غالب آيا، ٻين گروهن سان بتدريج گڏ ٿي ويا ۽ سلاوائيز ٿي ويا، ان ڪري اوڀر سلاو ڪلچر، اوڀر سلاو ٻوليون ۽ اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت کي اختيار ڪيو. پولش-لٿوينين ڪامن ويلٿ ۽ روسي سلطنت جي حڪمرانن ڪوساڪ کي غير منظم فوجن ۾ خدمت ڪرڻ جي فوجي فرض جي بدلي ۾ ڪجهه خاص مراعات ڏنيون: زپوروزين ڪوساڪ گهڻو ڪري پيادل سپاهي هئا، جنگي ويگن استعمال ڪندا هئا، <ref>{{cite book |last1= Stasiewska |first1= Zofia|last2= Meller|first2= Stefan |title=Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy |trans-title=Erich Lassota's and Wilhelm Beauplan's descriptions of Ukraine |location=Warsaw, PL |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1972 |page=110 |language=pl}}</ref> جڏهن ته ڊان ڪوساڪ بنيادي طور تي گهوڙي سوار سپاهي هئا. مختلف ڪوساڪ گروپ فوجي لائينن سان گڏ منظم ٿيا، جن ۾ وڏا خودمختيار گروپ هئا جن کي ميزبان سڏيو ويندو هو. هر ميزبان هڪ علائقي جي حفاظت جو ذميوار هو جنهن ۾ لاڳاپيل ڳوٺ شامل هئا جن کي اسٽينٽساس سڏيو ويندو هو. اهي ڊنيپر، ڊان، ٽيرڪ ۽ يورال نديءَ جي بيسن ۾ گهٽ آبادي وارا علائقا آباد هئا ۽ سوار گهوڙي سواري ۽ گهوڙي سوار جنگي حڪمت عملين جي تاريخي ترقي ۽ [[يوڪرين]] ۽ [[روس]] جي حصن جي ثقافتي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ORourke_2000">{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |title= Warriors and peasants: The Don Cossacks in late imperial Russia |isbn= 978-0-312-22774-6 |last1= O'Rourke |first1= Shane |year= 2000 |publisher= Palgrave Macmillan |access-date= 2020-11-10 |archive-date= 2022-02-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206071147/https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |url-status= live }}</ref> زندگي جو ڪوساڪ طريقو، جيڪو مضبوط طور تي انهن جي اتحاد ۽ گھوڙن تي انحصار ۾ مرڪوز هو، سڌو اولاد ٻنهي ذريعي برقرار رهيو ۽ ويهين صدي ۾ ٻين قومن ۾ نظريا حاصل ڪيا، جيتوڻيڪ روسي انقلاب جي وڏي سماجي تبديلين ڪوساڪ سماج کي روس جي ڪنهن به ٻئي حصي وانگر خراب ڪري ڇڏيو؛ سوويت يونين جي قيام کان پوءِ، ڪيترائي ڪوساڪ (Cossacks) يورپ جي ٻين حصن ڏانهن لڏي ويا، جڏهن ته ڪجهه اتي ئي رهي پيا ۽ ڪميونسٽ رياست جو حصو بڻجي ويا. ڪوساڪن تي مشتمل منظم سوار دستا (cavalry units) ٺاهيا ويا، جن مان ڪيترن ئي ٻي عالمي جنگ دوران نازي جرمني ۽ سوويت يونين، ٻنهي جي طرفان جنگ ۾ حصو ورتو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، سوويت يونين پنهنجي فوج مان ڪوساڪ دستن کي ختم ڪري ڇڏيو. نتيجي طور، جوزف اسٽالن ۽ ان جي جانشينن جي دور ۾ ڪوساڪن جي ڪيترين ئي روايتن کي دٻايو ويو. تنهن هوندي به، 1980 واري ڏهاڪي جي آخر ۾ ’پيريستروئيكا‘ (Perestroika) واري دور دوران، ڪوساڪن جي اولاد پنهنجي گهوڙن سان لاڳاپيل طرزِ زندگي ۽ تاريخي روايتن کي ٻيهر جيئرو ڪرڻ شروع ڪيو. After World War II, the Soviet Union disbanded the Cossack units within the [[Red Army|Soviet Army]], leading to the suppression of many Cossack traditions during the rule of [[Joseph Stalin]] and his successors. However, during the [[Perestroika]] era in the late 1980s, descendants of Cossacks began to revive their horse-centered way of life and historic traditions. In 1988, the Soviet Union enacted a law permitting the re-establishment of former Cossack hosts and the formation of new ones. Throughout the 1990s, numerous regional authorities consented to delegate certain local administrative and policing responsibilities to these reconstituted Cossack hosts. Between 3.5 and 5 million people associate themselves with the Cossack [[cultural identity]] across the world, even though the majority have little to no connection to the original Cossack people because cultural ideals and legacy changed greatly with time. Cossack organizations operate in [[Russia]], [[Ukraine]], [[Belarus]], [[Kazakhstan]], [[Canada]], and the [[United States]].<ref name=Richard_Arnold_2019>{{Cite web|url=https://www.ponarseurasia.org/whose-cossacks-are-they-anyway-a-movement-torn-by-the-ukraine-russia-divide/|title=Whose Cossacks Are They Anyway? A Movement Torn by the Ukraine-Russia Divide|first=Richard|last=Arnold|access-date=August 3, 2026}}</ref><ref name=Eva_Hartog_2016>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jun/01/cossack-comeback-fur-flies-fake-groups-spark-identity-crisis |title=Cossack comeback: Fur flies as 'fake' groups spark identity crisis |newspaper=The Guardian |date=June 2016 |last1=Hartog |first1=Eva }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪوساڪ ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:يوڪرين جا ماڻهو]] [[زمرو:سلاو ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:مالدار (پشو پالڪ) گروهه]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] gnllrc1uk64k6zyno2cwvg1f33sp1mj 428005 428004 2026-11-04T18:33:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 428005 wikitext text/x-wiki {{Short description|Military estate of East Slavic people}} {{Distinguish|قازاق ماڻهو|Cassock}} {{Other uses}} [[File:AmericanCossacks.jpg|thumb|1950ع جي ڏهاڪي ۾ آمريڪي ڪوساڪ]] [[File:Cossacks in parade 2015.jpg|thumb|2015ع جي فتح جي ڏينهن جي پريڊ ۾ [[ماسڪو]] جي ريڊ اسڪوائر ۾ مارچ ڪندڙ ڪوساڪ]] '''ڪوساڪ''' (<small>Cossacks</small>) بنيادي طور تي هڪ اوڀرين [[سلاو]]، [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائي]] جنگجو ماڻهو آهن، جيڪا اوڀر [[يوڪرين]] ۽ ڏکڻ [[روس]] جي پونٽڪ-ڪيسپين ميدان مان نڪريا آهن.<ref>{{cite book |last1=Kollmann |first1=Nancy Shields |title=The Russian Empire 1450–1801 |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928051-3 |page=58 |edition=1st}}</ref><ref>{{Citation|last1= O'Rourke|first1= Shane |chapter= Cossacks|date= 2011|encyclopedia= The Encyclopedia of War|publisher= American Cancer Society|language= en|doi= 10.1002/9781444338232.wbeow143|isbn= 978-1-4443-3823-2}}</ref><ref>{{cite book|last=Magocsi|first=Paul Robert|title=A History of Ukraine|year=1996|pages=179–181|author-link=Paul Robert Magocsi}}</ref> ڪوساڪ، [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي اتر ۾ ۽ آزوف سمنڊ جي چوڌاري معاشي طور تي ترقي ڪندڙ ميداني علائقن سان گڏ، پولش-لٿوينين دولت مشترڪه ۽ [[روسي سلطنت]] جي ڏاکڻي حدن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ ڪريميائي-نوگائي حملن جو مقابلو ڪيو. {{Sfn|Kondufor|1986|page=46}} تاريخي طور تي، اهي هڪ نيم خانه بدوش ۽ نيم فوجي ماڻهو هئا، جن کي مختلف اوڀر يورپي رياستن جي نامياري بالادستي هيٺ فوجي خدمت جي بدلي ۾ وڏي حد تائين خود حڪومت جي اجازت ڏني وئي هئي. جيتوڻيڪ ڪيترائي نسلي، لساني ۽ مذهبي گروهه گڏ ٿي ڪوساڪ ٺاهيا، اوڀر سلاو غالب آيا، ٻين گروهن سان بتدريج گڏ ٿي ويا ۽ سلاوائيز ٿي ويا، ان ڪري اوڀر سلاو ڪلچر، اوڀر [[سلاوڪ ٻوليون|سلاو ٻوليون]] ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت]] کي اختيار ڪيو. پولش-لٿوينين ڪامن ويلٿ ۽ روسي سلطنت جي حڪمرانن ڪوساڪ کي غير منظم فوجن ۾ خدمت ڪرڻ جي فوجي فرض جي بدلي ۾ ڪجهه خاص مراعات ڏنيون: زاپوريزيا جا ڪوساڪ گهڻو ڪري پيادل سپاهي هئا ۽ جنگي ويگنون استعمال ڪندا هئا، <ref>{{cite book |last1= Stasiewska |first1= Zofia|last2= Meller|first2= Stefan |title=Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy |trans-title=Erich Lassota's and Wilhelm Beauplan's descriptions of Ukraine |location=Warsaw, PL |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1972 |page=110 |language=pl}}</ref> جڏهن ته ڊان جا ڪوساڪ بنيادي طور تي گهوڙي سوار سپاهي هئا. مختلف ڪوساڪ گروپ فوجي لائينن سان گڏ منظم ٿيا، جن ۾ وڏا خودمختيار گروپ هئا جن کي ميزبان سڏيو ويندو هو. هر ميزبان هڪ علائقي جي حفاظت جو ذميوار هو جنهن ۾ لاڳاپيل ڳوٺ شامل هئا جن کي اسٽينٽساس سڏيو ويندو هو. اهي ڊنيپر، ڊان، ٽيرڪ ۽ يورال نديءَ جي بيسن ۾ گهٽ آبادي وارا علائقا آباد هئا ۽ سوار گهوڙي سواري ۽ گهوڙي سوار جنگي حڪمت عملين جي تاريخي ترقي ۽ [[يوڪرين]] ۽ [[روس]] جي حصن جي ثقافتي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ORourke_2000">{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |title= Warriors and peasants: The Don Cossacks in late imperial Russia |isbn= 978-0-312-22774-6 |last1= O'Rourke |first1= Shane |year= 2000 |publisher= Palgrave Macmillan |access-date= 2020-11-10 |archive-date= 2022-02-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206071147/https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |url-status= live }}</ref> زندگي جو ڪوساڪ طريقو، جيڪو مضبوط طور تي انهن جي اتحاد ۽ گھوڙن تي انحصار ۾ مرڪوز هو، سڌو اولاد ٻنهي ذريعي برقرار رهيو ۽ ويهين صدي ۾ ٻين قومن ۾ نظريا حاصل ڪيا، جيتوڻيڪ [[روسي انقلاب]] جي وڏي سماجي تبديلين ڪوساڪ سماج کي روس جي ڪنهن به ٻئي حصي وانگر خراب ڪري ڇڏيو؛ [[سوويت يونين]] جي قيام کان پوءِ، ڪيترائي ڪوساڪ يورپ جي ٻين حصن ڏانهن لڏي ويا، جڏهن ته ڪجهه اتي ئي رهي پيا ۽ ڪميونسٽ رياست جو حصو بڻجي ويا. ڪوساڪن تي مشتمل منظم سوار دستا ٺاهيا ويا، جن مان ڪيترن ئي [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] دوران [[نازي جرمني]] ۽ سوويت يونين، ٻنهي جي طرفان جنگ ۾ حصو ورتو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، سوويت يونين پنهنجي فوج مان ڪوسڪ دستن کي ختم ڪري ڇڏيو. نتيجي طور، [[جوزف اسٽالن]] ۽ ان جي جانشينن جي دور ۾ ڪوسڪن جي ڪيترين ئي روايتن کي دٻايو ويو. تنهن هوندي به، <small>1980</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ پريستروئيڪا (<small>Perestroika</small>) واري دور دوران، ڪوساڪن جي اولاد پنهنجي گهوڙن سان لاڳاپيل طرزِ زندگي ۽ تاريخي روايتن کي ٻيهر جيئرو ڪرڻ شروع ڪيو. After World War II, the Soviet Union disbanded the Cossack units within the [[Red Army|Soviet Army]], leading to the suppression of many Cossack traditions during the rule of [[Joseph Stalin]] and his successors. However, during the [[Perestroika]] era in the late 1980s, descendants of Cossacks began to revive their horse-centered way of life and historic traditions. In 1988, the Soviet Union enacted a law permitting the re-establishment of former Cossack hosts and the formation of new ones. Throughout the 1990s, numerous regional authorities consented to delegate certain local administrative and policing responsibilities to these reconstituted Cossack hosts. Between 3.5 and 5 million people associate themselves with the Cossack [[cultural identity]] across the world, even though the majority have little to no connection to the original Cossack people because cultural ideals and legacy changed greatly with time. Cossack organizations operate in [[Russia]], [[Ukraine]], [[Belarus]], [[Kazakhstan]], [[Canada]], and the [[United States]].<ref name=Richard_Arnold_2019>{{Cite web|url=https://www.ponarseurasia.org/whose-cossacks-are-they-anyway-a-movement-torn-by-the-ukraine-russia-divide/|title=Whose Cossacks Are They Anyway? A Movement Torn by the Ukraine-Russia Divide|first=Richard|last=Arnold|access-date=August 3, 2026}}</ref><ref name=Eva_Hartog_2016>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jun/01/cossack-comeback-fur-flies-fake-groups-spark-identity-crisis |title=Cossack comeback: Fur flies as 'fake' groups spark identity crisis |newspaper=The Guardian |date=June 2016 |last1=Hartog |first1=Eva }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪوساڪ ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:يوڪرين جا ماڻهو]] [[زمرو:سلاو ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:مالدار (پشو پالڪ) گروهه]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] bo31p338ujx0eux1q55j8vu0yxes8bp 428006 428005 2026-11-04T18:52:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 428006 wikitext text/x-wiki {{Short description|Military estate of East Slavic people}} {{Distinguish|قازاق ماڻهو|Cassock}} {{Other uses}} [[File:AmericanCossacks.jpg|thumb|1950ع جي ڏهاڪي ۾ آمريڪي ڪوساڪ]] [[File:Cossacks in parade 2015.jpg|thumb|2015ع جي فتح جي ڏينهن جي پريڊ ۾ [[ماسڪو]] جي ريڊ اسڪوائر ۾ مارچ ڪندڙ ڪوساڪ]] '''ڪوساڪ''' (<small>Cossacks</small>) بنيادي طور تي هڪ اوڀرين [[سلاو]]، [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائي]] جنگجو ماڻهو آهن، جيڪا اوڀر [[يوڪرين]] ۽ ڏکڻ [[روس]] جي پونٽڪ-ڪيسپين ميدان مان نڪريا آهن.<ref>{{cite book |last1=Kollmann |first1=Nancy Shields |title=The Russian Empire 1450–1801 |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928051-3 |page=58 |edition=1st}}</ref><ref>{{Citation|last1= O'Rourke|first1= Shane |chapter= Cossacks|date= 2011|encyclopedia= The Encyclopedia of War|publisher= American Cancer Society|language= en|doi= 10.1002/9781444338232.wbeow143|isbn= 978-1-4443-3823-2}}</ref><ref>{{cite book|last=Magocsi|first=Paul Robert|title=A History of Ukraine|year=1996|pages=179–181|author-link=Paul Robert Magocsi}}</ref> ڪوساڪ، [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي اتر ۾ ۽ آزوف سمنڊ جي چوڌاري معاشي طور تي ترقي ڪندڙ ميداني علائقن سان گڏ، پولش-لٿوينين دولت مشترڪه ۽ [[روسي سلطنت]] جي ڏاکڻي حدن جي دفاع ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ ڪريميائي-نوگائي حملن جو مقابلو ڪيو. {{Sfn|Kondufor|1986|page=46}} تاريخي طور تي، اهي هڪ نيم خانه بدوش ۽ نيم فوجي ماڻهو هئا، جن کي مختلف اوڀر يورپي رياستن جي نامياري بالادستي هيٺ فوجي خدمت جي بدلي ۾ وڏي حد تائين خود حڪومت جي اجازت ڏني وئي هئي. جيتوڻيڪ ڪيترائي نسلي، لساني ۽ مذهبي گروهه گڏ ٿي ڪوساڪ ٺاهيا، اوڀر سلاو غالب آيا، ٻين گروهن سان بتدريج گڏ ٿي ويا ۽ سلاوائيز ٿي ويا، ان ڪري اوڀر سلاو ڪلچر، اوڀر [[سلاوڪ ٻوليون|سلاو ٻوليون]] ۽ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت]] کي اختيار ڪيو. پولش-لٿوينين ڪامن ويلٿ ۽ روسي سلطنت جي حڪمرانن ڪوساڪ کي غير منظم فوجن ۾ خدمت ڪرڻ جي فوجي فرض جي بدلي ۾ ڪجهه خاص مراعات ڏنيون: زاپوريزيا جا ڪوساڪ گهڻو ڪري پيادل سپاهي هئا ۽ جنگي ويگنون استعمال ڪندا هئا، <ref>{{cite book |last1= Stasiewska |first1= Zofia|last2= Meller|first2= Stefan |title=Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy |trans-title=Erich Lassota's and Wilhelm Beauplan's descriptions of Ukraine |location=Warsaw, PL |publisher=Państwowy Instytut Wydawniczy |year=1972 |page=110 |language=pl}}</ref> جڏهن ته ڊان جا ڪوساڪ بنيادي طور تي گهوڙي سوار سپاهي هئا. مختلف ڪوساڪ گروپ فوجي لائينن سان گڏ منظم ٿيا، جن ۾ وڏا خودمختيار گروپ هئا جن کي ميزبان سڏيو ويندو هو. هر ميزبان هڪ علائقي جي حفاظت جو ذميوار هو جنهن ۾ لاڳاپيل ڳوٺ شامل هئا جن کي اسٽينٽساس سڏيو ويندو هو. اهي ڊنيپر، ڊان، ٽيرڪ ۽ يورال نديءَ جي بيسن ۾ گهٽ آبادي وارا علائقا آباد هئا ۽ سوار گهوڙي سواري ۽ گهوڙي سوار جنگي حڪمت عملين جي تاريخي ترقي ۽ [[يوڪرين]] ۽ [[روس]] جي حصن جي ثقافتي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="ORourke_2000">{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |title= Warriors and peasants: The Don Cossacks in late imperial Russia |isbn= 978-0-312-22774-6 |last1= O'Rourke |first1= Shane |year= 2000 |publisher= Palgrave Macmillan |access-date= 2020-11-10 |archive-date= 2022-02-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220206071147/https://books.google.com/books?id=L0Zk3tUQ1M4C&q=cossacks+old+believers&pg=PA62 |url-status= live }}</ref> زندگي جو ڪوساڪ طريقو، جيڪو مضبوط طور تي انهن جي اتحاد ۽ گھوڙن تي انحصار ۾ مرڪوز هو، سڌو اولاد ٻنهي ذريعي برقرار رهيو ۽ ويهين صدي ۾ ٻين قومن ۾ نظريا حاصل ڪيا، جيتوڻيڪ [[روسي انقلاب]] جي وڏي سماجي تبديلين ڪوساڪ سماج کي روس جي ڪنهن به ٻئي حصي وانگر خراب ڪري ڇڏيو؛ [[سوويت يونين]] جي قيام کان پوءِ، ڪيترائي ڪوساڪ يورپ جي ٻين حصن ڏانهن لڏي ويا، جڏهن ته ڪجهه اتي ئي رهي پيا ۽ ڪميونسٽ رياست جو حصو بڻجي ويا. ڪوساڪن تي مشتمل منظم سوار دستا ٺاهيا ويا، جن مان ڪيترن ئي [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻي عالمي جنگ]] دوران [[نازي جرمني]] ۽ سوويت يونين، ٻنهي جي طرفان جنگ ۾ حصو ورتو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، سوويت يونين پنهنجي فوج مان ڪوسڪ دستن کي ختم ڪري ڇڏيو. نتيجي طور، [[جوزف اسٽالن]] ۽ ان جي جانشينن جي دور ۾ ڪوسڪن جي ڪيترين ئي روايتن کي دٻايو ويو. تنهن هوندي به، <small>1980</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ پريستروئيڪا (<small>Perestroika</small>) واري دور دوران، ڪوساڪن جي اولاد پنهنجي گهوڙن سان لاڳاپيل طرزِ زندگي ۽ تاريخي روايتن کي ٻيهر جيئرو ڪرڻ شروع ڪيو. <small>1988</small>ع ۾، سوويت يونين هڪ قانون منظور ڪيو جنهن تحت پراڻن ڪوساڪ گروپن، جن کي "هوسٽس" چيو ويندو هو، کي ٻيهر قائم ڪرڻ ۽ نوان گروپ ٺاهڻ جي اجازت ڏني وئي. <small>1990</small>ع واري ڏهاڪي دوران، ڪيترن ئي علائقائي اختيارين انهن ٻيهر قائم ٿيل ڪوساڪ گروپن کي مقامي انتظامي ۽ پوليسنگ جا ڪجهه ذميواراڻا ڪم سونپڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. سڄي دنيا ۾ <small>35</small> کان <small>50</small> لک (<small>3.5</small> کان <small>5</small> ملين) ماڻهو پاڻ کي ڪوساڪ ثقافتي سڃاڻپ سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن مان اڪثريت جو اصل ڪوساڪ ماڻهن سان تمام گهٽ يا بلڪل به واسطو ناهي؛ ان جو سبب اهو آهي ته وقت گذرڻ سان گڏ ثقافتي قدر ۽ ورثو تمام گهڻو تبديل ٿي چڪا آهن. ڪوساڪ تنظيمون [[روس]]، [[يوڪرين]]، [[بيلاروس]]، [[قازقستان|قزاقستان]]، [[ڪينيڊا]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۾ سرگرم آهن.<ref name="Richard_Arnold_2019">{{Cite web|url=https://www.ponarseurasia.org/whose-cossacks-are-they-anyway-a-movement-torn-by-the-ukraine-russia-divide/|title=Whose Cossacks Are They Anyway? A Movement Torn by the Ukraine-Russia Divide|first=Richard|last=Arnold|access-date=August 3, 2026}}</ref><ref name="Eva_Hartog_2016">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jun/01/cossack-comeback-fur-flies-fake-groups-spark-identity-crisis |title=Cossack comeback: Fur flies as 'fake' groups spark identity crisis |newspaper=The Guardian |date=June 2016 |last1=Hartog |first1=Eva }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪوساڪ ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:يوڪرين جا ماڻهو]] [[زمرو:سلاو ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:مالدار (پشو پالڪ) گروهه]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] 8hig1is7vy4zrvsbutmkgpbi9ofgrdz 14 105211 427936 427424 2026-11-04T14:19:37Z Memon2025 21315 /* */ 427936 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] 7uxce5fvg0mz8hqqdknkl2l8r8ii7jr 14 105212 427978 427420 2026-11-04T15:37:26Z Memon2025 21315 427978 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] 10rbpyei59pxp4j0m22cxg55kpyd116 0 105213 427932 427918 2026-11-04T14:13:09Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين لنڪس */ 427932 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group}} {{Other uses|Kazakh (disambiguation)}} {{Distinguish|ڪوسڪ ماڻهو}} {{Infobox ethnic group | group = Kazakhs | native_name = قازق<br> {{lang|kk|Қазақтар}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaqtar|italic=no}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاقتار}}<!-- Kazakh is written using the Arabic script in China. --> | native_name_lang = | image = Map_of_the_Kazakh_Diaspora_in_the_World.png | image_caption = Map of the Kazakh people around the world | population = <!-- Do not add a total without a reliable source (per [[WP:RS]]). --> | region1 = {{flag|Kazakhstan}} | pop1 = 14,664,202 (2026) | ref1 = <ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|date=March 2026|language=en|website=gov.kz|title=Population of the Republic of Kazakhstan by gender and type of locality}}</ref> | region2 = {{flag|China}} | pop2 = 1,562,518 (2020) | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|title=Main Data of the Seventh National Population Census|website=Stats.gov.cn|access-date=25 July 2021|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flag|Uzbekistan}} | pop3 = 707,329 (2026) | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|website=data.egov.uz|access-date=2026-11-03|archive-date=2025-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324123637/https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=How many Uzbeks are there in Uzbekistan: Results of the Population Census |url=https://uz.kursiv.media/2026-06-30/skolko-uzbekov-v-uzbekistane-itogi-perepisi-naseleniya/ |website=Kursiv Uzbekistan |date=30 June 2026 |access-date=10 July 2026}}</ref> | region4 = {{flag|Russia}} | pop4 = 591,970 (2021) | ref4 = <ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=30 December 2022}}</ref> | region5 = {{flag|Mongolia}} | pop5 = 120,999 (2020) | ref5 = <ref>{{Cite web|title=2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/|url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |archive-date=15 July 2021 }}</ref> | region6 = {{flag|Turkey}} | pop6 = 30,000 (2024) | ref6 = <ref>{{cite web |url=https://oq.gov.kz/ru/news/1061 |title=Во всех уголках мира – что объединяет казахстанцев за рубежом |publisher=Отандастар қоры |language=ru |access-date=4 July 2026 }}</ref> | region7 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop7 = 28,244 (2022) | ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/09ae4f7e-4869-4f68-87a9-072c3e92607a.pdf|title=Kyrgyzstan census 2022}}</ref> | region8 = {{flag|United States}} | pop8 = 21,913 (2022) | ref8 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region9 = {{flag|Turkmenistan}} | pop9 = 11,825 (2022) | ref9 = <ref>{{Cite web|url= https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/en/4.pdf|title=National composition of the population and language proficiency|website=stat.gov.tm}}</ref> | region10 = {{flag|Iran}} | pop10 = 10,000 (2024) | ref10 = <ref>{{cite news |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=31 October 2024 |work=[[Tehran Times]] |date=23 September 2024 |language=en}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 5,455 (2021) | ref11 = <ref>{{cite web | title=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories | date=26 October 2022 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035501&geocode=A000011124 }}</ref> | region12 = {{flag|Czech Republic}} | pop12 = 5,639 (2017) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|title=Population data|website=czso.cz|access-date=11 October 2017|archive-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214925/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Ukraine}} | pop13 = 5,526 (2001) | ref13 = <ref>[http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}: Distribution of population by nationality. Retrieved 23 April 2009</ref> | region14 = {{flag|United Kingdom}} | pop14 = 5,432 (2011) | ref14 = <ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|title=Main Language in England & Wales by Proficiency in English 2011|publisher=Office for National Statistics|date=2011|access-date=24 May 2022|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920021156/http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|url-status=live}}</ref> | region15 = {{nowrap|{{flag|United Arab Emirates}}}} | pop15 = 5,000 (2015) | ref15 = <ref name="BQ">{{cite web|url=http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|title=UAE´s population – by nationality|work=BQ Magazine|date=12 April 2015|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|archive-date=11 July 2015}}</ref> | region16 = {{flag|Portugal}} | pop16 = 3,000 (2017) | ref16 = <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2017/05/kazakhstan-and-portugal-prospects-for-the-development-of-bilateral-relations/|title=Kazakhstan and Portugal: prospects for the development of bilateral relations|work=The Astana Times |date=30 May 2017 }}</ref> | region17 = {{flag|Australia}} | pop17 = 2,430 (2023) | ref17 = <ref>{{cite web|url=https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief/|title=Kazakhstan country brief|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|access-date=12 September 2021|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514101123/https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief|url-status=live}}</ref> | region18 = {{nowrap|{{flag|Italy}}}} | pop18 = 1,924 (2022) | ref18 = <ref name="ita">{{cite web|title=Cittadini Kazaki in Italia Dati Istat al 2022|url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|access-date=4 April 2023|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404110057/https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flag|Austria}} | pop19 = 1,685 | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|publisher=[[Statistik Austria]]|access-date=18 March 2015|archive-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235452/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|url-status=live}}</ref> | region20 = {{flag|Belarus}} | pop20 = 1,355 (2009) | ref20 = <ref>[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf population census 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175907/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|date=18 January 2012}}: National composition of the population.</ref> | region21 = {{flag|Germany}} | pop21 = 1,000 (2016) | ref21 = <ref name="kazakhs99">{{cite news|url=http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|title=Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland|language=de|publisher=botschaft-kaz.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313143310/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|archive-date=13 March 2016}}</ref> | region22 = {{flag|Brazil}} | pop22 = 791 (2025) | ref22 = <ref>[https://www.nepo.unicamp.br/observatorio/bancointerativo/numeros-imigracao-internacional/sincre-sismigra/ Immigrants in Brazil (2025, in Portuguese)]</ref> | region23 = {{flag|Pakistan|name=Pakistan}} | pop23 = 300 (2023)<ref>{{Cite web | title=Ethnic Kazakhs from Pakistan ask for repatriation to Kazakhstan | url=https://kz.kursiv.media/en/2025-08-20/engk-tank-ethnic-kazakhs-from-pakistan-ask-for-repatriation-to-kazakhstan/ | access-date=2026-08-31 | website=kz.kursiv.media}}</ref> | region24 = {{flag|Afghanistan}} | pop24 = 250 (2026) | ref24 = <ref name="afg">{{Cite news | url=https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | title=Ауғанстанда қанша қазақ тұрады? | newspaper=Азаттық Радиосы | date=10 September 2021 | last1=Лаханұлы | first1=Нұртай | access-date=12 November 2021 | archive-date=9 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230409190411/https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | url-status=live }}</ref> | region25 = {{flag|Philippines}} | pop25 = 215 (2026) | ref25 = <ref name="php">{{Cite web|url=https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|title=how many kazakhs live in philippines?|access-date=27 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127035543/https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|url-status=live}}</ref> | languages = [[Kazakh language|Kazakh]]<ref>{{cite book |last1=Johnston |first1=Donald H. |title=Ten million kazakh speak Kazakh. |date=8 May 2003 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-12-387670-6 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/kazakh |access-date=7 September 2025}}</ref> | religions = Predominantly [[Islam]] | related_groups = Other [[Turkic peoples]]<br />(particularly [[Karakalpaks]], [[Nogais]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]]) }} '''قازق''' (Kazakh) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهن، جن جو تعلق اصل ۾ وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ سان آهي. انهن جي ثقافت، ٻولي ۽ تاريخ گڏيل آهي، جيڪا ٻين ترڪ نسلي گروهن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. نسلي قازقن جي اڪثريت پنهنجي قومي رياست، قزاقستان ۾ رهي ٿي. قازق برادريون قزاقستان جي سرحدن سان لڳل علائقن ۾ موجود آهن، جن ۾ روس، ڪرغزستان، اتر ازبڪستان، اتر اولهه چين (سنڪيانگ)، اولهه منگوليا (بيان-اولگي) ۽ اتر ايران (گلستان) شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=23 September 2024 |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=23 October 2024 |website=Tehran Times |language=en}}</ref> قازق وچ ايشيا ۾ ٻيو نمبر وڏو ترڪ نسلي گروهه آهن؛ ڪنهن وقت اهي وچ ايشيا جي مختلف نسلي گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر هئا. قازق هڪ الڳ قوم طور تڏهن سامهون آيا جڏهن منگول سلطنت ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. 15هين کان 16هين صديءَ دوران قزاقن جي هڪ الڳ نسلي سڃاڻپ اڀري آئي، جنهن ۾ ترڪ-منگول قبيلن گڏجي ”قزاق خانيت“ (Kazakh Khanate) جي دائري اندر هڪ متحد قزاق قوم جي شڪل اختيار ڪئي.<ref>{{harvnb|Atwood|2004|p=293}}: "Kazakhs While Muslim and Turkic speaking, the Kazakhs emerged as a people from the breakup of the Mongol Empire and have been in constant contact, both warlike and peaceful, with Oirats and Khalkha Mongols. Today they form Mongolia's largest non-Mongol minority."</ref><ref name="Kazakh-genome">{{cite journal |last1=Lei |first1=Chang |last2=Liu |first2=Jiaojiao |last3=Zhang |first3=Rui |last4=Pan |first4=Yuwen |last5=Lu |first5=Yan |last6=Gao |first6=Yang |last7=Ma |first7=Xixian |last8=Yang |first8=Yajun |last9=Guan |first9=Yaqun |last10=Mamatyusupu |first10=Dolikun |last11=Xu |first11=Shuhua |title=Ancestral Origins and Admixture History of Kazakhs |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=41 |issue=7 |article-number=msae144 |date=2024-07-12 |doi=10.1093/molbev/msae144 |pmid=38995236 |pmc=11272102 |url=https://academic.oup.com/mbe/article/41/7/msae144/7712561 |language=en |doi-access=free|quote=Kazakhs are the second largest Muslim group in Central Asia, and were previously the most influential of the various Central Asian ethnic groups...The distinctive Kazakh ethnicity was developed throughout the 15th and 16th centuries }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |date=2018 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=71 |issue=2 |pages=121–144 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |s2cid=133847698 |url=https://akjournals.com/view/journals/062/71/2/article-p121.xml}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan |pmid=33092538 |last1=Zhabagin |first1=M. |last2=Sabitov |first2=Z. |last3=Tarlykov |first3=P. |last4=Tazhigulova |first4=I. |last5=Junissova |first5=Z. |last6=Yerezhepov |first6=D. |last7=Akilzhanov |first7=R. |last8=Zholdybayeva |first8=E. |last9=Wei |first9=L. H. |last10=Akilzhanova |first10=A. |last11=Balanovsky |first11=O. |last12=Balanovska |first12=E. |journal=BMC Genetics |volume=21 |issue=Suppl 1 |page=87 |doi=10.1186/s12863-020-00897-5 |pmc=7583311 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/10255042 |website=academia.edu |last1=Sabitov |first1=Zhaxylyk M. |last2=Batbayar |first2=Kherlen |title=The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of the Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan the Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8. }}</ref> "قازق" (Kazakh) جو لفظ خاص طور تي نسلي قازقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته "قازقستاني" جو لفظ قزاقستان جي سمورن شهرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو، قطع نظر ان جي ته انهن جو نسلي تعلق ڪهڙي گروهه سان آهي.<ref>{{Cite journal|last=Kolsto|first=Pal|date=January 1998|title=Anticipating Demographic Superiority: Kazakh Thinking on Integration and Nation|journal=Europe-Asia Studies|volume=50|issue=1|pages=51–69|doi=10.1080/09668139808412523|jstor=153405|pmid=12348666|hdl=10852/25215|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buri|first=Tabea|date=2016|title=Urbanisation and Changing Kazakh Ethnic Subjectivities in Gansu, China|journal=Inner Asia|volume=18|issue=1|pages=79–96 (87)|doi=10.1163/22105018-12340054|jstor=44645086}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Kazakh people}} * [http://www.elim.kz/ Kazakh tribes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308160201/https://www.elim.kz/ |date=8 March 2022 }} * 'Contemporary Falconry in Altai-Kazakh in Western Mongolia'<nowiki />''The International Journal of Intangible Heritage (vol. 7)'', pp.&nbsp;103–111. 2012. [http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=7&manuType=02 IJIH] * {{Cite web | title=Ethnoarhchaeology of Horse-Riding Falconry | via=The Asian Conference on the Social Sciences 2012 – Official Conference Proceedings | pages=167–182 | year=2012 | url=http://iafor.org/offprints/acss2012-offprints/ACSS2012_offprint_0271.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203091424/http://iafor.org/offprints/acss2012-offprints/ACSS2012_offprint_0271.pdf | archive-date=3 December 2013 }} * {{Cite web | title=Intangible Cultural Heritage of Arts and Knowledge for Coexisting with Golden Eagles: Ethnographic Studies in "Horseback Eagle-Hunting" of Altai-Kazakh Falconers | via=The International Congress of Humanities and Social Sciences Research | pages=307–316 | year=2012 | url=http://www.analytrics.org/Documents/HSS_Actes_Proceedings_2012.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001924/http://www.analytrics.org/Documents/HSS_Actes_Proceedings_2012.pdf | archive-date=3 December 2013 }} * 'Ethnographic Study of Altaic Kazakh Falconers', ''Falco: The Newsletter of the Middle East Falcon Research Group 41'', pp.&nbsp;10–14. 2013. [https://web.archive.org/web/20151017084620/http://www.mefrg.org/images/falco/falco41.pdf] * 'Ethnoarchaeology of Ancient Falconry in East Asia', ''The Asian Conference on Cultural Studies 2013 – Official Conference Proceedings'', pp.&nbsp;81–95. 2013. [https://web.archive.org/web/20141218143204/http://www.iafor.org/offprints/acas2013-offprints/ACAS_2013_Offprint_0108.pdf] * Soma, Takuya. 2014. 'Current Situation and Issues of Transhumant Animal Herding in Sagsai County, Bayan Ulgii Province, Western Mongolia', E-journal GEO 9(1): pp.&nbsp;102–119. [https://www.jstage.jst.go.jp/article/ejgeo/9/1/9_102/_pdf] * Soma, Takuya. 2015. Human and Raptor Interactions in the Context of a Nomadic Society: Anthropological and Ethno-Ornithological Studies of Altaic Kazakh Falconry and its Cultural Sustainability in Western Mongolia. University of Kassel Press, Kassel (Germany) {{ISBN|978-3-86219-565-7}}. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kazakh}} [[زمرو:قزاق نسلي گروهه| ]] [[زمرو:قازق ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:يورپي مسلمان]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاقستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڪرغزستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:منگوليا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:تاجڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا مسلمان نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاق نسلي گروهه| ]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ايران ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:مالدار (پشو پالڪ) گروهه]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] cknc2af06f60l7mi7ui9ksnadd5bw7f 427933 427932 2026-11-04T14:15:25Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين لنڪس */ 427933 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group}} {{Other uses|Kazakh (disambiguation)}} {{Distinguish|ڪوسڪ ماڻهو}} {{Infobox ethnic group | group = Kazakhs | native_name = قازق<br> {{lang|kk|Қазақтар}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaqtar|italic=no}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاقتار}}<!-- Kazakh is written using the Arabic script in China. --> | native_name_lang = | image = Map_of_the_Kazakh_Diaspora_in_the_World.png | image_caption = Map of the Kazakh people around the world | population = <!-- Do not add a total without a reliable source (per [[WP:RS]]). --> | region1 = {{flag|Kazakhstan}} | pop1 = 14,664,202 (2026) | ref1 = <ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|date=March 2026|language=en|website=gov.kz|title=Population of the Republic of Kazakhstan by gender and type of locality}}</ref> | region2 = {{flag|China}} | pop2 = 1,562,518 (2020) | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|title=Main Data of the Seventh National Population Census|website=Stats.gov.cn|access-date=25 July 2021|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flag|Uzbekistan}} | pop3 = 707,329 (2026) | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|website=data.egov.uz|access-date=2026-11-03|archive-date=2025-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324123637/https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=How many Uzbeks are there in Uzbekistan: Results of the Population Census |url=https://uz.kursiv.media/2026-06-30/skolko-uzbekov-v-uzbekistane-itogi-perepisi-naseleniya/ |website=Kursiv Uzbekistan |date=30 June 2026 |access-date=10 July 2026}}</ref> | region4 = {{flag|Russia}} | pop4 = 591,970 (2021) | ref4 = <ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=30 December 2022}}</ref> | region5 = {{flag|Mongolia}} | pop5 = 120,999 (2020) | ref5 = <ref>{{Cite web|title=2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/|url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |archive-date=15 July 2021 }}</ref> | region6 = {{flag|Turkey}} | pop6 = 30,000 (2024) | ref6 = <ref>{{cite web |url=https://oq.gov.kz/ru/news/1061 |title=Во всех уголках мира – что объединяет казахстанцев за рубежом |publisher=Отандастар қоры |language=ru |access-date=4 July 2026 }}</ref> | region7 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop7 = 28,244 (2022) | ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/09ae4f7e-4869-4f68-87a9-072c3e92607a.pdf|title=Kyrgyzstan census 2022}}</ref> | region8 = {{flag|United States}} | pop8 = 21,913 (2022) | ref8 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region9 = {{flag|Turkmenistan}} | pop9 = 11,825 (2022) | ref9 = <ref>{{Cite web|url= https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/en/4.pdf|title=National composition of the population and language proficiency|website=stat.gov.tm}}</ref> | region10 = {{flag|Iran}} | pop10 = 10,000 (2024) | ref10 = <ref>{{cite news |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=31 October 2024 |work=[[Tehran Times]] |date=23 September 2024 |language=en}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 5,455 (2021) | ref11 = <ref>{{cite web | title=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories | date=26 October 2022 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035501&geocode=A000011124 }}</ref> | region12 = {{flag|Czech Republic}} | pop12 = 5,639 (2017) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|title=Population data|website=czso.cz|access-date=11 October 2017|archive-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214925/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Ukraine}} | pop13 = 5,526 (2001) | ref13 = <ref>[http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}: Distribution of population by nationality. Retrieved 23 April 2009</ref> | region14 = {{flag|United Kingdom}} | pop14 = 5,432 (2011) | ref14 = <ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|title=Main Language in England & Wales by Proficiency in English 2011|publisher=Office for National Statistics|date=2011|access-date=24 May 2022|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920021156/http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|url-status=live}}</ref> | region15 = {{nowrap|{{flag|United Arab Emirates}}}} | pop15 = 5,000 (2015) | ref15 = <ref name="BQ">{{cite web|url=http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|title=UAE´s population – by nationality|work=BQ Magazine|date=12 April 2015|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|archive-date=11 July 2015}}</ref> | region16 = {{flag|Portugal}} | pop16 = 3,000 (2017) | ref16 = <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2017/05/kazakhstan-and-portugal-prospects-for-the-development-of-bilateral-relations/|title=Kazakhstan and Portugal: prospects for the development of bilateral relations|work=The Astana Times |date=30 May 2017 }}</ref> | region17 = {{flag|Australia}} | pop17 = 2,430 (2023) | ref17 = <ref>{{cite web|url=https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief/|title=Kazakhstan country brief|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|access-date=12 September 2021|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514101123/https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief|url-status=live}}</ref> | region18 = {{nowrap|{{flag|Italy}}}} | pop18 = 1,924 (2022) | ref18 = <ref name="ita">{{cite web|title=Cittadini Kazaki in Italia Dati Istat al 2022|url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|access-date=4 April 2023|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404110057/https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flag|Austria}} | pop19 = 1,685 | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|publisher=[[Statistik Austria]]|access-date=18 March 2015|archive-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235452/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|url-status=live}}</ref> | region20 = {{flag|Belarus}} | pop20 = 1,355 (2009) | ref20 = <ref>[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf population census 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175907/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|date=18 January 2012}}: National composition of the population.</ref> | region21 = {{flag|Germany}} | pop21 = 1,000 (2016) | ref21 = <ref name="kazakhs99">{{cite news|url=http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|title=Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland|language=de|publisher=botschaft-kaz.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313143310/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|archive-date=13 March 2016}}</ref> | region22 = {{flag|Brazil}} | pop22 = 791 (2025) | ref22 = <ref>[https://www.nepo.unicamp.br/observatorio/bancointerativo/numeros-imigracao-internacional/sincre-sismigra/ Immigrants in Brazil (2025, in Portuguese)]</ref> | region23 = {{flag|Pakistan|name=Pakistan}} | pop23 = 300 (2023)<ref>{{Cite web | title=Ethnic Kazakhs from Pakistan ask for repatriation to Kazakhstan | url=https://kz.kursiv.media/en/2025-08-20/engk-tank-ethnic-kazakhs-from-pakistan-ask-for-repatriation-to-kazakhstan/ | access-date=2026-08-31 | website=kz.kursiv.media}}</ref> | region24 = {{flag|Afghanistan}} | pop24 = 250 (2026) | ref24 = <ref name="afg">{{Cite news | url=https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | title=Ауғанстанда қанша қазақ тұрады? | newspaper=Азаттық Радиосы | date=10 September 2021 | last1=Лаханұлы | first1=Нұртай | access-date=12 November 2021 | archive-date=9 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230409190411/https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | url-status=live }}</ref> | region25 = {{flag|Philippines}} | pop25 = 215 (2026) | ref25 = <ref name="php">{{Cite web|url=https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|title=how many kazakhs live in philippines?|access-date=27 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127035543/https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|url-status=live}}</ref> | languages = [[Kazakh language|Kazakh]]<ref>{{cite book |last1=Johnston |first1=Donald H. |title=Ten million kazakh speak Kazakh. |date=8 May 2003 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-12-387670-6 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/kazakh |access-date=7 September 2025}}</ref> | religions = Predominantly [[Islam]] | related_groups = Other [[Turkic peoples]]<br />(particularly [[Karakalpaks]], [[Nogais]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]]) }} '''قازق''' (Kazakh) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهن، جن جو تعلق اصل ۾ وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ سان آهي. انهن جي ثقافت، ٻولي ۽ تاريخ گڏيل آهي، جيڪا ٻين ترڪ نسلي گروهن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. نسلي قازقن جي اڪثريت پنهنجي قومي رياست، قزاقستان ۾ رهي ٿي. قازق برادريون قزاقستان جي سرحدن سان لڳل علائقن ۾ موجود آهن، جن ۾ روس، ڪرغزستان، اتر ازبڪستان، اتر اولهه چين (سنڪيانگ)، اولهه منگوليا (بيان-اولگي) ۽ اتر ايران (گلستان) شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=23 September 2024 |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=23 October 2024 |website=Tehran Times |language=en}}</ref> قازق وچ ايشيا ۾ ٻيو نمبر وڏو ترڪ نسلي گروهه آهن؛ ڪنهن وقت اهي وچ ايشيا جي مختلف نسلي گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر هئا. قازق هڪ الڳ قوم طور تڏهن سامهون آيا جڏهن منگول سلطنت ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. 15هين کان 16هين صديءَ دوران قزاقن جي هڪ الڳ نسلي سڃاڻپ اڀري آئي، جنهن ۾ ترڪ-منگول قبيلن گڏجي ”قزاق خانيت“ (Kazakh Khanate) جي دائري اندر هڪ متحد قزاق قوم جي شڪل اختيار ڪئي.<ref>{{harvnb|Atwood|2004|p=293}}: "Kazakhs While Muslim and Turkic speaking, the Kazakhs emerged as a people from the breakup of the Mongol Empire and have been in constant contact, both warlike and peaceful, with Oirats and Khalkha Mongols. Today they form Mongolia's largest non-Mongol minority."</ref><ref name="Kazakh-genome">{{cite journal |last1=Lei |first1=Chang |last2=Liu |first2=Jiaojiao |last3=Zhang |first3=Rui |last4=Pan |first4=Yuwen |last5=Lu |first5=Yan |last6=Gao |first6=Yang |last7=Ma |first7=Xixian |last8=Yang |first8=Yajun |last9=Guan |first9=Yaqun |last10=Mamatyusupu |first10=Dolikun |last11=Xu |first11=Shuhua |title=Ancestral Origins and Admixture History of Kazakhs |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=41 |issue=7 |article-number=msae144 |date=2024-07-12 |doi=10.1093/molbev/msae144 |pmid=38995236 |pmc=11272102 |url=https://academic.oup.com/mbe/article/41/7/msae144/7712561 |language=en |doi-access=free|quote=Kazakhs are the second largest Muslim group in Central Asia, and were previously the most influential of the various Central Asian ethnic groups...The distinctive Kazakh ethnicity was developed throughout the 15th and 16th centuries }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |date=2018 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=71 |issue=2 |pages=121–144 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |s2cid=133847698 |url=https://akjournals.com/view/journals/062/71/2/article-p121.xml}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan |pmid=33092538 |last1=Zhabagin |first1=M. |last2=Sabitov |first2=Z. |last3=Tarlykov |first3=P. |last4=Tazhigulova |first4=I. |last5=Junissova |first5=Z. |last6=Yerezhepov |first6=D. |last7=Akilzhanov |first7=R. |last8=Zholdybayeva |first8=E. |last9=Wei |first9=L. H. |last10=Akilzhanova |first10=A. |last11=Balanovsky |first11=O. |last12=Balanovska |first12=E. |journal=BMC Genetics |volume=21 |issue=Suppl 1 |page=87 |doi=10.1186/s12863-020-00897-5 |pmc=7583311 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/10255042 |website=academia.edu |last1=Sabitov |first1=Zhaxylyk M. |last2=Batbayar |first2=Kherlen |title=The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of the Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan the Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8. }}</ref> "قازق" (Kazakh) جو لفظ خاص طور تي نسلي قازقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته "قازقستاني" جو لفظ قزاقستان جي سمورن شهرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو، قطع نظر ان جي ته انهن جو نسلي تعلق ڪهڙي گروهه سان آهي.<ref>{{Cite journal|last=Kolsto|first=Pal|date=January 1998|title=Anticipating Demographic Superiority: Kazakh Thinking on Integration and Nation|journal=Europe-Asia Studies|volume=50|issue=1|pages=51–69|doi=10.1080/09668139808412523|jstor=153405|pmid=12348666|hdl=10852/25215|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buri|first=Tabea|date=2016|title=Urbanisation and Changing Kazakh Ethnic Subjectivities in Gansu, China|journal=Inner Asia|volume=18|issue=1|pages=79–96 (87)|doi=10.1163/22105018-12340054|jstor=44645086}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Kazakh people}} * [http://www.elim.kz/ Kazakh tribes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308160201/https://www.elim.kz/ |date=8 March 2022 }} * 'Contemporary Falconry in Altai-Kazakh in Western Mongolia'<nowiki />''The International Journal of Intangible Heritage (vol. 7)'', pp.&nbsp;103–111. 2012. [http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=7&manuType=02 IJIH] * {{Cite web | title=Ethnoarhchaeology of Horse-Riding Falconry | via=The Asian Conference on the Social Sciences 2012 – Official Conference Proceedings | pages=167–182 | year=2012 | url=http://iafor.org/offprints/acss2012-offprints/ACSS2012_offprint_0271.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203091424/http://iafor.org/offprints/acss2012-offprints/ACSS2012_offprint_0271.pdf | archive-date=3 December 2013 }} * {{Cite web | title=Intangible Cultural Heritage of Arts and Knowledge for Coexisting with Golden Eagles: Ethnographic Studies in "Horseback Eagle-Hunting" of Altai-Kazakh Falconers | via=The International Congress of Humanities and Social Sciences Research | pages=307–316 | year=2012 | url=http://www.analytrics.org/Documents/HSS_Actes_Proceedings_2012.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001924/http://www.analytrics.org/Documents/HSS_Actes_Proceedings_2012.pdf | archive-date=3 December 2013 }} * 'Ethnographic Study of Altaic Kazakh Falconers', ''Falco: The Newsletter of the Middle East Falcon Research Group 41'', pp.&nbsp;10–14. 2013. [https://web.archive.org/web/20151017084620/http://www.mefrg.org/images/falco/falco41.pdf] * 'Ethnoarchaeology of Ancient Falconry in East Asia', ''The Asian Conference on Cultural Studies 2013 – Official Conference Proceedings'', pp.&nbsp;81–95. 2013. [https://web.archive.org/web/20141218143204/http://www.iafor.org/offprints/acas2013-offprints/ACAS_2013_Offprint_0108.pdf] * Soma, Takuya. 2014. 'Current Situation and Issues of Transhumant Animal Herding in Sagsai County, Bayan Ulgii Province, Western Mongolia', E-journal GEO 9(1): pp.&nbsp;102–119. [https://www.jstage.jst.go.jp/article/ejgeo/9/1/9_102/_pdf] * Soma, Takuya. 2015. Human and Raptor Interactions in the Context of a Nomadic Society: Anthropological and Ethno-Ornithological Studies of Altaic Kazakh Falconry and its Cultural Sustainability in Western Mongolia. University of Kassel Press, Kassel (Germany) {{ISBN|978-3-86219-565-7}}. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kazakh}} [[زمرو:قزاق نسلي گروهه| ]] [[زمرو:قازق ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:يورپي مسلمان]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاقستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڪرغزستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:منگوليا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:تاجڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا مسلمان نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاق نسلي گروهه| ]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ايران ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:مالدار (پشو پالڪ) گروهه]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] 1s34hic6ys7p8csenx8iksududqw61m 427945 427933 2026-11-04T14:39:21Z Memon2025 21315 427945 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group}} {{Other uses|Kazakh (disambiguation)}} {{Distinguish|ڪوسڪ ماڻهو}} {{Infobox ethnic group | group = Kazakhs | native_name = قازق<br> {{lang|kk|Қазақтар}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaqtar|italic=no}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاقتار}}<!-- Kazakh is written using the Arabic script in China. --> | native_name_lang = | image = Map_of_the_Kazakh_Diaspora_in_the_World.png | image_caption = Map of the Kazakh people around the world | population = <!-- Do not add a total without a reliable source (per [[WP:RS]]). --> | region1 = {{flag|Kazakhstan}} | pop1 = 14,664,202 (2026) | ref1 = <ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|date=March 2026|language=en|website=gov.kz|title=Population of the Republic of Kazakhstan by gender and type of locality}}</ref> | region2 = {{flag|China}} | pop2 = 1,562,518 (2020) | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|title=Main Data of the Seventh National Population Census|website=Stats.gov.cn|access-date=25 July 2021|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flag|Uzbekistan}} | pop3 = 707,329 (2026) | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|website=data.egov.uz|access-date=2026-11-03|archive-date=2025-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324123637/https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=How many Uzbeks are there in Uzbekistan: Results of the Population Census |url=https://uz.kursiv.media/2026-06-30/skolko-uzbekov-v-uzbekistane-itogi-perepisi-naseleniya/ |website=Kursiv Uzbekistan |date=30 June 2026 |access-date=10 July 2026}}</ref> | region4 = {{flag|Russia}} | pop4 = 591,970 (2021) | ref4 = <ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=30 December 2022}}</ref> | region5 = {{flag|Mongolia}} | pop5 = 120,999 (2020) | ref5 = <ref>{{Cite web|title=2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/|url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |archive-date=15 July 2021 }}</ref> | region6 = {{flag|Turkey}} | pop6 = 30,000 (2024) | ref6 = <ref>{{cite web |url=https://oq.gov.kz/ru/news/1061 |title=Во всех уголках мира – что объединяет казахстанцев за рубежом |publisher=Отандастар қоры |language=ru |access-date=4 July 2026 }}</ref> | region7 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop7 = 28,244 (2022) | ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/09ae4f7e-4869-4f68-87a9-072c3e92607a.pdf|title=Kyrgyzstan census 2022}}</ref> | region8 = {{flag|United States}} | pop8 = 21,913 (2022) | ref8 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region9 = {{flag|Turkmenistan}} | pop9 = 11,825 (2022) | ref9 = <ref>{{Cite web|url= https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/en/4.pdf|title=National composition of the population and language proficiency|website=stat.gov.tm}}</ref> | region10 = {{flag|Iran}} | pop10 = 10,000 (2024) | ref10 = <ref>{{cite news |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=31 October 2024 |work=[[Tehran Times]] |date=23 September 2024 |language=en}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 5,455 (2021) | ref11 = <ref>{{cite web | title=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories | date=26 October 2022 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035501&geocode=A000011124 }}</ref> | region12 = {{flag|Czech Republic}} | pop12 = 5,639 (2017) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|title=Population data|website=czso.cz|access-date=11 October 2017|archive-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214925/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Ukraine}} | pop13 = 5,526 (2001) | ref13 = <ref>[http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}: Distribution of population by nationality. Retrieved 23 April 2009</ref> | region14 = {{flag|United Kingdom}} | pop14 = 5,432 (2011) | ref14 = <ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|title=Main Language in England & Wales by Proficiency in English 2011|publisher=Office for National Statistics|date=2011|access-date=24 May 2022|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920021156/http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|url-status=live}}</ref> | region15 = {{nowrap|{{flag|United Arab Emirates}}}} | pop15 = 5,000 (2015) | ref15 = <ref name="BQ">{{cite web|url=http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|title=UAE´s population – by nationality|work=BQ Magazine|date=12 April 2015|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|archive-date=11 July 2015}}</ref> | region16 = {{flag|Portugal}} | pop16 = 3,000 (2017) | ref16 = <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2017/05/kazakhstan-and-portugal-prospects-for-the-development-of-bilateral-relations/|title=Kazakhstan and Portugal: prospects for the development of bilateral relations|work=The Astana Times |date=30 May 2017 }}</ref> | region17 = {{flag|Australia}} | pop17 = 2,430 (2023) | ref17 = <ref>{{cite web|url=https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief/|title=Kazakhstan country brief|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|access-date=12 September 2021|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514101123/https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief|url-status=live}}</ref> | region18 = {{nowrap|{{flag|Italy}}}} | pop18 = 1,924 (2022) | ref18 = <ref name="ita">{{cite web|title=Cittadini Kazaki in Italia Dati Istat al 2022|url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|access-date=4 April 2023|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404110057/https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flag|Austria}} | pop19 = 1,685 | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|publisher=[[Statistik Austria]]|access-date=18 March 2015|archive-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235452/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|url-status=live}}</ref> | region20 = {{flag|Belarus}} | pop20 = 1,355 (2009) | ref20 = <ref>[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf population census 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175907/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|date=18 January 2012}}: National composition of the population.</ref> | region21 = {{flag|Germany}} | pop21 = 1,000 (2016) | ref21 = <ref name="kazakhs99">{{cite news|url=http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|title=Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland|language=de|publisher=botschaft-kaz.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313143310/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|archive-date=13 March 2016}}</ref> | region22 = {{flag|Brazil}} | pop22 = 791 (2025) | ref22 = <ref>[https://www.nepo.unicamp.br/observatorio/bancointerativo/numeros-imigracao-internacional/sincre-sismigra/ Immigrants in Brazil (2025, in Portuguese)]</ref> | region23 = {{flag|Pakistan|name=Pakistan}} | pop23 = 300 (2023)<ref>{{Cite web | title=Ethnic Kazakhs from Pakistan ask for repatriation to Kazakhstan | url=https://kz.kursiv.media/en/2025-08-20/engk-tank-ethnic-kazakhs-from-pakistan-ask-for-repatriation-to-kazakhstan/ | access-date=2026-08-31 | website=kz.kursiv.media}}</ref> | region24 = {{flag|Afghanistan}} | pop24 = 250 (2026) | ref24 = <ref name="afg">{{Cite news | url=https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | title=Ауғанстанда қанша қазақ тұрады? | newspaper=Азаттық Радиосы | date=10 September 2021 | last1=Лаханұлы | first1=Нұртай | access-date=12 November 2021 | archive-date=9 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230409190411/https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | url-status=live }}</ref> | region25 = {{flag|Philippines}} | pop25 = 215 (2026) | ref25 = <ref name="php">{{Cite web|url=https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|title=how many kazakhs live in philippines?|access-date=27 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127035543/https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|url-status=live}}</ref> | languages = [[Kazakh language|Kazakh]]<ref>{{cite book |last1=Johnston |first1=Donald H. |title=Ten million kazakh speak Kazakh. |date=8 May 2003 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-12-387670-6 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/kazakh |access-date=7 September 2025}}</ref> | religions = Predominantly [[Islam]] | related_groups = Other [[Turkic peoples]]<br />(particularly [[Karakalpaks]], [[Nogais]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]]) }} '''قازق''' (Kazakh) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهن، جن جو تعلق اصل ۾ وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ سان آهي. انهن جي ثقافت، ٻولي ۽ تاريخ گڏيل آهي، جيڪا ٻين ترڪ نسلي گروهن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. نسلي قازقن جي اڪثريت پنهنجي قومي رياست، قزاقستان ۾ رهي ٿي. قازق برادريون قزاقستان جي سرحدن سان لڳل علائقن ۾ موجود آهن، جن ۾ روس، ڪرغزستان، اتر ازبڪستان، اتر اولهه چين (سنڪيانگ)، اولهه منگوليا (بيان-اولگي) ۽ اتر ايران (گلستان) شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=23 September 2024 |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=23 October 2024 |website=Tehran Times |language=en}}</ref> قازق وچ ايشيا ۾ ٻيو نمبر وڏو ترڪ نسلي گروهه آهن؛ ڪنهن وقت اهي وچ ايشيا جي مختلف نسلي گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر هئا. قازق هڪ الڳ قوم طور تڏهن سامهون آيا جڏهن منگول سلطنت ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. 15هين کان 16هين صديءَ دوران قزاقن جي هڪ الڳ نسلي سڃاڻپ اڀري آئي، جنهن ۾ ترڪ-منگول قبيلن گڏجي ”قزاق خانيت“ (Kazakh Khanate) جي دائري اندر هڪ متحد قزاق قوم جي شڪل اختيار ڪئي.<ref>{{harvnb|Atwood|2004|p=293}}: "Kazakhs While Muslim and Turkic speaking, the Kazakhs emerged as a people from the breakup of the Mongol Empire and have been in constant contact, both warlike and peaceful, with Oirats and Khalkha Mongols. Today they form Mongolia's largest non-Mongol minority."</ref><ref name="Kazakh-genome">{{cite journal |last1=Lei |first1=Chang |last2=Liu |first2=Jiaojiao |last3=Zhang |first3=Rui |last4=Pan |first4=Yuwen |last5=Lu |first5=Yan |last6=Gao |first6=Yang |last7=Ma |first7=Xixian |last8=Yang |first8=Yajun |last9=Guan |first9=Yaqun |last10=Mamatyusupu |first10=Dolikun |last11=Xu |first11=Shuhua |title=Ancestral Origins and Admixture History of Kazakhs |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=41 |issue=7 |article-number=msae144 |date=2024-07-12 |doi=10.1093/molbev/msae144 |pmid=38995236 |pmc=11272102 |url=https://academic.oup.com/mbe/article/41/7/msae144/7712561 |language=en |doi-access=free|quote=Kazakhs are the second largest Muslim group in Central Asia, and were previously the most influential of the various Central Asian ethnic groups...The distinctive Kazakh ethnicity was developed throughout the 15th and 16th centuries }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |date=2018 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=71 |issue=2 |pages=121–144 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |s2cid=133847698 |url=https://akjournals.com/view/journals/062/71/2/article-p121.xml}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan |pmid=33092538 |last1=Zhabagin |first1=M. |last2=Sabitov |first2=Z. |last3=Tarlykov |first3=P. |last4=Tazhigulova |first4=I. |last5=Junissova |first5=Z. |last6=Yerezhepov |first6=D. |last7=Akilzhanov |first7=R. |last8=Zholdybayeva |first8=E. |last9=Wei |first9=L. H. |last10=Akilzhanova |first10=A. |last11=Balanovsky |first11=O. |last12=Balanovska |first12=E. |journal=BMC Genetics |volume=21 |issue=Suppl 1 |page=87 |doi=10.1186/s12863-020-00897-5 |pmc=7583311 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/10255042 |website=academia.edu |last1=Sabitov |first1=Zhaxylyk M. |last2=Batbayar |first2=Kherlen |title=The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of the Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan the Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8. }}</ref> "قازق" (Kazakh) جو لفظ خاص طور تي نسلي قازقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته "قازقستاني" جو لفظ قزاقستان جي سمورن شهرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو، قطع نظر ان جي ته انهن جو نسلي تعلق ڪهڙي گروهه سان آهي.<ref>{{Cite journal|last=Kolsto|first=Pal|date=January 1998|title=Anticipating Demographic Superiority: Kazakh Thinking on Integration and Nation|journal=Europe-Asia Studies|volume=50|issue=1|pages=51–69|doi=10.1080/09668139808412523|jstor=153405|pmid=12348666|hdl=10852/25215|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buri|first=Tabea|date=2016|title=Urbanisation and Changing Kazakh Ethnic Subjectivities in Gansu, China|journal=Inner Asia|volume=18|issue=1|pages=79–96 (87)|doi=10.1163/22105018-12340054|jstor=44645086}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Kazakh people}} * [http://www.elim.kz/ Kazakh tribes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308160201/https://www.elim.kz/ |date=8 March 2022 }} * 'Contemporary Falconry in Altai-Kazakh in Western Mongolia'<nowiki />''The International Journal of Intangible Heritage (vol. 7)'', pp.&nbsp;103–111. 2012. [http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=7&manuType=02 IJIH] * {{Cite web | title=Ethnoarhchaeology of Horse-Riding Falconry | via=The Asian Conference on the Social Sciences 2012 – Official Conference Proceedings | pages=167–182 | year=2012 | url=http://iafor.org/offprints/acss2012-offprints/ACSS2012_offprint_0271.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203091424/http://iafor.org/offprints/acss2012-offprints/ACSS2012_offprint_0271.pdf | archive-date=3 December 2013 }} * {{Cite web | title=Intangible Cultural Heritage of Arts and Knowledge for Coexisting with Golden Eagles: Ethnographic Studies in "Horseback Eagle-Hunting" of Altai-Kazakh Falconers | via=The International Congress of Humanities and Social Sciences Research | pages=307–316 | year=2012 | url=http://www.analytrics.org/Documents/HSS_Actes_Proceedings_2012.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001924/http://www.analytrics.org/Documents/HSS_Actes_Proceedings_2012.pdf | archive-date=3 December 2013 }} * 'Ethnographic Study of Altaic Kazakh Falconers', ''Falco: The Newsletter of the Middle East Falcon Research Group 41'', pp.&nbsp;10–14. 2013. [https://web.archive.org/web/20151017084620/http://www.mefrg.org/images/falco/falco41.pdf] * 'Ethnoarchaeology of Ancient Falconry in East Asia', ''The Asian Conference on Cultural Studies 2013 – Official Conference Proceedings'', pp.&nbsp;81–95. 2013. [https://web.archive.org/web/20141218143204/http://www.iafor.org/offprints/acas2013-offprints/ACAS_2013_Offprint_0108.pdf] * Soma, Takuya. 2014. 'Current Situation and Issues of Transhumant Animal Herding in Sagsai County, Bayan Ulgii Province, Western Mongolia', E-journal GEO 9(1): pp.&nbsp;102–119. [https://www.jstage.jst.go.jp/article/ejgeo/9/1/9_102/_pdf] * Soma, Takuya. 2015. Human and Raptor Interactions in the Context of a Nomadic Society: Anthropological and Ethno-Ornithological Studies of Altaic Kazakh Falconry and its Cultural Sustainability in Western Mongolia. University of Kassel Press, Kassel (Germany) {{ISBN|978-3-86219-565-7}}. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kazakh}} [[زمرو:قزاق نسلي گروهه| ]] [[زمرو:قازق ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:يورپي مسلمان]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاقستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڪرغزستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:منگوليا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:تاجڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا مسلمان نسلي گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ايران ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:مالدار (پشو پالڪ) گروهه]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] 3edrfjrrf9d80gpr8dtkd5j24mhzv05 427953 427945 2026-11-04T15:01:48Z Memon2025 21315 427953 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group}} {{Other uses|Kazakh (disambiguation)}} {{Distinguish|ڪوسڪ ماڻهو}} {{Infobox ethnic group | group = Kazakhs | native_name = قازق<br> {{lang|kk|Қазақтар}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaqtar|italic=no}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاقتار}}<!-- Kazakh is written using the Arabic script in China. --> | native_name_lang = | image = Map_of_the_Kazakh_Diaspora_in_the_World.png | image_caption = Map of the Kazakh people around the world | population = <!-- Do not add a total without a reliable source (per [[WP:RS]]). --> | region1 = {{flag|Kazakhstan}} | pop1 = 14,664,202 (2026) | ref1 = <ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|date=March 2026|language=en|website=gov.kz|title=Population of the Republic of Kazakhstan by gender and type of locality}}</ref> | region2 = {{flag|China}} | pop2 = 1,562,518 (2020) | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|title=Main Data of the Seventh National Population Census|website=Stats.gov.cn|access-date=25 July 2021|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flag|Uzbekistan}} | pop3 = 707,329 (2026) | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|website=data.egov.uz|access-date=2026-11-03|archive-date=2025-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324123637/https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=How many Uzbeks are there in Uzbekistan: Results of the Population Census |url=https://uz.kursiv.media/2026-06-30/skolko-uzbekov-v-uzbekistane-itogi-perepisi-naseleniya/ |website=Kursiv Uzbekistan |date=30 June 2026 |access-date=10 July 2026}}</ref> | region4 = {{flag|Russia}} | pop4 = 591,970 (2021) | ref4 = <ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=30 December 2022}}</ref> | region5 = {{flag|Mongolia}} | pop5 = 120,999 (2020) | ref5 = <ref>{{Cite web|title=2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/|url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |archive-date=15 July 2021 }}</ref> | region6 = {{flag|Turkey}} | pop6 = 30,000 (2024) | ref6 = <ref>{{cite web |url=https://oq.gov.kz/ru/news/1061 |title=Во всех уголках мира – что объединяет казахстанцев за рубежом |publisher=Отандастар қоры |language=ru |access-date=4 July 2026 }}</ref> | region7 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop7 = 28,244 (2022) | ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/09ae4f7e-4869-4f68-87a9-072c3e92607a.pdf|title=Kyrgyzstan census 2022}}</ref> | region8 = {{flag|United States}} | pop8 = 21,913 (2022) | ref8 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region9 = {{flag|Turkmenistan}} | pop9 = 11,825 (2022) | ref9 = <ref>{{Cite web|url= https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/en/4.pdf|title=National composition of the population and language proficiency|website=stat.gov.tm}}</ref> | region10 = {{flag|Iran}} | pop10 = 10,000 (2024) | ref10 = <ref>{{cite news |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=31 October 2024 |work=[[Tehran Times]] |date=23 September 2024 |language=en}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 5,455 (2021) | ref11 = <ref>{{cite web | title=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories | date=26 October 2022 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035501&geocode=A000011124 }}</ref> | region12 = {{flag|Czech Republic}} | pop12 = 5,639 (2017) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|title=Population data|website=czso.cz|access-date=11 October 2017|archive-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214925/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Ukraine}} | pop13 = 5,526 (2001) | ref13 = <ref>[http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}: Distribution of population by nationality. Retrieved 23 April 2009</ref> | region14 = {{flag|United Kingdom}} | pop14 = 5,432 (2011) | ref14 = <ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|title=Main Language in England & Wales by Proficiency in English 2011|publisher=Office for National Statistics|date=2011|access-date=24 May 2022|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920021156/http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|url-status=live}}</ref> | region15 = {{nowrap|{{flag|United Arab Emirates}}}} | pop15 = 5,000 (2015) | ref15 = <ref name="BQ">{{cite web|url=http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|title=UAE´s population – by nationality|work=BQ Magazine|date=12 April 2015|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|archive-date=11 July 2015}}</ref> | region16 = {{flag|Portugal}} | pop16 = 3,000 (2017) | ref16 = <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2017/05/kazakhstan-and-portugal-prospects-for-the-development-of-bilateral-relations/|title=Kazakhstan and Portugal: prospects for the development of bilateral relations|work=The Astana Times |date=30 May 2017 }}</ref> | region17 = {{flag|Australia}} | pop17 = 2,430 (2023) | ref17 = <ref>{{cite web|url=https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief/|title=Kazakhstan country brief|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|access-date=12 September 2021|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514101123/https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief|url-status=live}}</ref> | region18 = {{nowrap|{{flag|Italy}}}} | pop18 = 1,924 (2022) | ref18 = <ref name="ita">{{cite web|title=Cittadini Kazaki in Italia Dati Istat al 2022|url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|access-date=4 April 2023|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404110057/https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flag|Austria}} | pop19 = 1,685 | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|publisher=[[Statistik Austria]]|access-date=18 March 2015|archive-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235452/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|url-status=live}}</ref> | region20 = {{flag|Belarus}} | pop20 = 1,355 (2009) | ref20 = <ref>[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf population census 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175907/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|date=18 January 2012}}: National composition of the population.</ref> | region21 = {{flag|Germany}} | pop21 = 1,000 (2016) | ref21 = <ref name="kazakhs99">{{cite news|url=http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|title=Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland|language=de|publisher=botschaft-kaz.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313143310/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|archive-date=13 March 2016}}</ref> | region22 = {{flag|Brazil}} | pop22 = 791 (2025) | ref22 = <ref>[https://www.nepo.unicamp.br/observatorio/bancointerativo/numeros-imigracao-internacional/sincre-sismigra/ Immigrants in Brazil (2025, in Portuguese)]</ref> | region23 = {{flag|Pakistan|name=Pakistan}} | pop23 = 300 (2023)<ref>{{Cite web | title=Ethnic Kazakhs from Pakistan ask for repatriation to Kazakhstan | url=https://kz.kursiv.media/en/2025-08-20/engk-tank-ethnic-kazakhs-from-pakistan-ask-for-repatriation-to-kazakhstan/ | access-date=2026-08-31 | website=kz.kursiv.media}}</ref> | region24 = {{flag|Afghanistan}} | pop24 = 250 (2026) | ref24 = <ref name="afg">{{Cite news | url=https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | title=Ауғанстанда қанша қазақ тұрады? | newspaper=Азаттық Радиосы | date=10 September 2021 | last1=Лаханұлы | first1=Нұртай | access-date=12 November 2021 | archive-date=9 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230409190411/https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | url-status=live }}</ref> | region25 = {{flag|Philippines}} | pop25 = 215 (2026) | ref25 = <ref name="php">{{Cite web|url=https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|title=how many kazakhs live in philippines?|access-date=27 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127035543/https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|url-status=live}}</ref> | languages = [[Kazakh language|Kazakh]]<ref>{{cite book |last1=Johnston |first1=Donald H. |title=Ten million kazakh speak Kazakh. |date=8 May 2003 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-12-387670-6 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/kazakh |access-date=7 September 2025}}</ref> | religions = Predominantly [[Islam]] | related_groups = Other [[Turkic peoples]]<br />(particularly [[Karakalpaks]], [[Nogais]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]]) }} '''قازق''' (Kazakh) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهن، جن جو تعلق اصل ۾ وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ سان آهي. انهن جي ثقافت، ٻولي ۽ تاريخ گڏيل آهي، جيڪا ٻين ترڪ نسلي گروهن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. نسلي قازقن جي اڪثريت پنهنجي قومي رياست، قزاقستان ۾ رهي ٿي. قازق برادريون قزاقستان جي سرحدن سان لڳل علائقن ۾ موجود آهن، جن ۾ روس، ڪرغزستان، اتر ازبڪستان، اتر اولهه چين (سنڪيانگ)، اولهه منگوليا (بيان-اولگي) ۽ اتر ايران (گلستان) شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=23 September 2024 |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=23 October 2024 |website=Tehran Times |language=en}}</ref> قازق وچ ايشيا ۾ ٻيو نمبر وڏو ترڪ نسلي گروهه آهن؛ ڪنهن وقت اهي وچ ايشيا جي مختلف نسلي گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر هئا. قازق هڪ الڳ قوم طور تڏهن سامهون آيا جڏهن منگول سلطنت ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. 15هين کان 16هين صديءَ دوران قزاقن جي هڪ الڳ نسلي سڃاڻپ اڀري آئي، جنهن ۾ ترڪ-منگول قبيلن گڏجي ”قزاق خانيت“ (Kazakh Khanate) جي دائري اندر هڪ متحد قزاق قوم جي شڪل اختيار ڪئي.<ref>{{harvnb|Atwood|2004|p=293}}: "Kazakhs While Muslim and Turkic speaking, the Kazakhs emerged as a people from the breakup of the Mongol Empire and have been in constant contact, both warlike and peaceful, with Oirats and Khalkha Mongols. Today they form Mongolia's largest non-Mongol minority."</ref><ref name="Kazakh-genome">{{cite journal |last1=Lei |first1=Chang |last2=Liu |first2=Jiaojiao |last3=Zhang |first3=Rui |last4=Pan |first4=Yuwen |last5=Lu |first5=Yan |last6=Gao |first6=Yang |last7=Ma |first7=Xixian |last8=Yang |first8=Yajun |last9=Guan |first9=Yaqun |last10=Mamatyusupu |first10=Dolikun |last11=Xu |first11=Shuhua |title=Ancestral Origins and Admixture History of Kazakhs |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=41 |issue=7 |article-number=msae144 |date=2024-07-12 |doi=10.1093/molbev/msae144 |pmid=38995236 |pmc=11272102 |url=https://academic.oup.com/mbe/article/41/7/msae144/7712561 |language=en |doi-access=free|quote=Kazakhs are the second largest Muslim group in Central Asia, and were previously the most influential of the various Central Asian ethnic groups...The distinctive Kazakh ethnicity was developed throughout the 15th and 16th centuries }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |date=2018 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=71 |issue=2 |pages=121–144 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |s2cid=133847698 |url=https://akjournals.com/view/journals/062/71/2/article-p121.xml}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan |pmid=33092538 |last1=Zhabagin |first1=M. |last2=Sabitov |first2=Z. |last3=Tarlykov |first3=P. |last4=Tazhigulova |first4=I. |last5=Junissova |first5=Z. |last6=Yerezhepov |first6=D. |last7=Akilzhanov |first7=R. |last8=Zholdybayeva |first8=E. |last9=Wei |first9=L. H. |last10=Akilzhanova |first10=A. |last11=Balanovsky |first11=O. |last12=Balanovska |first12=E. |journal=BMC Genetics |volume=21 |issue=Suppl 1 |page=87 |doi=10.1186/s12863-020-00897-5 |pmc=7583311 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/10255042 |website=academia.edu |last1=Sabitov |first1=Zhaxylyk M. |last2=Batbayar |first2=Kherlen |title=The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of the Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan the Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8. }}</ref> "قازق" (Kazakh) جو لفظ خاص طور تي نسلي قازقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته "قازقستاني" جو لفظ قزاقستان جي سمورن شهرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو، قطع نظر ان جي ته انهن جو نسلي تعلق ڪهڙي گروهه سان آهي.<ref>{{Cite journal|last=Kolsto|first=Pal|date=January 1998|title=Anticipating Demographic Superiority: Kazakh Thinking on Integration and Nation|journal=Europe-Asia Studies|volume=50|issue=1|pages=51–69|doi=10.1080/09668139808412523|jstor=153405|pmid=12348666|hdl=10852/25215|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buri|first=Tabea|date=2016|title=Urbanisation and Changing Kazakh Ethnic Subjectivities in Gansu, China|journal=Inner Asia|volume=18|issue=1|pages=79–96 (87)|doi=10.1163/22105018-12340054|jstor=44645086}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Kazakh people}} * [http://www.elim.kz/ Kazakh tribes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308160201/https://www.elim.kz/ |date=8 March 2022 }} * 'Contemporary Falconry in Altai-Kazakh in Western Mongolia'<nowiki />''The International Journal of Intangible Heritage (vol. 7)'', pp.&nbsp;103–111. 2012. [http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=7&manuType=02 IJIH] * {{Cite web | title=Ethnoarhchaeology of Horse-Riding Falconry | via=The Asian Conference on the Social Sciences 2012 – Official Conference Proceedings | pages=167–182 | year=2012 | url=http://iafor.org/offprints/acss2012-offprints/ACSS2012_offprint_0271.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203091424/http://iafor.org/offprints/acss2012-offprints/ACSS2012_offprint_0271.pdf | archive-date=3 December 2013 }} * {{Cite web | title=Intangible Cultural Heritage of Arts and Knowledge for Coexisting with Golden Eagles: Ethnographic Studies in "Horseback Eagle-Hunting" of Altai-Kazakh Falconers | via=The International Congress of Humanities and Social Sciences Research | pages=307–316 | year=2012 | url=http://www.analytrics.org/Documents/HSS_Actes_Proceedings_2012.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001924/http://www.analytrics.org/Documents/HSS_Actes_Proceedings_2012.pdf | archive-date=3 December 2013 }} * 'Ethnographic Study of Altaic Kazakh Falconers', ''Falco: The Newsletter of the Middle East Falcon Research Group 41'', pp.&nbsp;10–14. 2013. [https://web.archive.org/web/20151017084620/http://www.mefrg.org/images/falco/falco41.pdf] * 'Ethnoarchaeology of Ancient Falconry in East Asia', ''The Asian Conference on Cultural Studies 2013 – Official Conference Proceedings'', pp.&nbsp;81–95. 2013. [https://web.archive.org/web/20141218143204/http://www.iafor.org/offprints/acas2013-offprints/ACAS_2013_Offprint_0108.pdf] * Soma, Takuya. 2014. 'Current Situation and Issues of Transhumant Animal Herding in Sagsai County, Bayan Ulgii Province, Western Mongolia', E-journal GEO 9(1): pp.&nbsp;102–119. [https://www.jstage.jst.go.jp/article/ejgeo/9/1/9_102/_pdf] * Soma, Takuya. 2015. Human and Raptor Interactions in the Context of a Nomadic Society: Anthropological and Ethno-Ornithological Studies of Altaic Kazakh Falconry and its Cultural Sustainability in Western Mongolia. University of Kassel Press, Kassel (Germany) {{ISBN|978-3-86219-565-7}}. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kazakh}} [[زمرو:قزاق نسلي گروهه| ]] [[زمرو:قازق ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:يورپي مسلمان]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاقستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ايران ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڪرغزستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:منگوليا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:تاجڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا مسلمان نسلي گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:مالدار (پشو پالڪ) گروهه]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] 18i1if67hojcdfwpyr2gov1xa1hgbgb 427985 427953 2026-11-04T15:50:47Z Memon2025 21315 427985 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group}} {{Other uses|Kazakh (disambiguation)}} {{Distinguish|ڪوسڪ ماڻهو}} {{Infobox ethnic group | group = Kazakhs | native_name = قازق<br> {{lang|kk|Қазақтар}}<br />{{lang|kk-Latn|Qazaqtar|italic=no}}<br />{{lang|kk-Arab|قازاقتار}}<!-- Kazakh is written using the Arabic script in China. --> | native_name_lang = | image = Map_of_the_Kazakh_Diaspora_in_the_World.png | image_caption = Map of the Kazakh people around the world | population = <!-- Do not add a total without a reliable source (per [[WP:RS]]). --> | region1 = {{flag|Kazakhstan}} | pop1 = 14,664,202 (2026) | ref1 = <ref>{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/479778/|date=March 2026|language=en|website=gov.kz|title=Population of the Republic of Kazakhstan by gender and type of locality}}</ref> | region2 = {{flag|China}} | pop2 = 1,562,518 (2020) | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|title=Main Data of the Seventh National Population Census|website=Stats.gov.cn|access-date=25 July 2021|archive-date=11 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511031334/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817185.html|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flag|Uzbekistan}} | pop3 = 707,329 (2026) | ref3 = <ref>{{Cite web|url=https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|title=Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence|website=data.egov.uz|access-date=2026-11-03|archive-date=2025-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324123637/https://data.egov.uz/data/6117a05996188a0f14ac917b|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=How many Uzbeks are there in Uzbekistan: Results of the Population Census |url=https://uz.kursiv.media/2026-06-30/skolko-uzbekov-v-uzbekistane-itogi-perepisi-naseleniya/ |website=Kursiv Uzbekistan |date=30 June 2026 |access-date=10 July 2026}}</ref> | region4 = {{flag|Russia}} | pop4 = 591,970 (2021) | ref4 = <ref name="census2021">{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|access-date=30 December 2022}}</ref> | region5 = {{flag|Mongolia}} | pop5 = 120,999 (2020) | ref5 = <ref>{{Cite web|title=2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/|url=https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715110250/https://www.1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020_Mongolia_Eng.pdf&ln=En |archive-date=15 July 2021 }}</ref> | region6 = {{flag|Turkey}} | pop6 = 30,000 (2024) | ref6 = <ref>{{cite web |url=https://oq.gov.kz/ru/news/1061 |title=Во всех уголках мира – что объединяет казахстанцев за рубежом |publisher=Отандастар қоры |language=ru |access-date=4 July 2026 }}</ref> | region7 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop7 = 28,244 (2022) | ref7 = <ref>{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kg/media/publicationarchive/09ae4f7e-4869-4f68-87a9-072c3e92607a.pdf|title=Kyrgyzstan census 2022}}</ref> | region8 = {{flag|United States}} | pop8 = 21,913 (2022) | ref8 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=28 July 2024 }}</ref> | region9 = {{flag|Turkmenistan}} | pop9 = 11,825 (2022) | ref9 = <ref>{{Cite web|url= https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/en/4.pdf|title=National composition of the population and language proficiency|website=stat.gov.tm}}</ref> | region10 = {{flag|Iran}} | pop10 = 10,000 (2024) | ref10 = <ref>{{cite news |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=31 October 2024 |work=[[Tehran Times]] |date=23 September 2024 |language=en}}</ref> | region11 = {{flag|Canada}} | pop11 = 5,455 (2021) | ref11 = <ref>{{cite web | title=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories | date=26 October 2022 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035501&geocode=A000011124 }}</ref> | region12 = {{flag|Czech Republic}} | pop12 = 5,639 (2017) | ref12 = <ref>{{cite web|url=https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|title=Population data|website=czso.cz|access-date=11 October 2017|archive-date=12 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214925/https://www.czso.cz/documents/11292/27914491/1612_c01t14.pdf/4bbedd77-c239-48cd-bf5a-7a43f6dbf71b?version=1.0|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Ukraine}} | pop13 = 5,526 (2001) | ref13 = <ref>[http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}: Distribution of population by nationality. Retrieved 23 April 2009</ref> | region14 = {{flag|United Kingdom}} | pop14 = 5,432 (2011) | ref14 = <ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|title=Main Language in England & Wales by Proficiency in English 2011|publisher=Office for National Statistics|date=2011|access-date=24 May 2022|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920021156/http://www.nomisweb.co.uk/census/2011/DC2210EWR/view/2092957703?rows=main_language&cols=proficiency_in_english|url-status=live}}</ref> | region15 = {{nowrap|{{flag|United Arab Emirates}}}} | pop15 = 5,000 (2015) | ref15 = <ref name="BQ">{{cite web|url=http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|title=UAE´s population – by nationality|work=BQ Magazine|date=12 April 2015|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711160839/http://www.bqdoha.com/2015/04/uae-population-by-nationality|archive-date=11 July 2015}}</ref> | region16 = {{flag|Portugal}} | pop16 = 3,000 (2017) | ref16 = <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2017/05/kazakhstan-and-portugal-prospects-for-the-development-of-bilateral-relations/|title=Kazakhstan and Portugal: prospects for the development of bilateral relations|work=The Astana Times |date=30 May 2017 }}</ref> | region17 = {{flag|Australia}} | pop17 = 2,430 (2023) | ref17 = <ref>{{cite web|url=https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief/|title=Kazakhstan country brief|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|access-date=12 September 2021|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514101123/https://www.dfat.gov.au/geo/kazakhstan/Pages/kazakhstan-country-brief|url-status=live}}</ref> | region18 = {{nowrap|{{flag|Italy}}}} | pop18 = 1,924 (2022) | ref18 = <ref name="ita">{{cite web|title=Cittadini Kazaki in Italia Dati Istat al 2022|url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|access-date=4 April 2023|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404110057/https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/kazakhstan/|url-status=live}}</ref> | region19 = {{flag|Austria}} | pop19 = 1,685 | ref19 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|title=Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland|publisher=[[Statistik Austria]]|access-date=18 March 2015|archive-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318235452/http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstruktur/bevoelkerung_nach_staatsangehoerigkeit_geburtsland/|url-status=live}}</ref> | region20 = {{flag|Belarus}} | pop20 = 1,355 (2009) | ref20 = <ref>[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf population census 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118175907/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf|date=18 January 2012}}: National composition of the population.</ref> | region21 = {{flag|Germany}} | pop21 = 1,000 (2016) | ref21 = <ref name="kazakhs99">{{cite news|url=http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|title=Kasachische Diaspora in Deutschland. Botschaft der Republik Kasachstan in der Bundesrepublik Deutschland|language=de|publisher=botschaft-kaz.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313143310/http://www.botschaft-kaz.de/de/index.php?option=com_content&view=article&id=24&Itemid=35/|archive-date=13 March 2016}}</ref> | region22 = {{flag|Brazil}} | pop22 = 791 (2025) | ref22 = <ref>[https://www.nepo.unicamp.br/observatorio/bancointerativo/numeros-imigracao-internacional/sincre-sismigra/ Immigrants in Brazil (2025, in Portuguese)]</ref> | region23 = {{flag|Pakistan|name=Pakistan}} | pop23 = 300 (2023)<ref>{{Cite web | title=Ethnic Kazakhs from Pakistan ask for repatriation to Kazakhstan | url=https://kz.kursiv.media/en/2025-08-20/engk-tank-ethnic-kazakhs-from-pakistan-ask-for-repatriation-to-kazakhstan/ | access-date=2026-08-31 | website=kz.kursiv.media}}</ref> | region24 = {{flag|Afghanistan}} | pop24 = 250 (2026) | ref24 = <ref name="afg">{{Cite news | url=https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | title=Ауғанстанда қанша қазақ тұрады? | newspaper=Азаттық Радиосы | date=10 September 2021 | last1=Лаханұлы | first1=Нұртай | access-date=12 November 2021 | archive-date=9 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230409190411/https://www.azattyq.org/a/how-many-kazakhs-live-in-afghanistan/31427523.html | url-status=live }}</ref> | region25 = {{flag|Philippines}} | pop25 = 215 (2026) | ref25 = <ref name="php">{{Cite web|url=https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|title=how many kazakhs live in philippines?|access-date=27 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127035543/https://www.azattyq.com/a/how-many-kazakhs-live-in-Philippines/37890536.html|url-status=live}}</ref> | languages = [[Kazakh language|Kazakh]]<ref>{{cite book |last1=Johnston |first1=Donald H. |title=Ten million kazakh speak Kazakh. |date=8 May 2003 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-12-387670-6 |url=https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/kazakh |access-date=7 September 2025}}</ref> | religions = Predominantly [[Islam]] | related_groups = Other [[Turkic peoples]]<br />(particularly [[Karakalpaks]], [[Nogais]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]]) }} '''قازق''' (Kazakh) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهن، جن جو تعلق اصل ۾ وچ ايشيا ۽ اوڀر يورپ سان آهي. انهن جي ثقافت، ٻولي ۽ تاريخ گڏيل آهي، جيڪا ٻين ترڪ نسلي گروهن سان گهڻي مشابهت رکي ٿي. نسلي قازقن جي اڪثريت پنهنجي قومي رياست، قزاقستان ۾ رهي ٿي. قازق برادريون قزاقستان جي سرحدن سان لڳل علائقن ۾ موجود آهن، جن ۾ روس، ڪرغزستان، اتر ازبڪستان، اتر اولهه چين (سنڪيانگ)، اولهه منگوليا (بيان-اولگي) ۽ اتر ايران (گلستان) شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=23 September 2024 |title=Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran |url=https://www.tehrantimes.com/news/504037/Golestan-Kazakhstan-cultural-night-to-be-held-in-northern-Iran |access-date=23 October 2024 |website=Tehran Times |language=en}}</ref> قازق وچ ايشيا ۾ ٻيو نمبر وڏو ترڪ نسلي گروهه آهن؛ ڪنهن وقت اهي وچ ايشيا جي مختلف نسلي گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر هئا. قازق هڪ الڳ قوم طور تڏهن سامهون آيا جڏهن منگول سلطنت ٽڪرن ۾ ورهائجي وئي. 15هين کان 16هين صديءَ دوران قزاقن جي هڪ الڳ نسلي سڃاڻپ اڀري آئي، جنهن ۾ ترڪ-منگول قبيلن گڏجي ”قزاق خانيت“ (Kazakh Khanate) جي دائري اندر هڪ متحد قزاق قوم جي شڪل اختيار ڪئي.<ref>{{harvnb|Atwood|2004|p=293}}: "Kazakhs While Muslim and Turkic speaking, the Kazakhs emerged as a people from the breakup of the Mongol Empire and have been in constant contact, both warlike and peaceful, with Oirats and Khalkha Mongols. Today they form Mongolia's largest non-Mongol minority."</ref><ref name="Kazakh-genome">{{cite journal |last1=Lei |first1=Chang |last2=Liu |first2=Jiaojiao |last3=Zhang |first3=Rui |last4=Pan |first4=Yuwen |last5=Lu |first5=Yan |last6=Gao |first6=Yang |last7=Ma |first7=Xixian |last8=Yang |first8=Yajun |last9=Guan |first9=Yaqun |last10=Mamatyusupu |first10=Dolikun |last11=Xu |first11=Shuhua |title=Ancestral Origins and Admixture History of Kazakhs |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=41 |issue=7 |article-number=msae144 |date=2024-07-12 |doi=10.1093/molbev/msae144 |pmid=38995236 |pmc=11272102 |url=https://academic.oup.com/mbe/article/41/7/msae144/7712561 |language=en |doi-access=free|quote=Kazakhs are the second largest Muslim group in Central Asia, and were previously the most influential of the various Central Asian ethnic groups...The distinctive Kazakh ethnicity was developed throughout the 15th and 16th centuries }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |date=2018 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=71 |issue=2 |pages=121–144 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |s2cid=133847698 |url=https://akjournals.com/view/journals/062/71/2/article-p121.xml}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan |pmid=33092538 |last1=Zhabagin |first1=M. |last2=Sabitov |first2=Z. |last3=Tarlykov |first3=P. |last4=Tazhigulova |first4=I. |last5=Junissova |first5=Z. |last6=Yerezhepov |first6=D. |last7=Akilzhanov |first7=R. |last8=Zholdybayeva |first8=E. |last9=Wei |first9=L. H. |last10=Akilzhanova |first10=A. |last11=Balanovsky |first11=O. |last12=Balanovska |first12=E. |journal=BMC Genetics |volume=21 |issue=Suppl 1 |page=87 |doi=10.1186/s12863-020-00897-5 |pmc=7583311 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/10255042 |website=academia.edu |last1=Sabitov |first1=Zhaxylyk M. |last2=Batbayar |first2=Kherlen |title=The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of the Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan the Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8. }}</ref> "قازق" (Kazakh) جو لفظ خاص طور تي نسلي قازقن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته "قازقستاني" جو لفظ قزاقستان جي سمورن شهرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو، قطع نظر ان جي ته انهن جو نسلي تعلق ڪهڙي گروهه سان آهي.<ref>{{Cite journal|last=Kolsto|first=Pal|date=January 1998|title=Anticipating Demographic Superiority: Kazakh Thinking on Integration and Nation|journal=Europe-Asia Studies|volume=50|issue=1|pages=51–69|doi=10.1080/09668139808412523|jstor=153405|pmid=12348666|hdl=10852/25215|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Buri|first=Tabea|date=2016|title=Urbanisation and Changing Kazakh Ethnic Subjectivities in Gansu, China|journal=Inner Asia|volume=18|issue=1|pages=79–96 (87)|doi=10.1163/22105018-12340054|jstor=44645086}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== {{Commons category|Kazakh people}} * [http://www.elim.kz/ Kazakh tribes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308160201/https://www.elim.kz/ |date=8 March 2022 }} * 'Contemporary Falconry in Altai-Kazakh in Western Mongolia'<nowiki />''The International Journal of Intangible Heritage (vol. 7)'', pp.&nbsp;103–111. 2012. [http://www.ijih.org/volumeMgr.ijih?cmd=volumeView&volNo=7&manuType=02 IJIH] * {{Cite web | title=Ethnoarhchaeology of Horse-Riding Falconry | via=The Asian Conference on the Social Sciences 2012 – Official Conference Proceedings | pages=167–182 | year=2012 | url=http://iafor.org/offprints/acss2012-offprints/ACSS2012_offprint_0271.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203091424/http://iafor.org/offprints/acss2012-offprints/ACSS2012_offprint_0271.pdf | archive-date=3 December 2013 }} * {{Cite web | title=Intangible Cultural Heritage of Arts and Knowledge for Coexisting with Golden Eagles: Ethnographic Studies in "Horseback Eagle-Hunting" of Altai-Kazakh Falconers | via=The International Congress of Humanities and Social Sciences Research | pages=307–316 | year=2012 | url=http://www.analytrics.org/Documents/HSS_Actes_Proceedings_2012.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001924/http://www.analytrics.org/Documents/HSS_Actes_Proceedings_2012.pdf | archive-date=3 December 2013 }} * 'Ethnographic Study of Altaic Kazakh Falconers', ''Falco: The Newsletter of the Middle East Falcon Research Group 41'', pp.&nbsp;10–14. 2013. [https://web.archive.org/web/20151017084620/http://www.mefrg.org/images/falco/falco41.pdf] * 'Ethnoarchaeology of Ancient Falconry in East Asia', ''The Asian Conference on Cultural Studies 2013 – Official Conference Proceedings'', pp.&nbsp;81–95. 2013. [https://web.archive.org/web/20141218143204/http://www.iafor.org/offprints/acas2013-offprints/ACAS_2013_Offprint_0108.pdf] * Soma, Takuya. 2014. 'Current Situation and Issues of Transhumant Animal Herding in Sagsai County, Bayan Ulgii Province, Western Mongolia', E-journal GEO 9(1): pp.&nbsp;102–119. [https://www.jstage.jst.go.jp/article/ejgeo/9/1/9_102/_pdf] * Soma, Takuya. 2015. Human and Raptor Interactions in the Context of a Nomadic Society: Anthropological and Ethno-Ornithological Studies of Altaic Kazakh Falconry and its Cultural Sustainability in Western Mongolia. University of Kassel Press, Kassel (Germany) {{ISBN|978-3-86219-565-7}}. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kazakh}} [[زمرو:قزاق نسلي گروهه| ]] [[زمرو:قازق ماڻهو]] [[زمرو:يورپي مسلمان]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاقستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ايران ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڪرغزستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:منگوليا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:تاجڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا مسلمان نسلي گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪ نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:مالدار (پشو پالڪ) گروهه]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] jqml7q3lckdnpi2nt20uacpp8t7dt0v 14 105214 428001 427436 2026-11-04T18:15:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 428001 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:سلاو ماڻهو]] [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:يوڪرين جا ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] 2vauf1nggy13j5bmziw06rntllnbjck 428008 428001 2026-11-04T18:55:28Z Ibne maryam 17680 /* */ 428008 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلاو ماڻهو]] [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:يوڪرين جا ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] purmygw7i05nehav33av65p5gddeewx 428009 428008 2026-11-04T18:55:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 428009 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلاو ماڻهو]] [[زمرو:يوڪرين جا ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] 29hgah74f0d73ldfluymd814e69dlrk 14 105260 427934 2026-11-04T14:17:03Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:قازق ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] 427934 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قازق ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] 4sjbd8rvvtsq6ymq60iwgar47seol1s 14 105261 427937 2026-11-04T14:21:39Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مسلمان]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] 427937 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسلمان]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] 48yf3bx4jm3npxv9i3tbvi6ncaleni0 14 105262 427938 2026-11-04T14:24:00Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] 427938 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] ssnh801l7igbmhifjr56lyn35dcx3bs 427939 427938 2026-11-04T14:24:42Z Memon2025 21315 /* */ 427939 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاقستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڪرغزستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:منگوليا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:تاجڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا مسلمان نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاق نسلي گروهه| ]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ايران ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:مالدار (پشو پالڪ) گروهه]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] 5poc2o0q5b0ty93pi0uxsqh5u24nz0n 427940 427939 2026-11-04T14:26:46Z Memon2025 21315 /* */ 427940 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:نسلي گروہ]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاقستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڪرغزستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:منگوليا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:تاجڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا مسلمان نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاق نسلي گروهه| ]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ايران ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:مالدار (پشو پالڪ) گروهه]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] qp0wthz5omt4g1twofr0xkasbkxngpu 427956 427940 2026-11-04T15:09:30Z Memon2025 21315 427956 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] ssnh801l7igbmhifjr56lyn35dcx3bs 14 105263 427941 2026-11-04T14:27:59Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:روس]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] 427941 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] 9tpbnompmdiwwxl8ht6y0wd16spx2vd 427942 427941 2026-11-04T14:29:04Z Memon2025 21315 /* */ 427942 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:روس جو سماج]] rkidx4xbl0e2025k82if0ri7cusvmdm 427975 427942 2026-11-04T15:33:56Z Memon2025 21315 427975 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:روس جو سماج]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] ro0qkwjliy0lxv9t8i3rwc7eycylg5q 14 105264 427946 2026-11-04T14:44:02Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپي مسلمان]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] زمرو:قزاقستا... 427946 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قازقستان]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپي مسلمان]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاقستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڪرغزستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:منگوليا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:تاجڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا مسلمان نسلي گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ايران ۾ نسلي گروهه]] egfuges1vzdt1rzi4y6ubpn59c0fusg 427947 427946 2026-11-04T14:45:49Z Memon2025 21315 427947 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپي مسلمان]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاقستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڪرغزستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:منگوليا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:تاجڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا مسلمان نسلي گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ايران ۾ نسلي گروهه]] 9195yulb5745nsz0k4rpyetnaicxi95 427948 427947 2026-11-04T14:51:23Z Memon2025 21315 /* */ 427948 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپي مسلمان]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:روس ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:قزاقستان ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڪرغزستان]] [[زمرو:منگوليا]] [[زمرو:تاجڪستان]] [[زمرو:ترڪمانستان]] [[زمرو:ازبڪستان]] [[زمرو:روس جا مسلمان نسلي گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ايران]] [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] n92s9qj8fyle1tashwnoh37sonig624 427965 427948 2026-11-04T15:22:22Z Memon2025 21315 427965 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قازقستان جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپ جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] d5cszybod8aluapv6760dyiitwiskhv 14 105265 427949 2026-11-04T14:54:34Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپي مسلمان]] [[زمرو:وچ ايشيا جا مسلمان]] 427949 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس جا ماڻهو]] [[زمرو:يورپي مسلمان]] [[زمرو:وچ ايشيا جا مسلمان]] 069ahwbhp7t55dmcrtryvni3szhoo28 428007 427949 2026-11-04T18:53:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 428007 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي مسلمان]] [[زمرو:وچ ايشيا جا مسلمان]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] c6qm0unz0o8inep2uaadjx580286xky 14 105266 427950 2026-11-04T14:55:27Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جا مسلمان]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] 427950 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا مسلمان]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] 6mh4y3bsbeks9snwefj3pl23u00iq5c 14 105267 427951 2026-11-04T14:56:17Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مسلمان]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] 427951 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسلمان]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] 1isyxq0yj8esnxu54jjjepo7bkyuuvt 14 105268 427954 2026-11-04T15:05:00Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ايران جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] 427954 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايران جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] olrihwrq9u9shcx97wt2qeifu1f9urj 14 105269 427955 2026-11-04T15:06:28Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ايران]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] 427955 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايران]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] e9itji8ajc1ecp7ie11dcbp6v7xp4yf 427971 427955 2026-11-04T15:31:11Z Memon2025 21315 427971 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايران]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] qfq62h5c4omgqx8u0iayr913jvkdu43 14 105270 427957 2026-11-04T15:11:34Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:منگوليا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] 427957 wikitext text/x-wiki [[زمرو:منگوليا جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] kpgfzvurve7dbu7btq8lkc9pukofh9a 14 105271 427958 2026-11-04T15:12:09Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:منگوليا]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] 427958 wikitext text/x-wiki [[زمرو:منگوليا]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] rgxsqlsypos4z0c23rsc405q7882co0 427973 427958 2026-11-04T15:33:00Z Memon2025 21315 427973 wikitext text/x-wiki [[زمرو:منگوليا]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] q0z6k6ze2dr8vbwemxr47l92sly5zna 14 105272 427959 2026-11-04T15:14:33Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڪرغزستان جا ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] 427959 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪرغزستان جا ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] lwd832vgsuw5dpb36gos8v3p5xf2c6e 14 105273 427960 2026-11-04T15:15:33Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڪرغزستان]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] 427960 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪرغزستان]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] bcznv479isas47h0n4ecamd6r6n8rsj 14 105274 427961 2026-11-04T15:18:10Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:تاجڪستان جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] 427961 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاجڪستان جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] qd8qcwtpccojpvlp3xzkduvaeocqtdf 14 105275 427962 2026-11-04T15:18:49Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:تاجڪستان]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] 427962 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاجڪستان]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] 2fwknoqzd3hjwkodbrs1v4cqcxgj5pr 427972 427962 2026-11-04T15:32:10Z Memon2025 21315 427972 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاجڪستان]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] ftv46sofik0ohq8oj6pe4ytah0ntfrc 14 105276 427963 2026-11-04T15:20:33Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] 427963 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] ks8okq8tj8afsjt6f8wmx1k2dktndho 14 105277 427966 2026-11-04T15:24:46Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪمانستان جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] 427966 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪمانستان جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] 08b1c3t249kkd4v1oekaiipgw1j0rj9 14 105278 427967 2026-11-04T15:25:23Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪمانستان]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] 427967 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪمانستان]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] 9yqwo82w3afe5i46rggivyqt868yfuq 427976 427967 2026-11-04T15:34:52Z Memon2025 21315 427976 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪمانستان]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ ايشيا جا ماڻهو]] hrk1f0uhhfq9nmzy4faz8d578iy6xlr 14 105279 427968 2026-11-04T15:28:39Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ازبڪستان جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] 427968 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ازبڪستان جا ماڻهو]] [[زمرو:ايشيا جا نسلي گروهه]] [[زمرو:وچ ايشيا جا نسلي گروهه]] dj2schy7pbylxsvzqxg4efvtb0c8qqi 0 105280 427974 2026-11-04T15:33:23Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جرمن فلسفي ۽ جرمن مثاليت جو اهم مفڪر (1770ع–1831ع)}} {{Infobox philosopher | name = جارج ولهيلم فريڊرش هيگل | image = Jakob Schlesinger - Hegel 1831.jpg | caption = هيگل جي تصوير، ياڪوب شليزنگر، 1831ع | birth_date = {{Birth date|1770|8|27}} | birth_place = [[شٽٽگارٽ]]، [[ورٽمبرگ]]، پاڪ رومي سلطنت | death_date = {{Death date and age|1831|11|14|177... 427974 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمن فلسفي ۽ جرمن مثاليت جو اهم مفڪر (1770ع–1831ع)}} {{Infobox philosopher | name = جارج ولهيلم فريڊرش هيگل | image = Jakob Schlesinger - Hegel 1831.jpg | caption = هيگل جي تصوير، ياڪوب شليزنگر، 1831ع | birth_date = {{Birth date|1770|8|27}} | birth_place = [[شٽٽگارٽ]]، [[ورٽمبرگ]]، پاڪ رومي سلطنت | death_date = {{Death date and age|1831|11|14|1770|8|27}} | death_place = [[برلن]]، [[پروشيا جي بادشاهت]] | nationality = جرمن | era = اڻويهين صديءَ جو فلسفو | region = مغربي فلسفو | school_tradition = [[جرمن مثاليت]] | institutions = [[يينا يونيورسٽي]]، [[هائيڊلبرگ يونيورسٽي]]، [[برلن يونيورسٽي]] | main_interests = [[منطق]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[علميات]]، [[تاريخ جو فلسفو]]، [[سياسي فلسفو]]، [[جماليات]]، [[مذهب جو فلسفو]] | notable_ideas = [[جدليات]]، [[مطلق مثاليت]]، [[آقا ۽ غلام جي جدليات]]، [[اعتراف جو نظريو]]، [[اخلاقي زندگي]]، [[روح جو فلسفو]] | influences = [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[باروخ اسپنوزا]]، [[ايمانوئل ڪانٽ]]، [[يوهان گوٽليب فشٽي]]، [[فريڊرش شيلنگ]] | influenced = [[ڪارل مارڪس]]، [[لودوگ فوئرباخ]]، [[سورين ڪرڪيگارڊ]]، [[فرانسس هربرٽ بريڊلي]]، [[اليگزاندر ڪوجيو]]، [[هربرٽ مارڪيوز]] | spouse = ماري فون ٽوخر }} '''جارج ولهيلم فريڊرش هيگل''' (27 آگسٽ 1770ع – 14 نومبر 1831ع) هڪ [[جرمن فلسفي]] هو، جنهن کي [[جرمن مثاليت]] جي اهم نمائندن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن [[منطق]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[علميات]]، [[سياسي فلسفو|سياسي فلسفي]]، [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]]، [[جماليات]]، [[مذهب جو فلسفو|مذهب جي فلسفي]] ۽ انساني شعور بابت هڪ وسيع فلسفياڻو نظام پيش ڪيو. سندس فلسفي جو بنيادي مقصد حقيقت، فڪر، فطرت، سماج ۽ تاريخ جي لاڳاپن کي هڪ مربوط نظرياتي نظام ۾ سمجهائڻ هو.<ref name="SEP">{{cite web |last=Redding |first=Paul |title=Georg Wilhelm Friedrich Hegel |url=https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="IEPSocial">{{cite web |title=Hegel: Social and Political Thought |url=https://iep.utm.edu/hegelsoc/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref> هيگل جي فلسفي ۾ [[جدليات]]، [[آزادي]]، [[خود شعوري]]، [[اعتراف]]، [[تاريخي ترقي]] ۽ [[اخلاقي زندگي]] جهڙن تصورن کي خاص اهميت حاصل آهي. سندس خيال موجب انسان جي آزادي رڳو ذاتي خواهش يا انفرادي چونڊ تائين محدود نه آهي، پر اها سماجي لاڳاپن، ادارن، قانون ۽ باهمي اعتراف جي وسيلي عملي صورت اختيار ڪري ٿي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Pippin2008">{{cite book |last=Pippin |first=Robert B. |title=Hegel's Practical Philosophy: Rational Agency as Ethical Life |publisher=Cambridge University Press |year=2008}}</ref> سندس مشهور تصنيفن ۾ ''[[روح جي مظاهراتيات]]'' (1807ع)، ''[[منطق جو علم]]'' (1812ع–1816ع)، ''[[فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' (1817ع) ۽ ''[[حق جو فلسفو]]'' (1820ع/1821ع) شامل آهن. هن جي موت کان پوءِ سندس شاگردن تاريخ، مذهب، فن ۽ فلسفي جي تاريخ بابت ليڪچرن جا مجموعا پڻ شايع ڪرايا.<ref name="SEP"/><ref name="Routledge">{{cite web |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1770–1831): Bibliography |url=https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831/v-1/bibliography/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831-bib |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref> هيگل جي فڪر جو اثر اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي فلسفي، سياسي نظرين، سماجي سائنسن، مذهب جي مطالعي ۽ تاريخي تجزيي تي پيو. [[ڪارل مارڪس]] پنهنجي تاريخي ۽ سماجي تجزيي ۾ هيگل جي جدلياتي فڪر سان تنقيدي تعلق قائم ڪيو، جڏهن ته ٻين فلسفين سندس نظريي کي مختلف رخن ۾ اڳتي وڌايو يا ان تي اعتراض ڪيا.<ref name="SEP"/><ref name="Beiser2005">{{cite book |last=Beiser |first=Frederick C. |title=Hegel |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> ==زندگي ۽ تعليم== ===پيدائش ۽ خاندان=== هيگل 27 آگسٽ 1770ع تي شٽٽگارٽ ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت ورٽمبرگ جي ڊچيءَ جو حصو هو. سندس والد جارج لودوگ هيگل سرڪاري ملازم هو، جڏهن ته سندس ماءُ جو نالو ماريا مگدالينا لوئيزا هو. ننڍپڻ ۾ هن ڪلاسيڪي ٻولين، ادب، تاريخ ۽ مذهب ۾ دلچسپي ورتي.<ref name="OxfordChronology">{{cite web |title=Chronology of Hegel's Life |url=https://academic.oup.com/edited-volume/28104/chapter/212212873 |website=The Oxford Handbook of Hegel |publisher=Oxford University Press |year=2017 |access-date=2026-11-04}}</ref> 1783ع ۾ سندس ماءُ وفات ڪئي. هيگل پنهنجي شروعاتي تعليم شٽٽگارٽ ۾ حاصل ڪئي ۽ 1788ع ۾ اعليٰ تعليم لاءِ ٽوبنگن روانو ٿيو.<ref name="OxfordChronology"/> ===ٽوبنگن ۾ تعليم=== 1788ع کان 1793ع تائين هيگل ٽوبنگن جي مذهبي تعليمي اداري ۾ فلسفي ۽ الٰهيات جو مطالعو ڪيو. اتي سندس دوستي شاعر [[فريڊرش هولڊرلن]] ۽ فلسفي [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] سان ٿي. انهن ٻنهي سان فڪري لاڳاپن سندس ابتدائي فلسفياتي سوچ تي اثر وڌو.<ref name="SEP"/><ref name="Pinkard2000">{{cite book |last=Pinkard |first=Terry |title=Hegel: A Biography |publisher=Cambridge University Press |year=2000}}</ref> ان دور ۾ [[فرانسيسي انقلاب]]، روشن خيالي، آزادي ۽ سياسي تبديليءَ بابت بحث جرمن دانشورانه ماحول ۾ اهم هئا. هيگل جي شروعاتي فڪر کي انهيءَ تاريخي ۽ فڪري پسمنظر ۾ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Beiser2005"/> ===برن ۽ فرينڪفرٽ=== تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هيگل سوئٽزرلينڊ جي شهر [[برن]] ۽ پوءِ [[فرينڪفرٽ]] ۾ خانگي استاد طور ڪم ڪيو. هن عرصي دوران سندس دلچسپي عيسائيت، اخلاقي زندگي، انساني آزادي ۽ سماجي لاڳاپن بابت سوالن ڏانهن وڌي. سندس شروعاتي لکڻين ۾ مذهب کي تاريخي ۽ سماجي زندگيءَ سان ڳنڍي سمجهڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. انهن مان ڪيترائي مسودا سندس حياتيءَ ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع نه ٿيا.<ref name="SEP"/><ref name="Harris1972">{{cite book |last=Harris |first=H. S. |title=Hegel's Development: Toward the Sunlight, 1770–1801 |publisher=Oxford University Press |year=1972}}</ref> ===يينا جو دور=== 1801ع ۾ هيگل [[يينا]] منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽيءَ ۾ تدريس شروع ڪئي. انهيءَ سال هن فشٽي ۽ شيلنگ جي فلسفياتي نظامن جي فرق بابت پنهنجي ابتدائي اهم تصنيف شايع ڪئي. يينا ۾ هيگل منطق، فطرت، شعور ۽ سماجي زندگيءَ بابت پنهنجي فلسفياتي نظام جي بنيادن تي ڪم ڪيو. 1807ع ۾ سندس مشهور ڪتاب ''روح جي مظاهراتيات'' شايع ٿيو.<ref name="OxfordChronology"/><ref name="Routledge"/> ===بامبرگ ۽ نيورمبرگ=== 1807ع ۾ هيگل [[بامبرگ]] ويو، جتي هن اخبار جي ادارت ڪئي. 1808ع ۾ هو [[نيورمبرگ]] جي هڪ تعليمي اداري جو سربراهه مقرر ٿيو. نيورمبرگ ۾ هن تدريس سان گڏ پنهنجي منطق بابت اهم ڪتاب ''منطق جو علم'' تي ڪم ڪيو، جنهن جا حصا 1812ع، 1813ع ۽ 1816ع ۾ شايع ٿيا.<ref name="OxfordChronology"/><ref name="Routledge"/> 1811ع ۾ هن ماري فون ٽوخر سان شادي ڪئي. سندن پٽن ۾ ڪارل ۽ امانوئل شامل هئا.<ref name="OxfordChronology"/> ===هائيڊلبرگ ۽ برلن=== 1816ع ۾ هيگل [[هائيڊلبرگ يونيورسٽي]] ۾ فلسفي جو پروفيسر مقرر ٿيو. 1817ع ۾ هن ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' شايع ڪيو، جنهن ۾ منطق، فطرت ۽ روح بابت سندس فلسفياتي نظام جو خاڪو پيش ڪيو ويو.<ref name="SEP"/> 1818ع ۾ هو [[برلن يونيورسٽي]] منتقل ٿيو، جتي هن فلسفي جي تدريس جاري رکي. برلن ۾ سندس علمي شهرت وڌي ۽ هن تاريخ، فن، مذهب ۽ فلسفي جي تاريخ بابت ليڪچر ڏنا. 1829ع–1830ع دوران هو برلن يونيورسٽيءَ جو ريڪٽر پڻ رهيو.<ref name="OxfordChronology"/> ===وفات=== هيگل 14 نومبر 1831ع تي برلن ۾ 61 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس وفات ان دور ۾ ٿي، جڏهن برلن ۾ ڪالرا جي وبا موجود هئي؛ تنهن هوندي به سندس موت جي قطعي طبي سبب بابت تاريخي بحث موجود آهي.<ref name="OxfordChronology"/><ref name="Pinkard2000"/> ==فلسفي جو تاريخي پسمنظر== هيگل جو فڪر [[ايمانوئل ڪانٽ]] کان پوءِ جرمن فلسفي ۾ پيدا ٿيل بحثن سان لاڳاپيل هو. ڪانٽ انساني علم جي حدن، تجربي، عقل ۽ اخلاقي خودمختياريءَ بابت اهم سوال اٿاريا هئا. فشٽي ۽ شيلنگ انهن سوالن کي نون فلسفياتي نظامن ۾ اڳتي وڌايو. هيگل انهن اڳوڻن مفڪرن سان اتفاق ۽ اختلاف ٻنهي جي بنياد تي اهڙو نظام ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ فڪر ۽ حقيقت، فرد ۽ سماج، آزادي ۽ ضرورت، توڙي تاريخ ۽ عقل جا لاڳاپا گڏيل صورت ۾ سمجهي سگهجن.<ref name="SEP"/><ref name="Ameriks2000">{{cite book |last=Ameriks |first=Karl |title=Kant and the Fate of Autonomy: Problems in the Appropriation of the Critical Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=2000}}</ref> ==هيگل جو فلسفياتي نظام== هيگل جي پختي فلسفياتي نظام جا ٽي وڏا حصا آهن: # '''منطق جو فلسفو:''' خالص فڪري تصورن، انهن جي لاڳاپن ۽ ترقيءَ جو مطالعو. # '''فطرت جو فلسفو:''' فطري دنيا کي فلسفياتي لحاظ کان سمجهڻ جي ڪوشش. # '''روح جو فلسفو:''' انساني شعور، فرد، سماج، تاريخ، فن، مذهب ۽ فلسفي جو مطالعو. هي ورهاست ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' ۾ واضح طور موجود آهي.<ref name="SEP"/><ref name="EncyclopediaText">{{cite web |title=Contents of Hegel's Encyclopaedia of the Philosophical Sciences in Outline |url=https://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/ol/encycind.htm |website=Hegel by HyperText |access-date=2026-11-04}}</ref> ===مطلق مثاليت=== هيگل جي فلسفي کي عام طور ''مطلق مثاليت'' سان وابسته ڪيو ويندو آهي. هن اصطلاح جي تشريح بابت فلسفي جي محققن ۾ اختلاف موجود آهن. هڪ اهم تشريح موجب هيگل حقيقت کي اهڙي مربوط ڪُل طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جنهن جا حصا هڪٻئي سان اندروني لاڳاپن ۾ آهن. انساني علم کي ڪنهن شئي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ ان جي ٻين شين، تصورن ۽ تاريخي حالتن سان لاڳاپن تي غور ڪرڻو پوي ٿو. هيگل کي صرف انهيءَ سادي دعويٰ تائين محدود ڪرڻ درست ناهي ته دنيا انساني ذهن جي تخليق آهي؛ سندس فڪر ۾ موضوع ۽ معروض جي لاڳاپي بابت وڌيڪ پيچيده بحث موجود آهي.<ref name="SEP"/><ref name="Houlgate2005">{{cite book |last=Houlgate |first=Stephen |title=An Introduction to Hegel: Freedom, Truth and History |edition=2 |publisher=Blackwell Publishing |year=2005}}</ref> ===جدليات=== '''جدليات''' هيگل جي فلسفي جو هڪ اهم تصور آهي. ان جو تعلق اهڙي فڪري حرڪت سان آهي، جنهن ۾ ڪنهن تصور جون اندروني حدون يا تضاد ظاهر ٿين ٿا ۽ ان جي نتيجي ۾ وڌيڪ جامع تصور ڏانهن اڳڀرائي ٿئي ٿي. هيگل جي جدليات کي گهڻو ڪري ''دعويٰ، ضد دعويٰ ۽ امتزاج'' جي ٽن مرحلن سان بيان ڪيو ويندو آهي، پر هي ٽن لفظن وارو فارمولو سندس سڄي فلسفياتي طريقي جي صحيح يا مڪمل نمائندگي نٿو ڪري. هيگل جي لکڻين ۾ فڪري ترقي هميشه انهيءَ سادي ٽن مرحلن واري ترتيب مطابق نه ٿي ٿئي.<ref name="SEPDialectic">{{cite web |title=Hegel's Dialectics |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/hegel-dialectics/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> هيگل جي جدليات ۾ جرمن اصطلاح ''Aufhebung'' اهم آهي، جنهن ۾ ڪنهن اڳوڻي حالت يا تصور جي نفي، ان جي اهم پهلوئن جي بقا ۽ ان کان اڳتي وڌڻ جا معنوي پاسا گڏ ٿين ٿا.<ref name="SEPDialectic"/> ===هئڻ، نه هئڻ ۽ ٿيڻ=== ''منطق جو علم'' جي شروعات ۾ هيگل خالص ''هئڻ''، ''نه هئڻ'' ۽ ''ٿيڻ'' جي تصورن تي بحث ڪري ٿو. سندس استدلال موجب مڪمل طور غيرمتعَين خالص هئڻ ۽ خالص نه هئڻ جي وچ ۾ فرق قائم ڪرڻ مشڪل ٿئي ٿو؛ انهن جي فڪري لاڳاپي مان ''ٿيڻ'' جو تصور سامهون اچي ٿو. هي بحث سندس منطق جي شروعاتي جدلياتي حرڪت جو مثال آهي، نه ته سڀني تاريخي واقعن لاءِ ڪو سادو رياضيائي قانون.<ref name="SEPDialectic"/><ref name="Houlgate2006">{{cite book |last=Houlgate |first=Stephen |title=The Opening of Hegel's Logic: From Being to Infinity |publisher=Purdue University Press |year=2006}}</ref> ===روح ۽ خود شعوري=== هيگل جي فلسفي ۾ ''روح'' جو تصور رڳو فرد جي نفسياتي حالت يا مذهبي روح تائين محدود نه آهي. ان ۾ انساني شعور، سماجي زندگي، ثقافت، ادارن ۽ تاريخي تجربن جا پاسا شامل آهن. سندس خيال موجب خود شعوري ٻين انسانن سان لاڳاپن ۾ ترقي ڪري ٿي. فرد پنهنجي سڃاڻپ ۽ آزاديءَ کي سماجي دنيا کان مڪمل طور ڌار ڪري نٿو سمجهي سگهي.<ref name="SEP"/><ref name="Pippin1989">{{cite book |last=Pippin |first=Robert B. |title=Hegel's Idealism: The Satisfactions of Self-Consciousness |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}</ref> ==روح جي مظاهراتيات== ''روح جي مظاهراتيات''، جيڪا 1807ع ۾ شايع ٿي، هيگل جي مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ شعور جي مختلف صورتن، انهن جي حدن ۽ وڌيڪ جامع ڄاڻ ڏانهن سندن ترقيءَ جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ڪتاب ۾ حسي يقين، ادراڪ، سمجهه، خود شعوري، عقل، روح، مذهب ۽ مطلق ڄاڻ جهڙن موضوعن تي بحث ملي ٿو.<ref name="SEP"/><ref name="Phenomenology">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Phenomenology of Spirit |translator-last=Pinkard |translator-first=Terry |publisher=Cambridge University Press |year=2018}}</ref> ===آقا ۽ غلام جي جدليات=== هيگل جي خود شعوري بابت بحث ۾ آقا ۽ غلام جي لاڳاپي جو مثال مشهور آهي. ان ۾ ٻن خود شعور رکندڙ فردن جي وچ ۾ اعتراف، طاقت، انحصار، محنت ۽ خود شعوريءَ جي ترقيءَ جا مسئلا پيش ڪيا ويا آهن. هن بحث کي پوءِ سماجي، سياسي ۽ فلسفياتي تناظر ۾ مختلف اندازن سان پڙهيو ويو. خاص طور اعتراف ۽ آزاديءَ جي مسئلن بابت جديد فلسفي ۾ ان کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Phenomenology"/><ref name="Kojève1969">{{cite book |last=Kojève |first=Alexandre |title=Introduction to the Reading of Hegel |publisher=Cornell University Press |year=1969}}</ref> ==تاريخ جو فلسفو== هيگل تاريخ کي رڳو واقعن جي بي ترتيب سلسلي طور نه ڏٺو، پر ان کي انساني آزادي، ادارن ۽ خود شعوريءَ جي ترقيءَ سان لاڳاپيل عمل طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تاريخي فلسفي ۾ اهو خيال اهم آهي ته آزاديءَ جي شعور مختلف تاريخي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. تنهن هوندي به سندس تاريخي بيان تي يورپ مرڪزيت، ٻين معاشرن بابت محدود ڄاڻ ۽ تاريخي ترقيءَ جي هڪ طرفي تصور سبب تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="SEP"/><ref name="Taylor1975">{{cite book |last=Taylor |first=Charles |title=Hegel |publisher=Cambridge University Press |year=1975}}</ref> ===عالمي تاريخ ۽ عقل=== هيگل تاريخ جي مطالعي ۾ عقل ۽ تاريخي ضرورت جي لاڳاپي تي زور ڏنو. سندس خيال موجب تاريخي واقعن کي صرف فردن جي ارادن سان نه، پر سماجي ۽ سياسي ادارن جي وسيع ترقيءَ سان به سمجهڻ گهرجي. انهيءَ فڪر جي تشريح ۾ هڪ اهم سوال اهو آهي ته ڇا هيگل تاريخ کي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام ڏانهن ويندڙ عمل سمجهندو هو يا سندس مقصد تاريخي تبديلين جي عقلي بناوت کي واضح ڪرڻ هو. محققن ۾ هن سوال تي مختلف رايا آهن.<ref name="SEP"/><ref name="Pinkard2000"/> ==سياسي ۽ سماجي فلسفو== هيگل جي سياسي فلسفي جو اهم ماخذ ''حق جو فلسفو'' آهي، جنهن ۾ آزادي، حق، ملڪيت، اخلاق، خاندان، شهري سماج ۽ رياست جي لاڳاپن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Right">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Elements of the Philosophy of Right |editor-last=Wood |editor-first=Allen W. |translator-last=Nisbet |translator-first=H. B. |publisher=Cambridge University Press |year=1991}}</ref> ===مجرد حق=== هيگل جي سياسي نظام ۾ ''مجرد حق'' جو تعلق فرد جي قانوني شخصيت، ملڪيت، معاهدن ۽ غلط عملن سان آهي. هي مرحلو فرد کي هڪ حق رکندڙ شخص طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر هيگل جي نظر ۾ انساني آزاديءَ جي مڪمل وضاحت لاءِ صرف قانوني حق ڪافي نه آهن.<ref name="Right"/> ===اخلاق=== اخلاق بابت بحث ۾ فرد جي ارادي، نيت، ذميواري ۽ خير جي تصور کي اهميت ڏني وئي آهي. هيگل انفرادي اخلاقي فيصلي جي اهميت کي تسليم ڪندي ان جي سماجي حدن تي پڻ بحث ڪري ٿو. ===اخلاقي زندگي=== هيگل جو اصطلاح ''Sittlichkeit'' عام طور ''اخلاقي زندگي'' طور ترجمو ڪيو ويندو آهي. ان جو تعلق اهڙن سماجي ادارن ۽ عملن سان آهي، جن جي وسيلي آزادي عملي صورت اختيار ڪري ٿي. هيگل اخلاقي زندگيءَ کي خاندان، شهري سماج ۽ رياست جي لاڳاپن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Pippin2008"/> ===خاندان=== هيگل خاندان کي سماجي زندگيءَ جو اهڙو ادارو سمجهي ٿو، جنهن ۾ فردن جا لاڳاپا صرف قانوني معاهدن تي ٻڌل نه هوندا آهن، پر انهن ۾ باهمي وابستگي ۽ گڏيل زندگيءَ جا پاسا پڻ شامل هوندا آهن. سندس خاندان بابت تصور تي جديد صنفي فلسفي ۾ تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي، خاص طور عورتن ۽ مردن جي سماجي ڪردارن بابت سندس مفروضن سبب.<ref name="Right"/> ===شهري سماج=== هيگل جي سياسي فلسفي ۾ شهري سماج معاشي ضرورتن، ڪم، واپار، قانوني ادارن ۽ مختلف سماجي مفادن جو ميدان آهي. هن شهري سماج ۾ معاشي اڻبرابري، غربت ۽ مفادن جي ٽڪراءَ کي اهم مسئلن طور سڃاتو. سندس بحث ۾ اهي مسئلا ان ڳالهه کي ظاهر ڪن ٿا ته سماجي زندگيءَ جي تنظيم کي صرف انفرادي مفاد تي ڇڏي نٿو سگهجي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Avineri1972">{{cite book |last=Avineri |first=Shlomo |title=Hegel's Theory of the Modern State |publisher=Cambridge University Press |year=1972}}</ref> ===رياست=== هيگل جي نظر ۾ رياست اخلاقي زندگيءَ جي اهم اداري طور سامهون اچي ٿي، جنهن ۾ فرد جي آزادي ۽ اجتماعي قانوني نظام جو لاڳاپو قائم ٿئي ٿو. سندس رياست بابت خيالن کي مختلف مفڪرن مختلف نموني سمجهيو آهي. ڪن نقادن کيس پروشيائي رياست جو حامي قرار ڏنو، جڏهن ته ٻين محققن سندس فلسفي ۾ قانوني ادارن، شهرين جي آزادي ۽ سماجي اعتراف جي اهميت تي زور ڏنو آهي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Avineri1972"/> ==مذهب جو فلسفو== هيگل مذهب کي انساني روح ۽ تاريخي شعور جي ترقيءَ جي هڪ اهم صورت سمجهيو. سندس فلسفي ۾ مذهب ۽ فلسفو ٻنهي جو تعلق حقيقت جي جامع سمجهه سان آهي، پر انهن جي اظهار جا طريقا مختلف آهن. مذهب بابت سندس ليڪچرن ۾ خدا، مسيحيت، مذهبي نمائندگي، تاريخ ۽ فلسفياتي فڪر جي لاڳاپن تي بحث موجود آهي.<ref name="SEP"/><ref name="Hodgson1985">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Lectures on the Philosophy of Religion |editor-last=Hodgson |editor-first=Peter C. |publisher=University of California Press |year=1985}}</ref> ==فن ۽ جماليات== هيگل فن کي انساني روح جي اظهار جي هڪ اهم صورت قرار ڏنو. سندس جمالياتي فلسفي ۾ فن، مذهب ۽ فلسفي جي لاڳاپن تي بحث ملي ٿو. هن فن جي تاريخي صورتن کي علامتي، ڪلاسيڪي ۽ رومانوي قسمن ۾ بيان ڪيو. سندس جماليات ۾ شاعري، موسيقي، مصوري، مجسمي سازي ۽ تعميراتي فن بابت بحث شامل آهن.<ref name="SEP"/><ref name="Aesthetics">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Aesthetics: Lectures on Fine Art |translator-last=Knox |translator-first=T. M. |publisher=Oxford University Press |year=1975}}</ref> ==هيگل ۽ ڪارل مارڪس== [[ڪارل مارڪس]] جي ابتدائي فلسفياتي لکڻين ۾ هيگل جي فڪر سان گهرو تنقيدي تعلق موجود آهي. مارڪس هيگل جي جدليات ۽ تاريخي فڪر مان ڪجهه طريقائي عنصر اختيار ڪيا، پر سماجي ۽ معاشي لاڳاپن جي وضاحت ۾ مادي حالتن کي مرڪزي اهميت ڏني. هيگل ۽ مارڪس جي لاڳاپي کي رڳو هڪ فلسفي جي ٻئي فلسفي سان سادي مخالفت طور سمجهڻ مناسب ناهي؛ ان ۾ تسلسل، تنقيد ۽ نئين تشريح جا پاسا شامل آهن.<ref name="SEP"/><ref name="Marcuse1941">{{cite book |last=Marcuse |first=Herbert |title=Reason and Revolution: Hegel and the Rise of Social Theory |publisher=Oxford University Press |year=1941}}</ref> ==هيگل جي فلسفي تي تنقيد== هيگل جي فلسفي تي مختلف رخن کان تنقيد ڪئي وئي آهي: * سندس لکڻين جي پيچيده اصطلاحن ۽ استدلال کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي. * تاريخي ترقيءَ جي جامع نظام ۾ اتفاقي واقعن ۽ انفرادي اختلافن جي جاءِ بابت سوال. * رياست جي اخلاقي حيثيت بابت سندس موقف جي مختلف تشريح. * سندس تاريخي ۽ ثقافتي تجزيي ۾ يورپ مرڪزيت بابت اعتراض. * خاندان ۽ صنفي ڪردارن بابت سندس ڪجهه تاريخي مفروضن تي جديد تنقيد. انهن تنقيدن جي باوجود سندس فلسفي جي مختلف تشريحن بابت علمي بحث جاري رهيو آهي.<ref name="Beiser2005"/><ref name="Taylor1975"/><ref name="Pippin2008"/> ==هيگل جو اثر ۽ ورثو== هيگل جي وفات کان پوءِ سندس پوئلڳن ۾ فڪري اختلاف پيدا ٿيا. ڪجهه مفڪرن سندس فلسفي جي مذهبي ۽ سياسي پهلوئن کي وڌيڪ روايتي انداز ۾ پڙهيو، جڏهن ته ٻين سندس فڪر مان سماجي ۽ مذهبي تنقيد جا نتيجا ڪڍيا. [[لودوگ فوئرباخ]] ۽ [[ڪارل مارڪس]] جهڙن مفڪرن هيگل جي فلسفي سان تنقيدي لاڳاپو قائم ڪيو. ويهين صديءَ ۾ سندس فڪر جي نئين پڙهڻيءَ تي [[اليگزاندر ڪوجيو]]، [[هربرٽ مارڪيوز]] ۽ ٻين مفڪرن ڪم ڪيو. ويهين صديءَ جي پوئين حصي کان هيگل جي منطق، خود شعوري، اعتراف ۽ عملي فلسفي بابت علمي دلچسپي ٻيهر وڌي.<ref name="SEP"/><ref name="Kojève1969"/><ref name="Marcuse1941"/> ==اهم تصنيفون== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#234f70;color:white;padding:9px;" | هيگل جون اهم تصنيفون ۽ سندن اشاعت ! style="background:#dbeaf5;" | سال ! style="background:#dbeaf5;" | سنڌي عنوان ! style="background:#dbeaf5;" | اصل عنوان ! style="background:#dbeaf5;" | موضوع |- | 1801ع || فشٽي ۽ شيلنگ جي فلسفياتي نظامن ۾ فرق || ''Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie'' || جرمن مثاليت |- | 1807ع || روح جي مظاهراتيات || ''Phänomenologie des Geistes'' || شعور، خود شعوري ۽ علم |- | 1812ع–1816ع || منطق جو علم || ''Wissenschaft der Logik'' || منطق ۽ مابعدالطبيعات |- | 1817ع || فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا || ''Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse'' || منطق، فطرت ۽ روح |- | 1820ع/1821ع || حق جي فلسفي جا بنيادي اصول || ''Grundlinien der Philosophie des Rechts'' || حق، اخلاق، سماج ۽ رياست |- | 1830ع || فلسفياتي علمن جي انسائيڪلوپيڊيا جو ٽيون ڇاپو || ''Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse'' || فلسفياتي نظام جي نظرثاني |- | وفات کان پوءِ || تاريخ جي فلسفي بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte'' || عالمي تاريخ |- | وفات کان پوءِ || جماليات بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Ästhetik'' || فن ۽ جماليات |- | وفات کان پوءِ || مذهب جي فلسفي بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Philosophie der Religion'' || مذهب |- | وفات کان پوءِ || فلسفي جي تاريخ بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie'' || فلسفي جي تاريخ |} مٿي ڄاڻايل وفات کان پوءِ شايع ٿيل ليڪچر هيگل جي پنهنجي زندگيءَ ۾ ڇپيل مڪمل ڪتابن کان الڳ حيثيت رکن ٿا؛ انهن جا متن شاگردن جي نوٽن، مسودن ۽ بعد جي ادارت تي پڻ ٻڌل آهن.<ref name="Routledge"/><ref name="SEP"/> ==زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار فهرست== {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#315b49;color:white;padding:9px;" | هيگل جي زندگيءَ جا اهم سال ! style="background:#dcefe5;" | سال ! style="background:#dcefe5;" | واقعو |- | 1770ع || شٽٽگارٽ ۾ پيدائش |- | 1788ع || ٽوبنگن ۾ اعليٰ تعليم جي شروعات |- | 1793ع || تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ خانگي تدريس |- | 1801ع || يينا ۾ فلسفي جي تدريس |- | 1807ع || ''روح جي مظاهراتيات'' جي اشاعت |- | 1808ع || نيورمبرگ ۾ تعليمي اداري جي سربراهي |- | 1811ع || ماري فون ٽوخر سان شادي |- | 1812ع–1816ع || ''منطق جو علم'' جي اشاعت |- | 1816ع || هائيڊلبرگ ۾ پروفيسر مقرر ٿيڻ |- | 1817ع || ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' جي اشاعت |- | 1818ع || برلن يونيورسٽيءَ ۾ تدريس |- | 1820ع/1821ع || ''حق جو فلسفو'' جي اشاعت |- | 1829ع–1830ع || برلن يونيورسٽيءَ جو ريڪٽر |- | 1831ع || برلن ۾ وفات |} <ref name="OxfordChronology"/> ==پڻ ڏسو== * [[جرمن مثاليت]] * [[جدليات]] * [[مابعدالطبيعات]] * [[تاريخ جو فلسفو]] * [[سياسي فلسفو]] * [[ايمانوئل ڪانٽ]] * [[يوهان گوٽليب فشٽي]] * [[فريڊرش شيلنگ]] * [[ڪارل مارڪس]] * [[لودوگ فوئرباخ]] * [[روح جي مظاهراتيات]] * [[منطق جو علم]] ==حوالا== <references /> ==وڌيڪ مطالعو== * Ameriks, Karl. ''Kant and the Fate of Autonomy: Problems in the Appropriation of the Critical Philosophy''. Cambridge University Press, 2000. * Avineri, Shlomo. ''Hegel's Theory of the Modern State''. Cambridge University Press, 1972. * Beiser, Frederick C. ''Hegel''. Routledge, 2005. * Harris, H. S. ''Hegel's Development: Toward the Sunlight, 1770–1801''. Oxford University Press, 1972. * Hegel, G. W. F. ''Phenomenology of Spirit''. Translated by Terry Pinkard. Cambridge University Press, 2018. * Hegel, G. W. F. ''Elements of the Philosophy of Right''. Edited by Allen W. Wood, translated by H. B. Nisbet. Cambridge University Press, 1991. * Hegel, G. W. F. ''Aesthetics: Lectures on Fine Art''. Translated by T. M. Knox. Oxford University Press, 1975. * Houlgate, Stephen. ''An Introduction to Hegel: Freedom, Truth and History''. 2nd ed. Blackwell Publishing, 2005. * Houlgate, Stephen. ''The Opening of Hegel's Logic: From Being to Infinity''. Purdue University Press, 2006. * Kojève, Alexandre. ''Introduction to the Reading of Hegel''. Cornell University Press, 1969. * Marcuse, Herbert. ''Reason and Revolution: Hegel and the Rise of Social Theory''. Oxford University Press, 1941. * Pinkard, Terry. ''Hegel: A Biography''. Cambridge University Press, 2000. * Pippin, Robert B. ''Hegel's Idealism: The Satisfactions of Self-Consciousness''. Cambridge University Press, 1989. * Pippin, Robert B. ''Hegel's Practical Philosophy: Rational Agency as Ethical Life''. Cambridge University Press, 2008. * Taylor, Charles. ''Hegel''. Cambridge University Press, 1975. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ هيگل] * [https://iep.utm.edu/hegelsoc/ انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ هيگل جو سياسي ۽ سماجي فلسفو] * [https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831/v-1/bibliography/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831-bib روٽليج انسائيڪلوپيڊيا ۾ هيگل جي ڪتابن جي فهرست] * [https://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/ol/encycind.htm هيگل جي فلسفياتي انسائيڪلوپيڊيا جو متن] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel وڪيميڊيا ڪامنز تي هيگل جون تصويرون] [[زمرو:1770ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1831ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:جرمن فلسفي]] [[زمرو:اڻويهين صديءَ جا فلسفي]] [[زمرو:سياسي فلسفي]] [[زمرو:تاريخ جا فلسفي]] [[زمرو:جرمن مثاليت]] b4l9aeprry5g8ml6mnmcjw4sbm800ss 427984 427974 2026-11-04T15:49:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 427984 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمن فلسفي ۽ جرمن مثاليت جو اهم مفڪر (1770ع–1831ع)}} {{Infobox philosopher | name = جارج ولهيلم فريڊرش هيگل | image = Jakob Schlesinger - Hegel 1831.jpg | caption = هيگل جي تصوير، ياڪوب شليزنگر، 1831ع | birth_date = {{Birth date|1770|8|27}} | birth_place = [[شٽٽگارٽ]]، [[ورٽمبرگ]]، پاڪ رومي سلطنت | death_date = {{Death date and age|1831|11|14|1770|8|27}} | death_place = [[برلن]]، [[پروشيا جي بادشاهت]] | nationality = جرمن | era = اڻويهين صديءَ جو فلسفو | region = مغربي فلسفو | school_tradition = [[جرمن مثاليت]] | institutions = [[يينا يونيورسٽي]]، [[هائيڊلبرگ يونيورسٽي]]، [[برلن يونيورسٽي]] | main_interests = [[منطق]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[علميات]]، [[تاريخ جو فلسفو]]، [[سياسي فلسفو]]، [[جماليات]]، [[مذهب جو فلسفو]] | notable_ideas = [[جدليات]]، [[مطلق مثاليت]]، [[آقا ۽ غلام جي جدليات]]، [[اعتراف جو نظريو]]، [[اخلاقي زندگي]]، [[روح جو فلسفو]] | influences = [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[باروخ اسپنوزا]]، [[ايمانوئل ڪانٽ]]، [[يوهان گوٽليب فشٽي]]، [[فريڊرش شيلنگ]] | influenced = [[ڪارل مارڪس]]، [[لودوگ فوئرباخ]]، [[سورين ڪرڪيگارڊ]]، [[فرانسس هربرٽ بريڊلي]]، [[اليگزاندر ڪوجيو]]، [[هربرٽ مارڪيوز]] | spouse = ماري فون ٽوخر }} '''جارج ولهيلم فريڊرش هيگل''' (27 آگسٽ 1770ع – 14 نومبر 1831ع) هڪ [[جرمن فلسفو|جرمن فلسفي]] هو، جنهن کي [[جرمن مثاليت]] جي اهم نمائندن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن [[منطق]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[علميات]]، [[سياسي فلسفو|سياسي فلسفي]]، [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]]، [[جماليات]]، [[مذهب جو فلسفو|مذهب جي فلسفي]] ۽ انساني شعور بابت هڪ وسيع فلسفياڻو نظام پيش ڪيو. سندس فلسفي جو بنيادي مقصد حقيقت، فڪر، فطرت، سماج ۽ تاريخ جي لاڳاپن کي هڪ مربوط نظرياتي نظام ۾ سمجهائڻ هو.<ref name="SEP">{{cite web |last=Redding |first=Paul |title=Georg Wilhelm Friedrich Hegel |url=https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="IEPSocial">{{cite web |title=Hegel: Social and Political Thought |url=https://iep.utm.edu/hegelsoc/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref> هيگل جي فلسفي ۾ [[جدليات]]، [[آزادي]]، [[خود شعوري]]، [[اعتراف]]، [[تاريخي ترقي]] ۽ [[اخلاقي زندگي]] جهڙن تصورن کي خاص اهميت حاصل آهي. سندس خيال موجب انسان جي آزادي رڳو ذاتي خواهش يا انفرادي چونڊ تائين محدود نه آهي، پر اها سماجي لاڳاپن، ادارن، قانون ۽ باهمي اعتراف جي وسيلي عملي صورت اختيار ڪري ٿي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Pippin2008">{{cite book |last=Pippin |first=Robert B. |title=Hegel's Practical Philosophy: Rational Agency as Ethical Life |publisher=Cambridge University Press |year=2008}}</ref> سندس مشهور تصنيفن ۾ ''[[روح جي مظاهراتيات]]'' (1807ع)، ''[[منطق جو علم]]'' (1812ع–1816ع)، ''[[فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' (1817ع) ۽ ''[[حق جو فلسفو]]'' (1820ع/1821ع) شامل آهن. هن جي موت کان پوءِ سندس شاگردن تاريخ، مذهب، فن ۽ فلسفي جي تاريخ بابت ليڪچرن جا مجموعا پڻ شايع ڪرايا.<ref name="SEP"/><ref name="Routledge">{{cite web |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1770–1831): Bibliography |url=https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831/v-1/bibliography/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831-bib |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref> هيگل جي فڪر جو اثر اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي فلسفي، سياسي نظرين، سماجي سائنسن، مذهب جي مطالعي ۽ تاريخي تجزيي تي پيو. [[ڪارل مارڪس]] پنهنجي تاريخي ۽ سماجي تجزيي ۾ هيگل جي جدلياتي فڪر سان تنقيدي تعلق قائم ڪيو، جڏهن ته ٻين فلسفين سندس نظريي کي مختلف رخن ۾ اڳتي وڌايو يا ان تي اعتراض ڪيا.<ref name="SEP"/><ref name="Beiser2005">{{cite book |last=Beiser |first=Frederick C. |title=Hegel |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> ==زندگي ۽ تعليم== ===پيدائش ۽ خاندان=== هيگل 27 آگسٽ 1770ع تي شٽٽگارٽ ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت ورٽمبرگ جي ڊچيءَ جو حصو هو. سندس والد جارج لودوگ هيگل سرڪاري ملازم هو، جڏهن ته سندس ماءُ جو نالو ماريا مگدالينا لوئيزا هو. ننڍپڻ ۾ هن ڪلاسيڪي ٻولين، ادب، تاريخ ۽ مذهب ۾ دلچسپي ورتي.<ref name="OxfordChronology">{{cite web |title=Chronology of Hegel's Life |url=https://academic.oup.com/edited-volume/28104/chapter/212212873 |website=The Oxford Handbook of Hegel |publisher=Oxford University Press |year=2017 |access-date=2026-11-04}}</ref> 1783ع ۾ سندس ماءُ وفات ڪئي. هيگل پنهنجي شروعاتي تعليم شٽٽگارٽ ۾ حاصل ڪئي ۽ 1788ع ۾ اعليٰ تعليم لاءِ ٽوبنگن روانو ٿيو.<ref name="OxfordChronology"/> ===ٽوبنگن ۾ تعليم=== 1788ع کان 1793ع تائين هيگل ٽوبنگن جي مذهبي تعليمي اداري ۾ فلسفي ۽ الٰهيات جو مطالعو ڪيو. اتي سندس دوستي شاعر [[فريڊرش هولڊرلن]] ۽ فلسفي [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] سان ٿي. انهن ٻنهي سان فڪري لاڳاپن سندس ابتدائي فلسفياتي سوچ تي اثر وڌو.<ref name="SEP"/><ref name="Pinkard2000">{{cite book |last=Pinkard |first=Terry |title=Hegel: A Biography |publisher=Cambridge University Press |year=2000}}</ref> ان دور ۾ [[فرانسيسي انقلاب]]، روشن خيالي، آزادي ۽ سياسي تبديليءَ بابت بحث جرمن دانشورانه ماحول ۾ اهم هئا. هيگل جي شروعاتي فڪر کي انهيءَ تاريخي ۽ فڪري پسمنظر ۾ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Beiser2005"/> ===برن ۽ فرينڪفرٽ=== تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هيگل سوئٽزرلينڊ جي شهر [[برن]] ۽ پوءِ [[فرينڪفرٽ]] ۾ خانگي استاد طور ڪم ڪيو. هن عرصي دوران سندس دلچسپي عيسائيت، اخلاقي زندگي، انساني آزادي ۽ سماجي لاڳاپن بابت سوالن ڏانهن وڌي. سندس شروعاتي لکڻين ۾ مذهب کي تاريخي ۽ سماجي زندگيءَ سان ڳنڍي سمجهڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. انهن مان ڪيترائي مسودا سندس حياتيءَ ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع نه ٿيا.<ref name="SEP"/><ref name="Harris1972">{{cite book |last=Harris |first=H. S. |title=Hegel's Development: Toward the Sunlight, 1770–1801 |publisher=Oxford University Press |year=1972}}</ref> ===يينا جو دور=== 1801ع ۾ هيگل [[يينا]] منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽيءَ ۾ تدريس شروع ڪئي. انهيءَ سال هن فشٽي ۽ شيلنگ جي فلسفياتي نظامن جي فرق بابت پنهنجي ابتدائي اهم تصنيف شايع ڪئي. يينا ۾ هيگل منطق، فطرت، شعور ۽ سماجي زندگيءَ بابت پنهنجي فلسفياتي نظام جي بنيادن تي ڪم ڪيو. 1807ع ۾ سندس مشهور ڪتاب ''روح جي مظاهراتيات'' شايع ٿيو.<ref name="OxfordChronology"/><ref name="Routledge"/> ===بامبرگ ۽ نيورمبرگ=== 1807ع ۾ هيگل [[بامبرگ]] ويو، جتي هن اخبار جي ادارت ڪئي. 1808ع ۾ هو [[نيورمبرگ]] جي هڪ تعليمي اداري جو سربراهه مقرر ٿيو. نيورمبرگ ۾ هن تدريس سان گڏ پنهنجي منطق بابت اهم ڪتاب ''منطق جو علم'' تي ڪم ڪيو، جنهن جا حصا 1812ع، 1813ع ۽ 1816ع ۾ شايع ٿيا.<ref name="OxfordChronology"/><ref name="Routledge"/> 1811ع ۾ هن ماري فون ٽوخر سان شادي ڪئي. سندن پٽن ۾ ڪارل ۽ امانوئل شامل هئا.<ref name="OxfordChronology"/> ===هائيڊلبرگ ۽ برلن=== 1816ع ۾ هيگل [[هائيڊلبرگ يونيورسٽي]] ۾ فلسفي جو پروفيسر مقرر ٿيو. 1817ع ۾ هن ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' شايع ڪيو، جنهن ۾ منطق، فطرت ۽ روح بابت سندس فلسفياتي نظام جو خاڪو پيش ڪيو ويو.<ref name="SEP"/> 1818ع ۾ هو [[برلن يونيورسٽي]] منتقل ٿيو، جتي هن فلسفي جي تدريس جاري رکي. برلن ۾ سندس علمي شهرت وڌي ۽ هن تاريخ، فن، مذهب ۽ فلسفي جي تاريخ بابت ليڪچر ڏنا. 1829ع–1830ع دوران هو برلن يونيورسٽيءَ جو ريڪٽر پڻ رهيو.<ref name="OxfordChronology"/> ===وفات=== هيگل 14 نومبر 1831ع تي برلن ۾ 61 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس وفات ان دور ۾ ٿي، جڏهن برلن ۾ ڪالرا جي وبا موجود هئي؛ تنهن هوندي به سندس موت جي قطعي طبي سبب بابت تاريخي بحث موجود آهي.<ref name="OxfordChronology"/><ref name="Pinkard2000"/> ==فلسفي جو تاريخي پسمنظر== هيگل جو فڪر [[ايمانوئل ڪانٽ]] کان پوءِ جرمن فلسفي ۾ پيدا ٿيل بحثن سان لاڳاپيل هو. ڪانٽ انساني علم جي حدن، تجربي، عقل ۽ اخلاقي خودمختياريءَ بابت اهم سوال اٿاريا هئا. فشٽي ۽ شيلنگ انهن سوالن کي نون فلسفياتي نظامن ۾ اڳتي وڌايو. هيگل انهن اڳوڻن مفڪرن سان اتفاق ۽ اختلاف ٻنهي جي بنياد تي اهڙو نظام ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ فڪر ۽ حقيقت، فرد ۽ سماج، آزادي ۽ ضرورت، توڙي تاريخ ۽ عقل جا لاڳاپا گڏيل صورت ۾ سمجهي سگهجن.<ref name="SEP"/><ref name="Ameriks2000">{{cite book |last=Ameriks |first=Karl |title=Kant and the Fate of Autonomy: Problems in the Appropriation of the Critical Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=2000}}</ref> ==هيگل جو فلسفياتي نظام== هيگل جي پختي فلسفياتي نظام جا ٽي وڏا حصا آهن: # '''منطق جو فلسفو:''' خالص فڪري تصورن، انهن جي لاڳاپن ۽ ترقيءَ جو مطالعو. # '''فطرت جو فلسفو:''' فطري دنيا کي فلسفياتي لحاظ کان سمجهڻ جي ڪوشش. # '''روح جو فلسفو:''' انساني شعور، فرد، سماج، تاريخ، فن، مذهب ۽ فلسفي جو مطالعو. هي ورهاست ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' ۾ واضح طور موجود آهي.<ref name="SEP"/><ref name="EncyclopediaText">{{cite web |title=Contents of Hegel's Encyclopaedia of the Philosophical Sciences in Outline |url=https://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/ol/encycind.htm |website=Hegel by HyperText |access-date=2026-11-04}}</ref> ===مطلق مثاليت=== هيگل جي فلسفي کي عام طور ''مطلق مثاليت'' سان وابسته ڪيو ويندو آهي. هن اصطلاح جي تشريح بابت فلسفي جي محققن ۾ اختلاف موجود آهن. هڪ اهم تشريح موجب هيگل حقيقت کي اهڙي مربوط ڪُل طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جنهن جا حصا هڪٻئي سان اندروني لاڳاپن ۾ آهن. انساني علم کي ڪنهن شئي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ ان جي ٻين شين، تصورن ۽ تاريخي حالتن سان لاڳاپن تي غور ڪرڻو پوي ٿو. هيگل کي صرف انهيءَ سادي دعويٰ تائين محدود ڪرڻ درست ناهي ته دنيا انساني ذهن جي تخليق آهي؛ سندس فڪر ۾ موضوع ۽ معروض جي لاڳاپي بابت وڌيڪ پيچيده بحث موجود آهي.<ref name="SEP"/><ref name="Houlgate2005">{{cite book |last=Houlgate |first=Stephen |title=An Introduction to Hegel: Freedom, Truth and History |edition=2 |publisher=Blackwell Publishing |year=2005}}</ref> ===جدليات=== '''جدليات''' هيگل جي فلسفي جو هڪ اهم تصور آهي. ان جو تعلق اهڙي فڪري حرڪت سان آهي، جنهن ۾ ڪنهن تصور جون اندروني حدون يا تضاد ظاهر ٿين ٿا ۽ ان جي نتيجي ۾ وڌيڪ جامع تصور ڏانهن اڳڀرائي ٿئي ٿي. هيگل جي جدليات کي گهڻو ڪري ''دعويٰ، ضد دعويٰ ۽ امتزاج'' جي ٽن مرحلن سان بيان ڪيو ويندو آهي، پر هي ٽن لفظن وارو فارمولو سندس سڄي فلسفياتي طريقي جي صحيح يا مڪمل نمائندگي نٿو ڪري. هيگل جي لکڻين ۾ فڪري ترقي هميشه انهيءَ سادي ٽن مرحلن واري ترتيب مطابق نه ٿي ٿئي.<ref name="SEPDialectic">{{cite web |title=Hegel's Dialectics |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/hegel-dialectics/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> هيگل جي جدليات ۾ جرمن اصطلاح ''Aufhebung'' اهم آهي، جنهن ۾ ڪنهن اڳوڻي حالت يا تصور جي نفي، ان جي اهم پهلوئن جي بقا ۽ ان کان اڳتي وڌڻ جا معنوي پاسا گڏ ٿين ٿا.<ref name="SEPDialectic"/> ===هئڻ، نه هئڻ ۽ ٿيڻ=== ''منطق جو علم'' جي شروعات ۾ هيگل خالص ''هئڻ''، ''نه هئڻ'' ۽ ''ٿيڻ'' جي تصورن تي بحث ڪري ٿو. سندس استدلال موجب مڪمل طور غيرمتعَين خالص هئڻ ۽ خالص نه هئڻ جي وچ ۾ فرق قائم ڪرڻ مشڪل ٿئي ٿو؛ انهن جي فڪري لاڳاپي مان ''ٿيڻ'' جو تصور سامهون اچي ٿو. هي بحث سندس منطق جي شروعاتي جدلياتي حرڪت جو مثال آهي، نه ته سڀني تاريخي واقعن لاءِ ڪو سادو رياضيائي قانون.<ref name="SEPDialectic"/><ref name="Houlgate2006">{{cite book |last=Houlgate |first=Stephen |title=The Opening of Hegel's Logic: From Being to Infinity |publisher=Purdue University Press |year=2006}}</ref> ===روح ۽ خود شعوري=== هيگل جي فلسفي ۾ ''روح'' جو تصور رڳو فرد جي نفسياتي حالت يا مذهبي روح تائين محدود نه آهي. ان ۾ انساني شعور، سماجي زندگي، ثقافت، ادارن ۽ تاريخي تجربن جا پاسا شامل آهن. سندس خيال موجب خود شعوري ٻين انسانن سان لاڳاپن ۾ ترقي ڪري ٿي. فرد پنهنجي سڃاڻپ ۽ آزاديءَ کي سماجي دنيا کان مڪمل طور ڌار ڪري نٿو سمجهي سگهي.<ref name="SEP"/><ref name="Pippin1989">{{cite book |last=Pippin |first=Robert B. |title=Hegel's Idealism: The Satisfactions of Self-Consciousness |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}</ref> ==روح جي مظاهراتيات== ''روح جي مظاهراتيات''، جيڪا 1807ع ۾ شايع ٿي، هيگل جي مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ شعور جي مختلف صورتن، انهن جي حدن ۽ وڌيڪ جامع ڄاڻ ڏانهن سندن ترقيءَ جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ڪتاب ۾ حسي يقين، ادراڪ، سمجهه، خود شعوري، عقل، روح، مذهب ۽ مطلق ڄاڻ جهڙن موضوعن تي بحث ملي ٿو.<ref name="SEP"/><ref name="Phenomenology">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Phenomenology of Spirit |translator-last=Pinkard |translator-first=Terry |publisher=Cambridge University Press |year=2018}}</ref> ===آقا ۽ غلام جي جدليات=== هيگل جي خود شعوري بابت بحث ۾ آقا ۽ غلام جي لاڳاپي جو مثال مشهور آهي. ان ۾ ٻن خود شعور رکندڙ فردن جي وچ ۾ اعتراف، طاقت، انحصار، محنت ۽ خود شعوريءَ جي ترقيءَ جا مسئلا پيش ڪيا ويا آهن. هن بحث کي پوءِ سماجي، سياسي ۽ فلسفياتي تناظر ۾ مختلف اندازن سان پڙهيو ويو. خاص طور اعتراف ۽ آزاديءَ جي مسئلن بابت جديد فلسفي ۾ ان کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Phenomenology"/><ref name="Kojève1969">{{cite book |last=Kojève |first=Alexandre |title=Introduction to the Reading of Hegel |publisher=Cornell University Press |year=1969}}</ref> ==تاريخ جو فلسفو== هيگل تاريخ کي رڳو واقعن جي بي ترتيب سلسلي طور نه ڏٺو، پر ان کي انساني آزادي، ادارن ۽ خود شعوريءَ جي ترقيءَ سان لاڳاپيل عمل طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تاريخي فلسفي ۾ اهو خيال اهم آهي ته آزاديءَ جي شعور مختلف تاريخي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. تنهن هوندي به سندس تاريخي بيان تي يورپ مرڪزيت، ٻين معاشرن بابت محدود ڄاڻ ۽ تاريخي ترقيءَ جي هڪ طرفي تصور سبب تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="SEP"/><ref name="Taylor1975">{{cite book |last=Taylor |first=Charles |title=Hegel |publisher=Cambridge University Press |year=1975}}</ref> ===عالمي تاريخ ۽ عقل=== هيگل تاريخ جي مطالعي ۾ عقل ۽ تاريخي ضرورت جي لاڳاپي تي زور ڏنو. سندس خيال موجب تاريخي واقعن کي صرف فردن جي ارادن سان نه، پر سماجي ۽ سياسي ادارن جي وسيع ترقيءَ سان به سمجهڻ گهرجي. انهيءَ فڪر جي تشريح ۾ هڪ اهم سوال اهو آهي ته ڇا هيگل تاريخ کي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام ڏانهن ويندڙ عمل سمجهندو هو يا سندس مقصد تاريخي تبديلين جي عقلي بناوت کي واضح ڪرڻ هو. محققن ۾ هن سوال تي مختلف رايا آهن.<ref name="SEP"/><ref name="Pinkard2000"/> ==سياسي ۽ سماجي فلسفو== هيگل جي سياسي فلسفي جو اهم ماخذ ''حق جو فلسفو'' آهي، جنهن ۾ آزادي، حق، ملڪيت، اخلاق، خاندان، شهري سماج ۽ رياست جي لاڳاپن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Right">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Elements of the Philosophy of Right |editor-last=Wood |editor-first=Allen W. |translator-last=Nisbet |translator-first=H. B. |publisher=Cambridge University Press |year=1991}}</ref> ===مجرد حق=== هيگل جي سياسي نظام ۾ ''مجرد حق'' جو تعلق فرد جي قانوني شخصيت، ملڪيت، معاهدن ۽ غلط عملن سان آهي. هي مرحلو فرد کي هڪ حق رکندڙ شخص طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر هيگل جي نظر ۾ انساني آزاديءَ جي مڪمل وضاحت لاءِ صرف قانوني حق ڪافي نه آهن.<ref name="Right"/> ===اخلاق=== اخلاق بابت بحث ۾ فرد جي ارادي، نيت، ذميواري ۽ خير جي تصور کي اهميت ڏني وئي آهي. هيگل انفرادي اخلاقي فيصلي جي اهميت کي تسليم ڪندي ان جي سماجي حدن تي پڻ بحث ڪري ٿو. ===اخلاقي زندگي=== هيگل جو اصطلاح ''Sittlichkeit'' عام طور ''اخلاقي زندگي'' طور ترجمو ڪيو ويندو آهي. ان جو تعلق اهڙن سماجي ادارن ۽ عملن سان آهي، جن جي وسيلي آزادي عملي صورت اختيار ڪري ٿي. هيگل اخلاقي زندگيءَ کي خاندان، شهري سماج ۽ رياست جي لاڳاپن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Pippin2008"/> ===خاندان=== هيگل خاندان کي سماجي زندگيءَ جو اهڙو ادارو سمجهي ٿو، جنهن ۾ فردن جا لاڳاپا صرف قانوني معاهدن تي ٻڌل نه هوندا آهن، پر انهن ۾ باهمي وابستگي ۽ گڏيل زندگيءَ جا پاسا پڻ شامل هوندا آهن. سندس خاندان بابت تصور تي جديد صنفي فلسفي ۾ تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي، خاص طور عورتن ۽ مردن جي سماجي ڪردارن بابت سندس مفروضن سبب.<ref name="Right"/> ===شهري سماج=== هيگل جي سياسي فلسفي ۾ شهري سماج معاشي ضرورتن، ڪم، واپار، قانوني ادارن ۽ مختلف سماجي مفادن جو ميدان آهي. هن شهري سماج ۾ معاشي اڻبرابري، غربت ۽ مفادن جي ٽڪراءَ کي اهم مسئلن طور سڃاتو. سندس بحث ۾ اهي مسئلا ان ڳالهه کي ظاهر ڪن ٿا ته سماجي زندگيءَ جي تنظيم کي صرف انفرادي مفاد تي ڇڏي نٿو سگهجي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Avineri1972">{{cite book |last=Avineri |first=Shlomo |title=Hegel's Theory of the Modern State |publisher=Cambridge University Press |year=1972}}</ref> ===رياست=== هيگل جي نظر ۾ رياست اخلاقي زندگيءَ جي اهم اداري طور سامهون اچي ٿي، جنهن ۾ فرد جي آزادي ۽ اجتماعي قانوني نظام جو لاڳاپو قائم ٿئي ٿو. سندس رياست بابت خيالن کي مختلف مفڪرن مختلف نموني سمجهيو آهي. ڪن نقادن کيس پروشيائي رياست جو حامي قرار ڏنو، جڏهن ته ٻين محققن سندس فلسفي ۾ قانوني ادارن، شهرين جي آزادي ۽ سماجي اعتراف جي اهميت تي زور ڏنو آهي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Avineri1972"/> ==مذهب جو فلسفو== هيگل مذهب کي انساني روح ۽ تاريخي شعور جي ترقيءَ جي هڪ اهم صورت سمجهيو. سندس فلسفي ۾ مذهب ۽ فلسفو ٻنهي جو تعلق حقيقت جي جامع سمجهه سان آهي، پر انهن جي اظهار جا طريقا مختلف آهن. مذهب بابت سندس ليڪچرن ۾ خدا، مسيحيت، مذهبي نمائندگي، تاريخ ۽ فلسفياتي فڪر جي لاڳاپن تي بحث موجود آهي.<ref name="SEP"/><ref name="Hodgson1985">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Lectures on the Philosophy of Religion |editor-last=Hodgson |editor-first=Peter C. |publisher=University of California Press |year=1985}}</ref> ==فن ۽ جماليات== هيگل فن کي انساني روح جي اظهار جي هڪ اهم صورت قرار ڏنو. سندس جمالياتي فلسفي ۾ فن، مذهب ۽ فلسفي جي لاڳاپن تي بحث ملي ٿو. هن فن جي تاريخي صورتن کي علامتي، ڪلاسيڪي ۽ رومانوي قسمن ۾ بيان ڪيو. سندس جماليات ۾ شاعري، موسيقي، مصوري، مجسمي سازي ۽ تعميراتي فن بابت بحث شامل آهن.<ref name="SEP"/><ref name="Aesthetics">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Aesthetics: Lectures on Fine Art |translator-last=Knox |translator-first=T. M. |publisher=Oxford University Press |year=1975}}</ref> ==هيگل ۽ ڪارل مارڪس== [[ڪارل مارڪس]] جي ابتدائي فلسفياتي لکڻين ۾ هيگل جي فڪر سان گهرو تنقيدي تعلق موجود آهي. مارڪس هيگل جي جدليات ۽ تاريخي فڪر مان ڪجهه طريقائي عنصر اختيار ڪيا، پر سماجي ۽ معاشي لاڳاپن جي وضاحت ۾ مادي حالتن کي مرڪزي اهميت ڏني. هيگل ۽ مارڪس جي لاڳاپي کي رڳو هڪ فلسفي جي ٻئي فلسفي سان سادي مخالفت طور سمجهڻ مناسب ناهي؛ ان ۾ تسلسل، تنقيد ۽ نئين تشريح جا پاسا شامل آهن.<ref name="SEP"/><ref name="Marcuse1941">{{cite book |last=Marcuse |first=Herbert |title=Reason and Revolution: Hegel and the Rise of Social Theory |publisher=Oxford University Press |year=1941}}</ref> ==هيگل جي فلسفي تي تنقيد== هيگل جي فلسفي تي مختلف رخن کان تنقيد ڪئي وئي آهي: * سندس لکڻين جي پيچيده اصطلاحن ۽ استدلال کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي. * تاريخي ترقيءَ جي جامع نظام ۾ اتفاقي واقعن ۽ انفرادي اختلافن جي جاءِ بابت سوال. * رياست جي اخلاقي حيثيت بابت سندس موقف جي مختلف تشريح. * سندس تاريخي ۽ ثقافتي تجزيي ۾ يورپ مرڪزيت بابت اعتراض. * خاندان ۽ صنفي ڪردارن بابت سندس ڪجهه تاريخي مفروضن تي جديد تنقيد. انهن تنقيدن جي باوجود سندس فلسفي جي مختلف تشريحن بابت علمي بحث جاري رهيو آهي.<ref name="Beiser2005"/><ref name="Taylor1975"/><ref name="Pippin2008"/> ==هيگل جو اثر ۽ ورثو== هيگل جي وفات کان پوءِ سندس پوئلڳن ۾ فڪري اختلاف پيدا ٿيا. ڪجهه مفڪرن سندس فلسفي جي مذهبي ۽ سياسي پهلوئن کي وڌيڪ روايتي انداز ۾ پڙهيو، جڏهن ته ٻين سندس فڪر مان سماجي ۽ مذهبي تنقيد جا نتيجا ڪڍيا. [[لودوگ فوئرباخ]] ۽ [[ڪارل مارڪس]] جهڙن مفڪرن هيگل جي فلسفي سان تنقيدي لاڳاپو قائم ڪيو. ويهين صديءَ ۾ سندس فڪر جي نئين پڙهڻيءَ تي [[اليگزاندر ڪوجيو]]، [[هربرٽ مارڪيوز]] ۽ ٻين مفڪرن ڪم ڪيو. ويهين صديءَ جي پوئين حصي کان هيگل جي منطق، خود شعوري، اعتراف ۽ عملي فلسفي بابت علمي دلچسپي ٻيهر وڌي.<ref name="SEP"/><ref name="Kojève1969"/><ref name="Marcuse1941"/> ==اهم تصنيفون== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#234f70;color:white;padding:9px;" | هيگل جون اهم تصنيفون ۽ سندن اشاعت ! style="background:#dbeaf5;" | سال ! style="background:#dbeaf5;" | سنڌي عنوان ! style="background:#dbeaf5;" | اصل عنوان ! style="background:#dbeaf5;" | موضوع |- | 1801ع || فشٽي ۽ شيلنگ جي فلسفياتي نظامن ۾ فرق || ''Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie'' || جرمن مثاليت |- | 1807ع || روح جي مظاهراتيات || ''Phänomenologie des Geistes'' || شعور، خود شعوري ۽ علم |- | 1812ع–1816ع || منطق جو علم || ''Wissenschaft der Logik'' || منطق ۽ مابعدالطبيعات |- | 1817ع || فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا || ''Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse'' || منطق، فطرت ۽ روح |- | 1820ع/1821ع || حق جي فلسفي جا بنيادي اصول || ''Grundlinien der Philosophie des Rechts'' || حق، اخلاق، سماج ۽ رياست |- | 1830ع || فلسفياتي علمن جي انسائيڪلوپيڊيا جو ٽيون ڇاپو || ''Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse'' || فلسفياتي نظام جي نظرثاني |- | وفات کان پوءِ || تاريخ جي فلسفي بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte'' || عالمي تاريخ |- | وفات کان پوءِ || جماليات بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Ästhetik'' || فن ۽ جماليات |- | وفات کان پوءِ || مذهب جي فلسفي بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Philosophie der Religion'' || مذهب |- | وفات کان پوءِ || فلسفي جي تاريخ بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie'' || فلسفي جي تاريخ |} مٿي ڄاڻايل وفات کان پوءِ شايع ٿيل ليڪچر هيگل جي پنهنجي زندگيءَ ۾ ڇپيل مڪمل ڪتابن کان الڳ حيثيت رکن ٿا؛ انهن جا متن شاگردن جي نوٽن، مسودن ۽ بعد جي ادارت تي پڻ ٻڌل آهن.<ref name="Routledge"/><ref name="SEP"/> ==زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار فهرست== {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#315b49;color:white;padding:9px;" | هيگل جي زندگيءَ جا اهم سال ! style="background:#dcefe5;" | سال ! style="background:#dcefe5;" | واقعو |- | 1770ع || شٽٽگارٽ ۾ پيدائش |- | 1788ع || ٽوبنگن ۾ اعليٰ تعليم جي شروعات |- | 1793ع || تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ خانگي تدريس |- | 1801ع || يينا ۾ فلسفي جي تدريس |- | 1807ع || ''روح جي مظاهراتيات'' جي اشاعت |- | 1808ع || نيورمبرگ ۾ تعليمي اداري جي سربراهي |- | 1811ع || ماري فون ٽوخر سان شادي |- | 1812ع–1816ع || ''منطق جو علم'' جي اشاعت |- | 1816ع || هائيڊلبرگ ۾ پروفيسر مقرر ٿيڻ |- | 1817ع || ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' جي اشاعت |- | 1818ع || برلن يونيورسٽيءَ ۾ تدريس |- | 1820ع/1821ع || ''حق جو فلسفو'' جي اشاعت |- | 1829ع–1830ع || برلن يونيورسٽيءَ جو ريڪٽر |- | 1831ع || برلن ۾ وفات |} <ref name="OxfordChronology"/> ==پڻ ڏسو== * [[جرمن مثاليت]] * [[جدليات]] * [[مابعدالطبيعات]] * [[تاريخ جو فلسفو]] * [[سياسي فلسفو]] * [[ايمانوئل ڪانٽ]] * [[يوهان گوٽليب فشٽي]] * [[فريڊرش شيلنگ]] * [[ڪارل مارڪس]] * [[لودوگ فوئرباخ]] * [[روح جي مظاهراتيات]] * [[منطق جو علم]] ==حوالا== <references /> ==وڌيڪ مطالعو== * Ameriks, Karl. ''Kant and the Fate of Autonomy: Problems in the Appropriation of the Critical Philosophy''. Cambridge University Press, 2000. * Avineri, Shlomo. ''Hegel's Theory of the Modern State''. Cambridge University Press, 1972. * Beiser, Frederick C. ''Hegel''. Routledge, 2005. * Harris, H. S. ''Hegel's Development: Toward the Sunlight, 1770–1801''. Oxford University Press, 1972. * Hegel, G. W. F. ''Phenomenology of Spirit''. Translated by Terry Pinkard. Cambridge University Press, 2018. * Hegel, G. W. F. ''Elements of the Philosophy of Right''. Edited by Allen W. Wood, translated by H. B. Nisbet. Cambridge University Press, 1991. * Hegel, G. W. F. ''Aesthetics: Lectures on Fine Art''. Translated by T. M. Knox. Oxford University Press, 1975. * Houlgate, Stephen. ''An Introduction to Hegel: Freedom, Truth and History''. 2nd ed. Blackwell Publishing, 2005. * Houlgate, Stephen. ''The Opening of Hegel's Logic: From Being to Infinity''. Purdue University Press, 2006. * Kojève, Alexandre. ''Introduction to the Reading of Hegel''. Cornell University Press, 1969. * Marcuse, Herbert. ''Reason and Revolution: Hegel and the Rise of Social Theory''. Oxford University Press, 1941. * Pinkard, Terry. ''Hegel: A Biography''. Cambridge University Press, 2000. * Pippin, Robert B. ''Hegel's Idealism: The Satisfactions of Self-Consciousness''. Cambridge University Press, 1989. * Pippin, Robert B. ''Hegel's Practical Philosophy: Rational Agency as Ethical Life''. Cambridge University Press, 2008. * Taylor, Charles. ''Hegel''. Cambridge University Press, 1975. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ هيگل] * [https://iep.utm.edu/hegelsoc/ انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ هيگل جو سياسي ۽ سماجي فلسفو] * [https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831/v-1/bibliography/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831-bib روٽليج انسائيڪلوپيڊيا ۾ هيگل جي ڪتابن جي فهرست] * [https://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/ol/encycind.htm هيگل جي فلسفياتي انسائيڪلوپيڊيا جو متن] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel وڪيميڊيا ڪامنز تي هيگل جون تصويرون] [[زمرو:1770ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1831ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:جرمن فلسفي]] [[زمرو:اڻويهين صديءَ جا فلسفي]] [[زمرو:سياسي فلسفي]] [[زمرو:تاريخ جا فلسفي]] [[زمرو:جرمن مثاليت]] 9bqnobxkifxp0f6cir9k1xtamtk7ycr 427988 427984 2026-11-04T15:58:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 427988 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمن فلسفي ۽ جرمن مثاليت جو اهم مفڪر (1770ع–1831ع)}} {{Infobox philosopher | name = جارج ولهيلم فريڊرش هيگل | image = Jakob Schlesinger - Hegel 1831.jpg | caption = هيگل جي تصوير، ياڪوب شليزنگر، 1831ع | birth_date = {{Birth date|1770|8|27}} | birth_place = [[شٽٽگارٽ]]، [[ورٽمبرگ]]، پاڪ رومي سلطنت | death_date = {{Death date and age|1831|11|14|1770|8|27}} | death_place = [[برلن]]، [[پروشيا جي بادشاهت]] | nationality = جرمن | era = اڻويهين صديءَ جو فلسفو | region = مغربي فلسفو | school_tradition = [[جرمن مثاليت]] | institutions = [[يينا يونيورسٽي]]، [[هائيڊلبرگ يونيورسٽي]]، [[برلن يونيورسٽي]] | main_interests = [[منطق]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[علميات]]، [[تاريخ جو فلسفو]]، [[سياسي فلسفو]]، [[جماليات]]، [[مذهب جو فلسفو]] | notable_ideas = [[جدليات]]، [[مطلق مثاليت]]، [[آقا ۽ غلام جي جدليات]]، [[اعتراف جو نظريو]]، [[اخلاقي زندگي]]، [[روح جو فلسفو]] | influences = [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[باروخ اسپنوزا]]، [[ايمانوئل ڪانٽ]]، [[يوهان گوٽليب فشٽي]]، [[فريڊرش شيلنگ]] | influenced = [[ڪارل مارڪس]]، [[لودوگ فوئرباخ]]، [[سورين ڪرڪيگارڊ]]، [[فرانسس هربرٽ بريڊلي]]، [[اليگزاندر ڪوجيو]]، [[هربرٽ مارڪيوز]] | spouse = ماري فون ٽوخر }} '''جارج ولهيلم فريڊرش هيگل''' (27 آگسٽ 1770ع – 14 نومبر 1831ع) هڪ [[جرمن فلسفو|جرمن فلسفي]] هو، جنهن کي [[جرمن مثاليت]] جي اهم نمائندن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن [[منطق]]، [[مابعدالطبعيات]]، [[علميات]]، [[سياسي فلسفو|سياسي فلسفي]]، [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]]، [[جماليات]]، [[مذهب جو فلسفو|مذهب جي فلسفي]] ۽ انساني شعور بابت هڪ وسيع فلسفياڻو نظام پيش ڪيو. سندس فلسفي جو بنيادي مقصد حقيقت، فڪر، فطرت، سماج ۽ تاريخ جي لاڳاپن کي هڪ مربوط نظرياتي نظام ۾ سمجهائڻ هو.<ref name="SEP">{{cite web |last=Redding |first=Paul |title=Georg Wilhelm Friedrich Hegel |url=https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="IEPSocial">{{cite web |title=Hegel: Social and Political Thought |url=https://iep.utm.edu/hegelsoc/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref> هيگل جي فلسفي ۾ [[جدليات]]، [[آزادي]]، [[خود شعوري]]، [[اعتراف]]، [[تاريخي ترقي]] ۽ [[اخلاقي زندگي]] جهڙن تصورن کي خاص اهميت حاصل آهي. سندس خيال موجب انسان جي آزادي رڳو ذاتي خواهش يا انفرادي چونڊ تائين محدود نه آهي، پر اها سماجي لاڳاپن، ادارن، قانون ۽ باهمي اعتراف جي وسيلي عملي صورت اختيار ڪري ٿي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Pippin2008">{{cite book |last=Pippin |first=Robert B. |title=Hegel's Practical Philosophy: Rational Agency as Ethical Life |publisher=Cambridge University Press |year=2008}}</ref> سندس مشهور تصنيفن ۾ ''[[روح جي مظاهراتيات]]'' (1807ع)، ''[[منطق جو علم]]'' (1812ع–1816ع)، ''[[فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' (1817ع) ۽ ''[[حق جو فلسفو]]'' (1820ع/1821ع) شامل آهن. هن جي موت کان پوءِ سندس شاگردن تاريخ، مذهب، فن ۽ فلسفي جي تاريخ بابت ليڪچرن جا مجموعا پڻ شايع ڪرايا.<ref name="SEP"/><ref name="Routledge">{{cite web |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1770–1831): Bibliography |url=https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831/v-1/bibliography/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831-bib |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref> هيگل جي فڪر جو اثر اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي فلسفي، سياسي نظرين، سماجي سائنسن، مذهب جي مطالعي ۽ تاريخي تجزيي تي پيو. [[ڪارل مارڪس]] پنهنجي تاريخي ۽ سماجي تجزيي ۾ هيگل جي جدلياتي فڪر سان تنقيدي تعلق قائم ڪيو، جڏهن ته ٻين فلسفين سندس نظريي کي مختلف رخن ۾ اڳتي وڌايو يا ان تي اعتراض ڪيا.<ref name="SEP"/><ref name="Beiser2005">{{cite book |last=Beiser |first=Frederick C. |title=Hegel |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> ==زندگي ۽ تعليم== ===پيدائش ۽ خاندان=== هيگل 27 آگسٽ 1770ع تي شٽٽگارٽ ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت ورٽمبرگ جي ڊچيءَ جو حصو هو. سندس والد جارج لودوگ هيگل سرڪاري ملازم هو، جڏهن ته سندس ماءُ جو نالو ماريا مگدالينا لوئيزا هو. ننڍپڻ ۾ هن ڪلاسيڪي ٻولين، ادب، تاريخ ۽ مذهب ۾ دلچسپي ورتي.<ref name="OxfordChronology">{{cite web |title=Chronology of Hegel's Life |url=https://academic.oup.com/edited-volume/28104/chapter/212212873 |website=The Oxford Handbook of Hegel |publisher=Oxford University Press |year=2017 |access-date=2026-11-04}}</ref> 1783ع ۾ سندس ماءُ وفات ڪئي. هيگل پنهنجي شروعاتي تعليم شٽٽگارٽ ۾ حاصل ڪئي ۽ 1788ع ۾ اعليٰ تعليم لاءِ ٽوبنگن روانو ٿيو.<ref name="OxfordChronology"/> ===ٽوبنگن ۾ تعليم=== 1788ع کان 1793ع تائين هيگل ٽوبنگن جي مذهبي تعليمي اداري ۾ فلسفي ۽ الٰهيات جو مطالعو ڪيو. اتي سندس دوستي شاعر [[فريڊرش هولڊرلن]] ۽ فلسفي [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] سان ٿي. انهن ٻنهي سان فڪري لاڳاپن سندس ابتدائي فلسفياتي سوچ تي اثر وڌو.<ref name="SEP"/><ref name="Pinkard2000">{{cite book |last=Pinkard |first=Terry |title=Hegel: A Biography |publisher=Cambridge University Press |year=2000}}</ref> ان دور ۾ [[فرانسيسي انقلاب]]، روشن خيالي، آزادي ۽ سياسي تبديليءَ بابت بحث جرمن دانشورانه ماحول ۾ اهم هئا. هيگل جي شروعاتي فڪر کي انهيءَ تاريخي ۽ فڪري پسمنظر ۾ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Beiser2005"/> ===برن ۽ فرينڪفرٽ=== تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هيگل سوئٽزرلينڊ جي شهر [[برن]] ۽ پوءِ [[فرينڪفرٽ]] ۾ خانگي استاد طور ڪم ڪيو. هن عرصي دوران سندس دلچسپي عيسائيت، اخلاقي زندگي، انساني آزادي ۽ سماجي لاڳاپن بابت سوالن ڏانهن وڌي. سندس شروعاتي لکڻين ۾ مذهب کي تاريخي ۽ سماجي زندگيءَ سان ڳنڍي سمجهڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. انهن مان ڪيترائي مسودا سندس حياتيءَ ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع نه ٿيا.<ref name="SEP"/><ref name="Harris1972">{{cite book |last=Harris |first=H. S. |title=Hegel's Development: Toward the Sunlight, 1770–1801 |publisher=Oxford University Press |year=1972}}</ref> ===يينا جو دور=== 1801ع ۾ هيگل [[يينا]] منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽيءَ ۾ تدريس شروع ڪئي. انهيءَ سال هن فشٽي ۽ شيلنگ جي فلسفياتي نظامن جي فرق بابت پنهنجي ابتدائي اهم تصنيف شايع ڪئي. يينا ۾ هيگل منطق، فطرت، شعور ۽ سماجي زندگيءَ بابت پنهنجي فلسفياتي نظام جي بنيادن تي ڪم ڪيو. 1807ع ۾ سندس مشهور ڪتاب ''روح جي مظاهراتيات'' شايع ٿيو.<ref name="OxfordChronology"/><ref name="Routledge"/> ===بامبرگ ۽ نيورمبرگ=== 1807ع ۾ هيگل [[بامبرگ]] ويو، جتي هن اخبار جي ادارت ڪئي. 1808ع ۾ هو [[نيورمبرگ]] جي هڪ تعليمي اداري جو سربراهه مقرر ٿيو. نيورمبرگ ۾ هن تدريس سان گڏ پنهنجي منطق بابت اهم ڪتاب ''منطق جو علم'' تي ڪم ڪيو، جنهن جا حصا 1812ع، 1813ع ۽ 1816ع ۾ شايع ٿيا.<ref name="OxfordChronology"/><ref name="Routledge"/> 1811ع ۾ هن ماري فون ٽوخر سان شادي ڪئي. سندن پٽن ۾ ڪارل ۽ امانوئل شامل هئا.<ref name="OxfordChronology"/> ===هائيڊلبرگ ۽ برلن=== 1816ع ۾ هيگل [[هائيڊلبرگ يونيورسٽي]] ۾ فلسفي جو پروفيسر مقرر ٿيو. 1817ع ۾ هن ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' شايع ڪيو، جنهن ۾ منطق، فطرت ۽ روح بابت سندس فلسفياتي نظام جو خاڪو پيش ڪيو ويو.<ref name="SEP"/> 1818ع ۾ هو [[برلن يونيورسٽي]] منتقل ٿيو، جتي هن فلسفي جي تدريس جاري رکي. برلن ۾ سندس علمي شهرت وڌي ۽ هن تاريخ، فن، مذهب ۽ فلسفي جي تاريخ بابت ليڪچر ڏنا. 1829ع–1830ع دوران هو برلن يونيورسٽيءَ جو ريڪٽر پڻ رهيو.<ref name="OxfordChronology"/> ===وفات=== هيگل 14 نومبر 1831ع تي برلن ۾ 61 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس وفات ان دور ۾ ٿي، جڏهن برلن ۾ ڪالرا جي وبا موجود هئي؛ تنهن هوندي به سندس موت جي قطعي طبي سبب بابت تاريخي بحث موجود آهي.<ref name="OxfordChronology"/><ref name="Pinkard2000"/> ==فلسفي جو تاريخي پسمنظر== هيگل جو فڪر [[ايمانوئل ڪانٽ]] کان پوءِ جرمن فلسفي ۾ پيدا ٿيل بحثن سان لاڳاپيل هو. ڪانٽ انساني علم جي حدن، تجربي، عقل ۽ اخلاقي خودمختياريءَ بابت اهم سوال اٿاريا هئا. فشٽي ۽ شيلنگ انهن سوالن کي نون فلسفياتي نظامن ۾ اڳتي وڌايو. هيگل انهن اڳوڻن مفڪرن سان اتفاق ۽ اختلاف ٻنهي جي بنياد تي اهڙو نظام ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ فڪر ۽ حقيقت، فرد ۽ سماج، آزادي ۽ ضرورت، توڙي تاريخ ۽ عقل جا لاڳاپا گڏيل صورت ۾ سمجهي سگهجن.<ref name="SEP"/><ref name="Ameriks2000">{{cite book |last=Ameriks |first=Karl |title=Kant and the Fate of Autonomy: Problems in the Appropriation of the Critical Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=2000}}</ref> ==هيگل جو فلسفياتي نظام== هيگل جي پختي فلسفياتي نظام جا ٽي وڏا حصا آهن: # '''منطق جو فلسفو:''' خالص فڪري تصورن، انهن جي لاڳاپن ۽ ترقيءَ جو مطالعو. # '''فطرت جو فلسفو:''' فطري دنيا کي فلسفياتي لحاظ کان سمجهڻ جي ڪوشش. # '''روح جو فلسفو:''' انساني شعور، فرد، سماج، تاريخ، فن، مذهب ۽ فلسفي جو مطالعو. هي ورهاست ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' ۾ واضح طور موجود آهي.<ref name="SEP"/><ref name="EncyclopediaText">{{cite web |title=Contents of Hegel's Encyclopaedia of the Philosophical Sciences in Outline |url=https://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/ol/encycind.htm |website=Hegel by HyperText |access-date=2026-11-04}}</ref> ===مطلق مثاليت=== هيگل جي فلسفي کي عام طور ''مطلق مثاليت'' سان وابسته ڪيو ويندو آهي. هن اصطلاح جي تشريح بابت فلسفي جي محققن ۾ اختلاف موجود آهن. هڪ اهم تشريح موجب هيگل حقيقت کي اهڙي مربوط ڪُل طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جنهن جا حصا هڪٻئي سان اندروني لاڳاپن ۾ آهن. انساني علم کي ڪنهن شئي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ ان جي ٻين شين، تصورن ۽ تاريخي حالتن سان لاڳاپن تي غور ڪرڻو پوي ٿو. هيگل کي صرف انهيءَ سادي دعويٰ تائين محدود ڪرڻ درست ناهي ته دنيا انساني ذهن جي تخليق آهي؛ سندس فڪر ۾ موضوع ۽ معروض جي لاڳاپي بابت وڌيڪ پيچيده بحث موجود آهي.<ref name="SEP"/><ref name="Houlgate2005">{{cite book |last=Houlgate |first=Stephen |title=An Introduction to Hegel: Freedom, Truth and History |edition=2 |publisher=Blackwell Publishing |year=2005}}</ref> ===جدليات=== '''جدليات''' هيگل جي فلسفي جو هڪ اهم تصور آهي. ان جو تعلق اهڙي فڪري حرڪت سان آهي، جنهن ۾ ڪنهن تصور جون اندروني حدون يا تضاد ظاهر ٿين ٿا ۽ ان جي نتيجي ۾ وڌيڪ جامع تصور ڏانهن اڳڀرائي ٿئي ٿي. هيگل جي جدليات کي گهڻو ڪري ''دعويٰ، ضد دعويٰ ۽ امتزاج'' جي ٽن مرحلن سان بيان ڪيو ويندو آهي، پر هي ٽن لفظن وارو فارمولو سندس سڄي فلسفياتي طريقي جي صحيح يا مڪمل نمائندگي نٿو ڪري. هيگل جي لکڻين ۾ فڪري ترقي هميشه انهيءَ سادي ٽن مرحلن واري ترتيب مطابق نه ٿي ٿئي.<ref name="SEPDialectic">{{cite web |title=Hegel's Dialectics |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/hegel-dialectics/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> هيگل جي جدليات ۾ جرمن اصطلاح ''Aufhebung'' اهم آهي، جنهن ۾ ڪنهن اڳوڻي حالت يا تصور جي نفي، ان جي اهم پهلوئن جي بقا ۽ ان کان اڳتي وڌڻ جا معنوي پاسا گڏ ٿين ٿا.<ref name="SEPDialectic"/> ===هئڻ، نه هئڻ ۽ ٿيڻ=== ''منطق جو علم'' جي شروعات ۾ هيگل خالص ''هئڻ''، ''نه هئڻ'' ۽ ''ٿيڻ'' جي تصورن تي بحث ڪري ٿو. سندس استدلال موجب مڪمل طور غيرمتعَين خالص هئڻ ۽ خالص نه هئڻ جي وچ ۾ فرق قائم ڪرڻ مشڪل ٿئي ٿو؛ انهن جي فڪري لاڳاپي مان ''ٿيڻ'' جو تصور سامهون اچي ٿو. هي بحث سندس منطق جي شروعاتي جدلياتي حرڪت جو مثال آهي، نه ته سڀني تاريخي واقعن لاءِ ڪو سادو رياضيائي قانون.<ref name="SEPDialectic"/><ref name="Houlgate2006">{{cite book |last=Houlgate |first=Stephen |title=The Opening of Hegel's Logic: From Being to Infinity |publisher=Purdue University Press |year=2006}}</ref> ===روح ۽ خود شعوري=== هيگل جي فلسفي ۾ ''روح'' جو تصور رڳو فرد جي نفسياتي حالت يا مذهبي روح تائين محدود نه آهي. ان ۾ انساني شعور، سماجي زندگي، ثقافت، ادارن ۽ تاريخي تجربن جا پاسا شامل آهن. سندس خيال موجب خود شعوري ٻين انسانن سان لاڳاپن ۾ ترقي ڪري ٿي. فرد پنهنجي سڃاڻپ ۽ آزاديءَ کي سماجي دنيا کان مڪمل طور ڌار ڪري نٿو سمجهي سگهي.<ref name="SEP"/><ref name="Pippin1989">{{cite book |last=Pippin |first=Robert B. |title=Hegel's Idealism: The Satisfactions of Self-Consciousness |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}</ref> ==روح جي مظاهراتيات== ''روح جي مظاهراتيات''، جيڪا 1807ع ۾ شايع ٿي، هيگل جي مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ شعور جي مختلف صورتن، انهن جي حدن ۽ وڌيڪ جامع ڄاڻ ڏانهن سندن ترقيءَ جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ڪتاب ۾ حسي يقين، ادراڪ، سمجهه، خود شعوري، عقل، روح، مذهب ۽ مطلق ڄاڻ جهڙن موضوعن تي بحث ملي ٿو.<ref name="SEP"/><ref name="Phenomenology">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Phenomenology of Spirit |translator-last=Pinkard |translator-first=Terry |publisher=Cambridge University Press |year=2018}}</ref> ===آقا ۽ غلام جي جدليات=== هيگل جي خود شعوري بابت بحث ۾ آقا ۽ غلام جي لاڳاپي جو مثال مشهور آهي. ان ۾ ٻن خود شعور رکندڙ فردن جي وچ ۾ اعتراف، طاقت، انحصار، محنت ۽ خود شعوريءَ جي ترقيءَ جا مسئلا پيش ڪيا ويا آهن. هن بحث کي پوءِ سماجي، سياسي ۽ فلسفياتي تناظر ۾ مختلف اندازن سان پڙهيو ويو. خاص طور اعتراف ۽ آزاديءَ جي مسئلن بابت جديد فلسفي ۾ ان کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Phenomenology"/><ref name="Kojève1969">{{cite book |last=Kojève |first=Alexandre |title=Introduction to the Reading of Hegel |publisher=Cornell University Press |year=1969}}</ref> ==تاريخ جو فلسفو== هيگل تاريخ کي رڳو واقعن جي بي ترتيب سلسلي طور نه ڏٺو، پر ان کي انساني آزادي، ادارن ۽ خود شعوريءَ جي ترقيءَ سان لاڳاپيل عمل طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تاريخي فلسفي ۾ اهو خيال اهم آهي ته آزاديءَ جي شعور مختلف تاريخي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. تنهن هوندي به سندس تاريخي بيان تي يورپ مرڪزيت، ٻين معاشرن بابت محدود ڄاڻ ۽ تاريخي ترقيءَ جي هڪ طرفي تصور سبب تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="SEP"/><ref name="Taylor1975">{{cite book |last=Taylor |first=Charles |title=Hegel |publisher=Cambridge University Press |year=1975}}</ref> ===عالمي تاريخ ۽ عقل=== هيگل تاريخ جي مطالعي ۾ عقل ۽ تاريخي ضرورت جي لاڳاپي تي زور ڏنو. سندس خيال موجب تاريخي واقعن کي صرف فردن جي ارادن سان نه، پر سماجي ۽ سياسي ادارن جي وسيع ترقيءَ سان به سمجهڻ گهرجي. انهيءَ فڪر جي تشريح ۾ هڪ اهم سوال اهو آهي ته ڇا هيگل تاريخ کي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام ڏانهن ويندڙ عمل سمجهندو هو يا سندس مقصد تاريخي تبديلين جي عقلي بناوت کي واضح ڪرڻ هو. محققن ۾ هن سوال تي مختلف رايا آهن.<ref name="SEP"/><ref name="Pinkard2000"/> ==سياسي ۽ سماجي فلسفو== هيگل جي سياسي فلسفي جو اهم ماخذ ''حق جو فلسفو'' آهي، جنهن ۾ آزادي، حق، ملڪيت، اخلاق، خاندان، شهري سماج ۽ رياست جي لاڳاپن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Right">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Elements of the Philosophy of Right |editor-last=Wood |editor-first=Allen W. |translator-last=Nisbet |translator-first=H. B. |publisher=Cambridge University Press |year=1991}}</ref> ===مجرد حق=== هيگل جي سياسي نظام ۾ ''مجرد حق'' جو تعلق فرد جي قانوني شخصيت، ملڪيت، معاهدن ۽ غلط عملن سان آهي. هي مرحلو فرد کي هڪ حق رکندڙ شخص طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر هيگل جي نظر ۾ انساني آزاديءَ جي مڪمل وضاحت لاءِ صرف قانوني حق ڪافي نه آهن.<ref name="Right"/> ===اخلاق=== اخلاق بابت بحث ۾ فرد جي ارادي، نيت، ذميواري ۽ خير جي تصور کي اهميت ڏني وئي آهي. هيگل انفرادي اخلاقي فيصلي جي اهميت کي تسليم ڪندي ان جي سماجي حدن تي پڻ بحث ڪري ٿو. ===اخلاقي زندگي=== هيگل جو اصطلاح ''Sittlichkeit'' عام طور ''اخلاقي زندگي'' طور ترجمو ڪيو ويندو آهي. ان جو تعلق اهڙن سماجي ادارن ۽ عملن سان آهي، جن جي وسيلي آزادي عملي صورت اختيار ڪري ٿي. هيگل اخلاقي زندگيءَ کي خاندان، شهري سماج ۽ رياست جي لاڳاپن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Pippin2008"/> ===خاندان=== هيگل خاندان کي سماجي زندگيءَ جو اهڙو ادارو سمجهي ٿو، جنهن ۾ فردن جا لاڳاپا صرف قانوني معاهدن تي ٻڌل نه هوندا آهن، پر انهن ۾ باهمي وابستگي ۽ گڏيل زندگيءَ جا پاسا پڻ شامل هوندا آهن. سندس خاندان بابت تصور تي جديد صنفي فلسفي ۾ تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي، خاص طور عورتن ۽ مردن جي سماجي ڪردارن بابت سندس مفروضن سبب.<ref name="Right"/> ===شهري سماج=== هيگل جي سياسي فلسفي ۾ شهري سماج معاشي ضرورتن، ڪم، واپار، قانوني ادارن ۽ مختلف سماجي مفادن جو ميدان آهي. هن شهري سماج ۾ معاشي اڻبرابري، غربت ۽ مفادن جي ٽڪراءَ کي اهم مسئلن طور سڃاتو. سندس بحث ۾ اهي مسئلا ان ڳالهه کي ظاهر ڪن ٿا ته سماجي زندگيءَ جي تنظيم کي صرف انفرادي مفاد تي ڇڏي نٿو سگهجي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Avineri1972">{{cite book |last=Avineri |first=Shlomo |title=Hegel's Theory of the Modern State |publisher=Cambridge University Press |year=1972}}</ref> ===رياست=== هيگل جي نظر ۾ رياست اخلاقي زندگيءَ جي اهم اداري طور سامهون اچي ٿي، جنهن ۾ فرد جي آزادي ۽ اجتماعي قانوني نظام جو لاڳاپو قائم ٿئي ٿو. سندس رياست بابت خيالن کي مختلف مفڪرن مختلف نموني سمجهيو آهي. ڪن نقادن کيس پروشيائي رياست جو حامي قرار ڏنو، جڏهن ته ٻين محققن سندس فلسفي ۾ قانوني ادارن، شهرين جي آزادي ۽ سماجي اعتراف جي اهميت تي زور ڏنو آهي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Avineri1972"/> ==مذهب جو فلسفو== هيگل مذهب کي انساني روح ۽ تاريخي شعور جي ترقيءَ جي هڪ اهم صورت سمجهيو. سندس فلسفي ۾ مذهب ۽ فلسفو ٻنهي جو تعلق حقيقت جي جامع سمجهه سان آهي، پر انهن جي اظهار جا طريقا مختلف آهن. مذهب بابت سندس ليڪچرن ۾ خدا، مسيحيت، مذهبي نمائندگي، تاريخ ۽ فلسفياتي فڪر جي لاڳاپن تي بحث موجود آهي.<ref name="SEP"/><ref name="Hodgson1985">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Lectures on the Philosophy of Religion |editor-last=Hodgson |editor-first=Peter C. |publisher=University of California Press |year=1985}}</ref> ==فن ۽ جماليات== هيگل فن کي انساني روح جي اظهار جي هڪ اهم صورت قرار ڏنو. سندس جمالياتي فلسفي ۾ فن، مذهب ۽ فلسفي جي لاڳاپن تي بحث ملي ٿو. هن فن جي تاريخي صورتن کي علامتي، ڪلاسيڪي ۽ رومانوي قسمن ۾ بيان ڪيو. سندس جماليات ۾ شاعري، موسيقي، مصوري، مجسمي سازي ۽ تعميراتي فن بابت بحث شامل آهن.<ref name="SEP"/><ref name="Aesthetics">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Aesthetics: Lectures on Fine Art |translator-last=Knox |translator-first=T. M. |publisher=Oxford University Press |year=1975}}</ref> ==هيگل ۽ ڪارل مارڪس== [[ڪارل مارڪس]] جي ابتدائي فلسفياتي لکڻين ۾ هيگل جي فڪر سان گهرو تنقيدي تعلق موجود آهي. مارڪس هيگل جي جدليات ۽ تاريخي فڪر مان ڪجهه طريقائي عنصر اختيار ڪيا، پر سماجي ۽ معاشي لاڳاپن جي وضاحت ۾ مادي حالتن کي مرڪزي اهميت ڏني. هيگل ۽ مارڪس جي لاڳاپي کي رڳو هڪ فلسفي جي ٻئي فلسفي سان سادي مخالفت طور سمجهڻ مناسب ناهي؛ ان ۾ تسلسل، تنقيد ۽ نئين تشريح جا پاسا شامل آهن.<ref name="SEP"/><ref name="Marcuse1941">{{cite book |last=Marcuse |first=Herbert |title=Reason and Revolution: Hegel and the Rise of Social Theory |publisher=Oxford University Press |year=1941}}</ref> ==هيگل جي فلسفي تي تنقيد== هيگل جي فلسفي تي مختلف رخن کان تنقيد ڪئي وئي آهي: * سندس لکڻين جي پيچيده اصطلاحن ۽ استدلال کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي. * تاريخي ترقيءَ جي جامع نظام ۾ اتفاقي واقعن ۽ انفرادي اختلافن جي جاءِ بابت سوال. * رياست جي اخلاقي حيثيت بابت سندس موقف جي مختلف تشريح. * سندس تاريخي ۽ ثقافتي تجزيي ۾ يورپ مرڪزيت بابت اعتراض. * خاندان ۽ صنفي ڪردارن بابت سندس ڪجهه تاريخي مفروضن تي جديد تنقيد. انهن تنقيدن جي باوجود سندس فلسفي جي مختلف تشريحن بابت علمي بحث جاري رهيو آهي.<ref name="Beiser2005"/><ref name="Taylor1975"/><ref name="Pippin2008"/> ==هيگل جو اثر ۽ ورثو== هيگل جي وفات کان پوءِ سندس پوئلڳن ۾ فڪري اختلاف پيدا ٿيا. ڪجهه مفڪرن سندس فلسفي جي مذهبي ۽ سياسي پهلوئن کي وڌيڪ روايتي انداز ۾ پڙهيو، جڏهن ته ٻين سندس فڪر مان سماجي ۽ مذهبي تنقيد جا نتيجا ڪڍيا. [[لودوگ فوئرباخ]] ۽ [[ڪارل مارڪس]] جهڙن مفڪرن هيگل جي فلسفي سان تنقيدي لاڳاپو قائم ڪيو. ويهين صديءَ ۾ سندس فڪر جي نئين پڙهڻيءَ تي [[اليگزاندر ڪوجيو]]، [[هربرٽ مارڪيوز]] ۽ ٻين مفڪرن ڪم ڪيو. ويهين صديءَ جي پوئين حصي کان هيگل جي منطق، خود شعوري، اعتراف ۽ عملي فلسفي بابت علمي دلچسپي ٻيهر وڌي.<ref name="SEP"/><ref name="Kojève1969"/><ref name="Marcuse1941"/> ==اهم تصنيفون== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#234f70;color:white;padding:9px;" | هيگل جون اهم تصنيفون ۽ سندن اشاعت ! style="background:#dbeaf5;" | سال ! style="background:#dbeaf5;" | سنڌي عنوان ! style="background:#dbeaf5;" | اصل عنوان ! style="background:#dbeaf5;" | موضوع |- | 1801ع || فشٽي ۽ شيلنگ جي فلسفياتي نظامن ۾ فرق || ''Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie'' || جرمن مثاليت |- | 1807ع || روح جي مظاهراتيات || ''Phänomenologie des Geistes'' || شعور، خود شعوري ۽ علم |- | 1812ع–1816ع || منطق جو علم || ''Wissenschaft der Logik'' || منطق ۽ مابعدالطبيعات |- | 1817ع || فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا || ''Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse'' || منطق، فطرت ۽ روح |- | 1820ع/1821ع || حق جي فلسفي جا بنيادي اصول || ''Grundlinien der Philosophie des Rechts'' || حق، اخلاق، سماج ۽ رياست |- | 1830ع || فلسفياتي علمن جي انسائيڪلوپيڊيا جو ٽيون ڇاپو || ''Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse'' || فلسفياتي نظام جي نظرثاني |- | وفات کان پوءِ || تاريخ جي فلسفي بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte'' || عالمي تاريخ |- | وفات کان پوءِ || جماليات بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Ästhetik'' || فن ۽ جماليات |- | وفات کان پوءِ || مذهب جي فلسفي بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Philosophie der Religion'' || مذهب |- | وفات کان پوءِ || فلسفي جي تاريخ بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie'' || فلسفي جي تاريخ |} مٿي ڄاڻايل وفات کان پوءِ شايع ٿيل ليڪچر هيگل جي پنهنجي زندگيءَ ۾ ڇپيل مڪمل ڪتابن کان الڳ حيثيت رکن ٿا؛ انهن جا متن شاگردن جي نوٽن، مسودن ۽ بعد جي ادارت تي پڻ ٻڌل آهن.<ref name="Routledge"/><ref name="SEP"/> ==زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار فهرست== {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#315b49;color:white;padding:9px;" | هيگل جي زندگيءَ جا اهم سال ! style="background:#dcefe5;" | سال ! style="background:#dcefe5;" | واقعو |- | 1770ع || شٽٽگارٽ ۾ پيدائش |- | 1788ع || ٽوبنگن ۾ اعليٰ تعليم جي شروعات |- | 1793ع || تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ خانگي تدريس |- | 1801ع || يينا ۾ فلسفي جي تدريس |- | 1807ع || ''روح جي مظاهراتيات'' جي اشاعت |- | 1808ع || نيورمبرگ ۾ تعليمي اداري جي سربراهي |- | 1811ع || ماري فون ٽوخر سان شادي |- | 1812ع–1816ع || ''منطق جو علم'' جي اشاعت |- | 1816ع || هائيڊلبرگ ۾ پروفيسر مقرر ٿيڻ |- | 1817ع || ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' جي اشاعت |- | 1818ع || برلن يونيورسٽيءَ ۾ تدريس |- | 1820ع/1821ع || ''حق جو فلسفو'' جي اشاعت |- | 1829ع–1830ع || برلن يونيورسٽيءَ جو ريڪٽر |- | 1831ع || برلن ۾ وفات |} <ref name="OxfordChronology"/> ==پڻ ڏسو== * [[جرمن مثاليت]] * [[جدليات]] * [[مابعدالطبيعات]] * [[تاريخ جو فلسفو]] * [[سياسي فلسفو]] * [[ايمانوئل ڪانٽ]] * [[يوهان گوٽليب فشٽي]] * [[فريڊرش شيلنگ]] * [[ڪارل مارڪس]] * [[لودوگ فوئرباخ]] * [[روح جي مظاهراتيات]] * [[منطق جو علم]] ==حوالا== <references /> ==وڌيڪ مطالعو== * Ameriks, Karl. ''Kant and the Fate of Autonomy: Problems in the Appropriation of the Critical Philosophy''. Cambridge University Press, 2000. * Avineri, Shlomo. ''Hegel's Theory of the Modern State''. Cambridge University Press, 1972. * Beiser, Frederick C. ''Hegel''. Routledge, 2005. * Harris, H. S. ''Hegel's Development: Toward the Sunlight, 1770–1801''. Oxford University Press, 1972. * Hegel, G. W. F. ''Phenomenology of Spirit''. Translated by Terry Pinkard. Cambridge University Press, 2018. * Hegel, G. W. F. ''Elements of the Philosophy of Right''. Edited by Allen W. Wood, translated by H. B. Nisbet. Cambridge University Press, 1991. * Hegel, G. W. F. ''Aesthetics: Lectures on Fine Art''. Translated by T. M. Knox. Oxford University Press, 1975. * Houlgate, Stephen. ''An Introduction to Hegel: Freedom, Truth and History''. 2nd ed. Blackwell Publishing, 2005. * Houlgate, Stephen. ''The Opening of Hegel's Logic: From Being to Infinity''. Purdue University Press, 2006. * Kojève, Alexandre. ''Introduction to the Reading of Hegel''. Cornell University Press, 1969. * Marcuse, Herbert. ''Reason and Revolution: Hegel and the Rise of Social Theory''. Oxford University Press, 1941. * Pinkard, Terry. ''Hegel: A Biography''. Cambridge University Press, 2000. * Pippin, Robert B. ''Hegel's Idealism: The Satisfactions of Self-Consciousness''. Cambridge University Press, 1989. * Pippin, Robert B. ''Hegel's Practical Philosophy: Rational Agency as Ethical Life''. Cambridge University Press, 2008. * Taylor, Charles. ''Hegel''. Cambridge University Press, 1975. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ هيگل] * [https://iep.utm.edu/hegelsoc/ انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ هيگل جو سياسي ۽ سماجي فلسفو] * [https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831/v-1/bibliography/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831-bib روٽليج انسائيڪلوپيڊيا ۾ هيگل جي ڪتابن جي فهرست] * [https://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/ol/encycind.htm هيگل جي فلسفياتي انسائيڪلوپيڊيا جو متن] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel وڪيميڊيا ڪامنز تي هيگل جون تصويرون] [[زمرو:1770ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1831ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:جرمن فلسفي]] [[زمرو:اڻويهين صديءَ جا فلسفي]] [[زمرو:سياسي فلسفي]] [[زمرو:تاريخ جا فلسفي]] [[زمرو:جرمن مثاليت]] 7h377y2nz02bo48vk3yxq8zkd2ztl0v 427994 427988 2026-11-04T16:09:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 427994 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمن فلسفي ۽ جرمن مثاليت جو اهم مفڪر (1770ع–1831ع)}} {{Infobox philosopher | name = جارج ولهيلم فريڊرش هيگل | image = Jakob Schlesinger - Hegel 1831.jpg | caption = هيگل جي تصوير، ياڪوب شليزنگر، 1831ع | birth_date = {{Birth date|1770|8|27}} | birth_place = [[شٽٽگارٽ]]، [[ورٽمبرگ]]، پاڪ رومي سلطنت | death_date = {{Death date and age|1831|11|14|1770|8|27}} | death_place = [[برلن]]، [[پروشيا جي بادشاهت]] | nationality = جرمن | era = اڻويهين صديءَ جو فلسفو | region = مغربي فلسفو | school_tradition = [[جرمن مثاليت]] | institutions = [[يينا يونيورسٽي]]، [[هائيڊلبرگ يونيورسٽي]]، [[برلن يونيورسٽي]] | main_interests = [[منطق]]، [[مابعدالطبعيات]]، [[علميات]]، [[تاريخ جو فلسفو]]، [[سياسي فلسفو]]، [[جماليات]]، [[مذهب جو فلسفو]] | notable_ideas = [[جدليات]]، [[مطلق مثاليت]]، [[آقا ۽ غلام جي جدليات]]، [[اعتراف جو نظريو]]، [[اخلاقي زندگي]]، [[روح جو فلسفو]] | influences = [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[باروخ اسپنوزا]]، [[ايمانوئل ڪانٽ]]، [[يوهان گوٽليب فشٽي]]، [[فريڊرش شيلنگ]] | influenced = [[ڪارل مارڪس]]، [[لودوگ فوئرباخ]]، [[سورين ڪرڪيگارڊ]]، [[فرانسس هربرٽ بريڊلي]]، [[اليگزاندر ڪوجيو]]، [[هربرٽ مارڪيوز]] | spouse = ماري فون ٽوخر }} '''جارج ولهيلم فريڊرش هيگل''' (27 آگسٽ 1770ع – 14 نومبر 1831ع) هڪ [[جرمن فلسفو|جرمن فلسفي]] هو، جنهن کي [[جرمن مثاليت]] جي اهم نمائندن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن [[منطق]]، [[مابعدالطبعيات]]، [[علميات]]، [[سياسي فلسفو|سياسي فلسفي]]، [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]]، [[جماليات]]، [[مذهب جو فلسفو|مذهب جي فلسفي]] ۽ انساني شعور بابت هڪ وسيع فلسفياڻو نظام پيش ڪيو. سندس فلسفي جو بنيادي مقصد حقيقت، فڪر، فطرت، سماج ۽ تاريخ جي لاڳاپن کي هڪ مربوط نظرياتي نظام ۾ سمجهائڻ هو.<ref name="SEP">{{cite web |last=Redding |first=Paul |title=Georg Wilhelm Friedrich Hegel |url=https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="IEPSocial">{{cite web |title=Hegel: Social and Political Thought |url=https://iep.utm.edu/hegelsoc/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref> هيگل جي فلسفي ۾ [[جدليات]]، [[آزادي]]، [[خود شعوري]]، [[اعتراف]]، [[تاريخي ترقي]] ۽ [[اخلاقي زندگي]] جهڙن تصورن کي خاص اهميت حاصل آهي. سندس خيال موجب انسان جي آزادي رڳو ذاتي خواهش يا انفرادي چونڊ تائين محدود نه آهي، پر اها سماجي لاڳاپن، ادارن، قانون ۽ باهمي اعتراف جي وسيلي عملي صورت اختيار ڪري ٿي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Pippin2008">{{cite book |last=Pippin |first=Robert B. |title=Hegel's Practical Philosophy: Rational Agency as Ethical Life |publisher=Cambridge University Press |year=2008}}</ref> سندس مشهور تصنيفن ۾ ''[[روح جي مظاهراتيات]]'' (1807ع)، ''[[منطق جو علم]]'' (1812ع–1816ع)، ''[[فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' (1817ع) ۽ ''[[حق جو فلسفو]]'' (1820ع/1821ع) شامل آهن. هن جي موت کان پوءِ سندس شاگردن تاريخ، مذهب، فن ۽ فلسفي جي تاريخ بابت ليڪچرن جا مجموعا پڻ شايع ڪرايا.<ref name="SEP"/><ref name="Routledge">{{cite web |title=Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1770–1831): Bibliography |url=https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831/v-1/bibliography/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831-bib |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref> هيگل جي فڪر جو اثر اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي فلسفي، سياسي نظرين، سماجي سائنسن، مذهب جي مطالعي ۽ تاريخي تجزيي تي پيو. [[ڪارل مارڪس]] پنهنجي تاريخي ۽ سماجي تجزيي ۾ هيگل جي جدلياتي فڪر سان تنقيدي تعلق قائم ڪيو، جڏهن ته ٻين فلسفين سندس نظريي کي مختلف رخن ۾ اڳتي وڌايو يا ان تي اعتراض ڪيا.<ref name="SEP"/><ref name="Beiser2005">{{cite book |last=Beiser |first=Frederick C. |title=Hegel |publisher=Routledge |year=2005}}</ref> ==زندگي ۽ تعليم== ===پيدائش ۽ خاندان=== هيگل 27 آگسٽ 1770ع تي شٽٽگارٽ ۾ پيدا ٿيو، جيڪو ان وقت ورٽمبرگ جي ڊچيءَ جو حصو هو. سندس والد جارج لودوگ هيگل سرڪاري ملازم هو، جڏهن ته سندس ماءُ جو نالو ماريا مگدالينا لوئيزا هو. ننڍپڻ ۾ هن ڪلاسيڪي ٻولين، ادب، تاريخ ۽ مذهب ۾ دلچسپي ورتي.<ref name="OxfordChronology">{{cite web |title=Chronology of Hegel's Life |url=https://academic.oup.com/edited-volume/28104/chapter/212212873 |website=The Oxford Handbook of Hegel |publisher=Oxford University Press |year=2017 |access-date=2026-11-04}}</ref> 1783ع ۾ سندس ماءُ وفات ڪئي. هيگل پنهنجي شروعاتي تعليم شٽٽگارٽ ۾ حاصل ڪئي ۽ 1788ع ۾ اعليٰ تعليم لاءِ ٽوبنگن روانو ٿيو.<ref name="OxfordChronology"/> ===ٽوبنگن ۾ تعليم=== 1788ع کان 1793ع تائين هيگل ٽوبنگن جي مذهبي تعليمي اداري ۾ فلسفي ۽ الٰهيات جو مطالعو ڪيو. اتي سندس دوستي شاعر [[فريڊرش هولڊرلن]] ۽ فلسفي [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] سان ٿي. انهن ٻنهي سان فڪري لاڳاپن سندس ابتدائي فلسفياتي سوچ تي اثر وڌو.<ref name="SEP"/><ref name="Pinkard2000">{{cite book |last=Pinkard |first=Terry |title=Hegel: A Biography |publisher=Cambridge University Press |year=2000}}</ref> ان دور ۾ [[فرانسيسي انقلاب]]، روشن خيالي، آزادي ۽ سياسي تبديليءَ بابت بحث جرمن دانشورانه ماحول ۾ اهم هئا. هيگل جي شروعاتي فڪر کي انهيءَ تاريخي ۽ فڪري پسمنظر ۾ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Beiser2005"/> ===برن ۽ فرينڪفرٽ=== تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هيگل سوئٽزرلينڊ جي شهر [[برن]] ۽ پوءِ [[فرينڪفرٽ]] ۾ خانگي استاد طور ڪم ڪيو. هن عرصي دوران سندس دلچسپي عيسائيت، اخلاقي زندگي، انساني آزادي ۽ سماجي لاڳاپن بابت سوالن ڏانهن وڌي. سندس شروعاتي لکڻين ۾ مذهب کي تاريخي ۽ سماجي زندگيءَ سان ڳنڍي سمجهڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. انهن مان ڪيترائي مسودا سندس حياتيءَ ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع نه ٿيا.<ref name="SEP"/><ref name="Harris1972">{{cite book |last=Harris |first=H. S. |title=Hegel's Development: Toward the Sunlight, 1770–1801 |publisher=Oxford University Press |year=1972}}</ref> ===يينا جو دور=== 1801ع ۾ هيگل [[يينا]] منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽيءَ ۾ تدريس شروع ڪئي. انهيءَ سال هن فشٽي ۽ شيلنگ جي فلسفياتي نظامن جي فرق بابت پنهنجي ابتدائي اهم تصنيف شايع ڪئي. يينا ۾ هيگل منطق، فطرت، شعور ۽ سماجي زندگيءَ بابت پنهنجي فلسفياتي نظام جي بنيادن تي ڪم ڪيو. 1807ع ۾ سندس مشهور ڪتاب ''روح جي مظاهراتيات'' شايع ٿيو.<ref name="OxfordChronology"/><ref name="Routledge"/> ===بامبرگ ۽ نيورمبرگ=== 1807ع ۾ هيگل [[بامبرگ]] ويو، جتي هن اخبار جي ادارت ڪئي. 1808ع ۾ هو [[نيورمبرگ]] جي هڪ تعليمي اداري جو سربراهه مقرر ٿيو. نيورمبرگ ۾ هن تدريس سان گڏ پنهنجي منطق بابت اهم ڪتاب ''منطق جو علم'' تي ڪم ڪيو، جنهن جا حصا 1812ع، 1813ع ۽ 1816ع ۾ شايع ٿيا.<ref name="OxfordChronology"/><ref name="Routledge"/> 1811ع ۾ هن ماري فون ٽوخر سان شادي ڪئي. سندن پٽن ۾ ڪارل ۽ امانوئل شامل هئا.<ref name="OxfordChronology"/> ===هائيڊلبرگ ۽ برلن=== 1816ع ۾ هيگل [[هائيڊلبرگ يونيورسٽي]] ۾ فلسفي جو پروفيسر مقرر ٿيو. 1817ع ۾ هن ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' شايع ڪيو، جنهن ۾ منطق، فطرت ۽ روح بابت سندس فلسفياتي نظام جو خاڪو پيش ڪيو ويو.<ref name="SEP"/> 1818ع ۾ هو [[برلن يونيورسٽي]] منتقل ٿيو، جتي هن فلسفي جي تدريس جاري رکي. برلن ۾ سندس علمي شهرت وڌي ۽ هن تاريخ، فن، مذهب ۽ فلسفي جي تاريخ بابت ليڪچر ڏنا. 1829ع–1830ع دوران هو برلن يونيورسٽيءَ جو ريڪٽر پڻ رهيو.<ref name="OxfordChronology"/> ===وفات=== هيگل 14 نومبر 1831ع تي برلن ۾ 61 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس وفات ان دور ۾ ٿي، جڏهن برلن ۾ ڪالرا جي وبا موجود هئي؛ تنهن هوندي به سندس موت جي قطعي طبي سبب بابت تاريخي بحث موجود آهي.<ref name="OxfordChronology"/><ref name="Pinkard2000"/> ==فلسفي جو تاريخي پسمنظر== هيگل جو فڪر [[ايمانوئل ڪانٽ]] کان پوءِ جرمن فلسفي ۾ پيدا ٿيل بحثن سان لاڳاپيل هو. ڪانٽ انساني علم جي حدن، تجربي، عقل ۽ اخلاقي خودمختياريءَ بابت اهم سوال اٿاريا هئا. فشٽي ۽ شيلنگ انهن سوالن کي نون فلسفياتي نظامن ۾ اڳتي وڌايو. هيگل انهن اڳوڻن مفڪرن سان اتفاق ۽ اختلاف ٻنهي جي بنياد تي اهڙو نظام ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن ۾ فڪر ۽ حقيقت، فرد ۽ سماج، آزادي ۽ ضرورت، توڙي تاريخ ۽ عقل جا لاڳاپا گڏيل صورت ۾ سمجهي سگهجن.<ref name="SEP"/><ref name="Ameriks2000">{{cite book |last=Ameriks |first=Karl |title=Kant and the Fate of Autonomy: Problems in the Appropriation of the Critical Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=2000}}</ref> ==هيگل جو فلسفياتي نظام== هيگل جي پختي فلسفياتي نظام جا ٽي وڏا حصا آهن: # '''منطق جو فلسفو:''' خالص فڪري تصورن، انهن جي لاڳاپن ۽ ترقيءَ جو مطالعو. # '''فطرت جو فلسفو:''' فطري دنيا کي فلسفياتي لحاظ کان سمجهڻ جي ڪوشش. # '''روح جو فلسفو:''' انساني شعور، فرد، سماج، تاريخ، فن، مذهب ۽ فلسفي جو مطالعو. هي ورهاست ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' ۾ واضح طور موجود آهي.<ref name="SEP"/><ref name="EncyclopediaText">{{cite web |title=Contents of Hegel's Encyclopaedia of the Philosophical Sciences in Outline |url=https://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/ol/encycind.htm |website=Hegel by HyperText |access-date=2026-11-04}}</ref> ===مطلق مثاليت=== هيگل جي فلسفي کي عام طور ''مطلق مثاليت'' سان وابسته ڪيو ويندو آهي. هن اصطلاح جي تشريح بابت فلسفي جي محققن ۾ اختلاف موجود آهن. هڪ اهم تشريح موجب هيگل حقيقت کي اهڙي مربوط ڪُل طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جنهن جا حصا هڪٻئي سان اندروني لاڳاپن ۾ آهن. انساني علم کي ڪنهن شئي کي مڪمل طور سمجهڻ لاءِ ان جي ٻين شين، تصورن ۽ تاريخي حالتن سان لاڳاپن تي غور ڪرڻو پوي ٿو. هيگل کي صرف انهيءَ سادي دعويٰ تائين محدود ڪرڻ درست ناهي ته دنيا انساني ذهن جي تخليق آهي؛ سندس فڪر ۾ موضوع ۽ معروض جي لاڳاپي بابت وڌيڪ پيچيده بحث موجود آهي.<ref name="SEP"/><ref name="Houlgate2005">{{cite book |last=Houlgate |first=Stephen |title=An Introduction to Hegel: Freedom, Truth and History |edition=2 |publisher=Blackwell Publishing |year=2005}}</ref> ===جدليات=== '''جدليات''' هيگل جي فلسفي جو هڪ اهم تصور آهي. ان جو تعلق اهڙي فڪري حرڪت سان آهي، جنهن ۾ ڪنهن تصور جون اندروني حدون يا تضاد ظاهر ٿين ٿا ۽ ان جي نتيجي ۾ وڌيڪ جامع تصور ڏانهن اڳڀرائي ٿئي ٿي. هيگل جي جدليات کي گهڻو ڪري ''دعويٰ، ضد دعويٰ ۽ امتزاج'' جي ٽن مرحلن سان بيان ڪيو ويندو آهي، پر هي ٽن لفظن وارو فارمولو سندس سڄي فلسفياتي طريقي جي صحيح يا مڪمل نمائندگي نٿو ڪري. هيگل جي لکڻين ۾ فڪري ترقي هميشه انهيءَ سادي ٽن مرحلن واري ترتيب مطابق نه ٿي ٿئي.<ref name="SEPDialectic">{{cite web |title=Hegel's Dialectics |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/hegel-dialectics/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> هيگل جي جدليات ۾ جرمن اصطلاح ''Aufhebung'' اهم آهي، جنهن ۾ ڪنهن اڳوڻي حالت يا تصور جي نفي، ان جي اهم پهلوئن جي بقا ۽ ان کان اڳتي وڌڻ جا معنوي پاسا گڏ ٿين ٿا.<ref name="SEPDialectic"/> ===هئڻ، نه هئڻ ۽ ٿيڻ=== ''منطق جو علم'' جي شروعات ۾ هيگل خالص ''هئڻ''، ''نه هئڻ'' ۽ ''ٿيڻ'' جي تصورن تي بحث ڪري ٿو. سندس استدلال موجب مڪمل طور غيرمتعَين خالص هئڻ ۽ خالص نه هئڻ جي وچ ۾ فرق قائم ڪرڻ مشڪل ٿئي ٿو؛ انهن جي فڪري لاڳاپي مان ''ٿيڻ'' جو تصور سامهون اچي ٿو. هي بحث سندس منطق جي شروعاتي جدلياتي حرڪت جو مثال آهي، نه ته سڀني تاريخي واقعن لاءِ ڪو سادو رياضيائي قانون.<ref name="SEPDialectic"/><ref name="Houlgate2006">{{cite book |last=Houlgate |first=Stephen |title=The Opening of Hegel's Logic: From Being to Infinity |publisher=Purdue University Press |year=2006}}</ref> ===روح ۽ خود شعوري=== هيگل جي فلسفي ۾ ''روح'' جو تصور رڳو فرد جي نفسياتي حالت يا مذهبي روح تائين محدود نه آهي. ان ۾ انساني شعور، سماجي زندگي، ثقافت، ادارن ۽ تاريخي تجربن جا پاسا شامل آهن. سندس خيال موجب خود شعوري ٻين انسانن سان لاڳاپن ۾ ترقي ڪري ٿي. فرد پنهنجي سڃاڻپ ۽ آزاديءَ کي سماجي دنيا کان مڪمل طور ڌار ڪري نٿو سمجهي سگهي.<ref name="SEP"/><ref name="Pippin1989">{{cite book |last=Pippin |first=Robert B. |title=Hegel's Idealism: The Satisfactions of Self-Consciousness |publisher=Cambridge University Press |year=1989}}</ref> ==روح جي مظاهراتيات== ''روح جي مظاهراتيات''، جيڪا 1807ع ۾ شايع ٿي، هيگل جي مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. ڪتاب ۾ شعور جي مختلف صورتن، انهن جي حدن ۽ وڌيڪ جامع ڄاڻ ڏانهن سندن ترقيءَ جو مطالعو ڪيو ويو آهي. ڪتاب ۾ حسي يقين، ادراڪ، سمجهه، خود شعوري، عقل، روح، مذهب ۽ مطلق ڄاڻ جهڙن موضوعن تي بحث ملي ٿو.<ref name="SEP"/><ref name="Phenomenology">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Phenomenology of Spirit |translator-last=Pinkard |translator-first=Terry |publisher=Cambridge University Press |year=2018}}</ref> ===آقا ۽ غلام جي جدليات=== هيگل جي خود شعوري بابت بحث ۾ آقا ۽ غلام جي لاڳاپي جو مثال مشهور آهي. ان ۾ ٻن خود شعور رکندڙ فردن جي وچ ۾ اعتراف، طاقت، انحصار، محنت ۽ خود شعوريءَ جي ترقيءَ جا مسئلا پيش ڪيا ويا آهن. هن بحث کي پوءِ سماجي، سياسي ۽ فلسفياتي تناظر ۾ مختلف اندازن سان پڙهيو ويو. خاص طور اعتراف ۽ آزاديءَ جي مسئلن بابت جديد فلسفي ۾ ان کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Phenomenology"/><ref name="Kojève1969">{{cite book |last=Kojève |first=Alexandre |title=Introduction to the Reading of Hegel |publisher=Cornell University Press |year=1969}}</ref> ==تاريخ جو فلسفو== هيگل تاريخ کي رڳو واقعن جي بي ترتيب سلسلي طور نه ڏٺو، پر ان کي انساني آزادي، ادارن ۽ خود شعوريءَ جي ترقيءَ سان لاڳاپيل عمل طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس تاريخي فلسفي ۾ اهو خيال اهم آهي ته آزاديءَ جي شعور مختلف تاريخي صورتن ۾ ترقي ڪئي آهي. تنهن هوندي به سندس تاريخي بيان تي يورپ مرڪزيت، ٻين معاشرن بابت محدود ڄاڻ ۽ تاريخي ترقيءَ جي هڪ طرفي تصور سبب تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="SEP"/><ref name="Taylor1975">{{cite book |last=Taylor |first=Charles |title=Hegel |publisher=Cambridge University Press |year=1975}}</ref> ===عالمي تاريخ ۽ عقل=== هيگل تاريخ جي مطالعي ۾ عقل ۽ تاريخي ضرورت جي لاڳاپي تي زور ڏنو. سندس خيال موجب تاريخي واقعن کي صرف فردن جي ارادن سان نه، پر سماجي ۽ سياسي ادارن جي وسيع ترقيءَ سان به سمجهڻ گهرجي. انهيءَ فڪر جي تشريح ۾ هڪ اهم سوال اهو آهي ته ڇا هيگل تاريخ کي اڳواٽ مقرر ٿيل انجام ڏانهن ويندڙ عمل سمجهندو هو يا سندس مقصد تاريخي تبديلين جي عقلي بناوت کي واضح ڪرڻ هو. محققن ۾ هن سوال تي مختلف رايا آهن.<ref name="SEP"/><ref name="Pinkard2000"/> ==سياسي ۽ سماجي فلسفو== هيگل جي سياسي فلسفي جو اهم ماخذ ''حق جو فلسفو'' آهي، جنهن ۾ آزادي، حق، ملڪيت، اخلاق، خاندان، شهري سماج ۽ رياست جي لاڳاپن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Right">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Elements of the Philosophy of Right |editor-last=Wood |editor-first=Allen W. |translator-last=Nisbet |translator-first=H. B. |publisher=Cambridge University Press |year=1991}}</ref> ===مجرد حق=== هيگل جي سياسي نظام ۾ ''مجرد حق'' جو تعلق فرد جي قانوني شخصيت، ملڪيت، معاهدن ۽ غلط عملن سان آهي. هي مرحلو فرد کي هڪ حق رکندڙ شخص طور سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر هيگل جي نظر ۾ انساني آزاديءَ جي مڪمل وضاحت لاءِ صرف قانوني حق ڪافي نه آهن.<ref name="Right"/> ===اخلاق=== اخلاق بابت بحث ۾ فرد جي ارادي، نيت، ذميواري ۽ خير جي تصور کي اهميت ڏني وئي آهي. هيگل انفرادي اخلاقي فيصلي جي اهميت کي تسليم ڪندي ان جي سماجي حدن تي پڻ بحث ڪري ٿو. ===اخلاقي زندگي=== هيگل جو اصطلاح ''Sittlichkeit'' عام طور ''اخلاقي زندگي'' طور ترجمو ڪيو ويندو آهي. ان جو تعلق اهڙن سماجي ادارن ۽ عملن سان آهي، جن جي وسيلي آزادي عملي صورت اختيار ڪري ٿي. هيگل اخلاقي زندگيءَ کي خاندان، شهري سماج ۽ رياست جي لاڳاپن ۾ بيان ڪري ٿو.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Pippin2008"/> ===خاندان=== هيگل خاندان کي سماجي زندگيءَ جو اهڙو ادارو سمجهي ٿو، جنهن ۾ فردن جا لاڳاپا صرف قانوني معاهدن تي ٻڌل نه هوندا آهن، پر انهن ۾ باهمي وابستگي ۽ گڏيل زندگيءَ جا پاسا پڻ شامل هوندا آهن. سندس خاندان بابت تصور تي جديد صنفي فلسفي ۾ تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي، خاص طور عورتن ۽ مردن جي سماجي ڪردارن بابت سندس مفروضن سبب.<ref name="Right"/> ===شهري سماج=== هيگل جي سياسي فلسفي ۾ شهري سماج معاشي ضرورتن، ڪم، واپار، قانوني ادارن ۽ مختلف سماجي مفادن جو ميدان آهي. هن شهري سماج ۾ معاشي اڻبرابري، غربت ۽ مفادن جي ٽڪراءَ کي اهم مسئلن طور سڃاتو. سندس بحث ۾ اهي مسئلا ان ڳالهه کي ظاهر ڪن ٿا ته سماجي زندگيءَ جي تنظيم کي صرف انفرادي مفاد تي ڇڏي نٿو سگهجي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Avineri1972">{{cite book |last=Avineri |first=Shlomo |title=Hegel's Theory of the Modern State |publisher=Cambridge University Press |year=1972}}</ref> ===رياست=== هيگل جي نظر ۾ رياست اخلاقي زندگيءَ جي اهم اداري طور سامهون اچي ٿي، جنهن ۾ فرد جي آزادي ۽ اجتماعي قانوني نظام جو لاڳاپو قائم ٿئي ٿو. سندس رياست بابت خيالن کي مختلف مفڪرن مختلف نموني سمجهيو آهي. ڪن نقادن کيس پروشيائي رياست جو حامي قرار ڏنو، جڏهن ته ٻين محققن سندس فلسفي ۾ قانوني ادارن، شهرين جي آزادي ۽ سماجي اعتراف جي اهميت تي زور ڏنو آهي.<ref name="IEPSocial"/><ref name="Avineri1972"/> ==مذهب جو فلسفو== هيگل مذهب کي انساني روح ۽ تاريخي شعور جي ترقيءَ جي هڪ اهم صورت سمجهيو. سندس فلسفي ۾ مذهب ۽ فلسفو ٻنهي جو تعلق حقيقت جي جامع سمجهه سان آهي، پر انهن جي اظهار جا طريقا مختلف آهن. مذهب بابت سندس ليڪچرن ۾ خدا، مسيحيت، مذهبي نمائندگي، تاريخ ۽ فلسفياتي فڪر جي لاڳاپن تي بحث موجود آهي.<ref name="SEP"/><ref name="Hodgson1985">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Lectures on the Philosophy of Religion |editor-last=Hodgson |editor-first=Peter C. |publisher=University of California Press |year=1985}}</ref> ==فن ۽ جماليات== هيگل فن کي انساني روح جي اظهار جي هڪ اهم صورت قرار ڏنو. سندس جمالياتي فلسفي ۾ فن، مذهب ۽ فلسفي جي لاڳاپن تي بحث ملي ٿو. هن فن جي تاريخي صورتن کي علامتي، ڪلاسيڪي ۽ رومانوي قسمن ۾ بيان ڪيو. سندس جماليات ۾ شاعري، موسيقي، مصوري، مجسمي سازي ۽ تعميراتي فن بابت بحث شامل آهن.<ref name="SEP"/><ref name="Aesthetics">{{cite book |last=Hegel |first=G. W. F. |title=Aesthetics: Lectures on Fine Art |translator-last=Knox |translator-first=T. M. |publisher=Oxford University Press |year=1975}}</ref> ==هيگل ۽ ڪارل مارڪس== [[ڪارل مارڪس]] جي ابتدائي فلسفياتي لکڻين ۾ هيگل جي فڪر سان گهرو تنقيدي تعلق موجود آهي. مارڪس هيگل جي جدليات ۽ تاريخي فڪر مان ڪجهه طريقائي عنصر اختيار ڪيا، پر سماجي ۽ معاشي لاڳاپن جي وضاحت ۾ مادي حالتن کي مرڪزي اهميت ڏني. هيگل ۽ مارڪس جي لاڳاپي کي رڳو هڪ فلسفي جي ٻئي فلسفي سان سادي مخالفت طور سمجهڻ مناسب ناهي؛ ان ۾ تسلسل، تنقيد ۽ نئين تشريح جا پاسا شامل آهن.<ref name="SEP"/><ref name="Marcuse1941">{{cite book |last=Marcuse |first=Herbert |title=Reason and Revolution: Hegel and the Rise of Social Theory |publisher=Oxford University Press |year=1941}}</ref> ==هيگل جي فلسفي تي تنقيد== هيگل جي فلسفي تي مختلف رخن کان تنقيد ڪئي وئي آهي: * سندس لکڻين جي پيچيده اصطلاحن ۽ استدلال کي سمجهڻ ۾ ڏکيائي. * تاريخي ترقيءَ جي جامع نظام ۾ اتفاقي واقعن ۽ انفرادي اختلافن جي جاءِ بابت سوال. * رياست جي اخلاقي حيثيت بابت سندس موقف جي مختلف تشريح. * سندس تاريخي ۽ ثقافتي تجزيي ۾ يورپ مرڪزيت بابت اعتراض. * خاندان ۽ صنفي ڪردارن بابت سندس ڪجهه تاريخي مفروضن تي جديد تنقيد. انهن تنقيدن جي باوجود سندس فلسفي جي مختلف تشريحن بابت علمي بحث جاري رهيو آهي.<ref name="Beiser2005"/><ref name="Taylor1975"/><ref name="Pippin2008"/> ==هيگل جو اثر ۽ ورثو== هيگل جي وفات کان پوءِ سندس پوئلڳن ۾ فڪري اختلاف پيدا ٿيا. ڪجهه مفڪرن سندس فلسفي جي مذهبي ۽ سياسي پهلوئن کي وڌيڪ روايتي انداز ۾ پڙهيو، جڏهن ته ٻين سندس فڪر مان سماجي ۽ مذهبي تنقيد جا نتيجا ڪڍيا. [[لودوگ فوئرباخ]] ۽ [[ڪارل مارڪس]] جهڙن مفڪرن هيگل جي فلسفي سان تنقيدي لاڳاپو قائم ڪيو. ويهين صديءَ ۾ سندس فڪر جي نئين پڙهڻيءَ تي [[اليگزاندر ڪوجيو]]، [[هربرٽ مارڪيوز]] ۽ ٻين مفڪرن ڪم ڪيو. ويهين صديءَ جي پوئين حصي کان هيگل جي منطق، خود شعوري، اعتراف ۽ عملي فلسفي بابت علمي دلچسپي ٻيهر وڌي.<ref name="SEP"/><ref name="Kojève1969"/><ref name="Marcuse1941"/> ==اهم تصنيفون== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#234f70;color:white;padding:9px;" | هيگل جون اهم تصنيفون ۽ سندن اشاعت ! style="background:#dbeaf5;" | سال ! style="background:#dbeaf5;" | سنڌي عنوان ! style="background:#dbeaf5;" | اصل عنوان ! style="background:#dbeaf5;" | موضوع |- | 1801ع || فشٽي ۽ شيلنگ جي فلسفياتي نظامن ۾ فرق || ''Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie'' || جرمن مثاليت |- | 1807ع || روح جي مظاهراتيات || ''Phänomenologie des Geistes'' || شعور، خود شعوري ۽ علم |- | 1812ع–1816ع || منطق جو علم || ''Wissenschaft der Logik'' || منطق ۽ مابعدالطبيعات |- | 1817ع || فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا || ''Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse'' || منطق، فطرت ۽ روح |- | 1820ع/1821ع || حق جي فلسفي جا بنيادي اصول || ''Grundlinien der Philosophie des Rechts'' || حق، اخلاق، سماج ۽ رياست |- | 1830ع || فلسفياتي علمن جي انسائيڪلوپيڊيا جو ٽيون ڇاپو || ''Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse'' || فلسفياتي نظام جي نظرثاني |- | وفات کان پوءِ || تاريخ جي فلسفي بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte'' || عالمي تاريخ |- | وفات کان پوءِ || جماليات بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Ästhetik'' || فن ۽ جماليات |- | وفات کان پوءِ || مذهب جي فلسفي بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Philosophie der Religion'' || مذهب |- | وفات کان پوءِ || فلسفي جي تاريخ بابت ليڪچر || ''Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie'' || فلسفي جي تاريخ |} مٿي ڄاڻايل وفات کان پوءِ شايع ٿيل ليڪچر هيگل جي پنهنجي زندگيءَ ۾ ڇپيل مڪمل ڪتابن کان الڳ حيثيت رکن ٿا؛ انهن جا متن شاگردن جي نوٽن، مسودن ۽ بعد جي ادارت تي پڻ ٻڌل آهن.<ref name="Routledge"/><ref name="SEP"/> ==زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار فهرست== {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#315b49;color:white;padding:9px;" | هيگل جي زندگيءَ جا اهم سال ! style="background:#dcefe5;" | سال ! style="background:#dcefe5;" | واقعو |- | 1770ع || شٽٽگارٽ ۾ پيدائش |- | 1788ع || ٽوبنگن ۾ اعليٰ تعليم جي شروعات |- | 1793ع || تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ خانگي تدريس |- | 1801ع || يينا ۾ فلسفي جي تدريس |- | 1807ع || ''روح جي مظاهراتيات'' جي اشاعت |- | 1808ع || نيورمبرگ ۾ تعليمي اداري جي سربراهي |- | 1811ع || ماري فون ٽوخر سان شادي |- | 1812ع–1816ع || ''منطق جو علم'' جي اشاعت |- | 1816ع || هائيڊلبرگ ۾ پروفيسر مقرر ٿيڻ |- | 1817ع || ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' جي اشاعت |- | 1818ع || برلن يونيورسٽيءَ ۾ تدريس |- | 1820ع/1821ع || ''حق جو فلسفو'' جي اشاعت |- | 1829ع–1830ع || برلن يونيورسٽيءَ جو ريڪٽر |- | 1831ع || برلن ۾ وفات |} <ref name="OxfordChronology"/> ==پڻ ڏسو== * [[جرمن مثاليت]] * [[جدليات]] * [[مابعدالطبيعات]] * [[تاريخ جو فلسفو]] * [[سياسي فلسفو]] * [[ايمانوئل ڪانٽ]] * [[يوهان گوٽليب فشٽي]] * [[فريڊرش شيلنگ]] * [[ڪارل مارڪس]] * [[لودوگ فوئرباخ]] * [[روح جي مظاهراتيات]] * [[منطق جو علم]] ==حوالا== <references /> ==وڌيڪ مطالعو== * Ameriks, Karl. ''Kant and the Fate of Autonomy: Problems in the Appropriation of the Critical Philosophy''. Cambridge University Press, 2000. * Avineri, Shlomo. ''Hegel's Theory of the Modern State''. Cambridge University Press, 1972. * Beiser, Frederick C. ''Hegel''. Routledge, 2005. * Harris, H. S. ''Hegel's Development: Toward the Sunlight, 1770–1801''. Oxford University Press, 1972. * Hegel, G. W. F. ''Phenomenology of Spirit''. Translated by Terry Pinkard. Cambridge University Press, 2018. * Hegel, G. W. F. ''Elements of the Philosophy of Right''. Edited by Allen W. Wood, translated by H. B. Nisbet. Cambridge University Press, 1991. * Hegel, G. W. F. ''Aesthetics: Lectures on Fine Art''. Translated by T. M. Knox. Oxford University Press, 1975. * Houlgate, Stephen. ''An Introduction to Hegel: Freedom, Truth and History''. 2nd ed. Blackwell Publishing, 2005. * Houlgate, Stephen. ''The Opening of Hegel's Logic: From Being to Infinity''. Purdue University Press, 2006. * Kojève, Alexandre. ''Introduction to the Reading of Hegel''. Cornell University Press, 1969. * Marcuse, Herbert. ''Reason and Revolution: Hegel and the Rise of Social Theory''. Oxford University Press, 1941. * Pinkard, Terry. ''Hegel: A Biography''. Cambridge University Press, 2000. * Pippin, Robert B. ''Hegel's Idealism: The Satisfactions of Self-Consciousness''. Cambridge University Press, 1989. * Pippin, Robert B. ''Hegel's Practical Philosophy: Rational Agency as Ethical Life''. Cambridge University Press, 2008. * Taylor, Charles. ''Hegel''. Cambridge University Press, 1975. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ هيگل] * [https://iep.utm.edu/hegelsoc/ انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ هيگل جو سياسي ۽ سماجي فلسفو] * [https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831/v-1/bibliography/hegel-georg-wilhelm-friedrich-1770-1831-bib روٽليج انسائيڪلوپيڊيا ۾ هيگل جي ڪتابن جي فهرست] * [https://www.marxists.org/reference/archive/hegel/works/ol/encycind.htm هيگل جي فلسفياتي انسائيڪلوپيڊيا جو متن] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel وڪيميڊيا ڪامنز تي هيگل جون تصويرون] [[زمرو:1770ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1831ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:جرمن فلسفي]] [[زمرو:اڻويهين صديءَ جا فلسفي]] [[زمرو:سياسي فلسفي]] [[زمرو:تاريخ جا فلسفي]] [[زمرو:جرمن مثاليت]] 8ps15fs2vq6mpmj3r8a5x8vdpg2os5o 0 105281 427977 2026-11-04T15:36:51Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي جرمن فلسفياتي تحريڪ}} {{Infobox school of thought | name = جرمن مثاليت | image = Deutscher Idealismus.jpg | image_size = 270px | caption = جرمن مثاليت جا چار اهم مفڪر: ڪانٽ، فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل | era = ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان اڻويهين صديءَ جي وچ تائين | region = جرمني | main_interests =... 427977 wikitext text/x-wiki {{Short description|ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي جرمن فلسفياتي تحريڪ}} {{Infobox school of thought | name = جرمن مثاليت | image = Deutscher Idealismus.jpg | image_size = 270px | caption = جرمن مثاليت جا چار اهم مفڪر: ڪانٽ، فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل | era = ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان اڻويهين صديءَ جي وچ تائين | region = جرمني | main_interests = [[علميات]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[منطق]]، [[اخلاقي فلسفو]]، [[سياسي فلسفو]]، [[جماليات]]، [[فطرت جو فلسفو]] | notable_ideas = [[ماورائي مثاليت]]، [[مطلق مثاليت]]، [[خود شعوري]]، [[جدليات]]، [[خودمختياري]]، [[اعتراف]] | influences = [[عقليت پسندي]]، [[تجربيت پسندي]]، [[روشن خيالي]]، [[باروخ اسپنوزا]]، [[ايمانوئل ڪانٽ]] | influenced = [[جرمن رومانويت]]، [[هيگلي فلسفو]]، [[مارڪسزم]]، [[برطانوي مثاليت]]، [[براعظمي فلسفو]] }} '''جرمن مثاليت''' ({{lang-de|Deutscher Idealismus}}؛ {{lang-en|German idealism}}) [[فلسفو|فلسفي]] جي هڪ اهم تحريڪ آهي، جيڪا ارڙهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ جرمنيءَ ۾ اڀري ۽ اڻويهين صديءَ جي پهرئين اڌ تائين ترقي ڪندي رهي. هن تحريڪ جا چار مشهور مفڪر [[ايمانوئل ڪانٽ]]، [[يوهان گوٽليب فشٽي]]، [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] ۽ [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] هئا. جرمن مثاليت جو مرڪزي سوال اهو هو ته انساني علم، فڪر ۽ خود شعوريءَ جو حقيقت سان ڪهڙو تعلق آهي ۽ عقل، آزادي، فطرت ۽ تاريخ کي هڪ مربوط فلسفياتي نظام ۾ ڪيئن سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="IEPGI">{{cite web |last=McQuillan |first=Colin |title=German Idealism |url=https://iep.utm.edu/germidea/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="SEPIdealism">{{cite web |title=Idealism |url=https://plato.stanford.edu/entries/idealism/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> جرمن مثاليت [[ڪانٽ]] جي تنقيدي فلسفي مان اڀري، خاص طور سندس ڪتاب ''[[خالص عقل جي تنقيد]]'' جي 1781ع ۾ اشاعت کان پوءِ. ڪانٽ جي ''ماورائي مثاليت'' موجب انساني تجربي ۾ ظاهر ٿيندڙ شين جي ڄاڻ اسان جي ادراڪي صلاحيتن ۽ انهن جي بناوت سان لاڳاپيل آهي. فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل ان مسئلي کي مختلف رخن ۾ اڳتي وڌايو ۽ ذهن ۽ دنيا، موضوع ۽ معروض، توڙي فڪر ۽ وجود جي وچ ۾ لاڳاپن کي نئين سر بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="SEPKantTI">{{cite web |title=Kant's Transcendental Idealism |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2020/entries/kant-transcendental-idealism/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> جرمن مثاليت جي اهميت ان ڳالهه ۾ به آهي ته هن تحريڪ جي مفڪرن فلسفي کي جدا جدا مسئلن جي مجموعي بدران هڪ منظم علمي ڪوشش طور پيش ڪيو. انهن [[علميات]]، [[منطق]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[اخلاقيات]]، [[سياسي فلسفو|سياسي فلسفي]]، [[مذهب جو فلسفو|مذهب جي فلسفي]]، [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] ۽ [[جماليات]] جي سوالن کي هڪٻئي سان ڳنڍيو.<ref name="IEPGI"/><ref name="CambridgeGI">{{cite book |editor-last=Ameriks |editor-first=Karl |title=The Cambridge Companion to German Idealism |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=9780521656955}}</ref> ==اصطلاح ۽ تعريف== لفظ ''مثاليت'' فلسفي ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيندو آهي. عام طور اهو انهن فلسفياتي نظرين سان لاڳاپيل آهي، جيڪي علم يا حقيقت جي وضاحت ۾ فڪر، تصور، عقل يا شعور کي بنيادي اهميت ڏين ٿا. تنهن هوندي به جرمن مثاليت کي انهيءَ دعويٰ سان هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي ته مادي دنيا رڳو ڪنهن فرد جي ذهن ۾ موجود آهي. ڪانٽ تجربي ۾ موجود شين جي حقيقت کي تسليم ڪندي انهن جي ڄاڻ جي شرطن بابت سوال اٿاريو. سندس پوءِ ايندڙ مفڪرن انهن شرطن ۽ حقيقت جي وچ ۾ لاڳاپي کي مختلف نموني سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري جرمن مثاليت هڪجهڙي عقيدن وارو فلسفو نه، پر پاڻ ۾ لاڳاپيل ۽ اختلاف رکندڙ فلسفياتي نظامن جي تاريخي تحريڪ آهي.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="SEPHegel">{{cite web |last=Redding |first=Paul |title=Georg Wilhelm Friedrich Hegel |url=https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> ==تاريخي ۽ فڪري پسمنظر== ===يورپي روشن خيالي=== جرمن مثاليت جي ترقي [[يورپي روشن خيالي]] جي فڪري ماحول سان ڳنڍيل هئي. روشن خياليءَ جي مفڪرن عقل، سائنسي تحقيق، تنقيدي سوچ ۽ انساني خودمختياريءَ کي اهميت ڏني. ساڳئي وقت [[عقليت پسندي]] ۽ [[تجربيت پسندي]] جي وچ ۾ علم جي بنيادن بابت اختلاف جاري هئا. ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ شڪ پرستي، ماديت، مذهب، اخلاقي آزادي ۽ سائنسي علم بابت بحث جرمن فلسفي لاءِ اهم بڻجي ويا. جرمن مثاليت جي مفڪرن انهن مسئلن کي هڪ جامع فلسفياتي نظام جي صورت ۾ حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="BeiserEnlightenment">{{cite book |last=Beiser |first=Frederick C. |chapter=The Enlightenment and idealism |editor-last=Ameriks |editor-first=Karl |title=The Cambridge Companion to German Idealism |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |pages=18–36 |doi=10.1017/CCOL0521651786.002}}</ref> ===ڪانٽ جو تنقيدي انقلاب=== 1781ع ۾ ڪانٽ جو ڪتاب ''خالص عقل جي تنقيد'' شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ ڪانٽ اهو سوال اٿاريو ته تجربو ڪيئن ممڪن ٿئي ٿو ۽ انساني علم جون ڪهڙيون حدون آهن. ڪانٽ موجب مڪان ۽ زمان انساني حسي ادراڪ جون صورتون آهن. انسان شين کي جيئن اهي تجربي ۾ ظاهر ٿين ٿيون، تيئن ڄاڻي سگهي ٿو؛ پر شين جي اهڙي حقيقت، جيڪا اسان جي ڄاڻ جي شرطن کان آزاد هجي، تنهن بابت نظرياتي علم جون حدون آهن.<ref name="SEPKantTI"/> ڪانٽ جو مقصد سائنسي علم جي امڪان کي واضح ڪرڻ سان گڏ عقل جي حدن کي به بيان ڪرڻ هو. سندس تنقيدي فلسفي جرمن مثاليت جي پوءِ ايندڙ مفڪرن لاءِ نوان سوال پيدا ڪيا.<ref name="SEPIdealism"/> ===ڪانٽ کان پوءِ جا اختلاف=== ڪانٽ جي فلسفي کان پوءِ [[فريڊرش هينرش ياڪوبي]]، [[ڪارل ليونارڊ رائن هولڊ]] ۽ [[سالومون مائيمون]] جهڙن مفڪرن علم جي بنياد، شين جي پنهنجي ذات ۾ وجود ۽ فلسفي جي پهرئين اصول بابت بحث ڪيو. انهن بحثن مان اهو سوال اڀريو ته ڇا علم جي سڀني اصولن کي ڪنهن هڪ بنيادي اصول مان اخذ ڪري سگهجي ٿو ۽ ڇا ذهن ۽ حقيقت جي وچ ۾ ڪانٽ جو فرق برقرار رکي سگهجي ٿو.<ref name="IEPGI"/><ref name="Beiser2002">{{cite book |last=Beiser |first=Frederick C. |title=German Idealism: The Struggle against Subjectivism, 1781–1801 |publisher=Harvard University Press |year=2002 |doi=10.2307/j.ctvjghtq5}}</ref> ==اهم فلسفي== [[File:Deutscher Idealismus.jpg|thumb|جرمن مثاليت جا چار بنيادي مفڪر: ڪانٽ، فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل.]] ===ايمانوئل ڪانٽ=== '''[[ايمانوئل ڪانٽ]]''' (1724ع–1804ع) جرمن مثاليت جو بنيادي پيش رو هو. سندس تنقيدي فلسفي ۾ علم، اخلاقي آزادي ۽ جمالياتي فيصلي جا سوال مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪانٽ جي ''ماورائي مثاليت'' موجب انساني تجربي جي شين جي ڄاڻ ذهن جي ادراڪي بناوت سان لاڳاپيل آهي، پر انهيءَ مان اهو نتيجو نٿو نڪري ته خارجي دنيا جو وجود ئي ڪونهي. ڪانٽ جي فلسفي ۾ ''تجرباتي حقيقت پسندي'' ۽ ''ماورائي مثاليت'' گڏ موجود آهن.<ref name="SEPKantTI"/><ref name="SEPIdealism"/> ڪانٽ جون اهم تصنيفون: * ''خالص عقل جي تنقيد'' (1781ع؛ ٻيو ڇاپو 1787ع) * ''عملي عقل جي تنقيد'' (1788ع) * ''فيصلي جي قوت جي تنقيد'' (1790ع) ===يوهان گوٽليب فشٽي=== '''[[يوهان گوٽليب فشٽي]]''' (1762ع–1814ع) ڪانٽ کان پوءِ جرمن مثاليت جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن پنهنجي فلسفياتي نظام کي ''Wissenschaftslehre''، يعني علم جو نظريو يا علمي اصولن جو نظام، سڏيو. فشٽي جي فلسفي ۾ ''مان'' جي سرگرمي، خود شعوري ۽ عمل کي بنيادي اهميت حاصل آهي. سندس ڪوشش هئي ته علم ۽ عمل جي بنيادي شرطن کي خود شعوريءَ جي هڪ اصول مان واضح ڪيو وڃي. فشٽي جي فلسفي ۾ ''مان'' ۽ ''غير مان'' جي لاڳاپي جو بحث مشهور آهي، پر ان کي صرف انهيءَ سادي دعويٰ سان بيان ڪرڻ درست نه آهي ته انفرادي ذهن سڄي خارجي دنيا کي پنهنجي مرضيءَ سان پيدا ڪري ٿو.<ref name="IEPGI"/><ref name="SEPIdealism"/> سندس اهم تصنيفن ۾ ''Grundlage der gesamten Wissenschaftslehre'' (1794ع–1795ع) ۽ ''Die Bestimmung des Menschen'' (1800ع) شامل آهن. ===فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ=== '''[[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]]''' (1775ع–1854ع) جرمن مثاليت ۾ فطرت، فن ۽ مطلق جي فلسفي کي خاص اهميت ڏني. شيلنگ جي شروعاتي فڪر ۾ فشٽي جو اثر موجود هو، پر هن فطرت کي رڳو شعور جي سامهون بيٺل غيرفعال شئي طور سمجهڻ بدران هڪ متحرڪ ۽ منظم حقيقت طور بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ''فطرت جو فلسفو'' ۽ ''ماورائي مثاليت جو نظام'' فطرت ۽ شعور جي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ اهم هئا. پوءِ هن ''سڃاڻپ جي فلسفي'' ۽ پنهنجي آخري دور ۾ ٻين فلسفياتي طريقن ڏانهن توجهه ڏني.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="Berger2021">{{cite journal |last=Berger |first=Benjamin |title=Idealism, German |year=2021 |doi=10.1002/9781119009924.eopr0177 |publisher=Wiley}}</ref> شيلنگ جي اهم تصنيفن ۾ ''Ideen zu einer Philosophie der Natur'' (1797ع) ۽ ''System des transzendentalen Idealismus'' (1800ع) شامل آهن. ===جارج ولهيلم فريڊرش هيگل=== '''[[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]]''' (1770ع–1831ع) جرمن مثاليت جي مشهور ۽ اثرائتي مفڪرن مان هڪ هو. هن شعور، منطق، فطرت، تاريخ، سماج، مذهب ۽ فن کي هڪ وسيع فلسفياتي نظام ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هيگل جي فلسفي ۾ فڪر ۽ حقيقت جي اندروني لاڳاپي، [[جدليات]]، [[خود شعوري]]، [[اعتراف]] ۽ آزاديءَ جي تاريخي ۽ سماجي صورتن کي خاص اهميت حاصل آهي. هن جي ''روح جي مظاهراتيات'' (1807ع)، ''منطق جو علم'' (1812ع–1816ع)، ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' (1817ع) ۽ ''حق جي فلسفي جا بنيادي اصول'' (1820ع/1821ع) جرمن مثاليت جون اهم تصنيفون آهن.<ref name="SEPHegel"/><ref name="IEPGI"/> هيگل جي فلسفي کي عام طور ''مطلق مثاليت'' سان وابسته ڪيو ويندو آهي، پر سندس نظام جي صحيح تشريح بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن. ==ٻيا لاڳاپيل مفڪر== ===ڪارل ليونارڊ رائن هولڊ=== رائن هولڊ ڪانٽ جي فلسفي کي منظم صورت ۾ پيش ڪرڻ ۽ فلسفي جي هڪ بنيادي اصول جي ڳولا ڪرڻ لاءِ مشهور هو. سندس بحثن فشٽي جي فلسفي جي ترقيءَ لاءِ اهم فڪري پسمنظر فراهم ڪيو.<ref name="IEPGI"/> ===فريڊرش هينرش ياڪوبي=== ياڪوبي عقل، ايمان، شڪ پرستي ۽ اسپنوزا جي فلسفي بابت بحثن ۾ اهم شخصيت هو. هن ڪانٽ ۽ پوءِ جي مثاليت پسندن جي ڪجهه بنيادي مفروضن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Beiser2002"/> ===فريڊرش هولڊرلن=== [[فريڊرش هولڊرلن]] شاعر ۽ مفڪر هو، جنهن جو فڪر جرمن مثاليت ۽ ابتدائي رومانويت جي وچ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. سندس لکڻين ۾ وجود، شعور ۽ اصل وحدت بابت مسئلا سامهون اچن ٿا.<ref name="Beiser2002"/> ===فريڊرش شليگل ۽ نووالس=== [[فريڊرش شليگل]] ۽ [[نووالس]] ابتدائي [[جرمن رومانويت]] سان وابسته هئا. انهن فشٽي ۽ ٻين مفڪرن جي فلسفي سان بحث ڪندي فن، تخليق، خود شعوري ۽ فلسفي جي بنيادن بابت پنهنجا خيال پيش ڪيا. جرمن رومانويت کي جرمن مثاليت سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي ۾ ويجها لاڳاپا هجڻ سان گڏ بنيادي اختلاف پڻ موجود هئا.<ref name="SEPSchlegel">{{cite web |title=Friedrich Schlegel |url=https://plato.stanford.edu/entries/schlegel/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="IEPNovalis">{{cite web |title=Novalis |url=https://iep.utm.edu/novalis/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref> ==بنيادي فلسفياتي تصور== ===ماورائي مثاليت=== ''ماورائي مثاليت'' ڪانٽ جي فلسفي جو بنيادي اصطلاح آهي. ان موجب شين جي انساني تجربي ۾ ظاهر ٿيڻ جو طريقو اسان جي ادراڪي صلاحيتن ۽ انهن جي شرطن سان لاڳاپيل آهي. هن نظريي جو مقصد تجربي جي علم کي رد ڪرڻ نه، پر ان جي امڪان ۽ حدن جي وضاحت ڪرڻ آهي.<ref name="SEPKantTI"/> ===خود شعوري=== جرمن مثاليت ۾ خود شعوري صرف پنهنجي وجود جي خبر هجڻ جو نالو نه آهي، پر اها علم، عمل ۽ انساني سڃاڻپ جي بنيادي شرطن بابت فلسفياتي مسئلو آهي. فشٽي خود شعوريءَ جي سرگرميءَ کي پنهنجي نظام جي مرڪز ۾ رکيو، جڏهن ته هيگل ان کي ٻين خود شعور رکندڙ فردن سان لاڳاپن ۽ اعتراف جي مسئلي سان ڳنڍيو.<ref name="IEPGI"/><ref name="SEPHegel"/> ===موضوع ۽ معروض=== موضوع ۽ معروض جو فرق علميات جو اهم مسئلو آهي. ''موضوع'' مان مراد ڄاڻ حاصل ڪندڙ شعور يا فاعل، جڏهن ته ''معروض'' مان مراد ڄاڻ جو موضوع يا شئي آهي. جرمن مثاليت جي مختلف مفڪرن ڪوشش ڪئي ته انهن ٻنهي جي لاڳاپي کي اهڙي نموني سمجهايو وڃي، جنهن ۾ انساني علم جي امڪان سان گڏ حقيقت جي معروضي حيثيت کي به واضح ڪري سگهجي.<ref name="SEPIdealism"/> ===مطلق=== ''مطلق'' جرمن مثاليت ۾ هڪ اهم، پر مختلف معنائن وارو اصطلاح آهي. فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل ان کي هڪجهڙي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو. عام طور اهو اهڙي غيرمشروط بنياد يا جامع حقيقت بابت بحث سان لاڳاپيل آهي، جنهن کي ٻين محدود يا مشروط تصورن جي وضاحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="IEPGI"/><ref name="SEPIdealism"/> ===جدليات=== ''جدليات'' خاص طور هيگل جي فلسفي سان وابسته آهي. هيگل جي فڪر ۾ تصورن جي اندروني حدن ۽ تضادن جي تجزيي وسيلي وڌيڪ جامع سمجهه ڏانهن اڳڀرائي ٿئي ٿي. هيگل جي جدليات کي اڪثر ''دعويٰ، ضد دعويٰ ۽ امتزاج'' جي ٽن مرحلن سان بيان ڪيو ويندو آهي، پر هي فارمولو سندس سموري فلسفياتي طريقي جي مڪمل يا درست نمائندگي نٿو ڪري.<ref name="SEPHegel"/> ===آزادي ۽ خودمختياري=== آزادي جرمن مثاليت جي اهم موضوعن مان آهي. ڪانٽ اخلاقي خودمختياريءَ کي عقل جي عملي استعمال سان ڳنڍيو. فشٽي آزاديءَ کي انساني عمل ۽ خود شعوريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته هيگل آزاديءَ جي سماجي ۽ ادارياتي صورتن تي زور ڏنو. انهن مفڪرن ۾ آزاديءَ جي معنيٰ بابت اختلاف موجود هئا، پر سڀني لاءِ انساني عمل ۽ عقل جي لاڳاپي جو سوال اهم رهيو.<ref name="CambridgeGI"/><ref name="SEPHegel"/> ==علميات ۽ مابعدالطبيعات== جرمن مثاليت جي هڪ بنيادي خصوصيت علميات ۽ مابعدالطبيعات جي وچ ۾ لاڳاپي کي نئين سر سمجهڻ آهي. ڪانٽ علم جي شرطن ۽ حدن جي وضاحت ڪئي، جڏهن ته فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل انهن شرطن جي حقيقت سان لاڳاپي بابت وڌيڪ جامع نظريا پيش ڪيا. انهيءَ بحث ۾ اهم سوال اهو هو ته ڇا فڪر ۽ وجود مڪمل طور الڳ آهن يا انهن جي وچ ۾ اهڙو بنيادي لاڳاپو موجود آهي، جنهن جي فلسفياتي وضاحت ممڪن آهي.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="Beiser2002"/> ==فطرت جو فلسفو== جرمن مثاليت ۾ فطرت بابت فلسفياتي بحث اهم هو، خاص طور شيلنگ ۽ هيگل جي نظامن ۾. شيلنگ فطرت کي متحرڪ عملن ۽ منظم قوتن جي صورت ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. هن فطرت ۽ شعور جي لاڳاپي کي پنهنجي فلسفي جو بنيادي مسئلو بڻايو. هيگل جي فلسفياتي نظام ۾ پڻ فطرت جو فلسفو منطق ۽ روح جي فلسفي جي وچ ۾ هڪ اهم حصو آهي.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="SEPHegel"/> ==اخلاقي ۽ سياسي فلسفو== جرمن مثاليت ۾ اخلاقي ۽ سياسي فلسفي جا سوال فرد جي خودمختياري، حق، قانون، اجتماعي زندگي ۽ آزاديءَ سان لاڳاپيل هئا. ڪانٽ اخلاقي قانون ۽ خودمختيار عقل تي زور ڏنو. فشٽي فرد جي عمل ۽ ٻين فردن سان حقن جي لاڳاپي تي بحث ڪيو. هيگل خاندان، شهري سماج ۽ رياست کي آزاديءَ جي عملي صورتن جي تجزيي ۾ شامل ڪيو. انهن اختلافن سبب جرمن مثاليت کي ڪنهن هڪ سياسي نظريي سان مڪمل طور هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="CambridgeGI"/><ref name="SEPHegel"/> ==فن ۽ جماليات== جرمن مثاليت جي مفڪرن فن ۽ جمالياتي تجربي کي فلسفي جي اهم موضوعن مان سمجهيو. ڪانٽ جمالياتي فيصلي جي نوعيت ۽ حسن جي تجربي تي بحث ڪيو. شيلنگ فن کي شعور ۽ فطرت جي لاڳاپي کي ظاهر ڪندڙ اهم صورت طور ڏٺو. هيگل فن کي انساني روح جي تاريخي ۽ ثقافتي اظهار سان ڳنڍيو. جرمن رومانويت سان جرمن مثاليت جا ويجها لاڳاپا به فن، شاعري ۽ جماليات بابت بحثن ۾ نمايان ٿيا.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="SEPSchlegel"/> ==مذهب جو فلسفو== جرمن مثاليت ۾ خدا، ايمان، عقل، مذهبي تجربو ۽ انساني آزاديءَ بابت بحث اهم رهيا. ڪانٽ مذهب ۽ اخلاقي عقل جي لاڳاپي تي زور ڏنو. فشٽي جي مذهب بابت خيالن سبب سندس دور ۾ اختلاف پيدا ٿيا. شيلنگ ۽ هيگل مذهب ۽ مطلق جي فلسفي بابت مختلف نظام پيش ڪيا. جرمن مثاليت ۾ مذهب بابت ڪا هڪ گڏيل راءِ نه هئي؛ ان جي بدران مختلف مفڪرن عقل ۽ ايمان جي لاڳاپي کي مختلف نموني بيان ڪيو.<ref name="Berger2021"/> ==جرمن رومانويت سان تعلق== جرمن مثاليت ۽ ابتدائي جرمن رومانويت هڪ ئي تاريخي ماحول ۾ ترقي ڪيون. ٻنهي ۾ خود شعوري، آزادي، فطرت، فن ۽ مطلق بابت سوال اهم هئا. تنهن هوندي به رومانوي مفڪرن فلسفي کي ڪنهن هڪ مڪمل ۽ آخري اصول مان اخذ ڪرڻ جي ڪوشش تي ڪڏهن تنقيد ڪئي. شليگل ۽ نووالس جي فڪر ۾ فلسفي جي نامڪمل هجڻ، تخليقي اظهار ۽ انساني ڄاڻ جي حدن بابت بحث موجود آهي.<ref name="SEPSchlegel"/><ref name="IEPNovalis"/> ==اهم مفڪرن جي ڀيٽ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#244a70;color:white;padding:9px;" | جرمن مثاليت جي چئن اهم مفڪرن جو تقابلي جائزو ! style="background:#dce9f5;" | مفڪر ! style="background:#dce9f5;" | حياتي ! style="background:#dce9f5;" | اهم فلسفياتي رخ ! style="background:#dce9f5;" | مرڪزي سوال ! style="background:#dce9f5;" | اهم تصنيف |- | [[ايمانوئل ڪانٽ]] || 1724ع–1804ع || ماورائي مثاليت || علم ڪيئن ممڪن آهي؟ || ''خالص عقل جي تنقيد'' |- | [[يوهان گوٽليب فشٽي]] || 1762ع–1814ع || خود شعوريءَ تي ٻڌل علم جو نظام || خود شعوري ۽ عمل جا بنياد ڪهڙا آهن؟ || ''Wissenschaftslehre'' |- | [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] || 1775ع–1854ع || فطرت، سڃاڻپ ۽ مطلق جو فلسفو || فطرت ۽ شعور جو لاڳاپو ڪهڙو آهي؟ || ''System des transzendentalen Idealismus'' |- | [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] || 1770ع–1831ع || جدلياتي ۽ منظم مثاليت || فڪر، حقيقت ۽ تاريخ ڪيئن ڳنڍيل آهن؟ || ''Phänomenologie des Geistes'' |} <ref name="IEPGI"/><ref name="SEPIdealism"/> ==اهم تصنيفن جي وقتوار فهرست== {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#315b49;color:white;padding:9px;" | جرمن مثاليت جي ترقيءَ ۾ اهم تصنيفون ! style="background:#dcefe5;" | سال ! style="background:#dcefe5;" | مفڪر ! style="background:#dcefe5;" | تصنيف ! style="background:#dcefe5;" | اهميت |- | 1781ع || ڪانٽ || ''Kritik der reinen Vernunft'' || ماورائي مثاليت جي بنيادي وضاحت |- | 1788ع || ڪانٽ || ''Kritik der praktischen Vernunft'' || عملي عقل ۽ اخلاقي فلسفو |- | 1790ع || ڪانٽ || ''Kritik der Urteilskraft'' || جماليات ۽ فيصلي جي قوت |- | 1794ع–1795ع || فشٽي || ''Grundlage der gesamten Wissenschaftslehre'' || خود شعوريءَ تي ٻڌل فلسفياتي نظام |- | 1797ع || شيلنگ || ''Ideen zu einer Philosophie der Natur'' || فطرت جو فلسفو |- | 1800ع || شيلنگ || ''System des transzendentalen Idealismus'' || فطرت ۽ شعور جو لاڳاپو |- | 1801ع || هيگل || ''Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie'' || فشٽي ۽ شيلنگ جي نظامن جو تقابلي مطالعو |- | 1807ع || هيگل || ''Phänomenologie des Geistes'' || شعور ۽ خود شعوريءَ جي ترقي |- | 1812ع–1816ع || هيگل || ''Wissenschaft der Logik'' || منطق ۽ مابعدالطبيعات |- | 1817ع || هيگل || ''Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse'' || فلسفياتي نظام جو جامع خاڪو |- | 1820ع/1821ع || هيگل || ''Grundlinien der Philosophie des Rechts'' || حق، اخلاق ۽ رياست |} <ref name="IEPGI"/><ref name="SEPHegel"/> ==تنقيد ۽ اختلاف== جرمن مثاليت تي مختلف فلسفياتي رخن کان تنقيد ڪئي وئي آهي. ===فلسفي جي بنيادي اصول بابت تنقيد=== فشٽي ۽ ٻين مفڪرن فلسفي جي هڪ بنيادي اصول جي ڳولا ڪئي، پر ڪجهه همعصر مفڪرن سوال اٿاريو ته ڇا سڀني فلسفياتي حقيقتن کي ڪنهن هڪ اصول مان اخذ ڪرڻ ممڪن آهي. ابتدائي رومانوي مفڪرن، خاص طور شليگل، فلسفي جي مڪمل ۽ آخري نظام بابت شڪ ظاهر ڪيو.<ref name="SEPSchlegel"/> ===حقيقت ۽ شعور جو لاڳاپو=== جرمن مثاليت جي نقادن سوال اٿاريو ته ڇا فڪر ۽ شعور کي بنيادي اهميت ڏيڻ سان خارجي دنيا جي معروضي حيثيت مناسب نموني واضح ٿئي ٿي. بهرحال، جديد تحقيق ۾ اهو پڻ واضح ڪيو ويو آهي ته جرمن مثاليت جي سڀني نظامن کي سادي موضوعيت پسندي يا خارجي دنيا جي انڪار سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="Beiser2002"/><ref name="SEPHegel"/> ===تاريخ ۽ سياست بابت تنقيد=== هيگل جي تاريخ ۽ رياست بابت خيالن تي تنقيد ڪئي وئي آهي، خاص طور تاريخي ترقيءَ جي تصور، رياست جي حيثيت ۽ يورپ مرڪزيت بابت. انهن تنقيدن جي باوجود جديد محقق سندس سياسي فلسفي کي آزادي، قانون، سماجي ادارن ۽ اعتراف جي مسئلن سان ڳنڍي ٻيهر پڙهندا رهيا آهن.<ref name="SEPHegel"/> ==اثر ۽ ورثو== جرمن مثاليت جو اثر اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي فلسفي تي پيو. [[ڪارل مارڪس]] ۽ [[لودوگ فوئرباخ]] جهڙن مفڪرن هيگل جي فلسفي سان تنقيدي لاڳاپو قائم ڪيو. [[سورين ڪرڪيگارڊ]] ۽ [[آرٿر شوپنهائور]] پڻ انهيءَ وسيع فڪري ماحول جي بحثن سان لاڳاپيل هئا، جيتوڻيڪ انهن جا فلسفياتي موقف جرمن مثاليت کان مختلف هئا. جرمن مثاليت جي اثرن کي [[برطانوي مثاليت]]، [[مارڪسزم]]، [[براعظمي فلسفو]] ۽ جديد علميات، اخلاقي فلسفي ۽ سماجي فلسفي جي بحثن ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="IEPGI"/><ref name="SEPIdealism"/> ويهين صديءَ جي پوئين حصي کان جرمن مثاليت بابت نئين تحقيق ۾ ان جي تاريخي پيچيدگين، مختلف مفڪرن جي اختلافن ۽ ڪانٽ کان پوءِ جي فلسفي جي نون رخن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="Beiser2002"/><ref name="Pinkard2002">{{cite book |last=Pinkard |first=Terry |title=German Philosophy 1760–1860: The Legacy of Idealism |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |doi=10.1017/CBO9780511801846}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[مثاليت]] * [[جرمن فلسفو]] * [[ماورائي مثاليت]] * [[مطلق مثاليت]] * [[جدليات]] * [[علميات]] * [[مابعدالطبيعات]] * [[جرمن رومانويت]] * [[روشن خيالي]] * [[ايمانوئل ڪانٽ]] * [[يوهان گوٽليب فشٽي]] * [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] * [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] * [[ڪارل مارڪس]] ==حوالا== <references /> ==وڌيڪ مطالعو== * Ameriks, Karl (ed.). ''The Cambridge Companion to German Idealism''. Cambridge University Press, 2000. * Beiser, Frederick C. ''The Fate of Reason: German Philosophy from Kant to Fichte''. Harvard University Press, 1987. * Beiser, Frederick C. ''German Idealism: The Struggle against Subjectivism, 1781–1801''. Harvard University Press, 2002. * Beiser, Frederick C. ''The Romantic Imperative: The Concept of Early German Romanticism''. Harvard University Press, 2003. * Bowie, Andrew. ''Schelling and Modern European Philosophy: An Introduction''. Routledge, 1993. * Breazeale, Daniel. ''Thinking Through the Wissenschaftslehre: Themes from Fichte's Early Philosophy''. Oxford University Press, 2013. * Frank, Manfred. ''The Philosophical Foundations of Early German Romanticism''. State University of New York Press, 2004. * Förster, Eckart. ''The Twenty-Five Years of Philosophy: A Systematic Reconstruction''. Harvard University Press, 2012. * Franks, Paul W. ''All or Nothing: Systematicity, Transcendental Arguments, and Skepticism in German Idealism''. Harvard University Press, 2005. * Gardner, Sebastian. ''Kant and the Critique of Pure Reason''. Routledge, 1999. * Guyer, Paul. ''Kant and the Claims of Knowledge''. Cambridge University Press, 1987. * Henrich, Dieter. ''Between Kant and Hegel: Lectures on German Idealism''. Harvard University Press, 2003. * Houlgate, Stephen. ''An Introduction to Hegel: Freedom, Truth and History''. Blackwell Publishing, 2005. * Horstmann, Rolf-Peter. ''Kant's Power of Imagination''. Cambridge University Press, 2018. * Kant, Immanuel. ''Critique of Pure Reason''. 1781; revised edition 1787. * Kant, Immanuel. ''Critique of Practical Reason''. 1788. * Kant, Immanuel. ''Critique of the Power of Judgment''. 1790. * Fichte, J. G. ''Foundations of the Entire Science of Knowledge''. 1794–1795. * Schelling, F. W. J. ''System of Transcendental Idealism''. 1800. * Hegel, G. W. F. ''Phenomenology of Spirit''. 1807. * Hegel, G. W. F. ''Science of Logic''. 1812–1816. * Hegel, G. W. F. ''Elements of the Philosophy of Right''. 1820/1821. * Millán-Zaibert, Elizabeth. ''Friedrich Schlegel and the Emergence of Romantic Philosophy''. State University of New York Press, 2007. * Pinkard, Terry. ''German Philosophy 1760–1860: The Legacy of Idealism''. Cambridge University Press, 2002. * Pinkard, Terry. ''Hegel: A Biography''. Cambridge University Press, 2000. * Pippin, Robert B. ''Hegel's Idealism: The Satisfactions of Self-Consciousness''. Cambridge University Press, 1989. * Rockmore, Tom. ''Before and After Hegel: A Historical Introduction to Hegel's Thought''. University of California Press, 1993. * Stern, Robert. ''Hegelian Metaphysics''. Oxford University Press, 2009. * Taylor, Charles. ''Hegel''. Cambridge University Press, 1975. * Wood, Allen W. ''Hegel's Ethical Thought''. Cambridge University Press, 1990. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://iep.utm.edu/germidea/ انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي: جرمن مثاليت] * [https://plato.stanford.edu/entries/idealism/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي: مثاليت] * [https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي: هيگل] * [https://www.cambridge.org/core/books/german-philosophy-1760-1860/FA5ACC992E360E47BC2AFF8966EA6463 ڪيمبرج يونيورسٽي پريس: جرمن فلسفو 1760ع–1860ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Idealism_in_Germany وڪيميڊيا ڪامنز: جرمن مثاليت] [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:جرمن فلسفو]] [[زمرو:مثاليت]] [[زمرو:فلسفي جون تحريڪون]] [[زمرو:ارڙهين صديءَ جو فلسفو]] [[زمرو:اڻويهين صديءَ جو فلسفو]] huz3c45f4bk6rk5dkht8i525qmgj6yn 427979 427977 2026-11-04T15:38:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 427979 wikitext text/x-wiki {{Short description|ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي جرمن فلسفياتي تحريڪ}} {{Infobox school of thought | name = جرمن مثاليت | image = Deutscher Idealismus.jpg | image_size = 270px | caption = جرمن مثاليت جا چار اهم مفڪر: ڪانٽ، فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل | era = ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان اڻويهين صديءَ جي وچ تائين | region = جرمني | main_interests = [[علميات]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[منطق]]، [[اخلاقي فلسفو]]، [[سياسي فلسفو]]، [[جماليات]]، [[فطرت جو فلسفو]] | notable_ideas = [[ماورائي مثاليت]]، [[مطلق مثاليت]]، [[خود شعوري]]، [[جدليات]]، [[خودمختياري]]، [[اعتراف]] | influences = [[عقليت پسندي]]، [[تجربيت پسندي]]، [[روشن خيالي]]، [[باروخ اسپنوزا]]، [[ايمانوئل ڪانٽ]] | influenced = [[جرمن رومانويت]]، [[هيگلي فلسفو]]، [[مارڪسزم]]، [[برطانوي مثاليت]]، [[براعظمي فلسفو]] }} '''جرمن مثاليت''' (جرمن: Deutscher Idealismus؛ انگريزي:German idealism) [[فلسفو|فلسفي]] جي هڪ اهم تحريڪ آهي، جيڪا ارڙهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ جرمنيءَ ۾ اڀري ۽ اڻويهين صديءَ جي پهرئين اڌ تائين ترقي ڪندي رهي. هن تحريڪ جا چار مشهور مفڪر [[ايمانوئل ڪانٽ]]، [[يوهان گوٽليب فشٽي]]، [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] ۽ [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] هئا. جرمن مثاليت جو مرڪزي سوال اهو هو ته انساني علم، فڪر ۽ خود شعوريءَ جو حقيقت سان ڪهڙو تعلق آهي ۽ عقل، آزادي، فطرت ۽ تاريخ کي هڪ مربوط فلسفياتي نظام ۾ ڪيئن سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="IEPGI">{{cite web |last=McQuillan |first=Colin |title=German Idealism |url=https://iep.utm.edu/germidea/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="SEPIdealism">{{cite web |title=Idealism |url=https://plato.stanford.edu/entries/idealism/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> جرمن مثاليت [[ڪانٽ]] جي تنقيدي فلسفي مان اڀري، خاص طور سندس ڪتاب ''[[خالص عقل جي تنقيد]]'' جي 1781ع ۾ اشاعت کان پوءِ. ڪانٽ جي ''ماورائي مثاليت'' موجب انساني تجربي ۾ ظاهر ٿيندڙ شين جي ڄاڻ اسان جي ادراڪي صلاحيتن ۽ انهن جي بناوت سان لاڳاپيل آهي. فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل ان مسئلي کي مختلف رخن ۾ اڳتي وڌايو ۽ ذهن ۽ دنيا، موضوع ۽ معروض، توڙي فڪر ۽ وجود جي وچ ۾ لاڳاپن کي نئين سر بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="SEPKantTI">{{cite web |title=Kant's Transcendental Idealism |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2020/entries/kant-transcendental-idealism/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> جرمن مثاليت جي اهميت ان ڳالهه ۾ به آهي ته هن تحريڪ جي مفڪرن فلسفي کي جدا جدا مسئلن جي مجموعي بدران هڪ منظم علمي ڪوشش طور پيش ڪيو. انهن [[علميات]]، [[منطق]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[اخلاقيات]]، [[سياسي فلسفو|سياسي فلسفي]]، [[مذهب جو فلسفو|مذهب جي فلسفي]]، [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] ۽ [[جماليات]] جي سوالن کي هڪٻئي سان ڳنڍيو.<ref name="IEPGI"/><ref name="CambridgeGI">{{cite book |editor-last=Ameriks |editor-first=Karl |title=The Cambridge Companion to German Idealism |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=9780521656955}}</ref> ==اصطلاح ۽ تعريف== لفظ ''مثاليت'' فلسفي ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيندو آهي. عام طور اهو انهن فلسفياتي نظرين سان لاڳاپيل آهي، جيڪي علم يا حقيقت جي وضاحت ۾ فڪر، تصور، عقل يا شعور کي بنيادي اهميت ڏين ٿا. تنهن هوندي به جرمن مثاليت کي انهيءَ دعويٰ سان هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي ته مادي دنيا رڳو ڪنهن فرد جي ذهن ۾ موجود آهي. ڪانٽ تجربي ۾ موجود شين جي حقيقت کي تسليم ڪندي انهن جي ڄاڻ جي شرطن بابت سوال اٿاريو. سندس پوءِ ايندڙ مفڪرن انهن شرطن ۽ حقيقت جي وچ ۾ لاڳاپي کي مختلف نموني سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري جرمن مثاليت هڪجهڙي عقيدن وارو فلسفو نه، پر پاڻ ۾ لاڳاپيل ۽ اختلاف رکندڙ فلسفياتي نظامن جي تاريخي تحريڪ آهي.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="SEPHegel">{{cite web |last=Redding |first=Paul |title=Georg Wilhelm Friedrich Hegel |url=https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> ==تاريخي ۽ فڪري پسمنظر== ===يورپي روشن خيالي=== جرمن مثاليت جي ترقي [[يورپي روشن خيالي]] جي فڪري ماحول سان ڳنڍيل هئي. روشن خياليءَ جي مفڪرن عقل، سائنسي تحقيق، تنقيدي سوچ ۽ انساني خودمختياريءَ کي اهميت ڏني. ساڳئي وقت [[عقليت پسندي]] ۽ [[تجربيت پسندي]] جي وچ ۾ علم جي بنيادن بابت اختلاف جاري هئا. ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ شڪ پرستي، ماديت، مذهب، اخلاقي آزادي ۽ سائنسي علم بابت بحث جرمن فلسفي لاءِ اهم بڻجي ويا. جرمن مثاليت جي مفڪرن انهن مسئلن کي هڪ جامع فلسفياتي نظام جي صورت ۾ حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="BeiserEnlightenment">{{cite book |last=Beiser |first=Frederick C. |chapter=The Enlightenment and idealism |editor-last=Ameriks |editor-first=Karl |title=The Cambridge Companion to German Idealism |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |pages=18–36 |doi=10.1017/CCOL0521651786.002}}</ref> ===ڪانٽ جو تنقيدي انقلاب=== 1781ع ۾ ڪانٽ جو ڪتاب ''خالص عقل جي تنقيد'' شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ ڪانٽ اهو سوال اٿاريو ته تجربو ڪيئن ممڪن ٿئي ٿو ۽ انساني علم جون ڪهڙيون حدون آهن. ڪانٽ موجب مڪان ۽ زمان انساني حسي ادراڪ جون صورتون آهن. انسان شين کي جيئن اهي تجربي ۾ ظاهر ٿين ٿيون، تيئن ڄاڻي سگهي ٿو؛ پر شين جي اهڙي حقيقت، جيڪا اسان جي ڄاڻ جي شرطن کان آزاد هجي، تنهن بابت نظرياتي علم جون حدون آهن.<ref name="SEPKantTI"/> ڪانٽ جو مقصد سائنسي علم جي امڪان کي واضح ڪرڻ سان گڏ عقل جي حدن کي به بيان ڪرڻ هو. سندس تنقيدي فلسفي جرمن مثاليت جي پوءِ ايندڙ مفڪرن لاءِ نوان سوال پيدا ڪيا.<ref name="SEPIdealism"/> ===ڪانٽ کان پوءِ جا اختلاف=== ڪانٽ جي فلسفي کان پوءِ [[فريڊرش هينرش ياڪوبي]]، [[ڪارل ليونارڊ رائن هولڊ]] ۽ [[سالومون مائيمون]] جهڙن مفڪرن علم جي بنياد، شين جي پنهنجي ذات ۾ وجود ۽ فلسفي جي پهرئين اصول بابت بحث ڪيو. انهن بحثن مان اهو سوال اڀريو ته ڇا علم جي سڀني اصولن کي ڪنهن هڪ بنيادي اصول مان اخذ ڪري سگهجي ٿو ۽ ڇا ذهن ۽ حقيقت جي وچ ۾ ڪانٽ جو فرق برقرار رکي سگهجي ٿو.<ref name="IEPGI"/><ref name="Beiser2002">{{cite book |last=Beiser |first=Frederick C. |title=German Idealism: The Struggle against Subjectivism, 1781–1801 |publisher=Harvard University Press |year=2002 |doi=10.2307/j.ctvjghtq5}}</ref> ==اهم فلسفي== [[File:Deutscher Idealismus.jpg|thumb|جرمن مثاليت جا چار بنيادي مفڪر: ڪانٽ، فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل.]] ===ايمانوئل ڪانٽ=== '''[[ايمانوئل ڪانٽ]]''' (1724ع–1804ع) جرمن مثاليت جو بنيادي پيش رو هو. سندس تنقيدي فلسفي ۾ علم، اخلاقي آزادي ۽ جمالياتي فيصلي جا سوال مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪانٽ جي ''ماورائي مثاليت'' موجب انساني تجربي جي شين جي ڄاڻ ذهن جي ادراڪي بناوت سان لاڳاپيل آهي، پر انهيءَ مان اهو نتيجو نٿو نڪري ته خارجي دنيا جو وجود ئي ڪونهي. ڪانٽ جي فلسفي ۾ ''تجرباتي حقيقت پسندي'' ۽ ''ماورائي مثاليت'' گڏ موجود آهن.<ref name="SEPKantTI"/><ref name="SEPIdealism"/> ڪانٽ جون اهم تصنيفون: * ''خالص عقل جي تنقيد'' (1781ع؛ ٻيو ڇاپو 1787ع) * ''عملي عقل جي تنقيد'' (1788ع) * ''فيصلي جي قوت جي تنقيد'' (1790ع) ===يوهان گوٽليب فشٽي=== '''[[يوهان گوٽليب فشٽي]]''' (1762ع–1814ع) ڪانٽ کان پوءِ جرمن مثاليت جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن پنهنجي فلسفياتي نظام کي ''Wissenschaftslehre''، يعني علم جو نظريو يا علمي اصولن جو نظام، سڏيو. فشٽي جي فلسفي ۾ ''مان'' جي سرگرمي، خود شعوري ۽ عمل کي بنيادي اهميت حاصل آهي. سندس ڪوشش هئي ته علم ۽ عمل جي بنيادي شرطن کي خود شعوريءَ جي هڪ اصول مان واضح ڪيو وڃي. فشٽي جي فلسفي ۾ ''مان'' ۽ ''غير مان'' جي لاڳاپي جو بحث مشهور آهي، پر ان کي صرف انهيءَ سادي دعويٰ سان بيان ڪرڻ درست نه آهي ته انفرادي ذهن سڄي خارجي دنيا کي پنهنجي مرضيءَ سان پيدا ڪري ٿو.<ref name="IEPGI"/><ref name="SEPIdealism"/> سندس اهم تصنيفن ۾ ''Grundlage der gesamten Wissenschaftslehre'' (1794ع–1795ع) ۽ ''Die Bestimmung des Menschen'' (1800ع) شامل آهن. ===فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ=== '''[[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]]''' (1775ع–1854ع) جرمن مثاليت ۾ فطرت، فن ۽ مطلق جي فلسفي کي خاص اهميت ڏني. شيلنگ جي شروعاتي فڪر ۾ فشٽي جو اثر موجود هو، پر هن فطرت کي رڳو شعور جي سامهون بيٺل غيرفعال شئي طور سمجهڻ بدران هڪ متحرڪ ۽ منظم حقيقت طور بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ''فطرت جو فلسفو'' ۽ ''ماورائي مثاليت جو نظام'' فطرت ۽ شعور جي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ اهم هئا. پوءِ هن ''سڃاڻپ جي فلسفي'' ۽ پنهنجي آخري دور ۾ ٻين فلسفياتي طريقن ڏانهن توجهه ڏني.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="Berger2021">{{cite journal |last=Berger |first=Benjamin |title=Idealism, German |year=2021 |doi=10.1002/9781119009924.eopr0177 |publisher=Wiley}}</ref> شيلنگ جي اهم تصنيفن ۾ ''Ideen zu einer Philosophie der Natur'' (1797ع) ۽ ''System des transzendentalen Idealismus'' (1800ع) شامل آهن. ===جارج ولهيلم فريڊرش هيگل=== '''[[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]]''' (1770ع–1831ع) جرمن مثاليت جي مشهور ۽ اثرائتي مفڪرن مان هڪ هو. هن شعور، منطق، فطرت، تاريخ، سماج، مذهب ۽ فن کي هڪ وسيع فلسفياتي نظام ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هيگل جي فلسفي ۾ فڪر ۽ حقيقت جي اندروني لاڳاپي، [[جدليات]]، [[خود شعوري]]، [[اعتراف]] ۽ آزاديءَ جي تاريخي ۽ سماجي صورتن کي خاص اهميت حاصل آهي. هن جي ''روح جي مظاهراتيات'' (1807ع)، ''منطق جو علم'' (1812ع–1816ع)، ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' (1817ع) ۽ ''حق جي فلسفي جا بنيادي اصول'' (1820ع/1821ع) جرمن مثاليت جون اهم تصنيفون آهن.<ref name="SEPHegel"/><ref name="IEPGI"/> هيگل جي فلسفي کي عام طور ''مطلق مثاليت'' سان وابسته ڪيو ويندو آهي، پر سندس نظام جي صحيح تشريح بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن. ==ٻيا لاڳاپيل مفڪر== ===ڪارل ليونارڊ رائن هولڊ=== رائن هولڊ ڪانٽ جي فلسفي کي منظم صورت ۾ پيش ڪرڻ ۽ فلسفي جي هڪ بنيادي اصول جي ڳولا ڪرڻ لاءِ مشهور هو. سندس بحثن فشٽي جي فلسفي جي ترقيءَ لاءِ اهم فڪري پسمنظر فراهم ڪيو.<ref name="IEPGI"/> ===فريڊرش هينرش ياڪوبي=== ياڪوبي عقل، ايمان، شڪ پرستي ۽ اسپنوزا جي فلسفي بابت بحثن ۾ اهم شخصيت هو. هن ڪانٽ ۽ پوءِ جي مثاليت پسندن جي ڪجهه بنيادي مفروضن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Beiser2002"/> ===فريڊرش هولڊرلن=== [[فريڊرش هولڊرلن]] شاعر ۽ مفڪر هو، جنهن جو فڪر جرمن مثاليت ۽ ابتدائي رومانويت جي وچ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. سندس لکڻين ۾ وجود، شعور ۽ اصل وحدت بابت مسئلا سامهون اچن ٿا.<ref name="Beiser2002"/> ===فريڊرش شليگل ۽ نووالس=== [[فريڊرش شليگل]] ۽ [[نووالس]] ابتدائي [[جرمن رومانويت]] سان وابسته هئا. انهن فشٽي ۽ ٻين مفڪرن جي فلسفي سان بحث ڪندي فن، تخليق، خود شعوري ۽ فلسفي جي بنيادن بابت پنهنجا خيال پيش ڪيا. جرمن رومانويت کي جرمن مثاليت سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي ۾ ويجها لاڳاپا هجڻ سان گڏ بنيادي اختلاف پڻ موجود هئا.<ref name="SEPSchlegel">{{cite web |title=Friedrich Schlegel |url=https://plato.stanford.edu/entries/schlegel/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="IEPNovalis">{{cite web |title=Novalis |url=https://iep.utm.edu/novalis/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref> ==بنيادي فلسفياتي تصور== ===ماورائي مثاليت=== ''ماورائي مثاليت'' ڪانٽ جي فلسفي جو بنيادي اصطلاح آهي. ان موجب شين جي انساني تجربي ۾ ظاهر ٿيڻ جو طريقو اسان جي ادراڪي صلاحيتن ۽ انهن جي شرطن سان لاڳاپيل آهي. هن نظريي جو مقصد تجربي جي علم کي رد ڪرڻ نه، پر ان جي امڪان ۽ حدن جي وضاحت ڪرڻ آهي.<ref name="SEPKantTI"/> ===خود شعوري=== جرمن مثاليت ۾ خود شعوري صرف پنهنجي وجود جي خبر هجڻ جو نالو نه آهي، پر اها علم، عمل ۽ انساني سڃاڻپ جي بنيادي شرطن بابت فلسفياتي مسئلو آهي. فشٽي خود شعوريءَ جي سرگرميءَ کي پنهنجي نظام جي مرڪز ۾ رکيو، جڏهن ته هيگل ان کي ٻين خود شعور رکندڙ فردن سان لاڳاپن ۽ اعتراف جي مسئلي سان ڳنڍيو.<ref name="IEPGI"/><ref name="SEPHegel"/> ===موضوع ۽ معروض=== موضوع ۽ معروض جو فرق علميات جو اهم مسئلو آهي. ''موضوع'' مان مراد ڄاڻ حاصل ڪندڙ شعور يا فاعل، جڏهن ته ''معروض'' مان مراد ڄاڻ جو موضوع يا شئي آهي. جرمن مثاليت جي مختلف مفڪرن ڪوشش ڪئي ته انهن ٻنهي جي لاڳاپي کي اهڙي نموني سمجهايو وڃي، جنهن ۾ انساني علم جي امڪان سان گڏ حقيقت جي معروضي حيثيت کي به واضح ڪري سگهجي.<ref name="SEPIdealism"/> ===مطلق=== ''مطلق'' جرمن مثاليت ۾ هڪ اهم، پر مختلف معنائن وارو اصطلاح آهي. فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل ان کي هڪجهڙي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو. عام طور اهو اهڙي غيرمشروط بنياد يا جامع حقيقت بابت بحث سان لاڳاپيل آهي، جنهن کي ٻين محدود يا مشروط تصورن جي وضاحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="IEPGI"/><ref name="SEPIdealism"/> ===جدليات=== ''جدليات'' خاص طور هيگل جي فلسفي سان وابسته آهي. هيگل جي فڪر ۾ تصورن جي اندروني حدن ۽ تضادن جي تجزيي وسيلي وڌيڪ جامع سمجهه ڏانهن اڳڀرائي ٿئي ٿي. هيگل جي جدليات کي اڪثر ''دعويٰ، ضد دعويٰ ۽ امتزاج'' جي ٽن مرحلن سان بيان ڪيو ويندو آهي، پر هي فارمولو سندس سموري فلسفياتي طريقي جي مڪمل يا درست نمائندگي نٿو ڪري.<ref name="SEPHegel"/> ===آزادي ۽ خودمختياري=== آزادي جرمن مثاليت جي اهم موضوعن مان آهي. ڪانٽ اخلاقي خودمختياريءَ کي عقل جي عملي استعمال سان ڳنڍيو. فشٽي آزاديءَ کي انساني عمل ۽ خود شعوريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته هيگل آزاديءَ جي سماجي ۽ ادارياتي صورتن تي زور ڏنو. انهن مفڪرن ۾ آزاديءَ جي معنيٰ بابت اختلاف موجود هئا، پر سڀني لاءِ انساني عمل ۽ عقل جي لاڳاپي جو سوال اهم رهيو.<ref name="CambridgeGI"/><ref name="SEPHegel"/> ==علميات ۽ مابعدالطبيعات== جرمن مثاليت جي هڪ بنيادي خصوصيت علميات ۽ مابعدالطبيعات جي وچ ۾ لاڳاپي کي نئين سر سمجهڻ آهي. ڪانٽ علم جي شرطن ۽ حدن جي وضاحت ڪئي، جڏهن ته فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل انهن شرطن جي حقيقت سان لاڳاپي بابت وڌيڪ جامع نظريا پيش ڪيا. انهيءَ بحث ۾ اهم سوال اهو هو ته ڇا فڪر ۽ وجود مڪمل طور الڳ آهن يا انهن جي وچ ۾ اهڙو بنيادي لاڳاپو موجود آهي، جنهن جي فلسفياتي وضاحت ممڪن آهي.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="Beiser2002"/> ==فطرت جو فلسفو== جرمن مثاليت ۾ فطرت بابت فلسفياتي بحث اهم هو، خاص طور شيلنگ ۽ هيگل جي نظامن ۾. شيلنگ فطرت کي متحرڪ عملن ۽ منظم قوتن جي صورت ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. هن فطرت ۽ شعور جي لاڳاپي کي پنهنجي فلسفي جو بنيادي مسئلو بڻايو. هيگل جي فلسفياتي نظام ۾ پڻ فطرت جو فلسفو منطق ۽ روح جي فلسفي جي وچ ۾ هڪ اهم حصو آهي.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="SEPHegel"/> ==اخلاقي ۽ سياسي فلسفو== جرمن مثاليت ۾ اخلاقي ۽ سياسي فلسفي جا سوال فرد جي خودمختياري، حق، قانون، اجتماعي زندگي ۽ آزاديءَ سان لاڳاپيل هئا. ڪانٽ اخلاقي قانون ۽ خودمختيار عقل تي زور ڏنو. فشٽي فرد جي عمل ۽ ٻين فردن سان حقن جي لاڳاپي تي بحث ڪيو. هيگل خاندان، شهري سماج ۽ رياست کي آزاديءَ جي عملي صورتن جي تجزيي ۾ شامل ڪيو. انهن اختلافن سبب جرمن مثاليت کي ڪنهن هڪ سياسي نظريي سان مڪمل طور هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="CambridgeGI"/><ref name="SEPHegel"/> ==فن ۽ جماليات== جرمن مثاليت جي مفڪرن فن ۽ جمالياتي تجربي کي فلسفي جي اهم موضوعن مان سمجهيو. ڪانٽ جمالياتي فيصلي جي نوعيت ۽ حسن جي تجربي تي بحث ڪيو. شيلنگ فن کي شعور ۽ فطرت جي لاڳاپي کي ظاهر ڪندڙ اهم صورت طور ڏٺو. هيگل فن کي انساني روح جي تاريخي ۽ ثقافتي اظهار سان ڳنڍيو. جرمن رومانويت سان جرمن مثاليت جا ويجها لاڳاپا به فن، شاعري ۽ جماليات بابت بحثن ۾ نمايان ٿيا.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="SEPSchlegel"/> ==مذهب جو فلسفو== جرمن مثاليت ۾ خدا، ايمان، عقل، مذهبي تجربو ۽ انساني آزاديءَ بابت بحث اهم رهيا. ڪانٽ مذهب ۽ اخلاقي عقل جي لاڳاپي تي زور ڏنو. فشٽي جي مذهب بابت خيالن سبب سندس دور ۾ اختلاف پيدا ٿيا. شيلنگ ۽ هيگل مذهب ۽ مطلق جي فلسفي بابت مختلف نظام پيش ڪيا. جرمن مثاليت ۾ مذهب بابت ڪا هڪ گڏيل راءِ نه هئي؛ ان جي بدران مختلف مفڪرن عقل ۽ ايمان جي لاڳاپي کي مختلف نموني بيان ڪيو.<ref name="Berger2021"/> ==جرمن رومانويت سان تعلق== جرمن مثاليت ۽ ابتدائي جرمن رومانويت هڪ ئي تاريخي ماحول ۾ ترقي ڪيون. ٻنهي ۾ خود شعوري، آزادي، فطرت، فن ۽ مطلق بابت سوال اهم هئا. تنهن هوندي به رومانوي مفڪرن فلسفي کي ڪنهن هڪ مڪمل ۽ آخري اصول مان اخذ ڪرڻ جي ڪوشش تي ڪڏهن تنقيد ڪئي. شليگل ۽ نووالس جي فڪر ۾ فلسفي جي نامڪمل هجڻ، تخليقي اظهار ۽ انساني ڄاڻ جي حدن بابت بحث موجود آهي.<ref name="SEPSchlegel"/><ref name="IEPNovalis"/> ==اهم مفڪرن جي ڀيٽ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#244a70;color:white;padding:9px;" | جرمن مثاليت جي چئن اهم مفڪرن جو تقابلي جائزو ! style="background:#dce9f5;" | مفڪر ! style="background:#dce9f5;" | حياتي ! style="background:#dce9f5;" | اهم فلسفياتي رخ ! style="background:#dce9f5;" | مرڪزي سوال ! style="background:#dce9f5;" | اهم تصنيف |- | [[ايمانوئل ڪانٽ]] || 1724ع–1804ع || ماورائي مثاليت || علم ڪيئن ممڪن آهي؟ || ''خالص عقل جي تنقيد'' |- | [[يوهان گوٽليب فشٽي]] || 1762ع–1814ع || خود شعوريءَ تي ٻڌل علم جو نظام || خود شعوري ۽ عمل جا بنياد ڪهڙا آهن؟ || ''Wissenschaftslehre'' |- | [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] || 1775ع–1854ع || فطرت، سڃاڻپ ۽ مطلق جو فلسفو || فطرت ۽ شعور جو لاڳاپو ڪهڙو آهي؟ || ''System des transzendentalen Idealismus'' |- | [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] || 1770ع–1831ع || جدلياتي ۽ منظم مثاليت || فڪر، حقيقت ۽ تاريخ ڪيئن ڳنڍيل آهن؟ || ''Phänomenologie des Geistes'' |} <ref name="IEPGI"/><ref name="SEPIdealism"/> ==اهم تصنيفن جي وقتوار فهرست== {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#315b49;color:white;padding:9px;" | جرمن مثاليت جي ترقيءَ ۾ اهم تصنيفون ! style="background:#dcefe5;" | سال ! style="background:#dcefe5;" | مفڪر ! style="background:#dcefe5;" | تصنيف ! style="background:#dcefe5;" | اهميت |- | 1781ع || ڪانٽ || ''Kritik der reinen Vernunft'' || ماورائي مثاليت جي بنيادي وضاحت |- | 1788ع || ڪانٽ || ''Kritik der praktischen Vernunft'' || عملي عقل ۽ اخلاقي فلسفو |- | 1790ع || ڪانٽ || ''Kritik der Urteilskraft'' || جماليات ۽ فيصلي جي قوت |- | 1794ع–1795ع || فشٽي || ''Grundlage der gesamten Wissenschaftslehre'' || خود شعوريءَ تي ٻڌل فلسفياتي نظام |- | 1797ع || شيلنگ || ''Ideen zu einer Philosophie der Natur'' || فطرت جو فلسفو |- | 1800ع || شيلنگ || ''System des transzendentalen Idealismus'' || فطرت ۽ شعور جو لاڳاپو |- | 1801ع || هيگل || ''Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie'' || فشٽي ۽ شيلنگ جي نظامن جو تقابلي مطالعو |- | 1807ع || هيگل || ''Phänomenologie des Geistes'' || شعور ۽ خود شعوريءَ جي ترقي |- | 1812ع–1816ع || هيگل || ''Wissenschaft der Logik'' || منطق ۽ مابعدالطبيعات |- | 1817ع || هيگل || ''Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse'' || فلسفياتي نظام جو جامع خاڪو |- | 1820ع/1821ع || هيگل || ''Grundlinien der Philosophie des Rechts'' || حق، اخلاق ۽ رياست |} <ref name="IEPGI"/><ref name="SEPHegel"/> ==تنقيد ۽ اختلاف== جرمن مثاليت تي مختلف فلسفياتي رخن کان تنقيد ڪئي وئي آهي. ===فلسفي جي بنيادي اصول بابت تنقيد=== فشٽي ۽ ٻين مفڪرن فلسفي جي هڪ بنيادي اصول جي ڳولا ڪئي، پر ڪجهه همعصر مفڪرن سوال اٿاريو ته ڇا سڀني فلسفياتي حقيقتن کي ڪنهن هڪ اصول مان اخذ ڪرڻ ممڪن آهي. ابتدائي رومانوي مفڪرن، خاص طور شليگل، فلسفي جي مڪمل ۽ آخري نظام بابت شڪ ظاهر ڪيو.<ref name="SEPSchlegel"/> ===حقيقت ۽ شعور جو لاڳاپو=== جرمن مثاليت جي نقادن سوال اٿاريو ته ڇا فڪر ۽ شعور کي بنيادي اهميت ڏيڻ سان خارجي دنيا جي معروضي حيثيت مناسب نموني واضح ٿئي ٿي. بهرحال، جديد تحقيق ۾ اهو پڻ واضح ڪيو ويو آهي ته جرمن مثاليت جي سڀني نظامن کي سادي موضوعيت پسندي يا خارجي دنيا جي انڪار سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="Beiser2002"/><ref name="SEPHegel"/> ===تاريخ ۽ سياست بابت تنقيد=== هيگل جي تاريخ ۽ رياست بابت خيالن تي تنقيد ڪئي وئي آهي، خاص طور تاريخي ترقيءَ جي تصور، رياست جي حيثيت ۽ يورپ مرڪزيت بابت. انهن تنقيدن جي باوجود جديد محقق سندس سياسي فلسفي کي آزادي، قانون، سماجي ادارن ۽ اعتراف جي مسئلن سان ڳنڍي ٻيهر پڙهندا رهيا آهن.<ref name="SEPHegel"/> ==اثر ۽ ورثو== جرمن مثاليت جو اثر اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي فلسفي تي پيو. [[ڪارل مارڪس]] ۽ [[لودوگ فوئرباخ]] جهڙن مفڪرن هيگل جي فلسفي سان تنقيدي لاڳاپو قائم ڪيو. [[سورين ڪرڪيگارڊ]] ۽ [[آرٿر شوپنهائور]] پڻ انهيءَ وسيع فڪري ماحول جي بحثن سان لاڳاپيل هئا، جيتوڻيڪ انهن جا فلسفياتي موقف جرمن مثاليت کان مختلف هئا. جرمن مثاليت جي اثرن کي [[برطانوي مثاليت]]، [[مارڪسزم]]، [[براعظمي فلسفو]] ۽ جديد علميات، اخلاقي فلسفي ۽ سماجي فلسفي جي بحثن ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="IEPGI"/><ref name="SEPIdealism"/> ويهين صديءَ جي پوئين حصي کان جرمن مثاليت بابت نئين تحقيق ۾ ان جي تاريخي پيچيدگين، مختلف مفڪرن جي اختلافن ۽ ڪانٽ کان پوءِ جي فلسفي جي نون رخن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="Beiser2002"/><ref name="Pinkard2002">{{cite book |last=Pinkard |first=Terry |title=German Philosophy 1760–1860: The Legacy of Idealism |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |doi=10.1017/CBO9780511801846}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[مثاليت]] * [[جرمن فلسفو]] * [[ماورائي مثاليت]] * [[مطلق مثاليت]] * [[جدليات]] * [[علميات]] * [[مابعدالطبيعات]] * [[جرمن رومانويت]] * [[روشن خيالي]] * [[ايمانوئل ڪانٽ]] * [[يوهان گوٽليب فشٽي]] * [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] * [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] * [[ڪارل مارڪس]] ==حوالا== <references /> ==وڌيڪ مطالعو== * Ameriks, Karl (ed.). ''The Cambridge Companion to German Idealism''. Cambridge University Press, 2000. * Beiser, Frederick C. ''The Fate of Reason: German Philosophy from Kant to Fichte''. Harvard University Press, 1987. * Beiser, Frederick C. ''German Idealism: The Struggle against Subjectivism, 1781–1801''. Harvard University Press, 2002. * Beiser, Frederick C. ''The Romantic Imperative: The Concept of Early German Romanticism''. Harvard University Press, 2003. * Bowie, Andrew. ''Schelling and Modern European Philosophy: An Introduction''. Routledge, 1993. * Breazeale, Daniel. ''Thinking Through the Wissenschaftslehre: Themes from Fichte's Early Philosophy''. Oxford University Press, 2013. * Frank, Manfred. ''The Philosophical Foundations of Early German Romanticism''. State University of New York Press, 2004. * Förster, Eckart. ''The Twenty-Five Years of Philosophy: A Systematic Reconstruction''. Harvard University Press, 2012. * Franks, Paul W. ''All or Nothing: Systematicity, Transcendental Arguments, and Skepticism in German Idealism''. Harvard University Press, 2005. * Gardner, Sebastian. ''Kant and the Critique of Pure Reason''. Routledge, 1999. * Guyer, Paul. ''Kant and the Claims of Knowledge''. Cambridge University Press, 1987. * Henrich, Dieter. ''Between Kant and Hegel: Lectures on German Idealism''. Harvard University Press, 2003. * Houlgate, Stephen. ''An Introduction to Hegel: Freedom, Truth and History''. Blackwell Publishing, 2005. * Horstmann, Rolf-Peter. ''Kant's Power of Imagination''. Cambridge University Press, 2018. * Kant, Immanuel. ''Critique of Pure Reason''. 1781; revised edition 1787. * Kant, Immanuel. ''Critique of Practical Reason''. 1788. * Kant, Immanuel. ''Critique of the Power of Judgment''. 1790. * Fichte, J. G. ''Foundations of the Entire Science of Knowledge''. 1794–1795. * Schelling, F. W. J. ''System of Transcendental Idealism''. 1800. * Hegel, G. W. F. ''Phenomenology of Spirit''. 1807. * Hegel, G. W. F. ''Science of Logic''. 1812–1816. * Hegel, G. W. F. ''Elements of the Philosophy of Right''. 1820/1821. * Millán-Zaibert, Elizabeth. ''Friedrich Schlegel and the Emergence of Romantic Philosophy''. State University of New York Press, 2007. * Pinkard, Terry. ''German Philosophy 1760–1860: The Legacy of Idealism''. Cambridge University Press, 2002. * Pinkard, Terry. ''Hegel: A Biography''. Cambridge University Press, 2000. * Pippin, Robert B. ''Hegel's Idealism: The Satisfactions of Self-Consciousness''. Cambridge University Press, 1989. * Rockmore, Tom. ''Before and After Hegel: A Historical Introduction to Hegel's Thought''. University of California Press, 1993. * Stern, Robert. ''Hegelian Metaphysics''. Oxford University Press, 2009. * Taylor, Charles. ''Hegel''. Cambridge University Press, 1975. * Wood, Allen W. ''Hegel's Ethical Thought''. Cambridge University Press, 1990. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://iep.utm.edu/germidea/ انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي: جرمن مثاليت] * [https://plato.stanford.edu/entries/idealism/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي: مثاليت] * [https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي: هيگل] * [https://www.cambridge.org/core/books/german-philosophy-1760-1860/FA5ACC992E360E47BC2AFF8966EA6463 ڪيمبرج يونيورسٽي پريس: جرمن فلسفو 1760ع–1860ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Idealism_in_Germany وڪيميڊيا ڪامنز: جرمن مثاليت] [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:جرمن فلسفو]] [[زمرو:مثاليت]] [[زمرو:فلسفي جون تحريڪون]] [[زمرو:ارڙهين صديءَ جو فلسفو]] [[زمرو:اڻويهين صديءَ جو فلسفو]] cb259zunge03f7utoivnscu2rfpwlgi 427983 427979 2026-11-04T15:47:26Z Intisar Ali 8681 /* */ 427983 wikitext text/x-wiki {{Short description|ارڙهين ۽ اڻويهين صديءَ جي جرمن فلسفياتي تحريڪ}} {{Infobox | name = جرمن مثاليت | title = جرمن مثاليت | image = Deutscher Idealismus.jpg | image_size = 270px | caption = جرمن مثاليت جا چار اهم مفڪر: ڪانٽ، فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل | headerstyle = background:#244a70; color:white; | labelstyle = background:#e8f0f8; font-weight:bold; | header1 = بنيادي ڄاڻ | label2 = فلسفياتي تحريڪ | data2 = [[جرمن مثاليت]] | label3 = دور | data3 = ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان اڻويهين صديءَ جي وچ تائين | label4 = علائقو | data4 = [[جرمني]] | header5 = فلسفياتي موضوع | label6 = اهم شعبا | data6 = [[علميات]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[منطق]]، [[اخلاقي فلسفو]]، [[سياسي فلسفو]]، [[جماليات]]، [[فطرت جو فلسفو]] | label7 = اهم تصور | data7 = [[ماورائي مثاليت]]، [[مطلق مثاليت]]، [[خود شعوري]]، [[جدليات]]، [[خودمختياري]]، [[اعتراف]] | header8 = فڪري لاڳاپا | label9 = اثر قبول ڪيل | data9 = [[عقليت پسندي]]، [[تجربيت پسندي]]، [[روشن خيالي]]، [[باروخ اسپنوزا]]، [[ايمانوئل ڪانٽ]] | label10 = اثرانداز ٿيل | data10 = [[جرمن رومانويت]]، [[هيگلي فلسفو]]، [[مارڪسزم]]، [[برطانوي مثاليت]]، [[براعظمي فلسفو]] | header11 = اهم مفڪر | data12 = [[ايمانوئل ڪانٽ]]، [[يوهان گوٽليب فشٽي]]، [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]]، [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] }} '''جرمن مثاليت''' (جرمن: Deutscher Idealismus؛ انگريزي:German idealism) [[فلسفو|فلسفي]] جي هڪ اهم تحريڪ آهي، جيڪا ارڙهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ جرمنيءَ ۾ اڀري ۽ اڻويهين صديءَ جي پهرئين اڌ تائين ترقي ڪندي رهي. هن تحريڪ جا چار مشهور مفڪر [[ايمانوئل ڪانٽ]]، [[يوهان گوٽليب فشٽي]]، [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] ۽ [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] هئا. جرمن مثاليت جو مرڪزي سوال اهو هو ته انساني علم، فڪر ۽ خود شعوريءَ جو حقيقت سان ڪهڙو تعلق آهي ۽ عقل، آزادي، فطرت ۽ تاريخ کي هڪ مربوط فلسفياتي نظام ۾ ڪيئن سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="IEPGI">{{cite web |last=McQuillan |first=Colin |title=German Idealism |url=https://iep.utm.edu/germidea/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="SEPIdealism">{{cite web |title=Idealism |url=https://plato.stanford.edu/entries/idealism/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> جرمن مثاليت [[ڪانٽ]] جي تنقيدي فلسفي مان اڀري، خاص طور سندس ڪتاب ''[[خالص عقل جي تنقيد]]'' جي 1781ع ۾ اشاعت کان پوءِ. ڪانٽ جي ''ماورائي مثاليت'' موجب انساني تجربي ۾ ظاهر ٿيندڙ شين جي ڄاڻ اسان جي ادراڪي صلاحيتن ۽ انهن جي بناوت سان لاڳاپيل آهي. فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل ان مسئلي کي مختلف رخن ۾ اڳتي وڌايو ۽ ذهن ۽ دنيا، موضوع ۽ معروض، توڙي فڪر ۽ وجود جي وچ ۾ لاڳاپن کي نئين سر بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="SEPKantTI">{{cite web |title=Kant's Transcendental Idealism |url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2020/entries/kant-transcendental-idealism/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> جرمن مثاليت جي اهميت ان ڳالهه ۾ به آهي ته هن تحريڪ جي مفڪرن فلسفي کي جدا جدا مسئلن جي مجموعي بدران هڪ منظم علمي ڪوشش طور پيش ڪيو. انهن [[علميات]]، [[منطق]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[اخلاقيات]]، [[سياسي فلسفو|سياسي فلسفي]]، [[مذهب جو فلسفو|مذهب جي فلسفي]]، [[تاريخ جو فلسفو|تاريخ جي فلسفي]] ۽ [[جماليات]] جي سوالن کي هڪٻئي سان ڳنڍيو.<ref name="IEPGI"/><ref name="CambridgeGI">{{cite book |editor-last=Ameriks |editor-first=Karl |title=The Cambridge Companion to German Idealism |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |isbn=9780521656955}}</ref> ==اصطلاح ۽ تعريف== لفظ ''مثاليت'' فلسفي ۾ مختلف معنائن سان استعمال ٿيندو آهي. عام طور اهو انهن فلسفياتي نظرين سان لاڳاپيل آهي، جيڪي علم يا حقيقت جي وضاحت ۾ فڪر، تصور، عقل يا شعور کي بنيادي اهميت ڏين ٿا. تنهن هوندي به جرمن مثاليت کي انهيءَ دعويٰ سان هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي ته مادي دنيا رڳو ڪنهن فرد جي ذهن ۾ موجود آهي. ڪانٽ تجربي ۾ موجود شين جي حقيقت کي تسليم ڪندي انهن جي ڄاڻ جي شرطن بابت سوال اٿاريو. سندس پوءِ ايندڙ مفڪرن انهن شرطن ۽ حقيقت جي وچ ۾ لاڳاپي کي مختلف نموني سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري جرمن مثاليت هڪجهڙي عقيدن وارو فلسفو نه، پر پاڻ ۾ لاڳاپيل ۽ اختلاف رکندڙ فلسفياتي نظامن جي تاريخي تحريڪ آهي.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="SEPHegel">{{cite web |last=Redding |first=Paul |title=Georg Wilhelm Friedrich Hegel |url=https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref> ==تاريخي ۽ فڪري پسمنظر== ===يورپي روشن خيالي=== جرمن مثاليت جي ترقي [[يورپي روشن خيالي]] جي فڪري ماحول سان ڳنڍيل هئي. روشن خياليءَ جي مفڪرن عقل، سائنسي تحقيق، تنقيدي سوچ ۽ انساني خودمختياريءَ کي اهميت ڏني. ساڳئي وقت [[عقليت پسندي]] ۽ [[تجربيت پسندي]] جي وچ ۾ علم جي بنيادن بابت اختلاف جاري هئا. ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ شڪ پرستي، ماديت، مذهب، اخلاقي آزادي ۽ سائنسي علم بابت بحث جرمن فلسفي لاءِ اهم بڻجي ويا. جرمن مثاليت جي مفڪرن انهن مسئلن کي هڪ جامع فلسفياتي نظام جي صورت ۾ حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="BeiserEnlightenment">{{cite book |last=Beiser |first=Frederick C. |chapter=The Enlightenment and idealism |editor-last=Ameriks |editor-first=Karl |title=The Cambridge Companion to German Idealism |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |pages=18–36 |doi=10.1017/CCOL0521651786.002}}</ref> ===ڪانٽ جو تنقيدي انقلاب=== 1781ع ۾ ڪانٽ جو ڪتاب ''خالص عقل جي تنقيد'' شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ ڪانٽ اهو سوال اٿاريو ته تجربو ڪيئن ممڪن ٿئي ٿو ۽ انساني علم جون ڪهڙيون حدون آهن. ڪانٽ موجب مڪان ۽ زمان انساني حسي ادراڪ جون صورتون آهن. انسان شين کي جيئن اهي تجربي ۾ ظاهر ٿين ٿيون، تيئن ڄاڻي سگهي ٿو؛ پر شين جي اهڙي حقيقت، جيڪا اسان جي ڄاڻ جي شرطن کان آزاد هجي، تنهن بابت نظرياتي علم جون حدون آهن.<ref name="SEPKantTI"/> ڪانٽ جو مقصد سائنسي علم جي امڪان کي واضح ڪرڻ سان گڏ عقل جي حدن کي به بيان ڪرڻ هو. سندس تنقيدي فلسفي جرمن مثاليت جي پوءِ ايندڙ مفڪرن لاءِ نوان سوال پيدا ڪيا.<ref name="SEPIdealism"/> ===ڪانٽ کان پوءِ جا اختلاف=== ڪانٽ جي فلسفي کان پوءِ [[فريڊرش هينرش ياڪوبي]]، [[ڪارل ليونارڊ رائن هولڊ]] ۽ [[سالومون مائيمون]] جهڙن مفڪرن علم جي بنياد، شين جي پنهنجي ذات ۾ وجود ۽ فلسفي جي پهرئين اصول بابت بحث ڪيو. انهن بحثن مان اهو سوال اڀريو ته ڇا علم جي سڀني اصولن کي ڪنهن هڪ بنيادي اصول مان اخذ ڪري سگهجي ٿو ۽ ڇا ذهن ۽ حقيقت جي وچ ۾ ڪانٽ جو فرق برقرار رکي سگهجي ٿو.<ref name="IEPGI"/><ref name="Beiser2002">{{cite book |last=Beiser |first=Frederick C. |title=German Idealism: The Struggle against Subjectivism, 1781–1801 |publisher=Harvard University Press |year=2002 |doi=10.2307/j.ctvjghtq5}}</ref> ==اهم فلسفي== [[File:Deutscher Idealismus.jpg|thumb|جرمن مثاليت جا چار بنيادي مفڪر: ڪانٽ، فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل.]] ===ايمانوئل ڪانٽ=== '''[[ايمانوئل ڪانٽ]]''' (1724ع–1804ع) جرمن مثاليت جو بنيادي پيش رو هو. سندس تنقيدي فلسفي ۾ علم، اخلاقي آزادي ۽ جمالياتي فيصلي جا سوال مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪانٽ جي ''ماورائي مثاليت'' موجب انساني تجربي جي شين جي ڄاڻ ذهن جي ادراڪي بناوت سان لاڳاپيل آهي، پر انهيءَ مان اهو نتيجو نٿو نڪري ته خارجي دنيا جو وجود ئي ڪونهي. ڪانٽ جي فلسفي ۾ ''تجرباتي حقيقت پسندي'' ۽ ''ماورائي مثاليت'' گڏ موجود آهن.<ref name="SEPKantTI"/><ref name="SEPIdealism"/> ڪانٽ جون اهم تصنيفون: * ''خالص عقل جي تنقيد'' (1781ع؛ ٻيو ڇاپو 1787ع) * ''عملي عقل جي تنقيد'' (1788ع) * ''فيصلي جي قوت جي تنقيد'' (1790ع) ===يوهان گوٽليب فشٽي=== '''[[يوهان گوٽليب فشٽي]]''' (1762ع–1814ع) ڪانٽ کان پوءِ جرمن مثاليت جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن پنهنجي فلسفياتي نظام کي ''Wissenschaftslehre''، يعني علم جو نظريو يا علمي اصولن جو نظام، سڏيو. فشٽي جي فلسفي ۾ ''مان'' جي سرگرمي، خود شعوري ۽ عمل کي بنيادي اهميت حاصل آهي. سندس ڪوشش هئي ته علم ۽ عمل جي بنيادي شرطن کي خود شعوريءَ جي هڪ اصول مان واضح ڪيو وڃي. فشٽي جي فلسفي ۾ ''مان'' ۽ ''غير مان'' جي لاڳاپي جو بحث مشهور آهي، پر ان کي صرف انهيءَ سادي دعويٰ سان بيان ڪرڻ درست نه آهي ته انفرادي ذهن سڄي خارجي دنيا کي پنهنجي مرضيءَ سان پيدا ڪري ٿو.<ref name="IEPGI"/><ref name="SEPIdealism"/> سندس اهم تصنيفن ۾ ''Grundlage der gesamten Wissenschaftslehre'' (1794ع–1795ع) ۽ ''Die Bestimmung des Menschen'' (1800ع) شامل آهن. ===فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ=== '''[[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]]''' (1775ع–1854ع) جرمن مثاليت ۾ فطرت، فن ۽ مطلق جي فلسفي کي خاص اهميت ڏني. شيلنگ جي شروعاتي فڪر ۾ فشٽي جو اثر موجود هو، پر هن فطرت کي رڳو شعور جي سامهون بيٺل غيرفعال شئي طور سمجهڻ بدران هڪ متحرڪ ۽ منظم حقيقت طور بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ''فطرت جو فلسفو'' ۽ ''ماورائي مثاليت جو نظام'' فطرت ۽ شعور جي لاڳاپن جي وضاحت لاءِ اهم هئا. پوءِ هن ''سڃاڻپ جي فلسفي'' ۽ پنهنجي آخري دور ۾ ٻين فلسفياتي طريقن ڏانهن توجهه ڏني.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="Berger2021">{{cite journal |last=Berger |first=Benjamin |title=Idealism, German |year=2021 |doi=10.1002/9781119009924.eopr0177 |publisher=Wiley}}</ref> شيلنگ جي اهم تصنيفن ۾ ''Ideen zu einer Philosophie der Natur'' (1797ع) ۽ ''System des transzendentalen Idealismus'' (1800ع) شامل آهن. ===جارج ولهيلم فريڊرش هيگل=== '''[[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]]''' (1770ع–1831ع) جرمن مثاليت جي مشهور ۽ اثرائتي مفڪرن مان هڪ هو. هن شعور، منطق، فطرت، تاريخ، سماج، مذهب ۽ فن کي هڪ وسيع فلسفياتي نظام ۾ بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هيگل جي فلسفي ۾ فڪر ۽ حقيقت جي اندروني لاڳاپي، [[جدليات]]، [[خود شعوري]]، [[اعتراف]] ۽ آزاديءَ جي تاريخي ۽ سماجي صورتن کي خاص اهميت حاصل آهي. هن جي ''روح جي مظاهراتيات'' (1807ع)، ''منطق جو علم'' (1812ع–1816ع)، ''فلسفياتي علمن جو انسائيڪلوپيڊيا'' (1817ع) ۽ ''حق جي فلسفي جا بنيادي اصول'' (1820ع/1821ع) جرمن مثاليت جون اهم تصنيفون آهن.<ref name="SEPHegel"/><ref name="IEPGI"/> هيگل جي فلسفي کي عام طور ''مطلق مثاليت'' سان وابسته ڪيو ويندو آهي، پر سندس نظام جي صحيح تشريح بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن. ==ٻيا لاڳاپيل مفڪر== ===ڪارل ليونارڊ رائن هولڊ=== رائن هولڊ ڪانٽ جي فلسفي کي منظم صورت ۾ پيش ڪرڻ ۽ فلسفي جي هڪ بنيادي اصول جي ڳولا ڪرڻ لاءِ مشهور هو. سندس بحثن فشٽي جي فلسفي جي ترقيءَ لاءِ اهم فڪري پسمنظر فراهم ڪيو.<ref name="IEPGI"/> ===فريڊرش هينرش ياڪوبي=== ياڪوبي عقل، ايمان، شڪ پرستي ۽ اسپنوزا جي فلسفي بابت بحثن ۾ اهم شخصيت هو. هن ڪانٽ ۽ پوءِ جي مثاليت پسندن جي ڪجهه بنيادي مفروضن تي تنقيد ڪئي.<ref name="Beiser2002"/> ===فريڊرش هولڊرلن=== [[فريڊرش هولڊرلن]] شاعر ۽ مفڪر هو، جنهن جو فڪر جرمن مثاليت ۽ ابتدائي رومانويت جي وچ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. سندس لکڻين ۾ وجود، شعور ۽ اصل وحدت بابت مسئلا سامهون اچن ٿا.<ref name="Beiser2002"/> ===فريڊرش شليگل ۽ نووالس=== [[فريڊرش شليگل]] ۽ [[نووالس]] ابتدائي [[جرمن رومانويت]] سان وابسته هئا. انهن فشٽي ۽ ٻين مفڪرن جي فلسفي سان بحث ڪندي فن، تخليق، خود شعوري ۽ فلسفي جي بنيادن بابت پنهنجا خيال پيش ڪيا. جرمن رومانويت کي جرمن مثاليت سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي ۾ ويجها لاڳاپا هجڻ سان گڏ بنيادي اختلاف پڻ موجود هئا.<ref name="SEPSchlegel">{{cite web |title=Friedrich Schlegel |url=https://plato.stanford.edu/entries/schlegel/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="IEPNovalis">{{cite web |title=Novalis |url=https://iep.utm.edu/novalis/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-11-04}}</ref> ==بنيادي فلسفياتي تصور== ===ماورائي مثاليت=== ''ماورائي مثاليت'' ڪانٽ جي فلسفي جو بنيادي اصطلاح آهي. ان موجب شين جي انساني تجربي ۾ ظاهر ٿيڻ جو طريقو اسان جي ادراڪي صلاحيتن ۽ انهن جي شرطن سان لاڳاپيل آهي. هن نظريي جو مقصد تجربي جي علم کي رد ڪرڻ نه، پر ان جي امڪان ۽ حدن جي وضاحت ڪرڻ آهي.<ref name="SEPKantTI"/> ===خود شعوري=== جرمن مثاليت ۾ خود شعوري صرف پنهنجي وجود جي خبر هجڻ جو نالو نه آهي، پر اها علم، عمل ۽ انساني سڃاڻپ جي بنيادي شرطن بابت فلسفياتي مسئلو آهي. فشٽي خود شعوريءَ جي سرگرميءَ کي پنهنجي نظام جي مرڪز ۾ رکيو، جڏهن ته هيگل ان کي ٻين خود شعور رکندڙ فردن سان لاڳاپن ۽ اعتراف جي مسئلي سان ڳنڍيو.<ref name="IEPGI"/><ref name="SEPHegel"/> ===موضوع ۽ معروض=== موضوع ۽ معروض جو فرق علميات جو اهم مسئلو آهي. ''موضوع'' مان مراد ڄاڻ حاصل ڪندڙ شعور يا فاعل، جڏهن ته ''معروض'' مان مراد ڄاڻ جو موضوع يا شئي آهي. جرمن مثاليت جي مختلف مفڪرن ڪوشش ڪئي ته انهن ٻنهي جي لاڳاپي کي اهڙي نموني سمجهايو وڃي، جنهن ۾ انساني علم جي امڪان سان گڏ حقيقت جي معروضي حيثيت کي به واضح ڪري سگهجي.<ref name="SEPIdealism"/> ===مطلق=== ''مطلق'' جرمن مثاليت ۾ هڪ اهم، پر مختلف معنائن وارو اصطلاح آهي. فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل ان کي هڪجهڙي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو. عام طور اهو اهڙي غيرمشروط بنياد يا جامع حقيقت بابت بحث سان لاڳاپيل آهي، جنهن کي ٻين محدود يا مشروط تصورن جي وضاحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="IEPGI"/><ref name="SEPIdealism"/> ===جدليات=== ''جدليات'' خاص طور هيگل جي فلسفي سان وابسته آهي. هيگل جي فڪر ۾ تصورن جي اندروني حدن ۽ تضادن جي تجزيي وسيلي وڌيڪ جامع سمجهه ڏانهن اڳڀرائي ٿئي ٿي. هيگل جي جدليات کي اڪثر ''دعويٰ، ضد دعويٰ ۽ امتزاج'' جي ٽن مرحلن سان بيان ڪيو ويندو آهي، پر هي فارمولو سندس سموري فلسفياتي طريقي جي مڪمل يا درست نمائندگي نٿو ڪري.<ref name="SEPHegel"/> ===آزادي ۽ خودمختياري=== آزادي جرمن مثاليت جي اهم موضوعن مان آهي. ڪانٽ اخلاقي خودمختياريءَ کي عقل جي عملي استعمال سان ڳنڍيو. فشٽي آزاديءَ کي انساني عمل ۽ خود شعوريءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته هيگل آزاديءَ جي سماجي ۽ ادارياتي صورتن تي زور ڏنو. انهن مفڪرن ۾ آزاديءَ جي معنيٰ بابت اختلاف موجود هئا، پر سڀني لاءِ انساني عمل ۽ عقل جي لاڳاپي جو سوال اهم رهيو.<ref name="CambridgeGI"/><ref name="SEPHegel"/> ==علميات ۽ مابعدالطبيعات== جرمن مثاليت جي هڪ بنيادي خصوصيت علميات ۽ مابعدالطبيعات جي وچ ۾ لاڳاپي کي نئين سر سمجهڻ آهي. ڪانٽ علم جي شرطن ۽ حدن جي وضاحت ڪئي، جڏهن ته فشٽي، شيلنگ ۽ هيگل انهن شرطن جي حقيقت سان لاڳاپي بابت وڌيڪ جامع نظريا پيش ڪيا. انهيءَ بحث ۾ اهم سوال اهو هو ته ڇا فڪر ۽ وجود مڪمل طور الڳ آهن يا انهن جي وچ ۾ اهڙو بنيادي لاڳاپو موجود آهي، جنهن جي فلسفياتي وضاحت ممڪن آهي.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="Beiser2002"/> ==فطرت جو فلسفو== جرمن مثاليت ۾ فطرت بابت فلسفياتي بحث اهم هو، خاص طور شيلنگ ۽ هيگل جي نظامن ۾. شيلنگ فطرت کي متحرڪ عملن ۽ منظم قوتن جي صورت ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. هن فطرت ۽ شعور جي لاڳاپي کي پنهنجي فلسفي جو بنيادي مسئلو بڻايو. هيگل جي فلسفياتي نظام ۾ پڻ فطرت جو فلسفو منطق ۽ روح جي فلسفي جي وچ ۾ هڪ اهم حصو آهي.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="SEPHegel"/> ==اخلاقي ۽ سياسي فلسفو== جرمن مثاليت ۾ اخلاقي ۽ سياسي فلسفي جا سوال فرد جي خودمختياري، حق، قانون، اجتماعي زندگي ۽ آزاديءَ سان لاڳاپيل هئا. ڪانٽ اخلاقي قانون ۽ خودمختيار عقل تي زور ڏنو. فشٽي فرد جي عمل ۽ ٻين فردن سان حقن جي لاڳاپي تي بحث ڪيو. هيگل خاندان، شهري سماج ۽ رياست کي آزاديءَ جي عملي صورتن جي تجزيي ۾ شامل ڪيو. انهن اختلافن سبب جرمن مثاليت کي ڪنهن هڪ سياسي نظريي سان مڪمل طور هڪجهڙو نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="CambridgeGI"/><ref name="SEPHegel"/> ==فن ۽ جماليات== جرمن مثاليت جي مفڪرن فن ۽ جمالياتي تجربي کي فلسفي جي اهم موضوعن مان سمجهيو. ڪانٽ جمالياتي فيصلي جي نوعيت ۽ حسن جي تجربي تي بحث ڪيو. شيلنگ فن کي شعور ۽ فطرت جي لاڳاپي کي ظاهر ڪندڙ اهم صورت طور ڏٺو. هيگل فن کي انساني روح جي تاريخي ۽ ثقافتي اظهار سان ڳنڍيو. جرمن رومانويت سان جرمن مثاليت جا ويجها لاڳاپا به فن، شاعري ۽ جماليات بابت بحثن ۾ نمايان ٿيا.<ref name="SEPIdealism"/><ref name="SEPSchlegel"/> ==مذهب جو فلسفو== جرمن مثاليت ۾ خدا، ايمان، عقل، مذهبي تجربو ۽ انساني آزاديءَ بابت بحث اهم رهيا. ڪانٽ مذهب ۽ اخلاقي عقل جي لاڳاپي تي زور ڏنو. فشٽي جي مذهب بابت خيالن سبب سندس دور ۾ اختلاف پيدا ٿيا. شيلنگ ۽ هيگل مذهب ۽ مطلق جي فلسفي بابت مختلف نظام پيش ڪيا. جرمن مثاليت ۾ مذهب بابت ڪا هڪ گڏيل راءِ نه هئي؛ ان جي بدران مختلف مفڪرن عقل ۽ ايمان جي لاڳاپي کي مختلف نموني بيان ڪيو.<ref name="Berger2021"/> ==جرمن رومانويت سان تعلق== جرمن مثاليت ۽ ابتدائي جرمن رومانويت هڪ ئي تاريخي ماحول ۾ ترقي ڪيون. ٻنهي ۾ خود شعوري، آزادي، فطرت، فن ۽ مطلق بابت سوال اهم هئا. تنهن هوندي به رومانوي مفڪرن فلسفي کي ڪنهن هڪ مڪمل ۽ آخري اصول مان اخذ ڪرڻ جي ڪوشش تي ڪڏهن تنقيد ڪئي. شليگل ۽ نووالس جي فڪر ۾ فلسفي جي نامڪمل هجڻ، تخليقي اظهار ۽ انساني ڄاڻ جي حدن بابت بحث موجود آهي.<ref name="SEPSchlegel"/><ref name="IEPNovalis"/> ==اهم مفڪرن جي ڀيٽ== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#244a70;color:white;padding:9px;" | جرمن مثاليت جي چئن اهم مفڪرن جو تقابلي جائزو ! style="background:#dce9f5;" | مفڪر ! style="background:#dce9f5;" | حياتي ! style="background:#dce9f5;" | اهم فلسفياتي رخ ! style="background:#dce9f5;" | مرڪزي سوال ! style="background:#dce9f5;" | اهم تصنيف |- | [[ايمانوئل ڪانٽ]] || 1724ع–1804ع || ماورائي مثاليت || علم ڪيئن ممڪن آهي؟ || ''خالص عقل جي تنقيد'' |- | [[يوهان گوٽليب فشٽي]] || 1762ع–1814ع || خود شعوريءَ تي ٻڌل علم جو نظام || خود شعوري ۽ عمل جا بنياد ڪهڙا آهن؟ || ''Wissenschaftslehre'' |- | [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] || 1775ع–1854ع || فطرت، سڃاڻپ ۽ مطلق جو فلسفو || فطرت ۽ شعور جو لاڳاپو ڪهڙو آهي؟ || ''System des transzendentalen Idealismus'' |- | [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] || 1770ع–1831ع || جدلياتي ۽ منظم مثاليت || فڪر، حقيقت ۽ تاريخ ڪيئن ڳنڍيل آهن؟ || ''Phänomenologie des Geistes'' |} <ref name="IEPGI"/><ref name="SEPIdealism"/> ==اهم تصنيفن جي وقتوار فهرست== {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#315b49;color:white;padding:9px;" | جرمن مثاليت جي ترقيءَ ۾ اهم تصنيفون ! style="background:#dcefe5;" | سال ! style="background:#dcefe5;" | مفڪر ! style="background:#dcefe5;" | تصنيف ! style="background:#dcefe5;" | اهميت |- | 1781ع || ڪانٽ || ''Kritik der reinen Vernunft'' || ماورائي مثاليت جي بنيادي وضاحت |- | 1788ع || ڪانٽ || ''Kritik der praktischen Vernunft'' || عملي عقل ۽ اخلاقي فلسفو |- | 1790ع || ڪانٽ || ''Kritik der Urteilskraft'' || جماليات ۽ فيصلي جي قوت |- | 1794ع–1795ع || فشٽي || ''Grundlage der gesamten Wissenschaftslehre'' || خود شعوريءَ تي ٻڌل فلسفياتي نظام |- | 1797ع || شيلنگ || ''Ideen zu einer Philosophie der Natur'' || فطرت جو فلسفو |- | 1800ع || شيلنگ || ''System des transzendentalen Idealismus'' || فطرت ۽ شعور جو لاڳاپو |- | 1801ع || هيگل || ''Differenz des Fichteschen und Schellingschen Systems der Philosophie'' || فشٽي ۽ شيلنگ جي نظامن جو تقابلي مطالعو |- | 1807ع || هيگل || ''Phänomenologie des Geistes'' || شعور ۽ خود شعوريءَ جي ترقي |- | 1812ع–1816ع || هيگل || ''Wissenschaft der Logik'' || منطق ۽ مابعدالطبيعات |- | 1817ع || هيگل || ''Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse'' || فلسفياتي نظام جو جامع خاڪو |- | 1820ع/1821ع || هيگل || ''Grundlinien der Philosophie des Rechts'' || حق، اخلاق ۽ رياست |} <ref name="IEPGI"/><ref name="SEPHegel"/> ==تنقيد ۽ اختلاف== جرمن مثاليت تي مختلف فلسفياتي رخن کان تنقيد ڪئي وئي آهي. ===فلسفي جي بنيادي اصول بابت تنقيد=== فشٽي ۽ ٻين مفڪرن فلسفي جي هڪ بنيادي اصول جي ڳولا ڪئي، پر ڪجهه همعصر مفڪرن سوال اٿاريو ته ڇا سڀني فلسفياتي حقيقتن کي ڪنهن هڪ اصول مان اخذ ڪرڻ ممڪن آهي. ابتدائي رومانوي مفڪرن، خاص طور شليگل، فلسفي جي مڪمل ۽ آخري نظام بابت شڪ ظاهر ڪيو.<ref name="SEPSchlegel"/> ===حقيقت ۽ شعور جو لاڳاپو=== جرمن مثاليت جي نقادن سوال اٿاريو ته ڇا فڪر ۽ شعور کي بنيادي اهميت ڏيڻ سان خارجي دنيا جي معروضي حيثيت مناسب نموني واضح ٿئي ٿي. بهرحال، جديد تحقيق ۾ اهو پڻ واضح ڪيو ويو آهي ته جرمن مثاليت جي سڀني نظامن کي سادي موضوعيت پسندي يا خارجي دنيا جي انڪار سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="Beiser2002"/><ref name="SEPHegel"/> ===تاريخ ۽ سياست بابت تنقيد=== هيگل جي تاريخ ۽ رياست بابت خيالن تي تنقيد ڪئي وئي آهي، خاص طور تاريخي ترقيءَ جي تصور، رياست جي حيثيت ۽ يورپ مرڪزيت بابت. انهن تنقيدن جي باوجود جديد محقق سندس سياسي فلسفي کي آزادي، قانون، سماجي ادارن ۽ اعتراف جي مسئلن سان ڳنڍي ٻيهر پڙهندا رهيا آهن.<ref name="SEPHegel"/> ==اثر ۽ ورثو== جرمن مثاليت جو اثر اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي فلسفي تي پيو. [[ڪارل مارڪس]] ۽ [[لودوگ فوئرباخ]] جهڙن مفڪرن هيگل جي فلسفي سان تنقيدي لاڳاپو قائم ڪيو. [[سورين ڪرڪيگارڊ]] ۽ [[آرٿر شوپنهائور]] پڻ انهيءَ وسيع فڪري ماحول جي بحثن سان لاڳاپيل هئا، جيتوڻيڪ انهن جا فلسفياتي موقف جرمن مثاليت کان مختلف هئا. جرمن مثاليت جي اثرن کي [[برطانوي مثاليت]]، [[مارڪسزم]]، [[براعظمي فلسفو]] ۽ جديد علميات، اخلاقي فلسفي ۽ سماجي فلسفي جي بحثن ۾ پڻ ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="IEPGI"/><ref name="SEPIdealism"/> ويهين صديءَ جي پوئين حصي کان جرمن مثاليت بابت نئين تحقيق ۾ ان جي تاريخي پيچيدگين، مختلف مفڪرن جي اختلافن ۽ ڪانٽ کان پوءِ جي فلسفي جي نون رخن تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="Beiser2002"/><ref name="Pinkard2002">{{cite book |last=Pinkard |first=Terry |title=German Philosophy 1760–1860: The Legacy of Idealism |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |doi=10.1017/CBO9780511801846}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[مثاليت]] * [[جرمن فلسفو]] * [[ماورائي مثاليت]] * [[مطلق مثاليت]] * [[جدليات]] * [[علميات]] * [[مابعدالطبيعات]] * [[جرمن رومانويت]] * [[روشن خيالي]] * [[ايمانوئل ڪانٽ]] * [[يوهان گوٽليب فشٽي]] * [[فريڊرش ولهيلم جوزف شيلنگ]] * [[جارج ولهيلم فريڊرش هيگل]] * [[ڪارل مارڪس]] ==حوالا== <references /> ==وڌيڪ مطالعو== * Ameriks, Karl (ed.). ''The Cambridge Companion to German Idealism''. Cambridge University Press, 2000. * Beiser, Frederick C. ''The Fate of Reason: German Philosophy from Kant to Fichte''. Harvard University Press, 1987. * Beiser, Frederick C. ''German Idealism: The Struggle against Subjectivism, 1781–1801''. Harvard University Press, 2002. * Beiser, Frederick C. ''The Romantic Imperative: The Concept of Early German Romanticism''. Harvard University Press, 2003. * Bowie, Andrew. ''Schelling and Modern European Philosophy: An Introduction''. Routledge, 1993. * Breazeale, Daniel. ''Thinking Through the Wissenschaftslehre: Themes from Fichte's Early Philosophy''. Oxford University Press, 2013. * Frank, Manfred. ''The Philosophical Foundations of Early German Romanticism''. State University of New York Press, 2004. * Förster, Eckart. ''The Twenty-Five Years of Philosophy: A Systematic Reconstruction''. Harvard University Press, 2012. * Franks, Paul W. ''All or Nothing: Systematicity, Transcendental Arguments, and Skepticism in German Idealism''. Harvard University Press, 2005. * Gardner, Sebastian. ''Kant and the Critique of Pure Reason''. Routledge, 1999. * Guyer, Paul. ''Kant and the Claims of Knowledge''. Cambridge University Press, 1987. * Henrich, Dieter. ''Between Kant and Hegel: Lectures on German Idealism''. Harvard University Press, 2003. * Houlgate, Stephen. ''An Introduction to Hegel: Freedom, Truth and History''. Blackwell Publishing, 2005. * Horstmann, Rolf-Peter. ''Kant's Power of Imagination''. Cambridge University Press, 2018. * Kant, Immanuel. ''Critique of Pure Reason''. 1781; revised edition 1787. * Kant, Immanuel. ''Critique of Practical Reason''. 1788. * Kant, Immanuel. ''Critique of the Power of Judgment''. 1790. * Fichte, J. G. ''Foundations of the Entire Science of Knowledge''. 1794–1795. * Schelling, F. W. J. ''System of Transcendental Idealism''. 1800. * Hegel, G. W. F. ''Phenomenology of Spirit''. 1807. * Hegel, G. W. F. ''Science of Logic''. 1812–1816. * Hegel, G. W. F. ''Elements of the Philosophy of Right''. 1820/1821. * Millán-Zaibert, Elizabeth. ''Friedrich Schlegel and the Emergence of Romantic Philosophy''. State University of New York Press, 2007. * Pinkard, Terry. ''German Philosophy 1760–1860: The Legacy of Idealism''. Cambridge University Press, 2002. * Pinkard, Terry. ''Hegel: A Biography''. Cambridge University Press, 2000. * Pippin, Robert B. ''Hegel's Idealism: The Satisfactions of Self-Consciousness''. Cambridge University Press, 1989. * Rockmore, Tom. ''Before and After Hegel: A Historical Introduction to Hegel's Thought''. University of California Press, 1993. * Stern, Robert. ''Hegelian Metaphysics''. Oxford University Press, 2009. * Taylor, Charles. ''Hegel''. Cambridge University Press, 1975. * Wood, Allen W. ''Hegel's Ethical Thought''. Cambridge University Press, 1990. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://iep.utm.edu/germidea/ انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي: جرمن مثاليت] * [https://plato.stanford.edu/entries/idealism/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي: مثاليت] * [https://plato.stanford.edu/entries/hegel/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي: هيگل] * [https://www.cambridge.org/core/books/german-philosophy-1760-1860/FA5ACC992E360E47BC2AFF8966EA6463 ڪيمبرج يونيورسٽي پريس: جرمن فلسفو 1760ع–1860ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Idealism_in_Germany وڪيميڊيا ڪامنز: جرمن مثاليت] [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:جرمن فلسفو]] [[زمرو:مثاليت]] [[زمرو:فلسفي جون تحريڪون]] [[زمرو:ارڙهين صديءَ جو فلسفو]] [[زمرو:اڻويهين صديءَ جو فلسفو]] 4guvpn5n8gttbyuh9u7spdeeyjbduxy 0 105282 427989 2026-11-04T16:01:13Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{معلومات خانو تصور | نالو = خود شعوري | تصوير = Mirror Self-Recognition.jpg | تصوير_ويڪر = 250px | تصوير_وضاحت = آئيني ۾ پنهنجي عڪس جي سڃاڻپ، خود شعوريءَ جي مطالعي سان لاڳاپيل هڪ موضوع | انگريزي نالو = Self-awareness | شعبو = [[نفسيات]]، [[فلسفو]]، [[شعور]] | لاڳاپيل تصور = [[خود شناسي]]، [[خود ادراڪ]]،... 427989 wikitext text/x-wiki {{معلومات خانو تصور | نالو = خود شعوري | تصوير = Mirror Self-Recognition.jpg | تصوير_ويڪر = 250px | تصوير_وضاحت = آئيني ۾ پنهنجي عڪس جي سڃاڻپ، خود شعوريءَ جي مطالعي سان لاڳاپيل هڪ موضوع | انگريزي نالو = Self-awareness | شعبو = [[نفسيات]]، [[فلسفو]]، [[شعور]] | لاڳاپيل تصور = [[خود شناسي]]، [[خود ادراڪ]]، [[ذاتي سڃاڻپ]]، [[ماورائي ادراڪ]] }} '''خود شعوري''' ({{ٻولي-انگريزي|Self-awareness}}) انسان جي اها ذهني صلاحيت آهي، جنهن جي ذريعي هو پنهنجي وجود، سوچن، احساسن، ارادن، روين ۽ تجربن کي پنهنجي ذات سان لاڳاپيل سمجهي سگهي ٿو. خود شعوريءَ ۾ انسان رڳو پنهنجي چوڌاري موجود شين کان واقف نه هوندو آهي، پر پنهنجي ذات کي به ڌيان ۽ غور جو موضوع بڻائيندو آهي. نفسيات ۾ هن تصور جو تعلق خود مشاهدي، خود تشخيص، شخصيت، جذباتي عملن ۽ رويي جي ضابطي سان آهي، جڏهن ته فلسفي ۾ اهو شعور جي ماهيت، ذاتي سڃاڻپ، علم ۽ انساني وجود بابت بنيادي سوالن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Morin2011">{{cite journal |last=Morin |first=Alain |title=Self-Awareness Part 1: Definition, Measures, Effects, Functions, and Antecedents |journal=Social and Personality Psychology Compass |year=2011 |volume=5 |issue=10 |pages=807–823 |doi=10.1111/j.1751-9004.2011.00387.x}}</ref><ref name="SEP">{{cite encyclopedia |title=Self-Consciousness |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=14 June 2024 |url=https://plato.stanford.edu/entries/self-consciousness/ |access-date=2026-11-04}}</ref> خود شعوريءَ جي بنيادي خصوصيت اها آهي ته فرد پنهنجي تجربي کي پنهنجو تجربو سمجهي. مثال طور، ڪنهن ماڻهوءَ کي ڪاوڙ اچڻ هڪ جذباتي تجربو آهي، پر اهو محسوس ڪرڻ ته کيس ڪاوڙ اچي رهي آهي ۽ ان جي سببن بابت سوچڻ خود شعوريءَ جي عڪاسي ڪري ٿو. اهڙي طرح پنهنجي صلاحيتن، ڪمزورين، خواهشن ۽ فيصلن بابت آگاهي پڻ هن تصور سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Morin2011"/> == مفهوم ۽ تعريف == خود شعوريءَ کي عام طور پنهنجي ذات بابت آگاهيءَ جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. نفسيات دان ايلن مورين موجب خود شعوري اها حالت آهي، جنهن ۾ فرد پاڻ کي پنهنجي ڌيان جو موضوع بڻائي ٿو ۽ پنهنجي ذات بابت معلومات کي سڃاڻي، سمجهي ۽ ذهني طور ترتيب ڏئي ٿو. هن عمل ۾ پنهنجن احساسن، سوچن، جسماني حالتن ۽ سماجي ڪردار بابت غور شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Morin2011"/> خود شعوري ۽ عام شعور ۾ فرق آهي. عام شعور ۾ فرد ٻاهرين دنيا يا پنهنجي تجربن کان واقف هوندو آهي، جڏهن ته خود شعوريءَ ۾ هو پاڻ کي انهن تجربن جي صاحب طور سڃاڻيندو آهي. فلسفي ۾ هن فرق کي سمجهائڻ لاءِ پهرئين شخص جي تجربي ۽ پنهنجي ذات بابت سوچ جي اهميت بيان ڪئي ويندي آهي.<ref name="SEP"/> خود شعوريءَ کي خود شناسيءَ سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ تصوراتي فرق آهي. خود شعوري پنهنجي ذات ڏانهن ڌيان ڏيڻ جي صلاحيت يا حالت آهي، جڏهن ته خود شناسي پنهنجي ذات بابت حاصل ڪيل ڄاڻ کي ظاهر ڪري ٿي. تنهنڪري ڪنهن فرد جو پاڻ ڏانهن گهڻو ڌيان ڏيڻ لازمي طور اهو ثابت نٿو ڪري ته هو پنهنجي شخصيت بابت درست ڄاڻ به رکي ٿو.<ref name="Morin2011"/> == تاريخي پسمنظر == === قديم فلسفو === خود شعوريءَ جو سوال قديم فلسفي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. قديم يوناني فڪري روايت ۾ پنهنجي ذات کي سڃاڻڻ تي زور ڏنو ويو. [[سقراط]] سان لاڳاپيل فلسفياڻي روايت ۾ پنهنجي زندگيءَ، عقيدن ۽ عملن جي جاچ کي اهميت حاصل هئي. [[ارسطو]] جي فلسفي ۾ ادراڪ ۽ ذهن جي پنهنجي سرگرمين سان تعلق بابت بحث ملي ٿو.<ref name="SEP"/> قديم هندستاني فلسفي ۾ پڻ شعور ۽ ذات بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن. ڪجهه فلسفياڻين روايتن ۾ ذات کي مستقل حقيقت طور ڏٺو ويو، جڏهن ته ٻڌ فلسفي جي ڪيترين روايتن ۾ مستقل ۽ غير متغير ذات جي تصور تي تنقيد ڪئي وئي. انهن اختلافن مان ظاهر ٿئي ٿو ته خود شعوريءَ جي ماهيت بابت بحث ڪنهن هڪ تهذيب يا فلسفياڻي روايت تائين محدود نه رهيو آهي.<ref name="SEP"/> === جديد يورپي فلسفو === [[ريني ڊيڪارٽ]] جديد فلسفي ۾ شعور ۽ ذات بابت بحث کي خاص اهميت ڏني. سندس مشهور دليل، جنهن جو مفهوم آهي ته سوچڻ جي عمل مان پنهنجي وجود جي يقين تائين پهچي سگهجي ٿو، خود شعوريءَ ۽ علم جي فلسفي ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.<ref name="SEP"/> [[جان لاڪ]] ذاتي سڃاڻپ کي شعور ۽ يادگيريءَ سان ڳنڍيو. سندس خيال موجب ڪنهن شخص جي پنهنجي وجود کي مختلف وقتن ۾ هڪ ئي شخص طور سمجهڻ جي صلاحيت ذاتي سڃاڻپ جي بحث ۾ اهم آهي. ان جي ابتڙ [[ڊيوڊ هيوم]] مستقل ذات جي سڌي تجربي بابت شڪ ظاهر ڪيو ۽ انساني تجربي ۾ احساسن ۽ ادراڪن جي تسلسل تي زور ڏنو.<ref name="SEP"/> [[امانوئيل ڪانٽ]] شعور جي وحدت ۽ پنهنجي تجربن کي هڪ ئي شعوري فاعل سان منسوب ڪرڻ جي صلاحيت تي بحث ڪيو. سندس فلسفي ۾ خود شعوري رڳو ڪنهن اندروني شيءِ کي ڏسڻ جو عمل نه، پر تجربن جي گڏيل وحدت کي سمجهڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="SEP"/> [[جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل]] جي فلسفي ۾ خود شعوري ۽ ٻين شعوري وجودن سان تعلق اهم موضوع آهي. هن روايت ۾ پنهنجي ذات جي سڃاڻپ کي سماجي لاڳاپن ۽ ٻين جي سڃاڻپ کان مڪمل طور الڳ نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="SEP"/> [[فائل:Frans Hals, Portrait of René Descartes.jpg|thumb|left|200px|ريني ڊيڪارٽ، جنهن جي فلسفي ۾ سوچ ۽ پنهنجي وجود جي آگاهيءَ کي خاص اهميت حاصل آهي.]] == نفسيات ۾ خود شعوري == ويهين صديءَ ۾ خود شعوري سماجي ۽ شخصيتي نفسيات جي باقاعده تحقيق جو موضوع بڻجي وئي. نفسيات دان شيلِي ڊووال ۽ رابرٽ وڪلنڊ 1972ع ۾ معروضي خود شعوريءَ جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي ۾ پنهنجي ذات ڏانهن ڌيان ڏيڻ ۽ پنهنجي رويي کي معيارن سان ڀيٽڻ جي عمل کي اهميت ڏني وئي. ان نظريي موجب جڏهن فرد پنهنجي ذات تي ڌيان ڏئي ٿو ته هو پنهنجي موجوده رويي ۽ پنهنجي تصور ڪيل معيارن جي وچ ۾ فرق محسوس ڪري سگهي ٿو. اهڙو فرق فرد کي پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ، معيارن تي ٻيهر غور ڪرڻ يا پاڻ ڏانهن ڌيان گهٽائڻ ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿو.<ref name="Morin2011"/> === ذاتي ۽ عوامي خود شعوري === نفسيات دان ايلن فينگسٽين، مائيڪل شيئر ۽ آرنلڊ بس 1975ع ۾ خود شعوريءَ جي مختلف پهلوئن جي ماپ لاءِ هڪ پيمانو تيار ڪيو. سندن تحقيق ۾ ذاتي خود شعوري، عوامي خود شعوري ۽ سماجي پريشانيءَ جا الڳ عنصر سڃاتا ويا.<ref name="Fenigstein1975">{{cite journal |last1=Fenigstein |first1=Allan |last2=Scheier |first2=Michael F. |last3=Buss |first3=Arnold H. |title=Public and private self-consciousness: Assessment and theory |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |year=1975 |volume=43 |issue=4 |pages=522–527 |doi=10.1037/h0076760}}</ref> '''ذاتي خود شعوري''' (Private self-consciousness) مان مراد پنهنجي اندروني سوچن، احساسن، مقصدن ۽ تجربن ڏانهن ڌيان ڏيڻ جو رجحان آهي. '''عوامي خود شعوري''' (Public self-consciousness) مان مراد پنهنجي ظاهر، سماجي تاثر ۽ ٻين جي نظر ۾ پنهنجي شخصيت بابت آگاهي آهي. '''سماجي پريشاني''' (Social anxiety) ٻين ماڻهن جي موجودگيءَ ۾ بيچيني يا منفي جائزي جي انديشي سان لاڳاپيل آهي. اها ذاتي ۽ عوامي خود شعوريءَ کان الڳ نفسياتي عنصر آهي.<ref name="Fenigstein1975"/> == خود شعوريءَ جا اهم پهلو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#174a70;color:white;" | پهلو ! style="background:#174a70;color:white;" | وضاحت ! style="background:#174a70;color:white;" | مثال |- | style="background:#e8f3fb;" | ذاتي خود شعوري | پنهنجي اندروني سوچن ۽ احساسن بابت آگاهي | پنهنجي خوف يا خوشيءَ جي سببن تي غور ڪرڻ |- | style="background:#f0f7ec;" | عوامي خود شعوري | ٻين جي نظر ۾ پنهنجي ظاهر ۽ رويي بابت آگاهي | تقرير دوران پنهنجي انداز بابت سوچڻ |- | style="background:#e8f3fb;" | جذباتي آگاهي | پنهنجي جذبات کي سڃاڻڻ ۽ انهن ۾ فرق ڪرڻ | ڪاوڙ ۽ مايوسيءَ ۾ فرق محسوس ڪرڻ |- | style="background:#f0f7ec;" | خود تشخيص | پنهنجي رويي ۽ مقرر ڪيل معيارن جو جائزو وٺڻ | پنهنجي ڪم جي نتيجي کي مقصد سان ڀيٽڻ |- | style="background:#e8f3fb;" | خود ضابطو | پنهنجي عملن کي مقصدن ۽ حالتن مطابق ترتيب ڏيڻ | تڪڙي ردعمل بدران سوچيل فيصلو ڪرڻ |} اهي پهلو هڪٻئي سان لاڳاپيل آهن، پر نفسياتي تحقيق ۾ انهن جي ماپ ۽ تشريح الڳ الڳ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Morin2011"/><ref name="Fenigstein1975"/> == خود شعوريءَ جي ارتقا == === ٻارن ۾ خود شعوري === ٻارن ۾ پنهنجي جسم، عملن ۽ سڃاڻپ بابت آگاهي بتدريج ترقي ڪري ٿي. ننڍپڻ ۾ ٻار پنهنجي حرڪتن ۽ ماحول جي وچ ۾ لاڳاپا سکڻ شروع ڪن ٿا. عمر وڌڻ سان هو پنهنجي تصوير، نالي، جسماني خاصيتن ۽ ٻين ماڻهن کان پنهنجي الڳ سڃاڻپ بابت وڌيڪ سمجهه حاصل ڪن ٿا. بيولا ايمسٽرڊيم 1972ع ۾ ٽن کان چوويهن مهينن جي 88 ٻارن جي آئيني آڏو رويي جو مطالعو ڪيو. تحقيق ۾ عمر سان گڏ آئيني عڪس ڏانهن ٻارن جي ردعمل ۾ تبديليون ڏٺيون ويون. ويهن مهينن کان وڏي عمر وارن ڪيترن ٻارن ۾ پنهنجي عڪس سان لاڳاپيل سڃاڻپ ۽ جذباتي ردعمل ظاهر ٿيا. اهڙي تحقيق مان خود سڃاڻپ جي تدريجي ارتقا بابت ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Amsterdam1972">{{cite journal |last=Amsterdam |first=Beulah |title=Mirror self-image reactions before age two |journal=Developmental Psychobiology |year=1972 |volume=5 |issue=4 |pages=297–305 |doi=10.1002/dev.420050403}}</ref> بهرحال، آئيني ۾ پاڻ کي سڃاڻڻ خود شعوريءَ جو هڪ مخصوص مشاهدو آهي؛ ان کي خود شعوريءَ جي سڀني صورتن جي مڪمل ماپ نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Morin2011"/> === جانورن ۾ خود سڃاڻپ === جانورن ۾ خود شعوريءَ جي مطالعي لاءِ آئيني ۾ خود سڃاڻپ جو امتحان استعمال ڪيو ويو آهي. هن امتحان ۾ جانور جي جسم تي اهڙو نشان لڳايو ويندو آهي، جيڪو سڌي طرح ڏسڻ بدران آئيني ۾ نظر اچي سگهي ٿو. پوءِ جانور جي ردعمل جو مشاهدو ڪيو ويندو آهي. 1970ع ۾ نفسيات دان گورڊن گيلپ جونيئر چمپينزين بابت هڪ اهم مطالعو شايع ڪيو. ان تحقيق ۾ ڪجهه چمپينزين آئيني ۾ پنهنجو عڪس ڏسڻ کان پوءِ جسم تي لڳايل نشان ڏانهن ردعمل ڏيکاريو. ان نتيجي کي آئيني ۾ خود سڃاڻپ جي ثبوت طور پيش ڪيو ويو.<ref name="Gallup1970">{{cite journal |last=Gallup |first=Gordon G. Jr. |title=Chimpanzees: Self-Recognition |journal=Science |year=1970 |volume=167 |issue=3914 |pages=86–87 |doi=10.1126/science.167.3914.86 |pmid=4982211}}</ref> آئيني جو امتحان جانورن جي ذهني صلاحيتن بابت تحقيق ۾ اهم آهي، پر امتحان ۾ ناڪاميءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته جانور ۾ خود شعوريءَ جي ڪا به صورت موجود ناهي. مختلف جانورن جي حسي صلاحيتن ۽ رويي ۾ فرق هوندو آهي. [[فائل:Mirror Self-Recognition.jpg|thumb|250px|آئيني ۾ خود سڃاڻپ، انسانن ۽ ٻين جانورن جي خود شعوريءَ بابت تحقيق سان لاڳاپيل موضوع.]] == خود شعوري ۽ دماغ == خود شعوريءَ بابت عصبي سائنس جي تحقيق ۾ دماغ جي انهن عملن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي ذات بابت معلومات، يادگيري، جسماني آگاهي ۽ سماجي ادراڪ سان لاڳاپيل آهن. ايلن مورين جي جائزي موجب خود شعوريءَ کي سمجهڻ لاءِ دماغي عملن سان گڏ اندروني گفتگو، ذهني تصويرن، ذاتي يادگيرين ۽ سماجي رابطن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ان ڪري خود شعوريءَ کي رڳو دماغ جي هڪ مخصوص حصي جو ڪم سمجهڻ بدران مختلف ذهني ۽ سماجي عملن سان لاڳاپيل صلاحيت طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوري ۽ جذبات == خود شعوري جذبات کي سڃاڻڻ ۽ انهن بابت غور ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. جڏهن فرد پنهنجي احساسن ڏانهن ڌيان ڏئي ٿو ته هو انهن جي سببن، شدت ۽ پنهنجي رويي تي ممڪن اثرن بابت سوچڻ جي قابل ٿي سگهي ٿو. نفسياتي تحقيق ۾ خود شعوريءَ جا خود تشخيص، خود ضابطي ۽ ذاتي تجربي جي شدت سان لاڳاپا بيان ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به پنهنجي ذات تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ هر حالت ۾ فائديمند ناهي؛ ان جا نتيجا ڌيان جي نوعيت، شخصيت ۽ حالتن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوري ۽ سماجي لاڳاپا == انسان پنهنجي ذات بابت ڄاڻ رڳو اندروني غور ذريعي حاصل نٿو ڪري، پر ٻين ماڻهن جي ردعمل، سماجي رابطن ۽ گڏيل تجربن مان پڻ سکندو آهي. ٻين جي نظر ۾ پنهنجي ڪردار بابت آگاهي عوامي خود شعوريءَ جو اهم حصو آهي. سماجي ماحول فرد جي پنهنجي شخصيت بابت تصور تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو. خاندان، دوستن، تعليمي ادارن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملندڙ موٽ ماڻهوءَ کي پنهنجي رويي بابت نئين ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي. بهرحال، ٻين جو جائزو هميشه درست نه هوندو آهي؛ تنهنڪري سماجي موٽ ۽ ذاتي مشاهدي ٻنهي کي تنقيدي نظر سان ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوريءَ جي ماپ == نفسيات ۾ خود شعوريءَ جي مطالعي لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ سوالناما، خود رپورٽ، رويي جا تجربا ۽ خود سڃاڻپ جا امتحان شامل آهن. فينگسٽين ۽ سندس ساٿين جو 1975ع وارو خود شعوري پيمانو ذاتي خود شعوري، عوامي خود شعوري ۽ سماجي پريشانيءَ جي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو. هن پيماني جي ابتدائي صورت ۾ 23 سوال شامل هئا.<ref name="Fenigstein1975"/> 2016ع ۾ اينا سٽن خود شعوريءَ جي نتيجن کي ماپڻ لاءِ هڪ سوالنامو تيار ڪرڻ بابت تحقيق شايع ڪئي. اهڙيون ڪوششون خود شعوريءَ جي صرف موجودگيءَ بدران ان سان لاڳاپيل نتيجن کي سمجهڻ لاءِ ڪيون وينديون آهن.<ref name="Sutton2016">{{cite journal |last=Sutton |first=Anna |title=Measuring the Effects of Self-Awareness: Construction of the Self-Awareness Outcomes Questionnaire |journal=Europe's Journal of Psychology |year=2016 |volume=12 |issue=4 |pages=645–658 |doi=10.5964/ejop.v12i4.1178 |pmid=27872672}}</ref> == خود شعوري ۽ خود ضابطو == خود ضابطي مان مراد پنهنجي رويي، فيصلن ۽ عملن کي مقصدن يا معيارن مطابق ترتيب ڏيڻ جي صلاحيت آهي. خود شعوري اهڙي عمل ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته فرد کي پنهنجي موجوده حالت ۽ مطلوب حالت جي وچ ۾ فرق محسوس ڪرڻ لاءِ پنهنجي رويي بابت آگاهي گهربل ٿي سگهي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو شاگرد محسوس ڪري ٿو ته سندس پڙهائيءَ جو طريقو گهربل نتيجا نٿو ڏئي ته هو پنهنجي عادت جو جائزو وٺي ۽ ان ۾ تبديلي آڻي سگهي ٿو. اهڙي عمل ۾ خود مشاهدو، خود تشخيص ۽ رويي جي تبديلي شامل آهن.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوريءَ جون حدون == خود شعوريءَ جي موجودگي هميشه درست خود علم جي ضمانت نٿي ڏئي. انسان پنهنجي ارادن، صلاحيتن ۽ رويي بابت غلط اندازا لڳائي سگهي ٿو. ان کان سواءِ پنهنجي ذات تي گهڻو ڌيان ڏيڻ ڪڏهن ڪڏهن پريشاني يا منفي سوچ جي ورجاءَ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري نفسيات ۾ خود شعوريءَ جي مقدار سان گڏ ان جي نوعيت ۽ نتيجن جو مطالعو پڻ اهم آهي. تعميري خود مشاهدو ۽ بار بار منفي سوچ ۾ ڦاسڻ هڪجهڙا عمل ناهن.<ref name="Morin2011"/> == فلسفياڻا سوال == خود شعوريءَ بابت فلسفي ۾ ڪيترائي سوال بحث هيٺ آهن: ڇا هر شعوري تجربو ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ خود شعوريءَ تي ٻڌل آهي؟ ڇا پنهنجي ذات بابت ڄاڻ سڌي طرح حاصل ٿئي ٿي يا ان لاءِ غور ۽ مشاهدي جي ضرورت آهي؟ ڇا ذات هڪ مستقل حقيقت آهي يا مختلف تجربن جو تسلسل؟ ۽ ڇا ٻين ماڻهن جي موجودگي پنهنجي ذات کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي؟ انهن سوالن بابت فلسفين جا مختلف موقف آهن. ڪجهه نظريا خود شعوريءَ کي هر تجربي جي بنيادي خصوصيت سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي مخصوص ذهني صلاحيت يا غور جي عمل سان ڳنڍين ٿا. جديد فلسفي ۾ اهي اختلاف اڃا تائين بحث جو موضوع آهن.<ref name="SEP"/> == پڻ ڏسو == * [[شعور]] * [[نفسيات]] * [[فلسفو]] * [[خود شناسي]] * [[ذاتي سڃاڻپ]] * [[خود ادراڪ]] * [[ماورائي ادراڪ]] * [[سماجي نفسيات]] * [[جذباتي ذهانت]] * [[ذهني صحت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last1=Duval |first1=Shelley |last2=Wicklund |first2=Robert A. |title=A Theory of Objective Self Awareness |publisher=Academic Press |year=1972}} * {{cite book |last=Mead |first=George Herbert |title=Mind, Self, and Society |publisher=University of Chicago Press |year=1934}} * {{cite book |last=Buss |first=Arnold H. |title=Self-Consciousness and Social Anxiety |publisher=W. H. Freeman |year=1980}} * {{cite book |last1=Carver |first1=Charles S. |last2=Scheier |first2=Michael F. |title=Attention and Self-Regulation: A Control-Theory Approach to Human Behavior |publisher=Springer-Verlag |year=1981}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://plato.stanford.edu/entries/self-consciousness/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافيءَ ۾ خود شعوري] * [https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2011.00387.x خود شعوريءَ بابت ايلن مورين جو تحقيقي جائزو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mirror_Self-Recognition.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي آئيني ۾ خود سڃاڻپ جي تصوير] [[زمرو:نفسيات]] [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:شعور]] [[زمرو:انساني رويو]] f9a8kcglcflgza5xux79zj0n7dxtkai 427990 427989 2026-11-04T16:03:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 427990 wikitext text/x-wiki {{Infobox concept | name = خود شعوري | image = Mirror Self-Recognition.jpg | image_size = 250px | caption = آئيني ۾ پنهنجي عڪس جي سڃاڻپ، خود شعوريءَ جي مطالعي سان لاڳاپيل هڪ موضوع | native_name = خود شعوري | native_name_lang = sd | english_name = Self-awareness | field = [[نفسيات]]، [[فلسفو]]، [[شعور]] | related = [[خود شناسي]]، [[خود ادراڪ]]، [[ذاتي سڃاڻپ]]، [[ماورائي ادراڪ]] }} '''خود شعوري''' ({{ٻولي-انگريزي|Self-awareness}}) انسان جي اها ذهني صلاحيت آهي، جنهن جي ذريعي هو پنهنجي وجود، سوچن، احساسن، ارادن، روين ۽ تجربن کي پنهنجي ذات سان لاڳاپيل سمجهي سگهي ٿو. خود شعوريءَ ۾ انسان رڳو پنهنجي چوڌاري موجود شين کان واقف نه هوندو آهي، پر پنهنجي ذات کي به ڌيان ۽ غور جو موضوع بڻائيندو آهي. نفسيات ۾ هن تصور جو تعلق خود مشاهدي، خود تشخيص، شخصيت، جذباتي عملن ۽ رويي جي ضابطي سان آهي، جڏهن ته فلسفي ۾ اهو شعور جي ماهيت، ذاتي سڃاڻپ، علم ۽ انساني وجود بابت بنيادي سوالن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Morin2011">{{cite journal |last=Morin |first=Alain |title=Self-Awareness Part 1: Definition, Measures, Effects, Functions, and Antecedents |journal=Social and Personality Psychology Compass |year=2011 |volume=5 |issue=10 |pages=807–823 |doi=10.1111/j.1751-9004.2011.00387.x}}</ref><ref name="SEP">{{cite encyclopedia |title=Self-Consciousness |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=14 June 2024 |url=https://plato.stanford.edu/entries/self-consciousness/ |access-date=2026-11-04}}</ref> خود شعوريءَ جي بنيادي خصوصيت اها آهي ته فرد پنهنجي تجربي کي پنهنجو تجربو سمجهي. مثال طور، ڪنهن ماڻهوءَ کي ڪاوڙ اچڻ هڪ جذباتي تجربو آهي، پر اهو محسوس ڪرڻ ته کيس ڪاوڙ اچي رهي آهي ۽ ان جي سببن بابت سوچڻ خود شعوريءَ جي عڪاسي ڪري ٿو. اهڙي طرح پنهنجي صلاحيتن، ڪمزورين، خواهشن ۽ فيصلن بابت آگاهي پڻ هن تصور سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Morin2011"/> == مفهوم ۽ تعريف == خود شعوريءَ کي عام طور پنهنجي ذات بابت آگاهيءَ جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. نفسيات دان ايلن مورين موجب خود شعوري اها حالت آهي، جنهن ۾ فرد پاڻ کي پنهنجي ڌيان جو موضوع بڻائي ٿو ۽ پنهنجي ذات بابت معلومات کي سڃاڻي، سمجهي ۽ ذهني طور ترتيب ڏئي ٿو. هن عمل ۾ پنهنجن احساسن، سوچن، جسماني حالتن ۽ سماجي ڪردار بابت غور شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Morin2011"/> خود شعوري ۽ عام شعور ۾ فرق آهي. عام شعور ۾ فرد ٻاهرين دنيا يا پنهنجي تجربن کان واقف هوندو آهي، جڏهن ته خود شعوريءَ ۾ هو پاڻ کي انهن تجربن جي صاحب طور سڃاڻيندو آهي. فلسفي ۾ هن فرق کي سمجهائڻ لاءِ پهرئين شخص جي تجربي ۽ پنهنجي ذات بابت سوچ جي اهميت بيان ڪئي ويندي آهي.<ref name="SEP"/> خود شعوريءَ کي خود شناسيءَ سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ تصوراتي فرق آهي. خود شعوري پنهنجي ذات ڏانهن ڌيان ڏيڻ جي صلاحيت يا حالت آهي، جڏهن ته خود شناسي پنهنجي ذات بابت حاصل ڪيل ڄاڻ کي ظاهر ڪري ٿي. تنهنڪري ڪنهن فرد جو پاڻ ڏانهن گهڻو ڌيان ڏيڻ لازمي طور اهو ثابت نٿو ڪري ته هو پنهنجي شخصيت بابت درست ڄاڻ به رکي ٿو.<ref name="Morin2011"/> == تاريخي پسمنظر == === قديم فلسفو === خود شعوريءَ جو سوال قديم فلسفي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. قديم يوناني فڪري روايت ۾ پنهنجي ذات کي سڃاڻڻ تي زور ڏنو ويو. [[سقراط]] سان لاڳاپيل فلسفياڻي روايت ۾ پنهنجي زندگيءَ، عقيدن ۽ عملن جي جاچ کي اهميت حاصل هئي. [[ارسطو]] جي فلسفي ۾ ادراڪ ۽ ذهن جي پنهنجي سرگرمين سان تعلق بابت بحث ملي ٿو.<ref name="SEP"/> قديم هندستاني فلسفي ۾ پڻ شعور ۽ ذات بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن. ڪجهه فلسفياڻين روايتن ۾ ذات کي مستقل حقيقت طور ڏٺو ويو، جڏهن ته ٻڌ فلسفي جي ڪيترين روايتن ۾ مستقل ۽ غير متغير ذات جي تصور تي تنقيد ڪئي وئي. انهن اختلافن مان ظاهر ٿئي ٿو ته خود شعوريءَ جي ماهيت بابت بحث ڪنهن هڪ تهذيب يا فلسفياڻي روايت تائين محدود نه رهيو آهي.<ref name="SEP"/> === جديد يورپي فلسفو === [[ريني ڊيڪارٽ]] جديد فلسفي ۾ شعور ۽ ذات بابت بحث کي خاص اهميت ڏني. سندس مشهور دليل، جنهن جو مفهوم آهي ته سوچڻ جي عمل مان پنهنجي وجود جي يقين تائين پهچي سگهجي ٿو، خود شعوريءَ ۽ علم جي فلسفي ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.<ref name="SEP"/> [[جان لاڪ]] ذاتي سڃاڻپ کي شعور ۽ يادگيريءَ سان ڳنڍيو. سندس خيال موجب ڪنهن شخص جي پنهنجي وجود کي مختلف وقتن ۾ هڪ ئي شخص طور سمجهڻ جي صلاحيت ذاتي سڃاڻپ جي بحث ۾ اهم آهي. ان جي ابتڙ [[ڊيوڊ هيوم]] مستقل ذات جي سڌي تجربي بابت شڪ ظاهر ڪيو ۽ انساني تجربي ۾ احساسن ۽ ادراڪن جي تسلسل تي زور ڏنو.<ref name="SEP"/> [[امانوئيل ڪانٽ]] شعور جي وحدت ۽ پنهنجي تجربن کي هڪ ئي شعوري فاعل سان منسوب ڪرڻ جي صلاحيت تي بحث ڪيو. سندس فلسفي ۾ خود شعوري رڳو ڪنهن اندروني شيءِ کي ڏسڻ جو عمل نه، پر تجربن جي گڏيل وحدت کي سمجهڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="SEP"/> [[جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل]] جي فلسفي ۾ خود شعوري ۽ ٻين شعوري وجودن سان تعلق اهم موضوع آهي. هن روايت ۾ پنهنجي ذات جي سڃاڻپ کي سماجي لاڳاپن ۽ ٻين جي سڃاڻپ کان مڪمل طور الڳ نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="SEP"/> [[فائل:Frans Hals, Portrait of René Descartes.jpg|thumb|left|200px|ريني ڊيڪارٽ، جنهن جي فلسفي ۾ سوچ ۽ پنهنجي وجود جي آگاهيءَ کي خاص اهميت حاصل آهي.]] == نفسيات ۾ خود شعوري == ويهين صديءَ ۾ خود شعوري سماجي ۽ شخصيتي نفسيات جي باقاعده تحقيق جو موضوع بڻجي وئي. نفسيات دان شيلِي ڊووال ۽ رابرٽ وڪلنڊ 1972ع ۾ معروضي خود شعوريءَ جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي ۾ پنهنجي ذات ڏانهن ڌيان ڏيڻ ۽ پنهنجي رويي کي معيارن سان ڀيٽڻ جي عمل کي اهميت ڏني وئي. ان نظريي موجب جڏهن فرد پنهنجي ذات تي ڌيان ڏئي ٿو ته هو پنهنجي موجوده رويي ۽ پنهنجي تصور ڪيل معيارن جي وچ ۾ فرق محسوس ڪري سگهي ٿو. اهڙو فرق فرد کي پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ، معيارن تي ٻيهر غور ڪرڻ يا پاڻ ڏانهن ڌيان گهٽائڻ ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿو.<ref name="Morin2011"/> === ذاتي ۽ عوامي خود شعوري === نفسيات دان ايلن فينگسٽين، مائيڪل شيئر ۽ آرنلڊ بس 1975ع ۾ خود شعوريءَ جي مختلف پهلوئن جي ماپ لاءِ هڪ پيمانو تيار ڪيو. سندن تحقيق ۾ ذاتي خود شعوري، عوامي خود شعوري ۽ سماجي پريشانيءَ جا الڳ عنصر سڃاتا ويا.<ref name="Fenigstein1975">{{cite journal |last1=Fenigstein |first1=Allan |last2=Scheier |first2=Michael F. |last3=Buss |first3=Arnold H. |title=Public and private self-consciousness: Assessment and theory |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |year=1975 |volume=43 |issue=4 |pages=522–527 |doi=10.1037/h0076760}}</ref> '''ذاتي خود شعوري''' (Private self-consciousness) مان مراد پنهنجي اندروني سوچن، احساسن، مقصدن ۽ تجربن ڏانهن ڌيان ڏيڻ جو رجحان آهي. '''عوامي خود شعوري''' (Public self-consciousness) مان مراد پنهنجي ظاهر، سماجي تاثر ۽ ٻين جي نظر ۾ پنهنجي شخصيت بابت آگاهي آهي. '''سماجي پريشاني''' (Social anxiety) ٻين ماڻهن جي موجودگيءَ ۾ بيچيني يا منفي جائزي جي انديشي سان لاڳاپيل آهي. اها ذاتي ۽ عوامي خود شعوريءَ کان الڳ نفسياتي عنصر آهي.<ref name="Fenigstein1975"/> == خود شعوريءَ جا اهم پهلو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#174a70;color:white;" | پهلو ! style="background:#174a70;color:white;" | وضاحت ! style="background:#174a70;color:white;" | مثال |- | style="background:#e8f3fb;" | ذاتي خود شعوري | پنهنجي اندروني سوچن ۽ احساسن بابت آگاهي | پنهنجي خوف يا خوشيءَ جي سببن تي غور ڪرڻ |- | style="background:#f0f7ec;" | عوامي خود شعوري | ٻين جي نظر ۾ پنهنجي ظاهر ۽ رويي بابت آگاهي | تقرير دوران پنهنجي انداز بابت سوچڻ |- | style="background:#e8f3fb;" | جذباتي آگاهي | پنهنجي جذبات کي سڃاڻڻ ۽ انهن ۾ فرق ڪرڻ | ڪاوڙ ۽ مايوسيءَ ۾ فرق محسوس ڪرڻ |- | style="background:#f0f7ec;" | خود تشخيص | پنهنجي رويي ۽ مقرر ڪيل معيارن جو جائزو وٺڻ | پنهنجي ڪم جي نتيجي کي مقصد سان ڀيٽڻ |- | style="background:#e8f3fb;" | خود ضابطو | پنهنجي عملن کي مقصدن ۽ حالتن مطابق ترتيب ڏيڻ | تڪڙي ردعمل بدران سوچيل فيصلو ڪرڻ |} اهي پهلو هڪٻئي سان لاڳاپيل آهن، پر نفسياتي تحقيق ۾ انهن جي ماپ ۽ تشريح الڳ الڳ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Morin2011"/><ref name="Fenigstein1975"/> == خود شعوريءَ جي ارتقا == === ٻارن ۾ خود شعوري === ٻارن ۾ پنهنجي جسم، عملن ۽ سڃاڻپ بابت آگاهي بتدريج ترقي ڪري ٿي. ننڍپڻ ۾ ٻار پنهنجي حرڪتن ۽ ماحول جي وچ ۾ لاڳاپا سکڻ شروع ڪن ٿا. عمر وڌڻ سان هو پنهنجي تصوير، نالي، جسماني خاصيتن ۽ ٻين ماڻهن کان پنهنجي الڳ سڃاڻپ بابت وڌيڪ سمجهه حاصل ڪن ٿا. بيولا ايمسٽرڊيم 1972ع ۾ ٽن کان چوويهن مهينن جي 88 ٻارن جي آئيني آڏو رويي جو مطالعو ڪيو. تحقيق ۾ عمر سان گڏ آئيني عڪس ڏانهن ٻارن جي ردعمل ۾ تبديليون ڏٺيون ويون. ويهن مهينن کان وڏي عمر وارن ڪيترن ٻارن ۾ پنهنجي عڪس سان لاڳاپيل سڃاڻپ ۽ جذباتي ردعمل ظاهر ٿيا. اهڙي تحقيق مان خود سڃاڻپ جي تدريجي ارتقا بابت ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Amsterdam1972">{{cite journal |last=Amsterdam |first=Beulah |title=Mirror self-image reactions before age two |journal=Developmental Psychobiology |year=1972 |volume=5 |issue=4 |pages=297–305 |doi=10.1002/dev.420050403}}</ref> بهرحال، آئيني ۾ پاڻ کي سڃاڻڻ خود شعوريءَ جو هڪ مخصوص مشاهدو آهي؛ ان کي خود شعوريءَ جي سڀني صورتن جي مڪمل ماپ نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Morin2011"/> === جانورن ۾ خود سڃاڻپ === جانورن ۾ خود شعوريءَ جي مطالعي لاءِ آئيني ۾ خود سڃاڻپ جو امتحان استعمال ڪيو ويو آهي. هن امتحان ۾ جانور جي جسم تي اهڙو نشان لڳايو ويندو آهي، جيڪو سڌي طرح ڏسڻ بدران آئيني ۾ نظر اچي سگهي ٿو. پوءِ جانور جي ردعمل جو مشاهدو ڪيو ويندو آهي. 1970ع ۾ نفسيات دان گورڊن گيلپ جونيئر چمپينزين بابت هڪ اهم مطالعو شايع ڪيو. ان تحقيق ۾ ڪجهه چمپينزين آئيني ۾ پنهنجو عڪس ڏسڻ کان پوءِ جسم تي لڳايل نشان ڏانهن ردعمل ڏيکاريو. ان نتيجي کي آئيني ۾ خود سڃاڻپ جي ثبوت طور پيش ڪيو ويو.<ref name="Gallup1970">{{cite journal |last=Gallup |first=Gordon G. Jr. |title=Chimpanzees: Self-Recognition |journal=Science |year=1970 |volume=167 |issue=3914 |pages=86–87 |doi=10.1126/science.167.3914.86 |pmid=4982211}}</ref> آئيني جو امتحان جانورن جي ذهني صلاحيتن بابت تحقيق ۾ اهم آهي، پر امتحان ۾ ناڪاميءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته جانور ۾ خود شعوريءَ جي ڪا به صورت موجود ناهي. مختلف جانورن جي حسي صلاحيتن ۽ رويي ۾ فرق هوندو آهي. [[فائل:Mirror Self-Recognition.jpg|thumb|250px|آئيني ۾ خود سڃاڻپ، انسانن ۽ ٻين جانورن جي خود شعوريءَ بابت تحقيق سان لاڳاپيل موضوع.]] == خود شعوري ۽ دماغ == خود شعوريءَ بابت عصبي سائنس جي تحقيق ۾ دماغ جي انهن عملن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي ذات بابت معلومات، يادگيري، جسماني آگاهي ۽ سماجي ادراڪ سان لاڳاپيل آهن. ايلن مورين جي جائزي موجب خود شعوريءَ کي سمجهڻ لاءِ دماغي عملن سان گڏ اندروني گفتگو، ذهني تصويرن، ذاتي يادگيرين ۽ سماجي رابطن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ان ڪري خود شعوريءَ کي رڳو دماغ جي هڪ مخصوص حصي جو ڪم سمجهڻ بدران مختلف ذهني ۽ سماجي عملن سان لاڳاپيل صلاحيت طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوري ۽ جذبات == خود شعوري جذبات کي سڃاڻڻ ۽ انهن بابت غور ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. جڏهن فرد پنهنجي احساسن ڏانهن ڌيان ڏئي ٿو ته هو انهن جي سببن، شدت ۽ پنهنجي رويي تي ممڪن اثرن بابت سوچڻ جي قابل ٿي سگهي ٿو. نفسياتي تحقيق ۾ خود شعوريءَ جا خود تشخيص، خود ضابطي ۽ ذاتي تجربي جي شدت سان لاڳاپا بيان ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به پنهنجي ذات تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ هر حالت ۾ فائديمند ناهي؛ ان جا نتيجا ڌيان جي نوعيت، شخصيت ۽ حالتن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوري ۽ سماجي لاڳاپا == انسان پنهنجي ذات بابت ڄاڻ رڳو اندروني غور ذريعي حاصل نٿو ڪري، پر ٻين ماڻهن جي ردعمل، سماجي رابطن ۽ گڏيل تجربن مان پڻ سکندو آهي. ٻين جي نظر ۾ پنهنجي ڪردار بابت آگاهي عوامي خود شعوريءَ جو اهم حصو آهي. سماجي ماحول فرد جي پنهنجي شخصيت بابت تصور تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو. خاندان، دوستن، تعليمي ادارن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملندڙ موٽ ماڻهوءَ کي پنهنجي رويي بابت نئين ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي. بهرحال، ٻين جو جائزو هميشه درست نه هوندو آهي؛ تنهنڪري سماجي موٽ ۽ ذاتي مشاهدي ٻنهي کي تنقيدي نظر سان ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوريءَ جي ماپ == نفسيات ۾ خود شعوريءَ جي مطالعي لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ سوالناما، خود رپورٽ، رويي جا تجربا ۽ خود سڃاڻپ جا امتحان شامل آهن. فينگسٽين ۽ سندس ساٿين جو 1975ع وارو خود شعوري پيمانو ذاتي خود شعوري، عوامي خود شعوري ۽ سماجي پريشانيءَ جي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو. هن پيماني جي ابتدائي صورت ۾ 23 سوال شامل هئا.<ref name="Fenigstein1975"/> 2016ع ۾ اينا سٽن خود شعوريءَ جي نتيجن کي ماپڻ لاءِ هڪ سوالنامو تيار ڪرڻ بابت تحقيق شايع ڪئي. اهڙيون ڪوششون خود شعوريءَ جي صرف موجودگيءَ بدران ان سان لاڳاپيل نتيجن کي سمجهڻ لاءِ ڪيون وينديون آهن.<ref name="Sutton2016">{{cite journal |last=Sutton |first=Anna |title=Measuring the Effects of Self-Awareness: Construction of the Self-Awareness Outcomes Questionnaire |journal=Europe's Journal of Psychology |year=2016 |volume=12 |issue=4 |pages=645–658 |doi=10.5964/ejop.v12i4.1178 |pmid=27872672}}</ref> == خود شعوري ۽ خود ضابطو == خود ضابطي مان مراد پنهنجي رويي، فيصلن ۽ عملن کي مقصدن يا معيارن مطابق ترتيب ڏيڻ جي صلاحيت آهي. خود شعوري اهڙي عمل ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته فرد کي پنهنجي موجوده حالت ۽ مطلوب حالت جي وچ ۾ فرق محسوس ڪرڻ لاءِ پنهنجي رويي بابت آگاهي گهربل ٿي سگهي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو شاگرد محسوس ڪري ٿو ته سندس پڙهائيءَ جو طريقو گهربل نتيجا نٿو ڏئي ته هو پنهنجي عادت جو جائزو وٺي ۽ ان ۾ تبديلي آڻي سگهي ٿو. اهڙي عمل ۾ خود مشاهدو، خود تشخيص ۽ رويي جي تبديلي شامل آهن.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوريءَ جون حدون == خود شعوريءَ جي موجودگي هميشه درست خود علم جي ضمانت نٿي ڏئي. انسان پنهنجي ارادن، صلاحيتن ۽ رويي بابت غلط اندازا لڳائي سگهي ٿو. ان کان سواءِ پنهنجي ذات تي گهڻو ڌيان ڏيڻ ڪڏهن ڪڏهن پريشاني يا منفي سوچ جي ورجاءَ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري نفسيات ۾ خود شعوريءَ جي مقدار سان گڏ ان جي نوعيت ۽ نتيجن جو مطالعو پڻ اهم آهي. تعميري خود مشاهدو ۽ بار بار منفي سوچ ۾ ڦاسڻ هڪجهڙا عمل ناهن.<ref name="Morin2011"/> == فلسفياڻا سوال == خود شعوريءَ بابت فلسفي ۾ ڪيترائي سوال بحث هيٺ آهن: ڇا هر شعوري تجربو ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ خود شعوريءَ تي ٻڌل آهي؟ ڇا پنهنجي ذات بابت ڄاڻ سڌي طرح حاصل ٿئي ٿي يا ان لاءِ غور ۽ مشاهدي جي ضرورت آهي؟ ڇا ذات هڪ مستقل حقيقت آهي يا مختلف تجربن جو تسلسل؟ ۽ ڇا ٻين ماڻهن جي موجودگي پنهنجي ذات کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي؟ انهن سوالن بابت فلسفين جا مختلف موقف آهن. ڪجهه نظريا خود شعوريءَ کي هر تجربي جي بنيادي خصوصيت سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي مخصوص ذهني صلاحيت يا غور جي عمل سان ڳنڍين ٿا. جديد فلسفي ۾ اهي اختلاف اڃا تائين بحث جو موضوع آهن.<ref name="SEP"/> == پڻ ڏسو == * [[شعور]] * [[نفسيات]] * [[فلسفو]] * [[خود شناسي]] * [[ذاتي سڃاڻپ]] * [[خود ادراڪ]] * [[ماورائي ادراڪ]] * [[سماجي نفسيات]] * [[جذباتي ذهانت]] * [[ذهني صحت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last1=Duval |first1=Shelley |last2=Wicklund |first2=Robert A. |title=A Theory of Objective Self Awareness |publisher=Academic Press |year=1972}} * {{cite book |last=Mead |first=George Herbert |title=Mind, Self, and Society |publisher=University of Chicago Press |year=1934}} * {{cite book |last=Buss |first=Arnold H. |title=Self-Consciousness and Social Anxiety |publisher=W. H. Freeman |year=1980}} * {{cite book |last1=Carver |first1=Charles S. |last2=Scheier |first2=Michael F. |title=Attention and Self-Regulation: A Control-Theory Approach to Human Behavior |publisher=Springer-Verlag |year=1981}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://plato.stanford.edu/entries/self-consciousness/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافيءَ ۾ خود شعوري] * [https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2011.00387.x خود شعوريءَ بابت ايلن مورين جو تحقيقي جائزو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mirror_Self-Recognition.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي آئيني ۾ خود سڃاڻپ جي تصوير] [[زمرو:نفسيات]] [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:شعور]] [[زمرو:انساني رويو]] 072z32snc3adugqclh6okl2l4av0n3i 427991 427990 2026-11-04T16:05:50Z Intisar Ali 8681 /* */ 427991 wikitext text/x-wiki {{Infobox concept | name = خود شعوري | image = [[File:Mirror test with a Baboon.JPG|250px|center]] | caption = آئيني ۾ پنهنجي عڪس ڏانهن ڏسندڙ بابون؛ جانورن ۾ خود سڃاڻپ جي مطالعي جو هڪ مثال | field = [[نفسيات]]، [[فلسفو]]، [[شعور]] }} {{Infobox concept | name = خود شعوري | image = Mirror Self-Recognition.jpg | image_size = 250px | caption = آئيني ۾ پنهنجي عڪس جي سڃاڻپ، خود شعوريءَ جي مطالعي سان لاڳاپيل هڪ موضوع | native_name = خود شعوري | native_name_lang = sd | english_name = Self-awareness | field = [[نفسيات]]، [[فلسفو]]، [[شعور]] | related = [[خود شناسي]]، [[خود ادراڪ]]، [[ذاتي سڃاڻپ]]، [[ماورائي ادراڪ]] }} '''خود شعوري''' ({{ٻولي-انگريزي|Self-awareness}}) انسان جي اها ذهني صلاحيت آهي، جنهن جي ذريعي هو پنهنجي وجود، سوچن، احساسن، ارادن، روين ۽ تجربن کي پنهنجي ذات سان لاڳاپيل سمجهي سگهي ٿو. خود شعوريءَ ۾ انسان رڳو پنهنجي چوڌاري موجود شين کان واقف نه هوندو آهي، پر پنهنجي ذات کي به ڌيان ۽ غور جو موضوع بڻائيندو آهي. نفسيات ۾ هن تصور جو تعلق خود مشاهدي، خود تشخيص، شخصيت، جذباتي عملن ۽ رويي جي ضابطي سان آهي، جڏهن ته فلسفي ۾ اهو شعور جي ماهيت، ذاتي سڃاڻپ، علم ۽ انساني وجود بابت بنيادي سوالن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Morin2011">{{cite journal |last=Morin |first=Alain |title=Self-Awareness Part 1: Definition, Measures, Effects, Functions, and Antecedents |journal=Social and Personality Psychology Compass |year=2011 |volume=5 |issue=10 |pages=807–823 |doi=10.1111/j.1751-9004.2011.00387.x}}</ref><ref name="SEP">{{cite encyclopedia |title=Self-Consciousness |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=14 June 2024 |url=https://plato.stanford.edu/entries/self-consciousness/ |access-date=2026-11-04}}</ref> خود شعوريءَ جي بنيادي خصوصيت اها آهي ته فرد پنهنجي تجربي کي پنهنجو تجربو سمجهي. مثال طور، ڪنهن ماڻهوءَ کي ڪاوڙ اچڻ هڪ جذباتي تجربو آهي، پر اهو محسوس ڪرڻ ته کيس ڪاوڙ اچي رهي آهي ۽ ان جي سببن بابت سوچڻ خود شعوريءَ جي عڪاسي ڪري ٿو. اهڙي طرح پنهنجي صلاحيتن، ڪمزورين، خواهشن ۽ فيصلن بابت آگاهي پڻ هن تصور سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Morin2011"/> == مفهوم ۽ تعريف == خود شعوريءَ کي عام طور پنهنجي ذات بابت آگاهيءَ جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. نفسيات دان ايلن مورين موجب خود شعوري اها حالت آهي، جنهن ۾ فرد پاڻ کي پنهنجي ڌيان جو موضوع بڻائي ٿو ۽ پنهنجي ذات بابت معلومات کي سڃاڻي، سمجهي ۽ ذهني طور ترتيب ڏئي ٿو. هن عمل ۾ پنهنجن احساسن، سوچن، جسماني حالتن ۽ سماجي ڪردار بابت غور شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Morin2011"/> خود شعوري ۽ عام شعور ۾ فرق آهي. عام شعور ۾ فرد ٻاهرين دنيا يا پنهنجي تجربن کان واقف هوندو آهي، جڏهن ته خود شعوريءَ ۾ هو پاڻ کي انهن تجربن جي صاحب طور سڃاڻيندو آهي. فلسفي ۾ هن فرق کي سمجهائڻ لاءِ پهرئين شخص جي تجربي ۽ پنهنجي ذات بابت سوچ جي اهميت بيان ڪئي ويندي آهي.<ref name="SEP"/> خود شعوريءَ کي خود شناسيءَ سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ تصوراتي فرق آهي. خود شعوري پنهنجي ذات ڏانهن ڌيان ڏيڻ جي صلاحيت يا حالت آهي، جڏهن ته خود شناسي پنهنجي ذات بابت حاصل ڪيل ڄاڻ کي ظاهر ڪري ٿي. تنهنڪري ڪنهن فرد جو پاڻ ڏانهن گهڻو ڌيان ڏيڻ لازمي طور اهو ثابت نٿو ڪري ته هو پنهنجي شخصيت بابت درست ڄاڻ به رکي ٿو.<ref name="Morin2011"/> == تاريخي پسمنظر == === قديم فلسفو === خود شعوريءَ جو سوال قديم فلسفي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. قديم يوناني فڪري روايت ۾ پنهنجي ذات کي سڃاڻڻ تي زور ڏنو ويو. [[سقراط]] سان لاڳاپيل فلسفياڻي روايت ۾ پنهنجي زندگيءَ، عقيدن ۽ عملن جي جاچ کي اهميت حاصل هئي. [[ارسطو]] جي فلسفي ۾ ادراڪ ۽ ذهن جي پنهنجي سرگرمين سان تعلق بابت بحث ملي ٿو.<ref name="SEP"/> قديم هندستاني فلسفي ۾ پڻ شعور ۽ ذات بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن. ڪجهه فلسفياڻين روايتن ۾ ذات کي مستقل حقيقت طور ڏٺو ويو، جڏهن ته ٻڌ فلسفي جي ڪيترين روايتن ۾ مستقل ۽ غير متغير ذات جي تصور تي تنقيد ڪئي وئي. انهن اختلافن مان ظاهر ٿئي ٿو ته خود شعوريءَ جي ماهيت بابت بحث ڪنهن هڪ تهذيب يا فلسفياڻي روايت تائين محدود نه رهيو آهي.<ref name="SEP"/> === جديد يورپي فلسفو === [[ريني ڊيڪارٽ]] جديد فلسفي ۾ شعور ۽ ذات بابت بحث کي خاص اهميت ڏني. سندس مشهور دليل، جنهن جو مفهوم آهي ته سوچڻ جي عمل مان پنهنجي وجود جي يقين تائين پهچي سگهجي ٿو، خود شعوريءَ ۽ علم جي فلسفي ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.<ref name="SEP"/> [[جان لاڪ]] ذاتي سڃاڻپ کي شعور ۽ يادگيريءَ سان ڳنڍيو. سندس خيال موجب ڪنهن شخص جي پنهنجي وجود کي مختلف وقتن ۾ هڪ ئي شخص طور سمجهڻ جي صلاحيت ذاتي سڃاڻپ جي بحث ۾ اهم آهي. ان جي ابتڙ [[ڊيوڊ هيوم]] مستقل ذات جي سڌي تجربي بابت شڪ ظاهر ڪيو ۽ انساني تجربي ۾ احساسن ۽ ادراڪن جي تسلسل تي زور ڏنو.<ref name="SEP"/> [[امانوئيل ڪانٽ]] شعور جي وحدت ۽ پنهنجي تجربن کي هڪ ئي شعوري فاعل سان منسوب ڪرڻ جي صلاحيت تي بحث ڪيو. سندس فلسفي ۾ خود شعوري رڳو ڪنهن اندروني شيءِ کي ڏسڻ جو عمل نه، پر تجربن جي گڏيل وحدت کي سمجهڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="SEP"/> [[جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل]] جي فلسفي ۾ خود شعوري ۽ ٻين شعوري وجودن سان تعلق اهم موضوع آهي. هن روايت ۾ پنهنجي ذات جي سڃاڻپ کي سماجي لاڳاپن ۽ ٻين جي سڃاڻپ کان مڪمل طور الڳ نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="SEP"/> [[فائل:Frans Hals, Portrait of René Descartes.jpg|thumb|left|200px|ريني ڊيڪارٽ، جنهن جي فلسفي ۾ سوچ ۽ پنهنجي وجود جي آگاهيءَ کي خاص اهميت حاصل آهي.]] == نفسيات ۾ خود شعوري == ويهين صديءَ ۾ خود شعوري سماجي ۽ شخصيتي نفسيات جي باقاعده تحقيق جو موضوع بڻجي وئي. نفسيات دان شيلِي ڊووال ۽ رابرٽ وڪلنڊ 1972ع ۾ معروضي خود شعوريءَ جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي ۾ پنهنجي ذات ڏانهن ڌيان ڏيڻ ۽ پنهنجي رويي کي معيارن سان ڀيٽڻ جي عمل کي اهميت ڏني وئي. ان نظريي موجب جڏهن فرد پنهنجي ذات تي ڌيان ڏئي ٿو ته هو پنهنجي موجوده رويي ۽ پنهنجي تصور ڪيل معيارن جي وچ ۾ فرق محسوس ڪري سگهي ٿو. اهڙو فرق فرد کي پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ، معيارن تي ٻيهر غور ڪرڻ يا پاڻ ڏانهن ڌيان گهٽائڻ ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿو.<ref name="Morin2011"/> === ذاتي ۽ عوامي خود شعوري === نفسيات دان ايلن فينگسٽين، مائيڪل شيئر ۽ آرنلڊ بس 1975ع ۾ خود شعوريءَ جي مختلف پهلوئن جي ماپ لاءِ هڪ پيمانو تيار ڪيو. سندن تحقيق ۾ ذاتي خود شعوري، عوامي خود شعوري ۽ سماجي پريشانيءَ جا الڳ عنصر سڃاتا ويا.<ref name="Fenigstein1975">{{cite journal |last1=Fenigstein |first1=Allan |last2=Scheier |first2=Michael F. |last3=Buss |first3=Arnold H. |title=Public and private self-consciousness: Assessment and theory |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |year=1975 |volume=43 |issue=4 |pages=522–527 |doi=10.1037/h0076760}}</ref> '''ذاتي خود شعوري''' (Private self-consciousness) مان مراد پنهنجي اندروني سوچن، احساسن، مقصدن ۽ تجربن ڏانهن ڌيان ڏيڻ جو رجحان آهي. '''عوامي خود شعوري''' (Public self-consciousness) مان مراد پنهنجي ظاهر، سماجي تاثر ۽ ٻين جي نظر ۾ پنهنجي شخصيت بابت آگاهي آهي. '''سماجي پريشاني''' (Social anxiety) ٻين ماڻهن جي موجودگيءَ ۾ بيچيني يا منفي جائزي جي انديشي سان لاڳاپيل آهي. اها ذاتي ۽ عوامي خود شعوريءَ کان الڳ نفسياتي عنصر آهي.<ref name="Fenigstein1975"/> == خود شعوريءَ جا اهم پهلو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#174a70;color:white;" | پهلو ! style="background:#174a70;color:white;" | وضاحت ! style="background:#174a70;color:white;" | مثال |- | style="background:#e8f3fb;" | ذاتي خود شعوري | پنهنجي اندروني سوچن ۽ احساسن بابت آگاهي | پنهنجي خوف يا خوشيءَ جي سببن تي غور ڪرڻ |- | style="background:#f0f7ec;" | عوامي خود شعوري | ٻين جي نظر ۾ پنهنجي ظاهر ۽ رويي بابت آگاهي | تقرير دوران پنهنجي انداز بابت سوچڻ |- | style="background:#e8f3fb;" | جذباتي آگاهي | پنهنجي جذبات کي سڃاڻڻ ۽ انهن ۾ فرق ڪرڻ | ڪاوڙ ۽ مايوسيءَ ۾ فرق محسوس ڪرڻ |- | style="background:#f0f7ec;" | خود تشخيص | پنهنجي رويي ۽ مقرر ڪيل معيارن جو جائزو وٺڻ | پنهنجي ڪم جي نتيجي کي مقصد سان ڀيٽڻ |- | style="background:#e8f3fb;" | خود ضابطو | پنهنجي عملن کي مقصدن ۽ حالتن مطابق ترتيب ڏيڻ | تڪڙي ردعمل بدران سوچيل فيصلو ڪرڻ |} اهي پهلو هڪٻئي سان لاڳاپيل آهن، پر نفسياتي تحقيق ۾ انهن جي ماپ ۽ تشريح الڳ الڳ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Morin2011"/><ref name="Fenigstein1975"/> == خود شعوريءَ جي ارتقا == === ٻارن ۾ خود شعوري === ٻارن ۾ پنهنجي جسم، عملن ۽ سڃاڻپ بابت آگاهي بتدريج ترقي ڪري ٿي. ننڍپڻ ۾ ٻار پنهنجي حرڪتن ۽ ماحول جي وچ ۾ لاڳاپا سکڻ شروع ڪن ٿا. عمر وڌڻ سان هو پنهنجي تصوير، نالي، جسماني خاصيتن ۽ ٻين ماڻهن کان پنهنجي الڳ سڃاڻپ بابت وڌيڪ سمجهه حاصل ڪن ٿا. بيولا ايمسٽرڊيم 1972ع ۾ ٽن کان چوويهن مهينن جي 88 ٻارن جي آئيني آڏو رويي جو مطالعو ڪيو. تحقيق ۾ عمر سان گڏ آئيني عڪس ڏانهن ٻارن جي ردعمل ۾ تبديليون ڏٺيون ويون. ويهن مهينن کان وڏي عمر وارن ڪيترن ٻارن ۾ پنهنجي عڪس سان لاڳاپيل سڃاڻپ ۽ جذباتي ردعمل ظاهر ٿيا. اهڙي تحقيق مان خود سڃاڻپ جي تدريجي ارتقا بابت ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Amsterdam1972">{{cite journal |last=Amsterdam |first=Beulah |title=Mirror self-image reactions before age two |journal=Developmental Psychobiology |year=1972 |volume=5 |issue=4 |pages=297–305 |doi=10.1002/dev.420050403}}</ref> بهرحال، آئيني ۾ پاڻ کي سڃاڻڻ خود شعوريءَ جو هڪ مخصوص مشاهدو آهي؛ ان کي خود شعوريءَ جي سڀني صورتن جي مڪمل ماپ نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Morin2011"/> === جانورن ۾ خود سڃاڻپ === جانورن ۾ خود شعوريءَ جي مطالعي لاءِ آئيني ۾ خود سڃاڻپ جو امتحان استعمال ڪيو ويو آهي. هن امتحان ۾ جانور جي جسم تي اهڙو نشان لڳايو ويندو آهي، جيڪو سڌي طرح ڏسڻ بدران آئيني ۾ نظر اچي سگهي ٿو. پوءِ جانور جي ردعمل جو مشاهدو ڪيو ويندو آهي. 1970ع ۾ نفسيات دان گورڊن گيلپ جونيئر چمپينزين بابت هڪ اهم مطالعو شايع ڪيو. ان تحقيق ۾ ڪجهه چمپينزين آئيني ۾ پنهنجو عڪس ڏسڻ کان پوءِ جسم تي لڳايل نشان ڏانهن ردعمل ڏيکاريو. ان نتيجي کي آئيني ۾ خود سڃاڻپ جي ثبوت طور پيش ڪيو ويو.<ref name="Gallup1970">{{cite journal |last=Gallup |first=Gordon G. Jr. |title=Chimpanzees: Self-Recognition |journal=Science |year=1970 |volume=167 |issue=3914 |pages=86–87 |doi=10.1126/science.167.3914.86 |pmid=4982211}}</ref> آئيني جو امتحان جانورن جي ذهني صلاحيتن بابت تحقيق ۾ اهم آهي، پر امتحان ۾ ناڪاميءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته جانور ۾ خود شعوريءَ جي ڪا به صورت موجود ناهي. مختلف جانورن جي حسي صلاحيتن ۽ رويي ۾ فرق هوندو آهي. [[فائل:Mirror Self-Recognition.jpg|thumb|250px|آئيني ۾ خود سڃاڻپ، انسانن ۽ ٻين جانورن جي خود شعوريءَ بابت تحقيق سان لاڳاپيل موضوع.]] == خود شعوري ۽ دماغ == خود شعوريءَ بابت عصبي سائنس جي تحقيق ۾ دماغ جي انهن عملن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي ذات بابت معلومات، يادگيري، جسماني آگاهي ۽ سماجي ادراڪ سان لاڳاپيل آهن. ايلن مورين جي جائزي موجب خود شعوريءَ کي سمجهڻ لاءِ دماغي عملن سان گڏ اندروني گفتگو، ذهني تصويرن، ذاتي يادگيرين ۽ سماجي رابطن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ان ڪري خود شعوريءَ کي رڳو دماغ جي هڪ مخصوص حصي جو ڪم سمجهڻ بدران مختلف ذهني ۽ سماجي عملن سان لاڳاپيل صلاحيت طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوري ۽ جذبات == خود شعوري جذبات کي سڃاڻڻ ۽ انهن بابت غور ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. جڏهن فرد پنهنجي احساسن ڏانهن ڌيان ڏئي ٿو ته هو انهن جي سببن، شدت ۽ پنهنجي رويي تي ممڪن اثرن بابت سوچڻ جي قابل ٿي سگهي ٿو. نفسياتي تحقيق ۾ خود شعوريءَ جا خود تشخيص، خود ضابطي ۽ ذاتي تجربي جي شدت سان لاڳاپا بيان ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به پنهنجي ذات تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ هر حالت ۾ فائديمند ناهي؛ ان جا نتيجا ڌيان جي نوعيت، شخصيت ۽ حالتن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوري ۽ سماجي لاڳاپا == انسان پنهنجي ذات بابت ڄاڻ رڳو اندروني غور ذريعي حاصل نٿو ڪري، پر ٻين ماڻهن جي ردعمل، سماجي رابطن ۽ گڏيل تجربن مان پڻ سکندو آهي. ٻين جي نظر ۾ پنهنجي ڪردار بابت آگاهي عوامي خود شعوريءَ جو اهم حصو آهي. سماجي ماحول فرد جي پنهنجي شخصيت بابت تصور تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو. خاندان، دوستن، تعليمي ادارن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملندڙ موٽ ماڻهوءَ کي پنهنجي رويي بابت نئين ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي. بهرحال، ٻين جو جائزو هميشه درست نه هوندو آهي؛ تنهنڪري سماجي موٽ ۽ ذاتي مشاهدي ٻنهي کي تنقيدي نظر سان ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوريءَ جي ماپ == نفسيات ۾ خود شعوريءَ جي مطالعي لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ سوالناما، خود رپورٽ، رويي جا تجربا ۽ خود سڃاڻپ جا امتحان شامل آهن. فينگسٽين ۽ سندس ساٿين جو 1975ع وارو خود شعوري پيمانو ذاتي خود شعوري، عوامي خود شعوري ۽ سماجي پريشانيءَ جي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو. هن پيماني جي ابتدائي صورت ۾ 23 سوال شامل هئا.<ref name="Fenigstein1975"/> 2016ع ۾ اينا سٽن خود شعوريءَ جي نتيجن کي ماپڻ لاءِ هڪ سوالنامو تيار ڪرڻ بابت تحقيق شايع ڪئي. اهڙيون ڪوششون خود شعوريءَ جي صرف موجودگيءَ بدران ان سان لاڳاپيل نتيجن کي سمجهڻ لاءِ ڪيون وينديون آهن.<ref name="Sutton2016">{{cite journal |last=Sutton |first=Anna |title=Measuring the Effects of Self-Awareness: Construction of the Self-Awareness Outcomes Questionnaire |journal=Europe's Journal of Psychology |year=2016 |volume=12 |issue=4 |pages=645–658 |doi=10.5964/ejop.v12i4.1178 |pmid=27872672}}</ref> == خود شعوري ۽ خود ضابطو == خود ضابطي مان مراد پنهنجي رويي، فيصلن ۽ عملن کي مقصدن يا معيارن مطابق ترتيب ڏيڻ جي صلاحيت آهي. خود شعوري اهڙي عمل ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته فرد کي پنهنجي موجوده حالت ۽ مطلوب حالت جي وچ ۾ فرق محسوس ڪرڻ لاءِ پنهنجي رويي بابت آگاهي گهربل ٿي سگهي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو شاگرد محسوس ڪري ٿو ته سندس پڙهائيءَ جو طريقو گهربل نتيجا نٿو ڏئي ته هو پنهنجي عادت جو جائزو وٺي ۽ ان ۾ تبديلي آڻي سگهي ٿو. اهڙي عمل ۾ خود مشاهدو، خود تشخيص ۽ رويي جي تبديلي شامل آهن.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوريءَ جون حدون == خود شعوريءَ جي موجودگي هميشه درست خود علم جي ضمانت نٿي ڏئي. انسان پنهنجي ارادن، صلاحيتن ۽ رويي بابت غلط اندازا لڳائي سگهي ٿو. ان کان سواءِ پنهنجي ذات تي گهڻو ڌيان ڏيڻ ڪڏهن ڪڏهن پريشاني يا منفي سوچ جي ورجاءَ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري نفسيات ۾ خود شعوريءَ جي مقدار سان گڏ ان جي نوعيت ۽ نتيجن جو مطالعو پڻ اهم آهي. تعميري خود مشاهدو ۽ بار بار منفي سوچ ۾ ڦاسڻ هڪجهڙا عمل ناهن.<ref name="Morin2011"/> == فلسفياڻا سوال == خود شعوريءَ بابت فلسفي ۾ ڪيترائي سوال بحث هيٺ آهن: ڇا هر شعوري تجربو ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ خود شعوريءَ تي ٻڌل آهي؟ ڇا پنهنجي ذات بابت ڄاڻ سڌي طرح حاصل ٿئي ٿي يا ان لاءِ غور ۽ مشاهدي جي ضرورت آهي؟ ڇا ذات هڪ مستقل حقيقت آهي يا مختلف تجربن جو تسلسل؟ ۽ ڇا ٻين ماڻهن جي موجودگي پنهنجي ذات کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي؟ انهن سوالن بابت فلسفين جا مختلف موقف آهن. ڪجهه نظريا خود شعوريءَ کي هر تجربي جي بنيادي خصوصيت سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي مخصوص ذهني صلاحيت يا غور جي عمل سان ڳنڍين ٿا. جديد فلسفي ۾ اهي اختلاف اڃا تائين بحث جو موضوع آهن.<ref name="SEP"/> == پڻ ڏسو == * [[شعور]] * [[نفسيات]] * [[فلسفو]] * [[خود شناسي]] * [[ذاتي سڃاڻپ]] * [[خود ادراڪ]] * [[ماورائي ادراڪ]] * [[سماجي نفسيات]] * [[جذباتي ذهانت]] * [[ذهني صحت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last1=Duval |first1=Shelley |last2=Wicklund |first2=Robert A. |title=A Theory of Objective Self Awareness |publisher=Academic Press |year=1972}} * {{cite book |last=Mead |first=George Herbert |title=Mind, Self, and Society |publisher=University of Chicago Press |year=1934}} * {{cite book |last=Buss |first=Arnold H. |title=Self-Consciousness and Social Anxiety |publisher=W. H. Freeman |year=1980}} * {{cite book |last1=Carver |first1=Charles S. |last2=Scheier |first2=Michael F. |title=Attention and Self-Regulation: A Control-Theory Approach to Human Behavior |publisher=Springer-Verlag |year=1981}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://plato.stanford.edu/entries/self-consciousness/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافيءَ ۾ خود شعوري] * [https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2011.00387.x خود شعوريءَ بابت ايلن مورين جو تحقيقي جائزو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mirror_Self-Recognition.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي آئيني ۾ خود سڃاڻپ جي تصوير] [[زمرو:نفسيات]] [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:شعور]] [[زمرو:انساني رويو]] av0qh1d7lppm8rddsul83d9fhtvuwzm 427992 427991 2026-11-04T16:06:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 427992 wikitext text/x-wiki {{Infobox concept | name = خود شعوري | image = [[File:Mirror test with a Baboon.JPG|250px|center]] | caption = آئيني ۾ پنهنجي عڪس ڏانهن ڏسندڙ بابون؛ جانورن ۾ خود سڃاڻپ جي مطالعي جو هڪ مثال | field = [[نفسيات]]، [[فلسفو]]، [[شعور]] }} '''خود شعوري''' ({{ٻولي-انگريزي|Self-awareness}}) انسان جي اها ذهني صلاحيت آهي، جنهن جي ذريعي هو پنهنجي وجود، سوچن، احساسن، ارادن، روين ۽ تجربن کي پنهنجي ذات سان لاڳاپيل سمجهي سگهي ٿو. خود شعوريءَ ۾ انسان رڳو پنهنجي چوڌاري موجود شين کان واقف نه هوندو آهي، پر پنهنجي ذات کي به ڌيان ۽ غور جو موضوع بڻائيندو آهي. نفسيات ۾ هن تصور جو تعلق خود مشاهدي، خود تشخيص، شخصيت، جذباتي عملن ۽ رويي جي ضابطي سان آهي، جڏهن ته فلسفي ۾ اهو شعور جي ماهيت، ذاتي سڃاڻپ، علم ۽ انساني وجود بابت بنيادي سوالن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Morin2011">{{cite journal |last=Morin |first=Alain |title=Self-Awareness Part 1: Definition, Measures, Effects, Functions, and Antecedents |journal=Social and Personality Psychology Compass |year=2011 |volume=5 |issue=10 |pages=807–823 |doi=10.1111/j.1751-9004.2011.00387.x}}</ref><ref name="SEP">{{cite encyclopedia |title=Self-Consciousness |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=14 June 2024 |url=https://plato.stanford.edu/entries/self-consciousness/ |access-date=2026-11-04}}</ref> خود شعوريءَ جي بنيادي خصوصيت اها آهي ته فرد پنهنجي تجربي کي پنهنجو تجربو سمجهي. مثال طور، ڪنهن ماڻهوءَ کي ڪاوڙ اچڻ هڪ جذباتي تجربو آهي، پر اهو محسوس ڪرڻ ته کيس ڪاوڙ اچي رهي آهي ۽ ان جي سببن بابت سوچڻ خود شعوريءَ جي عڪاسي ڪري ٿو. اهڙي طرح پنهنجي صلاحيتن، ڪمزورين، خواهشن ۽ فيصلن بابت آگاهي پڻ هن تصور سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Morin2011"/> == مفهوم ۽ تعريف == خود شعوريءَ کي عام طور پنهنجي ذات بابت آگاهيءَ جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. نفسيات دان ايلن مورين موجب خود شعوري اها حالت آهي، جنهن ۾ فرد پاڻ کي پنهنجي ڌيان جو موضوع بڻائي ٿو ۽ پنهنجي ذات بابت معلومات کي سڃاڻي، سمجهي ۽ ذهني طور ترتيب ڏئي ٿو. هن عمل ۾ پنهنجن احساسن، سوچن، جسماني حالتن ۽ سماجي ڪردار بابت غور شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Morin2011"/> خود شعوري ۽ عام شعور ۾ فرق آهي. عام شعور ۾ فرد ٻاهرين دنيا يا پنهنجي تجربن کان واقف هوندو آهي، جڏهن ته خود شعوريءَ ۾ هو پاڻ کي انهن تجربن جي صاحب طور سڃاڻيندو آهي. فلسفي ۾ هن فرق کي سمجهائڻ لاءِ پهرئين شخص جي تجربي ۽ پنهنجي ذات بابت سوچ جي اهميت بيان ڪئي ويندي آهي.<ref name="SEP"/> خود شعوريءَ کي خود شناسيءَ سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ تصوراتي فرق آهي. خود شعوري پنهنجي ذات ڏانهن ڌيان ڏيڻ جي صلاحيت يا حالت آهي، جڏهن ته خود شناسي پنهنجي ذات بابت حاصل ڪيل ڄاڻ کي ظاهر ڪري ٿي. تنهنڪري ڪنهن فرد جو پاڻ ڏانهن گهڻو ڌيان ڏيڻ لازمي طور اهو ثابت نٿو ڪري ته هو پنهنجي شخصيت بابت درست ڄاڻ به رکي ٿو.<ref name="Morin2011"/> == تاريخي پسمنظر == === قديم فلسفو === خود شعوريءَ جو سوال قديم فلسفي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. قديم يوناني فڪري روايت ۾ پنهنجي ذات کي سڃاڻڻ تي زور ڏنو ويو. [[سقراط]] سان لاڳاپيل فلسفياڻي روايت ۾ پنهنجي زندگيءَ، عقيدن ۽ عملن جي جاچ کي اهميت حاصل هئي. [[ارسطو]] جي فلسفي ۾ ادراڪ ۽ ذهن جي پنهنجي سرگرمين سان تعلق بابت بحث ملي ٿو.<ref name="SEP"/> قديم هندستاني فلسفي ۾ پڻ شعور ۽ ذات بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن. ڪجهه فلسفياڻين روايتن ۾ ذات کي مستقل حقيقت طور ڏٺو ويو، جڏهن ته ٻڌ فلسفي جي ڪيترين روايتن ۾ مستقل ۽ غير متغير ذات جي تصور تي تنقيد ڪئي وئي. انهن اختلافن مان ظاهر ٿئي ٿو ته خود شعوريءَ جي ماهيت بابت بحث ڪنهن هڪ تهذيب يا فلسفياڻي روايت تائين محدود نه رهيو آهي.<ref name="SEP"/> === جديد يورپي فلسفو === [[ريني ڊيڪارٽ]] جديد فلسفي ۾ شعور ۽ ذات بابت بحث کي خاص اهميت ڏني. سندس مشهور دليل، جنهن جو مفهوم آهي ته سوچڻ جي عمل مان پنهنجي وجود جي يقين تائين پهچي سگهجي ٿو، خود شعوريءَ ۽ علم جي فلسفي ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.<ref name="SEP"/> [[جان لاڪ]] ذاتي سڃاڻپ کي شعور ۽ يادگيريءَ سان ڳنڍيو. سندس خيال موجب ڪنهن شخص جي پنهنجي وجود کي مختلف وقتن ۾ هڪ ئي شخص طور سمجهڻ جي صلاحيت ذاتي سڃاڻپ جي بحث ۾ اهم آهي. ان جي ابتڙ [[ڊيوڊ هيوم]] مستقل ذات جي سڌي تجربي بابت شڪ ظاهر ڪيو ۽ انساني تجربي ۾ احساسن ۽ ادراڪن جي تسلسل تي زور ڏنو.<ref name="SEP"/> [[امانوئيل ڪانٽ]] شعور جي وحدت ۽ پنهنجي تجربن کي هڪ ئي شعوري فاعل سان منسوب ڪرڻ جي صلاحيت تي بحث ڪيو. سندس فلسفي ۾ خود شعوري رڳو ڪنهن اندروني شيءِ کي ڏسڻ جو عمل نه، پر تجربن جي گڏيل وحدت کي سمجهڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="SEP"/> [[جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل]] جي فلسفي ۾ خود شعوري ۽ ٻين شعوري وجودن سان تعلق اهم موضوع آهي. هن روايت ۾ پنهنجي ذات جي سڃاڻپ کي سماجي لاڳاپن ۽ ٻين جي سڃاڻپ کان مڪمل طور الڳ نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="SEP"/> [[فائل:Frans Hals, Portrait of René Descartes.jpg|thumb|left|200px|ريني ڊيڪارٽ، جنهن جي فلسفي ۾ سوچ ۽ پنهنجي وجود جي آگاهيءَ کي خاص اهميت حاصل آهي.]] == نفسيات ۾ خود شعوري == ويهين صديءَ ۾ خود شعوري سماجي ۽ شخصيتي نفسيات جي باقاعده تحقيق جو موضوع بڻجي وئي. نفسيات دان شيلِي ڊووال ۽ رابرٽ وڪلنڊ 1972ع ۾ معروضي خود شعوريءَ جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي ۾ پنهنجي ذات ڏانهن ڌيان ڏيڻ ۽ پنهنجي رويي کي معيارن سان ڀيٽڻ جي عمل کي اهميت ڏني وئي. ان نظريي موجب جڏهن فرد پنهنجي ذات تي ڌيان ڏئي ٿو ته هو پنهنجي موجوده رويي ۽ پنهنجي تصور ڪيل معيارن جي وچ ۾ فرق محسوس ڪري سگهي ٿو. اهڙو فرق فرد کي پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ، معيارن تي ٻيهر غور ڪرڻ يا پاڻ ڏانهن ڌيان گهٽائڻ ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿو.<ref name="Morin2011"/> === ذاتي ۽ عوامي خود شعوري === نفسيات دان ايلن فينگسٽين، مائيڪل شيئر ۽ آرنلڊ بس 1975ع ۾ خود شعوريءَ جي مختلف پهلوئن جي ماپ لاءِ هڪ پيمانو تيار ڪيو. سندن تحقيق ۾ ذاتي خود شعوري، عوامي خود شعوري ۽ سماجي پريشانيءَ جا الڳ عنصر سڃاتا ويا.<ref name="Fenigstein1975">{{cite journal |last1=Fenigstein |first1=Allan |last2=Scheier |first2=Michael F. |last3=Buss |first3=Arnold H. |title=Public and private self-consciousness: Assessment and theory |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |year=1975 |volume=43 |issue=4 |pages=522–527 |doi=10.1037/h0076760}}</ref> '''ذاتي خود شعوري''' (Private self-consciousness) مان مراد پنهنجي اندروني سوچن، احساسن، مقصدن ۽ تجربن ڏانهن ڌيان ڏيڻ جو رجحان آهي. '''عوامي خود شعوري''' (Public self-consciousness) مان مراد پنهنجي ظاهر، سماجي تاثر ۽ ٻين جي نظر ۾ پنهنجي شخصيت بابت آگاهي آهي. '''سماجي پريشاني''' (Social anxiety) ٻين ماڻهن جي موجودگيءَ ۾ بيچيني يا منفي جائزي جي انديشي سان لاڳاپيل آهي. اها ذاتي ۽ عوامي خود شعوريءَ کان الڳ نفسياتي عنصر آهي.<ref name="Fenigstein1975"/> == خود شعوريءَ جا اهم پهلو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#174a70;color:white;" | پهلو ! style="background:#174a70;color:white;" | وضاحت ! style="background:#174a70;color:white;" | مثال |- | style="background:#e8f3fb;" | ذاتي خود شعوري | پنهنجي اندروني سوچن ۽ احساسن بابت آگاهي | پنهنجي خوف يا خوشيءَ جي سببن تي غور ڪرڻ |- | style="background:#f0f7ec;" | عوامي خود شعوري | ٻين جي نظر ۾ پنهنجي ظاهر ۽ رويي بابت آگاهي | تقرير دوران پنهنجي انداز بابت سوچڻ |- | style="background:#e8f3fb;" | جذباتي آگاهي | پنهنجي جذبات کي سڃاڻڻ ۽ انهن ۾ فرق ڪرڻ | ڪاوڙ ۽ مايوسيءَ ۾ فرق محسوس ڪرڻ |- | style="background:#f0f7ec;" | خود تشخيص | پنهنجي رويي ۽ مقرر ڪيل معيارن جو جائزو وٺڻ | پنهنجي ڪم جي نتيجي کي مقصد سان ڀيٽڻ |- | style="background:#e8f3fb;" | خود ضابطو | پنهنجي عملن کي مقصدن ۽ حالتن مطابق ترتيب ڏيڻ | تڪڙي ردعمل بدران سوچيل فيصلو ڪرڻ |} اهي پهلو هڪٻئي سان لاڳاپيل آهن، پر نفسياتي تحقيق ۾ انهن جي ماپ ۽ تشريح الڳ الڳ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Morin2011"/><ref name="Fenigstein1975"/> == خود شعوريءَ جي ارتقا == === ٻارن ۾ خود شعوري === ٻارن ۾ پنهنجي جسم، عملن ۽ سڃاڻپ بابت آگاهي بتدريج ترقي ڪري ٿي. ننڍپڻ ۾ ٻار پنهنجي حرڪتن ۽ ماحول جي وچ ۾ لاڳاپا سکڻ شروع ڪن ٿا. عمر وڌڻ سان هو پنهنجي تصوير، نالي، جسماني خاصيتن ۽ ٻين ماڻهن کان پنهنجي الڳ سڃاڻپ بابت وڌيڪ سمجهه حاصل ڪن ٿا. بيولا ايمسٽرڊيم 1972ع ۾ ٽن کان چوويهن مهينن جي 88 ٻارن جي آئيني آڏو رويي جو مطالعو ڪيو. تحقيق ۾ عمر سان گڏ آئيني عڪس ڏانهن ٻارن جي ردعمل ۾ تبديليون ڏٺيون ويون. ويهن مهينن کان وڏي عمر وارن ڪيترن ٻارن ۾ پنهنجي عڪس سان لاڳاپيل سڃاڻپ ۽ جذباتي ردعمل ظاهر ٿيا. اهڙي تحقيق مان خود سڃاڻپ جي تدريجي ارتقا بابت ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Amsterdam1972">{{cite journal |last=Amsterdam |first=Beulah |title=Mirror self-image reactions before age two |journal=Developmental Psychobiology |year=1972 |volume=5 |issue=4 |pages=297–305 |doi=10.1002/dev.420050403}}</ref> بهرحال، آئيني ۾ پاڻ کي سڃاڻڻ خود شعوريءَ جو هڪ مخصوص مشاهدو آهي؛ ان کي خود شعوريءَ جي سڀني صورتن جي مڪمل ماپ نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Morin2011"/> === جانورن ۾ خود سڃاڻپ === جانورن ۾ خود شعوريءَ جي مطالعي لاءِ آئيني ۾ خود سڃاڻپ جو امتحان استعمال ڪيو ويو آهي. هن امتحان ۾ جانور جي جسم تي اهڙو نشان لڳايو ويندو آهي، جيڪو سڌي طرح ڏسڻ بدران آئيني ۾ نظر اچي سگهي ٿو. پوءِ جانور جي ردعمل جو مشاهدو ڪيو ويندو آهي. 1970ع ۾ نفسيات دان گورڊن گيلپ جونيئر چمپينزين بابت هڪ اهم مطالعو شايع ڪيو. ان تحقيق ۾ ڪجهه چمپينزين آئيني ۾ پنهنجو عڪس ڏسڻ کان پوءِ جسم تي لڳايل نشان ڏانهن ردعمل ڏيکاريو. ان نتيجي کي آئيني ۾ خود سڃاڻپ جي ثبوت طور پيش ڪيو ويو.<ref name="Gallup1970">{{cite journal |last=Gallup |first=Gordon G. Jr. |title=Chimpanzees: Self-Recognition |journal=Science |year=1970 |volume=167 |issue=3914 |pages=86–87 |doi=10.1126/science.167.3914.86 |pmid=4982211}}</ref> آئيني جو امتحان جانورن جي ذهني صلاحيتن بابت تحقيق ۾ اهم آهي، پر امتحان ۾ ناڪاميءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته جانور ۾ خود شعوريءَ جي ڪا به صورت موجود ناهي. مختلف جانورن جي حسي صلاحيتن ۽ رويي ۾ فرق هوندو آهي. [[فائل:Mirror Self-Recognition.jpg|thumb|250px|آئيني ۾ خود سڃاڻپ، انسانن ۽ ٻين جانورن جي خود شعوريءَ بابت تحقيق سان لاڳاپيل موضوع.]] == خود شعوري ۽ دماغ == خود شعوريءَ بابت عصبي سائنس جي تحقيق ۾ دماغ جي انهن عملن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي ذات بابت معلومات، يادگيري، جسماني آگاهي ۽ سماجي ادراڪ سان لاڳاپيل آهن. ايلن مورين جي جائزي موجب خود شعوريءَ کي سمجهڻ لاءِ دماغي عملن سان گڏ اندروني گفتگو، ذهني تصويرن، ذاتي يادگيرين ۽ سماجي رابطن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ان ڪري خود شعوريءَ کي رڳو دماغ جي هڪ مخصوص حصي جو ڪم سمجهڻ بدران مختلف ذهني ۽ سماجي عملن سان لاڳاپيل صلاحيت طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوري ۽ جذبات == خود شعوري جذبات کي سڃاڻڻ ۽ انهن بابت غور ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. جڏهن فرد پنهنجي احساسن ڏانهن ڌيان ڏئي ٿو ته هو انهن جي سببن، شدت ۽ پنهنجي رويي تي ممڪن اثرن بابت سوچڻ جي قابل ٿي سگهي ٿو. نفسياتي تحقيق ۾ خود شعوريءَ جا خود تشخيص، خود ضابطي ۽ ذاتي تجربي جي شدت سان لاڳاپا بيان ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به پنهنجي ذات تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ هر حالت ۾ فائديمند ناهي؛ ان جا نتيجا ڌيان جي نوعيت، شخصيت ۽ حالتن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوري ۽ سماجي لاڳاپا == انسان پنهنجي ذات بابت ڄاڻ رڳو اندروني غور ذريعي حاصل نٿو ڪري، پر ٻين ماڻهن جي ردعمل، سماجي رابطن ۽ گڏيل تجربن مان پڻ سکندو آهي. ٻين جي نظر ۾ پنهنجي ڪردار بابت آگاهي عوامي خود شعوريءَ جو اهم حصو آهي. سماجي ماحول فرد جي پنهنجي شخصيت بابت تصور تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو. خاندان، دوستن، تعليمي ادارن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملندڙ موٽ ماڻهوءَ کي پنهنجي رويي بابت نئين ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي. بهرحال، ٻين جو جائزو هميشه درست نه هوندو آهي؛ تنهنڪري سماجي موٽ ۽ ذاتي مشاهدي ٻنهي کي تنقيدي نظر سان ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوريءَ جي ماپ == نفسيات ۾ خود شعوريءَ جي مطالعي لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ سوالناما، خود رپورٽ، رويي جا تجربا ۽ خود سڃاڻپ جا امتحان شامل آهن. فينگسٽين ۽ سندس ساٿين جو 1975ع وارو خود شعوري پيمانو ذاتي خود شعوري، عوامي خود شعوري ۽ سماجي پريشانيءَ جي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو. هن پيماني جي ابتدائي صورت ۾ 23 سوال شامل هئا.<ref name="Fenigstein1975"/> 2016ع ۾ اينا سٽن خود شعوريءَ جي نتيجن کي ماپڻ لاءِ هڪ سوالنامو تيار ڪرڻ بابت تحقيق شايع ڪئي. اهڙيون ڪوششون خود شعوريءَ جي صرف موجودگيءَ بدران ان سان لاڳاپيل نتيجن کي سمجهڻ لاءِ ڪيون وينديون آهن.<ref name="Sutton2016">{{cite journal |last=Sutton |first=Anna |title=Measuring the Effects of Self-Awareness: Construction of the Self-Awareness Outcomes Questionnaire |journal=Europe's Journal of Psychology |year=2016 |volume=12 |issue=4 |pages=645–658 |doi=10.5964/ejop.v12i4.1178 |pmid=27872672}}</ref> == خود شعوري ۽ خود ضابطو == خود ضابطي مان مراد پنهنجي رويي، فيصلن ۽ عملن کي مقصدن يا معيارن مطابق ترتيب ڏيڻ جي صلاحيت آهي. خود شعوري اهڙي عمل ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته فرد کي پنهنجي موجوده حالت ۽ مطلوب حالت جي وچ ۾ فرق محسوس ڪرڻ لاءِ پنهنجي رويي بابت آگاهي گهربل ٿي سگهي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو شاگرد محسوس ڪري ٿو ته سندس پڙهائيءَ جو طريقو گهربل نتيجا نٿو ڏئي ته هو پنهنجي عادت جو جائزو وٺي ۽ ان ۾ تبديلي آڻي سگهي ٿو. اهڙي عمل ۾ خود مشاهدو، خود تشخيص ۽ رويي جي تبديلي شامل آهن.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوريءَ جون حدون == خود شعوريءَ جي موجودگي هميشه درست خود علم جي ضمانت نٿي ڏئي. انسان پنهنجي ارادن، صلاحيتن ۽ رويي بابت غلط اندازا لڳائي سگهي ٿو. ان کان سواءِ پنهنجي ذات تي گهڻو ڌيان ڏيڻ ڪڏهن ڪڏهن پريشاني يا منفي سوچ جي ورجاءَ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري نفسيات ۾ خود شعوريءَ جي مقدار سان گڏ ان جي نوعيت ۽ نتيجن جو مطالعو پڻ اهم آهي. تعميري خود مشاهدو ۽ بار بار منفي سوچ ۾ ڦاسڻ هڪجهڙا عمل ناهن.<ref name="Morin2011"/> == فلسفياڻا سوال == خود شعوريءَ بابت فلسفي ۾ ڪيترائي سوال بحث هيٺ آهن: ڇا هر شعوري تجربو ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ خود شعوريءَ تي ٻڌل آهي؟ ڇا پنهنجي ذات بابت ڄاڻ سڌي طرح حاصل ٿئي ٿي يا ان لاءِ غور ۽ مشاهدي جي ضرورت آهي؟ ڇا ذات هڪ مستقل حقيقت آهي يا مختلف تجربن جو تسلسل؟ ۽ ڇا ٻين ماڻهن جي موجودگي پنهنجي ذات کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي؟ انهن سوالن بابت فلسفين جا مختلف موقف آهن. ڪجهه نظريا خود شعوريءَ کي هر تجربي جي بنيادي خصوصيت سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي مخصوص ذهني صلاحيت يا غور جي عمل سان ڳنڍين ٿا. جديد فلسفي ۾ اهي اختلاف اڃا تائين بحث جو موضوع آهن.<ref name="SEP"/> == پڻ ڏسو == * [[شعور]] * [[نفسيات]] * [[فلسفو]] * [[خود شناسي]] * [[ذاتي سڃاڻپ]] * [[خود ادراڪ]] * [[ماورائي ادراڪ]] * [[سماجي نفسيات]] * [[جذباتي ذهانت]] * [[ذهني صحت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last1=Duval |first1=Shelley |last2=Wicklund |first2=Robert A. |title=A Theory of Objective Self Awareness |publisher=Academic Press |year=1972}} * {{cite book |last=Mead |first=George Herbert |title=Mind, Self, and Society |publisher=University of Chicago Press |year=1934}} * {{cite book |last=Buss |first=Arnold H. |title=Self-Consciousness and Social Anxiety |publisher=W. H. Freeman |year=1980}} * {{cite book |last1=Carver |first1=Charles S. |last2=Scheier |first2=Michael F. |title=Attention and Self-Regulation: A Control-Theory Approach to Human Behavior |publisher=Springer-Verlag |year=1981}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://plato.stanford.edu/entries/self-consciousness/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافيءَ ۾ خود شعوري] * [https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2011.00387.x خود شعوريءَ بابت ايلن مورين جو تحقيقي جائزو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mirror_Self-Recognition.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي آئيني ۾ خود سڃاڻپ جي تصوير] [[زمرو:نفسيات]] [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:شعور]] [[زمرو:انساني رويو]] sm4yx665u75eiox182piax9z28oc4q3 427993 427992 2026-11-04T16:07:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 427993 wikitext text/x-wiki {{Infobox concept | name = خود شعوري | image = [[File:Mirror test with a Baboon.JPG|250px|center]] | caption = آئيني ۾ پنهنجي عڪس ڏانهن ڏسندڙ بابون؛ جانورن ۾ خود سڃاڻپ جي مطالعي جو هڪ مثال | field = [[نفسيات]]، [[فلسفو]]، [[شعور]] }} '''خود شعوري''' (انگريزي:Self-awareness) انسان جي اها ذهني صلاحيت آهي، جنهن جي ذريعي هو پنهنجي وجود، سوچن، احساسن، ارادن، روين ۽ تجربن کي پنهنجي ذات سان لاڳاپيل سمجهي سگهي ٿو. خود شعوريءَ ۾ انسان رڳو پنهنجي چوڌاري موجود شين کان واقف نه هوندو آهي، پر پنهنجي ذات کي به ڌيان ۽ غور جو موضوع بڻائيندو آهي. نفسيات ۾ هن تصور جو تعلق خود مشاهدي، خود تشخيص، شخصيت، جذباتي عملن ۽ رويي جي ضابطي سان آهي، جڏهن ته فلسفي ۾ اهو شعور جي ماهيت، ذاتي سڃاڻپ، علم ۽ انساني وجود بابت بنيادي سوالن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Morin2011">{{cite journal |last=Morin |first=Alain |title=Self-Awareness Part 1: Definition, Measures, Effects, Functions, and Antecedents |journal=Social and Personality Psychology Compass |year=2011 |volume=5 |issue=10 |pages=807–823 |doi=10.1111/j.1751-9004.2011.00387.x}}</ref><ref name="SEP">{{cite encyclopedia |title=Self-Consciousness |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=14 June 2024 |url=https://plato.stanford.edu/entries/self-consciousness/ |access-date=2026-11-04}}</ref> خود شعوريءَ جي بنيادي خصوصيت اها آهي ته فرد پنهنجي تجربي کي پنهنجو تجربو سمجهي. مثال طور، ڪنهن ماڻهوءَ کي ڪاوڙ اچڻ هڪ جذباتي تجربو آهي، پر اهو محسوس ڪرڻ ته کيس ڪاوڙ اچي رهي آهي ۽ ان جي سببن بابت سوچڻ خود شعوريءَ جي عڪاسي ڪري ٿو. اهڙي طرح پنهنجي صلاحيتن، ڪمزورين، خواهشن ۽ فيصلن بابت آگاهي پڻ هن تصور سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Morin2011"/> == مفهوم ۽ تعريف == خود شعوريءَ کي عام طور پنهنجي ذات بابت آگاهيءَ جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. نفسيات دان ايلن مورين موجب خود شعوري اها حالت آهي، جنهن ۾ فرد پاڻ کي پنهنجي ڌيان جو موضوع بڻائي ٿو ۽ پنهنجي ذات بابت معلومات کي سڃاڻي، سمجهي ۽ ذهني طور ترتيب ڏئي ٿو. هن عمل ۾ پنهنجن احساسن، سوچن، جسماني حالتن ۽ سماجي ڪردار بابت غور شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Morin2011"/> خود شعوري ۽ عام شعور ۾ فرق آهي. عام شعور ۾ فرد ٻاهرين دنيا يا پنهنجي تجربن کان واقف هوندو آهي، جڏهن ته خود شعوريءَ ۾ هو پاڻ کي انهن تجربن جي صاحب طور سڃاڻيندو آهي. فلسفي ۾ هن فرق کي سمجهائڻ لاءِ پهرئين شخص جي تجربي ۽ پنهنجي ذات بابت سوچ جي اهميت بيان ڪئي ويندي آهي.<ref name="SEP"/> خود شعوريءَ کي خود شناسيءَ سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي، پر ٻنهي ۾ تصوراتي فرق آهي. خود شعوري پنهنجي ذات ڏانهن ڌيان ڏيڻ جي صلاحيت يا حالت آهي، جڏهن ته خود شناسي پنهنجي ذات بابت حاصل ڪيل ڄاڻ کي ظاهر ڪري ٿي. تنهنڪري ڪنهن فرد جو پاڻ ڏانهن گهڻو ڌيان ڏيڻ لازمي طور اهو ثابت نٿو ڪري ته هو پنهنجي شخصيت بابت درست ڄاڻ به رکي ٿو.<ref name="Morin2011"/> == تاريخي پسمنظر == === قديم فلسفو === خود شعوريءَ جو سوال قديم فلسفي ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. قديم يوناني فڪري روايت ۾ پنهنجي ذات کي سڃاڻڻ تي زور ڏنو ويو. [[سقراط]] سان لاڳاپيل فلسفياڻي روايت ۾ پنهنجي زندگيءَ، عقيدن ۽ عملن جي جاچ کي اهميت حاصل هئي. [[ارسطو]] جي فلسفي ۾ ادراڪ ۽ ذهن جي پنهنجي سرگرمين سان تعلق بابت بحث ملي ٿو.<ref name="SEP"/> قديم هندستاني فلسفي ۾ پڻ شعور ۽ ذات بابت مختلف موقف موجود رهيا آهن. ڪجهه فلسفياڻين روايتن ۾ ذات کي مستقل حقيقت طور ڏٺو ويو، جڏهن ته ٻڌ فلسفي جي ڪيترين روايتن ۾ مستقل ۽ غير متغير ذات جي تصور تي تنقيد ڪئي وئي. انهن اختلافن مان ظاهر ٿئي ٿو ته خود شعوريءَ جي ماهيت بابت بحث ڪنهن هڪ تهذيب يا فلسفياڻي روايت تائين محدود نه رهيو آهي.<ref name="SEP"/> === جديد يورپي فلسفو === [[ريني ڊيڪارٽ]] جديد فلسفي ۾ شعور ۽ ذات بابت بحث کي خاص اهميت ڏني. سندس مشهور دليل، جنهن جو مفهوم آهي ته سوچڻ جي عمل مان پنهنجي وجود جي يقين تائين پهچي سگهجي ٿو، خود شعوريءَ ۽ علم جي فلسفي ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو.<ref name="SEP"/> [[جان لاڪ]] ذاتي سڃاڻپ کي شعور ۽ يادگيريءَ سان ڳنڍيو. سندس خيال موجب ڪنهن شخص جي پنهنجي وجود کي مختلف وقتن ۾ هڪ ئي شخص طور سمجهڻ جي صلاحيت ذاتي سڃاڻپ جي بحث ۾ اهم آهي. ان جي ابتڙ [[ڊيوڊ هيوم]] مستقل ذات جي سڌي تجربي بابت شڪ ظاهر ڪيو ۽ انساني تجربي ۾ احساسن ۽ ادراڪن جي تسلسل تي زور ڏنو.<ref name="SEP"/> [[امانوئيل ڪانٽ]] شعور جي وحدت ۽ پنهنجي تجربن کي هڪ ئي شعوري فاعل سان منسوب ڪرڻ جي صلاحيت تي بحث ڪيو. سندس فلسفي ۾ خود شعوري رڳو ڪنهن اندروني شيءِ کي ڏسڻ جو عمل نه، پر تجربن جي گڏيل وحدت کي سمجهڻ سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="SEP"/> [[جارج ولهيلم فريڊرڪ هيگل]] جي فلسفي ۾ خود شعوري ۽ ٻين شعوري وجودن سان تعلق اهم موضوع آهي. هن روايت ۾ پنهنجي ذات جي سڃاڻپ کي سماجي لاڳاپن ۽ ٻين جي سڃاڻپ کان مڪمل طور الڳ نٿو سمجهيو وڃي.<ref name="SEP"/> [[فائل:Frans Hals, Portrait of René Descartes.jpg|thumb|left|200px|ريني ڊيڪارٽ، جنهن جي فلسفي ۾ سوچ ۽ پنهنجي وجود جي آگاهيءَ کي خاص اهميت حاصل آهي.]] == نفسيات ۾ خود شعوري == ويهين صديءَ ۾ خود شعوري سماجي ۽ شخصيتي نفسيات جي باقاعده تحقيق جو موضوع بڻجي وئي. نفسيات دان شيلِي ڊووال ۽ رابرٽ وڪلنڊ 1972ع ۾ معروضي خود شعوريءَ جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي ۾ پنهنجي ذات ڏانهن ڌيان ڏيڻ ۽ پنهنجي رويي کي معيارن سان ڀيٽڻ جي عمل کي اهميت ڏني وئي. ان نظريي موجب جڏهن فرد پنهنجي ذات تي ڌيان ڏئي ٿو ته هو پنهنجي موجوده رويي ۽ پنهنجي تصور ڪيل معيارن جي وچ ۾ فرق محسوس ڪري سگهي ٿو. اهڙو فرق فرد کي پنهنجو رويو تبديل ڪرڻ، معيارن تي ٻيهر غور ڪرڻ يا پاڻ ڏانهن ڌيان گهٽائڻ ڏانهن مائل ڪري سگهي ٿو.<ref name="Morin2011"/> === ذاتي ۽ عوامي خود شعوري === نفسيات دان ايلن فينگسٽين، مائيڪل شيئر ۽ آرنلڊ بس 1975ع ۾ خود شعوريءَ جي مختلف پهلوئن جي ماپ لاءِ هڪ پيمانو تيار ڪيو. سندن تحقيق ۾ ذاتي خود شعوري، عوامي خود شعوري ۽ سماجي پريشانيءَ جا الڳ عنصر سڃاتا ويا.<ref name="Fenigstein1975">{{cite journal |last1=Fenigstein |first1=Allan |last2=Scheier |first2=Michael F. |last3=Buss |first3=Arnold H. |title=Public and private self-consciousness: Assessment and theory |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |year=1975 |volume=43 |issue=4 |pages=522–527 |doi=10.1037/h0076760}}</ref> '''ذاتي خود شعوري''' (Private self-consciousness) مان مراد پنهنجي اندروني سوچن، احساسن، مقصدن ۽ تجربن ڏانهن ڌيان ڏيڻ جو رجحان آهي. '''عوامي خود شعوري''' (Public self-consciousness) مان مراد پنهنجي ظاهر، سماجي تاثر ۽ ٻين جي نظر ۾ پنهنجي شخصيت بابت آگاهي آهي. '''سماجي پريشاني''' (Social anxiety) ٻين ماڻهن جي موجودگيءَ ۾ بيچيني يا منفي جائزي جي انديشي سان لاڳاپيل آهي. اها ذاتي ۽ عوامي خود شعوريءَ کان الڳ نفسياتي عنصر آهي.<ref name="Fenigstein1975"/> == خود شعوريءَ جا اهم پهلو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#174a70;color:white;" | پهلو ! style="background:#174a70;color:white;" | وضاحت ! style="background:#174a70;color:white;" | مثال |- | style="background:#e8f3fb;" | ذاتي خود شعوري | پنهنجي اندروني سوچن ۽ احساسن بابت آگاهي | پنهنجي خوف يا خوشيءَ جي سببن تي غور ڪرڻ |- | style="background:#f0f7ec;" | عوامي خود شعوري | ٻين جي نظر ۾ پنهنجي ظاهر ۽ رويي بابت آگاهي | تقرير دوران پنهنجي انداز بابت سوچڻ |- | style="background:#e8f3fb;" | جذباتي آگاهي | پنهنجي جذبات کي سڃاڻڻ ۽ انهن ۾ فرق ڪرڻ | ڪاوڙ ۽ مايوسيءَ ۾ فرق محسوس ڪرڻ |- | style="background:#f0f7ec;" | خود تشخيص | پنهنجي رويي ۽ مقرر ڪيل معيارن جو جائزو وٺڻ | پنهنجي ڪم جي نتيجي کي مقصد سان ڀيٽڻ |- | style="background:#e8f3fb;" | خود ضابطو | پنهنجي عملن کي مقصدن ۽ حالتن مطابق ترتيب ڏيڻ | تڪڙي ردعمل بدران سوچيل فيصلو ڪرڻ |} اهي پهلو هڪٻئي سان لاڳاپيل آهن، پر نفسياتي تحقيق ۾ انهن جي ماپ ۽ تشريح الڳ الڳ ٿي سگهي ٿي.<ref name="Morin2011"/><ref name="Fenigstein1975"/> == خود شعوريءَ جي ارتقا == === ٻارن ۾ خود شعوري === ٻارن ۾ پنهنجي جسم، عملن ۽ سڃاڻپ بابت آگاهي بتدريج ترقي ڪري ٿي. ننڍپڻ ۾ ٻار پنهنجي حرڪتن ۽ ماحول جي وچ ۾ لاڳاپا سکڻ شروع ڪن ٿا. عمر وڌڻ سان هو پنهنجي تصوير، نالي، جسماني خاصيتن ۽ ٻين ماڻهن کان پنهنجي الڳ سڃاڻپ بابت وڌيڪ سمجهه حاصل ڪن ٿا. بيولا ايمسٽرڊيم 1972ع ۾ ٽن کان چوويهن مهينن جي 88 ٻارن جي آئيني آڏو رويي جو مطالعو ڪيو. تحقيق ۾ عمر سان گڏ آئيني عڪس ڏانهن ٻارن جي ردعمل ۾ تبديليون ڏٺيون ويون. ويهن مهينن کان وڏي عمر وارن ڪيترن ٻارن ۾ پنهنجي عڪس سان لاڳاپيل سڃاڻپ ۽ جذباتي ردعمل ظاهر ٿيا. اهڙي تحقيق مان خود سڃاڻپ جي تدريجي ارتقا بابت ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Amsterdam1972">{{cite journal |last=Amsterdam |first=Beulah |title=Mirror self-image reactions before age two |journal=Developmental Psychobiology |year=1972 |volume=5 |issue=4 |pages=297–305 |doi=10.1002/dev.420050403}}</ref> بهرحال، آئيني ۾ پاڻ کي سڃاڻڻ خود شعوريءَ جو هڪ مخصوص مشاهدو آهي؛ ان کي خود شعوريءَ جي سڀني صورتن جي مڪمل ماپ نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Morin2011"/> === جانورن ۾ خود سڃاڻپ === جانورن ۾ خود شعوريءَ جي مطالعي لاءِ آئيني ۾ خود سڃاڻپ جو امتحان استعمال ڪيو ويو آهي. هن امتحان ۾ جانور جي جسم تي اهڙو نشان لڳايو ويندو آهي، جيڪو سڌي طرح ڏسڻ بدران آئيني ۾ نظر اچي سگهي ٿو. پوءِ جانور جي ردعمل جو مشاهدو ڪيو ويندو آهي. 1970ع ۾ نفسيات دان گورڊن گيلپ جونيئر چمپينزين بابت هڪ اهم مطالعو شايع ڪيو. ان تحقيق ۾ ڪجهه چمپينزين آئيني ۾ پنهنجو عڪس ڏسڻ کان پوءِ جسم تي لڳايل نشان ڏانهن ردعمل ڏيکاريو. ان نتيجي کي آئيني ۾ خود سڃاڻپ جي ثبوت طور پيش ڪيو ويو.<ref name="Gallup1970">{{cite journal |last=Gallup |first=Gordon G. Jr. |title=Chimpanzees: Self-Recognition |journal=Science |year=1970 |volume=167 |issue=3914 |pages=86–87 |doi=10.1126/science.167.3914.86 |pmid=4982211}}</ref> آئيني جو امتحان جانورن جي ذهني صلاحيتن بابت تحقيق ۾ اهم آهي، پر امتحان ۾ ناڪاميءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته جانور ۾ خود شعوريءَ جي ڪا به صورت موجود ناهي. مختلف جانورن جي حسي صلاحيتن ۽ رويي ۾ فرق هوندو آهي. [[فائل:Mirror Self-Recognition.jpg|thumb|250px|آئيني ۾ خود سڃاڻپ، انسانن ۽ ٻين جانورن جي خود شعوريءَ بابت تحقيق سان لاڳاپيل موضوع.]] == خود شعوري ۽ دماغ == خود شعوريءَ بابت عصبي سائنس جي تحقيق ۾ دماغ جي انهن عملن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جيڪي پنهنجي ذات بابت معلومات، يادگيري، جسماني آگاهي ۽ سماجي ادراڪ سان لاڳاپيل آهن. ايلن مورين جي جائزي موجب خود شعوريءَ کي سمجهڻ لاءِ دماغي عملن سان گڏ اندروني گفتگو، ذهني تصويرن، ذاتي يادگيرين ۽ سماجي رابطن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. ان ڪري خود شعوريءَ کي رڳو دماغ جي هڪ مخصوص حصي جو ڪم سمجهڻ بدران مختلف ذهني ۽ سماجي عملن سان لاڳاپيل صلاحيت طور ڏٺو ويندو آهي.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوري ۽ جذبات == خود شعوري جذبات کي سڃاڻڻ ۽ انهن بابت غور ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. جڏهن فرد پنهنجي احساسن ڏانهن ڌيان ڏئي ٿو ته هو انهن جي سببن، شدت ۽ پنهنجي رويي تي ممڪن اثرن بابت سوچڻ جي قابل ٿي سگهي ٿو. نفسياتي تحقيق ۾ خود شعوريءَ جا خود تشخيص، خود ضابطي ۽ ذاتي تجربي جي شدت سان لاڳاپا بيان ڪيا ويا آهن. تنهن هوندي به پنهنجي ذات تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ هر حالت ۾ فائديمند ناهي؛ ان جا نتيجا ڌيان جي نوعيت، شخصيت ۽ حالتن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوري ۽ سماجي لاڳاپا == انسان پنهنجي ذات بابت ڄاڻ رڳو اندروني غور ذريعي حاصل نٿو ڪري، پر ٻين ماڻهن جي ردعمل، سماجي رابطن ۽ گڏيل تجربن مان پڻ سکندو آهي. ٻين جي نظر ۾ پنهنجي ڪردار بابت آگاهي عوامي خود شعوريءَ جو اهم حصو آهي. سماجي ماحول فرد جي پنهنجي شخصيت بابت تصور تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو. خاندان، دوستن، تعليمي ادارن ۽ ڪم جي ماحول ۾ ملندڙ موٽ ماڻهوءَ کي پنهنجي رويي بابت نئين ڄاڻ ڏئي سگهي ٿي. بهرحال، ٻين جو جائزو هميشه درست نه هوندو آهي؛ تنهنڪري سماجي موٽ ۽ ذاتي مشاهدي ٻنهي کي تنقيدي نظر سان ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوريءَ جي ماپ == نفسيات ۾ خود شعوريءَ جي مطالعي لاءِ مختلف طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ سوالناما، خود رپورٽ، رويي جا تجربا ۽ خود سڃاڻپ جا امتحان شامل آهن. فينگسٽين ۽ سندس ساٿين جو 1975ع وارو خود شعوري پيمانو ذاتي خود شعوري، عوامي خود شعوري ۽ سماجي پريشانيءَ جي مطالعي لاءِ تيار ڪيو ويو. هن پيماني جي ابتدائي صورت ۾ 23 سوال شامل هئا.<ref name="Fenigstein1975"/> 2016ع ۾ اينا سٽن خود شعوريءَ جي نتيجن کي ماپڻ لاءِ هڪ سوالنامو تيار ڪرڻ بابت تحقيق شايع ڪئي. اهڙيون ڪوششون خود شعوريءَ جي صرف موجودگيءَ بدران ان سان لاڳاپيل نتيجن کي سمجهڻ لاءِ ڪيون وينديون آهن.<ref name="Sutton2016">{{cite journal |last=Sutton |first=Anna |title=Measuring the Effects of Self-Awareness: Construction of the Self-Awareness Outcomes Questionnaire |journal=Europe's Journal of Psychology |year=2016 |volume=12 |issue=4 |pages=645–658 |doi=10.5964/ejop.v12i4.1178 |pmid=27872672}}</ref> == خود شعوري ۽ خود ضابطو == خود ضابطي مان مراد پنهنجي رويي، فيصلن ۽ عملن کي مقصدن يا معيارن مطابق ترتيب ڏيڻ جي صلاحيت آهي. خود شعوري اهڙي عمل ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي، ڇاڪاڻ ته فرد کي پنهنجي موجوده حالت ۽ مطلوب حالت جي وچ ۾ فرق محسوس ڪرڻ لاءِ پنهنجي رويي بابت آگاهي گهربل ٿي سگهي ٿي. مثال طور، جيڪڏهن ڪو شاگرد محسوس ڪري ٿو ته سندس پڙهائيءَ جو طريقو گهربل نتيجا نٿو ڏئي ته هو پنهنجي عادت جو جائزو وٺي ۽ ان ۾ تبديلي آڻي سگهي ٿو. اهڙي عمل ۾ خود مشاهدو، خود تشخيص ۽ رويي جي تبديلي شامل آهن.<ref name="Morin2011"/> == خود شعوريءَ جون حدون == خود شعوريءَ جي موجودگي هميشه درست خود علم جي ضمانت نٿي ڏئي. انسان پنهنجي ارادن، صلاحيتن ۽ رويي بابت غلط اندازا لڳائي سگهي ٿو. ان کان سواءِ پنهنجي ذات تي گهڻو ڌيان ڏيڻ ڪڏهن ڪڏهن پريشاني يا منفي سوچ جي ورجاءَ سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. انهيءَ ڪري نفسيات ۾ خود شعوريءَ جي مقدار سان گڏ ان جي نوعيت ۽ نتيجن جو مطالعو پڻ اهم آهي. تعميري خود مشاهدو ۽ بار بار منفي سوچ ۾ ڦاسڻ هڪجهڙا عمل ناهن.<ref name="Morin2011"/> == فلسفياڻا سوال == خود شعوريءَ بابت فلسفي ۾ ڪيترائي سوال بحث هيٺ آهن: ڇا هر شعوري تجربو ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ خود شعوريءَ تي ٻڌل آهي؟ ڇا پنهنجي ذات بابت ڄاڻ سڌي طرح حاصل ٿئي ٿي يا ان لاءِ غور ۽ مشاهدي جي ضرورت آهي؟ ڇا ذات هڪ مستقل حقيقت آهي يا مختلف تجربن جو تسلسل؟ ۽ ڇا ٻين ماڻهن جي موجودگي پنهنجي ذات کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي؟ انهن سوالن بابت فلسفين جا مختلف موقف آهن. ڪجهه نظريا خود شعوريءَ کي هر تجربي جي بنيادي خصوصيت سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي مخصوص ذهني صلاحيت يا غور جي عمل سان ڳنڍين ٿا. جديد فلسفي ۾ اهي اختلاف اڃا تائين بحث جو موضوع آهن.<ref name="SEP"/> == پڻ ڏسو == * [[شعور]] * [[نفسيات]] * [[فلسفو]] * [[خود شناسي]] * [[ذاتي سڃاڻپ]] * [[خود ادراڪ]] * [[ماورائي ادراڪ]] * [[سماجي نفسيات]] * [[جذباتي ذهانت]] * [[ذهني صحت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last1=Duval |first1=Shelley |last2=Wicklund |first2=Robert A. |title=A Theory of Objective Self Awareness |publisher=Academic Press |year=1972}} * {{cite book |last=Mead |first=George Herbert |title=Mind, Self, and Society |publisher=University of Chicago Press |year=1934}} * {{cite book |last=Buss |first=Arnold H. |title=Self-Consciousness and Social Anxiety |publisher=W. H. Freeman |year=1980}} * {{cite book |last1=Carver |first1=Charles S. |last2=Scheier |first2=Michael F. |title=Attention and Self-Regulation: A Control-Theory Approach to Human Behavior |publisher=Springer-Verlag |year=1981}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://plato.stanford.edu/entries/self-consciousness/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافيءَ ۾ خود شعوري] * [https://doi.org/10.1111/j.1751-9004.2011.00387.x خود شعوريءَ بابت ايلن مورين جو تحقيقي جائزو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mirror_Self-Recognition.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي آئيني ۾ خود سڃاڻپ جي تصوير] [[زمرو:نفسيات]] [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:شعور]] [[زمرو:انساني رويو]] e3kqe75hesuomsiiofw3hn8ldqu8oei 0 105283 427996 2026-11-04T17:08:43Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox | title = موزيل شراب | image = [[File:Beste Weinlagen an der Mosel. 01.jpg|frameless|260px]] | caption = جرمنيءَ جي موزيل شراب ساز علائقي ۾ انگورن جا باغ | headerstyle = background:#174d66;color:white; | labelstyle = background:#e8f2f6; | label1 = انگريزي نالو | data1 = Mosel wine | label2 = جرمن نالو | data2 = Moselwein | label3 = ملڪ | data3 = [[جرمني]] | label4 = علائقو | data4... 427996 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = موزيل شراب | image = [[File:Beste Weinlagen an der Mosel. 01.jpg|frameless|260px]] | caption = جرمنيءَ جي موزيل شراب ساز علائقي ۾ انگورن جا باغ | headerstyle = background:#174d66;color:white; | labelstyle = background:#e8f2f6; | label1 = انگريزي نالو | data1 = Mosel wine | label2 = جرمن نالو | data2 = Moselwein | label3 = ملڪ | data3 = [[جرمني]] | label4 = علائقو | data4 = موزيل، سار ۽ روور واديون | label5 = اهم انگور | data5 = ريسلنگ | label6 = پوک هيٺ ايراضي | data6 = 8,287 هيڪٽر (2025ع) | label7 = شراب جا قسم | data7 = اڇو، ڳاڙهو ۽ چمڪندڙ شراب | label8 = قانوني حيثيت | data8 = محفوظ اصليت وارو نالو (PDO) | label9 = تاريخ | data9 = رومي دور کان شراب سازي }} '''موزيل شراب''' ({{lang-en|Mosel wine}}؛ {{lang-de|Moselwein}}) [[جرمني]] جي موزيل، سار ۽ روور درياهن جي وادين ۾ پيدا ٿيندڙ شراب آهي. موزيل جرمنيءَ جي 13 تسليم ٿيل معيار وارين شراب ساز ايراضين مان هڪ آهي. هي علائقو خاص طور ريسلنگ انگورن، سليٽ پٿر واري زمين، درياهي وادين ۽ تيز لاهين تي انگورن جي پوک لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="DWI">{{cite web |title=Mosel |publisher=Deutsches Weininstitut |url=https://www.deutscheweine.de/anbaugebiet/72/mosel |language=de |access-date=2026-11-04}}</ref> موزيل جي شراب سازيءَ جي تاريخ رومي دور تائين پهچي ٿي. هن علائقي مان قديم رومي شراب ڪڍڻ وارين مشينن جا آثار مليا آهن. 2025ع ۾ موزيل جي انگورن جي پوک هيٺ ايراضي 8,287 هيڪٽر هئي ۽ علائقي ۾ 524 انفرادي انگورن جا باغ درج هئا.<ref name="DWI"/> موزيل جي شراب ۾ اڇي شراب کي خاص اهميت حاصل آهي. ريسلنگ هن علائقي جو سڀ کان وڌيڪ پوکجندڙ انگور آهي، جڏهن ته مولر-ٿورگائو، ايلبلنگ، پينو نوار ۽ پينو بلان پڻ پوکيا وڃن ٿا. علائقي ۾ خشڪ، نيم مٺي، مٺي، ڳاڙهي ۽ چمڪندڙ شراب تيار ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Statistics">{{cite report |title=Deutscher Wein Statistik 2024/2025 |publisher=Deutsches Weininstitut |url=https://www.deutscheweine.de/fileadmin/DWI/News_Medien/PDF/Statistik_2024-2025.pdf |language=de |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="EU2026">{{cite web |title=Publication of an approved standard amendment to the product specification of the geographical indication Mosel |publisher=Official Journal of the European Union |date=2026-03-11 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:C_202601628 |access-date=2026-11-04}}</ref> == نالو == موزيل شراب جو نالو موزيل درياهه تان ورتل آهي. هي درياهه فرانس، لگزمبرگ ۽ جرمنيءَ مان وهندو رائن درياهه سان ملي ٿو. شراب ساز علائقي ۾ موزيل کان علاوه سار ۽ روور درياهن جون واديون پڻ شامل آهن. هن شراب ساز علائقي جو اڳوڻو سرڪاري نالو ''Mosel-Saar-Ruwer'' هو. 2007ع ۾ نالو مختصر ڪري ''Mosel'' رکيو ويو. پراڻو نالو ٽنهي درياهن جي گڏيل شراب ساز ايراضيءَ جي نشاندهي ڪندو هو. == جاگرافي == موزيل شراب ساز علائقو جرمنيءَ جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. انگورن جا باغ موزيل درياهه سان پرل کان ڪوبلينز تائين، سار درياهه سان سيرگ کان ڪونز تائين ۽ روور درياهه جي واديءَ ۾ پکڙيل آهن. هن علائقي ۾ لڳ ڀڳ 125 شراب ساز ڳوٺ ۽ 5,000 انگور پوکيندڙ موجود آهن.<ref name="DWI"/> موزيل درياهه ڪيترن ئي وڪڙن مان گذري ٿو. ان جي ٻنهي ڪنارن تي جبلن جون لاهيون، پٿريلي زمين ۽ انگورن جا باغ موجود آهن. درياهه جي رخ، جبلن جي بناوت ۽ سج جي روشنيءَ ۾ فرق سبب انگورن جي پوک جون حالتون هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين مختلف آهن. === انگورن جي باغن جون لاهيون === موزيل جي نمايان خصوصيت تيز لاهين تي انگورن جي پوک آهي. جرمن شراب اداري موجب علائقي جي انگورن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي اهڙين لاهين يا ڇتيدار باغن ۾ واقع آهي، جن جو جهڪاءُ 30 درجن کان وڌيڪ آهي.<ref name="DWI"/> اهڙن باغن ۾ مشيني ڪم ڏکيو ٿي سگهي ٿو. ڪجهه هنڌن تي انگورن جي سنڀال ۽ فصل لاهڻ لاءِ هٿ سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو. لاهين تي ٺهيل پٿريليون ديوارون زمين کي سهارو ڏيڻ ۽ پوک لائق ايراضي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. [[File:Mosel zwischen Lösnich und Kröv.jpg|thumb|300px|لوزنيش ۽ ڪروو جي وچ ۾ موزيل درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو.]] == تاريخ == === رومي دور === موزيل واديءَ ۾ شراب سازيءَ جي تاريخ لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن تائين پهچي ٿي. رومي سلطنت جي دور ۾ هن علائقي ۾ انگورن جي پوک وڏي پيماني تي متعارف ٿي. رومي آباديءَ، فوجي مرڪزن ۽ واپار سبب انگورن ۽ شراب جي پيداوار کي اهميت حاصل ٿي. علائقي مان رومي دور جي شراب ڪڍڻ وارين مشينن جا آثار مليا آهن. اهي آثار موزيل جي قديم زرعي ۽ شراب ساز تاريخ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="DWI"/> === وچئين دور کان جديد دور تائين === رومي دور کان پوءِ به موزيل ۾ انگورن جي پوک جاري رهي. وچئين دور ۾ مذهبي ادارن، زميندارن ۽ مقامي آبادين شراب سازيءَ ۾ حصو ورتو. وقت سان گڏ مخصوص انگورن جي باغن ۽ انهن مان پيدا ٿيندڙ شرابن جي سڃاڻپ وڌندي وئي. جديد دور ۾ ريسلنگ موزيل جي شراب سازيءَ جو نمايان انگور بڻجي ويو. علائقي جي پيداوار ۾ انگورن جي قسم، باغ جي جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ شراب جي معيار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. == آبهوا ۽ زمين == موزيل جي درياهي وادين ۾ انگورن جي پوک تي مقامي آبهوا ۽ زمين جي بناوت اثرانداز ٿين ٿيون. سج ڏانهن رخ رکندڙ لاهيون انگورن کي روشني حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، جڏهن ته درياهي وادين ۽ جبلن جي بناوت مختلف هنڌن تي گرميءَ ۽ هوا جي حالتن ۾ فرق پيدا ڪري ٿي. موزيل جي ڪيترن انگورن جي باغن ۾ سليٽ پٿر موجود آهي. مٿئين موزيل جي ڪجهه حصن ۾ چوني واري زمين پڻ ملي ٿي. مختلف زميني بناوتون انگورن جي پوک ۽ شراب جي پيداوار سان لاڳاپيل اهم جاگرافيائي عنصر آهن.<ref name="EU2026"/> == انگورن جون قسمون == موزيل ۾ ريسلنگ سڀ کان اهم انگور آهي. جرمن شراب اداري جي 2024/2025ع واري شمارياتي رپورٽ ۾ 2023ع لاءِ موزيل جي انگورن جي مجموعي ايراضي 8,536 هيڪٽر درج ٿيل آهي. ان رپورٽ موجب ريسلنگ جي پوک 5,330 هيڪٽر هئي، جيڪا مجموعي ايراضيءَ جو 62.4 سيڪڙو هئي.<ref name="Statistics"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#174d66;color:white;" | انگور ! style="background:#174d66;color:white;" | ايراضي (هيڪٽر) ! style="background:#174d66;color:white;" | حصو |- | style="background:#e8f3f7;" | ريسلنگ | 5,330 | 62.4 سيڪڙو |- | style="background:#f1f7eb;" | مولر-ٿورگائو | 743 | لڳ ڀڳ 8.7 سيڪڙو |- | style="background:#e8f3f7;" | ايلبلنگ | 446 | لڳ ڀڳ 5.2 سيڪڙو |- | style="background:#f1f7eb;" | پينو نوار | 435 | لڳ ڀڳ 5.1 سيڪڙو |- | style="background:#e8f3f7;" | پينو بلان | 373 | لڳ ڀڳ 4.4 سيڪڙو |} ''ذريعو: جرمن شراب اداري جي 2024/2025ع واري شمارياتي رپورٽ ۾ ڏنل 2023ع جا انگ اکر. سيڪڙو مجموعي ايراضيءَ مان حساب ڪيا ويا آهن.''<ref name="Statistics"/> == شراب جون خاصيتون == موزيل ۾ اڇي شراب جي پيداوار غالب آهي. ريسلنگ مان تيار ٿيندڙ شراب ۾ عام طور ميويدار خوشبو ۽ نمايان تيزابيت ٿي سگهي ٿي. شراب جو رنگ، خوشبو، مٺاڻ ۽ الڪوحل جو مقدار انگورن جي قسم، موسم، فصل جي پختگي ۽ شراب سازيءَ جي طريقي موجب تبديل ٿين ٿا. يورپي يونين جي موزيل بابت قانوني وضاحت ۾ اڇي، ڳاڙهي، گلابي ۽ ٻين قسمن جي شرابن جون حسي خاصيتون بيان ٿيل آهن. اڇي شراب جو رنگ هلڪي پيلي کان سونهري تائين ٿي سگهي ٿو. خوشبوءَ ۾ ميون، گلن، ماکي، خشڪ ميون يا ٻين نباتاتي ۽ معدني تاثرن جهڙيون خصوصيتون ٿي سگهن ٿيون.<ref name="EU2026"/> === اڇي شراب === موزيل جي اڇي شراب ۾ ريسلنگ نمايان آهي. اها مختلف اندازن ۾ تيار ٿي سگهي ٿي، جن ۾ خشڪ، نيم مٺي ۽ مٺي صورتون شامل آهن. سڀني ريسلنگ شرابن جو ذائقو يا مٺاڻ هڪجهڙو نه هوندو آهي. === ڳاڙهي شراب === موزيل ۾ پينو نوار ۽ ٻين منظور ٿيل ڳاڙهن انگورن مان ڳاڙهي شراب پڻ تيار ٿئي ٿي. يورپي يونين جي وضاحت موجب ڳاڙهي شراب جو رنگ هلڪي ڳاڙهي کان گهري واڱڻائي تائين ٿي سگهي ٿو. ان جي خوشبوءَ ۾ ٻيرن، ڳاڙهن ميون ۽ مصالحن جهڙيون خصوصيتون ٿي سگهن ٿيون.<ref name="EU2026"/> === چمڪندڙ شراب === موزيل ۾ چمڪندڙ ۽ نيم چمڪندڙ شراب پڻ تيار ڪئي وڃي ٿي. يورپي يونين جي محفوظ اصليت واري وضاحت ۾ عام شراب سان گڏ معياري چمڪندڙ شراب ۽ نيم چمڪندڙ شراب جون درجابنديون شامل آهن.<ref name="EU2026"/> == قانوني سڃاڻپ == موزيل کي يورپي يونين جي قانون تحت محفوظ اصليت وارو نالو، يعني ''Protected Designation of Origin''، حاصل آهي. هن سڃاڻپ جو مقصد مخصوص جاگرافيائي علائقي سان لاڳاپيل شراب جي اصليت ۽ پيداوار جي ضابطن کي قانوني تحفظ ڏيڻ آهي. 11 مارچ 2026ع تي يورپي يونين جي سرڪاري جرنل ۾ موزيل جي پيداوار بابت شرطن ۾ منظور ٿيل معياري ترميمن جي اشاعت ڪئي وئي. ان دستاويز ۾ موزيل کي جرمنيءَ جي محفوظ اصليت واري شراب طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="EU2026"/> موزيل جي محفوظ اصليت واري سڃاڻپ کي ''Landwein der Mosel'' کان الڳ سمجهڻ گهرجي. ''Landwein der Mosel'' يورپي يونين جي محفوظ جاگرافيائي اشاري، يعني ''Protected Geographical Indication''، جي درجي ۾ اچي ٿو.<ref name="PGI2026">{{cite web |title=Landwein der Mosel – Approved amendment to the product specification |publisher=Official Journal of the European Union |date=2026-01-20 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:C_202600401 |access-date=2026-11-04}}</ref> == شراب جي درجابندي == جرمنيءَ ۾ شراب جي معيار ۽ اصليت لاءِ قانوني ضابطا موجود آهن. انهن ۾ شراب جي جاگرافيائي سڃاڻپ، انگورن جي پختگي ۽ پيداوار جا معيار شامل آهن. ''Prädikatswein'' جي روايتي درجن ۾ ڪابينٽ، شپيٽليزا، آئوسليزا، بيرن آئوسليزا، ٽروڪن بيرن آئوسليزا ۽ آئس وائن شامل آهن. اهي درجا بنيادي طور انگورن جي پختگي ۽ قانوني شرطن سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي تيار شراب جي مٺاڻ جي سڌي درجابندي نٿو سمجهي سگهجي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#174d66;color:white;" | درجو ! style="background:#174d66;color:white;" | بنيادي خصوصيت |- | style="background:#e8f3f7;" | Kabinett | مقرر ڪيل پختگيءَ وارن انگورن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#f1f7eb;" | Spätlese | وڌيڪ پختگيءَ وارن انگورن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#e8f3f7;" | Auslese | چونڊيل پڪل انگورن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#f1f7eb;" | Beerenauslese | تمام پڪل ۽ چونڊيل انگورن جي داڻن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#e8f3f7;" | Trockenbeerenauslese | انتهائي پڪل ۽ سڪڙيل انگورن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#f1f7eb;" | Eiswein | ول تي قدرتي طور ڄميل انگورن مان تيار ڪيل شراب |} == شراب سازي ۽ معيشت == موزيل جي شراب سازي علائقي جي زرعي معيشت ۽ ثقافتي منظرنامي جو اهم حصو آهي. انگورن جي پوک سان گڏ شراب جي پيداوار، وڪرو، واپار ۽ سياحت پڻ مقامي معاشي سرگرمين ۾ شامل آهن. تيز لاهين تي پوک سبب ڪيترن باغن ۾ محنت ۽ سنڀال جي ضرورت وڌيڪ هوندي آهي. انگورن جي باغن جي برقرار رهڻ سان علائقي جي تاريخي زرعي منظرنامي ۽ ثقافتي سڃاڻپ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="DWI"/> == جديد دور جا مسئلا == موزيل جي انگورن جي پوک تي موسم جي تبديلي، برساتن جي ورڇ، گرمي پد ۽ فصل جي پختگيءَ جا اثر پون ٿا. 2025ع جي فصل بابت جرمن شراب اداري جي رپورٽ ۾ بيان ڪيو ويو ته سيپٽمبر جي برساتن سبب ڪيترن پيدا ڪندڙن کي فصل جلد لاهڻو پيو. اهڙيون حالتون انگورن جي صحت، فصل جي وقت ۽ شراب جي پيداوار تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Harvest2025">{{cite web |title=Der Weinjahrgang 2025 in den 13 Anbaugebieten |publisher=Deutsches Weininstitut |url=https://www.deutscheweine.de/news-medien/meldungen/meldung/1575/der-weinjahrgang-2025-in-den-13-anbaugebieten |language=de |access-date=2026-11-04}}</ref> == سياحت ۽ ثقافتي اهميت == موزيل وادي پنهنجي درياهي منظرن، تاريخي ڳوٺن، انگورن جي باغن ۽ شراب ساز روايتن سبب سياحتي اهميت رکي ٿي. علائقي ۾ انگورن جي باغن جي سير، شراب سازيءَ سان لاڳاپيل عجائب گهر، تاريخي عمارتون ۽ مقامي ثقافتي تقريبون موجود آهن. شراب سازي موزيل جي ثقافتي سڃاڻپ جو حصو آهي، جڏهن ته ان سان لاڳاپيل زرعي منظرنامو پڻ علائقي جي تاريخي ورثي کي ظاهر ڪري ٿو. == پڻ ڏسو == * [[جرمني]] * [[موزيل درياهه]] * [[انگور]] * [[شراب]] * [[ريسلنگ]] * [[شراب سازي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Robinson |first=Jancis |title=The Oxford Companion to Wine |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=4}} * {{cite book |last=Johnson |first=Hugh |title=The World Atlas of Wine |publisher=Mitchell Beazley |year=2019 |edition=8}} * {{cite book |last=Pigott |first=Stuart |title=Best White Wine on Earth: The Riesling Story |publisher=Stewart, Tabori & Chang |year=2014}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.deutscheweine.de/anbaugebiet/72/mosel جرمن شراب اداري تي موزيل] * [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:C_202601628 يورپي يونين ۾ موزيل جي محفوظ اصليت واري سڃاڻپ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Vineyards_of_Mosel وڪيميڊيا ڪامنز تي موزيل جي انگورن جا باغ] [[زمرو:جرمنيءَ جي شراب]] [[زمرو:جرمنيءَ جي زراعت]] [[زمرو:شراب سازي]] [[زمرو:موزيل]] sx02bdycux6dfou9tgg7ffajq71shjx 427997 427996 2026-11-04T17:09:22Z Intisar Ali 8681 /* */ 427997 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = موزيل شراب | image = [[File:Beste Weinlagen an der Mosel. 01.jpg|frameless|260px]] | caption = جرمنيءَ جي موزيل شراب ساز علائقي ۾ انگورن جا باغ | headerstyle = background:#174d66;color:white; | labelstyle = background:#e8f2f6; | label1 = انگريزي نالو | data1 = Mosel wine | label2 = جرمن نالو | data2 = Moselwein | label3 = ملڪ | data3 = [[جرمني]] | label4 = علائقو | data4 = موزيل، سار ۽ روور واديون | label5 = اهم انگور | data5 = ريسلنگ | label6 = پوک هيٺ ايراضي | data6 = 8,287 هيڪٽر (2025ع) | label7 = شراب جا قسم | data7 = اڇو، ڳاڙهو ۽ چمڪندڙ شراب | label8 = قانوني حيثيت | data8 = محفوظ اصليت وارو نالو (PDO) | label9 = تاريخ | data9 = رومي دور کان شراب سازي }} '''موزيل شراب''' (Mosel wine) [[جرمني]] جي موزيل، سار ۽ روور درياهن جي وادين ۾ پيدا ٿيندڙ شراب آهي. موزيل جرمنيءَ جي 13 تسليم ٿيل معيار وارين شراب ساز ايراضين مان هڪ آهي. هي علائقو خاص طور ريسلنگ انگورن، سليٽ پٿر واري زمين، درياهي وادين ۽ تيز لاهين تي انگورن جي پوک لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="DWI">{{cite web |title=Mosel |publisher=Deutsches Weininstitut |url=https://www.deutscheweine.de/anbaugebiet/72/mosel |language=de |access-date=2026-11-04}}</ref> موزيل جي شراب سازيءَ جي تاريخ رومي دور تائين پهچي ٿي. هن علائقي مان قديم رومي شراب ڪڍڻ وارين مشينن جا آثار مليا آهن. 2025ع ۾ موزيل جي انگورن جي پوک هيٺ ايراضي 8,287 هيڪٽر هئي ۽ علائقي ۾ 524 انفرادي انگورن جا باغ درج هئا.<ref name="DWI"/> موزيل جي شراب ۾ اڇي شراب کي خاص اهميت حاصل آهي. ريسلنگ هن علائقي جو سڀ کان وڌيڪ پوکجندڙ انگور آهي، جڏهن ته مولر-ٿورگائو، ايلبلنگ، پينو نوار ۽ پينو بلان پڻ پوکيا وڃن ٿا. علائقي ۾ خشڪ، نيم مٺي، مٺي، ڳاڙهي ۽ چمڪندڙ شراب تيار ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Statistics">{{cite report |title=Deutscher Wein Statistik 2024/2025 |publisher=Deutsches Weininstitut |url=https://www.deutscheweine.de/fileadmin/DWI/News_Medien/PDF/Statistik_2024-2025.pdf |language=de |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="EU2026">{{cite web |title=Publication of an approved standard amendment to the product specification of the geographical indication Mosel |publisher=Official Journal of the European Union |date=2026-03-11 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:C_202601628 |access-date=2026-11-04}}</ref> == نالو == موزيل شراب جو نالو موزيل درياهه تان ورتل آهي. هي درياهه فرانس، لگزمبرگ ۽ جرمنيءَ مان وهندو رائن درياهه سان ملي ٿو. شراب ساز علائقي ۾ موزيل کان علاوه سار ۽ روور درياهن جون واديون پڻ شامل آهن. هن شراب ساز علائقي جو اڳوڻو سرڪاري نالو ''Mosel-Saar-Ruwer'' هو. 2007ع ۾ نالو مختصر ڪري ''Mosel'' رکيو ويو. پراڻو نالو ٽنهي درياهن جي گڏيل شراب ساز ايراضيءَ جي نشاندهي ڪندو هو. == جاگرافي == موزيل شراب ساز علائقو جرمنيءَ جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. انگورن جا باغ موزيل درياهه سان پرل کان ڪوبلينز تائين، سار درياهه سان سيرگ کان ڪونز تائين ۽ روور درياهه جي واديءَ ۾ پکڙيل آهن. هن علائقي ۾ لڳ ڀڳ 125 شراب ساز ڳوٺ ۽ 5,000 انگور پوکيندڙ موجود آهن.<ref name="DWI"/> موزيل درياهه ڪيترن ئي وڪڙن مان گذري ٿو. ان جي ٻنهي ڪنارن تي جبلن جون لاهيون، پٿريلي زمين ۽ انگورن جا باغ موجود آهن. درياهه جي رخ، جبلن جي بناوت ۽ سج جي روشنيءَ ۾ فرق سبب انگورن جي پوک جون حالتون هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين مختلف آهن. === انگورن جي باغن جون لاهيون === موزيل جي نمايان خصوصيت تيز لاهين تي انگورن جي پوک آهي. جرمن شراب اداري موجب علائقي جي انگورن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي اهڙين لاهين يا ڇتيدار باغن ۾ واقع آهي، جن جو جهڪاءُ 30 درجن کان وڌيڪ آهي.<ref name="DWI"/> اهڙن باغن ۾ مشيني ڪم ڏکيو ٿي سگهي ٿو. ڪجهه هنڌن تي انگورن جي سنڀال ۽ فصل لاهڻ لاءِ هٿ سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو. لاهين تي ٺهيل پٿريليون ديوارون زمين کي سهارو ڏيڻ ۽ پوک لائق ايراضي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. [[File:Mosel zwischen Lösnich und Kröv.jpg|thumb|300px|لوزنيش ۽ ڪروو جي وچ ۾ موزيل درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو.]] == تاريخ == === رومي دور === موزيل واديءَ ۾ شراب سازيءَ جي تاريخ لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن تائين پهچي ٿي. رومي سلطنت جي دور ۾ هن علائقي ۾ انگورن جي پوک وڏي پيماني تي متعارف ٿي. رومي آباديءَ، فوجي مرڪزن ۽ واپار سبب انگورن ۽ شراب جي پيداوار کي اهميت حاصل ٿي. علائقي مان رومي دور جي شراب ڪڍڻ وارين مشينن جا آثار مليا آهن. اهي آثار موزيل جي قديم زرعي ۽ شراب ساز تاريخ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="DWI"/> === وچئين دور کان جديد دور تائين === رومي دور کان پوءِ به موزيل ۾ انگورن جي پوک جاري رهي. وچئين دور ۾ مذهبي ادارن، زميندارن ۽ مقامي آبادين شراب سازيءَ ۾ حصو ورتو. وقت سان گڏ مخصوص انگورن جي باغن ۽ انهن مان پيدا ٿيندڙ شرابن جي سڃاڻپ وڌندي وئي. جديد دور ۾ ريسلنگ موزيل جي شراب سازيءَ جو نمايان انگور بڻجي ويو. علائقي جي پيداوار ۾ انگورن جي قسم، باغ جي جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ شراب جي معيار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. == آبهوا ۽ زمين == موزيل جي درياهي وادين ۾ انگورن جي پوک تي مقامي آبهوا ۽ زمين جي بناوت اثرانداز ٿين ٿيون. سج ڏانهن رخ رکندڙ لاهيون انگورن کي روشني حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، جڏهن ته درياهي وادين ۽ جبلن جي بناوت مختلف هنڌن تي گرميءَ ۽ هوا جي حالتن ۾ فرق پيدا ڪري ٿي. موزيل جي ڪيترن انگورن جي باغن ۾ سليٽ پٿر موجود آهي. مٿئين موزيل جي ڪجهه حصن ۾ چوني واري زمين پڻ ملي ٿي. مختلف زميني بناوتون انگورن جي پوک ۽ شراب جي پيداوار سان لاڳاپيل اهم جاگرافيائي عنصر آهن.<ref name="EU2026"/> == انگورن جون قسمون == موزيل ۾ ريسلنگ سڀ کان اهم انگور آهي. جرمن شراب اداري جي 2024/2025ع واري شمارياتي رپورٽ ۾ 2023ع لاءِ موزيل جي انگورن جي مجموعي ايراضي 8,536 هيڪٽر درج ٿيل آهي. ان رپورٽ موجب ريسلنگ جي پوک 5,330 هيڪٽر هئي، جيڪا مجموعي ايراضيءَ جو 62.4 سيڪڙو هئي.<ref name="Statistics"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#174d66;color:white;" | انگور ! style="background:#174d66;color:white;" | ايراضي (هيڪٽر) ! style="background:#174d66;color:white;" | حصو |- | style="background:#e8f3f7;" | ريسلنگ | 5,330 | 62.4 سيڪڙو |- | style="background:#f1f7eb;" | مولر-ٿورگائو | 743 | لڳ ڀڳ 8.7 سيڪڙو |- | style="background:#e8f3f7;" | ايلبلنگ | 446 | لڳ ڀڳ 5.2 سيڪڙو |- | style="background:#f1f7eb;" | پينو نوار | 435 | لڳ ڀڳ 5.1 سيڪڙو |- | style="background:#e8f3f7;" | پينو بلان | 373 | لڳ ڀڳ 4.4 سيڪڙو |} ''ذريعو: جرمن شراب اداري جي 2024/2025ع واري شمارياتي رپورٽ ۾ ڏنل 2023ع جا انگ اکر. سيڪڙو مجموعي ايراضيءَ مان حساب ڪيا ويا آهن.''<ref name="Statistics"/> == شراب جون خاصيتون == موزيل ۾ اڇي شراب جي پيداوار غالب آهي. ريسلنگ مان تيار ٿيندڙ شراب ۾ عام طور ميويدار خوشبو ۽ نمايان تيزابيت ٿي سگهي ٿي. شراب جو رنگ، خوشبو، مٺاڻ ۽ الڪوحل جو مقدار انگورن جي قسم، موسم، فصل جي پختگي ۽ شراب سازيءَ جي طريقي موجب تبديل ٿين ٿا. يورپي يونين جي موزيل بابت قانوني وضاحت ۾ اڇي، ڳاڙهي، گلابي ۽ ٻين قسمن جي شرابن جون حسي خاصيتون بيان ٿيل آهن. اڇي شراب جو رنگ هلڪي پيلي کان سونهري تائين ٿي سگهي ٿو. خوشبوءَ ۾ ميون، گلن، ماکي، خشڪ ميون يا ٻين نباتاتي ۽ معدني تاثرن جهڙيون خصوصيتون ٿي سگهن ٿيون.<ref name="EU2026"/> === اڇي شراب === موزيل جي اڇي شراب ۾ ريسلنگ نمايان آهي. اها مختلف اندازن ۾ تيار ٿي سگهي ٿي، جن ۾ خشڪ، نيم مٺي ۽ مٺي صورتون شامل آهن. سڀني ريسلنگ شرابن جو ذائقو يا مٺاڻ هڪجهڙو نه هوندو آهي. === ڳاڙهي شراب === موزيل ۾ پينو نوار ۽ ٻين منظور ٿيل ڳاڙهن انگورن مان ڳاڙهي شراب پڻ تيار ٿئي ٿي. يورپي يونين جي وضاحت موجب ڳاڙهي شراب جو رنگ هلڪي ڳاڙهي کان گهري واڱڻائي تائين ٿي سگهي ٿو. ان جي خوشبوءَ ۾ ٻيرن، ڳاڙهن ميون ۽ مصالحن جهڙيون خصوصيتون ٿي سگهن ٿيون.<ref name="EU2026"/> === چمڪندڙ شراب === موزيل ۾ چمڪندڙ ۽ نيم چمڪندڙ شراب پڻ تيار ڪئي وڃي ٿي. يورپي يونين جي محفوظ اصليت واري وضاحت ۾ عام شراب سان گڏ معياري چمڪندڙ شراب ۽ نيم چمڪندڙ شراب جون درجابنديون شامل آهن.<ref name="EU2026"/> == قانوني سڃاڻپ == موزيل کي يورپي يونين جي قانون تحت محفوظ اصليت وارو نالو، يعني ''Protected Designation of Origin''، حاصل آهي. هن سڃاڻپ جو مقصد مخصوص جاگرافيائي علائقي سان لاڳاپيل شراب جي اصليت ۽ پيداوار جي ضابطن کي قانوني تحفظ ڏيڻ آهي. 11 مارچ 2026ع تي يورپي يونين جي سرڪاري جرنل ۾ موزيل جي پيداوار بابت شرطن ۾ منظور ٿيل معياري ترميمن جي اشاعت ڪئي وئي. ان دستاويز ۾ موزيل کي جرمنيءَ جي محفوظ اصليت واري شراب طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="EU2026"/> موزيل جي محفوظ اصليت واري سڃاڻپ کي ''Landwein der Mosel'' کان الڳ سمجهڻ گهرجي. ''Landwein der Mosel'' يورپي يونين جي محفوظ جاگرافيائي اشاري، يعني ''Protected Geographical Indication''، جي درجي ۾ اچي ٿو.<ref name="PGI2026">{{cite web |title=Landwein der Mosel – Approved amendment to the product specification |publisher=Official Journal of the European Union |date=2026-01-20 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:C_202600401 |access-date=2026-11-04}}</ref> == شراب جي درجابندي == جرمنيءَ ۾ شراب جي معيار ۽ اصليت لاءِ قانوني ضابطا موجود آهن. انهن ۾ شراب جي جاگرافيائي سڃاڻپ، انگورن جي پختگي ۽ پيداوار جا معيار شامل آهن. ''Prädikatswein'' جي روايتي درجن ۾ ڪابينٽ، شپيٽليزا، آئوسليزا، بيرن آئوسليزا، ٽروڪن بيرن آئوسليزا ۽ آئس وائن شامل آهن. اهي درجا بنيادي طور انگورن جي پختگي ۽ قانوني شرطن سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي تيار شراب جي مٺاڻ جي سڌي درجابندي نٿو سمجهي سگهجي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#174d66;color:white;" | درجو ! style="background:#174d66;color:white;" | بنيادي خصوصيت |- | style="background:#e8f3f7;" | Kabinett | مقرر ڪيل پختگيءَ وارن انگورن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#f1f7eb;" | Spätlese | وڌيڪ پختگيءَ وارن انگورن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#e8f3f7;" | Auslese | چونڊيل پڪل انگورن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#f1f7eb;" | Beerenauslese | تمام پڪل ۽ چونڊيل انگورن جي داڻن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#e8f3f7;" | Trockenbeerenauslese | انتهائي پڪل ۽ سڪڙيل انگورن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#f1f7eb;" | Eiswein | ول تي قدرتي طور ڄميل انگورن مان تيار ڪيل شراب |} == شراب سازي ۽ معيشت == موزيل جي شراب سازي علائقي جي زرعي معيشت ۽ ثقافتي منظرنامي جو اهم حصو آهي. انگورن جي پوک سان گڏ شراب جي پيداوار، وڪرو، واپار ۽ سياحت پڻ مقامي معاشي سرگرمين ۾ شامل آهن. تيز لاهين تي پوک سبب ڪيترن باغن ۾ محنت ۽ سنڀال جي ضرورت وڌيڪ هوندي آهي. انگورن جي باغن جي برقرار رهڻ سان علائقي جي تاريخي زرعي منظرنامي ۽ ثقافتي سڃاڻپ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="DWI"/> == جديد دور جا مسئلا == موزيل جي انگورن جي پوک تي موسم جي تبديلي، برساتن جي ورڇ، گرمي پد ۽ فصل جي پختگيءَ جا اثر پون ٿا. 2025ع جي فصل بابت جرمن شراب اداري جي رپورٽ ۾ بيان ڪيو ويو ته سيپٽمبر جي برساتن سبب ڪيترن پيدا ڪندڙن کي فصل جلد لاهڻو پيو. اهڙيون حالتون انگورن جي صحت، فصل جي وقت ۽ شراب جي پيداوار تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Harvest2025">{{cite web |title=Der Weinjahrgang 2025 in den 13 Anbaugebieten |publisher=Deutsches Weininstitut |url=https://www.deutscheweine.de/news-medien/meldungen/meldung/1575/der-weinjahrgang-2025-in-den-13-anbaugebieten |language=de |access-date=2026-11-04}}</ref> == سياحت ۽ ثقافتي اهميت == موزيل وادي پنهنجي درياهي منظرن، تاريخي ڳوٺن، انگورن جي باغن ۽ شراب ساز روايتن سبب سياحتي اهميت رکي ٿي. علائقي ۾ انگورن جي باغن جي سير، شراب سازيءَ سان لاڳاپيل عجائب گهر، تاريخي عمارتون ۽ مقامي ثقافتي تقريبون موجود آهن. شراب سازي موزيل جي ثقافتي سڃاڻپ جو حصو آهي، جڏهن ته ان سان لاڳاپيل زرعي منظرنامو پڻ علائقي جي تاريخي ورثي کي ظاهر ڪري ٿو. == پڻ ڏسو == * [[جرمني]] * [[موزيل درياهه]] * [[انگور]] * [[شراب]] * [[ريسلنگ]] * [[شراب سازي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Robinson |first=Jancis |title=The Oxford Companion to Wine |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=4}} * {{cite book |last=Johnson |first=Hugh |title=The World Atlas of Wine |publisher=Mitchell Beazley |year=2019 |edition=8}} * {{cite book |last=Pigott |first=Stuart |title=Best White Wine on Earth: The Riesling Story |publisher=Stewart, Tabori & Chang |year=2014}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.deutscheweine.de/anbaugebiet/72/mosel جرمن شراب اداري تي موزيل] * [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:C_202601628 يورپي يونين ۾ موزيل جي محفوظ اصليت واري سڃاڻپ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Vineyards_of_Mosel وڪيميڊيا ڪامنز تي موزيل جي انگورن جا باغ] [[زمرو:جرمنيءَ جي شراب]] [[زمرو:جرمنيءَ جي زراعت]] [[زمرو:شراب سازي]] [[زمرو:موزيل]] ek5zxqot415keemp3pdtw50poh6kg3x 427998 427997 2026-11-04T17:10:08Z Intisar Ali 8681 427998 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = موزيل شراب | image = [[File:Beste Weinlagen an der Mosel. 01.jpg|frameless|260px]] | caption = جرمنيءَ جي موزيل شراب ساز علائقي ۾ انگورن جا باغ | headerstyle = background:#174d66;color:white; | labelstyle = background:#e8f2f6; | label1 = انگريزي نالو | data1 = Mosel wine | label2 = جرمن نالو | data2 = Moselwein | label3 = ملڪ | data3 = [[جرمني]] | label4 = علائقو | data4 = موزيل، سار ۽ روور واديون | label5 = اهم انگور | data5 = ريسلنگ | label6 = پوک هيٺ ايراضي | data6 = 8,287 هيڪٽر (2025ع) | label7 = شراب جا قسم | data7 = اڇو، ڳاڙهو ۽ چمڪندڙ شراب | label8 = قانوني حيثيت | data8 = محفوظ اصليت وارو نالو (PDO) | label9 = تاريخ | data9 = رومي دور کان شراب سازي }} '''موزيل شراب''' (Mosel wine) [[جرمني]] جي موزيل، سار ۽ روور درياهن جي وادين ۾ پيدا ٿيندڙ شراب آهي. موزيل جرمنيءَ جي 13 تسليم ٿيل معيار وارين شراب ساز ايراضين مان هڪ آهي. هي علائقو خاص طور ريسلنگ انگورن، سليٽ پٿر واري زمين، درياهي وادين ۽ تيز لاهين تي انگورن جي پوک لاءِ سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="DWI">{{cite web |title=Mosel |publisher=Deutsches Weininstitut |url=https://www.deutscheweine.de/anbaugebiet/72/mosel |language=de |access-date=2026-11-04}}</ref> موزيل جي شراب سازيءَ جي تاريخ رومي دور تائين پهچي ٿي. هن علائقي مان قديم رومي شراب ڪڍڻ وارين مشينن جا آثار مليا آهن. 2025ع ۾ موزيل جي انگورن جي پوک هيٺ ايراضي 8,287 هيڪٽر هئي ۽ علائقي ۾ 524 انفرادي انگورن جا باغ درج هئا.<ref name="DWI"/> موزيل جي شراب ۾ اڇي شراب کي خاص اهميت حاصل آهي. ريسلنگ هن علائقي جو سڀ کان وڌيڪ پوکجندڙ انگور آهي، جڏهن ته مولر-ٿورگائو، ايلبلنگ، پينو نوار ۽ پينو بلان پڻ پوکيا وڃن ٿا. علائقي ۾ خشڪ، نيم مٺي، مٺي، ڳاڙهي ۽ چمڪندڙ شراب تيار ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Statistics">{{cite report |title=Deutscher Wein Statistik 2024/2025 |publisher=Deutsches Weininstitut |url=https://www.deutscheweine.de/fileadmin/DWI/News_Medien/PDF/Statistik_2024-2025.pdf |language=de |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="EU2026">{{cite web |title=Publication of an approved standard amendment to the product specification of the geographical indication Mosel |publisher=Official Journal of the European Union |date=2026-03-11 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:C_202601628 |access-date=2026-11-04}}</ref> == نالو == موزيل شراب جو نالو موزيل درياهه تان ورتل آهي. هي درياهه فرانس، لگزمبرگ ۽ جرمنيءَ مان وهندو رائن درياهه سان ملي ٿو. شراب ساز علائقي ۾ موزيل کان علاوه سار ۽ روور درياهن جون واديون پڻ شامل آهن. هن شراب ساز علائقي جو اڳوڻو سرڪاري نالو ''Mosel-Saar-Ruwer'' هو. 2007ع ۾ نالو مختصر ڪري ''Mosel'' رکيو ويو. پراڻو نالو ٽنهي درياهن جي گڏيل شراب ساز ايراضيءَ جي نشاندهي ڪندو هو. == جاگرافي == موزيل شراب ساز علائقو جرمنيءَ جي اولهندي حصي ۾ واقع آهي. انگورن جا باغ موزيل درياهه سان پرل کان ڪوبلينز تائين، سار درياهه سان سيرگ کان ڪونز تائين ۽ روور درياهه جي واديءَ ۾ پکڙيل آهن. هن علائقي ۾ لڳ ڀڳ 125 شراب ساز ڳوٺ ۽ 5,000 انگور پوکيندڙ موجود آهن.<ref name="DWI"/> موزيل درياهه ڪيترن ئي وڪڙن مان گذري ٿو. ان جي ٻنهي ڪنارن تي جبلن جون لاهيون، پٿريلي زمين ۽ انگورن جا باغ موجود آهن. درياهه جي رخ، جبلن جي بناوت ۽ سج جي روشنيءَ ۾ فرق سبب انگورن جي پوک جون حالتون هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين مختلف آهن. === انگورن جي باغن جون لاهيون === موزيل جي نمايان خصوصيت تيز لاهين تي انگورن جي پوک آهي. جرمن شراب اداري موجب علائقي جي انگورن جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضي اهڙين لاهين يا ڇتيدار باغن ۾ واقع آهي، جن جو جهڪاءُ 30 درجن کان وڌيڪ آهي.<ref name="DWI"/> اهڙن باغن ۾ مشيني ڪم ڏکيو ٿي سگهي ٿو. ڪجهه هنڌن تي انگورن جي سنڀال ۽ فصل لاهڻ لاءِ هٿ سان ڪم ڪرڻو پوي ٿو. لاهين تي ٺهيل پٿريليون ديوارون زمين کي سهارو ڏيڻ ۽ پوک لائق ايراضي برقرار رکڻ ۾ مدد ڪن ٿيون. [[File:Mosel zwischen Lösnich und Kröv.jpg|thumb|300px|لوزنيش ۽ ڪروو جي وچ ۾ موزيل درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو.]] == تاريخ == === رومي دور === موزيل واديءَ ۾ شراب سازيءَ جي تاريخ لڳ ڀڳ ٻن هزار سالن تائين پهچي ٿي. رومي سلطنت جي دور ۾ هن علائقي ۾ انگورن جي پوک وڏي پيماني تي متعارف ٿي. رومي آباديءَ، فوجي مرڪزن ۽ واپار سبب انگورن ۽ شراب جي پيداوار کي اهميت حاصل ٿي. علائقي مان رومي دور جي شراب ڪڍڻ وارين مشينن جا آثار مليا آهن. اهي آثار موزيل جي قديم زرعي ۽ شراب ساز تاريخ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="DWI"/> === وچئين دور کان جديد دور تائين === رومي دور کان پوءِ به موزيل ۾ انگورن جي پوک جاري رهي. وچئين دور ۾ مذهبي ادارن، زميندارن ۽ مقامي آبادين شراب سازيءَ ۾ حصو ورتو. وقت سان گڏ مخصوص انگورن جي باغن ۽ انهن مان پيدا ٿيندڙ شرابن جي سڃاڻپ وڌندي وئي. جديد دور ۾ ريسلنگ موزيل جي شراب سازيءَ جو نمايان انگور بڻجي ويو. علائقي جي پيداوار ۾ انگورن جي قسم، باغ جي جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ شراب جي معيار کي اهميت ڏني وڃي ٿي. == آبهوا ۽ زمين == موزيل جي درياهي وادين ۾ انگورن جي پوک تي مقامي آبهوا ۽ زمين جي بناوت اثرانداز ٿين ٿيون. سج ڏانهن رخ رکندڙ لاهيون انگورن کي روشني حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿيون، جڏهن ته درياهي وادين ۽ جبلن جي بناوت مختلف هنڌن تي گرميءَ ۽ هوا جي حالتن ۾ فرق پيدا ڪري ٿي. موزيل جي ڪيترن انگورن جي باغن ۾ سليٽ پٿر موجود آهي. مٿئين موزيل جي ڪجهه حصن ۾ چوني واري زمين پڻ ملي ٿي. مختلف زميني بناوتون انگورن جي پوک ۽ شراب جي پيداوار سان لاڳاپيل اهم جاگرافيائي عنصر آهن.<ref name="EU2026"/> == انگورن جا قسم == موزيل ۾ ريسلنگ سڀ کان اهم انگور آهي. جرمن شراب اداري جي 2024/2025ع واري شمارياتي رپورٽ ۾ 2023ع لاءِ موزيل جي انگورن جي مجموعي ايراضي 8,536 هيڪٽر درج ٿيل آهي. ان رپورٽ موجب ريسلنگ جي پوک 5,330 هيڪٽر هئي، جيڪا مجموعي ايراضيءَ جو 62.4 سيڪڙو هئي.<ref name="Statistics"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#174d66;color:white;" | انگور ! style="background:#174d66;color:white;" | ايراضي (هيڪٽر) ! style="background:#174d66;color:white;" | حصو |- | style="background:#e8f3f7;" | ريسلنگ | 5,330 | 62.4 سيڪڙو |- | style="background:#f1f7eb;" | مولر-ٿورگائو | 743 | لڳ ڀڳ 8.7 سيڪڙو |- | style="background:#e8f3f7;" | ايلبلنگ | 446 | لڳ ڀڳ 5.2 سيڪڙو |- | style="background:#f1f7eb;" | پينو نوار | 435 | لڳ ڀڳ 5.1 سيڪڙو |- | style="background:#e8f3f7;" | پينو بلان | 373 | لڳ ڀڳ 4.4 سيڪڙو |} ''ذريعو: جرمن شراب اداري جي 2024/2025ع واري شمارياتي رپورٽ ۾ ڏنل 2023ع جا انگ اکر. سيڪڙو مجموعي ايراضيءَ مان حساب ڪيا ويا آهن.''<ref name="Statistics"/> == شراب جون خاصيتون == موزيل ۾ اڇي شراب جي پيداوار غالب آهي. ريسلنگ مان تيار ٿيندڙ شراب ۾ عام طور ميويدار خوشبو ۽ نمايان تيزابيت ٿي سگهي ٿي. شراب جو رنگ، خوشبو، مٺاڻ ۽ الڪوحل جو مقدار انگورن جي قسم، موسم، فصل جي پختگي ۽ شراب سازيءَ جي طريقي موجب تبديل ٿين ٿا. يورپي يونين جي موزيل بابت قانوني وضاحت ۾ اڇي، ڳاڙهي، گلابي ۽ ٻين قسمن جي شرابن جون حسي خاصيتون بيان ٿيل آهن. اڇي شراب جو رنگ هلڪي پيلي کان سونهري تائين ٿي سگهي ٿو. خوشبوءَ ۾ ميون، گلن، ماکي، خشڪ ميون يا ٻين نباتاتي ۽ معدني تاثرن جهڙيون خصوصيتون ٿي سگهن ٿيون.<ref name="EU2026"/> === اڇي شراب === موزيل جي اڇي شراب ۾ ريسلنگ نمايان آهي. اها مختلف اندازن ۾ تيار ٿي سگهي ٿي، جن ۾ خشڪ، نيم مٺي ۽ مٺي صورتون شامل آهن. سڀني ريسلنگ شرابن جو ذائقو يا مٺاڻ هڪجهڙو نه هوندو آهي. === ڳاڙهي شراب === موزيل ۾ پينو نوار ۽ ٻين منظور ٿيل ڳاڙهن انگورن مان ڳاڙهي شراب پڻ تيار ٿئي ٿي. يورپي يونين جي وضاحت موجب ڳاڙهي شراب جو رنگ هلڪي ڳاڙهي کان گهري واڱڻائي تائين ٿي سگهي ٿو. ان جي خوشبوءَ ۾ ٻيرن، ڳاڙهن ميون ۽ مصالحن جهڙيون خصوصيتون ٿي سگهن ٿيون.<ref name="EU2026"/> === چمڪندڙ شراب === موزيل ۾ چمڪندڙ ۽ نيم چمڪندڙ شراب پڻ تيار ڪئي وڃي ٿي. يورپي يونين جي محفوظ اصليت واري وضاحت ۾ عام شراب سان گڏ معياري چمڪندڙ شراب ۽ نيم چمڪندڙ شراب جون درجابنديون شامل آهن.<ref name="EU2026"/> == قانوني سڃاڻپ == موزيل کي يورپي يونين جي قانون تحت محفوظ اصليت وارو نالو، يعني ''Protected Designation of Origin''، حاصل آهي. هن سڃاڻپ جو مقصد مخصوص جاگرافيائي علائقي سان لاڳاپيل شراب جي اصليت ۽ پيداوار جي ضابطن کي قانوني تحفظ ڏيڻ آهي. 11 مارچ 2026ع تي يورپي يونين جي سرڪاري جرنل ۾ موزيل جي پيداوار بابت شرطن ۾ منظور ٿيل معياري ترميمن جي اشاعت ڪئي وئي. ان دستاويز ۾ موزيل کي جرمنيءَ جي محفوظ اصليت واري شراب طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="EU2026"/> موزيل جي محفوظ اصليت واري سڃاڻپ کي ''Landwein der Mosel'' کان الڳ سمجهڻ گهرجي. ''Landwein der Mosel'' يورپي يونين جي محفوظ جاگرافيائي اشاري، يعني ''Protected Geographical Indication''، جي درجي ۾ اچي ٿو.<ref name="PGI2026">{{cite web |title=Landwein der Mosel – Approved amendment to the product specification |publisher=Official Journal of the European Union |date=2026-01-20 |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:C_202600401 |access-date=2026-11-04}}</ref> == شراب جي درجابندي == جرمنيءَ ۾ شراب جي معيار ۽ اصليت لاءِ قانوني ضابطا موجود آهن. انهن ۾ شراب جي جاگرافيائي سڃاڻپ، انگورن جي پختگي ۽ پيداوار جا معيار شامل آهن. ''Prädikatswein'' جي روايتي درجن ۾ ڪابينٽ، شپيٽليزا، آئوسليزا، بيرن آئوسليزا، ٽروڪن بيرن آئوسليزا ۽ آئس وائن شامل آهن. اهي درجا بنيادي طور انگورن جي پختگي ۽ قانوني شرطن سان لاڳاپيل آهن؛ انهن کي تيار شراب جي مٺاڻ جي سڌي درجابندي نٿو سمجهي سگهجي. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#174d66;color:white;" | درجو ! style="background:#174d66;color:white;" | بنيادي خصوصيت |- | style="background:#e8f3f7;" | Kabinett | مقرر ڪيل پختگيءَ وارن انگورن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#f1f7eb;" | Spätlese | وڌيڪ پختگيءَ وارن انگورن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#e8f3f7;" | Auslese | چونڊيل پڪل انگورن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#f1f7eb;" | Beerenauslese | تمام پڪل ۽ چونڊيل انگورن جي داڻن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#e8f3f7;" | Trockenbeerenauslese | انتهائي پڪل ۽ سڪڙيل انگورن مان تيار ڪيل شراب |- | style="background:#f1f7eb;" | Eiswein | ول تي قدرتي طور ڄميل انگورن مان تيار ڪيل شراب |} == شراب سازي ۽ معيشت == موزيل جي شراب سازي علائقي جي زرعي معيشت ۽ ثقافتي منظرنامي جو اهم حصو آهي. انگورن جي پوک سان گڏ شراب جي پيداوار، وڪرو، واپار ۽ سياحت پڻ مقامي معاشي سرگرمين ۾ شامل آهن. تيز لاهين تي پوک سبب ڪيترن باغن ۾ محنت ۽ سنڀال جي ضرورت وڌيڪ هوندي آهي. انگورن جي باغن جي برقرار رهڻ سان علائقي جي تاريخي زرعي منظرنامي ۽ ثقافتي سڃاڻپ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="DWI"/> == جديد دور جا مسئلا == موزيل جي انگورن جي پوک تي موسم جي تبديلي، برساتن جي ورڇ، گرمي پد ۽ فصل جي پختگيءَ جا اثر پون ٿا. 2025ع جي فصل بابت جرمن شراب اداري جي رپورٽ ۾ بيان ڪيو ويو ته سيپٽمبر جي برساتن سبب ڪيترن پيدا ڪندڙن کي فصل جلد لاهڻو پيو. اهڙيون حالتون انگورن جي صحت، فصل جي وقت ۽ شراب جي پيداوار تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Harvest2025">{{cite web |title=Der Weinjahrgang 2025 in den 13 Anbaugebieten |publisher=Deutsches Weininstitut |url=https://www.deutscheweine.de/news-medien/meldungen/meldung/1575/der-weinjahrgang-2025-in-den-13-anbaugebieten |language=de |access-date=2026-11-04}}</ref> == سياحت ۽ ثقافتي اهميت == موزيل وادي پنهنجي درياهي منظرن، تاريخي ڳوٺن، انگورن جي باغن ۽ شراب ساز روايتن سبب سياحتي اهميت رکي ٿي. علائقي ۾ انگورن جي باغن جي سير، شراب سازيءَ سان لاڳاپيل عجائب گهر، تاريخي عمارتون ۽ مقامي ثقافتي تقريبون موجود آهن. شراب سازي موزيل جي ثقافتي سڃاڻپ جو حصو آهي، جڏهن ته ان سان لاڳاپيل زرعي منظرنامو پڻ علائقي جي تاريخي ورثي کي ظاهر ڪري ٿو. == پڻ ڏسو == * [[جرمني]] * [[موزيل درياهه]] * [[انگور]] * [[شراب]] * [[ريسلنگ]] * [[شراب سازي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Robinson |first=Jancis |title=The Oxford Companion to Wine |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=4}} * {{cite book |last=Johnson |first=Hugh |title=The World Atlas of Wine |publisher=Mitchell Beazley |year=2019 |edition=8}} * {{cite book |last=Pigott |first=Stuart |title=Best White Wine on Earth: The Riesling Story |publisher=Stewart, Tabori & Chang |year=2014}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.deutscheweine.de/anbaugebiet/72/mosel جرمن شراب اداري تي موزيل] * [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:C_202601628 يورپي يونين ۾ موزيل جي محفوظ اصليت واري سڃاڻپ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Vineyards_of_Mosel وڪيميڊيا ڪامنز تي موزيل جي انگورن جا باغ] [[زمرو:جرمنيءَ جي شراب]] [[زمرو:جرمنيءَ جي زراعت]] [[زمرو:شراب سازي]] [[زمرو:موزيل]] nzw09bunuu8ajs2pdok603rdxljrs03 14 105284 427999 2026-11-04T18:09:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اوڀرين يورپ]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] 427999 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوڀرين يورپ]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] az0gjcoqre96x1au36fffxwegn8f17m 428000 427999 2026-11-04T18:13:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 428000 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوڀر يورپ]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] m37s1egc064538vgs4kl4gzc4q22z88 14 105285 428002 2026-11-04T18:16:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] 428002 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] cqfowo3ynbe2bqaub6p0xadxxafnn2e 14 105286 428003 2026-11-04T18:16:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يوڪرين]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] 428003 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يوڪرين]] [[زمرو:يورپ جا ماڻهو]] [[زمرو:اوڀرين يورپ جا ماڻهو]] 6ubgu7xmhxsef4y68sydjyth8c43c62 0 105287 428010 2026-11-04T18:56:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox | name = مصري ديوتا ٿيوٽ | title = ٿيوٽ | above = قديم مصري ديوتا | label1 = قديم مصري نالو | data1 = جيهوتي (Ḏḥwtj) | label2 = انگريزي نالو | data2 = Thoth | label3 = يوناني نالو | data3 = Θώθ | label4 = مذهب | data4 = [[قديم مصري مذهب]] | label5 = وابستگي | data5 = لکڻ، علم، دانائي، چنڊ، حساب ۽ جادو | label6 = اهم عبادتگاه... 428010 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = مصري ديوتا ٿيوٽ | title = ٿيوٽ | above = قديم مصري ديوتا | label1 = قديم مصري نالو | data1 = جيهوتي (Ḏḥwtj) | label2 = انگريزي نالو | data2 = Thoth | label3 = يوناني نالو | data3 = Θώθ | label4 = مذهب | data4 = [[قديم مصري مذهب]] | label5 = وابستگي | data5 = لکڻ، علم، دانائي، چنڊ، حساب ۽ جادو | label6 = اهم عبادتگاهه | data6 = [[هرموپولس]] | label7 = مقدس جانور | data7 = آئبس پکي ۽ بابون | label8 = يوناني هم منصب | data8 = [[هرميس]] | label9 = لاڳاپيل ديوتا | data9 = [[را]]، [[اوسيرس]]، [[ماعت]]، [[سيشات]] }} [[File:Thoth (God).png|thumb|250px|قديم مصري ديوتا ٿيوٽ جي جديد تصويري پيشڪش، جنهن ۾ کيس آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]] '''ٿيوٽ''' ({{lang-en|Thoth}}؛ قديم مصري: ''Ḏḥwtj''، جيهوتي؛ يوناني: ''Θώθ'') [[قديم مصري مذهب]] جو علم، دانائي، لکڻ، حساب، چنڊ، جادو ۽ مقدس تحريرن سان لاڳاپيل ديوتا هو. مصري مذهبي عقيدن موجب ٿيوٽ ديوتائن جو لکندڙ، پيغام پهچائيندڙ، رڪارڊ محفوظ ڪندڙ ۽ سندن تڪرارن ۾ ثالث هو. کيس خاص طور لکندڙن ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست سمجهيو ويندو هو.<ref name="BritishMuseumThoth">{{cite web |title=Hieroglyphs: Unlocking Ancient Egypt – Large Print Guide |url=https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf |publisher=British Museum |year=2022 |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="MetThoth">{{cite web |title=Striding Thoth |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> قديم مصري مذهبي فن ۾ ٿيوٽ کي عام طور انسان جي جسم ۽ آئبس پکيءَ جي مٿي سان، مڪمل آئبس پکيءَ جي صورت ۾ يا بابون ڀولڙي جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو هو. سندس اهم مذهبي مرڪز [[هرموپولس]] هو. قديم يونانين هن ديوتا کي پنهنجي ديوتا [[هرميس]] سان لاڳاپيل سمجهيو.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth">{{cite web |title=Wolfson Gallery of Ancient Egypt: Large Print Guide |url=https://www.dur.ac.uk/things-to-do/media/things-to-do/oriental-museum/visit/access/downloadable-gallery-guides-/Wolfson-Gallery-of-Ancient-Egypt---Large-Print-Guide.pdf |publisher=Durham University Oriental Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿيوٽ جو نالو قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ پڻ اچي ٿو. انهيءَ قصي ۾ کيس لکڻ جي ايجاد ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. هو بادشاهه ٿامس کي ٻڌائي ٿو ته لکڻ انسان جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو، پر بادشاهه جواب ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ ماڻهن جي پنهنجي يادگيريءَ کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. هي قصو فلسفياڻي روايت آهي، نه ڪي ڪنهن ثابت ٿيل تاريخي ملاقات جو بيان.<ref name="PlatoPhaedrus">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |publisher=Internet Classics Archive |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ٿيوٽ جو قديم مصري نالو عام طور ''Ḏḥwtj'' لکيو ويندو آهي، جنهن کي جديد مصرشناسيءَ ۾ جيهوتي (Djehuty) پڙهيو ويندو آهي. ان نالي جو تعلق آئبس پکيءَ سان بيان ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني ٻوليءَ ۾ سندس نالو ''Θώθ'' جي صورت ۾ ملي ٿو، جنهن مان انگريزي نالو ''Thoth'' رائج ٿيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth">{{cite web |title=Thoth |url=https://egyptianmuseum.org/deities-thoth |publisher=Rosicrucian Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿيوٽ جو تعلق رڳو لکڻ سان نه هو، پر هو علمي سرگرمين، حساب ڪتاب، وقت جي ماپ، مذهبي رسمن ۽ ديوتائن جي وچ ۾ پيغام رسانيءَ سان پڻ لاڳاپيل هو. قديم مصري مذهبي متنن ۾ سندس ڪردار مختلف روايتن ۽ دورن موجب بدلجندو رهيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth">{{cite web |title=Statue of Thoth as an Ibis |url=https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en |publisher=Bibliotheca Alexandrina Antiquities Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر == قديم مصر ۾ ديوتائن جي عبادت ۽ مذهبي روايتون ڪيترن هزارن سالن تائين ترقي ڪنديون رهيون. ٿيوٽ انهن اهم ديوتائن مان هو، جن کي علم، لکڻ ۽ مذهبي انتظام سان ڳنڍيو ويندو هو. مصر جي مختلف دورن مان ملندڙ مجسما، تعويذ، پاپائرس ۽ تابوتن جون تحريرون سندس مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/545213 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> نيويارڪ جي ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ ٽالمي دور جو هڪ مجسمو ٿيوٽ کي آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو مجسمو 332 کان 30 قبل مسيح جي دور سان منسوب آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ بابون جي صورت وارا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي ٿيوٽ جي مذهبي علامتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> == مذهبي ڪردار == === لکڻ ۽ علم جو ديوتا === قديم مصري عقيدي موجب ٿيوٽ لکڻ ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست هو. کيس مقدس تحريرن، حساب، رياضي، علم ۽ لکندڙن سان ڳنڍيو ويندو هو. لکندڙ پنهنجي پيشه ورانه ڪم کي مذهبي اهميت ڏيندا هئا ۽ ٿيوٽ کي پنهنجي فن سان لاڳاپيل ديوتا سمجهندا هئا.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth"/> مصر جي مذهبي متنن ۾ لکڻ کي رڳو معلومات محفوظ ڪرڻ جو ذريعو نه، پر مذهبي عملن، رسمن ۽ مقدس لفظن جي طاقت سان لاڳاپيل سرگرمي پڻ سمجهيو ويندو هو. ٿيوٽ جي حيثيت ديوتائن جي لکندڙ ۽ مقدس لفظن جي ڄاڻ رکندڙ طور انهيءَ مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي.<ref name="AlexandriaThoth"/> === چنڊ ۽ وقت جي ماپ === ٿيوٽ جو چنڊ سان پڻ گهرو تعلق هو. چنڊ جي مختلف مرحلن ۽ وقت جي گذرڻ کي مذهبي تصور ۾ اهميت حاصل هئي. قديم مصري عقيدن ۾ ٿيوٽ کي وقت، حساب ۽ ڪئلينڊر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth"/> آئبس پکيءَ جي ڊگهي ۽ وريل چهنب کي ڪڏهن چنڊ جي هلال سان تشبيهه ڏني ويندي آهي. بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جي ڪجهه مجسمن تي چنڊ جون علامتون پڻ ملن ٿيون. بهرحال، مختلف جانورن جي مذهبي علامتن جي اصل سببن بابت سڀني تفصيلن تي ماهرن جو اتفاق ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="MetBaboonMoon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/552743 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> === ديوتائن جو لکندڙ ۽ پيغام رسائيندڙ === مصري مذهبي روايتن ۾ ٿيوٽ کي ديوتائن جي فيصلن ۽ عملن جو رڪارڊ محفوظ ڪندڙ تصور ڪيو ويندو هو. هو ديوتائن جي وچ ۾ پيغام پهچائيندڙ ۽ تڪرارن ۾ ثالث جي حيثيت پڻ رکندو هو.<ref name="KelseyThoth">{{cite book |title=Life, Death, and Afterlife in Ancient Egypt |url=https://lsa.umich.edu/content/dam/kelsey-assets/kelsey-publications/pdfs/life-death-and-afterlife.pdf |publisher=Kelsey Museum of Archaeology, University of Michigan |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == آخرت ۽ مئلن جو فيصلو == قديم مصري آخرت جي عقيدن ۾ ٿيوٽ جو اهم ڪردار هو. ''[[مئلن جو ڪتاب]]'' جي ڪيترين تصويرن ۾ کيس مئل شخص جي دل جي تور واري رسم دوران نتيجو لکندي ڏيکاريو ويو آهي. هن مذهبي منظر ۾ مئل شخص جي دل کي ماعت جي علامت، يعني سچائي ۽ انصاف جي کنڀ، سان ڀيٽيو ويندو هو.<ref name="MetJudgment">{{cite web |title=Part of a funerary papyrus showing the judgment before Osiris |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/557657 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> هن رسم ۾ [[انوبس]] تور جي عمل سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته [[اوسيرس]] آخرت جي فيصلي جو اهم ديوتا هو. ٿيوٽ جو ڪم نتيجو محفوظ ڪرڻ ۽ فيصلي جي مذهبي ڪارروائيءَ کي قلمبند ڪرڻ هو. جيڪڏهن دل ماعت جي معيار تي پوري نه لهندي هئي ته مصري مذهبي تصور موجب مئل شخص کي سخت نتيجن کي منهن ڏيڻو پوندو هو.<ref name="CairoJudgment">{{cite web |title=Artefacts: Book of the Dead for the Priest of Bastet |url=https://egyptianmuseumcairo.eg/artefacts/ |publisher=Egyptian Museum Cairo |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="GlobalJudgment">{{cite web |title=The Global Egyptian Museum: E.8388 |url=https://www.globalegyptianmuseum.org/record.aspx?id=1461&lan=A |publisher=Global Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> [[File:Ibis of the God Thoth.jpg|thumb|250px|آئبس پکيءَ جي صورت ۾ ٿيوٽ جو قديم مصري فن پارو، ويٽيڪن عجائب گهر.]] == مذهبي علامتون == ٿيوٽ جي تصويرن ۾ آئبس پکي، بابون، چنڊ، لکڻ جا اوزار ۽ مذهبي تحريرون اهم علامتون آهن. قديم مصري فن ۾ هڪ ديوتا کي مختلف جانورن يا انسان ۽ جانور جي گڏيل صورت ۾ ڏيکارڻ عام روايت هئي. اهڙيون تصويرون ديوتائن جي مختلف قوتن ۽ خاصيتن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref name="MetArt">{{cite book |title=The Art of Ancient Egypt: A Resource for Educators |url=https://www.metmuseum.org/-/media/files/learn/for-educators/publications-for-educators/the-art-of-ancient-egypt.pdf |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24496b;color:white;" | علامت ! style="background:#24496b;color:white;" | مذهبي مفهوم ! style="background:#24496b;color:white;" | تصويري صورت |- | style="background:#e9f2fa;" | آئبس پکي | ٿيوٽ جي سڃاڻپ ۽ مذهبي نمائندگي | مڪمل پکي يا آئبس جي مٿي وارو انسان |- | style="background:#f0f6eb;" | بابون | ٿيوٽ جي جانوري صورت ۽ چنڊ سان تعلق | ويٺل بابون جو مجسمو |- | style="background:#e9f2fa;" | چنڊ | وقت، چنڊ جا مرحلا ۽ مذهبي حساب | چنڊ جي گول ٽڪي يا هلال |- | style="background:#f0f6eb;" | لکڻ جا اوزار | علم، تحرير ۽ حساب ڪتاب | قلم، تحرير جو تختو ۽ پاپائرس |- | style="background:#e9f2fa;" | دل جي تور جو رڪارڊ | آخرت جي فيصلي جي قلمبندي | ترازو ڀرسان لکندي ڏيکاريل ديوتا |} <ref name="DurhamThoth"/><ref name="MetArt"/><ref name="CairoJudgment"/> == هرموپولس ۾ عبادت == ٿيوٽ جو اهم مذهبي مرڪز هرموپولس هو، جنهن کي قديم مصري روايت ۾ خمنو (Khemenu) پڻ سڏيو ويندو هو. هي شهر قديم مصر جي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو. يوناني دور ۾ شهر جو نالو هرموپولس رائج ٿيو، جيڪو يوناني ديوتا هرميس سان ٿيوٽ جي نسبت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/> ٿيوٽ جي عبادت صرف هرموپولس تائين محدود نه هئي. سندس مذهبي تصويرون، مجسما ۽ نالا مصر جي مختلف علائقن مان ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لکڻ، مذهبي رسمن ۽ آخرت سان سندس تعلق قديم مصري مذهبي زندگيءَ ۾ وڏي اهميت رکندو هو.<ref name="MetThoth"/><ref name="KelseyThoth"/> == يوناني فلسفي ۾ ٿيوٽ == === افلاطون جو فائڊرس === قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] پنهنجي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ ٿيوٽ بابت هڪ مشهور قصو بيان ڪيو آهي. مڪالمي ۾ [[سقراط]] پنهنجي ساٿي فائڊرس کي ٻڌائي ٿو ته مصر جي نوڪراتس شهر ۾ ٿيوٽ نالي ديوتا رهندو هو، جنهن کي حساب، هندسي علم، فلڪيات، رانديون ۽ لکڻ جي ايجاد سان منسوب ڪيو ويو هو.<ref name="PlatoPhaedrus"/> قصي موجب ٿيوٽ پنهنجي ايجادن کي مصر جي بادشاهه ٿامس آڏو پيش ڪيو. جڏهن هن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ڪيو ته سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو. بادشاهه ٿامس ان راءِ سان اختلاف ڪيو. سندس خيال موجب ماڻهو لکيل لفظن تي ڀاڙڻ سبب پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪندا ۽ حقيقي سمجهه بدران ڄاڻ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهندا.<ref name="PlatoPhaedrus"/> افلاطون جي هن قصي ۾ لکڻ جي ايجاد ۽ ان جي ذهني اثرن بابت بحث ڪيو ويو آهي. هتي بنيادي فرق معلومات کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي سمجهڻ جي صلاحيت جي وچ ۾ آهي. هي قصو لکڻ جي تاريخ بابت سڌي شاهدي نه، پر فلسفياڻي دليل جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> === هرميس سان تعلق === قديم يوناني ۽ مصري مذهبي روايتن جي رابطي دوران ٿيوٽ کي يوناني ديوتا [[هرميس]] سان ڳنڍيو ويو. ٻنهي ديوتائن جي پيغام رساني، علم ۽ مذهبي ڪردارن جي ڪجهه مشابهتن سبب اهڙي نسبت قائم ٿي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> بعد جي يوناني-مصري فڪري روايت ۾ هرميس ٽرسمجسٽس (Hermes Trismegistus) نالي افسانوي داناءَ جي شخصيت پڻ سامهون آئي. اها شخصيت هرميس ۽ ٿيوٽ سان لاڳاپيل فڪري روايتن جي گڏجڻ سان وابسته آهي. هرميس ٽرسمجسٽس کي قديم مصر جي ڪنهن تصديق ٿيل تاريخي شخص سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> == قديم مصري فن ۽ آثار قديمه == مصر جي مختلف تاريخي دورن مان ٿيوٽ جا ڪيترائي مجسما، تعويذ ۽ تصويرون مليون آهن. اهي شيون قديم مصري مذهبي عقيدن ۽ فن ۾ سندس ڪردار بابت اهم مادي شاهدي فراهم ڪن ٿيون. ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ هڪ نيري فائينس جو مجسمو ٿيوٽ کي آئبس جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو ٽالمي دور، يعني 332 کان 30 قبل مسيح، سان لاڳاپيل آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جا ٻيا قديم مجسما پڻ محفوظ آهن.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> ويٽيڪن عجائب گهر ۾ محفوظ آئبس جي صورت وارو قديم مصري فن پارو پڻ ٿيوٽ جي مذهبي علامتن جو مثال آهي. ان جي تصوير وڪيميڊيا ڪامنز تي آزاد استعمال لاءِ موجود آهي.<ref name="CommonsIbis">{{cite web |title=File:Ibis of the God Thoth.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibis_of_the_God_Thoth.jpg |publisher=Wikimedia Commons |access-date=2026-11-04}}</ref> == جديد مطالعي ۾ اهميت == جديد مصرشناسيءَ ۾ ٿيوٽ جو مطالعو قديم مصري مذهب، لکڻ جي ثقافت، مذهبي ادارن، علم جي تاريخ ۽ آخرت جي عقيدن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. عجائب گهرن ۾ محفوظ سندس تصويرون ۽ مجسما مختلف دورن ۾ ديوتائن جي نمائندگيءَ بابت معلومات ڏين ٿا.<ref name="MetArt"/><ref name="AlexandriaThoth"/> افلاطون جي ''فائڊرس'' ۾ ٿيوٽ بابت قصو لکڻ، يادگيري ۽ دانائيءَ جي فلسفي ۾ پڻ بحث هيٺ اچي ٿو. هن قصي جي جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڀيٽ هڪ معاصر تشريح آهي؛ اها قديم مصري عقيدن يا افلاطون جي زماني جي ٽيڪنالاجيءَ بابت سڌي تاريخي شاهدي ناهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> == پڻ ڏسو == * [[قديم مصري مذهب]] * [[مصري اساطير]] * [[افلاطون]] * [[فائڊرس]] * [[هرميس]] * [[اوسيرس]] * [[انوبس]] * [[را]] * [[ماعت]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Wilkinson |first=Richard H. |title=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt |publisher=Thames & Hudson |year=2003 |language=en}} * {{cite book |last=Armour |first=Robert A. |title=Gods and Myths of Ancient Egypt |edition=2nd |publisher=American University in Cairo Press |year=2001 |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Doxey |first=Denise M. |title=Thot |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |editor-last=Redford |editor-first=Donald B. |volume=3 |pages=398–400 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ ٿيوٽ جو مجسمو] * [https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf برٽش ميوزيم: قديم مصري لکڻ ۽ ٿيوٽ] * [https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en اسڪندريه جي آثار قديمه واري عجائب گهر ۾ ٿيوٽ] * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thoth وڪيميڊيا ڪامنز تي ٿيوٽ جون تصويرون] [[زمرو:قديم مصري ديوتا]] [[زمرو:مصري اساطير]] [[زمرو:چنڊ جا ديوتا]] [[زمرو:علم جا ديوتا]] t54qz51q14mwlc4553ddpprsyrk07tt 428011 428010 2026-11-04T18:58:19Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[مصري ديوتا ٿيوٽ]] کي [[مصري ديوتا ٿوٽ]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 428010 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = مصري ديوتا ٿيوٽ | title = ٿيوٽ | above = قديم مصري ديوتا | label1 = قديم مصري نالو | data1 = جيهوتي (Ḏḥwtj) | label2 = انگريزي نالو | data2 = Thoth | label3 = يوناني نالو | data3 = Θώθ | label4 = مذهب | data4 = [[قديم مصري مذهب]] | label5 = وابستگي | data5 = لکڻ، علم، دانائي، چنڊ، حساب ۽ جادو | label6 = اهم عبادتگاهه | data6 = [[هرموپولس]] | label7 = مقدس جانور | data7 = آئبس پکي ۽ بابون | label8 = يوناني هم منصب | data8 = [[هرميس]] | label9 = لاڳاپيل ديوتا | data9 = [[را]]، [[اوسيرس]]، [[ماعت]]، [[سيشات]] }} [[File:Thoth (God).png|thumb|250px|قديم مصري ديوتا ٿيوٽ جي جديد تصويري پيشڪش، جنهن ۾ کيس آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]] '''ٿيوٽ''' ({{lang-en|Thoth}}؛ قديم مصري: ''Ḏḥwtj''، جيهوتي؛ يوناني: ''Θώθ'') [[قديم مصري مذهب]] جو علم، دانائي، لکڻ، حساب، چنڊ، جادو ۽ مقدس تحريرن سان لاڳاپيل ديوتا هو. مصري مذهبي عقيدن موجب ٿيوٽ ديوتائن جو لکندڙ، پيغام پهچائيندڙ، رڪارڊ محفوظ ڪندڙ ۽ سندن تڪرارن ۾ ثالث هو. کيس خاص طور لکندڙن ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست سمجهيو ويندو هو.<ref name="BritishMuseumThoth">{{cite web |title=Hieroglyphs: Unlocking Ancient Egypt – Large Print Guide |url=https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf |publisher=British Museum |year=2022 |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="MetThoth">{{cite web |title=Striding Thoth |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> قديم مصري مذهبي فن ۾ ٿيوٽ کي عام طور انسان جي جسم ۽ آئبس پکيءَ جي مٿي سان، مڪمل آئبس پکيءَ جي صورت ۾ يا بابون ڀولڙي جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو هو. سندس اهم مذهبي مرڪز [[هرموپولس]] هو. قديم يونانين هن ديوتا کي پنهنجي ديوتا [[هرميس]] سان لاڳاپيل سمجهيو.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth">{{cite web |title=Wolfson Gallery of Ancient Egypt: Large Print Guide |url=https://www.dur.ac.uk/things-to-do/media/things-to-do/oriental-museum/visit/access/downloadable-gallery-guides-/Wolfson-Gallery-of-Ancient-Egypt---Large-Print-Guide.pdf |publisher=Durham University Oriental Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿيوٽ جو نالو قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ پڻ اچي ٿو. انهيءَ قصي ۾ کيس لکڻ جي ايجاد ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. هو بادشاهه ٿامس کي ٻڌائي ٿو ته لکڻ انسان جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو، پر بادشاهه جواب ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ ماڻهن جي پنهنجي يادگيريءَ کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. هي قصو فلسفياڻي روايت آهي، نه ڪي ڪنهن ثابت ٿيل تاريخي ملاقات جو بيان.<ref name="PlatoPhaedrus">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |publisher=Internet Classics Archive |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ٿيوٽ جو قديم مصري نالو عام طور ''Ḏḥwtj'' لکيو ويندو آهي، جنهن کي جديد مصرشناسيءَ ۾ جيهوتي (Djehuty) پڙهيو ويندو آهي. ان نالي جو تعلق آئبس پکيءَ سان بيان ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني ٻوليءَ ۾ سندس نالو ''Θώθ'' جي صورت ۾ ملي ٿو، جنهن مان انگريزي نالو ''Thoth'' رائج ٿيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth">{{cite web |title=Thoth |url=https://egyptianmuseum.org/deities-thoth |publisher=Rosicrucian Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿيوٽ جو تعلق رڳو لکڻ سان نه هو، پر هو علمي سرگرمين، حساب ڪتاب، وقت جي ماپ، مذهبي رسمن ۽ ديوتائن جي وچ ۾ پيغام رسانيءَ سان پڻ لاڳاپيل هو. قديم مصري مذهبي متنن ۾ سندس ڪردار مختلف روايتن ۽ دورن موجب بدلجندو رهيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth">{{cite web |title=Statue of Thoth as an Ibis |url=https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en |publisher=Bibliotheca Alexandrina Antiquities Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر == قديم مصر ۾ ديوتائن جي عبادت ۽ مذهبي روايتون ڪيترن هزارن سالن تائين ترقي ڪنديون رهيون. ٿيوٽ انهن اهم ديوتائن مان هو، جن کي علم، لکڻ ۽ مذهبي انتظام سان ڳنڍيو ويندو هو. مصر جي مختلف دورن مان ملندڙ مجسما، تعويذ، پاپائرس ۽ تابوتن جون تحريرون سندس مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/545213 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> نيويارڪ جي ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ ٽالمي دور جو هڪ مجسمو ٿيوٽ کي آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو مجسمو 332 کان 30 قبل مسيح جي دور سان منسوب آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ بابون جي صورت وارا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي ٿيوٽ جي مذهبي علامتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> == مذهبي ڪردار == === لکڻ ۽ علم جو ديوتا === قديم مصري عقيدي موجب ٿيوٽ لکڻ ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست هو. کيس مقدس تحريرن، حساب، رياضي، علم ۽ لکندڙن سان ڳنڍيو ويندو هو. لکندڙ پنهنجي پيشه ورانه ڪم کي مذهبي اهميت ڏيندا هئا ۽ ٿيوٽ کي پنهنجي فن سان لاڳاپيل ديوتا سمجهندا هئا.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth"/> مصر جي مذهبي متنن ۾ لکڻ کي رڳو معلومات محفوظ ڪرڻ جو ذريعو نه، پر مذهبي عملن، رسمن ۽ مقدس لفظن جي طاقت سان لاڳاپيل سرگرمي پڻ سمجهيو ويندو هو. ٿيوٽ جي حيثيت ديوتائن جي لکندڙ ۽ مقدس لفظن جي ڄاڻ رکندڙ طور انهيءَ مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي.<ref name="AlexandriaThoth"/> === چنڊ ۽ وقت جي ماپ === ٿيوٽ جو چنڊ سان پڻ گهرو تعلق هو. چنڊ جي مختلف مرحلن ۽ وقت جي گذرڻ کي مذهبي تصور ۾ اهميت حاصل هئي. قديم مصري عقيدن ۾ ٿيوٽ کي وقت، حساب ۽ ڪئلينڊر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth"/> آئبس پکيءَ جي ڊگهي ۽ وريل چهنب کي ڪڏهن چنڊ جي هلال سان تشبيهه ڏني ويندي آهي. بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جي ڪجهه مجسمن تي چنڊ جون علامتون پڻ ملن ٿيون. بهرحال، مختلف جانورن جي مذهبي علامتن جي اصل سببن بابت سڀني تفصيلن تي ماهرن جو اتفاق ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="MetBaboonMoon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/552743 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> === ديوتائن جو لکندڙ ۽ پيغام رسائيندڙ === مصري مذهبي روايتن ۾ ٿيوٽ کي ديوتائن جي فيصلن ۽ عملن جو رڪارڊ محفوظ ڪندڙ تصور ڪيو ويندو هو. هو ديوتائن جي وچ ۾ پيغام پهچائيندڙ ۽ تڪرارن ۾ ثالث جي حيثيت پڻ رکندو هو.<ref name="KelseyThoth">{{cite book |title=Life, Death, and Afterlife in Ancient Egypt |url=https://lsa.umich.edu/content/dam/kelsey-assets/kelsey-publications/pdfs/life-death-and-afterlife.pdf |publisher=Kelsey Museum of Archaeology, University of Michigan |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == آخرت ۽ مئلن جو فيصلو == قديم مصري آخرت جي عقيدن ۾ ٿيوٽ جو اهم ڪردار هو. ''[[مئلن جو ڪتاب]]'' جي ڪيترين تصويرن ۾ کيس مئل شخص جي دل جي تور واري رسم دوران نتيجو لکندي ڏيکاريو ويو آهي. هن مذهبي منظر ۾ مئل شخص جي دل کي ماعت جي علامت، يعني سچائي ۽ انصاف جي کنڀ، سان ڀيٽيو ويندو هو.<ref name="MetJudgment">{{cite web |title=Part of a funerary papyrus showing the judgment before Osiris |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/557657 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> هن رسم ۾ [[انوبس]] تور جي عمل سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته [[اوسيرس]] آخرت جي فيصلي جو اهم ديوتا هو. ٿيوٽ جو ڪم نتيجو محفوظ ڪرڻ ۽ فيصلي جي مذهبي ڪارروائيءَ کي قلمبند ڪرڻ هو. جيڪڏهن دل ماعت جي معيار تي پوري نه لهندي هئي ته مصري مذهبي تصور موجب مئل شخص کي سخت نتيجن کي منهن ڏيڻو پوندو هو.<ref name="CairoJudgment">{{cite web |title=Artefacts: Book of the Dead for the Priest of Bastet |url=https://egyptianmuseumcairo.eg/artefacts/ |publisher=Egyptian Museum Cairo |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="GlobalJudgment">{{cite web |title=The Global Egyptian Museum: E.8388 |url=https://www.globalegyptianmuseum.org/record.aspx?id=1461&lan=A |publisher=Global Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> [[File:Ibis of the God Thoth.jpg|thumb|250px|آئبس پکيءَ جي صورت ۾ ٿيوٽ جو قديم مصري فن پارو، ويٽيڪن عجائب گهر.]] == مذهبي علامتون == ٿيوٽ جي تصويرن ۾ آئبس پکي، بابون، چنڊ، لکڻ جا اوزار ۽ مذهبي تحريرون اهم علامتون آهن. قديم مصري فن ۾ هڪ ديوتا کي مختلف جانورن يا انسان ۽ جانور جي گڏيل صورت ۾ ڏيکارڻ عام روايت هئي. اهڙيون تصويرون ديوتائن جي مختلف قوتن ۽ خاصيتن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref name="MetArt">{{cite book |title=The Art of Ancient Egypt: A Resource for Educators |url=https://www.metmuseum.org/-/media/files/learn/for-educators/publications-for-educators/the-art-of-ancient-egypt.pdf |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24496b;color:white;" | علامت ! style="background:#24496b;color:white;" | مذهبي مفهوم ! style="background:#24496b;color:white;" | تصويري صورت |- | style="background:#e9f2fa;" | آئبس پکي | ٿيوٽ جي سڃاڻپ ۽ مذهبي نمائندگي | مڪمل پکي يا آئبس جي مٿي وارو انسان |- | style="background:#f0f6eb;" | بابون | ٿيوٽ جي جانوري صورت ۽ چنڊ سان تعلق | ويٺل بابون جو مجسمو |- | style="background:#e9f2fa;" | چنڊ | وقت، چنڊ جا مرحلا ۽ مذهبي حساب | چنڊ جي گول ٽڪي يا هلال |- | style="background:#f0f6eb;" | لکڻ جا اوزار | علم، تحرير ۽ حساب ڪتاب | قلم، تحرير جو تختو ۽ پاپائرس |- | style="background:#e9f2fa;" | دل جي تور جو رڪارڊ | آخرت جي فيصلي جي قلمبندي | ترازو ڀرسان لکندي ڏيکاريل ديوتا |} <ref name="DurhamThoth"/><ref name="MetArt"/><ref name="CairoJudgment"/> == هرموپولس ۾ عبادت == ٿيوٽ جو اهم مذهبي مرڪز هرموپولس هو، جنهن کي قديم مصري روايت ۾ خمنو (Khemenu) پڻ سڏيو ويندو هو. هي شهر قديم مصر جي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو. يوناني دور ۾ شهر جو نالو هرموپولس رائج ٿيو، جيڪو يوناني ديوتا هرميس سان ٿيوٽ جي نسبت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/> ٿيوٽ جي عبادت صرف هرموپولس تائين محدود نه هئي. سندس مذهبي تصويرون، مجسما ۽ نالا مصر جي مختلف علائقن مان ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لکڻ، مذهبي رسمن ۽ آخرت سان سندس تعلق قديم مصري مذهبي زندگيءَ ۾ وڏي اهميت رکندو هو.<ref name="MetThoth"/><ref name="KelseyThoth"/> == يوناني فلسفي ۾ ٿيوٽ == === افلاطون جو فائڊرس === قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] پنهنجي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ ٿيوٽ بابت هڪ مشهور قصو بيان ڪيو آهي. مڪالمي ۾ [[سقراط]] پنهنجي ساٿي فائڊرس کي ٻڌائي ٿو ته مصر جي نوڪراتس شهر ۾ ٿيوٽ نالي ديوتا رهندو هو، جنهن کي حساب، هندسي علم، فلڪيات، رانديون ۽ لکڻ جي ايجاد سان منسوب ڪيو ويو هو.<ref name="PlatoPhaedrus"/> قصي موجب ٿيوٽ پنهنجي ايجادن کي مصر جي بادشاهه ٿامس آڏو پيش ڪيو. جڏهن هن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ڪيو ته سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو. بادشاهه ٿامس ان راءِ سان اختلاف ڪيو. سندس خيال موجب ماڻهو لکيل لفظن تي ڀاڙڻ سبب پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪندا ۽ حقيقي سمجهه بدران ڄاڻ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهندا.<ref name="PlatoPhaedrus"/> افلاطون جي هن قصي ۾ لکڻ جي ايجاد ۽ ان جي ذهني اثرن بابت بحث ڪيو ويو آهي. هتي بنيادي فرق معلومات کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي سمجهڻ جي صلاحيت جي وچ ۾ آهي. هي قصو لکڻ جي تاريخ بابت سڌي شاهدي نه، پر فلسفياڻي دليل جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> === هرميس سان تعلق === قديم يوناني ۽ مصري مذهبي روايتن جي رابطي دوران ٿيوٽ کي يوناني ديوتا [[هرميس]] سان ڳنڍيو ويو. ٻنهي ديوتائن جي پيغام رساني، علم ۽ مذهبي ڪردارن جي ڪجهه مشابهتن سبب اهڙي نسبت قائم ٿي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> بعد جي يوناني-مصري فڪري روايت ۾ هرميس ٽرسمجسٽس (Hermes Trismegistus) نالي افسانوي داناءَ جي شخصيت پڻ سامهون آئي. اها شخصيت هرميس ۽ ٿيوٽ سان لاڳاپيل فڪري روايتن جي گڏجڻ سان وابسته آهي. هرميس ٽرسمجسٽس کي قديم مصر جي ڪنهن تصديق ٿيل تاريخي شخص سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> == قديم مصري فن ۽ آثار قديمه == مصر جي مختلف تاريخي دورن مان ٿيوٽ جا ڪيترائي مجسما، تعويذ ۽ تصويرون مليون آهن. اهي شيون قديم مصري مذهبي عقيدن ۽ فن ۾ سندس ڪردار بابت اهم مادي شاهدي فراهم ڪن ٿيون. ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ هڪ نيري فائينس جو مجسمو ٿيوٽ کي آئبس جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو ٽالمي دور، يعني 332 کان 30 قبل مسيح، سان لاڳاپيل آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جا ٻيا قديم مجسما پڻ محفوظ آهن.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> ويٽيڪن عجائب گهر ۾ محفوظ آئبس جي صورت وارو قديم مصري فن پارو پڻ ٿيوٽ جي مذهبي علامتن جو مثال آهي. ان جي تصوير وڪيميڊيا ڪامنز تي آزاد استعمال لاءِ موجود آهي.<ref name="CommonsIbis">{{cite web |title=File:Ibis of the God Thoth.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibis_of_the_God_Thoth.jpg |publisher=Wikimedia Commons |access-date=2026-11-04}}</ref> == جديد مطالعي ۾ اهميت == جديد مصرشناسيءَ ۾ ٿيوٽ جو مطالعو قديم مصري مذهب، لکڻ جي ثقافت، مذهبي ادارن، علم جي تاريخ ۽ آخرت جي عقيدن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. عجائب گهرن ۾ محفوظ سندس تصويرون ۽ مجسما مختلف دورن ۾ ديوتائن جي نمائندگيءَ بابت معلومات ڏين ٿا.<ref name="MetArt"/><ref name="AlexandriaThoth"/> افلاطون جي ''فائڊرس'' ۾ ٿيوٽ بابت قصو لکڻ، يادگيري ۽ دانائيءَ جي فلسفي ۾ پڻ بحث هيٺ اچي ٿو. هن قصي جي جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڀيٽ هڪ معاصر تشريح آهي؛ اها قديم مصري عقيدن يا افلاطون جي زماني جي ٽيڪنالاجيءَ بابت سڌي تاريخي شاهدي ناهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> == پڻ ڏسو == * [[قديم مصري مذهب]] * [[مصري اساطير]] * [[افلاطون]] * [[فائڊرس]] * [[هرميس]] * [[اوسيرس]] * [[انوبس]] * [[را]] * [[ماعت]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Wilkinson |first=Richard H. |title=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt |publisher=Thames & Hudson |year=2003 |language=en}} * {{cite book |last=Armour |first=Robert A. |title=Gods and Myths of Ancient Egypt |edition=2nd |publisher=American University in Cairo Press |year=2001 |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Doxey |first=Denise M. |title=Thot |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |editor-last=Redford |editor-first=Donald B. |volume=3 |pages=398–400 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ ٿيوٽ جو مجسمو] * [https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf برٽش ميوزيم: قديم مصري لکڻ ۽ ٿيوٽ] * [https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en اسڪندريه جي آثار قديمه واري عجائب گهر ۾ ٿيوٽ] * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thoth وڪيميڊيا ڪامنز تي ٿيوٽ جون تصويرون] [[زمرو:قديم مصري ديوتا]] [[زمرو:مصري اساطير]] [[زمرو:چنڊ جا ديوتا]] [[زمرو:علم جا ديوتا]] t54qz51q14mwlc4553ddpprsyrk07tt 428013 428011 2026-11-04T18:59:24Z Intisar Ali 8681 /* */ 428013 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = مصري ديوتا ٿوٽ | title = ٿيوٽ | above = قديم مصري ديوتا | label1 = قديم مصري نالو | data1 = جيهوتي (Ḏḥwtj) | label2 = انگريزي نالو | data2 = Thoth | label3 = يوناني نالو | data3 = Θώθ | label4 = مذهب | data4 = [[قديم مصري مذهب]] | label5 = وابستگي | data5 = لکڻ، علم، دانائي، چنڊ، حساب ۽ جادو | label6 = اهم عبادتگاهه | data6 = [[هرموپولس]] | label7 = مقدس جانور | data7 = آئبس پکي ۽ بابون | label8 = يوناني هم منصب | data8 = [[هرميس]] | label9 = لاڳاپيل ديوتا | data9 = [[را]]، [[اوسيرس]]، [[ماعت]]، [[سيشات]] }} [[File:Thoth (God).png|thumb|250px|قديم مصري ديوتا ٿوٽ جي جديد تصويري پيشڪش، جنهن ۾ کيس آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]] '''ٿوٽ''' ({{lang-en|Thoth}}؛ قديم مصري: ''Ḏḥwtj''، جيهوتي؛ يوناني: ''Θώθ'') [[قديم مصري مذهب]] جو علم، دانائي، لکڻ، حساب، چنڊ، جادو ۽ مقدس تحريرن سان لاڳاپيل ديوتا هو. مصري مذهبي عقيدن موجب ٿيوٽ ديوتائن جو لکندڙ، پيغام پهچائيندڙ، رڪارڊ محفوظ ڪندڙ ۽ سندن تڪرارن ۾ ثالث هو. کيس خاص طور لکندڙن ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست سمجهيو ويندو هو.<ref name="BritishMuseumThoth">{{cite web |title=Hieroglyphs: Unlocking Ancient Egypt – Large Print Guide |url=https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf |publisher=British Museum |year=2022 |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="MetThoth">{{cite web |title=Striding Thoth |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> قديم مصري مذهبي فن ۾ ٿوٽ کي عام طور انسان جي جسم ۽ آئبس پکيءَ جي مٿي سان، مڪمل آئبس پکيءَ جي صورت ۾ يا بابون ڀولڙي جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو هو. سندس اهم مذهبي مرڪز [[هرموپولس]] هو. قديم يونانين هن ديوتا کي پنهنجي ديوتا [[هرميس]] سان لاڳاپيل سمجهيو.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth">{{cite web |title=Wolfson Gallery of Ancient Egypt: Large Print Guide |url=https://www.dur.ac.uk/things-to-do/media/things-to-do/oriental-museum/visit/access/downloadable-gallery-guides-/Wolfson-Gallery-of-Ancient-Egypt---Large-Print-Guide.pdf |publisher=Durham University Oriental Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿيوٽ جو نالو قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ پڻ اچي ٿو. انهيءَ قصي ۾ کيس لکڻ جي ايجاد ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. هو بادشاهه ٿامس کي ٻڌائي ٿو ته لکڻ انسان جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو، پر بادشاهه جواب ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ ماڻهن جي پنهنجي يادگيريءَ کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. هي قصو فلسفياڻي روايت آهي، نه ڪي ڪنهن ثابت ٿيل تاريخي ملاقات جو بيان.<ref name="PlatoPhaedrus">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |publisher=Internet Classics Archive |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ٿيوٽ جو قديم مصري نالو عام طور ''Ḏḥwtj'' لکيو ويندو آهي، جنهن کي جديد مصرشناسيءَ ۾ جيهوتي (Djehuty) پڙهيو ويندو آهي. ان نالي جو تعلق آئبس پکيءَ سان بيان ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني ٻوليءَ ۾ سندس نالو ''Θώθ'' جي صورت ۾ ملي ٿو، جنهن مان انگريزي نالو ''Thoth'' رائج ٿيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth">{{cite web |title=Thoth |url=https://egyptianmuseum.org/deities-thoth |publisher=Rosicrucian Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿيوٽ جو تعلق رڳو لکڻ سان نه هو، پر هو علمي سرگرمين، حساب ڪتاب، وقت جي ماپ، مذهبي رسمن ۽ ديوتائن جي وچ ۾ پيغام رسانيءَ سان پڻ لاڳاپيل هو. قديم مصري مذهبي متنن ۾ سندس ڪردار مختلف روايتن ۽ دورن موجب بدلجندو رهيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth">{{cite web |title=Statue of Thoth as an Ibis |url=https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en |publisher=Bibliotheca Alexandrina Antiquities Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر == قديم مصر ۾ ديوتائن جي عبادت ۽ مذهبي روايتون ڪيترن هزارن سالن تائين ترقي ڪنديون رهيون. ٿيوٽ انهن اهم ديوتائن مان هو، جن کي علم، لکڻ ۽ مذهبي انتظام سان ڳنڍيو ويندو هو. مصر جي مختلف دورن مان ملندڙ مجسما، تعويذ، پاپائرس ۽ تابوتن جون تحريرون سندس مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/545213 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> نيويارڪ جي ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ ٽالمي دور جو هڪ مجسمو ٿيوٽ کي آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو مجسمو 332 کان 30 قبل مسيح جي دور سان منسوب آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ بابون جي صورت وارا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي ٿيوٽ جي مذهبي علامتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> == مذهبي ڪردار == === لکڻ ۽ علم جو ديوتا === قديم مصري عقيدي موجب ٿيوٽ لکڻ ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست هو. کيس مقدس تحريرن، حساب، رياضي، علم ۽ لکندڙن سان ڳنڍيو ويندو هو. لکندڙ پنهنجي پيشه ورانه ڪم کي مذهبي اهميت ڏيندا هئا ۽ ٿيوٽ کي پنهنجي فن سان لاڳاپيل ديوتا سمجهندا هئا.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth"/> مصر جي مذهبي متنن ۾ لکڻ کي رڳو معلومات محفوظ ڪرڻ جو ذريعو نه، پر مذهبي عملن، رسمن ۽ مقدس لفظن جي طاقت سان لاڳاپيل سرگرمي پڻ سمجهيو ويندو هو. ٿيوٽ جي حيثيت ديوتائن جي لکندڙ ۽ مقدس لفظن جي ڄاڻ رکندڙ طور انهيءَ مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي.<ref name="AlexandriaThoth"/> === چنڊ ۽ وقت جي ماپ === ٿيوٽ جو چنڊ سان پڻ گهرو تعلق هو. چنڊ جي مختلف مرحلن ۽ وقت جي گذرڻ کي مذهبي تصور ۾ اهميت حاصل هئي. قديم مصري عقيدن ۾ ٿيوٽ کي وقت، حساب ۽ ڪئلينڊر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth"/> آئبس پکيءَ جي ڊگهي ۽ وريل چهنب کي ڪڏهن چنڊ جي هلال سان تشبيهه ڏني ويندي آهي. بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جي ڪجهه مجسمن تي چنڊ جون علامتون پڻ ملن ٿيون. بهرحال، مختلف جانورن جي مذهبي علامتن جي اصل سببن بابت سڀني تفصيلن تي ماهرن جو اتفاق ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="MetBaboonMoon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/552743 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> === ديوتائن جو لکندڙ ۽ پيغام رسائيندڙ === مصري مذهبي روايتن ۾ ٿيوٽ کي ديوتائن جي فيصلن ۽ عملن جو رڪارڊ محفوظ ڪندڙ تصور ڪيو ويندو هو. هو ديوتائن جي وچ ۾ پيغام پهچائيندڙ ۽ تڪرارن ۾ ثالث جي حيثيت پڻ رکندو هو.<ref name="KelseyThoth">{{cite book |title=Life, Death, and Afterlife in Ancient Egypt |url=https://lsa.umich.edu/content/dam/kelsey-assets/kelsey-publications/pdfs/life-death-and-afterlife.pdf |publisher=Kelsey Museum of Archaeology, University of Michigan |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == آخرت ۽ مئلن جو فيصلو == قديم مصري آخرت جي عقيدن ۾ ٿيوٽ جو اهم ڪردار هو. ''[[مئلن جو ڪتاب]]'' جي ڪيترين تصويرن ۾ کيس مئل شخص جي دل جي تور واري رسم دوران نتيجو لکندي ڏيکاريو ويو آهي. هن مذهبي منظر ۾ مئل شخص جي دل کي ماعت جي علامت، يعني سچائي ۽ انصاف جي کنڀ، سان ڀيٽيو ويندو هو.<ref name="MetJudgment">{{cite web |title=Part of a funerary papyrus showing the judgment before Osiris |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/557657 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> هن رسم ۾ [[انوبس]] تور جي عمل سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته [[اوسيرس]] آخرت جي فيصلي جو اهم ديوتا هو. ٿيوٽ جو ڪم نتيجو محفوظ ڪرڻ ۽ فيصلي جي مذهبي ڪارروائيءَ کي قلمبند ڪرڻ هو. جيڪڏهن دل ماعت جي معيار تي پوري نه لهندي هئي ته مصري مذهبي تصور موجب مئل شخص کي سخت نتيجن کي منهن ڏيڻو پوندو هو.<ref name="CairoJudgment">{{cite web |title=Artefacts: Book of the Dead for the Priest of Bastet |url=https://egyptianmuseumcairo.eg/artefacts/ |publisher=Egyptian Museum Cairo |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="GlobalJudgment">{{cite web |title=The Global Egyptian Museum: E.8388 |url=https://www.globalegyptianmuseum.org/record.aspx?id=1461&lan=A |publisher=Global Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> [[File:Ibis of the God Thoth.jpg|thumb|250px|آئبس پکيءَ جي صورت ۾ ٿيوٽ جو قديم مصري فن پارو، ويٽيڪن عجائب گهر.]] == مذهبي علامتون == ٿيوٽ جي تصويرن ۾ آئبس پکي، بابون، چنڊ، لکڻ جا اوزار ۽ مذهبي تحريرون اهم علامتون آهن. قديم مصري فن ۾ هڪ ديوتا کي مختلف جانورن يا انسان ۽ جانور جي گڏيل صورت ۾ ڏيکارڻ عام روايت هئي. اهڙيون تصويرون ديوتائن جي مختلف قوتن ۽ خاصيتن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref name="MetArt">{{cite book |title=The Art of Ancient Egypt: A Resource for Educators |url=https://www.metmuseum.org/-/media/files/learn/for-educators/publications-for-educators/the-art-of-ancient-egypt.pdf |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24496b;color:white;" | علامت ! style="background:#24496b;color:white;" | مذهبي مفهوم ! style="background:#24496b;color:white;" | تصويري صورت |- | style="background:#e9f2fa;" | آئبس پکي | ٿيوٽ جي سڃاڻپ ۽ مذهبي نمائندگي | مڪمل پکي يا آئبس جي مٿي وارو انسان |- | style="background:#f0f6eb;" | بابون | ٿيوٽ جي جانوري صورت ۽ چنڊ سان تعلق | ويٺل بابون جو مجسمو |- | style="background:#e9f2fa;" | چنڊ | وقت، چنڊ جا مرحلا ۽ مذهبي حساب | چنڊ جي گول ٽڪي يا هلال |- | style="background:#f0f6eb;" | لکڻ جا اوزار | علم، تحرير ۽ حساب ڪتاب | قلم، تحرير جو تختو ۽ پاپائرس |- | style="background:#e9f2fa;" | دل جي تور جو رڪارڊ | آخرت جي فيصلي جي قلمبندي | ترازو ڀرسان لکندي ڏيکاريل ديوتا |} <ref name="DurhamThoth"/><ref name="MetArt"/><ref name="CairoJudgment"/> == هرموپولس ۾ عبادت == ٿيوٽ جو اهم مذهبي مرڪز هرموپولس هو، جنهن کي قديم مصري روايت ۾ خمنو (Khemenu) پڻ سڏيو ويندو هو. هي شهر قديم مصر جي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو. يوناني دور ۾ شهر جو نالو هرموپولس رائج ٿيو، جيڪو يوناني ديوتا هرميس سان ٿيوٽ جي نسبت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/> ٿيوٽ جي عبادت صرف هرموپولس تائين محدود نه هئي. سندس مذهبي تصويرون، مجسما ۽ نالا مصر جي مختلف علائقن مان ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لکڻ، مذهبي رسمن ۽ آخرت سان سندس تعلق قديم مصري مذهبي زندگيءَ ۾ وڏي اهميت رکندو هو.<ref name="MetThoth"/><ref name="KelseyThoth"/> == يوناني فلسفي ۾ ٿيوٽ == === افلاطون جو فائڊرس === قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] پنهنجي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ ٿيوٽ بابت هڪ مشهور قصو بيان ڪيو آهي. مڪالمي ۾ [[سقراط]] پنهنجي ساٿي فائڊرس کي ٻڌائي ٿو ته مصر جي نوڪراتس شهر ۾ ٿيوٽ نالي ديوتا رهندو هو، جنهن کي حساب، هندسي علم، فلڪيات، رانديون ۽ لکڻ جي ايجاد سان منسوب ڪيو ويو هو.<ref name="PlatoPhaedrus"/> قصي موجب ٿيوٽ پنهنجي ايجادن کي مصر جي بادشاهه ٿامس آڏو پيش ڪيو. جڏهن هن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ڪيو ته سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو. بادشاهه ٿامس ان راءِ سان اختلاف ڪيو. سندس خيال موجب ماڻهو لکيل لفظن تي ڀاڙڻ سبب پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪندا ۽ حقيقي سمجهه بدران ڄاڻ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهندا.<ref name="PlatoPhaedrus"/> افلاطون جي هن قصي ۾ لکڻ جي ايجاد ۽ ان جي ذهني اثرن بابت بحث ڪيو ويو آهي. هتي بنيادي فرق معلومات کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي سمجهڻ جي صلاحيت جي وچ ۾ آهي. هي قصو لکڻ جي تاريخ بابت سڌي شاهدي نه، پر فلسفياڻي دليل جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> === هرميس سان تعلق === قديم يوناني ۽ مصري مذهبي روايتن جي رابطي دوران ٿيوٽ کي يوناني ديوتا [[هرميس]] سان ڳنڍيو ويو. ٻنهي ديوتائن جي پيغام رساني، علم ۽ مذهبي ڪردارن جي ڪجهه مشابهتن سبب اهڙي نسبت قائم ٿي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> بعد جي يوناني-مصري فڪري روايت ۾ هرميس ٽرسمجسٽس (Hermes Trismegistus) نالي افسانوي داناءَ جي شخصيت پڻ سامهون آئي. اها شخصيت هرميس ۽ ٿيوٽ سان لاڳاپيل فڪري روايتن جي گڏجڻ سان وابسته آهي. هرميس ٽرسمجسٽس کي قديم مصر جي ڪنهن تصديق ٿيل تاريخي شخص سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> == قديم مصري فن ۽ آثار قديمه == مصر جي مختلف تاريخي دورن مان ٿيوٽ جا ڪيترائي مجسما، تعويذ ۽ تصويرون مليون آهن. اهي شيون قديم مصري مذهبي عقيدن ۽ فن ۾ سندس ڪردار بابت اهم مادي شاهدي فراهم ڪن ٿيون. ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ هڪ نيري فائينس جو مجسمو ٿيوٽ کي آئبس جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو ٽالمي دور، يعني 332 کان 30 قبل مسيح، سان لاڳاپيل آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جا ٻيا قديم مجسما پڻ محفوظ آهن.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> ويٽيڪن عجائب گهر ۾ محفوظ آئبس جي صورت وارو قديم مصري فن پارو پڻ ٿيوٽ جي مذهبي علامتن جو مثال آهي. ان جي تصوير وڪيميڊيا ڪامنز تي آزاد استعمال لاءِ موجود آهي.<ref name="CommonsIbis">{{cite web |title=File:Ibis of the God Thoth.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibis_of_the_God_Thoth.jpg |publisher=Wikimedia Commons |access-date=2026-11-04}}</ref> == جديد مطالعي ۾ اهميت == جديد مصرشناسيءَ ۾ ٿيوٽ جو مطالعو قديم مصري مذهب، لکڻ جي ثقافت، مذهبي ادارن، علم جي تاريخ ۽ آخرت جي عقيدن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. عجائب گهرن ۾ محفوظ سندس تصويرون ۽ مجسما مختلف دورن ۾ ديوتائن جي نمائندگيءَ بابت معلومات ڏين ٿا.<ref name="MetArt"/><ref name="AlexandriaThoth"/> افلاطون جي ''فائڊرس'' ۾ ٿيوٽ بابت قصو لکڻ، يادگيري ۽ دانائيءَ جي فلسفي ۾ پڻ بحث هيٺ اچي ٿو. هن قصي جي جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڀيٽ هڪ معاصر تشريح آهي؛ اها قديم مصري عقيدن يا افلاطون جي زماني جي ٽيڪنالاجيءَ بابت سڌي تاريخي شاهدي ناهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> == پڻ ڏسو == * [[قديم مصري مذهب]] * [[مصري اساطير]] * [[افلاطون]] * [[فائڊرس]] * [[هرميس]] * [[اوسيرس]] * [[انوبس]] * [[را]] * [[ماعت]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Wilkinson |first=Richard H. |title=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt |publisher=Thames & Hudson |year=2003 |language=en}} * {{cite book |last=Armour |first=Robert A. |title=Gods and Myths of Ancient Egypt |edition=2nd |publisher=American University in Cairo Press |year=2001 |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Doxey |first=Denise M. |title=Thot |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |editor-last=Redford |editor-first=Donald B. |volume=3 |pages=398–400 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ ٿيوٽ جو مجسمو] * [https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf برٽش ميوزيم: قديم مصري لکڻ ۽ ٿيوٽ] * [https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en اسڪندريه جي آثار قديمه واري عجائب گهر ۾ ٿيوٽ] * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thoth وڪيميڊيا ڪامنز تي ٿيوٽ جون تصويرون] [[زمرو:قديم مصري ديوتا]] [[زمرو:مصري اساطير]] [[زمرو:چنڊ جا ديوتا]] [[زمرو:علم جا ديوتا]] qxzf4hwd1q128p97l24ag1semqlamfu 428014 428013 2026-11-04T19:00:00Z Intisar Ali 8681 428014 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = مصري ديوتا ٿوٽ | title = ٿيوٽ | above = قديم مصري ديوتا | label1 = قديم مصري نالو | data1 = جيهوتي (Ḏḥwtj) | label2 = انگريزي نالو | data2 = Thoth | label3 = يوناني نالو | data3 = Θώθ | label4 = مذهب | data4 = [[قديم مصري مذهب]] | label5 = وابستگي | data5 = لکڻ، علم، دانائي، چنڊ، حساب ۽ جادو | label6 = اهم عبادتگاهه | data6 = [[هرموپولس]] | label7 = مقدس جانور | data7 = آئبس پکي ۽ بابون | label8 = يوناني هم منصب | data8 = [[هرميس]] | label9 = لاڳاپيل ديوتا | data9 = [[را]]، [[اوسيرس]]، [[ماعت]]، [[سيشات]] }} [[File:Thoth (God).png|thumb|250px|قديم مصري ديوتا ٿوٽ جي جديد تصويري پيشڪش، جنهن ۾ کيس آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]] '''ٿوٽ''' ({{lang-en|Thoth}}؛ قديم مصري: ''Ḏḥwtj''، جيهوتي؛ يوناني: ''Θώθ'') [[قديم مصري مذهب]] جو علم، دانائي، لکڻ، حساب، چنڊ، جادو ۽ مقدس تحريرن سان لاڳاپيل ديوتا هو. مصري مذهبي عقيدن موجب ٿيوٽ ديوتائن جو لکندڙ، پيغام پهچائيندڙ، رڪارڊ محفوظ ڪندڙ ۽ سندن تڪرارن ۾ ثالث هو. کيس خاص طور لکندڙن ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست سمجهيو ويندو هو.<ref name="BritishMuseumThoth">{{cite web |title=Hieroglyphs: Unlocking Ancient Egypt – Large Print Guide |url=https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf |publisher=British Museum |year=2022 |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="MetThoth">{{cite web |title=Striding Thoth |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> قديم مصري مذهبي فن ۾ ٿوٽ کي عام طور انسان جي جسم ۽ آئبس پکيءَ جي مٿي سان، مڪمل آئبس پکيءَ جي صورت ۾ يا بابون ڀولڙي جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو هو. سندس اهم مذهبي مرڪز [[هرموپولس]] هو. قديم يونانين هن ديوتا کي پنهنجي ديوتا [[هرميس]] سان لاڳاپيل سمجهيو.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth">{{cite web |title=Wolfson Gallery of Ancient Egypt: Large Print Guide |url=https://www.dur.ac.uk/things-to-do/media/things-to-do/oriental-museum/visit/access/downloadable-gallery-guides-/Wolfson-Gallery-of-Ancient-Egypt---Large-Print-Guide.pdf |publisher=Durham University Oriental Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿيوٽ جو نالو قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ پڻ اچي ٿو. انهيءَ قصي ۾ کيس لکڻ جي ايجاد ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. هو بادشاهه ٿامس کي ٻڌائي ٿو ته لکڻ انسان جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو، پر بادشاهه جواب ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ ماڻهن جي پنهنجي يادگيريءَ کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. هي قصو فلسفياڻي روايت آهي، نه ڪي ڪنهن ثابت ٿيل تاريخي ملاقات جو بيان.<ref name="PlatoPhaedrus">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |publisher=Internet Classics Archive |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ٿوٽ جو قديم مصري نالو عام طور ''Ḏḥwtj'' لکيو ويندو آهي، جنهن کي جديد مصرشناسيءَ ۾ جيهوتي (Djehuty) پڙهيو ويندو آهي. ان نالي جو تعلق آئبس پکيءَ سان بيان ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني ٻوليءَ ۾ سندس نالو ''Θώθ'' جي صورت ۾ ملي ٿو، جنهن مان انگريزي نالو ''Thoth'' رائج ٿيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth">{{cite web |title=Thoth |url=https://egyptianmuseum.org/deities-thoth |publisher=Rosicrucian Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿوٽ جو تعلق رڳو لکڻ سان نه هو، پر هو علمي سرگرمين، حساب ڪتاب، وقت جي ماپ، مذهبي رسمن ۽ ديوتائن جي وچ ۾ پيغام رسانيءَ سان پڻ لاڳاپيل هو. قديم مصري مذهبي متنن ۾ سندس ڪردار مختلف روايتن ۽ دورن موجب بدلجندو رهيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth">{{cite web |title=Statue of Thoth as an Ibis |url=https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en |publisher=Bibliotheca Alexandrina Antiquities Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر == قديم مصر ۾ ديوتائن جي عبادت ۽ مذهبي روايتون ڪيترن هزارن سالن تائين ترقي ڪنديون رهيون. ٿيوٽ انهن اهم ديوتائن مان هو، جن کي علم، لکڻ ۽ مذهبي انتظام سان ڳنڍيو ويندو هو. مصر جي مختلف دورن مان ملندڙ مجسما، تعويذ، پاپائرس ۽ تابوتن جون تحريرون سندس مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/545213 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> نيويارڪ جي ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ ٽالمي دور جو هڪ مجسمو ٿيوٽ کي آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو مجسمو 332 کان 30 قبل مسيح جي دور سان منسوب آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ بابون جي صورت وارا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي ٿيوٽ جي مذهبي علامتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> == مذهبي ڪردار == === لکڻ ۽ علم جو ديوتا === قديم مصري عقيدي موجب ٿيوٽ لکڻ ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست هو. کيس مقدس تحريرن، حساب، رياضي، علم ۽ لکندڙن سان ڳنڍيو ويندو هو. لکندڙ پنهنجي پيشه ورانه ڪم کي مذهبي اهميت ڏيندا هئا ۽ ٿيوٽ کي پنهنجي فن سان لاڳاپيل ديوتا سمجهندا هئا.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth"/> مصر جي مذهبي متنن ۾ لکڻ کي رڳو معلومات محفوظ ڪرڻ جو ذريعو نه، پر مذهبي عملن، رسمن ۽ مقدس لفظن جي طاقت سان لاڳاپيل سرگرمي پڻ سمجهيو ويندو هو. ٿيوٽ جي حيثيت ديوتائن جي لکندڙ ۽ مقدس لفظن جي ڄاڻ رکندڙ طور انهيءَ مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي.<ref name="AlexandriaThoth"/> === چنڊ ۽ وقت جي ماپ === ٿيوٽ جو چنڊ سان پڻ گهرو تعلق هو. چنڊ جي مختلف مرحلن ۽ وقت جي گذرڻ کي مذهبي تصور ۾ اهميت حاصل هئي. قديم مصري عقيدن ۾ ٿيوٽ کي وقت، حساب ۽ ڪئلينڊر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth"/> آئبس پکيءَ جي ڊگهي ۽ وريل چهنب کي ڪڏهن چنڊ جي هلال سان تشبيهه ڏني ويندي آهي. بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جي ڪجهه مجسمن تي چنڊ جون علامتون پڻ ملن ٿيون. بهرحال، مختلف جانورن جي مذهبي علامتن جي اصل سببن بابت سڀني تفصيلن تي ماهرن جو اتفاق ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="MetBaboonMoon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/552743 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> === ديوتائن جو لکندڙ ۽ پيغام رسائيندڙ === مصري مذهبي روايتن ۾ ٿيوٽ کي ديوتائن جي فيصلن ۽ عملن جو رڪارڊ محفوظ ڪندڙ تصور ڪيو ويندو هو. هو ديوتائن جي وچ ۾ پيغام پهچائيندڙ ۽ تڪرارن ۾ ثالث جي حيثيت پڻ رکندو هو.<ref name="KelseyThoth">{{cite book |title=Life, Death, and Afterlife in Ancient Egypt |url=https://lsa.umich.edu/content/dam/kelsey-assets/kelsey-publications/pdfs/life-death-and-afterlife.pdf |publisher=Kelsey Museum of Archaeology, University of Michigan |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == آخرت ۽ مئلن جو فيصلو == قديم مصري آخرت جي عقيدن ۾ ٿيوٽ جو اهم ڪردار هو. ''[[مئلن جو ڪتاب]]'' جي ڪيترين تصويرن ۾ کيس مئل شخص جي دل جي تور واري رسم دوران نتيجو لکندي ڏيکاريو ويو آهي. هن مذهبي منظر ۾ مئل شخص جي دل کي ماعت جي علامت، يعني سچائي ۽ انصاف جي کنڀ، سان ڀيٽيو ويندو هو.<ref name="MetJudgment">{{cite web |title=Part of a funerary papyrus showing the judgment before Osiris |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/557657 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> هن رسم ۾ [[انوبس]] تور جي عمل سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته [[اوسيرس]] آخرت جي فيصلي جو اهم ديوتا هو. ٿيوٽ جو ڪم نتيجو محفوظ ڪرڻ ۽ فيصلي جي مذهبي ڪارروائيءَ کي قلمبند ڪرڻ هو. جيڪڏهن دل ماعت جي معيار تي پوري نه لهندي هئي ته مصري مذهبي تصور موجب مئل شخص کي سخت نتيجن کي منهن ڏيڻو پوندو هو.<ref name="CairoJudgment">{{cite web |title=Artefacts: Book of the Dead for the Priest of Bastet |url=https://egyptianmuseumcairo.eg/artefacts/ |publisher=Egyptian Museum Cairo |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="GlobalJudgment">{{cite web |title=The Global Egyptian Museum: E.8388 |url=https://www.globalegyptianmuseum.org/record.aspx?id=1461&lan=A |publisher=Global Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> [[File:Ibis of the God Thoth.jpg|thumb|250px|آئبس پکيءَ جي صورت ۾ ٿيوٽ جو قديم مصري فن پارو، ويٽيڪن عجائب گهر.]] == مذهبي علامتون == ٿيوٽ جي تصويرن ۾ آئبس پکي، بابون، چنڊ، لکڻ جا اوزار ۽ مذهبي تحريرون اهم علامتون آهن. قديم مصري فن ۾ هڪ ديوتا کي مختلف جانورن يا انسان ۽ جانور جي گڏيل صورت ۾ ڏيکارڻ عام روايت هئي. اهڙيون تصويرون ديوتائن جي مختلف قوتن ۽ خاصيتن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref name="MetArt">{{cite book |title=The Art of Ancient Egypt: A Resource for Educators |url=https://www.metmuseum.org/-/media/files/learn/for-educators/publications-for-educators/the-art-of-ancient-egypt.pdf |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24496b;color:white;" | علامت ! style="background:#24496b;color:white;" | مذهبي مفهوم ! style="background:#24496b;color:white;" | تصويري صورت |- | style="background:#e9f2fa;" | آئبس پکي | ٿيوٽ جي سڃاڻپ ۽ مذهبي نمائندگي | مڪمل پکي يا آئبس جي مٿي وارو انسان |- | style="background:#f0f6eb;" | بابون | ٿيوٽ جي جانوري صورت ۽ چنڊ سان تعلق | ويٺل بابون جو مجسمو |- | style="background:#e9f2fa;" | چنڊ | وقت، چنڊ جا مرحلا ۽ مذهبي حساب | چنڊ جي گول ٽڪي يا هلال |- | style="background:#f0f6eb;" | لکڻ جا اوزار | علم، تحرير ۽ حساب ڪتاب | قلم، تحرير جو تختو ۽ پاپائرس |- | style="background:#e9f2fa;" | دل جي تور جو رڪارڊ | آخرت جي فيصلي جي قلمبندي | ترازو ڀرسان لکندي ڏيکاريل ديوتا |} <ref name="DurhamThoth"/><ref name="MetArt"/><ref name="CairoJudgment"/> == هرموپولس ۾ عبادت == ٿيوٽ جو اهم مذهبي مرڪز هرموپولس هو، جنهن کي قديم مصري روايت ۾ خمنو (Khemenu) پڻ سڏيو ويندو هو. هي شهر قديم مصر جي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو. يوناني دور ۾ شهر جو نالو هرموپولس رائج ٿيو، جيڪو يوناني ديوتا هرميس سان ٿيوٽ جي نسبت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/> ٿيوٽ جي عبادت صرف هرموپولس تائين محدود نه هئي. سندس مذهبي تصويرون، مجسما ۽ نالا مصر جي مختلف علائقن مان ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لکڻ، مذهبي رسمن ۽ آخرت سان سندس تعلق قديم مصري مذهبي زندگيءَ ۾ وڏي اهميت رکندو هو.<ref name="MetThoth"/><ref name="KelseyThoth"/> == يوناني فلسفي ۾ ٿيوٽ == === افلاطون جو فائڊرس === قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] پنهنجي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ ٿيوٽ بابت هڪ مشهور قصو بيان ڪيو آهي. مڪالمي ۾ [[سقراط]] پنهنجي ساٿي فائڊرس کي ٻڌائي ٿو ته مصر جي نوڪراتس شهر ۾ ٿيوٽ نالي ديوتا رهندو هو، جنهن کي حساب، هندسي علم، فلڪيات، رانديون ۽ لکڻ جي ايجاد سان منسوب ڪيو ويو هو.<ref name="PlatoPhaedrus"/> قصي موجب ٿيوٽ پنهنجي ايجادن کي مصر جي بادشاهه ٿامس آڏو پيش ڪيو. جڏهن هن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ڪيو ته سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو. بادشاهه ٿامس ان راءِ سان اختلاف ڪيو. سندس خيال موجب ماڻهو لکيل لفظن تي ڀاڙڻ سبب پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪندا ۽ حقيقي سمجهه بدران ڄاڻ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهندا.<ref name="PlatoPhaedrus"/> افلاطون جي هن قصي ۾ لکڻ جي ايجاد ۽ ان جي ذهني اثرن بابت بحث ڪيو ويو آهي. هتي بنيادي فرق معلومات کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي سمجهڻ جي صلاحيت جي وچ ۾ آهي. هي قصو لکڻ جي تاريخ بابت سڌي شاهدي نه، پر فلسفياڻي دليل جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> === هرميس سان تعلق === قديم يوناني ۽ مصري مذهبي روايتن جي رابطي دوران ٿيوٽ کي يوناني ديوتا [[هرميس]] سان ڳنڍيو ويو. ٻنهي ديوتائن جي پيغام رساني، علم ۽ مذهبي ڪردارن جي ڪجهه مشابهتن سبب اهڙي نسبت قائم ٿي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> بعد جي يوناني-مصري فڪري روايت ۾ هرميس ٽرسمجسٽس (Hermes Trismegistus) نالي افسانوي داناءَ جي شخصيت پڻ سامهون آئي. اها شخصيت هرميس ۽ ٿيوٽ سان لاڳاپيل فڪري روايتن جي گڏجڻ سان وابسته آهي. هرميس ٽرسمجسٽس کي قديم مصر جي ڪنهن تصديق ٿيل تاريخي شخص سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> == قديم مصري فن ۽ آثار قديمه == مصر جي مختلف تاريخي دورن مان ٿيوٽ جا ڪيترائي مجسما، تعويذ ۽ تصويرون مليون آهن. اهي شيون قديم مصري مذهبي عقيدن ۽ فن ۾ سندس ڪردار بابت اهم مادي شاهدي فراهم ڪن ٿيون. ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ هڪ نيري فائينس جو مجسمو ٿيوٽ کي آئبس جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو ٽالمي دور، يعني 332 کان 30 قبل مسيح، سان لاڳاپيل آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جا ٻيا قديم مجسما پڻ محفوظ آهن.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> ويٽيڪن عجائب گهر ۾ محفوظ آئبس جي صورت وارو قديم مصري فن پارو پڻ ٿيوٽ جي مذهبي علامتن جو مثال آهي. ان جي تصوير وڪيميڊيا ڪامنز تي آزاد استعمال لاءِ موجود آهي.<ref name="CommonsIbis">{{cite web |title=File:Ibis of the God Thoth.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibis_of_the_God_Thoth.jpg |publisher=Wikimedia Commons |access-date=2026-11-04}}</ref> == جديد مطالعي ۾ اهميت == جديد مصرشناسيءَ ۾ ٿيوٽ جو مطالعو قديم مصري مذهب، لکڻ جي ثقافت، مذهبي ادارن، علم جي تاريخ ۽ آخرت جي عقيدن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. عجائب گهرن ۾ محفوظ سندس تصويرون ۽ مجسما مختلف دورن ۾ ديوتائن جي نمائندگيءَ بابت معلومات ڏين ٿا.<ref name="MetArt"/><ref name="AlexandriaThoth"/> افلاطون جي ''فائڊرس'' ۾ ٿيوٽ بابت قصو لکڻ، يادگيري ۽ دانائيءَ جي فلسفي ۾ پڻ بحث هيٺ اچي ٿو. هن قصي جي جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڀيٽ هڪ معاصر تشريح آهي؛ اها قديم مصري عقيدن يا افلاطون جي زماني جي ٽيڪنالاجيءَ بابت سڌي تاريخي شاهدي ناهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> == پڻ ڏسو == * [[قديم مصري مذهب]] * [[مصري اساطير]] * [[افلاطون]] * [[فائڊرس]] * [[هرميس]] * [[اوسيرس]] * [[انوبس]] * [[را]] * [[ماعت]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Wilkinson |first=Richard H. |title=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt |publisher=Thames & Hudson |year=2003 |language=en}} * {{cite book |last=Armour |first=Robert A. |title=Gods and Myths of Ancient Egypt |edition=2nd |publisher=American University in Cairo Press |year=2001 |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Doxey |first=Denise M. |title=Thot |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |editor-last=Redford |editor-first=Donald B. |volume=3 |pages=398–400 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ ٿيوٽ جو مجسمو] * [https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf برٽش ميوزيم: قديم مصري لکڻ ۽ ٿيوٽ] * [https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en اسڪندريه جي آثار قديمه واري عجائب گهر ۾ ٿيوٽ] * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thoth وڪيميڊيا ڪامنز تي ٿيوٽ جون تصويرون] [[زمرو:قديم مصري ديوتا]] [[زمرو:مصري اساطير]] [[زمرو:چنڊ جا ديوتا]] [[زمرو:علم جا ديوتا]] qoq7hc9bdoishu3myuh0d8klcc2f4h9 428015 428014 2026-11-04T19:01:20Z Intisar Ali 8681 428015 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = مصري ديوتا ٿوٽ | title = ٿيوٽ | above = قديم مصري ديوتا | label1 = قديم مصري نالو | data1 = جيهوتي (Ḏḥwtj) | label2 = انگريزي نالو | data2 = Thoth | label3 = يوناني نالو | data3 = Θώθ | label4 = مذهب | data4 = [[قديم مصري مذهب]] | label5 = وابستگي | data5 = لکڻ، علم، دانائي، چنڊ، حساب ۽ جادو | label6 = اهم عبادتگاهه | data6 = [[هرموپولس]] | label7 = مقدس جانور | data7 = آئبس پکي ۽ بابون | label8 = يوناني هم منصب | data8 = [[هرميس]] | label9 = لاڳاپيل ديوتا | data9 = [[را]]، [[اوسيرس]]، [[ماعت]]، [[سيشات]] }} [[File:Thoth (God).png|thumb|250px|قديم مصري ديوتا ٿوٽ جي جديد تصويري پيشڪش، جنهن ۾ کيس آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]] '''ٿوٽ''' ({{lang-en|Thoth}}؛ قديم مصري: ''Ḏḥwtj''، جيهوتي؛ يوناني: ''Θώθ'') [[قديم مصري مذهب]] جو علم، دانائي، لکڻ، حساب، چنڊ، جادو ۽ مقدس تحريرن سان لاڳاپيل ديوتا هو. مصري مذهبي عقيدن موجب ٿيوٽ ديوتائن جو لکندڙ، پيغام پهچائيندڙ، رڪارڊ محفوظ ڪندڙ ۽ سندن تڪرارن ۾ ثالث هو. کيس خاص طور لکندڙن ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست سمجهيو ويندو هو.<ref name="BritishMuseumThoth">{{cite web |title=Hieroglyphs: Unlocking Ancient Egypt – Large Print Guide |url=https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf |publisher=British Museum |year=2022 |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="MetThoth">{{cite web |title=Striding Thoth |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> قديم مصري مذهبي فن ۾ ٿوٽ کي عام طور انسان جي جسم ۽ آئبس پکيءَ جي مٿي سان، مڪمل آئبس پکيءَ جي صورت ۾ يا بابون ڀولڙي جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو هو. سندس اهم مذهبي مرڪز [[هرموپولس]] هو. قديم يونانين هن ديوتا کي پنهنجي ديوتا [[هرميس]] سان لاڳاپيل سمجهيو.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth">{{cite web |title=Wolfson Gallery of Ancient Egypt: Large Print Guide |url=https://www.dur.ac.uk/things-to-do/media/things-to-do/oriental-museum/visit/access/downloadable-gallery-guides-/Wolfson-Gallery-of-Ancient-Egypt---Large-Print-Guide.pdf |publisher=Durham University Oriental Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿيوٽ جو نالو قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ پڻ اچي ٿو. انهيءَ قصي ۾ کيس لکڻ جي ايجاد ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. هو بادشاهه ٿامس کي ٻڌائي ٿو ته لکڻ انسان جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو، پر بادشاهه جواب ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ ماڻهن جي پنهنجي يادگيريءَ کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. هي قصو فلسفياڻي روايت آهي، نه ڪي ڪنهن ثابت ٿيل تاريخي ملاقات جو بيان.<ref name="PlatoPhaedrus">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |publisher=Internet Classics Archive |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ٿوٽ جو قديم مصري نالو عام طور ''Ḏḥwtj'' لکيو ويندو آهي، جنهن کي جديد مصرشناسيءَ ۾ جيهوتي (Djehuty) پڙهيو ويندو آهي. ان نالي جو تعلق آئبس پکيءَ سان بيان ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني ٻوليءَ ۾ سندس نالو ''Θώθ'' جي صورت ۾ ملي ٿو، جنهن مان انگريزي نالو ''Thoth'' رائج ٿيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth">{{cite web |title=Thoth |url=https://egyptianmuseum.org/deities-thoth |publisher=Rosicrucian Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿوٽ جو تعلق رڳو لکڻ سان نه هو، پر هو علمي سرگرمين، حساب ڪتاب، وقت جي ماپ، مذهبي رسمن ۽ ديوتائن جي وچ ۾ پيغام رسانيءَ سان پڻ لاڳاپيل هو. قديم مصري مذهبي متنن ۾ سندس ڪردار مختلف روايتن ۽ دورن موجب بدلجندو رهيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth">{{cite web |title=Statue of Thoth as an Ibis |url=https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en |publisher=Bibliotheca Alexandrina Antiquities Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر == قديم مصر ۾ ديوتائن جي عبادت ۽ مذهبي روايتون ڪيترن هزارن سالن تائين ترقي ڪنديون رهيون. ٿوٽ انهن اهم ديوتائن مان هو، جن کي علم، لکڻ ۽ مذهبي انتظام سان ڳنڍيو ويندو هو. مصر جي مختلف دورن مان ملندڙ مجسما، تعويذ، پاپائرس ۽ تابوتن جون تحريرون سندس مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/545213 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> نيويارڪ جي ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ ٽالمي دور جو هڪ مجسمو ٿوٽ کي آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو مجسمو 332 کان 30 قبل مسيح جي دور سان منسوب آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ بابون جي صورت وارا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي ٿوٽ جي مذهبي علامتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> == مذهبي ڪردار == === لکڻ ۽ علم جو ديوتا === قديم مصري عقيدي موجب ٿيوٽ لکڻ ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست هو. کيس مقدس تحريرن، حساب، رياضي، علم ۽ لکندڙن سان ڳنڍيو ويندو هو. لکندڙ پنهنجي پيشه ورانه ڪم کي مذهبي اهميت ڏيندا هئا ۽ ٿيوٽ کي پنهنجي فن سان لاڳاپيل ديوتا سمجهندا هئا.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth"/> مصر جي مذهبي متنن ۾ لکڻ کي رڳو معلومات محفوظ ڪرڻ جو ذريعو نه، پر مذهبي عملن، رسمن ۽ مقدس لفظن جي طاقت سان لاڳاپيل سرگرمي پڻ سمجهيو ويندو هو. ٿيوٽ جي حيثيت ديوتائن جي لکندڙ ۽ مقدس لفظن جي ڄاڻ رکندڙ طور انهيءَ مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي.<ref name="AlexandriaThoth"/> === چنڊ ۽ وقت جي ماپ === ٿيوٽ جو چنڊ سان پڻ گهرو تعلق هو. چنڊ جي مختلف مرحلن ۽ وقت جي گذرڻ کي مذهبي تصور ۾ اهميت حاصل هئي. قديم مصري عقيدن ۾ ٿيوٽ کي وقت، حساب ۽ ڪئلينڊر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth"/> آئبس پکيءَ جي ڊگهي ۽ وريل چهنب کي ڪڏهن چنڊ جي هلال سان تشبيهه ڏني ويندي آهي. بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جي ڪجهه مجسمن تي چنڊ جون علامتون پڻ ملن ٿيون. بهرحال، مختلف جانورن جي مذهبي علامتن جي اصل سببن بابت سڀني تفصيلن تي ماهرن جو اتفاق ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="MetBaboonMoon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/552743 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> === ديوتائن جو لکندڙ ۽ پيغام رسائيندڙ === مصري مذهبي روايتن ۾ ٿيوٽ کي ديوتائن جي فيصلن ۽ عملن جو رڪارڊ محفوظ ڪندڙ تصور ڪيو ويندو هو. هو ديوتائن جي وچ ۾ پيغام پهچائيندڙ ۽ تڪرارن ۾ ثالث جي حيثيت پڻ رکندو هو.<ref name="KelseyThoth">{{cite book |title=Life, Death, and Afterlife in Ancient Egypt |url=https://lsa.umich.edu/content/dam/kelsey-assets/kelsey-publications/pdfs/life-death-and-afterlife.pdf |publisher=Kelsey Museum of Archaeology, University of Michigan |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == آخرت ۽ مئلن جو فيصلو == قديم مصري آخرت جي عقيدن ۾ ٿيوٽ جو اهم ڪردار هو. ''[[مئلن جو ڪتاب]]'' جي ڪيترين تصويرن ۾ کيس مئل شخص جي دل جي تور واري رسم دوران نتيجو لکندي ڏيکاريو ويو آهي. هن مذهبي منظر ۾ مئل شخص جي دل کي ماعت جي علامت، يعني سچائي ۽ انصاف جي کنڀ، سان ڀيٽيو ويندو هو.<ref name="MetJudgment">{{cite web |title=Part of a funerary papyrus showing the judgment before Osiris |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/557657 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> هن رسم ۾ [[انوبس]] تور جي عمل سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته [[اوسيرس]] آخرت جي فيصلي جو اهم ديوتا هو. ٿيوٽ جو ڪم نتيجو محفوظ ڪرڻ ۽ فيصلي جي مذهبي ڪارروائيءَ کي قلمبند ڪرڻ هو. جيڪڏهن دل ماعت جي معيار تي پوري نه لهندي هئي ته مصري مذهبي تصور موجب مئل شخص کي سخت نتيجن کي منهن ڏيڻو پوندو هو.<ref name="CairoJudgment">{{cite web |title=Artefacts: Book of the Dead for the Priest of Bastet |url=https://egyptianmuseumcairo.eg/artefacts/ |publisher=Egyptian Museum Cairo |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="GlobalJudgment">{{cite web |title=The Global Egyptian Museum: E.8388 |url=https://www.globalegyptianmuseum.org/record.aspx?id=1461&lan=A |publisher=Global Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> [[File:Ibis of the God Thoth.jpg|thumb|250px|آئبس پکيءَ جي صورت ۾ ٿيوٽ جو قديم مصري فن پارو، ويٽيڪن عجائب گهر.]] == مذهبي علامتون == ٿيوٽ جي تصويرن ۾ آئبس پکي، بابون، چنڊ، لکڻ جا اوزار ۽ مذهبي تحريرون اهم علامتون آهن. قديم مصري فن ۾ هڪ ديوتا کي مختلف جانورن يا انسان ۽ جانور جي گڏيل صورت ۾ ڏيکارڻ عام روايت هئي. اهڙيون تصويرون ديوتائن جي مختلف قوتن ۽ خاصيتن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref name="MetArt">{{cite book |title=The Art of Ancient Egypt: A Resource for Educators |url=https://www.metmuseum.org/-/media/files/learn/for-educators/publications-for-educators/the-art-of-ancient-egypt.pdf |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24496b;color:white;" | علامت ! style="background:#24496b;color:white;" | مذهبي مفهوم ! style="background:#24496b;color:white;" | تصويري صورت |- | style="background:#e9f2fa;" | آئبس پکي | ٿيوٽ جي سڃاڻپ ۽ مذهبي نمائندگي | مڪمل پکي يا آئبس جي مٿي وارو انسان |- | style="background:#f0f6eb;" | بابون | ٿيوٽ جي جانوري صورت ۽ چنڊ سان تعلق | ويٺل بابون جو مجسمو |- | style="background:#e9f2fa;" | چنڊ | وقت، چنڊ جا مرحلا ۽ مذهبي حساب | چنڊ جي گول ٽڪي يا هلال |- | style="background:#f0f6eb;" | لکڻ جا اوزار | علم، تحرير ۽ حساب ڪتاب | قلم، تحرير جو تختو ۽ پاپائرس |- | style="background:#e9f2fa;" | دل جي تور جو رڪارڊ | آخرت جي فيصلي جي قلمبندي | ترازو ڀرسان لکندي ڏيکاريل ديوتا |} <ref name="DurhamThoth"/><ref name="MetArt"/><ref name="CairoJudgment"/> == هرموپولس ۾ عبادت == ٿيوٽ جو اهم مذهبي مرڪز هرموپولس هو، جنهن کي قديم مصري روايت ۾ خمنو (Khemenu) پڻ سڏيو ويندو هو. هي شهر قديم مصر جي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو. يوناني دور ۾ شهر جو نالو هرموپولس رائج ٿيو، جيڪو يوناني ديوتا هرميس سان ٿيوٽ جي نسبت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/> ٿيوٽ جي عبادت صرف هرموپولس تائين محدود نه هئي. سندس مذهبي تصويرون، مجسما ۽ نالا مصر جي مختلف علائقن مان ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لکڻ، مذهبي رسمن ۽ آخرت سان سندس تعلق قديم مصري مذهبي زندگيءَ ۾ وڏي اهميت رکندو هو.<ref name="MetThoth"/><ref name="KelseyThoth"/> == يوناني فلسفي ۾ ٿيوٽ == === افلاطون جو فائڊرس === قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] پنهنجي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ ٿيوٽ بابت هڪ مشهور قصو بيان ڪيو آهي. مڪالمي ۾ [[سقراط]] پنهنجي ساٿي فائڊرس کي ٻڌائي ٿو ته مصر جي نوڪراتس شهر ۾ ٿيوٽ نالي ديوتا رهندو هو، جنهن کي حساب، هندسي علم، فلڪيات، رانديون ۽ لکڻ جي ايجاد سان منسوب ڪيو ويو هو.<ref name="PlatoPhaedrus"/> قصي موجب ٿيوٽ پنهنجي ايجادن کي مصر جي بادشاهه ٿامس آڏو پيش ڪيو. جڏهن هن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ڪيو ته سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو. بادشاهه ٿامس ان راءِ سان اختلاف ڪيو. سندس خيال موجب ماڻهو لکيل لفظن تي ڀاڙڻ سبب پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪندا ۽ حقيقي سمجهه بدران ڄاڻ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهندا.<ref name="PlatoPhaedrus"/> افلاطون جي هن قصي ۾ لکڻ جي ايجاد ۽ ان جي ذهني اثرن بابت بحث ڪيو ويو آهي. هتي بنيادي فرق معلومات کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي سمجهڻ جي صلاحيت جي وچ ۾ آهي. هي قصو لکڻ جي تاريخ بابت سڌي شاهدي نه، پر فلسفياڻي دليل جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> === هرميس سان تعلق === قديم يوناني ۽ مصري مذهبي روايتن جي رابطي دوران ٿيوٽ کي يوناني ديوتا [[هرميس]] سان ڳنڍيو ويو. ٻنهي ديوتائن جي پيغام رساني، علم ۽ مذهبي ڪردارن جي ڪجهه مشابهتن سبب اهڙي نسبت قائم ٿي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> بعد جي يوناني-مصري فڪري روايت ۾ هرميس ٽرسمجسٽس (Hermes Trismegistus) نالي افسانوي داناءَ جي شخصيت پڻ سامهون آئي. اها شخصيت هرميس ۽ ٿيوٽ سان لاڳاپيل فڪري روايتن جي گڏجڻ سان وابسته آهي. هرميس ٽرسمجسٽس کي قديم مصر جي ڪنهن تصديق ٿيل تاريخي شخص سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> == قديم مصري فن ۽ آثار قديمه == مصر جي مختلف تاريخي دورن مان ٿيوٽ جا ڪيترائي مجسما، تعويذ ۽ تصويرون مليون آهن. اهي شيون قديم مصري مذهبي عقيدن ۽ فن ۾ سندس ڪردار بابت اهم مادي شاهدي فراهم ڪن ٿيون. ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ هڪ نيري فائينس جو مجسمو ٿيوٽ کي آئبس جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو ٽالمي دور، يعني 332 کان 30 قبل مسيح، سان لاڳاپيل آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جا ٻيا قديم مجسما پڻ محفوظ آهن.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> ويٽيڪن عجائب گهر ۾ محفوظ آئبس جي صورت وارو قديم مصري فن پارو پڻ ٿيوٽ جي مذهبي علامتن جو مثال آهي. ان جي تصوير وڪيميڊيا ڪامنز تي آزاد استعمال لاءِ موجود آهي.<ref name="CommonsIbis">{{cite web |title=File:Ibis of the God Thoth.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibis_of_the_God_Thoth.jpg |publisher=Wikimedia Commons |access-date=2026-11-04}}</ref> == جديد مطالعي ۾ اهميت == جديد مصرشناسيءَ ۾ ٿيوٽ جو مطالعو قديم مصري مذهب، لکڻ جي ثقافت، مذهبي ادارن، علم جي تاريخ ۽ آخرت جي عقيدن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. عجائب گهرن ۾ محفوظ سندس تصويرون ۽ مجسما مختلف دورن ۾ ديوتائن جي نمائندگيءَ بابت معلومات ڏين ٿا.<ref name="MetArt"/><ref name="AlexandriaThoth"/> افلاطون جي ''فائڊرس'' ۾ ٿيوٽ بابت قصو لکڻ، يادگيري ۽ دانائيءَ جي فلسفي ۾ پڻ بحث هيٺ اچي ٿو. هن قصي جي جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڀيٽ هڪ معاصر تشريح آهي؛ اها قديم مصري عقيدن يا افلاطون جي زماني جي ٽيڪنالاجيءَ بابت سڌي تاريخي شاهدي ناهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> == پڻ ڏسو == * [[قديم مصري مذهب]] * [[مصري اساطير]] * [[افلاطون]] * [[فائڊرس]] * [[هرميس]] * [[اوسيرس]] * [[انوبس]] * [[را]] * [[ماعت]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Wilkinson |first=Richard H. |title=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt |publisher=Thames & Hudson |year=2003 |language=en}} * {{cite book |last=Armour |first=Robert A. |title=Gods and Myths of Ancient Egypt |edition=2nd |publisher=American University in Cairo Press |year=2001 |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Doxey |first=Denise M. |title=Thot |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |editor-last=Redford |editor-first=Donald B. |volume=3 |pages=398–400 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ ٿيوٽ جو مجسمو] * [https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf برٽش ميوزيم: قديم مصري لکڻ ۽ ٿيوٽ] * [https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en اسڪندريه جي آثار قديمه واري عجائب گهر ۾ ٿيوٽ] * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thoth وڪيميڊيا ڪامنز تي ٿيوٽ جون تصويرون] [[زمرو:قديم مصري ديوتا]] [[زمرو:مصري اساطير]] [[زمرو:چنڊ جا ديوتا]] [[زمرو:علم جا ديوتا]] 2q9i8ttgqw351npvba2g6vwbu8cb5s0 428016 428015 2026-11-04T19:02:09Z Intisar Ali 8681 428016 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = مصري ديوتا ٿوٽ | title = ٿيوٽ | above = قديم مصري ديوتا | label1 = قديم مصري نالو | data1 = جيهوتي (Ḏḥwtj) | label2 = انگريزي نالو | data2 = Thoth | label3 = يوناني نالو | data3 = Θώθ | label4 = مذهب | data4 = [[قديم مصري مذهب]] | label5 = وابستگي | data5 = لکڻ، علم، دانائي، چنڊ، حساب ۽ جادو | label6 = اهم عبادتگاهه | data6 = [[هرموپولس]] | label7 = مقدس جانور | data7 = آئبس پکي ۽ بابون | label8 = يوناني هم منصب | data8 = [[هرميس]] | label9 = لاڳاپيل ديوتا | data9 = [[را]]، [[اوسيرس]]، [[ماعت]]، [[سيشات]] }} [[File:Thoth (God).png|thumb|250px|قديم مصري ديوتا ٿوٽ جي جديد تصويري پيشڪش، جنهن ۾ کيس آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]] '''ٿوٽ''' ({{lang-en|Thoth}}؛ قديم مصري: ''Ḏḥwtj''، جيهوتي؛ يوناني: ''Θώθ'') [[قديم مصري مذهب]] جو علم، دانائي، لکڻ، حساب، چنڊ، جادو ۽ مقدس تحريرن سان لاڳاپيل ديوتا هو. مصري مذهبي عقيدن موجب ٿيوٽ ديوتائن جو لکندڙ، پيغام پهچائيندڙ، رڪارڊ محفوظ ڪندڙ ۽ سندن تڪرارن ۾ ثالث هو. کيس خاص طور لکندڙن ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست سمجهيو ويندو هو.<ref name="BritishMuseumThoth">{{cite web |title=Hieroglyphs: Unlocking Ancient Egypt – Large Print Guide |url=https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf |publisher=British Museum |year=2022 |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="MetThoth">{{cite web |title=Striding Thoth |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> قديم مصري مذهبي فن ۾ ٿوٽ کي عام طور انسان جي جسم ۽ آئبس پکيءَ جي مٿي سان، مڪمل آئبس پکيءَ جي صورت ۾ يا بابون ڀولڙي جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو هو. سندس اهم مذهبي مرڪز [[هرموپولس]] هو. قديم يونانين هن ديوتا کي پنهنجي ديوتا [[هرميس]] سان لاڳاپيل سمجهيو.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth">{{cite web |title=Wolfson Gallery of Ancient Egypt: Large Print Guide |url=https://www.dur.ac.uk/things-to-do/media/things-to-do/oriental-museum/visit/access/downloadable-gallery-guides-/Wolfson-Gallery-of-Ancient-Egypt---Large-Print-Guide.pdf |publisher=Durham University Oriental Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿيوٽ جو نالو قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ پڻ اچي ٿو. انهيءَ قصي ۾ کيس لکڻ جي ايجاد ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. هو بادشاهه ٿامس کي ٻڌائي ٿو ته لکڻ انسان جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو، پر بادشاهه جواب ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ ماڻهن جي پنهنجي يادگيريءَ کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. هي قصو فلسفياڻي روايت آهي، نه ڪي ڪنهن ثابت ٿيل تاريخي ملاقات جو بيان.<ref name="PlatoPhaedrus">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |publisher=Internet Classics Archive |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ٿوٽ جو قديم مصري نالو عام طور ''Ḏḥwtj'' لکيو ويندو آهي، جنهن کي جديد مصرشناسيءَ ۾ جيهوتي (Djehuty) پڙهيو ويندو آهي. ان نالي جو تعلق آئبس پکيءَ سان بيان ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني ٻوليءَ ۾ سندس نالو ''Θώθ'' جي صورت ۾ ملي ٿو، جنهن مان انگريزي نالو ''Thoth'' رائج ٿيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth">{{cite web |title=Thoth |url=https://egyptianmuseum.org/deities-thoth |publisher=Rosicrucian Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿوٽ جو تعلق رڳو لکڻ سان نه هو، پر هو علمي سرگرمين، حساب ڪتاب، وقت جي ماپ، مذهبي رسمن ۽ ديوتائن جي وچ ۾ پيغام رسانيءَ سان پڻ لاڳاپيل هو. قديم مصري مذهبي متنن ۾ سندس ڪردار مختلف روايتن ۽ دورن موجب بدلجندو رهيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth">{{cite web |title=Statue of Thoth as an Ibis |url=https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en |publisher=Bibliotheca Alexandrina Antiquities Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر == قديم مصر ۾ ديوتائن جي عبادت ۽ مذهبي روايتون ڪيترن هزارن سالن تائين ترقي ڪنديون رهيون. ٿوٽ انهن اهم ديوتائن مان هو، جن کي علم، لکڻ ۽ مذهبي انتظام سان ڳنڍيو ويندو هو. مصر جي مختلف دورن مان ملندڙ مجسما، تعويذ، پاپائرس ۽ تابوتن جون تحريرون سندس مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/545213 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> نيويارڪ جي ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ ٽالمي دور جو هڪ مجسمو ٿوٽ کي آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو مجسمو 332 کان 30 قبل مسيح جي دور سان منسوب آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ بابون جي صورت وارا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي ٿوٽ جي مذهبي علامتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> == مذهبي ڪردار == === لکڻ ۽ علم جو ديوتا === قديم مصري عقيدي موجب ٿوٽ لکڻ ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست هو. کيس مقدس تحريرن، حساب، رياضي، علم ۽ لکندڙن سان ڳنڍيو ويندو هو. لکندڙ پنهنجي پيشه ورانه ڪم کي مذهبي اهميت ڏيندا هئا ۽ ٿيوٽ کي پنهنجي فن سان لاڳاپيل ديوتا سمجهندا هئا.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth"/> مصر جي مذهبي متنن ۾ لکڻ کي رڳو معلومات محفوظ ڪرڻ جو ذريعو نه، پر مذهبي عملن، رسمن ۽ مقدس لفظن جي طاقت سان لاڳاپيل سرگرمي پڻ سمجهيو ويندو هو. ٿيوٽ جي حيثيت ديوتائن جي لکندڙ ۽ مقدس لفظن جي ڄاڻ رکندڙ طور انهيءَ مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي.<ref name="AlexandriaThoth"/> === چنڊ ۽ وقت جي ماپ === ٿيوٽ جو چنڊ سان پڻ گهرو تعلق هو. چنڊ جي مختلف مرحلن ۽ وقت جي گذرڻ کي مذهبي تصور ۾ اهميت حاصل هئي. قديم مصري عقيدن ۾ ٿيوٽ کي وقت، حساب ۽ ڪئلينڊر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth"/> آئبس پکيءَ جي ڊگهي ۽ وريل چهنب کي ڪڏهن چنڊ جي هلال سان تشبيهه ڏني ويندي آهي. بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جي ڪجهه مجسمن تي چنڊ جون علامتون پڻ ملن ٿيون. بهرحال، مختلف جانورن جي مذهبي علامتن جي اصل سببن بابت سڀني تفصيلن تي ماهرن جو اتفاق ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="MetBaboonMoon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/552743 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> === ديوتائن جو لکندڙ ۽ پيغام رسائيندڙ === مصري مذهبي روايتن ۾ ٿيوٽ کي ديوتائن جي فيصلن ۽ عملن جو رڪارڊ محفوظ ڪندڙ تصور ڪيو ويندو هو. هو ديوتائن جي وچ ۾ پيغام پهچائيندڙ ۽ تڪرارن ۾ ثالث جي حيثيت پڻ رکندو هو.<ref name="KelseyThoth">{{cite book |title=Life, Death, and Afterlife in Ancient Egypt |url=https://lsa.umich.edu/content/dam/kelsey-assets/kelsey-publications/pdfs/life-death-and-afterlife.pdf |publisher=Kelsey Museum of Archaeology, University of Michigan |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == آخرت ۽ مئلن جو فيصلو == قديم مصري آخرت جي عقيدن ۾ ٿيوٽ جو اهم ڪردار هو. ''[[مئلن جو ڪتاب]]'' جي ڪيترين تصويرن ۾ کيس مئل شخص جي دل جي تور واري رسم دوران نتيجو لکندي ڏيکاريو ويو آهي. هن مذهبي منظر ۾ مئل شخص جي دل کي ماعت جي علامت، يعني سچائي ۽ انصاف جي کنڀ، سان ڀيٽيو ويندو هو.<ref name="MetJudgment">{{cite web |title=Part of a funerary papyrus showing the judgment before Osiris |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/557657 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> هن رسم ۾ [[انوبس]] تور جي عمل سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته [[اوسيرس]] آخرت جي فيصلي جو اهم ديوتا هو. ٿيوٽ جو ڪم نتيجو محفوظ ڪرڻ ۽ فيصلي جي مذهبي ڪارروائيءَ کي قلمبند ڪرڻ هو. جيڪڏهن دل ماعت جي معيار تي پوري نه لهندي هئي ته مصري مذهبي تصور موجب مئل شخص کي سخت نتيجن کي منهن ڏيڻو پوندو هو.<ref name="CairoJudgment">{{cite web |title=Artefacts: Book of the Dead for the Priest of Bastet |url=https://egyptianmuseumcairo.eg/artefacts/ |publisher=Egyptian Museum Cairo |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="GlobalJudgment">{{cite web |title=The Global Egyptian Museum: E.8388 |url=https://www.globalegyptianmuseum.org/record.aspx?id=1461&lan=A |publisher=Global Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> [[File:Ibis of the God Thoth.jpg|thumb|250px|آئبس پکيءَ جي صورت ۾ ٿيوٽ جو قديم مصري فن پارو، ويٽيڪن عجائب گهر.]] == مذهبي علامتون == ٿيوٽ جي تصويرن ۾ آئبس پکي، بابون، چنڊ، لکڻ جا اوزار ۽ مذهبي تحريرون اهم علامتون آهن. قديم مصري فن ۾ هڪ ديوتا کي مختلف جانورن يا انسان ۽ جانور جي گڏيل صورت ۾ ڏيکارڻ عام روايت هئي. اهڙيون تصويرون ديوتائن جي مختلف قوتن ۽ خاصيتن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref name="MetArt">{{cite book |title=The Art of Ancient Egypt: A Resource for Educators |url=https://www.metmuseum.org/-/media/files/learn/for-educators/publications-for-educators/the-art-of-ancient-egypt.pdf |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24496b;color:white;" | علامت ! style="background:#24496b;color:white;" | مذهبي مفهوم ! style="background:#24496b;color:white;" | تصويري صورت |- | style="background:#e9f2fa;" | آئبس پکي | ٿيوٽ جي سڃاڻپ ۽ مذهبي نمائندگي | مڪمل پکي يا آئبس جي مٿي وارو انسان |- | style="background:#f0f6eb;" | بابون | ٿيوٽ جي جانوري صورت ۽ چنڊ سان تعلق | ويٺل بابون جو مجسمو |- | style="background:#e9f2fa;" | چنڊ | وقت، چنڊ جا مرحلا ۽ مذهبي حساب | چنڊ جي گول ٽڪي يا هلال |- | style="background:#f0f6eb;" | لکڻ جا اوزار | علم، تحرير ۽ حساب ڪتاب | قلم، تحرير جو تختو ۽ پاپائرس |- | style="background:#e9f2fa;" | دل جي تور جو رڪارڊ | آخرت جي فيصلي جي قلمبندي | ترازو ڀرسان لکندي ڏيکاريل ديوتا |} <ref name="DurhamThoth"/><ref name="MetArt"/><ref name="CairoJudgment"/> == هرموپولس ۾ عبادت == ٿيوٽ جو اهم مذهبي مرڪز هرموپولس هو، جنهن کي قديم مصري روايت ۾ خمنو (Khemenu) پڻ سڏيو ويندو هو. هي شهر قديم مصر جي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو. يوناني دور ۾ شهر جو نالو هرموپولس رائج ٿيو، جيڪو يوناني ديوتا هرميس سان ٿيوٽ جي نسبت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/> ٿيوٽ جي عبادت صرف هرموپولس تائين محدود نه هئي. سندس مذهبي تصويرون، مجسما ۽ نالا مصر جي مختلف علائقن مان ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لکڻ، مذهبي رسمن ۽ آخرت سان سندس تعلق قديم مصري مذهبي زندگيءَ ۾ وڏي اهميت رکندو هو.<ref name="MetThoth"/><ref name="KelseyThoth"/> == يوناني فلسفي ۾ ٿيوٽ == === افلاطون جو فائڊرس === قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] پنهنجي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ ٿيوٽ بابت هڪ مشهور قصو بيان ڪيو آهي. مڪالمي ۾ [[سقراط]] پنهنجي ساٿي فائڊرس کي ٻڌائي ٿو ته مصر جي نوڪراتس شهر ۾ ٿيوٽ نالي ديوتا رهندو هو، جنهن کي حساب، هندسي علم، فلڪيات، رانديون ۽ لکڻ جي ايجاد سان منسوب ڪيو ويو هو.<ref name="PlatoPhaedrus"/> قصي موجب ٿيوٽ پنهنجي ايجادن کي مصر جي بادشاهه ٿامس آڏو پيش ڪيو. جڏهن هن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ڪيو ته سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو. بادشاهه ٿامس ان راءِ سان اختلاف ڪيو. سندس خيال موجب ماڻهو لکيل لفظن تي ڀاڙڻ سبب پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪندا ۽ حقيقي سمجهه بدران ڄاڻ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهندا.<ref name="PlatoPhaedrus"/> افلاطون جي هن قصي ۾ لکڻ جي ايجاد ۽ ان جي ذهني اثرن بابت بحث ڪيو ويو آهي. هتي بنيادي فرق معلومات کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي سمجهڻ جي صلاحيت جي وچ ۾ آهي. هي قصو لکڻ جي تاريخ بابت سڌي شاهدي نه، پر فلسفياڻي دليل جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> === هرميس سان تعلق === قديم يوناني ۽ مصري مذهبي روايتن جي رابطي دوران ٿيوٽ کي يوناني ديوتا [[هرميس]] سان ڳنڍيو ويو. ٻنهي ديوتائن جي پيغام رساني، علم ۽ مذهبي ڪردارن جي ڪجهه مشابهتن سبب اهڙي نسبت قائم ٿي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> بعد جي يوناني-مصري فڪري روايت ۾ هرميس ٽرسمجسٽس (Hermes Trismegistus) نالي افسانوي داناءَ جي شخصيت پڻ سامهون آئي. اها شخصيت هرميس ۽ ٿيوٽ سان لاڳاپيل فڪري روايتن جي گڏجڻ سان وابسته آهي. هرميس ٽرسمجسٽس کي قديم مصر جي ڪنهن تصديق ٿيل تاريخي شخص سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> == قديم مصري فن ۽ آثار قديمه == مصر جي مختلف تاريخي دورن مان ٿيوٽ جا ڪيترائي مجسما، تعويذ ۽ تصويرون مليون آهن. اهي شيون قديم مصري مذهبي عقيدن ۽ فن ۾ سندس ڪردار بابت اهم مادي شاهدي فراهم ڪن ٿيون. ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ هڪ نيري فائينس جو مجسمو ٿيوٽ کي آئبس جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو ٽالمي دور، يعني 332 کان 30 قبل مسيح، سان لاڳاپيل آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جا ٻيا قديم مجسما پڻ محفوظ آهن.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> ويٽيڪن عجائب گهر ۾ محفوظ آئبس جي صورت وارو قديم مصري فن پارو پڻ ٿيوٽ جي مذهبي علامتن جو مثال آهي. ان جي تصوير وڪيميڊيا ڪامنز تي آزاد استعمال لاءِ موجود آهي.<ref name="CommonsIbis">{{cite web |title=File:Ibis of the God Thoth.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibis_of_the_God_Thoth.jpg |publisher=Wikimedia Commons |access-date=2026-11-04}}</ref> == جديد مطالعي ۾ اهميت == جديد مصرشناسيءَ ۾ ٿيوٽ جو مطالعو قديم مصري مذهب، لکڻ جي ثقافت، مذهبي ادارن، علم جي تاريخ ۽ آخرت جي عقيدن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. عجائب گهرن ۾ محفوظ سندس تصويرون ۽ مجسما مختلف دورن ۾ ديوتائن جي نمائندگيءَ بابت معلومات ڏين ٿا.<ref name="MetArt"/><ref name="AlexandriaThoth"/> افلاطون جي ''فائڊرس'' ۾ ٿيوٽ بابت قصو لکڻ، يادگيري ۽ دانائيءَ جي فلسفي ۾ پڻ بحث هيٺ اچي ٿو. هن قصي جي جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڀيٽ هڪ معاصر تشريح آهي؛ اها قديم مصري عقيدن يا افلاطون جي زماني جي ٽيڪنالاجيءَ بابت سڌي تاريخي شاهدي ناهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> == پڻ ڏسو == * [[قديم مصري مذهب]] * [[مصري اساطير]] * [[افلاطون]] * [[فائڊرس]] * [[هرميس]] * [[اوسيرس]] * [[انوبس]] * [[را]] * [[ماعت]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Wilkinson |first=Richard H. |title=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt |publisher=Thames & Hudson |year=2003 |language=en}} * {{cite book |last=Armour |first=Robert A. |title=Gods and Myths of Ancient Egypt |edition=2nd |publisher=American University in Cairo Press |year=2001 |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Doxey |first=Denise M. |title=Thot |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |editor-last=Redford |editor-first=Donald B. |volume=3 |pages=398–400 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ ٿيوٽ جو مجسمو] * [https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf برٽش ميوزيم: قديم مصري لکڻ ۽ ٿيوٽ] * [https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en اسڪندريه جي آثار قديمه واري عجائب گهر ۾ ٿيوٽ] * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thoth وڪيميڊيا ڪامنز تي ٿيوٽ جون تصويرون] [[زمرو:قديم مصري ديوتا]] [[زمرو:مصري اساطير]] [[زمرو:چنڊ جا ديوتا]] [[زمرو:علم جا ديوتا]] skr0pj8zhscjmzb7uqozb77w0vyb8yn 428017 428016 2026-11-04T19:02:37Z Intisar Ali 8681 428017 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = مصري ديوتا ٿوٽ | title = ٿيوٽ | above = قديم مصري ديوتا | label1 = قديم مصري نالو | data1 = جيهوتي (Ḏḥwtj) | label2 = انگريزي نالو | data2 = Thoth | label3 = يوناني نالو | data3 = Θώθ | label4 = مذهب | data4 = [[قديم مصري مذهب]] | label5 = وابستگي | data5 = لکڻ، علم، دانائي، چنڊ، حساب ۽ جادو | label6 = اهم عبادتگاهه | data6 = [[هرموپولس]] | label7 = مقدس جانور | data7 = آئبس پکي ۽ بابون | label8 = يوناني هم منصب | data8 = [[هرميس]] | label9 = لاڳاپيل ديوتا | data9 = [[را]]، [[اوسيرس]]، [[ماعت]]، [[سيشات]] }} [[File:Thoth (God).png|thumb|250px|قديم مصري ديوتا ٿوٽ جي جديد تصويري پيشڪش، جنهن ۾ کيس آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]] '''ٿوٽ''' ({{lang-en|Thoth}}؛ قديم مصري: ''Ḏḥwtj''، جيهوتي؛ يوناني: ''Θώθ'') [[قديم مصري مذهب]] جو علم، دانائي، لکڻ، حساب، چنڊ، جادو ۽ مقدس تحريرن سان لاڳاپيل ديوتا هو. مصري مذهبي عقيدن موجب ٿيوٽ ديوتائن جو لکندڙ، پيغام پهچائيندڙ، رڪارڊ محفوظ ڪندڙ ۽ سندن تڪرارن ۾ ثالث هو. کيس خاص طور لکندڙن ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست سمجهيو ويندو هو.<ref name="BritishMuseumThoth">{{cite web |title=Hieroglyphs: Unlocking Ancient Egypt – Large Print Guide |url=https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf |publisher=British Museum |year=2022 |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="MetThoth">{{cite web |title=Striding Thoth |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> قديم مصري مذهبي فن ۾ ٿوٽ کي عام طور انسان جي جسم ۽ آئبس پکيءَ جي مٿي سان، مڪمل آئبس پکيءَ جي صورت ۾ يا بابون ڀولڙي جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو هو. سندس اهم مذهبي مرڪز [[هرموپولس]] هو. قديم يونانين هن ديوتا کي پنهنجي ديوتا [[هرميس]] سان لاڳاپيل سمجهيو.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth">{{cite web |title=Wolfson Gallery of Ancient Egypt: Large Print Guide |url=https://www.dur.ac.uk/things-to-do/media/things-to-do/oriental-museum/visit/access/downloadable-gallery-guides-/Wolfson-Gallery-of-Ancient-Egypt---Large-Print-Guide.pdf |publisher=Durham University Oriental Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿيوٽ جو نالو قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ پڻ اچي ٿو. انهيءَ قصي ۾ کيس لکڻ جي ايجاد ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. هو بادشاهه ٿامس کي ٻڌائي ٿو ته لکڻ انسان جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو، پر بادشاهه جواب ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ ماڻهن جي پنهنجي يادگيريءَ کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. هي قصو فلسفياڻي روايت آهي، نه ڪي ڪنهن ثابت ٿيل تاريخي ملاقات جو بيان.<ref name="PlatoPhaedrus">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |publisher=Internet Classics Archive |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ٿوٽ جو قديم مصري نالو عام طور ''Ḏḥwtj'' لکيو ويندو آهي، جنهن کي جديد مصرشناسيءَ ۾ جيهوتي (Djehuty) پڙهيو ويندو آهي. ان نالي جو تعلق آئبس پکيءَ سان بيان ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني ٻوليءَ ۾ سندس نالو ''Θώθ'' جي صورت ۾ ملي ٿو، جنهن مان انگريزي نالو ''Thoth'' رائج ٿيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth">{{cite web |title=Thoth |url=https://egyptianmuseum.org/deities-thoth |publisher=Rosicrucian Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿوٽ جو تعلق رڳو لکڻ سان نه هو، پر هو علمي سرگرمين، حساب ڪتاب، وقت جي ماپ، مذهبي رسمن ۽ ديوتائن جي وچ ۾ پيغام رسانيءَ سان پڻ لاڳاپيل هو. قديم مصري مذهبي متنن ۾ سندس ڪردار مختلف روايتن ۽ دورن موجب بدلجندو رهيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth">{{cite web |title=Statue of Thoth as an Ibis |url=https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en |publisher=Bibliotheca Alexandrina Antiquities Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر == قديم مصر ۾ ديوتائن جي عبادت ۽ مذهبي روايتون ڪيترن هزارن سالن تائين ترقي ڪنديون رهيون. ٿوٽ انهن اهم ديوتائن مان هو، جن کي علم، لکڻ ۽ مذهبي انتظام سان ڳنڍيو ويندو هو. مصر جي مختلف دورن مان ملندڙ مجسما، تعويذ، پاپائرس ۽ تابوتن جون تحريرون سندس مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/545213 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> نيويارڪ جي ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ ٽالمي دور جو هڪ مجسمو ٿوٽ کي آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو مجسمو 332 کان 30 قبل مسيح جي دور سان منسوب آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ بابون جي صورت وارا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي ٿوٽ جي مذهبي علامتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> == مذهبي ڪردار == === لکڻ ۽ علم جو ديوتا === قديم مصري عقيدي موجب ٿوٽ لکڻ ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست هو. کيس مقدس تحريرن، حساب، رياضي، علم ۽ لکندڙن سان ڳنڍيو ويندو هو. لکندڙ پنهنجي پيشه ورانه ڪم کي مذهبي اهميت ڏيندا هئا ۽ ٿيوٽ کي پنهنجي فن سان لاڳاپيل ديوتا سمجهندا هئا.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth"/> مصر جي مذهبي متنن ۾ لکڻ کي رڳو معلومات محفوظ ڪرڻ جو ذريعو نه، پر مذهبي عملن، رسمن ۽ مقدس لفظن جي طاقت سان لاڳاپيل سرگرمي پڻ سمجهيو ويندو هو. ٿيوٽ جي حيثيت ديوتائن جي لکندڙ ۽ مقدس لفظن جي ڄاڻ رکندڙ طور انهيءَ مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي.<ref name="AlexandriaThoth"/> === چنڊ ۽ وقت جي ماپ === ٿيوٽ جو چنڊ سان پڻ گهرو تعلق هو. چنڊ جي مختلف مرحلن ۽ وقت جي گذرڻ کي مذهبي تصور ۾ اهميت حاصل هئي. قديم مصري عقيدن ۾ ٿيوٽ کي وقت، حساب ۽ ڪئلينڊر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth"/> آئبس پکيءَ جي ڊگهي ۽ وريل چهنب کي ڪڏهن چنڊ جي هلال سان تشبيهه ڏني ويندي آهي. بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جي ڪجهه مجسمن تي چنڊ جون علامتون پڻ ملن ٿيون. بهرحال، مختلف جانورن جي مذهبي علامتن جي اصل سببن بابت سڀني تفصيلن تي ماهرن جو اتفاق ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="MetBaboonMoon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/552743 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> === ديوتائن جو لکندڙ ۽ پيغام رسائيندڙ === مصري مذهبي روايتن ۾ ٿوٽ کي ديوتائن جي فيصلن ۽ عملن جو رڪارڊ محفوظ ڪندڙ تصور ڪيو ويندو هو. هو ديوتائن جي وچ ۾ پيغام پهچائيندڙ ۽ تڪرارن ۾ ثالث جي حيثيت پڻ رکندو هو.<ref name="KelseyThoth">{{cite book |title=Life, Death, and Afterlife in Ancient Egypt |url=https://lsa.umich.edu/content/dam/kelsey-assets/kelsey-publications/pdfs/life-death-and-afterlife.pdf |publisher=Kelsey Museum of Archaeology, University of Michigan |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == آخرت ۽ مئلن جو فيصلو == قديم مصري آخرت جي عقيدن ۾ ٿيوٽ جو اهم ڪردار هو. ''[[مئلن جو ڪتاب]]'' جي ڪيترين تصويرن ۾ کيس مئل شخص جي دل جي تور واري رسم دوران نتيجو لکندي ڏيکاريو ويو آهي. هن مذهبي منظر ۾ مئل شخص جي دل کي ماعت جي علامت، يعني سچائي ۽ انصاف جي کنڀ، سان ڀيٽيو ويندو هو.<ref name="MetJudgment">{{cite web |title=Part of a funerary papyrus showing the judgment before Osiris |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/557657 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> هن رسم ۾ [[انوبس]] تور جي عمل سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته [[اوسيرس]] آخرت جي فيصلي جو اهم ديوتا هو. ٿيوٽ جو ڪم نتيجو محفوظ ڪرڻ ۽ فيصلي جي مذهبي ڪارروائيءَ کي قلمبند ڪرڻ هو. جيڪڏهن دل ماعت جي معيار تي پوري نه لهندي هئي ته مصري مذهبي تصور موجب مئل شخص کي سخت نتيجن کي منهن ڏيڻو پوندو هو.<ref name="CairoJudgment">{{cite web |title=Artefacts: Book of the Dead for the Priest of Bastet |url=https://egyptianmuseumcairo.eg/artefacts/ |publisher=Egyptian Museum Cairo |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="GlobalJudgment">{{cite web |title=The Global Egyptian Museum: E.8388 |url=https://www.globalegyptianmuseum.org/record.aspx?id=1461&lan=A |publisher=Global Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> [[File:Ibis of the God Thoth.jpg|thumb|250px|آئبس پکيءَ جي صورت ۾ ٿيوٽ جو قديم مصري فن پارو، ويٽيڪن عجائب گهر.]] == مذهبي علامتون == ٿيوٽ جي تصويرن ۾ آئبس پکي، بابون، چنڊ، لکڻ جا اوزار ۽ مذهبي تحريرون اهم علامتون آهن. قديم مصري فن ۾ هڪ ديوتا کي مختلف جانورن يا انسان ۽ جانور جي گڏيل صورت ۾ ڏيکارڻ عام روايت هئي. اهڙيون تصويرون ديوتائن جي مختلف قوتن ۽ خاصيتن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref name="MetArt">{{cite book |title=The Art of Ancient Egypt: A Resource for Educators |url=https://www.metmuseum.org/-/media/files/learn/for-educators/publications-for-educators/the-art-of-ancient-egypt.pdf |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24496b;color:white;" | علامت ! style="background:#24496b;color:white;" | مذهبي مفهوم ! style="background:#24496b;color:white;" | تصويري صورت |- | style="background:#e9f2fa;" | آئبس پکي | ٿيوٽ جي سڃاڻپ ۽ مذهبي نمائندگي | مڪمل پکي يا آئبس جي مٿي وارو انسان |- | style="background:#f0f6eb;" | بابون | ٿيوٽ جي جانوري صورت ۽ چنڊ سان تعلق | ويٺل بابون جو مجسمو |- | style="background:#e9f2fa;" | چنڊ | وقت، چنڊ جا مرحلا ۽ مذهبي حساب | چنڊ جي گول ٽڪي يا هلال |- | style="background:#f0f6eb;" | لکڻ جا اوزار | علم، تحرير ۽ حساب ڪتاب | قلم، تحرير جو تختو ۽ پاپائرس |- | style="background:#e9f2fa;" | دل جي تور جو رڪارڊ | آخرت جي فيصلي جي قلمبندي | ترازو ڀرسان لکندي ڏيکاريل ديوتا |} <ref name="DurhamThoth"/><ref name="MetArt"/><ref name="CairoJudgment"/> == هرموپولس ۾ عبادت == ٿيوٽ جو اهم مذهبي مرڪز هرموپولس هو، جنهن کي قديم مصري روايت ۾ خمنو (Khemenu) پڻ سڏيو ويندو هو. هي شهر قديم مصر جي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو. يوناني دور ۾ شهر جو نالو هرموپولس رائج ٿيو، جيڪو يوناني ديوتا هرميس سان ٿيوٽ جي نسبت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/> ٿيوٽ جي عبادت صرف هرموپولس تائين محدود نه هئي. سندس مذهبي تصويرون، مجسما ۽ نالا مصر جي مختلف علائقن مان ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لکڻ، مذهبي رسمن ۽ آخرت سان سندس تعلق قديم مصري مذهبي زندگيءَ ۾ وڏي اهميت رکندو هو.<ref name="MetThoth"/><ref name="KelseyThoth"/> == يوناني فلسفي ۾ ٿيوٽ == === افلاطون جو فائڊرس === قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] پنهنجي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ ٿيوٽ بابت هڪ مشهور قصو بيان ڪيو آهي. مڪالمي ۾ [[سقراط]] پنهنجي ساٿي فائڊرس کي ٻڌائي ٿو ته مصر جي نوڪراتس شهر ۾ ٿيوٽ نالي ديوتا رهندو هو، جنهن کي حساب، هندسي علم، فلڪيات، رانديون ۽ لکڻ جي ايجاد سان منسوب ڪيو ويو هو.<ref name="PlatoPhaedrus"/> قصي موجب ٿيوٽ پنهنجي ايجادن کي مصر جي بادشاهه ٿامس آڏو پيش ڪيو. جڏهن هن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ڪيو ته سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو. بادشاهه ٿامس ان راءِ سان اختلاف ڪيو. سندس خيال موجب ماڻهو لکيل لفظن تي ڀاڙڻ سبب پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪندا ۽ حقيقي سمجهه بدران ڄاڻ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهندا.<ref name="PlatoPhaedrus"/> افلاطون جي هن قصي ۾ لکڻ جي ايجاد ۽ ان جي ذهني اثرن بابت بحث ڪيو ويو آهي. هتي بنيادي فرق معلومات کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي سمجهڻ جي صلاحيت جي وچ ۾ آهي. هي قصو لکڻ جي تاريخ بابت سڌي شاهدي نه، پر فلسفياڻي دليل جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> === هرميس سان تعلق === قديم يوناني ۽ مصري مذهبي روايتن جي رابطي دوران ٿيوٽ کي يوناني ديوتا [[هرميس]] سان ڳنڍيو ويو. ٻنهي ديوتائن جي پيغام رساني، علم ۽ مذهبي ڪردارن جي ڪجهه مشابهتن سبب اهڙي نسبت قائم ٿي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> بعد جي يوناني-مصري فڪري روايت ۾ هرميس ٽرسمجسٽس (Hermes Trismegistus) نالي افسانوي داناءَ جي شخصيت پڻ سامهون آئي. اها شخصيت هرميس ۽ ٿيوٽ سان لاڳاپيل فڪري روايتن جي گڏجڻ سان وابسته آهي. هرميس ٽرسمجسٽس کي قديم مصر جي ڪنهن تصديق ٿيل تاريخي شخص سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> == قديم مصري فن ۽ آثار قديمه == مصر جي مختلف تاريخي دورن مان ٿيوٽ جا ڪيترائي مجسما، تعويذ ۽ تصويرون مليون آهن. اهي شيون قديم مصري مذهبي عقيدن ۽ فن ۾ سندس ڪردار بابت اهم مادي شاهدي فراهم ڪن ٿيون. ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ هڪ نيري فائينس جو مجسمو ٿيوٽ کي آئبس جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو ٽالمي دور، يعني 332 کان 30 قبل مسيح، سان لاڳاپيل آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جا ٻيا قديم مجسما پڻ محفوظ آهن.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> ويٽيڪن عجائب گهر ۾ محفوظ آئبس جي صورت وارو قديم مصري فن پارو پڻ ٿيوٽ جي مذهبي علامتن جو مثال آهي. ان جي تصوير وڪيميڊيا ڪامنز تي آزاد استعمال لاءِ موجود آهي.<ref name="CommonsIbis">{{cite web |title=File:Ibis of the God Thoth.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibis_of_the_God_Thoth.jpg |publisher=Wikimedia Commons |access-date=2026-11-04}}</ref> == جديد مطالعي ۾ اهميت == جديد مصرشناسيءَ ۾ ٿيوٽ جو مطالعو قديم مصري مذهب، لکڻ جي ثقافت، مذهبي ادارن، علم جي تاريخ ۽ آخرت جي عقيدن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. عجائب گهرن ۾ محفوظ سندس تصويرون ۽ مجسما مختلف دورن ۾ ديوتائن جي نمائندگيءَ بابت معلومات ڏين ٿا.<ref name="MetArt"/><ref name="AlexandriaThoth"/> افلاطون جي ''فائڊرس'' ۾ ٿيوٽ بابت قصو لکڻ، يادگيري ۽ دانائيءَ جي فلسفي ۾ پڻ بحث هيٺ اچي ٿو. هن قصي جي جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڀيٽ هڪ معاصر تشريح آهي؛ اها قديم مصري عقيدن يا افلاطون جي زماني جي ٽيڪنالاجيءَ بابت سڌي تاريخي شاهدي ناهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> == پڻ ڏسو == * [[قديم مصري مذهب]] * [[مصري اساطير]] * [[افلاطون]] * [[فائڊرس]] * [[هرميس]] * [[اوسيرس]] * [[انوبس]] * [[را]] * [[ماعت]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Wilkinson |first=Richard H. |title=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt |publisher=Thames & Hudson |year=2003 |language=en}} * {{cite book |last=Armour |first=Robert A. |title=Gods and Myths of Ancient Egypt |edition=2nd |publisher=American University in Cairo Press |year=2001 |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Doxey |first=Denise M. |title=Thot |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |editor-last=Redford |editor-first=Donald B. |volume=3 |pages=398–400 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ ٿيوٽ جو مجسمو] * [https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf برٽش ميوزيم: قديم مصري لکڻ ۽ ٿيوٽ] * [https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en اسڪندريه جي آثار قديمه واري عجائب گهر ۾ ٿيوٽ] * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thoth وڪيميڊيا ڪامنز تي ٿيوٽ جون تصويرون] [[زمرو:قديم مصري ديوتا]] [[زمرو:مصري اساطير]] [[زمرو:چنڊ جا ديوتا]] [[زمرو:علم جا ديوتا]] 18ox18gglhv9m7crk2anj3nf598qivp 428018 428017 2026-11-04T19:03:28Z Intisar Ali 8681 428018 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = مصري ديوتا ٿوٽ | title = ٿيوٽ | above = قديم مصري ديوتا | label1 = قديم مصري نالو | data1 = جيهوتي (Ḏḥwtj) | label2 = انگريزي نالو | data2 = Thoth | label3 = يوناني نالو | data3 = Θώθ | label4 = مذهب | data4 = [[قديم مصري مذهب]] | label5 = وابستگي | data5 = لکڻ، علم، دانائي، چنڊ، حساب ۽ جادو | label6 = اهم عبادتگاهه | data6 = [[هرموپولس]] | label7 = مقدس جانور | data7 = آئبس پکي ۽ بابون | label8 = يوناني هم منصب | data8 = [[هرميس]] | label9 = لاڳاپيل ديوتا | data9 = [[را]]، [[اوسيرس]]، [[ماعت]]، [[سيشات]] }} [[File:Thoth (God).png|thumb|250px|قديم مصري ديوتا ٿوٽ جي جديد تصويري پيشڪش، جنهن ۾ کيس آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]] '''ٿوٽ''' ({{lang-en|Thoth}}؛ قديم مصري: ''Ḏḥwtj''، جيهوتي؛ يوناني: ''Θώθ'') [[قديم مصري مذهب]] جو علم، دانائي، لکڻ، حساب، چنڊ، جادو ۽ مقدس تحريرن سان لاڳاپيل ديوتا هو. مصري مذهبي عقيدن موجب ٿيوٽ ديوتائن جو لکندڙ، پيغام پهچائيندڙ، رڪارڊ محفوظ ڪندڙ ۽ سندن تڪرارن ۾ ثالث هو. کيس خاص طور لکندڙن ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست سمجهيو ويندو هو.<ref name="BritishMuseumThoth">{{cite web |title=Hieroglyphs: Unlocking Ancient Egypt – Large Print Guide |url=https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf |publisher=British Museum |year=2022 |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="MetThoth">{{cite web |title=Striding Thoth |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> قديم مصري مذهبي فن ۾ ٿوٽ کي عام طور انسان جي جسم ۽ آئبس پکيءَ جي مٿي سان، مڪمل آئبس پکيءَ جي صورت ۾ يا بابون ڀولڙي جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو هو. سندس اهم مذهبي مرڪز [[هرموپولس]] هو. قديم يونانين هن ديوتا کي پنهنجي ديوتا [[هرميس]] سان لاڳاپيل سمجهيو.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth">{{cite web |title=Wolfson Gallery of Ancient Egypt: Large Print Guide |url=https://www.dur.ac.uk/things-to-do/media/things-to-do/oriental-museum/visit/access/downloadable-gallery-guides-/Wolfson-Gallery-of-Ancient-Egypt---Large-Print-Guide.pdf |publisher=Durham University Oriental Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿيوٽ جو نالو قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ پڻ اچي ٿو. انهيءَ قصي ۾ کيس لکڻ جي ايجاد ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. هو بادشاهه ٿامس کي ٻڌائي ٿو ته لکڻ انسان جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو، پر بادشاهه جواب ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ ماڻهن جي پنهنجي يادگيريءَ کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. هي قصو فلسفياڻي روايت آهي، نه ڪي ڪنهن ثابت ٿيل تاريخي ملاقات جو بيان.<ref name="PlatoPhaedrus">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |publisher=Internet Classics Archive |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ٿوٽ جو قديم مصري نالو عام طور ''Ḏḥwtj'' لکيو ويندو آهي، جنهن کي جديد مصرشناسيءَ ۾ جيهوتي (Djehuty) پڙهيو ويندو آهي. ان نالي جو تعلق آئبس پکيءَ سان بيان ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني ٻوليءَ ۾ سندس نالو ''Θώθ'' جي صورت ۾ ملي ٿو، جنهن مان انگريزي نالو ''Thoth'' رائج ٿيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth">{{cite web |title=Thoth |url=https://egyptianmuseum.org/deities-thoth |publisher=Rosicrucian Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿوٽ جو تعلق رڳو لکڻ سان نه هو، پر هو علمي سرگرمين، حساب ڪتاب، وقت جي ماپ، مذهبي رسمن ۽ ديوتائن جي وچ ۾ پيغام رسانيءَ سان پڻ لاڳاپيل هو. قديم مصري مذهبي متنن ۾ سندس ڪردار مختلف روايتن ۽ دورن موجب بدلجندو رهيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth">{{cite web |title=Statue of Thoth as an Ibis |url=https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en |publisher=Bibliotheca Alexandrina Antiquities Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر == قديم مصر ۾ ديوتائن جي عبادت ۽ مذهبي روايتون ڪيترن هزارن سالن تائين ترقي ڪنديون رهيون. ٿوٽ انهن اهم ديوتائن مان هو، جن کي علم، لکڻ ۽ مذهبي انتظام سان ڳنڍيو ويندو هو. مصر جي مختلف دورن مان ملندڙ مجسما، تعويذ، پاپائرس ۽ تابوتن جون تحريرون سندس مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/545213 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> نيويارڪ جي ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ ٽالمي دور جو هڪ مجسمو ٿوٽ کي آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو مجسمو 332 کان 30 قبل مسيح جي دور سان منسوب آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ بابون جي صورت وارا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي ٿوٽ جي مذهبي علامتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> == مذهبي ڪردار == === لکڻ ۽ علم جو ديوتا === قديم مصري عقيدي موجب ٿوٽ لکڻ ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست هو. کيس مقدس تحريرن، حساب، رياضي، علم ۽ لکندڙن سان ڳنڍيو ويندو هو. لکندڙ پنهنجي پيشه ورانه ڪم کي مذهبي اهميت ڏيندا هئا ۽ ٿيوٽ کي پنهنجي فن سان لاڳاپيل ديوتا سمجهندا هئا.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth"/> مصر جي مذهبي متنن ۾ لکڻ کي رڳو معلومات محفوظ ڪرڻ جو ذريعو نه، پر مذهبي عملن، رسمن ۽ مقدس لفظن جي طاقت سان لاڳاپيل سرگرمي پڻ سمجهيو ويندو هو. ٿيوٽ جي حيثيت ديوتائن جي لکندڙ ۽ مقدس لفظن جي ڄاڻ رکندڙ طور انهيءَ مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي.<ref name="AlexandriaThoth"/> === چنڊ ۽ وقت جي ماپ === ٿيوٽ جو چنڊ سان پڻ گهرو تعلق هو. چنڊ جي مختلف مرحلن ۽ وقت جي گذرڻ کي مذهبي تصور ۾ اهميت حاصل هئي. قديم مصري عقيدن ۾ ٿيوٽ کي وقت، حساب ۽ ڪئلينڊر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth"/> آئبس پکيءَ جي ڊگهي ۽ وريل چهنب کي ڪڏهن چنڊ جي هلال سان تشبيهه ڏني ويندي آهي. بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جي ڪجهه مجسمن تي چنڊ جون علامتون پڻ ملن ٿيون. بهرحال، مختلف جانورن جي مذهبي علامتن جي اصل سببن بابت سڀني تفصيلن تي ماهرن جو اتفاق ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="MetBaboonMoon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/552743 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> === ديوتائن جو لکندڙ ۽ پيغام رسائيندڙ === مصري مذهبي روايتن ۾ ٿوٽ کي ديوتائن جي فيصلن ۽ عملن جو رڪارڊ محفوظ ڪندڙ تصور ڪيو ويندو هو. هو ديوتائن جي وچ ۾ پيغام پهچائيندڙ ۽ تڪرارن ۾ ثالث جي حيثيت پڻ رکندو هو.<ref name="KelseyThoth">{{cite book |title=Life, Death, and Afterlife in Ancient Egypt |url=https://lsa.umich.edu/content/dam/kelsey-assets/kelsey-publications/pdfs/life-death-and-afterlife.pdf |publisher=Kelsey Museum of Archaeology, University of Michigan |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == آخرت ۽ مئلن جو فيصلو == قديم مصري آخرت جي عقيدن ۾ ٿوٽ جو اهم ڪردار هو. ''[[مئلن جو ڪتاب]]'' جي ڪيترين تصويرن ۾ کيس مئل شخص جي دل جي تور واري رسم دوران نتيجو لکندي ڏيکاريو ويو آهي. هن مذهبي منظر ۾ مئل شخص جي دل کي ماعت جي علامت، يعني سچائي ۽ انصاف جي کنڀ، سان ڀيٽيو ويندو هو.<ref name="MetJudgment">{{cite web |title=Part of a funerary papyrus showing the judgment before Osiris |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/557657 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> هن رسم ۾ [[انوبس]] تور جي عمل سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته [[اوسيرس]] آخرت جي فيصلي جو اهم ديوتا هو. ٿوٽ جو ڪم نتيجو محفوظ ڪرڻ ۽ فيصلي جي مذهبي ڪارروائيءَ کي قلمبند ڪرڻ هو. جيڪڏهن دل ماعت جي معيار تي پوري نه لهندي هئي ته مصري مذهبي تصور موجب مئل شخص کي سخت نتيجن کي منهن ڏيڻو پوندو هو.<ref name="CairoJudgment">{{cite web |title=Artefacts: Book of the Dead for the Priest of Bastet |url=https://egyptianmuseumcairo.eg/artefacts/ |publisher=Egyptian Museum Cairo |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="GlobalJudgment">{{cite web |title=The Global Egyptian Museum: E.8388 |url=https://www.globalegyptianmuseum.org/record.aspx?id=1461&lan=A |publisher=Global Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> [[File:Ibis of the God Thoth.jpg|thumb|250px|آئبس پکيءَ جي صورت ۾ ٿيوٽ جو قديم مصري فن پارو، ويٽيڪن عجائب گهر.]] == مذهبي علامتون == ٿيوٽ جي تصويرن ۾ آئبس پکي، بابون، چنڊ، لکڻ جا اوزار ۽ مذهبي تحريرون اهم علامتون آهن. قديم مصري فن ۾ هڪ ديوتا کي مختلف جانورن يا انسان ۽ جانور جي گڏيل صورت ۾ ڏيکارڻ عام روايت هئي. اهڙيون تصويرون ديوتائن جي مختلف قوتن ۽ خاصيتن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref name="MetArt">{{cite book |title=The Art of Ancient Egypt: A Resource for Educators |url=https://www.metmuseum.org/-/media/files/learn/for-educators/publications-for-educators/the-art-of-ancient-egypt.pdf |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24496b;color:white;" | علامت ! style="background:#24496b;color:white;" | مذهبي مفهوم ! style="background:#24496b;color:white;" | تصويري صورت |- | style="background:#e9f2fa;" | آئبس پکي | ٿيوٽ جي سڃاڻپ ۽ مذهبي نمائندگي | مڪمل پکي يا آئبس جي مٿي وارو انسان |- | style="background:#f0f6eb;" | بابون | ٿيوٽ جي جانوري صورت ۽ چنڊ سان تعلق | ويٺل بابون جو مجسمو |- | style="background:#e9f2fa;" | چنڊ | وقت، چنڊ جا مرحلا ۽ مذهبي حساب | چنڊ جي گول ٽڪي يا هلال |- | style="background:#f0f6eb;" | لکڻ جا اوزار | علم، تحرير ۽ حساب ڪتاب | قلم، تحرير جو تختو ۽ پاپائرس |- | style="background:#e9f2fa;" | دل جي تور جو رڪارڊ | آخرت جي فيصلي جي قلمبندي | ترازو ڀرسان لکندي ڏيکاريل ديوتا |} <ref name="DurhamThoth"/><ref name="MetArt"/><ref name="CairoJudgment"/> == هرموپولس ۾ عبادت == ٿيوٽ جو اهم مذهبي مرڪز هرموپولس هو، جنهن کي قديم مصري روايت ۾ خمنو (Khemenu) پڻ سڏيو ويندو هو. هي شهر قديم مصر جي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو. يوناني دور ۾ شهر جو نالو هرموپولس رائج ٿيو، جيڪو يوناني ديوتا هرميس سان ٿيوٽ جي نسبت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/> ٿيوٽ جي عبادت صرف هرموپولس تائين محدود نه هئي. سندس مذهبي تصويرون، مجسما ۽ نالا مصر جي مختلف علائقن مان ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لکڻ، مذهبي رسمن ۽ آخرت سان سندس تعلق قديم مصري مذهبي زندگيءَ ۾ وڏي اهميت رکندو هو.<ref name="MetThoth"/><ref name="KelseyThoth"/> == يوناني فلسفي ۾ ٿيوٽ == === افلاطون جو فائڊرس === قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] پنهنجي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ ٿيوٽ بابت هڪ مشهور قصو بيان ڪيو آهي. مڪالمي ۾ [[سقراط]] پنهنجي ساٿي فائڊرس کي ٻڌائي ٿو ته مصر جي نوڪراتس شهر ۾ ٿيوٽ نالي ديوتا رهندو هو، جنهن کي حساب، هندسي علم، فلڪيات، رانديون ۽ لکڻ جي ايجاد سان منسوب ڪيو ويو هو.<ref name="PlatoPhaedrus"/> قصي موجب ٿيوٽ پنهنجي ايجادن کي مصر جي بادشاهه ٿامس آڏو پيش ڪيو. جڏهن هن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ڪيو ته سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو. بادشاهه ٿامس ان راءِ سان اختلاف ڪيو. سندس خيال موجب ماڻهو لکيل لفظن تي ڀاڙڻ سبب پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪندا ۽ حقيقي سمجهه بدران ڄاڻ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهندا.<ref name="PlatoPhaedrus"/> افلاطون جي هن قصي ۾ لکڻ جي ايجاد ۽ ان جي ذهني اثرن بابت بحث ڪيو ويو آهي. هتي بنيادي فرق معلومات کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي سمجهڻ جي صلاحيت جي وچ ۾ آهي. هي قصو لکڻ جي تاريخ بابت سڌي شاهدي نه، پر فلسفياڻي دليل جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> === هرميس سان تعلق === قديم يوناني ۽ مصري مذهبي روايتن جي رابطي دوران ٿيوٽ کي يوناني ديوتا [[هرميس]] سان ڳنڍيو ويو. ٻنهي ديوتائن جي پيغام رساني، علم ۽ مذهبي ڪردارن جي ڪجهه مشابهتن سبب اهڙي نسبت قائم ٿي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> بعد جي يوناني-مصري فڪري روايت ۾ هرميس ٽرسمجسٽس (Hermes Trismegistus) نالي افسانوي داناءَ جي شخصيت پڻ سامهون آئي. اها شخصيت هرميس ۽ ٿيوٽ سان لاڳاپيل فڪري روايتن جي گڏجڻ سان وابسته آهي. هرميس ٽرسمجسٽس کي قديم مصر جي ڪنهن تصديق ٿيل تاريخي شخص سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> == قديم مصري فن ۽ آثار قديمه == مصر جي مختلف تاريخي دورن مان ٿيوٽ جا ڪيترائي مجسما، تعويذ ۽ تصويرون مليون آهن. اهي شيون قديم مصري مذهبي عقيدن ۽ فن ۾ سندس ڪردار بابت اهم مادي شاهدي فراهم ڪن ٿيون. ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ هڪ نيري فائينس جو مجسمو ٿيوٽ کي آئبس جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو ٽالمي دور، يعني 332 کان 30 قبل مسيح، سان لاڳاپيل آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جا ٻيا قديم مجسما پڻ محفوظ آهن.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> ويٽيڪن عجائب گهر ۾ محفوظ آئبس جي صورت وارو قديم مصري فن پارو پڻ ٿيوٽ جي مذهبي علامتن جو مثال آهي. ان جي تصوير وڪيميڊيا ڪامنز تي آزاد استعمال لاءِ موجود آهي.<ref name="CommonsIbis">{{cite web |title=File:Ibis of the God Thoth.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibis_of_the_God_Thoth.jpg |publisher=Wikimedia Commons |access-date=2026-11-04}}</ref> == جديد مطالعي ۾ اهميت == جديد مصرشناسيءَ ۾ ٿيوٽ جو مطالعو قديم مصري مذهب، لکڻ جي ثقافت، مذهبي ادارن، علم جي تاريخ ۽ آخرت جي عقيدن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. عجائب گهرن ۾ محفوظ سندس تصويرون ۽ مجسما مختلف دورن ۾ ديوتائن جي نمائندگيءَ بابت معلومات ڏين ٿا.<ref name="MetArt"/><ref name="AlexandriaThoth"/> افلاطون جي ''فائڊرس'' ۾ ٿيوٽ بابت قصو لکڻ، يادگيري ۽ دانائيءَ جي فلسفي ۾ پڻ بحث هيٺ اچي ٿو. هن قصي جي جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڀيٽ هڪ معاصر تشريح آهي؛ اها قديم مصري عقيدن يا افلاطون جي زماني جي ٽيڪنالاجيءَ بابت سڌي تاريخي شاهدي ناهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> == پڻ ڏسو == * [[قديم مصري مذهب]] * [[مصري اساطير]] * [[افلاطون]] * [[فائڊرس]] * [[هرميس]] * [[اوسيرس]] * [[انوبس]] * [[را]] * [[ماعت]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Wilkinson |first=Richard H. |title=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt |publisher=Thames & Hudson |year=2003 |language=en}} * {{cite book |last=Armour |first=Robert A. |title=Gods and Myths of Ancient Egypt |edition=2nd |publisher=American University in Cairo Press |year=2001 |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Doxey |first=Denise M. |title=Thot |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |editor-last=Redford |editor-first=Donald B. |volume=3 |pages=398–400 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ ٿيوٽ جو مجسمو] * [https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf برٽش ميوزيم: قديم مصري لکڻ ۽ ٿيوٽ] * [https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en اسڪندريه جي آثار قديمه واري عجائب گهر ۾ ٿيوٽ] * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thoth وڪيميڊيا ڪامنز تي ٿيوٽ جون تصويرون] [[زمرو:قديم مصري ديوتا]] [[زمرو:مصري اساطير]] [[زمرو:چنڊ جا ديوتا]] [[زمرو:علم جا ديوتا]] j9ff2rrpdw0c3xyeiyd0knta03wcewy 428019 428018 2026-11-04T19:04:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 428019 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = مصري ديوتا ٿوٽ | title = ٿيوٽ | above = قديم مصري ديوتا | label1 = قديم مصري نالو | data1 = جيهوتي (Ḏḥwtj) | label2 = انگريزي نالو | data2 = Thoth | label3 = يوناني نالو | data3 = Θώθ | label4 = مذهب | data4 = [[قديم مصري مذهب]] | label5 = وابستگي | data5 = لکڻ، علم، دانائي، چنڊ، حساب ۽ جادو | label6 = اهم عبادتگاهه | data6 = [[هرموپولس]] | label7 = مقدس جانور | data7 = آئبس پکي ۽ بابون | label8 = يوناني هم منصب | data8 = [[هرميس]] | label9 = لاڳاپيل ديوتا | data9 = [[را]]، [[اوسيرس]]، [[ماعت]]، [[سيشات]] }} [[File:Thoth (God).png|thumb|250px|قديم مصري ديوتا ٿوٽ جي جديد تصويري پيشڪش، جنهن ۾ کيس آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]] '''ٿوٽ''' يا '''ٿيوٽ''' ({{lang-en|Thoth}}؛ قديم مصري: ''Ḏḥwtj''، جيهوتي؛ يوناني: ''Θώθ'') [[قديم مصري مذهب]] جو علم، دانائي، لکڻ، حساب، چنڊ، جادو ۽ مقدس تحريرن سان لاڳاپيل ديوتا هو. مصري مذهبي عقيدن موجب ٿيوٽ ديوتائن جو لکندڙ، پيغام پهچائيندڙ، رڪارڊ محفوظ ڪندڙ ۽ سندن تڪرارن ۾ ثالث هو. کيس خاص طور لکندڙن ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست سمجهيو ويندو هو.<ref name="BritishMuseumThoth">{{cite web |title=Hieroglyphs: Unlocking Ancient Egypt – Large Print Guide |url=https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf |publisher=British Museum |year=2022 |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="MetThoth">{{cite web |title=Striding Thoth |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> قديم مصري مذهبي فن ۾ ٿوٽ کي عام طور انسان جي جسم ۽ آئبس پکيءَ جي مٿي سان، مڪمل آئبس پکيءَ جي صورت ۾ يا بابون ڀولڙي جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو هو. سندس اهم مذهبي مرڪز [[هرموپولس]] هو. قديم يونانين هن ديوتا کي پنهنجي ديوتا [[هرميس]] سان لاڳاپيل سمجهيو.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth">{{cite web |title=Wolfson Gallery of Ancient Egypt: Large Print Guide |url=https://www.dur.ac.uk/things-to-do/media/things-to-do/oriental-museum/visit/access/downloadable-gallery-guides-/Wolfson-Gallery-of-Ancient-Egypt---Large-Print-Guide.pdf |publisher=Durham University Oriental Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿيوٽ جو نالو قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ پڻ اچي ٿو. انهيءَ قصي ۾ کيس لکڻ جي ايجاد ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي. هو بادشاهه ٿامس کي ٻڌائي ٿو ته لکڻ انسان جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو، پر بادشاهه جواب ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ ماڻهن جي پنهنجي يادگيريءَ کي ڪمزور ڪري سگهي ٿو. هي قصو فلسفياڻي روايت آهي، نه ڪي ڪنهن ثابت ٿيل تاريخي ملاقات جو بيان.<ref name="PlatoPhaedrus">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |publisher=Internet Classics Archive |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ٿوٽ جو قديم مصري نالو عام طور ''Ḏḥwtj'' لکيو ويندو آهي، جنهن کي جديد مصرشناسيءَ ۾ جيهوتي (Djehuty) پڙهيو ويندو آهي. ان نالي جو تعلق آئبس پکيءَ سان بيان ڪيو ويندو آهي. قديم يوناني ٻوليءَ ۾ سندس نالو ''Θώθ'' جي صورت ۾ ملي ٿو، جنهن مان انگريزي نالو ''Thoth'' رائج ٿيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth">{{cite web |title=Thoth |url=https://egyptianmuseum.org/deities-thoth |publisher=Rosicrucian Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> ٿوٽ جو تعلق رڳو لکڻ سان نه هو، پر هو علمي سرگرمين، حساب ڪتاب، وقت جي ماپ، مذهبي رسمن ۽ ديوتائن جي وچ ۾ پيغام رسانيءَ سان پڻ لاڳاپيل هو. قديم مصري مذهبي متنن ۾ سندس ڪردار مختلف روايتن ۽ دورن موجب بدلجندو رهيو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth">{{cite web |title=Statue of Thoth as an Ibis |url=https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en |publisher=Bibliotheca Alexandrina Antiquities Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر == قديم مصر ۾ ديوتائن جي عبادت ۽ مذهبي روايتون ڪيترن هزارن سالن تائين ترقي ڪنديون رهيون. ٿوٽ انهن اهم ديوتائن مان هو، جن کي علم، لکڻ ۽ مذهبي انتظام سان ڳنڍيو ويندو هو. مصر جي مختلف دورن مان ملندڙ مجسما، تعويذ، پاپائرس ۽ تابوتن جون تحريرون سندس مذهبي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/545213 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> نيويارڪ جي ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ ٽالمي دور جو هڪ مجسمو ٿوٽ کي آئبس پکيءَ جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو مجسمو 332 کان 30 قبل مسيح جي دور سان منسوب آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ بابون جي صورت وارا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي ٿوٽ جي مذهبي علامتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> == مذهبي ڪردار == === لکڻ ۽ علم جو ديوتا === قديم مصري عقيدي موجب ٿوٽ لکڻ ۽ علمي سرگرمين جو سرپرست هو. کيس مقدس تحريرن، حساب، رياضي، علم ۽ لکندڙن سان ڳنڍيو ويندو هو. لکندڙ پنهنجي پيشه ورانه ڪم کي مذهبي اهميت ڏيندا هئا ۽ ٿيوٽ کي پنهنجي فن سان لاڳاپيل ديوتا سمجهندا هئا.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="AlexandriaThoth"/> مصر جي مذهبي متنن ۾ لکڻ کي رڳو معلومات محفوظ ڪرڻ جو ذريعو نه، پر مذهبي عملن، رسمن ۽ مقدس لفظن جي طاقت سان لاڳاپيل سرگرمي پڻ سمجهيو ويندو هو. ٿيوٽ جي حيثيت ديوتائن جي لکندڙ ۽ مقدس لفظن جي ڄاڻ رکندڙ طور انهيءَ مذهبي تصور سان ڳنڍيل هئي.<ref name="AlexandriaThoth"/> === چنڊ ۽ وقت جي ماپ === ٿيوٽ جو چنڊ سان پڻ گهرو تعلق هو. چنڊ جي مختلف مرحلن ۽ وقت جي گذرڻ کي مذهبي تصور ۾ اهميت حاصل هئي. قديم مصري عقيدن ۾ ٿيوٽ کي وقت، حساب ۽ ڪئلينڊر سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/><ref name="DurhamThoth"/> آئبس پکيءَ جي ڊگهي ۽ وريل چهنب کي ڪڏهن چنڊ جي هلال سان تشبيهه ڏني ويندي آهي. بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جي ڪجهه مجسمن تي چنڊ جون علامتون پڻ ملن ٿيون. بهرحال، مختلف جانورن جي مذهبي علامتن جي اصل سببن بابت سڀني تفصيلن تي ماهرن جو اتفاق ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/><ref name="MetBaboonMoon">{{cite web |title=Figure of a Baboon |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/552743 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> === ديوتائن جو لکندڙ ۽ پيغام رسائيندڙ === مصري مذهبي روايتن ۾ ٿوٽ کي ديوتائن جي فيصلن ۽ عملن جو رڪارڊ محفوظ ڪندڙ تصور ڪيو ويندو هو. هو ديوتائن جي وچ ۾ پيغام پهچائيندڙ ۽ تڪرارن ۾ ثالث جي حيثيت پڻ رکندو هو.<ref name="KelseyThoth">{{cite book |title=Life, Death, and Afterlife in Ancient Egypt |url=https://lsa.umich.edu/content/dam/kelsey-assets/kelsey-publications/pdfs/life-death-and-afterlife.pdf |publisher=Kelsey Museum of Archaeology, University of Michigan |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> == آخرت ۽ مئلن جو فيصلو == قديم مصري آخرت جي عقيدن ۾ ٿوٽ جو اهم ڪردار هو. ''[[مئلن جو ڪتاب]]'' جي ڪيترين تصويرن ۾ کيس مئل شخص جي دل جي تور واري رسم دوران نتيجو لکندي ڏيکاريو ويو آهي. هن مذهبي منظر ۾ مئل شخص جي دل کي ماعت جي علامت، يعني سچائي ۽ انصاف جي کنڀ، سان ڀيٽيو ويندو هو.<ref name="MetJudgment">{{cite web |title=Part of a funerary papyrus showing the judgment before Osiris |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/557657 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> هن رسم ۾ [[انوبس]] تور جي عمل سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته [[اوسيرس]] آخرت جي فيصلي جو اهم ديوتا هو. ٿوٽ جو ڪم نتيجو محفوظ ڪرڻ ۽ فيصلي جي مذهبي ڪارروائيءَ کي قلمبند ڪرڻ هو. جيڪڏهن دل ماعت جي معيار تي پوري نه لهندي هئي ته مصري مذهبي تصور موجب مئل شخص کي سخت نتيجن کي منهن ڏيڻو پوندو هو.<ref name="CairoJudgment">{{cite web |title=Artefacts: Book of the Dead for the Priest of Bastet |url=https://egyptianmuseumcairo.eg/artefacts/ |publisher=Egyptian Museum Cairo |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref><ref name="GlobalJudgment">{{cite web |title=The Global Egyptian Museum: E.8388 |url=https://www.globalegyptianmuseum.org/record.aspx?id=1461&lan=A |publisher=Global Egyptian Museum |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> [[File:Ibis of the God Thoth.jpg|thumb|250px|آئبس پکيءَ جي صورت ۾ ٿيوٽ جو قديم مصري فن پارو، ويٽيڪن عجائب گهر.]] == مذهبي علامتون == ٿيوٽ جي تصويرن ۾ آئبس پکي، بابون، چنڊ، لکڻ جا اوزار ۽ مذهبي تحريرون اهم علامتون آهن. قديم مصري فن ۾ هڪ ديوتا کي مختلف جانورن يا انسان ۽ جانور جي گڏيل صورت ۾ ڏيکارڻ عام روايت هئي. اهڙيون تصويرون ديوتائن جي مختلف قوتن ۽ خاصيتن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون.<ref name="MetArt">{{cite book |title=The Art of Ancient Egypt: A Resource for Educators |url=https://www.metmuseum.org/-/media/files/learn/for-educators/publications-for-educators/the-art-of-ancient-egypt.pdf |publisher=The Metropolitan Museum of Art |language=en |access-date=2026-11-04}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24496b;color:white;" | علامت ! style="background:#24496b;color:white;" | مذهبي مفهوم ! style="background:#24496b;color:white;" | تصويري صورت |- | style="background:#e9f2fa;" | آئبس پکي | ٿيوٽ جي سڃاڻپ ۽ مذهبي نمائندگي | مڪمل پکي يا آئبس جي مٿي وارو انسان |- | style="background:#f0f6eb;" | بابون | ٿيوٽ جي جانوري صورت ۽ چنڊ سان تعلق | ويٺل بابون جو مجسمو |- | style="background:#e9f2fa;" | چنڊ | وقت، چنڊ جا مرحلا ۽ مذهبي حساب | چنڊ جي گول ٽڪي يا هلال |- | style="background:#f0f6eb;" | لکڻ جا اوزار | علم، تحرير ۽ حساب ڪتاب | قلم، تحرير جو تختو ۽ پاپائرس |- | style="background:#e9f2fa;" | دل جي تور جو رڪارڊ | آخرت جي فيصلي جي قلمبندي | ترازو ڀرسان لکندي ڏيکاريل ديوتا |} <ref name="DurhamThoth"/><ref name="MetArt"/><ref name="CairoJudgment"/> == هرموپولس ۾ عبادت == ٿيوٽ جو اهم مذهبي مرڪز هرموپولس هو، جنهن کي قديم مصري روايت ۾ خمنو (Khemenu) پڻ سڏيو ويندو هو. هي شهر قديم مصر جي مذهبي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ هو. يوناني دور ۾ شهر جو نالو هرموپولس رائج ٿيو، جيڪو يوناني ديوتا هرميس سان ٿيوٽ جي نسبت کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="EgyptianMuseumThoth"/> ٿيوٽ جي عبادت صرف هرموپولس تائين محدود نه هئي. سندس مذهبي تصويرون، مجسما ۽ نالا مصر جي مختلف علائقن مان ملن ٿا. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لکڻ، مذهبي رسمن ۽ آخرت سان سندس تعلق قديم مصري مذهبي زندگيءَ ۾ وڏي اهميت رکندو هو.<ref name="MetThoth"/><ref name="KelseyThoth"/> == يوناني فلسفي ۾ ٿيوٽ == === افلاطون جو فائڊرس === قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] پنهنجي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ ٿيوٽ بابت هڪ مشهور قصو بيان ڪيو آهي. مڪالمي ۾ [[سقراط]] پنهنجي ساٿي فائڊرس کي ٻڌائي ٿو ته مصر جي نوڪراتس شهر ۾ ٿيوٽ نالي ديوتا رهندو هو، جنهن کي حساب، هندسي علم، فلڪيات، رانديون ۽ لکڻ جي ايجاد سان منسوب ڪيو ويو هو.<ref name="PlatoPhaedrus"/> قصي موجب ٿيوٽ پنهنجي ايجادن کي مصر جي بادشاهه ٿامس آڏو پيش ڪيو. جڏهن هن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ڪيو ته سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن جي يادگيري ۽ دانائي وڌائيندو. بادشاهه ٿامس ان راءِ سان اختلاف ڪيو. سندس خيال موجب ماڻهو لکيل لفظن تي ڀاڙڻ سبب پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪندا ۽ حقيقي سمجهه بدران ڄاڻ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهندا.<ref name="PlatoPhaedrus"/> افلاطون جي هن قصي ۾ لکڻ جي ايجاد ۽ ان جي ذهني اثرن بابت بحث ڪيو ويو آهي. هتي بنيادي فرق معلومات کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي سمجهڻ جي صلاحيت جي وچ ۾ آهي. هي قصو لکڻ جي تاريخ بابت سڌي شاهدي نه، پر فلسفياڻي دليل جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> === هرميس سان تعلق === قديم يوناني ۽ مصري مذهبي روايتن جي رابطي دوران ٿيوٽ کي يوناني ديوتا [[هرميس]] سان ڳنڍيو ويو. ٻنهي ديوتائن جي پيغام رساني، علم ۽ مذهبي ڪردارن جي ڪجهه مشابهتن سبب اهڙي نسبت قائم ٿي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> بعد جي يوناني-مصري فڪري روايت ۾ هرميس ٽرسمجسٽس (Hermes Trismegistus) نالي افسانوي داناءَ جي شخصيت پڻ سامهون آئي. اها شخصيت هرميس ۽ ٿيوٽ سان لاڳاپيل فڪري روايتن جي گڏجڻ سان وابسته آهي. هرميس ٽرسمجسٽس کي قديم مصر جي ڪنهن تصديق ٿيل تاريخي شخص سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="BritishMuseumThoth"/> == قديم مصري فن ۽ آثار قديمه == مصر جي مختلف تاريخي دورن مان ٿيوٽ جا ڪيترائي مجسما، تعويذ ۽ تصويرون مليون آهن. اهي شيون قديم مصري مذهبي عقيدن ۽ فن ۾ سندس ڪردار بابت اهم مادي شاهدي فراهم ڪن ٿيون. ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ محفوظ هڪ نيري فائينس جو مجسمو ٿيوٽ کي آئبس جي مٿي واري انسان جي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. اهو ٽالمي دور، يعني 332 کان 30 قبل مسيح، سان لاڳاپيل آهي. ساڳئي عجائب گهر ۾ بابون جي صورت ۾ ٿيوٽ جا ٻيا قديم مجسما پڻ محفوظ آهن.<ref name="MetThoth"/><ref name="MetBaboon"/> ويٽيڪن عجائب گهر ۾ محفوظ آئبس جي صورت وارو قديم مصري فن پارو پڻ ٿيوٽ جي مذهبي علامتن جو مثال آهي. ان جي تصوير وڪيميڊيا ڪامنز تي آزاد استعمال لاءِ موجود آهي.<ref name="CommonsIbis">{{cite web |title=File:Ibis of the God Thoth.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibis_of_the_God_Thoth.jpg |publisher=Wikimedia Commons |access-date=2026-11-04}}</ref> == جديد مطالعي ۾ اهميت == جديد مصرشناسيءَ ۾ ٿيوٽ جو مطالعو قديم مصري مذهب، لکڻ جي ثقافت، مذهبي ادارن، علم جي تاريخ ۽ آخرت جي عقيدن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. عجائب گهرن ۾ محفوظ سندس تصويرون ۽ مجسما مختلف دورن ۾ ديوتائن جي نمائندگيءَ بابت معلومات ڏين ٿا.<ref name="MetArt"/><ref name="AlexandriaThoth"/> افلاطون جي ''فائڊرس'' ۾ ٿيوٽ بابت قصو لکڻ، يادگيري ۽ دانائيءَ جي فلسفي ۾ پڻ بحث هيٺ اچي ٿو. هن قصي جي جديد ٽيڪنالاجيءَ سان ڀيٽ هڪ معاصر تشريح آهي؛ اها قديم مصري عقيدن يا افلاطون جي زماني جي ٽيڪنالاجيءَ بابت سڌي تاريخي شاهدي ناهي.<ref name="PlatoPhaedrus"/> == پڻ ڏسو == * [[قديم مصري مذهب]] * [[مصري اساطير]] * [[افلاطون]] * [[فائڊرس]] * [[هرميس]] * [[اوسيرس]] * [[انوبس]] * [[را]] * [[ماعت]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Wilkinson |first=Richard H. |title=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt |publisher=Thames & Hudson |year=2003 |language=en}} * {{cite book |last=Armour |first=Robert A. |title=Gods and Myths of Ancient Egypt |edition=2nd |publisher=American University in Cairo Press |year=2001 |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Doxey |first=Denise M. |title=Thot |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |editor-last=Redford |editor-first=Donald B. |volume=3 |pages=398–400 |publisher=Oxford University Press |year=2001 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.metmuseum.org/art/collection/search/544092 ميٽروپوليٽن ميوزيم ۾ ٿيوٽ جو مجسمو] * [https://www.britishmuseum.org/sites/default/files/2022-10/Hieroglyphs_unlocking_ancient_Egypt_large_print_guide_The_British_Museum_2.pdf برٽش ميوزيم: قديم مصري لکڻ ۽ ٿيوٽ] * [https://antiquities.bibalex.org/Collection/Detail.aspx?a=636&lang=en اسڪندريه جي آثار قديمه واري عجائب گهر ۾ ٿيوٽ] * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thoth وڪيميڊيا ڪامنز تي ٿيوٽ جون تصويرون] [[زمرو:قديم مصري ديوتا]] [[زمرو:مصري اساطير]] [[زمرو:چنڊ جا ديوتا]] [[زمرو:علم جا ديوتا]] j84d2cgrkypttve48k6t0fskpmulabw 0 105288 428012 2026-11-04T18:58:19Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[مصري ديوتا ٿيوٽ]] کي [[مصري ديوتا ٿوٽ]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 428012 wikitext text/x-wiki #چوريو [[مصري ديوتا ٿوٽ]] m9up2j5ztqq9322aq1g57vnwi90d1fe 0 105289 428020 2026-11-04T19:08:14Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1381261669|Red Square]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 428020 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ريڊ اسڪوائر، چين}} '''ريڊ اسڪوائر''' (Red Square؛ روسي: {{Lang-rus|Красная площадь|Krasnaya ploshchad'|p=ˈkrasnəjə ˈploɕːɪtʲ}} ڪراسنايا پلو شاڊ) <templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles> ) [[ماسڪو]] ، روس ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ GUM ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو|يونيسڪو جي]] [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي واري جاءِ]] آهي <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن 73,000 چورس ميٽر (800,000 چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (moat) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال 1812ع ۾ پڪي ڪئي وئي. kic44tqerliim2rzfcwu5183bv6u4rl 428021 428020 2026-11-04T19:08:44Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ماسڪو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428021 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ريڊ اسڪوائر، چين}} '''ريڊ اسڪوائر''' (Red Square؛ روسي: {{Lang-rus|Красная площадь|Krasnaya ploshchad'|p=ˈkrasnəjə ˈploɕːɪtʲ}} ڪراسنايا پلو شاڊ) <templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles> ) [[ماسڪو]] ، روس ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ GUM ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو|يونيسڪو جي]] [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي واري جاءِ]] آهي <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن 73,000 چورس ميٽر (800,000 چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (moat) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال 1812ع ۾ پڪي ڪئي وئي. [[زمرو:ماسڪو]] 284ypec167fm9tej2hk7qnapv06y6b1 428022 428021 2026-11-04T19:09:43Z Ibne maryam 17680 added [[Category:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428022 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ريڊ اسڪوائر، چين}} '''ريڊ اسڪوائر''' (Red Square؛ روسي: {{Lang-rus|Красная площадь|Krasnaya ploshchad'|p=ˈkrasnəjə ˈploɕːɪtʲ}} ڪراسنايا پلو شاڊ) <templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles> ) [[ماسڪو]] ، روس ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ GUM ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو|يونيسڪو جي]] [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي واري جاءِ]] آهي <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن 73,000 چورس ميٽر (800,000 چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (moat) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال 1812ع ۾ پڪي ڪئي وئي. [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] ar95haxmfszpktho7x66bmfx3qc6p8p 428023 428022 2026-11-04T19:10:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ ۽ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428023 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ريڊ اسڪوائر، چين}} '''ريڊ اسڪوائر''' (Red Square؛ روسي: {{Lang-rus|Красная площадь|Krasnaya ploshchad'|p=ˈkrasnəjə ˈploɕːɪtʲ}} ڪراسنايا پلو شاڊ) <templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles> ) [[ماسڪو]] ، روس ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ GUM ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو|يونيسڪو جي]] [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي واري جاءِ]] آهي <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن 73,000 چورس ميٽر (800,000 چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (moat) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال 1812ع ۾ پڪي ڪئي وئي. [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ ۽ شهر]] 7egjbhgeftg2mquhnx7ilaicv8t3wms 428025 428023 2026-11-04T19:11:16Z Ibne maryam 17680 added [[Category:روس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428025 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ريڊ اسڪوائر، چين}} '''ريڊ اسڪوائر''' (Red Square؛ روسي: {{Lang-rus|Красная площадь|Krasnaya ploshchad'|p=ˈkrasnəjə ˈploɕːɪtʲ}} ڪراسنايا پلو شاڊ) <templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles> ) [[ماسڪو]] ، روس ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ GUM ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو|يونيسڪو جي]] [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي واري جاءِ]] آهي <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن 73,000 چورس ميٽر (800,000 چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (moat) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال 1812ع ۾ پڪي ڪئي وئي. [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ ۽ شهر]] [[زمرو:روس]] bcmt4zgd9svnr0jciokcjfuwsiosmuq 428026 428025 2026-11-04T19:11:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428026 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ريڊ اسڪوائر، چين}} '''ريڊ اسڪوائر''' (Red Square؛ روسي: {{Lang-rus|Красная площадь|Krasnaya ploshchad'|p=ˈkrasnəjə ˈploɕːɪtʲ}} ڪراسنايا پلو شاڊ) <templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles> ) [[ماسڪو]] ، روس ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ GUM ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو|يونيسڪو جي]] [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي واري جاءِ]] آهي <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن 73,000 چورس ميٽر (800,000 چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (moat) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال 1812ع ۾ پڪي ڪئي وئي. [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ ۽ شهر]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] gli2uow4a9gpn4cc4o03knry7d7e4rh 428033 428026 2026-11-04T19:19:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 428033 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ريڊ اسڪوائر، چين}} '''ريڊ اسڪوائر''' (Red Square؛ روسي: Красная площадь، ڪراسنايا پلو شاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ GUM ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن 73,000 چورس ميٽر (800,000 چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (moat) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال 1812ع ۾ پڪي ڪئي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ شهر]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ ۽ شهر]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] iqd5fj618shd9vvn25xr18wfg7zxfw2 428035 428033 2026-11-04T19:20:17Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ]]; added [[Category:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428035 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ريڊ اسڪوائر، چين}} '''ريڊ اسڪوائر''' (Red Square؛ روسي: Красная площадь، ڪراسنايا پلو شاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ GUM ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن 73,000 چورس ميٽر (800,000 چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (moat) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال 1812ع ۾ پڪي ڪئي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ شهر]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ ۽ شهر]] [[زمرو:روس]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:يورپ ۾ عمارتون ۽ ساختون]] cdxb89ynj1hrvmetye0uke20pdamyuq 428047 428035 2026-11-04T19:28:38Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 428047 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ريڊ اسڪوائر، چين}} '''ريڊ اسڪوائر''' (Red Square؛ روسي: Красная площадь، ڪراسنايا پلو شاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ GUM ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن 73,000 چورس ميٽر (800,000 چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (moat) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال 1812ع ۾ پڪي ڪئي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 6pkpywc3jd22xbfi30fknklhkvg0dtb 428048 428047 2026-11-04T19:30:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 428048 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ريڊ اسڪوائر، چين}} '''ريڊ اسڪوائر''' (<small>Red Square</small>؛ <small>[[روسي ٻولي|روسي]]</small>: <small>Красная</small> <small>площадь</small>، ڪراسنايا پلوشاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ <small>GUM</small> ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن <small>73,000</small> چورس ميٽر (<small>800,000</small> چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (<small>moat</small>) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال <small>1812</small>ع ۾ پڪي ڪئي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] hmportq7u3lh7z8454k5z97qc9mbv9o 428052 428048 2026-11-04T19:34:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 428052 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ريڊ اسڪوائر (پينٽنگ)}} '''ريڊ اسڪوائر''' (<small>Red Square</small>؛ <small>[[روسي ٻولي|روسي]]</small>: <small>Красная</small> <small>площадь</small>، ڪراسنايا پلوشاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ <small>GUM</small> ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن <small>73,000</small> چورس ميٽر (<small>800,000</small> چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (<small>moat</small>) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال <small>1812</small>ع ۾ پڪي ڪئي وئي. {{Short description|Square in Moscow, Russia}} {{Other uses}} {{Expand language|topic=|langcode=ru|otherarticle=Красная площадь|date=January 2026}} {{More citations needed|date=January 2026}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = Kremlin and Red Square, Moscow | image = Kremlin and Red Square.1.jpg | caption = Aerial view of Red Square, 2014 | location = [[Moscow]], Russia | criteria = Cultural: i, ii, iv, r ,87 | ID = 545 | year = 1990 | coordinates = {{coord|55|45|15|N|37|37|12|E}} | pushpin_map = Central Moscow#Russia#Europe | map_caption = The location of Red Square in Central Moscow }} '''Red Square''' ({{lang-rus|Красная площадь|Krasnaya ploshchad'|p=ˈkrasnəjə ˈploɕːɪtʲ}}) is one of the oldest and largest [[town square|squares]] in [[Moscow]], Russia. It is in Moscow's historic centre, along the eastern walls of the [[Moscow Kremlin|Kremlin]]. It is the city's most prominent landmark, with famous buildings such as [[Saint Basil's Cathedral]], [[Lenin's Mausoleum]], the [[State Historical Museum]] and the [[GUM (department store)|GUM department store]]. It has been a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]] since 1990.<ref>{{Cite web |last= Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Kremlin and Red Square, Moscow |url=https://whc.unesco.org/en/list/545 |access-date=2025-03-03 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> Red Square has been the scene of executions, demonstrations, riots, parades, and speeches. Almost 73,000 square metres (800,000 square feet), it lies directly east of the Kremlin and north of the Moskva River. A moat that separated the square from the Kremlin was paved over in 1812. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] k8t8vel1qsm46aegy0y45aj7qv920zw 428055 428052 2026-11-04T19:38:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 428055 wikitext text/x-wiki {{Short description|Square in Moscow, Russia}} {{Other uses|ريڊ اسڪوائر (پينٽنگ)}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ڪريملن ۽ ريڊ اسڪوائر، ماسڪو<br> Kremlin and Red Square, Moscow | image = Kremlin and Red Square.1.jpg | caption = ريڊ اسڪوائر جو فضائي ڏيک، 2014ع | location = [[ماسڪو]]، [[روس]] | criteria = ثقافتي: i, ii, iv, r ,87 | ID = 545 | year = 1990 | coordinates = {{coord|55|45|15|N|37|37|12|E}} | pushpin_map = Central Moscow#Russia#Europe | map_caption = The location of Red Square in Central Moscow }} '''ريڊ اسڪوائر''' (<small>Red Square</small>؛ <small>[[روسي ٻولي|روسي]]</small>: <small>Красная</small> <small>площадь</small>، ڪراسنايا پلوشاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ <small>GUM</small> ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن <small>73,000</small> چورس ميٽر (<small>800,000</small> چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (<small>moat</small>) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال <small>1812</small>ع ۾ پڪي ڪئي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] ak3s7x3nwyw1kwd5pgijbflqlmff4lj 428056 428055 2026-11-04T19:41:34Z Ibne maryam 17680 428056 wikitext text/x-wiki {{Short description|Square in Moscow, Russia}} {{Other uses|ريڊ اسڪوائر (پينٽنگ)}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ڪريملن ۽ ريڊ اسڪوائر، ماسڪو<br> Kremlin and Red Square, Moscow | image = Kremlin and Red Square.1.jpg | caption = ريڊ اسڪوائر جو فضائي ڏيک، 2014ع | location = [[ماسڪو]]، [[روس]] | criteria = ثقافتي: i, ii, iv, r ,87 | ID = 545 | year = 1990 | coordinates = {{coord|55|45|15|N|37|37|12|E}} | pushpin_map = Central Moscow#Russia#Europe | map_caption = The location of Red Square in Central Moscow }} '''ريڊ اسڪوائر''' (<small>Red Square</small>؛ <small>[[روسي ٻولي|روسي]]</small>: <small>Красная</small> <small>площадь</small>، ڪراسنايا پلوشاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ <small>GUM</small> ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال 1990ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2025-03-03}}</ref> ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن <small>73,000</small> چورس ميٽر (<small>800,000</small> چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (<small>moat</small>) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال <small>1812</small>ع ۾ پڪي ڪئي وئي. ==تاريخ== The history of Red Square is reflected in paintings by [[Vasily Surikov]], [[Konstantin Yuon]] and others. The square was meant to serve as Moscow's main marketplace. It was also the site of various public ceremonies and proclamations, and occasionally a [[coronation]] for Russia's [[Tsar]]s would take place. The square has been gradually built up since that point and has been used for official ceremonies by all Russian governments since it was established. === Before the 18th century === The East side of the Kremlin triangle, lying adjacent to Red Square and situated between the rivers [[Moskva River|Moskva]] and the now underground [[Neglinnaya River]] was deemed the most vulnerable side of the Kremlin to attack, since it was neither protected by the rivers, nor any other natural barriers, as the other sides were. Therefore, the Kremlin wall was built to its greatest height on this side, and the Italian architects involved in the building of these fortifications convinced [[Ivan the Great]] to clear the area outside of the walls to create a field for shooting. The relevant decrees were issued in 1493 and 1495. They called for the demolition of all buildings within 110 [[sazhen]]s ({{convert|234|m|sp=us}}) of the wall. From 1508 to 1516, the Italian architect [[Aloisio the New]] arranged for the construction of a moat in front of the Eastern wall, which would connect the [[Moskva River|Moskva]] and [[Neglinnaya River|Neglinnaya]] and be filled in with water from Neglinnaya. This moat, known as the [[Alevizov moat]] having a length of {{convert|541|m|sp=us}} and width of {{convert|36|m|sp=us}}, as well as a depth of 9.5–13&nbsp;m was lined with limestone and, in 1533, fenced on both sides with low, {{convert|4|m|sp=us}}-thick cogged brick walls. Three square gates existed on this side of the wall, which in the 17th century, were known as: Konstantino-Eleninsky, Spassky, Nikolsky (owing their names to the icons of Constantine and Helen, as well as Christ the Savior and St.&nbsp;Nicholas which hung over them). The last two are directly opposite Red Square, while the Konstantino-Elenensky gate was located behind Saint Basil's Cathedral. In the early 19th century, the Arch of Konstantino-Elenensky gate was paved with bricks, but the Spassky Gate was the main front gate of the Kremlin and used for royal entrances. From this gate, wooden and (following the 17th century improvements) stone bridges stretched across the moat. Books were sold on this bridge and stone platforms were built nearby for guns – "raskats". The [[Tsar Cannon]] was located on the platform of the [[Lobnoye mesto]]. The square was called ''Veliky Torg'' ('Great Market') or simply ''Torg'' ('Market'), then ''Troitskaya'' by the name of the small Troitskaya ('Trinity') Church, burnt down in the great fire during the Tatar invasion in 1571. After that, the square held the name ''Pozhar'', which means 'burnt'. It was not until 1661–62 that it was first mentioned by its contemporary ''Krasnaya'' name. [[File:Башни Московского кремля.jpg|thumb|right|[[Moscow Kremlin]] (finished 1495)]] Red Square was then the foremost landing stage and trading center for Moscow. Even though Ivan the Great decreed that trade should only be conducted from person to person, in time, these rules were relaxed, and permanent market buildings began appearing on the square. After a fire in 1547, Ivan the Terrible reorganized the wooden shops that lined its eastern side into market lines. The streets [[Ilyinka Street|Ilyinka]] and [[Varvarka Street|Varvarka]] were divided into the Upper lines (now [[GUM (department store)|GUM department store]]), Middle lines and Bottom lines, although Bottom Lines were already in [[Zaryadye]]. After a few years, the Cathedral of Intercession of the Virgin, commonly known as [[Saint Basil's Cathedral]], was built on the moat under the rule of Ivan IV. This was the first building which gave the square its present-day characteristic silhouette (pyramidal roofs had not yet been built on the Kremlin towers). In 1595, the wooden market lines were replaced with stone. By that time, a brick platform for the proclamation of the tsar's edicts, known as [[Lobnoye Mesto]], had also been constructed. Red Square was considered a sacred place. Various festive processions were held there, and during [[Palm Sunday]], the famous [[parading on donkey|"procession on a donkey"]] was arranged, in which the patriarch, sitting on a donkey, accompanied by the tsar and the people went out of Saint Basil's Cathedral in the Kremlin. During the [[Polish–Muscovite War (1605–1618)|expulsion of the Polish army from Moscow in 1612]], Prince [[Dmitry Pozharsky]] entered the Kremlin through the square. In memory of this event, he built the [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] in honor of the "Kazan Icon of the Mother of God", which had followed his army in a campaign. At the same time (1624–1625), the [[Kremlin towers#Spasskaya|Spasskaya tower]] received contemporary tent roofs. This was done on the proposal and subsequent draft of [[Christopher Galloway]] from Scotland, who was summoned to design the new tower's clock and suggested the arrangement of the tent roof over the clock. In mid-century, a gilded double-headed eagle was set on top of the tower. After this, the square became known as ''Krasivaya'' ({{lit|beautiful}}). In the late 17th century (1679–1680), the square was cleared of all wooden structures. Then all Kremlin towers received tent roofs, except Nikolskaya. One tent was erected on the wall above Red Square (the so‑called Tsarskaya Tower, so that the tsar could watch from this spot the ceremonies in the square). Tent roofs were also constructed at [[Iberian Gate and Chapel|Voskrerensky (Iberian) gates]], arranged in the wall of [[Kitai-gorod]]. These were the fortified gates at Voskresensky Bridge over the River Neglinnaya. In 1697 and 1699, gates on both sides of Voskresensky Bridge were rebuilt into large stone buildings: the Mint and Zemsky [[prikaz]] (department in charge of urban and police matters). Zemsky prikaz (on the site of current [[State Historical Museum|Historical Museum]]) was then known as the Main Pharmacy, founded under orders of [[Peter The Great]]. In 1755 the [[Lomonosov Moscow State University|first Russian University]] was originally housed in the building of Zemsky prikaz, before moving to the better known building on Mokhovaya street further across [[Manezhnaya Square, Moscow|Manege Square]]. At the same time the (by then already drained) Alevizov moat was used as a state Pharmacy's garden for growing medicinal plants. <gallery widths="320" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Wjatscheslaw Grigorjewitsch Schwarz 002.jpg|17th century Palm Sunday procession leaving Saint Basil for Kremlin. Surikov streltsi.jpg|Execution of [[streltsy]] by Tsar [[Peter the Great|Peter&nbsp;I]] (to the right on a horse) in Red Square, 1698 (painted 1881) </gallery> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;">Kniznije lavki.jpg|Book shops at the Spassky bridge at the main gate of the Kremlin The Kazan Cathedral.jpg|[[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] (1993 reconstruction, it originates back to 1612–25) Moscow Red Square rathaus, survey by Bove, 1816.jpg|Zemsky prikaz, town hall built 1700 </gallery> {{clear}} === 18th century === In 1702, the first public [[Theater (structure)|theater]] in Russia was built near the Nikolsky gate. It existed until 1737, when it was destroyed in a fire. In the 1730s, a new mint building, called the Gubernskoye pravlenie (Provincial Board), was built in front of the old one. During her reign, [[Catherine the Great]] decided to make improvements to the square. In 1786, the upper floor of the market lines was made of stone. This line was built on the opposite side of the square, near a [[moat]] between the Spasskaya and Nikolskaya towers. Then architect [[Matvey Kazakov]] built (in the old forms) the new Lobnoye mesto of hewn stone, slightly West of the place where it was before. === 19th and early 20th centuries === [[File:Москва. Красная пл. и памятник. (цв.отк.8856 PZ). 1896 t446901.jpg|thumb|280px|A view of the Red Square in 1896.]] In 1804, at the request of merchants, the square was paved in stone. In 1806 Nikolskaya Tower was reconstructed in the Gothic style, and received a tent roof. The new phase of improvement of the square began after the [[Napoleon's invasion of Russia|Napoleonic invasion and fire in 1812]]. The moat was filled in 1813 and in its place, rows of trees were planted. The market Line along the moat, dilapidated after the fire, had been demolished, and on the Eastern side, [[Joseph Bové]] constructed new building of lines in the Empire style. In 1818 the [[Monument to Minin and Pozharsky]], was erected; its construction symbolized the rise in patriotic consciousness during the war. In 1874 the historic building of Zemsky prikaz was demolished. In its place the Imperial Historical Museum was built in pseudo-Russian style. After Bové's lines were demolished, new large buildings were erected between 1888 and 1893, also in the pseudo-Russian style: upper lines ([[GUM (department store)|GUM department store]]) and middle lines. The upper lines were intended for retail sale and together in fact comprised the first [[department store]] in Moscow. Middle lines were intended for wholesale trade. At the same time (in 1892) the square was illuminated by electric lanterns. In 1909 a tram appeared on the square for the first time. <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Nikolskaya bashnya.jpg|The Kremlin with Alevizov moat and Nikolskaya Tower in front. By [[Fyodor Alekseyev]], 1800 Red Square in Moscow (1801) by Fedor Alekseev.jpg|Red Square with St. Basil's Cathedral and Moscow Kremlin in background, by [[Fyodor Alekseyev]], 1801 Krasnaya Ploshad1802.jpg|Left-right: Zemsky prikaz, Voskresensky gates, Provincial Board and Kazan Cathedral, 1802 Krasnaya plocshad 19 cent.jpg|Left-right: market lines by Bove, Saint Basil and Kremlin. View from 1816. Market lines were replaced by GUM store in 1893 Minin-Pozharsky.jpg|Minin-Pozharsky monument from 1818 commemorating the expulsion of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth|Polish forces]] from Moscow, 19th century Красная площадь (Moscow clad in snow).jpg|Saint Basil's Cathedral, Monument to Minin and Pozharsky and Spasskaya Tower in 1908 </gallery> {{clear}} === Soviet era and modern era === During the [[Soviet Union|Soviet]] era, Red Square maintained its significance, becoming a focal point for the new state. Besides being the official address of the Soviet government, it was renowned as a showcase for military parades from 1919 onward. [[Lenin's Mausoleum]] would from 1924 onward be a part of the square complex,<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Discover Moscow's Colorful Cathedrals and Striking Palaces |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/world-heritage/article/kremlin-red-square |access-date=2025-03-03 |website=Travel |language=en}}</ref> and also as the grandstand for important dignitaries in all national celebrations. In the 1930s, [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] and [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverskaya Chapel with the Resurrection Gates]] were demolished to make room for heavy military vehicles driving through the square (both were later rebuilt after the fall of the Soviet Union). There were plans to demolish Moscow's most recognized building, [[Saint Basil's Cathedral]], as well to make way for a larger Red Square, as well as the [[State Historical Museum]]. The legend is that [[Lazar Kaganovich]], [[Joseph Stalin|Stalin]]'s associate and director of the Moscow reconstruction plan, prepared a special model of Red Square, in which the cathedral could be removed, and brought it to Stalin to show how the cathedral was an obstacle for parades and traffic. But when he jerked the cathedral out of the model, Stalin objected with his rather famous quote: "Lazar! Put it back!". However, no documented evidence exists of this encounter.<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/history/326919-st-basil-cathedral-architect-stalin|title=How did an architect convince Stalin to spare St. Basil's Cathedral from destruction?|last=Shevchenko|first=Nikolay|date=2017-12-04|website=www.rbth.com|language=en-US|access-date=2019-05-06}}</ref> In 1963, a group of African students organized a [[1963 Moscow protest|protest on Red Square]] in response to the alleged murder of a medical student named Edmund Assare-Addo. This was the first recorded political protest on Red Square since the late 1920s.<ref>{{cite web | url =http://www.cairn.info/zen.php?ID_ARTICLE=CMR_471_0033| title =Death of an African Student in Moscow|publisher =CAIRN.info|author=Julie Hessler| access-date =15 July 2014}}</ref> On 28 May 1987 a West German pilot named [[Mathias Rust]] landed a [[Cessna 172|Cessna F172P]] light aircraft at St.&nbsp;Basil next to Red Square, causing a major scandal in the [[Soviet Air Defense Forces]]. In 1990 the Kremlin and Red Square were among the first sites in the USSR added to [[UNESCO]]'s [[World Heritage Sites|World Heritage List]].<ref>{{cite web|title=Kremlin and Red Square, Moscow|url=https://whc.unesco.org/en/list/545/|access-date=2020-10-14|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Red Square has also served as a venue for high-profile concerts. [[Linkin Park]], [[The Prodigy]], [[t.A.T.u.]], [[Shakira]], [[Scorpions (band)|Scorpions]], [[Paul McCartney]], [[Roger Waters]], [[Red Hot Chili Peppers]], and other celebrities performed there. For the New Year 2006, 2007, and 2008 celebrations, a skating rink was set up on Red Square. Paul McCartney's performance there was a historic moment for many, as [[The Beatles]] were banned in the Soviet Union, preventing any live performances there of any of The Beatles. The Soviet Union also banned the sales of Beatles [[music album|records]]. While McCartney's performance was historic, he was not the first Beatle to perform in Russia. Former Beatle Ringo Starr and His All Starr Band performed at Moscow's Russia Hall in August 1998. On 4 December 2008 the [[KHL]] announced they would be holding their first all-star game outdoors on 10 January at Red Square.<ref>[http://sports.espn.com/nhl/news/story?id=3745399 Sports.espn.com]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ==== Venue for parades ==== {{Wide image|Panorama 360 Red Square_edit.jpg|1200px|360° Panorama of Red Square: Kremlin (direction: SE), Saint Basil with Lenin Mausoleum (from 1930) in front, State Historical Museum (NW) and GUM store. Hardly seen are Voskresensky gates just to the right of museum, Kazan Cathedral just to the left of GUM store and the Minin-Pozharsky monument in front of Saint Basil (originally it was in front of GUM store).}} Two of the most significant [[military parades]] on Red Square were [[1941 October Revolution Parade]], when the city was besieged by Germans and troops were leaving Red Square straight to the front lines, and the [[Moscow Victory Parade of 1945|Victory Parade in 1945]], when the banners of defeated [[Nazism|Nazi]] armies were thrown at the foot of [[Lenin's Mausoleum]]. The [[Soviet Union]] held many parades in Red Square for [[International Workers' Day#Russia|May Day]] (until 1969), [[Victory Day (9 May)|Victory Day]], and [[October Revolution Day]], which consisted of propaganda, flags, labor demonstration, marching troops, and showing off of tanks and missiles. Individual parades have been held on [[Defender of the Fatherland Day]] (23 February 1925),<ref>{{cite web |url=https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |title=Доступ закрито - LIBRARIA - Цифровий архів періодики |publisher=Libraria.ua |date= |accessdate=2022-03-14 |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022064316/https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |url-status=dead }}</ref> the [[Day of Tankmen]] (8 September 1946),<ref>{{Citation|title=Soviet Military Parade {{!}} Day of Tankmen, 8 September 1946| date=3 August 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=UwNlD1AyTkw|language=en|access-date=2020-06-13}}</ref> and the [[Death and state funeral of Joseph Stalin|state funeral of Joseph Stalin]] (9 March 1953). On Victory Day in 1945, 1965, 1985, and 1990, there were Soviet military marches and parades as well, and since 1995, the annual [[Moscow Victory Day Parade]] has been held on the square, marking anniversary of the defeat of Nazi Germany in [[World War II]]. The last large-scale Soviet parade commemorating the 73rd anniversary of the October Revolution occurred at the square in 1990. In January 2008, Russia announced it would resume parading military vehicles through Red Square,<ref>{{cite news |title=Tanks to return to Red Square|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7200669.stm|author=Aksyonov, Pavel|date=January 21, 2008|access-date=June 14, 2009 |work=BBC News }}</ref> although recent restoration of [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverski Gate]] complicated this, by closing one of existing passages along [[State Historical Museum|Historical Museum]] for the heavy vehicles. In May 2008, Russia held its annual Victory day parade, during which for the first time since the collapse of the [[Soviet Union|USSR]] in 1991, Russian military vehicles paraded through the square. On 9 May 2010, to commemorate the [[2010 Moscow Victory Day Parade|65th anniversary]] of the capitulation of Germany in 1945, the armed forces of France, the United Kingdom, and the United States marched in the Moscow Victory Day parade for the first time in history.<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/05/09/russia.parade/|title=Western troops join Russia's Victory Day parade|publisher=CNN|access-date=May 9, 2010|date=May 9, 2010|first=Matthew|last=Chance}}</ref> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> File:Victory Day Parade 2008-14.jpg|2008 Military parade marking the sixty-third anniversary of Victory in the [[Great Patriotic War]] File:Moscow Strikes Back 11-25 cheering Red Army parade, bayonets fixed.jpg|[[Red Army]] soldiers cheer [[Joseph Stalin]] in Red Square in a scene from the 1942 film ''[[Moscow Strikes Back]]'' File:Military parade on Red Square 2017-05-09 001.jpg|A soldier during a parade on Red Square in 2017. </gallery>{{Clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 1grfhteqwi6k31bft013kdlke6prnu3 428057 428056 2026-11-04T19:42:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 428057 wikitext text/x-wiki {{Short description|Square in Moscow, Russia}} {{Other uses|ريڊ اسڪوائر (پينٽنگ)}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ڪريملن ۽ ريڊ اسڪوائر، ماسڪو<br> Kremlin and Red Square, Moscow | image = Kremlin and Red Square.1.jpg | caption = ريڊ اسڪوائر جو فضائي ڏيک، 2014ع | location = [[ماسڪو]]، [[روس]] | criteria = ثقافتي: i, ii, iv, r ,87 | ID = 545 | year = 1990 | coordinates = {{coord|55|45|15|N|37|37|12|E}} | pushpin_map = Central Moscow#Russia#Europe | map_caption = The location of Red Square in Central Moscow }} '''ريڊ اسڪوائر''' (<small>Red Square</small>؛ <small>[[روسي ٻولي|روسي]]</small>: <small>Красная</small> <small>площадь</small>، ڪراسنايا پلوشاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ <small>GUM</small> ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال <small>1990</small>ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي. ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن <small>73,000</small> چورس ميٽر (<small>800,000</small> چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (<small>moat</small>) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال <small>1812</small>ع ۾ پڪي ڪئي وئي. ==تاريخ== The history of Red Square is reflected in paintings by [[Vasily Surikov]], [[Konstantin Yuon]] and others. The square was meant to serve as Moscow's main marketplace. It was also the site of various public ceremonies and proclamations, and occasionally a [[coronation]] for Russia's [[Tsar]]s would take place. The square has been gradually built up since that point and has been used for official ceremonies by all Russian governments since it was established. === Before the 18th century === The East side of the Kremlin triangle, lying adjacent to Red Square and situated between the rivers [[Moskva River|Moskva]] and the now underground [[Neglinnaya River]] was deemed the most vulnerable side of the Kremlin to attack, since it was neither protected by the rivers, nor any other natural barriers, as the other sides were. Therefore, the Kremlin wall was built to its greatest height on this side, and the Italian architects involved in the building of these fortifications convinced [[Ivan the Great]] to clear the area outside of the walls to create a field for shooting. The relevant decrees were issued in 1493 and 1495. They called for the demolition of all buildings within 110 [[sazhen]]s ({{convert|234|m|sp=us}}) of the wall. From 1508 to 1516, the Italian architect [[Aloisio the New]] arranged for the construction of a moat in front of the Eastern wall, which would connect the [[Moskva River|Moskva]] and [[Neglinnaya River|Neglinnaya]] and be filled in with water from Neglinnaya. This moat, known as the [[Alevizov moat]] having a length of {{convert|541|m|sp=us}} and width of {{convert|36|m|sp=us}}, as well as a depth of 9.5–13&nbsp;m was lined with limestone and, in 1533, fenced on both sides with low, {{convert|4|m|sp=us}}-thick cogged brick walls. Three square gates existed on this side of the wall, which in the 17th century, were known as: Konstantino-Eleninsky, Spassky, Nikolsky (owing their names to the icons of Constantine and Helen, as well as Christ the Savior and St.&nbsp;Nicholas which hung over them). The last two are directly opposite Red Square, while the Konstantino-Elenensky gate was located behind Saint Basil's Cathedral. In the early 19th century, the Arch of Konstantino-Elenensky gate was paved with bricks, but the Spassky Gate was the main front gate of the Kremlin and used for royal entrances. From this gate, wooden and (following the 17th century improvements) stone bridges stretched across the moat. Books were sold on this bridge and stone platforms were built nearby for guns – "raskats". The [[Tsar Cannon]] was located on the platform of the [[Lobnoye mesto]]. The square was called ''Veliky Torg'' ('Great Market') or simply ''Torg'' ('Market'), then ''Troitskaya'' by the name of the small Troitskaya ('Trinity') Church, burnt down in the great fire during the Tatar invasion in 1571. After that, the square held the name ''Pozhar'', which means 'burnt'. It was not until 1661–62 that it was first mentioned by its contemporary ''Krasnaya'' name. [[File:Башни Московского кремля.jpg|thumb|right|[[Moscow Kremlin]] (finished 1495)]] Red Square was then the foremost landing stage and trading center for Moscow. Even though Ivan the Great decreed that trade should only be conducted from person to person, in time, these rules were relaxed, and permanent market buildings began appearing on the square. After a fire in 1547, Ivan the Terrible reorganized the wooden shops that lined its eastern side into market lines. The streets [[Ilyinka Street|Ilyinka]] and [[Varvarka Street|Varvarka]] were divided into the Upper lines (now [[GUM (department store)|GUM department store]]), Middle lines and Bottom lines, although Bottom Lines were already in [[Zaryadye]]. After a few years, the Cathedral of Intercession of the Virgin, commonly known as [[Saint Basil's Cathedral]], was built on the moat under the rule of Ivan IV. This was the first building which gave the square its present-day characteristic silhouette (pyramidal roofs had not yet been built on the Kremlin towers). In 1595, the wooden market lines were replaced with stone. By that time, a brick platform for the proclamation of the tsar's edicts, known as [[Lobnoye Mesto]], had also been constructed. Red Square was considered a sacred place. Various festive processions were held there, and during [[Palm Sunday]], the famous [[parading on donkey|"procession on a donkey"]] was arranged, in which the patriarch, sitting on a donkey, accompanied by the tsar and the people went out of Saint Basil's Cathedral in the Kremlin. During the [[Polish–Muscovite War (1605–1618)|expulsion of the Polish army from Moscow in 1612]], Prince [[Dmitry Pozharsky]] entered the Kremlin through the square. In memory of this event, he built the [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] in honor of the "Kazan Icon of the Mother of God", which had followed his army in a campaign. At the same time (1624–1625), the [[Kremlin towers#Spasskaya|Spasskaya tower]] received contemporary tent roofs. This was done on the proposal and subsequent draft of [[Christopher Galloway]] from Scotland, who was summoned to design the new tower's clock and suggested the arrangement of the tent roof over the clock. In mid-century, a gilded double-headed eagle was set on top of the tower. After this, the square became known as ''Krasivaya'' ({{lit|beautiful}}). In the late 17th century (1679–1680), the square was cleared of all wooden structures. Then all Kremlin towers received tent roofs, except Nikolskaya. One tent was erected on the wall above Red Square (the so‑called Tsarskaya Tower, so that the tsar could watch from this spot the ceremonies in the square). Tent roofs were also constructed at [[Iberian Gate and Chapel|Voskrerensky (Iberian) gates]], arranged in the wall of [[Kitai-gorod]]. These were the fortified gates at Voskresensky Bridge over the River Neglinnaya. In 1697 and 1699, gates on both sides of Voskresensky Bridge were rebuilt into large stone buildings: the Mint and Zemsky [[prikaz]] (department in charge of urban and police matters). Zemsky prikaz (on the site of current [[State Historical Museum|Historical Museum]]) was then known as the Main Pharmacy, founded under orders of [[Peter The Great]]. In 1755 the [[Lomonosov Moscow State University|first Russian University]] was originally housed in the building of Zemsky prikaz, before moving to the better known building on Mokhovaya street further across [[Manezhnaya Square, Moscow|Manege Square]]. At the same time the (by then already drained) Alevizov moat was used as a state Pharmacy's garden for growing medicinal plants. <gallery widths="320" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Wjatscheslaw Grigorjewitsch Schwarz 002.jpg|17th century Palm Sunday procession leaving Saint Basil for Kremlin. Surikov streltsi.jpg|Execution of [[streltsy]] by Tsar [[Peter the Great|Peter&nbsp;I]] (to the right on a horse) in Red Square, 1698 (painted 1881) </gallery> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;">Kniznije lavki.jpg|Book shops at the Spassky bridge at the main gate of the Kremlin The Kazan Cathedral.jpg|[[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] (1993 reconstruction, it originates back to 1612–25) Moscow Red Square rathaus, survey by Bove, 1816.jpg|Zemsky prikaz, town hall built 1700 </gallery> {{clear}} === 18th century === In 1702, the first public [[Theater (structure)|theater]] in Russia was built near the Nikolsky gate. It existed until 1737, when it was destroyed in a fire. In the 1730s, a new mint building, called the Gubernskoye pravlenie (Provincial Board), was built in front of the old one. During her reign, [[Catherine the Great]] decided to make improvements to the square. In 1786, the upper floor of the market lines was made of stone. This line was built on the opposite side of the square, near a [[moat]] between the Spasskaya and Nikolskaya towers. Then architect [[Matvey Kazakov]] built (in the old forms) the new Lobnoye mesto of hewn stone, slightly West of the place where it was before. === 19th and early 20th centuries === [[File:Москва. Красная пл. и памятник. (цв.отк.8856 PZ). 1896 t446901.jpg|thumb|280px|A view of the Red Square in 1896.]] In 1804, at the request of merchants, the square was paved in stone. In 1806 Nikolskaya Tower was reconstructed in the Gothic style, and received a tent roof. The new phase of improvement of the square began after the [[Napoleon's invasion of Russia|Napoleonic invasion and fire in 1812]]. The moat was filled in 1813 and in its place, rows of trees were planted. The market Line along the moat, dilapidated after the fire, had been demolished, and on the Eastern side, [[Joseph Bové]] constructed new building of lines in the Empire style. In 1818 the [[Monument to Minin and Pozharsky]], was erected; its construction symbolized the rise in patriotic consciousness during the war. In 1874 the historic building of Zemsky prikaz was demolished. In its place the Imperial Historical Museum was built in pseudo-Russian style. After Bové's lines were demolished, new large buildings were erected between 1888 and 1893, also in the pseudo-Russian style: upper lines ([[GUM (department store)|GUM department store]]) and middle lines. The upper lines were intended for retail sale and together in fact comprised the first [[department store]] in Moscow. Middle lines were intended for wholesale trade. At the same time (in 1892) the square was illuminated by electric lanterns. In 1909 a tram appeared on the square for the first time. <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Nikolskaya bashnya.jpg|The Kremlin with Alevizov moat and Nikolskaya Tower in front. By [[Fyodor Alekseyev]], 1800 Red Square in Moscow (1801) by Fedor Alekseev.jpg|Red Square with St. Basil's Cathedral and Moscow Kremlin in background, by [[Fyodor Alekseyev]], 1801 Krasnaya Ploshad1802.jpg|Left-right: Zemsky prikaz, Voskresensky gates, Provincial Board and Kazan Cathedral, 1802 Krasnaya plocshad 19 cent.jpg|Left-right: market lines by Bove, Saint Basil and Kremlin. View from 1816. Market lines were replaced by GUM store in 1893 Minin-Pozharsky.jpg|Minin-Pozharsky monument from 1818 commemorating the expulsion of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth|Polish forces]] from Moscow, 19th century Красная площадь (Moscow clad in snow).jpg|Saint Basil's Cathedral, Monument to Minin and Pozharsky and Spasskaya Tower in 1908 </gallery> {{clear}} === Soviet era and modern era === During the [[Soviet Union|Soviet]] era, Red Square maintained its significance, becoming a focal point for the new state. Besides being the official address of the Soviet government, it was renowned as a showcase for military parades from 1919 onward. [[Lenin's Mausoleum]] would from 1924 onward be a part of the square complex,<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Discover Moscow's Colorful Cathedrals and Striking Palaces |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/world-heritage/article/kremlin-red-square |access-date=2025-03-03 |website=Travel |language=en}}</ref> and also as the grandstand for important dignitaries in all national celebrations. In the 1930s, [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] and [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverskaya Chapel with the Resurrection Gates]] were demolished to make room for heavy military vehicles driving through the square (both were later rebuilt after the fall of the Soviet Union). There were plans to demolish Moscow's most recognized building, [[Saint Basil's Cathedral]], as well to make way for a larger Red Square, as well as the [[State Historical Museum]]. The legend is that [[Lazar Kaganovich]], [[Joseph Stalin|Stalin]]'s associate and director of the Moscow reconstruction plan, prepared a special model of Red Square, in which the cathedral could be removed, and brought it to Stalin to show how the cathedral was an obstacle for parades and traffic. But when he jerked the cathedral out of the model, Stalin objected with his rather famous quote: "Lazar! Put it back!". However, no documented evidence exists of this encounter.<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/history/326919-st-basil-cathedral-architect-stalin|title=How did an architect convince Stalin to spare St. Basil's Cathedral from destruction?|last=Shevchenko|first=Nikolay|date=2017-12-04|website=www.rbth.com|language=en-US|access-date=2019-05-06}}</ref> In 1963, a group of African students organized a [[1963 Moscow protest|protest on Red Square]] in response to the alleged murder of a medical student named Edmund Assare-Addo. This was the first recorded political protest on Red Square since the late 1920s.<ref>{{cite web | url =http://www.cairn.info/zen.php?ID_ARTICLE=CMR_471_0033| title =Death of an African Student in Moscow|publisher =CAIRN.info|author=Julie Hessler| access-date =15 July 2014}}</ref> On 28 May 1987 a West German pilot named [[Mathias Rust]] landed a [[Cessna 172|Cessna F172P]] light aircraft at St.&nbsp;Basil next to Red Square, causing a major scandal in the [[Soviet Air Defense Forces]]. In 1990 the Kremlin and Red Square were among the first sites in the USSR added to [[UNESCO]]'s [[World Heritage Sites|World Heritage List]].<ref>{{cite web|title=Kremlin and Red Square, Moscow|url=https://whc.unesco.org/en/list/545/|access-date=2020-10-14|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Red Square has also served as a venue for high-profile concerts. [[Linkin Park]], [[The Prodigy]], [[t.A.T.u.]], [[Shakira]], [[Scorpions (band)|Scorpions]], [[Paul McCartney]], [[Roger Waters]], [[Red Hot Chili Peppers]], and other celebrities performed there. For the New Year 2006, 2007, and 2008 celebrations, a skating rink was set up on Red Square. Paul McCartney's performance there was a historic moment for many, as [[The Beatles]] were banned in the Soviet Union, preventing any live performances there of any of The Beatles. The Soviet Union also banned the sales of Beatles [[music album|records]]. While McCartney's performance was historic, he was not the first Beatle to perform in Russia. Former Beatle Ringo Starr and His All Starr Band performed at Moscow's Russia Hall in August 1998. On 4 December 2008 the [[KHL]] announced they would be holding their first all-star game outdoors on 10 January at Red Square.<ref>[http://sports.espn.com/nhl/news/story?id=3745399 Sports.espn.com]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ==== Venue for parades ==== {{Wide image|Panorama 360 Red Square_edit.jpg|1200px|360° Panorama of Red Square: Kremlin (direction: SE), Saint Basil with Lenin Mausoleum (from 1930) in front, State Historical Museum (NW) and GUM store. Hardly seen are Voskresensky gates just to the right of museum, Kazan Cathedral just to the left of GUM store and the Minin-Pozharsky monument in front of Saint Basil (originally it was in front of GUM store).}} Two of the most significant [[military parades]] on Red Square were [[1941 October Revolution Parade]], when the city was besieged by Germans and troops were leaving Red Square straight to the front lines, and the [[Moscow Victory Parade of 1945|Victory Parade in 1945]], when the banners of defeated [[Nazism|Nazi]] armies were thrown at the foot of [[Lenin's Mausoleum]]. The [[Soviet Union]] held many parades in Red Square for [[International Workers' Day#Russia|May Day]] (until 1969), [[Victory Day (9 May)|Victory Day]], and [[October Revolution Day]], which consisted of propaganda, flags, labor demonstration, marching troops, and showing off of tanks and missiles. Individual parades have been held on [[Defender of the Fatherland Day]] (23 February 1925),<ref>{{cite web |url=https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |title=Доступ закрито - LIBRARIA - Цифровий архів періодики |publisher=Libraria.ua |date= |accessdate=2022-03-14 |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022064316/https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |url-status=dead }}</ref> the [[Day of Tankmen]] (8 September 1946),<ref>{{Citation|title=Soviet Military Parade {{!}} Day of Tankmen, 8 September 1946| date=3 August 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=UwNlD1AyTkw|language=en|access-date=2020-06-13}}</ref> and the [[Death and state funeral of Joseph Stalin|state funeral of Joseph Stalin]] (9 March 1953). On Victory Day in 1945, 1965, 1985, and 1990, there were Soviet military marches and parades as well, and since 1995, the annual [[Moscow Victory Day Parade]] has been held on the square, marking anniversary of the defeat of Nazi Germany in [[World War II]]. The last large-scale Soviet parade commemorating the 73rd anniversary of the October Revolution occurred at the square in 1990. In January 2008, Russia announced it would resume parading military vehicles through Red Square,<ref>{{cite news |title=Tanks to return to Red Square|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7200669.stm|author=Aksyonov, Pavel|date=January 21, 2008|access-date=June 14, 2009 |work=BBC News }}</ref> although recent restoration of [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverski Gate]] complicated this, by closing one of existing passages along [[State Historical Museum|Historical Museum]] for the heavy vehicles. In May 2008, Russia held its annual Victory day parade, during which for the first time since the collapse of the [[Soviet Union|USSR]] in 1991, Russian military vehicles paraded through the square. On 9 May 2010, to commemorate the [[2010 Moscow Victory Day Parade|65th anniversary]] of the capitulation of Germany in 1945, the armed forces of France, the United Kingdom, and the United States marched in the Moscow Victory Day parade for the first time in history.<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/05/09/russia.parade/|title=Western troops join Russia's Victory Day parade|publisher=CNN|access-date=May 9, 2010|date=May 9, 2010|first=Matthew|last=Chance}}</ref> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> File:Victory Day Parade 2008-14.jpg|2008 Military parade marking the sixty-third anniversary of Victory in the [[Great Patriotic War]] File:Moscow Strikes Back 11-25 cheering Red Army parade, bayonets fixed.jpg|[[Red Army]] soldiers cheer [[Joseph Stalin]] in Red Square in a scene from the 1942 film ''[[Moscow Strikes Back]]'' File:Military parade on Red Square 2017-05-09 001.jpg|A soldier during a parade on Red Square in 2017. </gallery>{{Clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 8l2a9de37km9zxte7o18s937mumcaet 428059 428057 2026-11-04T19:45:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 428059 wikitext text/x-wiki {{Short description|Square in Moscow, Russia}} {{Other uses|ريڊ اسڪوائر (پينٽنگ)}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ڪريملن ۽ ريڊ اسڪوائر، ماسڪو<br> Kremlin and Red Square, Moscow | image = Kremlin and Red Square.1.jpg | caption = ريڊ اسڪوائر جو فضائي ڏيک، 2014ع | location = [[ماسڪو]]، [[روس]] | criteria = ثقافتي: i, ii, iv, r ,87 | ID = 545 | year = 1990 | coordinates = {{coord|55|45|15|N|37|37|12|E}} | pushpin_map = Central Moscow#Russia#Europe | map_caption = The location of Red Square in Central Moscow }} '''ريڊ اسڪوائر''' (<small>Red Square</small>؛ <small>[[روسي ٻولي|روسي]]</small>: <small>Красная</small> <small>площадь</small>، ڪراسنايا پلوشاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ <small>GUM</small> ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال <small>1990</small>ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي. ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن <small>73,000</small> چورس ميٽر (<small>800,000</small> چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (<small>moat</small>) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال <small>1812</small>ع ۾ پڪي ڪئي وئي. ماسڪو ۾، ”ريڊ اسڪوائر“ (Red Square) جو نالو اصل ۾ ان ننڍڙي علائقي لاءِ استعمال ٿيندو هو جيڪو سينٽ بيسل ڪيٿيڊرل، ڪريملن جي ”اسپاسڪايا ٽاور“ (Spasskaya Tower) ۽ ”لوبنوئي ميستو“ (Lobnoye Mesto) نالي اعلانن واري پليٽ فارم جي وچ ۾ واقع هو. زار اليڪسي ميخائيلووچ سرڪاري طور تي هن نالي جو دائرو وڌائي ان کي سڄي ميدان تي لاڳو ڪري ڇڏيو. ان کان اڳ هن جاءِ کي ”پوزار“ (Pozhar) يعني ”سڙيل جاءِ“ سڏيو ويندو هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان هنڌ تي اڳ ۾ موجود عمارتون سڙي ختم ٿي ويون هيون. ==تاريخ== The history of Red Square is reflected in paintings by [[Vasily Surikov]], [[Konstantin Yuon]] and others. The square was meant to serve as Moscow's main marketplace. It was also the site of various public ceremonies and proclamations, and occasionally a [[coronation]] for Russia's [[Tsar]]s would take place. The square has been gradually built up since that point and has been used for official ceremonies by all Russian governments since it was established. === Before the 18th century === The East side of the Kremlin triangle, lying adjacent to Red Square and situated between the rivers [[Moskva River|Moskva]] and the now underground [[Neglinnaya River]] was deemed the most vulnerable side of the Kremlin to attack, since it was neither protected by the rivers, nor any other natural barriers, as the other sides were. Therefore, the Kremlin wall was built to its greatest height on this side, and the Italian architects involved in the building of these fortifications convinced [[Ivan the Great]] to clear the area outside of the walls to create a field for shooting. The relevant decrees were issued in 1493 and 1495. They called for the demolition of all buildings within 110 [[sazhen]]s ({{convert|234|m|sp=us}}) of the wall. From 1508 to 1516, the Italian architect [[Aloisio the New]] arranged for the construction of a moat in front of the Eastern wall, which would connect the [[Moskva River|Moskva]] and [[Neglinnaya River|Neglinnaya]] and be filled in with water from Neglinnaya. This moat, known as the [[Alevizov moat]] having a length of {{convert|541|m|sp=us}} and width of {{convert|36|m|sp=us}}, as well as a depth of 9.5–13&nbsp;m was lined with limestone and, in 1533, fenced on both sides with low, {{convert|4|m|sp=us}}-thick cogged brick walls. Three square gates existed on this side of the wall, which in the 17th century, were known as: Konstantino-Eleninsky, Spassky, Nikolsky (owing their names to the icons of Constantine and Helen, as well as Christ the Savior and St.&nbsp;Nicholas which hung over them). The last two are directly opposite Red Square, while the Konstantino-Elenensky gate was located behind Saint Basil's Cathedral. In the early 19th century, the Arch of Konstantino-Elenensky gate was paved with bricks, but the Spassky Gate was the main front gate of the Kremlin and used for royal entrances. From this gate, wooden and (following the 17th century improvements) stone bridges stretched across the moat. Books were sold on this bridge and stone platforms were built nearby for guns – "raskats". The [[Tsar Cannon]] was located on the platform of the [[Lobnoye mesto]]. The square was called ''Veliky Torg'' ('Great Market') or simply ''Torg'' ('Market'), then ''Troitskaya'' by the name of the small Troitskaya ('Trinity') Church, burnt down in the great fire during the Tatar invasion in 1571. After that, the square held the name ''Pozhar'', which means 'burnt'. It was not until 1661–62 that it was first mentioned by its contemporary ''Krasnaya'' name. [[File:Башни Московского кремля.jpg|thumb|right|[[Moscow Kremlin]] (finished 1495)]] Red Square was then the foremost landing stage and trading center for Moscow. Even though Ivan the Great decreed that trade should only be conducted from person to person, in time, these rules were relaxed, and permanent market buildings began appearing on the square. After a fire in 1547, Ivan the Terrible reorganized the wooden shops that lined its eastern side into market lines. The streets [[Ilyinka Street|Ilyinka]] and [[Varvarka Street|Varvarka]] were divided into the Upper lines (now [[GUM (department store)|GUM department store]]), Middle lines and Bottom lines, although Bottom Lines were already in [[Zaryadye]]. After a few years, the Cathedral of Intercession of the Virgin, commonly known as [[Saint Basil's Cathedral]], was built on the moat under the rule of Ivan IV. This was the first building which gave the square its present-day characteristic silhouette (pyramidal roofs had not yet been built on the Kremlin towers). In 1595, the wooden market lines were replaced with stone. By that time, a brick platform for the proclamation of the tsar's edicts, known as [[Lobnoye Mesto]], had also been constructed. Red Square was considered a sacred place. Various festive processions were held there, and during [[Palm Sunday]], the famous [[parading on donkey|"procession on a donkey"]] was arranged, in which the patriarch, sitting on a donkey, accompanied by the tsar and the people went out of Saint Basil's Cathedral in the Kremlin. During the [[Polish–Muscovite War (1605–1618)|expulsion of the Polish army from Moscow in 1612]], Prince [[Dmitry Pozharsky]] entered the Kremlin through the square. In memory of this event, he built the [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] in honor of the "Kazan Icon of the Mother of God", which had followed his army in a campaign. At the same time (1624–1625), the [[Kremlin towers#Spasskaya|Spasskaya tower]] received contemporary tent roofs. This was done on the proposal and subsequent draft of [[Christopher Galloway]] from Scotland, who was summoned to design the new tower's clock and suggested the arrangement of the tent roof over the clock. In mid-century, a gilded double-headed eagle was set on top of the tower. After this, the square became known as ''Krasivaya'' ({{lit|beautiful}}). In the late 17th century (1679–1680), the square was cleared of all wooden structures. Then all Kremlin towers received tent roofs, except Nikolskaya. One tent was erected on the wall above Red Square (the so‑called Tsarskaya Tower, so that the tsar could watch from this spot the ceremonies in the square). Tent roofs were also constructed at [[Iberian Gate and Chapel|Voskrerensky (Iberian) gates]], arranged in the wall of [[Kitai-gorod]]. These were the fortified gates at Voskresensky Bridge over the River Neglinnaya. In 1697 and 1699, gates on both sides of Voskresensky Bridge were rebuilt into large stone buildings: the Mint and Zemsky [[prikaz]] (department in charge of urban and police matters). Zemsky prikaz (on the site of current [[State Historical Museum|Historical Museum]]) was then known as the Main Pharmacy, founded under orders of [[Peter The Great]]. In 1755 the [[Lomonosov Moscow State University|first Russian University]] was originally housed in the building of Zemsky prikaz, before moving to the better known building on Mokhovaya street further across [[Manezhnaya Square, Moscow|Manege Square]]. At the same time the (by then already drained) Alevizov moat was used as a state Pharmacy's garden for growing medicinal plants. <gallery widths="320" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Wjatscheslaw Grigorjewitsch Schwarz 002.jpg|17th century Palm Sunday procession leaving Saint Basil for Kremlin. Surikov streltsi.jpg|Execution of [[streltsy]] by Tsar [[Peter the Great|Peter&nbsp;I]] (to the right on a horse) in Red Square, 1698 (painted 1881) </gallery> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;">Kniznije lavki.jpg|Book shops at the Spassky bridge at the main gate of the Kremlin The Kazan Cathedral.jpg|[[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] (1993 reconstruction, it originates back to 1612–25) Moscow Red Square rathaus, survey by Bove, 1816.jpg|Zemsky prikaz, town hall built 1700 </gallery> {{clear}} === 18th century === In 1702, the first public [[Theater (structure)|theater]] in Russia was built near the Nikolsky gate. It existed until 1737, when it was destroyed in a fire. In the 1730s, a new mint building, called the Gubernskoye pravlenie (Provincial Board), was built in front of the old one. During her reign, [[Catherine the Great]] decided to make improvements to the square. In 1786, the upper floor of the market lines was made of stone. This line was built on the opposite side of the square, near a [[moat]] between the Spasskaya and Nikolskaya towers. Then architect [[Matvey Kazakov]] built (in the old forms) the new Lobnoye mesto of hewn stone, slightly West of the place where it was before. === 19th and early 20th centuries === [[File:Москва. Красная пл. и памятник. (цв.отк.8856 PZ). 1896 t446901.jpg|thumb|280px|A view of the Red Square in 1896.]] In 1804, at the request of merchants, the square was paved in stone. In 1806 Nikolskaya Tower was reconstructed in the Gothic style, and received a tent roof. The new phase of improvement of the square began after the [[Napoleon's invasion of Russia|Napoleonic invasion and fire in 1812]]. The moat was filled in 1813 and in its place, rows of trees were planted. The market Line along the moat, dilapidated after the fire, had been demolished, and on the Eastern side, [[Joseph Bové]] constructed new building of lines in the Empire style. In 1818 the [[Monument to Minin and Pozharsky]], was erected; its construction symbolized the rise in patriotic consciousness during the war. In 1874 the historic building of Zemsky prikaz was demolished. In its place the Imperial Historical Museum was built in pseudo-Russian style. After Bové's lines were demolished, new large buildings were erected between 1888 and 1893, also in the pseudo-Russian style: upper lines ([[GUM (department store)|GUM department store]]) and middle lines. The upper lines were intended for retail sale and together in fact comprised the first [[department store]] in Moscow. Middle lines were intended for wholesale trade. At the same time (in 1892) the square was illuminated by electric lanterns. In 1909 a tram appeared on the square for the first time. <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Nikolskaya bashnya.jpg|The Kremlin with Alevizov moat and Nikolskaya Tower in front. By [[Fyodor Alekseyev]], 1800 Red Square in Moscow (1801) by Fedor Alekseev.jpg|Red Square with St. Basil's Cathedral and Moscow Kremlin in background, by [[Fyodor Alekseyev]], 1801 Krasnaya Ploshad1802.jpg|Left-right: Zemsky prikaz, Voskresensky gates, Provincial Board and Kazan Cathedral, 1802 Krasnaya plocshad 19 cent.jpg|Left-right: market lines by Bove, Saint Basil and Kremlin. View from 1816. Market lines were replaced by GUM store in 1893 Minin-Pozharsky.jpg|Minin-Pozharsky monument from 1818 commemorating the expulsion of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth|Polish forces]] from Moscow, 19th century Красная площадь (Moscow clad in snow).jpg|Saint Basil's Cathedral, Monument to Minin and Pozharsky and Spasskaya Tower in 1908 </gallery> {{clear}} === Soviet era and modern era === During the [[Soviet Union|Soviet]] era, Red Square maintained its significance, becoming a focal point for the new state. Besides being the official address of the Soviet government, it was renowned as a showcase for military parades from 1919 onward. [[Lenin's Mausoleum]] would from 1924 onward be a part of the square complex,<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Discover Moscow's Colorful Cathedrals and Striking Palaces |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/world-heritage/article/kremlin-red-square |access-date=2025-03-03 |website=Travel |language=en}}</ref> and also as the grandstand for important dignitaries in all national celebrations. In the 1930s, [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] and [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverskaya Chapel with the Resurrection Gates]] were demolished to make room for heavy military vehicles driving through the square (both were later rebuilt after the fall of the Soviet Union). There were plans to demolish Moscow's most recognized building, [[Saint Basil's Cathedral]], as well to make way for a larger Red Square, as well as the [[State Historical Museum]]. The legend is that [[Lazar Kaganovich]], [[Joseph Stalin|Stalin]]'s associate and director of the Moscow reconstruction plan, prepared a special model of Red Square, in which the cathedral could be removed, and brought it to Stalin to show how the cathedral was an obstacle for parades and traffic. But when he jerked the cathedral out of the model, Stalin objected with his rather famous quote: "Lazar! Put it back!". However, no documented evidence exists of this encounter.<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/history/326919-st-basil-cathedral-architect-stalin|title=How did an architect convince Stalin to spare St. Basil's Cathedral from destruction?|last=Shevchenko|first=Nikolay|date=2017-12-04|website=www.rbth.com|language=en-US|access-date=2019-05-06}}</ref> In 1963, a group of African students organized a [[1963 Moscow protest|protest on Red Square]] in response to the alleged murder of a medical student named Edmund Assare-Addo. This was the first recorded political protest on Red Square since the late 1920s.<ref>{{cite web | url =http://www.cairn.info/zen.php?ID_ARTICLE=CMR_471_0033| title =Death of an African Student in Moscow|publisher =CAIRN.info|author=Julie Hessler| access-date =15 July 2014}}</ref> On 28 May 1987 a West German pilot named [[Mathias Rust]] landed a [[Cessna 172|Cessna F172P]] light aircraft at St.&nbsp;Basil next to Red Square, causing a major scandal in the [[Soviet Air Defense Forces]]. In 1990 the Kremlin and Red Square were among the first sites in the USSR added to [[UNESCO]]'s [[World Heritage Sites|World Heritage List]].<ref>{{cite web|title=Kremlin and Red Square, Moscow|url=https://whc.unesco.org/en/list/545/|access-date=2020-10-14|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Red Square has also served as a venue for high-profile concerts. [[Linkin Park]], [[The Prodigy]], [[t.A.T.u.]], [[Shakira]], [[Scorpions (band)|Scorpions]], [[Paul McCartney]], [[Roger Waters]], [[Red Hot Chili Peppers]], and other celebrities performed there. For the New Year 2006, 2007, and 2008 celebrations, a skating rink was set up on Red Square. Paul McCartney's performance there was a historic moment for many, as [[The Beatles]] were banned in the Soviet Union, preventing any live performances there of any of The Beatles. The Soviet Union also banned the sales of Beatles [[music album|records]]. While McCartney's performance was historic, he was not the first Beatle to perform in Russia. Former Beatle Ringo Starr and His All Starr Band performed at Moscow's Russia Hall in August 1998. On 4 December 2008 the [[KHL]] announced they would be holding their first all-star game outdoors on 10 January at Red Square.<ref>[http://sports.espn.com/nhl/news/story?id=3745399 Sports.espn.com]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ==== Venue for parades ==== {{Wide image|Panorama 360 Red Square_edit.jpg|1200px|360° Panorama of Red Square: Kremlin (direction: SE), Saint Basil with Lenin Mausoleum (from 1930) in front, State Historical Museum (NW) and GUM store. Hardly seen are Voskresensky gates just to the right of museum, Kazan Cathedral just to the left of GUM store and the Minin-Pozharsky monument in front of Saint Basil (originally it was in front of GUM store).}} Two of the most significant [[military parades]] on Red Square were [[1941 October Revolution Parade]], when the city was besieged by Germans and troops were leaving Red Square straight to the front lines, and the [[Moscow Victory Parade of 1945|Victory Parade in 1945]], when the banners of defeated [[Nazism|Nazi]] armies were thrown at the foot of [[Lenin's Mausoleum]]. The [[Soviet Union]] held many parades in Red Square for [[International Workers' Day#Russia|May Day]] (until 1969), [[Victory Day (9 May)|Victory Day]], and [[October Revolution Day]], which consisted of propaganda, flags, labor demonstration, marching troops, and showing off of tanks and missiles. Individual parades have been held on [[Defender of the Fatherland Day]] (23 February 1925),<ref>{{cite web |url=https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |title=Доступ закрито - LIBRARIA - Цифровий архів періодики |publisher=Libraria.ua |date= |accessdate=2022-03-14 |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022064316/https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |url-status=dead }}</ref> the [[Day of Tankmen]] (8 September 1946),<ref>{{Citation|title=Soviet Military Parade {{!}} Day of Tankmen, 8 September 1946| date=3 August 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=UwNlD1AyTkw|language=en|access-date=2020-06-13}}</ref> and the [[Death and state funeral of Joseph Stalin|state funeral of Joseph Stalin]] (9 March 1953). On Victory Day in 1945, 1965, 1985, and 1990, there were Soviet military marches and parades as well, and since 1995, the annual [[Moscow Victory Day Parade]] has been held on the square, marking anniversary of the defeat of Nazi Germany in [[World War II]]. The last large-scale Soviet parade commemorating the 73rd anniversary of the October Revolution occurred at the square in 1990. In January 2008, Russia announced it would resume parading military vehicles through Red Square,<ref>{{cite news |title=Tanks to return to Red Square|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7200669.stm|author=Aksyonov, Pavel|date=January 21, 2008|access-date=June 14, 2009 |work=BBC News }}</ref> although recent restoration of [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverski Gate]] complicated this, by closing one of existing passages along [[State Historical Museum|Historical Museum]] for the heavy vehicles. In May 2008, Russia held its annual Victory day parade, during which for the first time since the collapse of the [[Soviet Union|USSR]] in 1991, Russian military vehicles paraded through the square. On 9 May 2010, to commemorate the [[2010 Moscow Victory Day Parade|65th anniversary]] of the capitulation of Germany in 1945, the armed forces of France, the United Kingdom, and the United States marched in the Moscow Victory Day parade for the first time in history.<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/05/09/russia.parade/|title=Western troops join Russia's Victory Day parade|publisher=CNN|access-date=May 9, 2010|date=May 9, 2010|first=Matthew|last=Chance}}</ref> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> File:Victory Day Parade 2008-14.jpg|2008 Military parade marking the sixty-third anniversary of Victory in the [[Great Patriotic War]] File:Moscow Strikes Back 11-25 cheering Red Army parade, bayonets fixed.jpg|[[Red Army]] soldiers cheer [[Joseph Stalin]] in Red Square in a scene from the 1942 film ''[[Moscow Strikes Back]]'' File:Military parade on Red Square 2017-05-09 001.jpg|A soldier during a parade on Red Square in 2017. </gallery>{{Clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 2wbn1b48cgl1m9aoi7sa8jj8pwk39w4 428062 428059 2026-11-04T19:50:50Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 428062 wikitext text/x-wiki {{Short description|Square in Moscow, Russia}} {{Other uses|ريڊ اسڪوائر (پينٽنگ)}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ڪريملن ۽ ريڊ اسڪوائر، ماسڪو<br> Kremlin and Red Square, Moscow | image = Kremlin and Red Square.1.jpg | caption = ريڊ اسڪوائر جو فضائي ڏيک، 2014ع | location = [[ماسڪو]]، [[روس]] | criteria = ثقافتي: i, ii, iv, r ,87 | ID = 545 | year = 1990 | coordinates = {{coord|55|45|15|N|37|37|12|E}} | pushpin_map = Central Moscow#Russia#Europe | map_caption = The location of Red Square in Central Moscow }} '''ريڊ اسڪوائر''' (<small>Red Square</small>؛ <small>[[روسي ٻولي|روسي]]</small>: <small>Красная</small> <small>площадь</small>، ڪراسنايا پلوشاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ <small>GUM</small> ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال <small>1990</small>ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي. ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن <small>73,000</small> چورس ميٽر (<small>800,000</small> چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (<small>moat</small>) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال <small>1812</small>ع ۾ پڪي ڪئي وئي. ماسڪو ۾، ”ريڊ اسڪوائر“ (Red Square) جو نالو اصل ۾ ان ننڍڙي علائقي لاءِ استعمال ٿيندو هو جيڪو سينٽ بيسل ڪيٿيڊرل، ڪريملن جي ”اسپاسڪايا ٽاور“ (Spasskaya Tower) ۽ ”لوبنوئي ميستو“ (Lobnoye Mesto) نالي اعلانن واري پليٽ فارم جي وچ ۾ واقع هو. زار اليڪسي ميخائيلووچ سرڪاري طور تي هن نالي جو دائرو وڌائي ان کي سڄي ميدان تي لاڳو ڪري ڇڏيو. ان کان اڳ هن جاءِ کي ”پوزار“ (Pozhar) يعني ”سڙيل جاءِ“ سڏيو ويندو هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان هنڌ تي اڳ ۾ موجود عمارتون سڙي ختم ٿي ويون هيون. ==تاريخ== ريڊ اسڪوائر (Red Square) جي تاريخ واسيلي سوريڪوف، ڪونسٽنٽين يوون ۽ ٻين جي ٺاهيل تصويرن (پينٽنگس) ۾ جھلڪي ​​ٿي. هي ميدان اصل ۾ ماسڪو جي مکيه بازار طور استعمال ٿيڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو. هتي مختلف عوامي تقريبون ۽ سرڪاري اعلان پڻ ڪيا ويندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن روسي زارن (بادشاهن) جي تاج پوشي جون تقريبون به هتي منعقد ٿينديون هيون. ان وقت کان وٺي هن ميدان کي آهستي آهستي تعمير ۽ ترقي ڏني وئي، ۽ ان جي قيام کان وٺي، روس جي سمورين حڪومتن ان کي سرڪاري تقريبن لاءِ استعمال ڪيو آهي. === 18هين صديءَ کان اڳ === ڪريملن (Kremlin) جي ٽڪنڊي شڪل واري حصي جو اوڀر وارو پاسو، جيڪو ريڊ اسڪوائر سان لڳل آهي ۽ ماسڪوا نديءَ توڙي هاڻي زمين جي هيٺان وهي ويندڙ نيگلنايا (Neglinnaya) نديءَ جي وچ ۾ واقع آهي، ان کي ڪريملن جو سڀ کان وڌيڪ غير محفوظ (حملي جي خطري وارو) حصو سمجهيو ويندو هو. ان جو سبب اهو هو ته ٻين پاسن جي برعڪس، هي پاسو نه ته ندين ذريعي ۽ نه ئي ڪنهن ٻي قدرتي رڪاوٽ ذريعي محفوظ هو. ان ڪري، هن پاسي تي ڪريملن جي ڀت کي سڀ کان وڌيڪ اوچو تعمير ڪيو ويو. ان کان علاوه، انهن قلعه بندين جي تعمير ۾ شامل اطالوي معمارن ’ايوان دي گريٽ‘ (Ivan the Great) کي قائل ڪيو ته هو ڀتين جي ٻاهران موجود علائقي کي خالي ڪرائي، ته جيئن اتي دشمن تي گوليون هلائڻ لاءِ هڪ کليل ميدان (فيلڊ آف فائر) ٺاهي سگهجي. ان سلسلي ۾ 1493ع ۽ 1495ع ۾ سرڪاري حڪم ناما جاري ڪيا ويا. انهن حڪمن تحت، ڀت کان 110 ’سازين‘ (sazhens) — يعني تقريباً 234 ميٽر (768 فوٽ) — جي دائري اندر موجود سمورين عمارتن کي ڊاهڻ جو حڪم ڏنو ويو. From 1508 to 1516, the Italian architect [[Aloisio the New]] arranged for the construction of a moat in front of the Eastern wall, which would connect the [[Moskva River|Moskva]] and [[Neglinnaya River|Neglinnaya]] and be filled in with water from Neglinnaya. This moat, known as the [[Alevizov moat]] having a length of {{convert|541|m|sp=us}} and width of {{convert|36|m|sp=us}}, as well as a depth of 9.5–13&nbsp;m was lined with limestone and, in 1533, fenced on both sides with low, {{convert|4|m|sp=us}}-thick cogged brick walls. Three square gates existed on this side of the wall, which in the 17th century, were known as: Konstantino-Eleninsky, Spassky, Nikolsky (owing their names to the icons of Constantine and Helen, as well as Christ the Savior and St.&nbsp;Nicholas which hung over them). The last two are directly opposite Red Square, while the Konstantino-Elenensky gate was located behind Saint Basil's Cathedral. In the early 19th century, the Arch of Konstantino-Elenensky gate was paved with bricks, but the Spassky Gate was the main front gate of the Kremlin and used for royal entrances. From this gate, wooden and (following the 17th century improvements) stone bridges stretched across the moat. Books were sold on this bridge and stone platforms were built nearby for guns – "raskats". The [[Tsar Cannon]] was located on the platform of the [[Lobnoye mesto]]. The square was called ''Veliky Torg'' ('Great Market') or simply ''Torg'' ('Market'), then ''Troitskaya'' by the name of the small Troitskaya ('Trinity') Church, burnt down in the great fire during the Tatar invasion in 1571. After that, the square held the name ''Pozhar'', which means 'burnt'. It was not until 1661–62 that it was first mentioned by its contemporary ''Krasnaya'' name. [[File:Башни Московского кремля.jpg|thumb|right|[[Moscow Kremlin]] (finished 1495)]] Red Square was then the foremost landing stage and trading center for Moscow. Even though Ivan the Great decreed that trade should only be conducted from person to person, in time, these rules were relaxed, and permanent market buildings began appearing on the square. After a fire in 1547, Ivan the Terrible reorganized the wooden shops that lined its eastern side into market lines. The streets [[Ilyinka Street|Ilyinka]] and [[Varvarka Street|Varvarka]] were divided into the Upper lines (now [[GUM (department store)|GUM department store]]), Middle lines and Bottom lines, although Bottom Lines were already in [[Zaryadye]]. After a few years, the Cathedral of Intercession of the Virgin, commonly known as [[Saint Basil's Cathedral]], was built on the moat under the rule of Ivan IV. This was the first building which gave the square its present-day characteristic silhouette (pyramidal roofs had not yet been built on the Kremlin towers). In 1595, the wooden market lines were replaced with stone. By that time, a brick platform for the proclamation of the tsar's edicts, known as [[Lobnoye Mesto]], had also been constructed. Red Square was considered a sacred place. Various festive processions were held there, and during [[Palm Sunday]], the famous [[parading on donkey|"procession on a donkey"]] was arranged, in which the patriarch, sitting on a donkey, accompanied by the tsar and the people went out of Saint Basil's Cathedral in the Kremlin. During the [[Polish–Muscovite War (1605–1618)|expulsion of the Polish army from Moscow in 1612]], Prince [[Dmitry Pozharsky]] entered the Kremlin through the square. In memory of this event, he built the [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] in honor of the "Kazan Icon of the Mother of God", which had followed his army in a campaign. At the same time (1624–1625), the [[Kremlin towers#Spasskaya|Spasskaya tower]] received contemporary tent roofs. This was done on the proposal and subsequent draft of [[Christopher Galloway]] from Scotland, who was summoned to design the new tower's clock and suggested the arrangement of the tent roof over the clock. In mid-century, a gilded double-headed eagle was set on top of the tower. After this, the square became known as ''Krasivaya'' ({{lit|beautiful}}). In the late 17th century (1679–1680), the square was cleared of all wooden structures. Then all Kremlin towers received tent roofs, except Nikolskaya. One tent was erected on the wall above Red Square (the so‑called Tsarskaya Tower, so that the tsar could watch from this spot the ceremonies in the square). Tent roofs were also constructed at [[Iberian Gate and Chapel|Voskrerensky (Iberian) gates]], arranged in the wall of [[Kitai-gorod]]. These were the fortified gates at Voskresensky Bridge over the River Neglinnaya. In 1697 and 1699, gates on both sides of Voskresensky Bridge were rebuilt into large stone buildings: the Mint and Zemsky [[prikaz]] (department in charge of urban and police matters). Zemsky prikaz (on the site of current [[State Historical Museum|Historical Museum]]) was then known as the Main Pharmacy, founded under orders of [[Peter The Great]]. In 1755 the [[Lomonosov Moscow State University|first Russian University]] was originally housed in the building of Zemsky prikaz, before moving to the better known building on Mokhovaya street further across [[Manezhnaya Square, Moscow|Manege Square]]. At the same time the (by then already drained) Alevizov moat was used as a state Pharmacy's garden for growing medicinal plants. <gallery widths="320" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Wjatscheslaw Grigorjewitsch Schwarz 002.jpg|17th century Palm Sunday procession leaving Saint Basil for Kremlin. Surikov streltsi.jpg|Execution of [[streltsy]] by Tsar [[Peter the Great|Peter&nbsp;I]] (to the right on a horse) in Red Square, 1698 (painted 1881) </gallery> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;">Kniznije lavki.jpg|Book shops at the Spassky bridge at the main gate of the Kremlin The Kazan Cathedral.jpg|[[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] (1993 reconstruction, it originates back to 1612–25) Moscow Red Square rathaus, survey by Bove, 1816.jpg|Zemsky prikaz, town hall built 1700 </gallery> {{clear}} === 18th century === In 1702, the first public [[Theater (structure)|theater]] in Russia was built near the Nikolsky gate. It existed until 1737, when it was destroyed in a fire. In the 1730s, a new mint building, called the Gubernskoye pravlenie (Provincial Board), was built in front of the old one. During her reign, [[Catherine the Great]] decided to make improvements to the square. In 1786, the upper floor of the market lines was made of stone. This line was built on the opposite side of the square, near a [[moat]] between the Spasskaya and Nikolskaya towers. Then architect [[Matvey Kazakov]] built (in the old forms) the new Lobnoye mesto of hewn stone, slightly West of the place where it was before. === 19th and early 20th centuries === [[File:Москва. Красная пл. и памятник. (цв.отк.8856 PZ). 1896 t446901.jpg|thumb|280px|A view of the Red Square in 1896.]] In 1804, at the request of merchants, the square was paved in stone. In 1806 Nikolskaya Tower was reconstructed in the Gothic style, and received a tent roof. The new phase of improvement of the square began after the [[Napoleon's invasion of Russia|Napoleonic invasion and fire in 1812]]. The moat was filled in 1813 and in its place, rows of trees were planted. The market Line along the moat, dilapidated after the fire, had been demolished, and on the Eastern side, [[Joseph Bové]] constructed new building of lines in the Empire style. In 1818 the [[Monument to Minin and Pozharsky]], was erected; its construction symbolized the rise in patriotic consciousness during the war. In 1874 the historic building of Zemsky prikaz was demolished. In its place the Imperial Historical Museum was built in pseudo-Russian style. After Bové's lines were demolished, new large buildings were erected between 1888 and 1893, also in the pseudo-Russian style: upper lines ([[GUM (department store)|GUM department store]]) and middle lines. The upper lines were intended for retail sale and together in fact comprised the first [[department store]] in Moscow. Middle lines were intended for wholesale trade. At the same time (in 1892) the square was illuminated by electric lanterns. In 1909 a tram appeared on the square for the first time. <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Nikolskaya bashnya.jpg|The Kremlin with Alevizov moat and Nikolskaya Tower in front. By [[Fyodor Alekseyev]], 1800 Red Square in Moscow (1801) by Fedor Alekseev.jpg|Red Square with St. Basil's Cathedral and Moscow Kremlin in background, by [[Fyodor Alekseyev]], 1801 Krasnaya Ploshad1802.jpg|Left-right: Zemsky prikaz, Voskresensky gates, Provincial Board and Kazan Cathedral, 1802 Krasnaya plocshad 19 cent.jpg|Left-right: market lines by Bove, Saint Basil and Kremlin. View from 1816. Market lines were replaced by GUM store in 1893 Minin-Pozharsky.jpg|Minin-Pozharsky monument from 1818 commemorating the expulsion of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth|Polish forces]] from Moscow, 19th century Красная площадь (Moscow clad in snow).jpg|Saint Basil's Cathedral, Monument to Minin and Pozharsky and Spasskaya Tower in 1908 </gallery> {{clear}} === Soviet era and modern era === During the [[Soviet Union|Soviet]] era, Red Square maintained its significance, becoming a focal point for the new state. Besides being the official address of the Soviet government, it was renowned as a showcase for military parades from 1919 onward. [[Lenin's Mausoleum]] would from 1924 onward be a part of the square complex,<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Discover Moscow's Colorful Cathedrals and Striking Palaces |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/world-heritage/article/kremlin-red-square |access-date=2025-03-03 |website=Travel |language=en}}</ref> and also as the grandstand for important dignitaries in all national celebrations. In the 1930s, [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] and [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverskaya Chapel with the Resurrection Gates]] were demolished to make room for heavy military vehicles driving through the square (both were later rebuilt after the fall of the Soviet Union). There were plans to demolish Moscow's most recognized building, [[Saint Basil's Cathedral]], as well to make way for a larger Red Square, as well as the [[State Historical Museum]]. The legend is that [[Lazar Kaganovich]], [[Joseph Stalin|Stalin]]'s associate and director of the Moscow reconstruction plan, prepared a special model of Red Square, in which the cathedral could be removed, and brought it to Stalin to show how the cathedral was an obstacle for parades and traffic. But when he jerked the cathedral out of the model, Stalin objected with his rather famous quote: "Lazar! Put it back!". However, no documented evidence exists of this encounter.<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/history/326919-st-basil-cathedral-architect-stalin|title=How did an architect convince Stalin to spare St. Basil's Cathedral from destruction?|last=Shevchenko|first=Nikolay|date=2017-12-04|website=www.rbth.com|language=en-US|access-date=2019-05-06}}</ref> In 1963, a group of African students organized a [[1963 Moscow protest|protest on Red Square]] in response to the alleged murder of a medical student named Edmund Assare-Addo. This was the first recorded political protest on Red Square since the late 1920s.<ref>{{cite web | url =http://www.cairn.info/zen.php?ID_ARTICLE=CMR_471_0033| title =Death of an African Student in Moscow|publisher =CAIRN.info|author=Julie Hessler| access-date =15 July 2014}}</ref> On 28 May 1987 a West German pilot named [[Mathias Rust]] landed a [[Cessna 172|Cessna F172P]] light aircraft at St.&nbsp;Basil next to Red Square, causing a major scandal in the [[Soviet Air Defense Forces]]. In 1990 the Kremlin and Red Square were among the first sites in the USSR added to [[UNESCO]]'s [[World Heritage Sites|World Heritage List]].<ref>{{cite web|title=Kremlin and Red Square, Moscow|url=https://whc.unesco.org/en/list/545/|access-date=2020-10-14|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Red Square has also served as a venue for high-profile concerts. [[Linkin Park]], [[The Prodigy]], [[t.A.T.u.]], [[Shakira]], [[Scorpions (band)|Scorpions]], [[Paul McCartney]], [[Roger Waters]], [[Red Hot Chili Peppers]], and other celebrities performed there. For the New Year 2006, 2007, and 2008 celebrations, a skating rink was set up on Red Square. Paul McCartney's performance there was a historic moment for many, as [[The Beatles]] were banned in the Soviet Union, preventing any live performances there of any of The Beatles. The Soviet Union also banned the sales of Beatles [[music album|records]]. While McCartney's performance was historic, he was not the first Beatle to perform in Russia. Former Beatle Ringo Starr and His All Starr Band performed at Moscow's Russia Hall in August 1998. On 4 December 2008 the [[KHL]] announced they would be holding their first all-star game outdoors on 10 January at Red Square.<ref>[http://sports.espn.com/nhl/news/story?id=3745399 Sports.espn.com]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ==== Venue for parades ==== {{Wide image|Panorama 360 Red Square_edit.jpg|1200px|360° Panorama of Red Square: Kremlin (direction: SE), Saint Basil with Lenin Mausoleum (from 1930) in front, State Historical Museum (NW) and GUM store. Hardly seen are Voskresensky gates just to the right of museum, Kazan Cathedral just to the left of GUM store and the Minin-Pozharsky monument in front of Saint Basil (originally it was in front of GUM store).}} Two of the most significant [[military parades]] on Red Square were [[1941 October Revolution Parade]], when the city was besieged by Germans and troops were leaving Red Square straight to the front lines, and the [[Moscow Victory Parade of 1945|Victory Parade in 1945]], when the banners of defeated [[Nazism|Nazi]] armies were thrown at the foot of [[Lenin's Mausoleum]]. The [[Soviet Union]] held many parades in Red Square for [[International Workers' Day#Russia|May Day]] (until 1969), [[Victory Day (9 May)|Victory Day]], and [[October Revolution Day]], which consisted of propaganda, flags, labor demonstration, marching troops, and showing off of tanks and missiles. Individual parades have been held on [[Defender of the Fatherland Day]] (23 February 1925),<ref>{{cite web |url=https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |title=Доступ закрито - LIBRARIA - Цифровий архів періодики |publisher=Libraria.ua |date= |accessdate=2022-03-14 |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022064316/https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |url-status=dead }}</ref> the [[Day of Tankmen]] (8 September 1946),<ref>{{Citation|title=Soviet Military Parade {{!}} Day of Tankmen, 8 September 1946| date=3 August 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=UwNlD1AyTkw|language=en|access-date=2020-06-13}}</ref> and the [[Death and state funeral of Joseph Stalin|state funeral of Joseph Stalin]] (9 March 1953). On Victory Day in 1945, 1965, 1985, and 1990, there were Soviet military marches and parades as well, and since 1995, the annual [[Moscow Victory Day Parade]] has been held on the square, marking anniversary of the defeat of Nazi Germany in [[World War II]]. The last large-scale Soviet parade commemorating the 73rd anniversary of the October Revolution occurred at the square in 1990. In January 2008, Russia announced it would resume parading military vehicles through Red Square,<ref>{{cite news |title=Tanks to return to Red Square|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7200669.stm|author=Aksyonov, Pavel|date=January 21, 2008|access-date=June 14, 2009 |work=BBC News }}</ref> although recent restoration of [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverski Gate]] complicated this, by closing one of existing passages along [[State Historical Museum|Historical Museum]] for the heavy vehicles. In May 2008, Russia held its annual Victory day parade, during which for the first time since the collapse of the [[Soviet Union|USSR]] in 1991, Russian military vehicles paraded through the square. On 9 May 2010, to commemorate the [[2010 Moscow Victory Day Parade|65th anniversary]] of the capitulation of Germany in 1945, the armed forces of France, the United Kingdom, and the United States marched in the Moscow Victory Day parade for the first time in history.<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/05/09/russia.parade/|title=Western troops join Russia's Victory Day parade|publisher=CNN|access-date=May 9, 2010|date=May 9, 2010|first=Matthew|last=Chance}}</ref> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> File:Victory Day Parade 2008-14.jpg|2008 Military parade marking the sixty-third anniversary of Victory in the [[Great Patriotic War]] File:Moscow Strikes Back 11-25 cheering Red Army parade, bayonets fixed.jpg|[[Red Army]] soldiers cheer [[Joseph Stalin]] in Red Square in a scene from the 1942 film ''[[Moscow Strikes Back]]'' File:Military parade on Red Square 2017-05-09 001.jpg|A soldier during a parade on Red Square in 2017. </gallery>{{Clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] lpp84yes7aqf2e74szmkivy0da81y15 428150 428062 2026-11-04T23:31:36Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 428150 wikitext text/x-wiki {{Short description|Square in Moscow, Russia}} {{Other uses|ريڊ اسڪوائر (پينٽنگ)}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ڪريملن ۽ ريڊ اسڪوائر، ماسڪو<br> Kremlin and Red Square, Moscow | image = Kremlin and Red Square.1.jpg | caption = ريڊ اسڪوائر جو فضائي ڏيک، 2014ع | location = [[ماسڪو]]، [[روس]] | criteria = ثقافتي: i, ii, iv, r ,87 | ID = 545 | year = 1990 | coordinates = {{coord|55|45|15|N|37|37|12|E}} | pushpin_map = Central Moscow#Russia#Europe | map_caption = The location of Red Square in Central Moscow }} '''ريڊ اسڪوائر''' (<small>Red Square</small>؛ <small>[[روسي ٻولي|روسي]]</small>: <small>Красная</small> <small>площадь</small>، ڪراسنايا پلوشاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ <small>GUM</small> ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال <small>1990</small>ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي. ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن <small>73,000</small> چورس ميٽر (<small>800,000</small> چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (<small>moat</small>) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال <small>1812</small>ع ۾ پڪي ڪئي وئي. ماسڪو ۾، ”ريڊ اسڪوائر“ (Red Square) جو نالو اصل ۾ ان ننڍڙي علائقي لاءِ استعمال ٿيندو هو جيڪو سينٽ بيسل ڪيٿيڊرل، ڪريملن جي ”اسپاسڪايا ٽاور“ (Spasskaya Tower) ۽ ”لوبنوئي ميستو“ (Lobnoye Mesto) نالي اعلانن واري پليٽ فارم جي وچ ۾ واقع هو. زار اليڪسي ميخائيلووچ سرڪاري طور تي هن نالي جو دائرو وڌائي ان کي سڄي ميدان تي لاڳو ڪري ڇڏيو. ان کان اڳ هن جاءِ کي ”پوزار“ (Pozhar) يعني ”سڙيل جاءِ“ سڏيو ويندو هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان هنڌ تي اڳ ۾ موجود عمارتون سڙي ختم ٿي ويون هيون. ==تاريخ== ريڊ اسڪوائر (Red Square) جي تاريخ واسيلي سوريڪوف، ڪونسٽنٽين يوون ۽ ٻين جي ٺاهيل تصويرن (پينٽنگس) ۾ جھلڪي ​​ٿي. هي ميدان اصل ۾ ماسڪو جي مکيه بازار طور استعمال ٿيڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو. هتي مختلف عوامي تقريبون ۽ سرڪاري اعلان پڻ ڪيا ويندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن روسي زارن (بادشاهن) جي تاج پوشي جون تقريبون به هتي منعقد ٿينديون هيون. ان وقت کان وٺي هن ميدان کي آهستي آهستي تعمير ۽ ترقي ڏني وئي، ۽ ان جي قيام کان وٺي، روس جي سمورين حڪومتن ان کي سرڪاري تقريبن لاءِ استعمال ڪيو آهي. === 18هين صديءَ کان اڳ === ڪريملن (Kremlin) جي ٽڪنڊي شڪل واري حصي جو اوڀر وارو پاسو، جيڪو ريڊ اسڪوائر سان لڳل آهي ۽ ماسڪوا نديءَ توڙي هاڻي زمين جي هيٺان وهي ويندڙ نيگلنايا (Neglinnaya) نديءَ جي وچ ۾ واقع آهي، ان کي ڪريملن جو سڀ کان وڌيڪ غير محفوظ (حملي جي خطري وارو) حصو سمجهيو ويندو هو. ان جو سبب اهو هو ته ٻين پاسن جي برعڪس، هي پاسو نه ته ندين ذريعي ۽ نه ئي ڪنهن ٻي قدرتي رڪاوٽ ذريعي محفوظ هو. ان ڪري، هن پاسي تي ڪريملن جي ڀت کي سڀ کان وڌيڪ اوچو تعمير ڪيو ويو. ان کان علاوه، انهن قلعه بندين جي تعمير ۾ شامل اطالوي معمارن ’ايوان دي گريٽ‘ (Ivan the Great) کي قائل ڪيو ته هو ڀتين جي ٻاهران موجود علائقي کي خالي ڪرائي، ته جيئن اتي دشمن تي گوليون هلائڻ لاءِ هڪ کليل ميدان (فيلڊ آف فائر) ٺاهي سگهجي. ان سلسلي ۾ 1493ع ۽ 1495ع ۾ سرڪاري حڪم ناما جاري ڪيا ويا. انهن حڪمن تحت، ڀت کان 110 ’سازين‘ (sazhens) — يعني تقريباً 234 ميٽر (768 فوٽ) — جي دائري اندر موجود سمورين عمارتن کي ڊاهڻ جو حڪم ڏنو ويو. From 1508 to 1516, the Italian architect [[Aloisio the New]] arranged for the construction of a moat in front of the Eastern wall, which would connect the [[Moskva River|Moskva]] and [[Neglinnaya River|Neglinnaya]] and be filled in with water from Neglinnaya. This moat, known as the [[Alevizov moat]] having a length of {{convert|541|m|sp=us}} and width of {{convert|36|m|sp=us}}, as well as a depth of 9.5–13&nbsp;m was lined with limestone and, in 1533, fenced on both sides with low, {{convert|4|m|sp=us}}-thick cogged brick walls. Three square gates existed on this side of the wall, which in the 17th century, were known as: Konstantino-Eleninsky, Spassky, Nikolsky (owing their names to the icons of Constantine and Helen, as well as Christ the Savior and St.&nbsp;Nicholas which hung over them). The last two are directly opposite Red Square, while the Konstantino-Elenensky gate was located behind Saint Basil's Cathedral. In the early 19th century, the Arch of Konstantino-Elenensky gate was paved with bricks, but the Spassky Gate was the main front gate of the Kremlin and used for royal entrances. From this gate, wooden and (following the 17th century improvements) stone bridges stretched across the moat. Books were sold on this bridge and stone platforms were built nearby for guns – "raskats". The [[Tsar Cannon]] was located on the platform of the [[Lobnoye mesto]]. The square was called ''Veliky Torg'' ('Great Market') or simply ''Torg'' ('Market'), then ''Troitskaya'' by the name of the small Troitskaya ('Trinity') Church, burnt down in the great fire during the Tatar invasion in 1571. After that, the square held the name ''Pozhar'', which means 'burnt'. It was not until 1661–62 that it was first mentioned by its contemporary ''Krasnaya'' name. [[File:Башни Московского кремля.jpg|thumb|right|[[Moscow Kremlin]] (finished 1495)]] Red Square was then the foremost landing stage and trading center for Moscow. Even though Ivan the Great decreed that trade should only be conducted from person to person, in time, these rules were relaxed, and permanent market buildings began appearing on the square. After a fire in 1547, Ivan the Terrible reorganized the wooden shops that lined its eastern side into market lines. The streets [[Ilyinka Street|Ilyinka]] and [[Varvarka Street|Varvarka]] were divided into the Upper lines (now [[GUM (department store)|GUM department store]]), Middle lines and Bottom lines, although Bottom Lines were already in [[Zaryadye]]. After a few years, the Cathedral of Intercession of the Virgin, commonly known as [[Saint Basil's Cathedral]], was built on the moat under the rule of Ivan IV. This was the first building which gave the square its present-day characteristic silhouette (pyramidal roofs had not yet been built on the Kremlin towers). In 1595, the wooden market lines were replaced with stone. By that time, a brick platform for the proclamation of the tsar's edicts, known as [[Lobnoye Mesto]], had also been constructed. Red Square was considered a sacred place. Various festive processions were held there, and during [[Palm Sunday]], the famous [[parading on donkey|"procession on a donkey"]] was arranged, in which the patriarch, sitting on a donkey, accompanied by the tsar and the people went out of Saint Basil's Cathedral in the Kremlin. During the [[Polish–Muscovite War (1605–1618)|expulsion of the Polish army from Moscow in 1612]], Prince [[Dmitry Pozharsky]] entered the Kremlin through the square. In memory of this event, he built the [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] in honor of the "Kazan Icon of the Mother of God", which had followed his army in a campaign. At the same time (1624–1625), the [[Kremlin towers#Spasskaya|Spasskaya tower]] received contemporary tent roofs. This was done on the proposal and subsequent draft of [[Christopher Galloway]] from Scotland, who was summoned to design the new tower's clock and suggested the arrangement of the tent roof over the clock. In mid-century, a gilded double-headed eagle was set on top of the tower. After this, the square became known as ''Krasivaya'' ({{lit|beautiful}}). In the late 17th century (1679–1680), the square was cleared of all wooden structures. Then all Kremlin towers received tent roofs, except Nikolskaya. One tent was erected on the wall above Red Square (the so‑called Tsarskaya Tower, so that the tsar could watch from this spot the ceremonies in the square). Tent roofs were also constructed at [[Iberian Gate and Chapel|Voskrerensky (Iberian) gates]], arranged in the wall of [[Kitai-gorod]]. These were the fortified gates at Voskresensky Bridge over the River Neglinnaya. In 1697 and 1699, gates on both sides of Voskresensky Bridge were rebuilt into large stone buildings: the Mint and Zemsky [[prikaz]] (department in charge of urban and police matters). Zemsky prikaz (on the site of current [[State Historical Museum|Historical Museum]]) was then known as the Main Pharmacy, founded under orders of [[Peter The Great]]. In 1755 the [[Lomonosov Moscow State University|first Russian University]] was originally housed in the building of Zemsky prikaz, before moving to the better known building on Mokhovaya street further across [[Manezhnaya Square, Moscow|Manege Square]]. At the same time the (by then already drained) Alevizov moat was used as a state Pharmacy's garden for growing medicinal plants. <gallery widths="320" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Wjatscheslaw Grigorjewitsch Schwarz 002.jpg|17th century Palm Sunday procession leaving Saint Basil for Kremlin. Surikov streltsi.jpg|Execution of [[streltsy]] by Tsar [[Peter the Great|Peter&nbsp;I]] (to the right on a horse) in Red Square, 1698 (painted 1881) </gallery> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;">Kniznije lavki.jpg|Book shops at the Spassky bridge at the main gate of the Kremlin The Kazan Cathedral.jpg|[[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] (1993 reconstruction, it originates back to 1612–25) Moscow Red Square rathaus, survey by Bove, 1816.jpg|Zemsky prikaz, town hall built 1700 </gallery> {{clear}} === 18th century === In 1702, the first public [[Theater (structure)|theater]] in Russia was built near the Nikolsky gate. It existed until 1737, when it was destroyed in a fire. In the 1730s, a new mint building, called the Gubernskoye pravlenie (Provincial Board), was built in front of the old one. During her reign, [[Catherine the Great]] decided to make improvements to the square. In 1786, the upper floor of the market lines was made of stone. This line was built on the opposite side of the square, near a [[moat]] between the Spasskaya and Nikolskaya towers. Then architect [[Matvey Kazakov]] built (in the old forms) the new Lobnoye mesto of hewn stone, slightly West of the place where it was before. === 19th and early 20th centuries === [[File:Москва. Красная пл. и памятник. (цв.отк.8856 PZ). 1896 t446901.jpg|thumb|280px|A view of the Red Square in 1896.]] In 1804, at the request of merchants, the square was paved in stone. In 1806 Nikolskaya Tower was reconstructed in the Gothic style, and received a tent roof. The new phase of improvement of the square began after the [[Napoleon's invasion of Russia|Napoleonic invasion and fire in 1812]]. The moat was filled in 1813 and in its place, rows of trees were planted. The market Line along the moat, dilapidated after the fire, had been demolished, and on the Eastern side, [[Joseph Bové]] constructed new building of lines in the Empire style. In 1818 the [[Monument to Minin and Pozharsky]], was erected; its construction symbolized the rise in patriotic consciousness during the war. In 1874 the historic building of Zemsky prikaz was demolished. In its place the Imperial Historical Museum was built in pseudo-Russian style. After Bové's lines were demolished, new large buildings were erected between 1888 and 1893, also in the pseudo-Russian style: upper lines ([[GUM (department store)|GUM department store]]) and middle lines. The upper lines were intended for retail sale and together in fact comprised the first [[department store]] in Moscow. Middle lines were intended for wholesale trade. At the same time (in 1892) the square was illuminated by electric lanterns. In 1909 a tram appeared on the square for the first time. <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Nikolskaya bashnya.jpg|The Kremlin with Alevizov moat and Nikolskaya Tower in front. By [[Fyodor Alekseyev]], 1800 Red Square in Moscow (1801) by Fedor Alekseev.jpg|Red Square with St. Basil's Cathedral and Moscow Kremlin in background, by [[Fyodor Alekseyev]], 1801 Krasnaya Ploshad1802.jpg|Left-right: Zemsky prikaz, Voskresensky gates, Provincial Board and Kazan Cathedral, 1802 Krasnaya plocshad 19 cent.jpg|Left-right: market lines by Bove, Saint Basil and Kremlin. View from 1816. Market lines were replaced by GUM store in 1893 Minin-Pozharsky.jpg|Minin-Pozharsky monument from 1818 commemorating the expulsion of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth|Polish forces]] from Moscow, 19th century Красная площадь (Moscow clad in snow).jpg|Saint Basil's Cathedral, Monument to Minin and Pozharsky and Spasskaya Tower in 1908 </gallery> {{clear}} === Soviet era and modern era === During the [[Soviet Union|Soviet]] era, Red Square maintained its significance, becoming a focal point for the new state. Besides being the official address of the Soviet government, it was renowned as a showcase for military parades from 1919 onward. [[Lenin's Mausoleum]] would from 1924 onward be a part of the square complex,<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Discover Moscow's Colorful Cathedrals and Striking Palaces |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/world-heritage/article/kremlin-red-square |access-date=2025-03-03 |website=Travel |language=en}}</ref> and also as the grandstand for important dignitaries in all national celebrations. In the 1930s, [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] and [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverskaya Chapel with the Resurrection Gates]] were demolished to make room for heavy military vehicles driving through the square (both were later rebuilt after the fall of the Soviet Union). There were plans to demolish Moscow's most recognized building, [[Saint Basil's Cathedral]], as well to make way for a larger Red Square, as well as the [[State Historical Museum]]. The legend is that [[Lazar Kaganovich]], [[Joseph Stalin|Stalin]]'s associate and director of the Moscow reconstruction plan, prepared a special model of Red Square, in which the cathedral could be removed, and brought it to Stalin to show how the cathedral was an obstacle for parades and traffic. But when he jerked the cathedral out of the model, Stalin objected with his rather famous quote: "Lazar! Put it back!". However, no documented evidence exists of this encounter.<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/history/326919-st-basil-cathedral-architect-stalin|title=How did an architect convince Stalin to spare St. Basil's Cathedral from destruction?|last=Shevchenko|first=Nikolay|date=2017-12-04|website=www.rbth.com|language=en-US|access-date=2019-05-06}}</ref> In 1963, a group of African students organized a [[1963 Moscow protest|protest on Red Square]] in response to the alleged murder of a medical student named Edmund Assare-Addo. This was the first recorded political protest on Red Square since the late 1920s.<ref>{{cite web | url =http://www.cairn.info/zen.php?ID_ARTICLE=CMR_471_0033| title =Death of an African Student in Moscow|publisher =CAIRN.info|author=Julie Hessler| access-date =15 July 2014}}</ref> On 28 May 1987 a West German pilot named [[Mathias Rust]] landed a [[Cessna 172|Cessna F172P]] light aircraft at St.&nbsp;Basil next to Red Square, causing a major scandal in the [[Soviet Air Defense Forces]]. In 1990 the Kremlin and Red Square were among the first sites in the USSR added to [[UNESCO]]'s [[World Heritage Sites|World Heritage List]].<ref>{{cite web|title=Kremlin and Red Square, Moscow|url=https://whc.unesco.org/en/list/545/|access-date=2020-10-14|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Red Square has also served as a venue for high-profile concerts. [[Linkin Park]], [[The Prodigy]], [[t.A.T.u.]], [[Shakira]], [[Scorpions (band)|Scorpions]], [[Paul McCartney]], [[Roger Waters]], [[Red Hot Chili Peppers]], and other celebrities performed there. For the New Year 2006, 2007, and 2008 celebrations, a skating rink was set up on Red Square. Paul McCartney's performance there was a historic moment for many, as [[The Beatles]] were banned in the Soviet Union, preventing any live performances there of any of The Beatles. The Soviet Union also banned the sales of Beatles [[music album|records]]. While McCartney's performance was historic, he was not the first Beatle to perform in Russia. Former Beatle Ringo Starr and His All Starr Band performed at Moscow's Russia Hall in August 1998. On 4 December 2008 the [[KHL]] announced they would be holding their first all-star game outdoors on 10 January at Red Square.<ref>[http://sports.espn.com/nhl/news/story?id=3745399 Sports.espn.com]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ==== Venue for parades ==== {{Wide image|Panorama 360 Red Square_edit.jpg|1200px|360° Panorama of Red Square: Kremlin (direction: SE), Saint Basil with Lenin Mausoleum (from 1930) in front, State Historical Museum (NW) and GUM store. Hardly seen are Voskresensky gates just to the right of museum, Kazan Cathedral just to the left of GUM store and the Minin-Pozharsky monument in front of Saint Basil (originally it was in front of GUM store).}} Two of the most significant [[military parades]] on Red Square were [[1941 October Revolution Parade]], when the city was besieged by Germans and troops were leaving Red Square straight to the front lines, and the [[Moscow Victory Parade of 1945|Victory Parade in 1945]], when the banners of defeated [[Nazism|Nazi]] armies were thrown at the foot of [[Lenin's Mausoleum]]. The [[Soviet Union]] held many parades in Red Square for [[International Workers' Day#Russia|May Day]] (until 1969), [[Victory Day (9 May)|Victory Day]], and [[October Revolution Day]], which consisted of propaganda, flags, labor demonstration, marching troops, and showing off of tanks and missiles. Individual parades have been held on [[Defender of the Fatherland Day]] (23 February 1925),<ref>{{cite web |url=https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |title=Доступ закрито - LIBRARIA - Цифровий архів періодики |publisher=Libraria.ua |date= |accessdate=2022-03-14 |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022064316/https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |url-status=dead }}</ref> the [[Day of Tankmen]] (8 September 1946),<ref>{{Citation|title=Soviet Military Parade {{!}} Day of Tankmen, 8 September 1946| date=3 August 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=UwNlD1AyTkw|language=en|access-date=2020-06-13}}</ref> and the [[Death and state funeral of Joseph Stalin|state funeral of Joseph Stalin]] (9 March 1953). On Victory Day in 1945, 1965, 1985, and 1990, there were Soviet military marches and parades as well, and since 1995, the annual [[Moscow Victory Day Parade]] has been held on the square, marking anniversary of the defeat of Nazi Germany in [[World War II]]. The last large-scale Soviet parade commemorating the 73rd anniversary of the October Revolution occurred at the square in 1990. In January 2008, Russia announced it would resume parading military vehicles through Red Square,<ref>{{cite news |title=Tanks to return to Red Square|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7200669.stm|author=Aksyonov, Pavel|date=January 21, 2008|access-date=June 14, 2009 |work=BBC News }}</ref> although recent restoration of [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverski Gate]] complicated this, by closing one of existing passages along [[State Historical Museum|Historical Museum]] for the heavy vehicles. In May 2008, Russia held its annual Victory day parade, during which for the first time since the collapse of the [[Soviet Union|USSR]] in 1991, Russian military vehicles paraded through the square. On 9 May 2010, to commemorate the [[2010 Moscow Victory Day Parade|65th anniversary]] of the capitulation of Germany in 1945, the armed forces of France, the United Kingdom, and the United States marched in the Moscow Victory Day parade for the first time in history.<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/05/09/russia.parade/|title=Western troops join Russia's Victory Day parade|publisher=CNN|access-date=May 9, 2010|date=May 9, 2010|first=Matthew|last=Chance}}</ref> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> File:Victory Day Parade 2008-14.jpg|2008 Military parade marking the sixty-third anniversary of Victory in the [[Great Patriotic War]] File:Moscow Strikes Back 11-25 cheering Red Army parade, bayonets fixed.jpg|[[Red Army]] soldiers cheer [[Joseph Stalin]] in Red Square in a scene from the 1942 film ''[[Moscow Strikes Back]]'' File:Military parade on Red Square 2017-05-09 001.jpg|A soldier during a parade on Red Square in 2017. </gallery>{{Clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ چوڪ]] [[زمرو:ماسڪو ۾ چوڪ]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] plz864l6rgb9e7x1h25ucd0oe5xrn2b 428156 428150 2026-11-04T23:40:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 428156 wikitext text/x-wiki {{Short description|Square in Moscow, Russia}} {{Other uses|ريڊ اسڪوائر (پينٽنگ)}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ڪريملن ۽ ريڊ اسڪوائر، ماسڪو<br> Kremlin and Red Square, Moscow | image = Kremlin and Red Square.1.jpg | caption = ريڊ اسڪوائر جو فضائي ڏيک، 2014ع | location = [[ماسڪو]]، [[روس]] | criteria = ثقافتي: i, ii, iv, r ,87 | ID = 545 | year = 1990 | coordinates = {{coord|55|45|15|N|37|37|12|E}} | pushpin_map = Central Moscow#Russia#Europe | map_caption = The location of Red Square in Central Moscow }} '''ريڊ اسڪوائر''' (<small>Red Square</small>؛ <small>[[روسي ٻولي|روسي]]</small>: <small>Красная</small> <small>площадь</small>، ڪراسنايا پلوشاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ <small>GUM</small> ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال <small>1990</small>ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي. ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن <small>73,000</small> چورس ميٽر (<small>800,000</small> چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (<small>moat</small>) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال <small>1812</small>ع ۾ پڪي ڪئي وئي. ماسڪو ۾ "ريڊ اسڪوائر" جو نالو اصل ۾ ان ننڍڙي علائقي لاءِ استعمال ٿيندو هو جيڪو سينٽ بيسل چرچ، ڪريملن جي "اسپاسڪايا ٽاور" ۽ "لوبنوئي ميستو" (<small>Lobnoye Mesto</small>) نالي اعلانن واري پليٽ فارم جي وچ ۾ واقع هو. زار اليڪسي ميخائيلووچ سرڪاري طور تي هن نالي جو دائرو وڌائي ان کي سڄي ميدان تي لاڳو ڪري ڇڏيو. ان کان اڳ هن جاءِ کي "پوزار" (<small>Pozhar</small>) يعني ”سڙيل جاءِ“ سڏيو ويندو هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان هنڌ تي اڳ ۾ موجود عمارتون سڙي ختم ٿي ويون هيون. ==تاريخ== ريڊ اسڪوائر (Red Square) جي تاريخ واسيلي سوريڪوف، ڪونسٽنٽين يوون ۽ ٻين جي ٺاهيل تصويرن (پينٽنگس) ۾ جھلڪي ​​ٿي. هي ميدان اصل ۾ ماسڪو جي مکيه بازار طور استعمال ٿيڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو. هتي مختلف عوامي تقريبون ۽ سرڪاري اعلان پڻ ڪيا ويندا هئا، ۽ ڪڏهن ڪڏهن روسي زارن (بادشاهن) جي تاج پوشي جون تقريبون به هتي منعقد ٿينديون هيون. ان وقت کان وٺي هن ميدان کي آهستي آهستي تعمير ۽ ترقي ڏني وئي، ۽ ان جي قيام کان وٺي، روس جي سمورين حڪومتن ان کي سرڪاري تقريبن لاءِ استعمال ڪيو آهي. === 18هين صديءَ کان اڳ === ڪريملن (Kremlin) جي ٽڪنڊي شڪل واري حصي جو اوڀر وارو پاسو، جيڪو ريڊ اسڪوائر سان لڳل آهي ۽ ماسڪوا نديءَ توڙي هاڻي زمين جي هيٺان وهي ويندڙ نيگلنايا (Neglinnaya) نديءَ جي وچ ۾ واقع آهي، ان کي ڪريملن جو سڀ کان وڌيڪ غير محفوظ (حملي جي خطري وارو) حصو سمجهيو ويندو هو. ان جو سبب اهو هو ته ٻين پاسن جي برعڪس، هي پاسو نه ته ندين ذريعي ۽ نه ئي ڪنهن ٻي قدرتي رڪاوٽ ذريعي محفوظ هو. ان ڪري، هن پاسي تي ڪريملن جي ڀت کي سڀ کان وڌيڪ اوچو تعمير ڪيو ويو. ان کان علاوه، انهن قلعه بندين جي تعمير ۾ شامل اطالوي معمارن ’ايوان دي گريٽ‘ (Ivan the Great) کي قائل ڪيو ته هو ڀتين جي ٻاهران موجود علائقي کي خالي ڪرائي، ته جيئن اتي دشمن تي گوليون هلائڻ لاءِ هڪ کليل ميدان (فيلڊ آف فائر) ٺاهي سگهجي. ان سلسلي ۾ 1493ع ۽ 1495ع ۾ سرڪاري حڪم ناما جاري ڪيا ويا. انهن حڪمن تحت، ڀت کان 110 ’سازين‘ (sazhens) — يعني تقريباً 234 ميٽر (768 فوٽ) — جي دائري اندر موجود سمورين عمارتن کي ڊاهڻ جو حڪم ڏنو ويو. From 1508 to 1516, the Italian architect [[Aloisio the New]] arranged for the construction of a moat in front of the Eastern wall, which would connect the [[Moskva River|Moskva]] and [[Neglinnaya River|Neglinnaya]] and be filled in with water from Neglinnaya. This moat, known as the [[Alevizov moat]] having a length of {{convert|541|m|sp=us}} and width of {{convert|36|m|sp=us}}, as well as a depth of 9.5–13&nbsp;m was lined with limestone and, in 1533, fenced on both sides with low, {{convert|4|m|sp=us}}-thick cogged brick walls. Three square gates existed on this side of the wall, which in the 17th century, were known as: Konstantino-Eleninsky, Spassky, Nikolsky (owing their names to the icons of Constantine and Helen, as well as Christ the Savior and St.&nbsp;Nicholas which hung over them). The last two are directly opposite Red Square, while the Konstantino-Elenensky gate was located behind Saint Basil's Cathedral. In the early 19th century, the Arch of Konstantino-Elenensky gate was paved with bricks, but the Spassky Gate was the main front gate of the Kremlin and used for royal entrances. From this gate, wooden and (following the 17th century improvements) stone bridges stretched across the moat. Books were sold on this bridge and stone platforms were built nearby for guns – "raskats". The [[Tsar Cannon]] was located on the platform of the [[Lobnoye mesto]]. The square was called ''Veliky Torg'' ('Great Market') or simply ''Torg'' ('Market'), then ''Troitskaya'' by the name of the small Troitskaya ('Trinity') Church, burnt down in the great fire during the Tatar invasion in 1571. After that, the square held the name ''Pozhar'', which means 'burnt'. It was not until 1661–62 that it was first mentioned by its contemporary ''Krasnaya'' name. [[File:Башни Московского кремля.jpg|thumb|right|[[Moscow Kremlin]] (finished 1495)]] Red Square was then the foremost landing stage and trading center for Moscow. Even though Ivan the Great decreed that trade should only be conducted from person to person, in time, these rules were relaxed, and permanent market buildings began appearing on the square. After a fire in 1547, Ivan the Terrible reorganized the wooden shops that lined its eastern side into market lines. The streets [[Ilyinka Street|Ilyinka]] and [[Varvarka Street|Varvarka]] were divided into the Upper lines (now [[GUM (department store)|GUM department store]]), Middle lines and Bottom lines, although Bottom Lines were already in [[Zaryadye]]. After a few years, the Cathedral of Intercession of the Virgin, commonly known as [[Saint Basil's Cathedral]], was built on the moat under the rule of Ivan IV. This was the first building which gave the square its present-day characteristic silhouette (pyramidal roofs had not yet been built on the Kremlin towers). In 1595, the wooden market lines were replaced with stone. By that time, a brick platform for the proclamation of the tsar's edicts, known as [[Lobnoye Mesto]], had also been constructed. Red Square was considered a sacred place. Various festive processions were held there, and during [[Palm Sunday]], the famous [[parading on donkey|"procession on a donkey"]] was arranged, in which the patriarch, sitting on a donkey, accompanied by the tsar and the people went out of Saint Basil's Cathedral in the Kremlin. During the [[Polish–Muscovite War (1605–1618)|expulsion of the Polish army from Moscow in 1612]], Prince [[Dmitry Pozharsky]] entered the Kremlin through the square. In memory of this event, he built the [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] in honor of the "Kazan Icon of the Mother of God", which had followed his army in a campaign. At the same time (1624–1625), the [[Kremlin towers#Spasskaya|Spasskaya tower]] received contemporary tent roofs. This was done on the proposal and subsequent draft of [[Christopher Galloway]] from Scotland, who was summoned to design the new tower's clock and suggested the arrangement of the tent roof over the clock. In mid-century, a gilded double-headed eagle was set on top of the tower. After this, the square became known as ''Krasivaya'' ({{lit|beautiful}}). In the late 17th century (1679–1680), the square was cleared of all wooden structures. Then all Kremlin towers received tent roofs, except Nikolskaya. One tent was erected on the wall above Red Square (the so‑called Tsarskaya Tower, so that the tsar could watch from this spot the ceremonies in the square). Tent roofs were also constructed at [[Iberian Gate and Chapel|Voskrerensky (Iberian) gates]], arranged in the wall of [[Kitai-gorod]]. These were the fortified gates at Voskresensky Bridge over the River Neglinnaya. In 1697 and 1699, gates on both sides of Voskresensky Bridge were rebuilt into large stone buildings: the Mint and Zemsky [[prikaz]] (department in charge of urban and police matters). Zemsky prikaz (on the site of current [[State Historical Museum|Historical Museum]]) was then known as the Main Pharmacy, founded under orders of [[Peter The Great]]. In 1755 the [[Lomonosov Moscow State University|first Russian University]] was originally housed in the building of Zemsky prikaz, before moving to the better known building on Mokhovaya street further across [[Manezhnaya Square, Moscow|Manege Square]]. At the same time the (by then already drained) Alevizov moat was used as a state Pharmacy's garden for growing medicinal plants. <gallery widths="320" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Wjatscheslaw Grigorjewitsch Schwarz 002.jpg|17th century Palm Sunday procession leaving Saint Basil for Kremlin. Surikov streltsi.jpg|Execution of [[streltsy]] by Tsar [[Peter the Great|Peter&nbsp;I]] (to the right on a horse) in Red Square, 1698 (painted 1881) </gallery> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;">Kniznije lavki.jpg|Book shops at the Spassky bridge at the main gate of the Kremlin The Kazan Cathedral.jpg|[[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] (1993 reconstruction, it originates back to 1612–25) Moscow Red Square rathaus, survey by Bove, 1816.jpg|Zemsky prikaz, town hall built 1700 </gallery> {{clear}} === 18th century === In 1702, the first public [[Theater (structure)|theater]] in Russia was built near the Nikolsky gate. It existed until 1737, when it was destroyed in a fire. In the 1730s, a new mint building, called the Gubernskoye pravlenie (Provincial Board), was built in front of the old one. During her reign, [[Catherine the Great]] decided to make improvements to the square. In 1786, the upper floor of the market lines was made of stone. This line was built on the opposite side of the square, near a [[moat]] between the Spasskaya and Nikolskaya towers. Then architect [[Matvey Kazakov]] built (in the old forms) the new Lobnoye mesto of hewn stone, slightly West of the place where it was before. === 19th and early 20th centuries === [[File:Москва. Красная пл. и памятник. (цв.отк.8856 PZ). 1896 t446901.jpg|thumb|280px|A view of the Red Square in 1896.]] In 1804, at the request of merchants, the square was paved in stone. In 1806 Nikolskaya Tower was reconstructed in the Gothic style, and received a tent roof. The new phase of improvement of the square began after the [[Napoleon's invasion of Russia|Napoleonic invasion and fire in 1812]]. The moat was filled in 1813 and in its place, rows of trees were planted. The market Line along the moat, dilapidated after the fire, had been demolished, and on the Eastern side, [[Joseph Bové]] constructed new building of lines in the Empire style. In 1818 the [[Monument to Minin and Pozharsky]], was erected; its construction symbolized the rise in patriotic consciousness during the war. In 1874 the historic building of Zemsky prikaz was demolished. In its place the Imperial Historical Museum was built in pseudo-Russian style. After Bové's lines were demolished, new large buildings were erected between 1888 and 1893, also in the pseudo-Russian style: upper lines ([[GUM (department store)|GUM department store]]) and middle lines. The upper lines were intended for retail sale and together in fact comprised the first [[department store]] in Moscow. Middle lines were intended for wholesale trade. At the same time (in 1892) the square was illuminated by electric lanterns. In 1909 a tram appeared on the square for the first time. <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Nikolskaya bashnya.jpg|The Kremlin with Alevizov moat and Nikolskaya Tower in front. By [[Fyodor Alekseyev]], 1800 Red Square in Moscow (1801) by Fedor Alekseev.jpg|Red Square with St. Basil's Cathedral and Moscow Kremlin in background, by [[Fyodor Alekseyev]], 1801 Krasnaya Ploshad1802.jpg|Left-right: Zemsky prikaz, Voskresensky gates, Provincial Board and Kazan Cathedral, 1802 Krasnaya plocshad 19 cent.jpg|Left-right: market lines by Bove, Saint Basil and Kremlin. View from 1816. Market lines were replaced by GUM store in 1893 Minin-Pozharsky.jpg|Minin-Pozharsky monument from 1818 commemorating the expulsion of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth|Polish forces]] from Moscow, 19th century Красная площадь (Moscow clad in snow).jpg|Saint Basil's Cathedral, Monument to Minin and Pozharsky and Spasskaya Tower in 1908 </gallery> {{clear}} === Soviet era and modern era === During the [[Soviet Union|Soviet]] era, Red Square maintained its significance, becoming a focal point for the new state. Besides being the official address of the Soviet government, it was renowned as a showcase for military parades from 1919 onward. [[Lenin's Mausoleum]] would from 1924 onward be a part of the square complex,<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Discover Moscow's Colorful Cathedrals and Striking Palaces |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/world-heritage/article/kremlin-red-square |access-date=2025-03-03 |website=Travel |language=en}}</ref> and also as the grandstand for important dignitaries in all national celebrations. In the 1930s, [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] and [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverskaya Chapel with the Resurrection Gates]] were demolished to make room for heavy military vehicles driving through the square (both were later rebuilt after the fall of the Soviet Union). There were plans to demolish Moscow's most recognized building, [[Saint Basil's Cathedral]], as well to make way for a larger Red Square, as well as the [[State Historical Museum]]. The legend is that [[Lazar Kaganovich]], [[Joseph Stalin|Stalin]]'s associate and director of the Moscow reconstruction plan, prepared a special model of Red Square, in which the cathedral could be removed, and brought it to Stalin to show how the cathedral was an obstacle for parades and traffic. But when he jerked the cathedral out of the model, Stalin objected with his rather famous quote: "Lazar! Put it back!". However, no documented evidence exists of this encounter.<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/history/326919-st-basil-cathedral-architect-stalin|title=How did an architect convince Stalin to spare St. Basil's Cathedral from destruction?|last=Shevchenko|first=Nikolay|date=2017-12-04|website=www.rbth.com|language=en-US|access-date=2019-05-06}}</ref> In 1963, a group of African students organized a [[1963 Moscow protest|protest on Red Square]] in response to the alleged murder of a medical student named Edmund Assare-Addo. This was the first recorded political protest on Red Square since the late 1920s.<ref>{{cite web | url =http://www.cairn.info/zen.php?ID_ARTICLE=CMR_471_0033| title =Death of an African Student in Moscow|publisher =CAIRN.info|author=Julie Hessler| access-date =15 July 2014}}</ref> On 28 May 1987 a West German pilot named [[Mathias Rust]] landed a [[Cessna 172|Cessna F172P]] light aircraft at St.&nbsp;Basil next to Red Square, causing a major scandal in the [[Soviet Air Defense Forces]]. In 1990 the Kremlin and Red Square were among the first sites in the USSR added to [[UNESCO]]'s [[World Heritage Sites|World Heritage List]].<ref>{{cite web|title=Kremlin and Red Square, Moscow|url=https://whc.unesco.org/en/list/545/|access-date=2020-10-14|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Red Square has also served as a venue for high-profile concerts. [[Linkin Park]], [[The Prodigy]], [[t.A.T.u.]], [[Shakira]], [[Scorpions (band)|Scorpions]], [[Paul McCartney]], [[Roger Waters]], [[Red Hot Chili Peppers]], and other celebrities performed there. For the New Year 2006, 2007, and 2008 celebrations, a skating rink was set up on Red Square. Paul McCartney's performance there was a historic moment for many, as [[The Beatles]] were banned in the Soviet Union, preventing any live performances there of any of The Beatles. The Soviet Union also banned the sales of Beatles [[music album|records]]. While McCartney's performance was historic, he was not the first Beatle to perform in Russia. Former Beatle Ringo Starr and His All Starr Band performed at Moscow's Russia Hall in August 1998. On 4 December 2008 the [[KHL]] announced they would be holding their first all-star game outdoors on 10 January at Red Square.<ref>[http://sports.espn.com/nhl/news/story?id=3745399 Sports.espn.com]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ==== Venue for parades ==== {{Wide image|Panorama 360 Red Square_edit.jpg|1200px|360° Panorama of Red Square: Kremlin (direction: SE), Saint Basil with Lenin Mausoleum (from 1930) in front, State Historical Museum (NW) and GUM store. Hardly seen are Voskresensky gates just to the right of museum, Kazan Cathedral just to the left of GUM store and the Minin-Pozharsky monument in front of Saint Basil (originally it was in front of GUM store).}} Two of the most significant [[military parades]] on Red Square were [[1941 October Revolution Parade]], when the city was besieged by Germans and troops were leaving Red Square straight to the front lines, and the [[Moscow Victory Parade of 1945|Victory Parade in 1945]], when the banners of defeated [[Nazism|Nazi]] armies were thrown at the foot of [[Lenin's Mausoleum]]. The [[Soviet Union]] held many parades in Red Square for [[International Workers' Day#Russia|May Day]] (until 1969), [[Victory Day (9 May)|Victory Day]], and [[October Revolution Day]], which consisted of propaganda, flags, labor demonstration, marching troops, and showing off of tanks and missiles. Individual parades have been held on [[Defender of the Fatherland Day]] (23 February 1925),<ref>{{cite web |url=https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |title=Доступ закрито - LIBRARIA - Цифровий архів періодики |publisher=Libraria.ua |date= |accessdate=2022-03-14 |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022064316/https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |url-status=dead }}</ref> the [[Day of Tankmen]] (8 September 1946),<ref>{{Citation|title=Soviet Military Parade {{!}} Day of Tankmen, 8 September 1946| date=3 August 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=UwNlD1AyTkw|language=en|access-date=2020-06-13}}</ref> and the [[Death and state funeral of Joseph Stalin|state funeral of Joseph Stalin]] (9 March 1953). On Victory Day in 1945, 1965, 1985, and 1990, there were Soviet military marches and parades as well, and since 1995, the annual [[Moscow Victory Day Parade]] has been held on the square, marking anniversary of the defeat of Nazi Germany in [[World War II]]. The last large-scale Soviet parade commemorating the 73rd anniversary of the October Revolution occurred at the square in 1990. In January 2008, Russia announced it would resume parading military vehicles through Red Square,<ref>{{cite news |title=Tanks to return to Red Square|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7200669.stm|author=Aksyonov, Pavel|date=January 21, 2008|access-date=June 14, 2009 |work=BBC News }}</ref> although recent restoration of [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverski Gate]] complicated this, by closing one of existing passages along [[State Historical Museum|Historical Museum]] for the heavy vehicles. In May 2008, Russia held its annual Victory day parade, during which for the first time since the collapse of the [[Soviet Union|USSR]] in 1991, Russian military vehicles paraded through the square. On 9 May 2010, to commemorate the [[2010 Moscow Victory Day Parade|65th anniversary]] of the capitulation of Germany in 1945, the armed forces of France, the United Kingdom, and the United States marched in the Moscow Victory Day parade for the first time in history.<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/05/09/russia.parade/|title=Western troops join Russia's Victory Day parade|publisher=CNN|access-date=May 9, 2010|date=May 9, 2010|first=Matthew|last=Chance}}</ref> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> File:Victory Day Parade 2008-14.jpg|2008 Military parade marking the sixty-third anniversary of Victory in the [[Great Patriotic War]] File:Moscow Strikes Back 11-25 cheering Red Army parade, bayonets fixed.jpg|[[Red Army]] soldiers cheer [[Joseph Stalin]] in Red Square in a scene from the 1942 film ''[[Moscow Strikes Back]]'' File:Military parade on Red Square 2017-05-09 001.jpg|A soldier during a parade on Red Square in 2017. </gallery>{{Clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ چوڪ]] [[زمرو:ماسڪو ۾ چوڪ]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] ppeklibdojxf2mkfsbcjo4ub7eztit0 428157 428156 2026-11-04T23:46:13Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 428157 wikitext text/x-wiki {{Short description|Square in Moscow, Russia}} {{Other uses|ريڊ اسڪوائر (پينٽنگ)}} {{Infobox UNESCO World Heritage Site | name = ڪريملن ۽ ريڊ اسڪوائر، ماسڪو<br> Kremlin and Red Square, Moscow | image = Kremlin and Red Square.1.jpg | caption = ريڊ اسڪوائر جو فضائي ڏيک، 2014ع | location = [[ماسڪو]]، [[روس]] | criteria = ثقافتي: i, ii, iv, r ,87 | ID = 545 | year = 1990 | coordinates = {{coord|55|45|15|N|37|37|12|E}} | pushpin_map = Central Moscow#Russia#Europe | map_caption = The location of Red Square in Central Moscow }} '''ريڊ اسڪوائر''' (<small>Red Square</small>؛ <small>[[روسي ٻولي|روسي]]</small>: <small>Красная</small> <small>площадь</small>، ڪراسنايا پلوشاڊ)، [[ماسڪو]]، [[روس]] ۾ سڀ کان پراڻن ۽ وڏن چوڪن مان هڪ آهي. اهو ماسڪو جي تاريخي مرڪز، ڪريملن جي اوڀر واري ڀتين سان گڏ آهي. اهو شهر جو سڀ کان نمايان نشان آهي، جنهن ۾ مشهور عمارتون، جهڙوڪ سينٽ باسل چرچ، لينن جو مقبرو، رياستي تاريخي عجائب گھر ۽ <small>GUM</small> ڊپارٽمينٽ اسٽور آهن. اها سال <small>1990</small>ع کان وٺي [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي. ريڊ اسڪوائر ڦاسين، مظاهرن، فسادن، پريڊن ۽ تقريرن جو مرڪز رهيو آهي. تقريبن <small>73,000</small> چورس ميٽر (<small>800,000</small> چورس فوٽ)، اهو ڪريملن جي اوڀر ۾ ۽ ماسڪووا نديءَ جي اتر ۾ واقع آهي. هڪ پاڻي سان ڀريل خندق (<small>moat</small>) جيڪا اسڪوائر کي ڪريملن کان الڳ ڪري ٿي، سال <small>1812</small>ع ۾ پڪي ڪئي وئي. ماسڪو ۾ "ريڊ اسڪوائر" جو نالو اصل ۾ ان ننڍڙي علائقي لاءِ استعمال ٿيندو هو جيڪو سينٽ بيسل چرچ، ڪريملن جي "اسپاسڪايا ٽاور" ۽ "لوبنوئي ميستو" (<small>Lobnoye Mesto</small>) نالي اعلانن واري پليٽ فارم جي وچ ۾ واقع هو. زار اليڪسي ميخائيلووچ سرڪاري طور تي هن نالي جو دائرو وڌائي ان کي سڄي ميدان تي لاڳو ڪري ڇڏيو. ان کان اڳ هن جاءِ کي "پوزار" (<small>Pozhar</small>) يعني ”سڙيل جاءِ“ سڏيو ويندو هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان هنڌ تي اڳ ۾ موجود عمارتون سڙي ختم ٿي ويون هيون. ==تاريخ== ريڊ اسڪوائر جي تاريخ واسلي سورڪوف، ڪونسٽنٽن يوون ۽ ٻين جي ٺاهيل پينٽنگن ۾ جھلڪي ​​ٿي. هي ميدان اصل ۾ ماسڪو جي مکيه بازار طور استعمال ٿيڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو. هتي مختلف عوامي تقريبون ۽ سرڪاري اعلان پڻ ڪيا ويندا هئا ۽ ڪڏهن ڪڏهن روسي بادشاهن (<small>Czar</small>) جي تاج پوشي جون تقريبون به هتي منعقد ٿينديون هيون. ان وقت کان وٺي هن ميدان کي آهستي آهستي تعمير ۽ ترقي ڏني وئي ۽ ان جي قيام کان وٺي، روس جي سمورين حڪومتن ان کي سرڪاري تقريبن لاءِ استعمال ڪيو آهن. === 18هين صديءَ کان اڳ === ڪريملن جي ٽڪنڊي شڪل واري حصي جو اوڀر وارو پاسو، جيڪو ريڊ اسڪوائر سان لڳل آهي ۽ ماسڪووا نديءَ توڙي هاڻي زمين جي هيٺان وهي ويندڙ نيگلنايا نديءَ جي وچ ۾ واقع آهي، ان کي ڪريملن جو سڀ کان وڌيڪ غير محفوظ (حملي جي خطري وارو) حصو سمجهيو ويندو هو. ان جو سبب اهو هو ته ٻين پاسن جي برعڪس، هي پاسو نه ته ندين ذريعي ۽ نه ئي ڪنهن ٻي قدرتي رڪاوٽ ذريعي محفوظ هو. ان ڪري، هن پاسي تي ڪريملن جي ڀت کي سڀ کان وڌيڪ اوچو تعمير ڪيو ويو. ان کان علاوه، انهن قلعي بندين جي تعمير ۾ شامل اطالوي معمارن آئيوان دي گريٽ" کي قائل ڪيو ته هو ڀتين جي ٻاهران موجود علائقي کي خالي ڪرائي، ته جيئن اتي دشمن تي گوليون هلائڻ لاءِ هڪ کليل ميدان (فيلڊ آف فائر) ٺاهي سگهجي. ان سلسلي ۾ 1493ع ۽ 1495ع ۾ سرڪاري حڪم ناما جاري ڪيا ويا. انهن حڪمن تحت، ڀت کان <small>110</small> سازين (<small>sazhens</small>)؛ يعني لڳ ڀڳ <small>234</small> ميٽر (<small>768</small> فوٽ)، جي دائري اندر موجود سمورين عمارتن کي ڊاهڻ جو حڪم ڏنو ويو. From 1508 to 1516, the Italian architect [[Aloisio the New]] arranged for the construction of a moat in front of the Eastern wall, which would connect the [[Moskva River|Moskva]] and [[Neglinnaya River|Neglinnaya]] and be filled in with water from Neglinnaya. This moat, known as the [[Alevizov moat]] having a length of {{convert|541|m|sp=us}} and width of {{convert|36|m|sp=us}}, as well as a depth of 9.5–13&nbsp;m was lined with limestone and, in 1533, fenced on both sides with low, {{convert|4|m|sp=us}}-thick cogged brick walls. Three square gates existed on this side of the wall, which in the 17th century, were known as: Konstantino-Eleninsky, Spassky, Nikolsky (owing their names to the icons of Constantine and Helen, as well as Christ the Savior and St.&nbsp;Nicholas which hung over them). The last two are directly opposite Red Square, while the Konstantino-Elenensky gate was located behind Saint Basil's Cathedral. In the early 19th century, the Arch of Konstantino-Elenensky gate was paved with bricks, but the Spassky Gate was the main front gate of the Kremlin and used for royal entrances. From this gate, wooden and (following the 17th century improvements) stone bridges stretched across the moat. Books were sold on this bridge and stone platforms were built nearby for guns – "raskats". The [[Tsar Cannon]] was located on the platform of the [[Lobnoye mesto]]. The square was called ''Veliky Torg'' ('Great Market') or simply ''Torg'' ('Market'), then ''Troitskaya'' by the name of the small Troitskaya ('Trinity') Church, burnt down in the great fire during the Tatar invasion in 1571. After that, the square held the name ''Pozhar'', which means 'burnt'. It was not until 1661–62 that it was first mentioned by its contemporary ''Krasnaya'' name. [[File:Башни Московского кремля.jpg|thumb|right|[[Moscow Kremlin]] (finished 1495)]] Red Square was then the foremost landing stage and trading center for Moscow. Even though Ivan the Great decreed that trade should only be conducted from person to person, in time, these rules were relaxed, and permanent market buildings began appearing on the square. After a fire in 1547, Ivan the Terrible reorganized the wooden shops that lined its eastern side into market lines. The streets [[Ilyinka Street|Ilyinka]] and [[Varvarka Street|Varvarka]] were divided into the Upper lines (now [[GUM (department store)|GUM department store]]), Middle lines and Bottom lines, although Bottom Lines were already in [[Zaryadye]]. After a few years, the Cathedral of Intercession of the Virgin, commonly known as [[Saint Basil's Cathedral]], was built on the moat under the rule of Ivan IV. This was the first building which gave the square its present-day characteristic silhouette (pyramidal roofs had not yet been built on the Kremlin towers). In 1595, the wooden market lines were replaced with stone. By that time, a brick platform for the proclamation of the tsar's edicts, known as [[Lobnoye Mesto]], had also been constructed. Red Square was considered a sacred place. Various festive processions were held there, and during [[Palm Sunday]], the famous [[parading on donkey|"procession on a donkey"]] was arranged, in which the patriarch, sitting on a donkey, accompanied by the tsar and the people went out of Saint Basil's Cathedral in the Kremlin. During the [[Polish–Muscovite War (1605–1618)|expulsion of the Polish army from Moscow in 1612]], Prince [[Dmitry Pozharsky]] entered the Kremlin through the square. In memory of this event, he built the [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] in honor of the "Kazan Icon of the Mother of God", which had followed his army in a campaign. At the same time (1624–1625), the [[Kremlin towers#Spasskaya|Spasskaya tower]] received contemporary tent roofs. This was done on the proposal and subsequent draft of [[Christopher Galloway]] from Scotland, who was summoned to design the new tower's clock and suggested the arrangement of the tent roof over the clock. In mid-century, a gilded double-headed eagle was set on top of the tower. After this, the square became known as ''Krasivaya'' ({{lit|beautiful}}). In the late 17th century (1679–1680), the square was cleared of all wooden structures. Then all Kremlin towers received tent roofs, except Nikolskaya. One tent was erected on the wall above Red Square (the so‑called Tsarskaya Tower, so that the tsar could watch from this spot the ceremonies in the square). Tent roofs were also constructed at [[Iberian Gate and Chapel|Voskrerensky (Iberian) gates]], arranged in the wall of [[Kitai-gorod]]. These were the fortified gates at Voskresensky Bridge over the River Neglinnaya. In 1697 and 1699, gates on both sides of Voskresensky Bridge were rebuilt into large stone buildings: the Mint and Zemsky [[prikaz]] (department in charge of urban and police matters). Zemsky prikaz (on the site of current [[State Historical Museum|Historical Museum]]) was then known as the Main Pharmacy, founded under orders of [[Peter The Great]]. In 1755 the [[Lomonosov Moscow State University|first Russian University]] was originally housed in the building of Zemsky prikaz, before moving to the better known building on Mokhovaya street further across [[Manezhnaya Square, Moscow|Manege Square]]. At the same time the (by then already drained) Alevizov moat was used as a state Pharmacy's garden for growing medicinal plants. <gallery widths="320" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Wjatscheslaw Grigorjewitsch Schwarz 002.jpg|17th century Palm Sunday procession leaving Saint Basil for Kremlin. Surikov streltsi.jpg|Execution of [[streltsy]] by Tsar [[Peter the Great|Peter&nbsp;I]] (to the right on a horse) in Red Square, 1698 (painted 1881) </gallery> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;">Kniznije lavki.jpg|Book shops at the Spassky bridge at the main gate of the Kremlin The Kazan Cathedral.jpg|[[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] (1993 reconstruction, it originates back to 1612–25) Moscow Red Square rathaus, survey by Bove, 1816.jpg|Zemsky prikaz, town hall built 1700 </gallery> {{clear}} === 18th century === In 1702, the first public [[Theater (structure)|theater]] in Russia was built near the Nikolsky gate. It existed until 1737, when it was destroyed in a fire. In the 1730s, a new mint building, called the Gubernskoye pravlenie (Provincial Board), was built in front of the old one. During her reign, [[Catherine the Great]] decided to make improvements to the square. In 1786, the upper floor of the market lines was made of stone. This line was built on the opposite side of the square, near a [[moat]] between the Spasskaya and Nikolskaya towers. Then architect [[Matvey Kazakov]] built (in the old forms) the new Lobnoye mesto of hewn stone, slightly West of the place where it was before. === 19th and early 20th centuries === [[File:Москва. Красная пл. и памятник. (цв.отк.8856 PZ). 1896 t446901.jpg|thumb|280px|A view of the Red Square in 1896.]] In 1804, at the request of merchants, the square was paved in stone. In 1806 Nikolskaya Tower was reconstructed in the Gothic style, and received a tent roof. The new phase of improvement of the square began after the [[Napoleon's invasion of Russia|Napoleonic invasion and fire in 1812]]. The moat was filled in 1813 and in its place, rows of trees were planted. The market Line along the moat, dilapidated after the fire, had been demolished, and on the Eastern side, [[Joseph Bové]] constructed new building of lines in the Empire style. In 1818 the [[Monument to Minin and Pozharsky]], was erected; its construction symbolized the rise in patriotic consciousness during the war. In 1874 the historic building of Zemsky prikaz was demolished. In its place the Imperial Historical Museum was built in pseudo-Russian style. After Bové's lines were demolished, new large buildings were erected between 1888 and 1893, also in the pseudo-Russian style: upper lines ([[GUM (department store)|GUM department store]]) and middle lines. The upper lines were intended for retail sale and together in fact comprised the first [[department store]] in Moscow. Middle lines were intended for wholesale trade. At the same time (in 1892) the square was illuminated by electric lanterns. In 1909 a tram appeared on the square for the first time. <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> Nikolskaya bashnya.jpg|The Kremlin with Alevizov moat and Nikolskaya Tower in front. By [[Fyodor Alekseyev]], 1800 Red Square in Moscow (1801) by Fedor Alekseev.jpg|Red Square with St. Basil's Cathedral and Moscow Kremlin in background, by [[Fyodor Alekseyev]], 1801 Krasnaya Ploshad1802.jpg|Left-right: Zemsky prikaz, Voskresensky gates, Provincial Board and Kazan Cathedral, 1802 Krasnaya plocshad 19 cent.jpg|Left-right: market lines by Bove, Saint Basil and Kremlin. View from 1816. Market lines were replaced by GUM store in 1893 Minin-Pozharsky.jpg|Minin-Pozharsky monument from 1818 commemorating the expulsion of the [[Polish–Lithuanian Commonwealth|Polish forces]] from Moscow, 19th century Красная площадь (Moscow clad in snow).jpg|Saint Basil's Cathedral, Monument to Minin and Pozharsky and Spasskaya Tower in 1908 </gallery> {{clear}} === Soviet era and modern era === During the [[Soviet Union|Soviet]] era, Red Square maintained its significance, becoming a focal point for the new state. Besides being the official address of the Soviet government, it was renowned as a showcase for military parades from 1919 onward. [[Lenin's Mausoleum]] would from 1924 onward be a part of the square complex,<ref>{{Cite web |date=2025-03-03 |title=Discover Moscow's Colorful Cathedrals and Striking Palaces |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/world-heritage/article/kremlin-red-square |access-date=2025-03-03 |website=Travel |language=en}}</ref> and also as the grandstand for important dignitaries in all national celebrations. In the 1930s, [[Kazan Cathedral, Moscow|Kazan Cathedral]] and [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverskaya Chapel with the Resurrection Gates]] were demolished to make room for heavy military vehicles driving through the square (both were later rebuilt after the fall of the Soviet Union). There were plans to demolish Moscow's most recognized building, [[Saint Basil's Cathedral]], as well to make way for a larger Red Square, as well as the [[State Historical Museum]]. The legend is that [[Lazar Kaganovich]], [[Joseph Stalin|Stalin]]'s associate and director of the Moscow reconstruction plan, prepared a special model of Red Square, in which the cathedral could be removed, and brought it to Stalin to show how the cathedral was an obstacle for parades and traffic. But when he jerked the cathedral out of the model, Stalin objected with his rather famous quote: "Lazar! Put it back!". However, no documented evidence exists of this encounter.<ref>{{cite web|url=https://www.rbth.com/history/326919-st-basil-cathedral-architect-stalin|title=How did an architect convince Stalin to spare St. Basil's Cathedral from destruction?|last=Shevchenko|first=Nikolay|date=2017-12-04|website=www.rbth.com|language=en-US|access-date=2019-05-06}}</ref> In 1963, a group of African students organized a [[1963 Moscow protest|protest on Red Square]] in response to the alleged murder of a medical student named Edmund Assare-Addo. This was the first recorded political protest on Red Square since the late 1920s.<ref>{{cite web | url =http://www.cairn.info/zen.php?ID_ARTICLE=CMR_471_0033| title =Death of an African Student in Moscow|publisher =CAIRN.info|author=Julie Hessler| access-date =15 July 2014}}</ref> On 28 May 1987 a West German pilot named [[Mathias Rust]] landed a [[Cessna 172|Cessna F172P]] light aircraft at St.&nbsp;Basil next to Red Square, causing a major scandal in the [[Soviet Air Defense Forces]]. In 1990 the Kremlin and Red Square were among the first sites in the USSR added to [[UNESCO]]'s [[World Heritage Sites|World Heritage List]].<ref>{{cite web|title=Kremlin and Red Square, Moscow|url=https://whc.unesco.org/en/list/545/|access-date=2020-10-14|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> Red Square has also served as a venue for high-profile concerts. [[Linkin Park]], [[The Prodigy]], [[t.A.T.u.]], [[Shakira]], [[Scorpions (band)|Scorpions]], [[Paul McCartney]], [[Roger Waters]], [[Red Hot Chili Peppers]], and other celebrities performed there. For the New Year 2006, 2007, and 2008 celebrations, a skating rink was set up on Red Square. Paul McCartney's performance there was a historic moment for many, as [[The Beatles]] were banned in the Soviet Union, preventing any live performances there of any of The Beatles. The Soviet Union also banned the sales of Beatles [[music album|records]]. While McCartney's performance was historic, he was not the first Beatle to perform in Russia. Former Beatle Ringo Starr and His All Starr Band performed at Moscow's Russia Hall in August 1998. On 4 December 2008 the [[KHL]] announced they would be holding their first all-star game outdoors on 10 January at Red Square.<ref>[http://sports.espn.com/nhl/news/story?id=3745399 Sports.espn.com]{{dead link|date=December 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ==== Venue for parades ==== {{Wide image|Panorama 360 Red Square_edit.jpg|1200px|360° Panorama of Red Square: Kremlin (direction: SE), Saint Basil with Lenin Mausoleum (from 1930) in front, State Historical Museum (NW) and GUM store. Hardly seen are Voskresensky gates just to the right of museum, Kazan Cathedral just to the left of GUM store and the Minin-Pozharsky monument in front of Saint Basil (originally it was in front of GUM store).}} Two of the most significant [[military parades]] on Red Square were [[1941 October Revolution Parade]], when the city was besieged by Germans and troops were leaving Red Square straight to the front lines, and the [[Moscow Victory Parade of 1945|Victory Parade in 1945]], when the banners of defeated [[Nazism|Nazi]] armies were thrown at the foot of [[Lenin's Mausoleum]]. The [[Soviet Union]] held many parades in Red Square for [[International Workers' Day#Russia|May Day]] (until 1969), [[Victory Day (9 May)|Victory Day]], and [[October Revolution Day]], which consisted of propaganda, flags, labor demonstration, marching troops, and showing off of tanks and missiles. Individual parades have been held on [[Defender of the Fatherland Day]] (23 February 1925),<ref>{{cite web |url=https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |title=Доступ закрито - LIBRARIA - Цифровий архів періодики |publisher=Libraria.ua |date= |accessdate=2022-03-14 |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022064316/https://libraria.ua/numbers/984/83372/?PageNumber=5&ArticleId=3056403&Search=%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B9%20%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 |url-status=dead }}</ref> the [[Day of Tankmen]] (8 September 1946),<ref>{{Citation|title=Soviet Military Parade {{!}} Day of Tankmen, 8 September 1946| date=3 August 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=UwNlD1AyTkw|language=en|access-date=2020-06-13}}</ref> and the [[Death and state funeral of Joseph Stalin|state funeral of Joseph Stalin]] (9 March 1953). On Victory Day in 1945, 1965, 1985, and 1990, there were Soviet military marches and parades as well, and since 1995, the annual [[Moscow Victory Day Parade]] has been held on the square, marking anniversary of the defeat of Nazi Germany in [[World War II]]. The last large-scale Soviet parade commemorating the 73rd anniversary of the October Revolution occurred at the square in 1990. In January 2008, Russia announced it would resume parading military vehicles through Red Square,<ref>{{cite news |title=Tanks to return to Red Square|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7200669.stm|author=Aksyonov, Pavel|date=January 21, 2008|access-date=June 14, 2009 |work=BBC News }}</ref> although recent restoration of [[Resurrection Gate and Iverskaya Chapel|Iverski Gate]] complicated this, by closing one of existing passages along [[State Historical Museum|Historical Museum]] for the heavy vehicles. In May 2008, Russia held its annual Victory day parade, during which for the first time since the collapse of the [[Soviet Union|USSR]] in 1991, Russian military vehicles paraded through the square. On 9 May 2010, to commemorate the [[2010 Moscow Victory Day Parade|65th anniversary]] of the capitulation of Germany in 1945, the armed forces of France, the United Kingdom, and the United States marched in the Moscow Victory Day parade for the first time in history.<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/europe/05/09/russia.parade/|title=Western troops join Russia's Victory Day parade|publisher=CNN|access-date=May 9, 2010|date=May 9, 2010|first=Matthew|last=Chance}}</ref> <gallery widths="230" heights="170" style="float:left;margin:0em 0em 0em 0em;"> File:Victory Day Parade 2008-14.jpg|2008 Military parade marking the sixty-third anniversary of Victory in the [[Great Patriotic War]] File:Moscow Strikes Back 11-25 cheering Red Army parade, bayonets fixed.jpg|[[Red Army]] soldiers cheer [[Joseph Stalin]] in Red Square in a scene from the 1942 film ''[[Moscow Strikes Back]]'' File:Military parade on Red Square 2017-05-09 001.jpg|A soldier during a parade on Red Square in 2017. </gallery>{{Clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريڊ اسڪوائر]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ چوڪ]] [[زمرو:ماسڪو ۾ چوڪ]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] bx343mtimvlios67wncuow2iphyiwc8 0 105290 428024 2026-11-04T19:11:03Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox | name = ٿيوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو | above = قديم يوناني فلسفي جو قصو | image = Papyrus of Plato Phaedrus.jpg | caption = ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي فائڊرس جو متن محفوظ آهي | label1 = اصل ماخذ | data1 = [[فائڊرس]] | label2 = مصنف | data2 = [[افلاطون]] | label3 = صنف | data3 = فلسفياڻو قصو | label4... 428024 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = ٿيوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو | above = قديم يوناني فلسفي جو قصو | image = Papyrus of Plato Phaedrus.jpg | caption = ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي فائڊرس جو متن محفوظ آهي | label1 = اصل ماخذ | data1 = [[فائڊرس]] | label2 = مصنف | data2 = [[افلاطون]] | label3 = صنف | data3 = فلسفياڻو قصو | label4 = بيان ڪندڙ | data4 = [[سقراط]] | label5 = اهم ڪردار | data5 = [[ٿيوت]] ۽ بادشاهه ٿامس | label6 = متن جا حصا | data6 = 274c–275e | label7 = تاريخي دور | data7 = چوٿين صدي قبل مسيح | label8 = بنيادي موضوع | data8 = لکڻ، يادگيري، علم ۽ دانائي }} '''ٿيوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو''' ({{lang-en|Myth of Theuth and Thamus}}) قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ فلسفياڻو قصو آهي، جنهن ۾ لکڻ جي ايجاد، انساني يادگيري، علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي تي بحث ڪيو ويو آهي. قصي ۾ مصري ديوتا [[ٿيوت]] لکڻ کي يادگيري ۽ دانائي وڌائڻ جو ذريعو قرار ڏئي ٿو، پر مصر جو بادشاهه ٿامس ان جي مخالفت ڪندي دليل ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ سان ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪري سگهن ٿا ۽ حقيقي سمجهه بدران دانائيءَ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Plato">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> هي قصو ''فائڊرس'' جي حصن 274c کان 275e تائين اچي ٿو. ان جو مرڪزي دليل اهو آهي ته لکيل معلومات جي موجودگي ۽ ان معلومات جي حقيقي سمجهه هڪجهڙيون شيون ناهن. افلاطون هن قصي وسيلي لکڻ جي فائدن، حدن ۽ فلسفياڻي تعليم ۾ زندهه گفتگوءَ جي اهميت بابت سوال اٿاري ٿو.<ref name="SEPRhetoric">{{cite encyclopedia |title=Plato on Rhetoric and Poetry |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> جيتوڻيڪ قصي جا ڪردار قديم مصري مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن، پر ان کي ڪنهن مصري بادشاهه ۽ ديوتا جي تاريخي ملاقات جو ثابت ٿيل احوال نٿو سمجهي سگهجي. فلسفي جي تحقيق ۾ ان کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن مان هڪ قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="SEPMyths">{{cite encyclopedia |title=Plato's Myths |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=24 May 2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> [[File:Papyrus of Plato Phaedrus.jpg|thumb|300px|ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي ''فائڊرس'' جو هڪ حصو محفوظ آهي.]] == اصل ماخذ == هن قصي جو بنيادي ماخذ افلاطون جو مڪالمو ''فائڊرس'' آهي. افلاطون چوٿين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي هو، جنهن پنهنجي ڪيترن فلسفياڻن خيالن کي مڪالمن جي صورت ۾ پيش ڪيو. ''فائڊرس'' ۾ سقراط ۽ فائڊرس جي گفتگو محبت، روح، تقرير، خطابت ۽ لکڻ جي ماهيت جهڙن موضوعن تي مشتمل آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> مڪالمي جي آخري حصي ۾ سقراط لکيل تقريرن جي فائدن ۽ حدن تي بحث ڪري ٿو. انهيءَ بحث دوران هو مصري ديوتا ٿيوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو بيان ڪري ٿو. هي قصو لکڻ جي ايجاد بابت تاريخي تحقيق بدران فلسفياڻي دليل طور ڪم اچي ٿو.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMyths"/> افلاطون جي متن ۾ قصي جي بيان لاءِ اهڙو لفظ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جو مطلب ٻڌل روايت يا احوال آهي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب افلاطون جي مڪالمن ۾ روايتي ۽ فلسفياڻا قصا تجريدي دليلن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="SEPMyths"/> == قصي جا ڪردار == === مصري ديوتا ٿيوت === قصي ۾ ٿيوت (Theuth) کي مصر جي نوڪراتس شهر سان لاڳاپيل قديم ديوتا طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس مقدس پکي آئبس ٻڌايو ويو آهي. هي ڪردار قديم مصري ديوتا ٿوت (Thoth) سان لاڳاپيل آهي، جيڪو مصري مذهب ۾ لکڻ، علم، حساب ۽ دانائيءَ سان وابسته هو.<ref name="Plato"/> افلاطون جي روايت موجب ٿيوت انگن، حساب، جاميٽري، فلڪيات، تختي وارين راندين، پاسن ۽ لکڻ جي ايجاد ڪئي. اهي ايجادون قصي ۾ ٿيوت سان منسوب ڪيون ويون آهن؛ انهن کي انهن علمن جي حقيقي تاريخي ايجاد بابت ثابت ٿيل دعوائون نه سمجهڻ گهرجن.<ref name="Plato"/> === بادشاهه ٿامس === بادشاهه ٿامس (Thamus) قصي ۾ مصر جو حڪمران آهي. افلاطون موجب هو مٿئين مصر جي ان وڏي شهر سان لاڳاپيل هو، جنهن کي يوناني مصري ٿيبز سڏيندا هئا. متن ۾ ٿامس کي ديوتا آمون (Ammon) سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Plato"/> ٿامس جو ڪردار نين ايجادن جي فائدن ۽ نقصانن جو جائزو وٺندڙ حڪمران جو آهي. هو هر ايجاد جي افاديت بابت سوال ڪري ٿو ۽ ان جي استعمال جي نتيجن تي غور ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> == قصي جو بيان == === ايجادن جي پيشڪش === سقراط جي بيان موجب ٿيوت پنهنجون ايجادون بادشاهه ٿامس وٽ کڻي آيو ۽ تجويز ڏني ته انهن کي مصر جي ماڻهن ۾ عام ڪيو وڃي. بادشاهه هر ايجاد بابت پڇيو ته ان جو ڪهڙو فائدو ٿيندو. ٿيوت مختلف ايجادن جا فائدا بيان ڪيا، جڏهن ته بادشاهه انهن بابت پنهنجي راءِ ڏني.<ref name="Plato"/> جڏهن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ٿيو ته ٿيوت ان کي انساني علم جي ترقيءَ لاءِ هڪ اهم وسيلو قرار ڏنو. سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن کي وڌيڪ داناءُ بڻائيندو ۽ سندن يادگيري بهتر ڪندو.<ref name="Plato"/> === لکڻ بابت بادشاهه جو اعتراض === بادشاهه ٿامس ٿيوت جي دعويٰ سان اختلاف ڪيو. سندس دليل موجب ڪنهن هنر جو ايجاد ڪندڙ شخص لازمي طور ان جي فائدن ۽ نقصانن جو بهترين جائزو وٺندڙ نٿو هجي. ايجاد ڪندڙ پنهنجي تخليق سان محبت سبب ان جي اثرن بابت غلط اندازو لڳائي سگهي ٿو.<ref name="Plato"/> ٿامس جو خيال هو ته لکڻ تي ڀاڙيندڙ ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ کي استعمال ڪرڻ بدران ٻاهرين نشانين تي انحصار ڪندا. نتيجي ۾ انهن جي يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي. هن لکڻ کي حقيقي يادگيري پيدا ڪرڻ بدران اڳ ۾ معلوم ڳالهين کي ياد ڏيارڻ جو وسيلو سمجهيو.<ref name="Plato"/> بادشاهه اهو پڻ دليل ڏنو ته ماڻهو گهڻيون ڳالهيون پڙهي سگهندا، پر انهن کي لازمي طور سمجهي نه سگهندا. اهڙي حالت ۾ علم جي ظاهر ۽ حقيقي دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پيدا ٿيندو.<ref name="Plato"/> === سقراط جو وڌيڪ بحث === قصي کان پوءِ سقراط لکيل لفظ جي حدن بابت بحث جاري رکي ٿو. هو لکڻ کي مصوريءَ سان ڀيٽي ٿو: تصوير ڏسڻ ۾ زندهه لڳي سگهي ٿي، پر ان کان سوال پڇڻ تي اها جواب نٿي ڏئي. سندس خيال موجب لکيل متن پڻ پڙهندڙ جي سوالن جا نوان جواب پاڻمرادو نٿو ڏئي سگهي.<ref name="Plato"/> سقراط جي بحث ۾ لکيل متن جي هڪ ٻي حد اها آهي ته اهو مختلف پڙهندڙن تائين پهچي سگهي ٿو، پر پاڻ فيصلو نٿو ڪري سگهي ته ڪير ان کي درست سمجهي سگهندو. ان جي ابتڙ، فلسفياڻي گفتگوءَ ۾ ڳالهائيندڙ سوالن جا جواب ڏئي ۽ پنهنجي دليل جي وضاحت ڪري سگهي ٿو.<ref name="SEPRhetoric"/> == بنيادي فلسفياڻا تصور == === يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ === قصي ۾ يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ جي وچ ۾ فرق اهم آهي. يادگيري انسان جي پنهنجي ذهن ۾ معلومات محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت آهي، جڏهن ته لکيل رڪارڊ اهڙي معلومات تائين ٻاهرين ذريعي پهچ فراهم ڪري سگهي ٿو. ٿامس جي دليل موجب لکڻ معلومات کي محفوظ رکڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، پر ان سان اهو لازمي نٿو ٿئي ته پڙهندڙ جي پنهنجي يادگيريءَ جي صلاحيت پڻ وڌي. افلاطون هن فرق کي فلسفياڻي مسئلي طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> === علم ۽ دانائي === قصي ۾ علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ڪنهن شخص وٽ گهڻي معلومات موجود هئڻ يا گهڻيون تحريرون پڙهڻ لازمي طور ان ڳالهه جو ثبوت ناهي ته هو انهن جي معنيٰ، دليلن ۽ نتيجن کي سمجهي ٿو. ٿامس جي تنقيد جو مرڪزي نڪتو اهو آهي ته پڙهندڙ حقيقي سمجھه حاصل ڪرڻ کان سواءِ ڄاڻو هجڻ جو تاثر پيدا ڪري سگهي ٿو. افلاطون جي فلسفياڻي بحث ۾ اهڙي ظاهري دانائيءَ کي حقيقي دانائيءَ کان الڳ رکيو ويو آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> === زباني گفتگو ۽ تحرير === افلاطون جي مڪالمي ۾ زباني فلسفياڻي گفتگو ۽ لکيل متن جي وچ ۾ فرق اهم حيثيت رکي ٿو. سوال ۽ جواب تي ٻڌل گفتگوءَ ۾ دليلن کي چئلينج ڪري، انهن جي وضاحت گهري ۽ غلط فهميون دور ڪري سگهجن ٿيون. سقراط جي بحث موجب لکيل متن اهڙي فوري گفتگوءَ جي صلاحيت نٿو رکي. تنهن هوندي به ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته افلاطون هر قسم جي لکڻ کي مڪمل طور رد ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس پنهنجا فلسفياڻا خيال به لکيل مڪالمن وسيلي محفوظ ٿيا آهن.<ref name="SEPRhetoric"/> == قصي جي فلسفياڻي اهميت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو ٽيڪنالاجيءَ جي فائدن ۽ نقصانن بابت قديم فلسفياڻي بحث جو مثال آهي. هن ۾ ايجاد ڪندڙ جي ارادي ۽ ايجاد جي استعمال ڪندڙن تي پوندڙ اثرن جي وچ ۾ فرق ظاهر ٿئي ٿو. قصو اهو سوال اٿاري ٿو ته ڇا ڪنهن نئين وسيلي سان معلومات تائين پهچ وڌڻ، انساني ذهني صلاحيتن جي ترقيءَ جي برابر آهي؟ ساڳئي وقت اهو پڻ پڇي ٿو ته ڇا علم حاصل ڪرڻ لاءِ معلومات جي موجودگي ڪافي آهي يا تنقيدي غور ۽ گفتگو به ضروري آهن؟<ref name="SEPMyths"/><ref name="SEPRhetoric"/> == جديد يادگيريءَ جي تحقيق سان تعلق == === خارجي يادگيري === جديد فلسفي ۽ نفسيات ۾ خارجي يادگيري (External memory) مان مراد اهي وسيلا آهن، جن جي مدد سان انسان معلومات پنهنجي ذهن کان ٻاهر محفوظ ڪري ٿو. ڪتاب، نوٽ بڪ، ڪمپيوٽر ۽ ڊجيٽل رڪارڊ اهڙن وسيلن جا مثال آهن. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب خارجي يادگيريءَ جي وڌندڙ استعمال جا ذهني اثر تحقيق جو موضوع آهن. لکڻ بابت افلاطون جو قديم اعتراض هن بحث جي تاريخي پسمنظر ۾ اهم مثال طور ذڪر ڪيو ويندو آهي.<ref name="SEPMemory">{{cite encyclopedia |title=Memory |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/memory/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === انٽرنيٽ ۽ يادگيري === 2011ع ۾ بيٽسي اسپيرو، جيني ليو ۽ ڊينيئل ويگنر جي تحقيق ''Science'' رسالي ۾ شايع ٿي. تحقيق جي تجربن مان اشارو مليو ته جڏهن ماڻهن کي اميد هجي ته معلومات بعد ۾ ڪمپيوٽر تي موجود هوندي، تڏهن اهي ڪڏهن ڪڏهن معلومات جي اصل مواد بدران ان تائين پهچڻ واري هنڌ کي وڌيڪ ياد رکندا آهن.<ref name="Sparrow2011">{{cite journal |last1=Sparrow |first1=Betsy |last2=Liu |first2=Jenny |last3=Wegner |first3=Daniel M. |title=Google Effects on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips |journal=Science |year=2011 |volume=333 |issue=6043 |pages=776–778 |doi=10.1126/science.1207745 |pmid=21764755}}</ref> ان تحقيق کي جديد خارجي يادگيريءَ جي هڪ مخصوص اثر جي شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي. ان مان اهو عام نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته انٽرنيٽ جو استعمال هر حالت ۾ انساني يادگيريءَ کي نقصان پهچائي ٿو.<ref name="SEPMemory"/> === ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ === نفسيات ۾ ''Cognitive offloading'' اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ انسان ڪنهن ذهني ڪم جي گهرج گهٽائڻ لاءِ ٻاهرين وسيلي يا جسماني عمل جو استعمال ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن ڪم کي ياد رکڻ لاءِ فون ۾ ياد ڏياريندڙ اطلاع مقرر ڪرڻ. ايوان رسڪو ۽ سام گلبرٽ جي 2016ع واري تحقيقي جائزي ۾ اهڙي عمل جا سبب ۽ ذهني نتيجا بحث هيٺ آندا ويا. تحقيق موجب ٻاهرين وسيلن تي ڀاڙڻ جا اثر ڪم جي نوعيت ۽ فرد جي پنهنجي صلاحيت بابت اندازي سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Risko2016">{{cite journal |last1=Risko |first1=Evan F. |last2=Gilbert |first2=Sam J. |title=Cognitive Offloading |journal=Trends in Cognitive Sciences |year=2016 |volume=20 |issue=9 |pages=676–688 |doi=10.1016/j.tics.2016.07.002 |pmid=27542527}}</ref> === مصنوعي ذهانت سان ڀيٽ === ٿيوت ۽ ٿامس جي قصي کي جديد مصنوعي ذهانت سان پڻ تشبيهي طور ڀيٽي سگهجي ٿو. ٻنهي حالتن ۾ بنيادي سوال اهو آهي ته ٻاهرين ذريعي حاصل ٿيندڙ معلومات ۽ انسان جي پنهنجي سمجهه ۾ ڪهڙو فرق آهي. بهرحال، مصنوعي ذهانت جا نظام قديم لکيل متنن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي سوالن جا نوان جواب پيدا ڪري سگهن ٿا. تنهنڪري سقراط جو لکيل متن بابت دليل مصنوعي ذهانت تي سڌي ۽ مڪمل صورت ۾ لاڳو نٿو ٿئي. اهڙي ڀيٽ کي جديد فلسفياڻي تشريح سمجهڻ گهرجي، نه ڪي افلاطون جو مصنوعي ذهانت بابت اڳڪٿي ڪيل موقف. == قديم ۽ جديد بحثن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#244c70;color:white;" | موضوع ! style="background:#244c70;color:white;" | افلاطون جي قصي ۾ دليل ! style="background:#244c70;color:white;" | جديد مطالعي سان تعلق |- | style="background:#e9f3fa;" | لکڻ | لکيل نشانين تي ڀاڙڻ سان يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي | خارجي معلوماتي ذخيري ۽ يادگيريءَ جو تعلق |- | style="background:#f0f6ec;" | يادگيري | ياد ڏيارڻ ۽ ذهن ۾ محفوظ ڄاڻ هڪجهڙيون ناهن | معلومات جي مواد ۽ ان تائين پهچ جي يادگيري |- | style="background:#e9f3fa;" | دانائي | گهڻو پڙهڻ حقيقي سمجهه جي ضمانت ناهي | تنقيدي سوچ ۽ معلومات جي تشخيص |- | style="background:#f0f6ec;" | گفتگو | سوال ۽ جواب سان دليل واضح ٿي سگهي ٿو | تعليمي گفتگو ۽ فعال سکيا |- | style="background:#e9f3fa;" | ڊجيٽل وسيلا | قديم قصي ۾ سڌو ذڪر موجود ناهي | خارجي يادگيري ۽ ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ |- | style="background:#f0f6ec;" | مصنوعي ذهانت | قديم متن ۾ موجود ناهي | معلومات حاصل ڪرڻ ۽ ان جي درستگي پرکڻ بابت جديد بحث |} هي جدول اصل فلسفياڻي قصي ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ تصوراتي ڀيٽ آهي؛ ان کي سڀني موضوعن بابت هڪجهڙي سائنسي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> == تنقيدي جائزو == بادشاهه ٿامس جو دليل لکڻ جي ممڪن نقصانن تي ڌيان ڏئي ٿو، پر اهو لکڻ جي سڀني فائدن جو مڪمل جائزو نٿو پيش ڪري. لکڻ علم کي نسلن تائين محفوظ رکڻ، پيچيده دليل ترتيب ڏيڻ ۽ مختلف هنڌن تي موجود ماڻهن جي وچ ۾ معلومات جي مٽاسٽا کي ممڪن بڻائي ٿو. جديد تحقيق پڻ اهو ثابت نٿي ڪري ته ٻاهرين يادگيريءَ جو هر استعمال نقصانڪار آهي. ان جا نتيجا مختلف حالتن، مقصدن ۽ استعمال جي طريقن موجب بدلجي سگهن ٿا.<ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> ان ڪري هن قصي جي اهميت لکڻ کي مڪمل طور رد ڪرڻ ۾ نه، پر معلومات جي موجودگي، يادگيريءَ جي مشق ۽ حقيقي سمجهه جي وچ ۾ فرق بابت سوال اٿارڻ ۾ آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> == تاريخي حيثيت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو افلاطون جي فلسفياڻي متن ۾ محفوظ آهي. ان ۾ قديم مصر جا مذهبي ڪردار ۽ هنڌ استعمال ڪيا ويا آهن، پر انهن جي بنياد تي ڪنهن مخصوص تاريخي ملاقات جي تصديق نٿي ٿئي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي هن قصي کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن ۾ شمار ڪري ٿي. تنهنڪري مضمون ۾ ان کي فلسفياڻي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="SEPMyths"/> == پڻ ڏسو == * [[افلاطون]] * [[سقراط]] * [[فائڊرس]] * [[ٿيوت]] * [[قديم مصري مذهب]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] * [[فلسفو]] * [[علميات]] * [[مصنوعي ذهانت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Hackforth |translator-first=R. |publisher=Cambridge University Press |year=1952 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Nehamas |translator-first=Alexander |translator2=Paul Woodruff |publisher=Hackett Publishing |year=1995 |language=en}} * {{cite book |last=Ong |first=Walter J. |title=Orality and Literacy: The Technologizing of the Word |publisher=Methuen |year=1982 |language=en}} * {{cite book |last=Havelock |first=Eric A. |title=Preface to Plato |publisher=Harvard University Press |year=1963 |language=en}} * {{cite book |last=Derrida |first=Jacques |title=Dissemination |publisher=University of Chicago Press |year=1981 |language=en}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |title=The Domestication of the Savage Mind |publisher=Cambridge University Press |year=1977 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس، انگريزي ترجمو] * [https://www.platonicfoundation.org/translation/phaedrus/ فائڊرس جو جديد انگريزي ترجمو] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ افلاطون جا فلسفياڻا قصا] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ افلاطون، خطابت ۽ لکڻ] * [https://plato.stanford.edu/entries/memory/ يادگيري بابت فلسفياڻي تحقيق] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Papyrus_of_Plato_Phaedrus.jpg فائڊرس جو قديم پاپائرس] [[زمرو:افلاطون]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفياڻا قصا]] [[زمرو:لکڻ]] [[زمرو:يادگيري]] 194e2qfaz46ibe4s5fomztgu1l7dryg 428027 428024 2026-11-04T19:12:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 428027 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = ٿوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو | above = قديم يوناني فلسفي جو قصو | image = Papyrus of Plato Phaedrus.jpg | caption = ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي فائڊرس جو متن محفوظ آهي | label1 = اصل ماخذ | data1 = [[فائڊرس]] | label2 = مصنف | data2 = [[افلاطون]] | label3 = صنف | data3 = فلسفياڻو قصو | label4 = بيان ڪندڙ | data4 = [[سقراط]] | label5 = اهم ڪردار | data5 = [[ٿيوت]] ۽ بادشاهه ٿامس | label6 = متن جا حصا | data6 = 274c–275e | label7 = تاريخي دور | data7 = چوٿين صدي قبل مسيح | label8 = بنيادي موضوع | data8 = لکڻ، يادگيري، علم ۽ دانائي }} '''ٿوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو''' ({{lang-en|Myth of Theuth and Thamus}}) قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ فلسفياڻو قصو آهي، جنهن ۾ لکڻ جي ايجاد، انساني يادگيري، علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي تي بحث ڪيو ويو آهي. قصي ۾ مصري ديوتا [[ٿيوت]] لکڻ کي يادگيري ۽ دانائي وڌائڻ جو ذريعو قرار ڏئي ٿو، پر مصر جو بادشاهه ٿامس ان جي مخالفت ڪندي دليل ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ سان ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪري سگهن ٿا ۽ حقيقي سمجهه بدران دانائيءَ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Plato">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> هي قصو ''فائڊرس'' جي حصن 274c کان 275e تائين اچي ٿو. ان جو مرڪزي دليل اهو آهي ته لکيل معلومات جي موجودگي ۽ ان معلومات جي حقيقي سمجهه هڪجهڙيون شيون ناهن. افلاطون هن قصي وسيلي لکڻ جي فائدن، حدن ۽ فلسفياڻي تعليم ۾ زندهه گفتگوءَ جي اهميت بابت سوال اٿاري ٿو.<ref name="SEPRhetoric">{{cite encyclopedia |title=Plato on Rhetoric and Poetry |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> جيتوڻيڪ قصي جا ڪردار قديم مصري مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن، پر ان کي ڪنهن مصري بادشاهه ۽ ديوتا جي تاريخي ملاقات جو ثابت ٿيل احوال نٿو سمجهي سگهجي. فلسفي جي تحقيق ۾ ان کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن مان هڪ قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="SEPMyths">{{cite encyclopedia |title=Plato's Myths |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=24 May 2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> [[File:Papyrus of Plato Phaedrus.jpg|thumb|300px|ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي ''فائڊرس'' جو هڪ حصو محفوظ آهي.]] == اصل ماخذ == هن قصي جو بنيادي ماخذ افلاطون جو مڪالمو ''فائڊرس'' آهي. افلاطون چوٿين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي هو، جنهن پنهنجي ڪيترن فلسفياڻن خيالن کي مڪالمن جي صورت ۾ پيش ڪيو. ''فائڊرس'' ۾ سقراط ۽ فائڊرس جي گفتگو محبت، روح، تقرير، خطابت ۽ لکڻ جي ماهيت جهڙن موضوعن تي مشتمل آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> مڪالمي جي آخري حصي ۾ سقراط لکيل تقريرن جي فائدن ۽ حدن تي بحث ڪري ٿو. انهيءَ بحث دوران هو مصري ديوتا ٿيوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو بيان ڪري ٿو. هي قصو لکڻ جي ايجاد بابت تاريخي تحقيق بدران فلسفياڻي دليل طور ڪم اچي ٿو.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMyths"/> افلاطون جي متن ۾ قصي جي بيان لاءِ اهڙو لفظ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جو مطلب ٻڌل روايت يا احوال آهي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب افلاطون جي مڪالمن ۾ روايتي ۽ فلسفياڻا قصا تجريدي دليلن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="SEPMyths"/> == قصي جا ڪردار == === مصري ديوتا ٿيوت === قصي ۾ ٿيوت (Theuth) کي مصر جي نوڪراتس شهر سان لاڳاپيل قديم ديوتا طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس مقدس پکي آئبس ٻڌايو ويو آهي. هي ڪردار قديم مصري ديوتا ٿوت (Thoth) سان لاڳاپيل آهي، جيڪو مصري مذهب ۾ لکڻ، علم، حساب ۽ دانائيءَ سان وابسته هو.<ref name="Plato"/> افلاطون جي روايت موجب ٿيوت انگن، حساب، جاميٽري، فلڪيات، تختي وارين راندين، پاسن ۽ لکڻ جي ايجاد ڪئي. اهي ايجادون قصي ۾ ٿيوت سان منسوب ڪيون ويون آهن؛ انهن کي انهن علمن جي حقيقي تاريخي ايجاد بابت ثابت ٿيل دعوائون نه سمجهڻ گهرجن.<ref name="Plato"/> === بادشاهه ٿامس === بادشاهه ٿامس (Thamus) قصي ۾ مصر جو حڪمران آهي. افلاطون موجب هو مٿئين مصر جي ان وڏي شهر سان لاڳاپيل هو، جنهن کي يوناني مصري ٿيبز سڏيندا هئا. متن ۾ ٿامس کي ديوتا آمون (Ammon) سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Plato"/> ٿامس جو ڪردار نين ايجادن جي فائدن ۽ نقصانن جو جائزو وٺندڙ حڪمران جو آهي. هو هر ايجاد جي افاديت بابت سوال ڪري ٿو ۽ ان جي استعمال جي نتيجن تي غور ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> == قصي جو بيان == === ايجادن جي پيشڪش === سقراط جي بيان موجب ٿيوت پنهنجون ايجادون بادشاهه ٿامس وٽ کڻي آيو ۽ تجويز ڏني ته انهن کي مصر جي ماڻهن ۾ عام ڪيو وڃي. بادشاهه هر ايجاد بابت پڇيو ته ان جو ڪهڙو فائدو ٿيندو. ٿيوت مختلف ايجادن جا فائدا بيان ڪيا، جڏهن ته بادشاهه انهن بابت پنهنجي راءِ ڏني.<ref name="Plato"/> جڏهن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ٿيو ته ٿيوت ان کي انساني علم جي ترقيءَ لاءِ هڪ اهم وسيلو قرار ڏنو. سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن کي وڌيڪ داناءُ بڻائيندو ۽ سندن يادگيري بهتر ڪندو.<ref name="Plato"/> === لکڻ بابت بادشاهه جو اعتراض === بادشاهه ٿامس ٿيوت جي دعويٰ سان اختلاف ڪيو. سندس دليل موجب ڪنهن هنر جو ايجاد ڪندڙ شخص لازمي طور ان جي فائدن ۽ نقصانن جو بهترين جائزو وٺندڙ نٿو هجي. ايجاد ڪندڙ پنهنجي تخليق سان محبت سبب ان جي اثرن بابت غلط اندازو لڳائي سگهي ٿو.<ref name="Plato"/> ٿامس جو خيال هو ته لکڻ تي ڀاڙيندڙ ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ کي استعمال ڪرڻ بدران ٻاهرين نشانين تي انحصار ڪندا. نتيجي ۾ انهن جي يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي. هن لکڻ کي حقيقي يادگيري پيدا ڪرڻ بدران اڳ ۾ معلوم ڳالهين کي ياد ڏيارڻ جو وسيلو سمجهيو.<ref name="Plato"/> بادشاهه اهو پڻ دليل ڏنو ته ماڻهو گهڻيون ڳالهيون پڙهي سگهندا، پر انهن کي لازمي طور سمجهي نه سگهندا. اهڙي حالت ۾ علم جي ظاهر ۽ حقيقي دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پيدا ٿيندو.<ref name="Plato"/> === سقراط جو وڌيڪ بحث === قصي کان پوءِ سقراط لکيل لفظ جي حدن بابت بحث جاري رکي ٿو. هو لکڻ کي مصوريءَ سان ڀيٽي ٿو: تصوير ڏسڻ ۾ زندهه لڳي سگهي ٿي، پر ان کان سوال پڇڻ تي اها جواب نٿي ڏئي. سندس خيال موجب لکيل متن پڻ پڙهندڙ جي سوالن جا نوان جواب پاڻمرادو نٿو ڏئي سگهي.<ref name="Plato"/> سقراط جي بحث ۾ لکيل متن جي هڪ ٻي حد اها آهي ته اهو مختلف پڙهندڙن تائين پهچي سگهي ٿو، پر پاڻ فيصلو نٿو ڪري سگهي ته ڪير ان کي درست سمجهي سگهندو. ان جي ابتڙ، فلسفياڻي گفتگوءَ ۾ ڳالهائيندڙ سوالن جا جواب ڏئي ۽ پنهنجي دليل جي وضاحت ڪري سگهي ٿو.<ref name="SEPRhetoric"/> == بنيادي فلسفياڻا تصور == === يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ === قصي ۾ يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ جي وچ ۾ فرق اهم آهي. يادگيري انسان جي پنهنجي ذهن ۾ معلومات محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت آهي، جڏهن ته لکيل رڪارڊ اهڙي معلومات تائين ٻاهرين ذريعي پهچ فراهم ڪري سگهي ٿو. ٿامس جي دليل موجب لکڻ معلومات کي محفوظ رکڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، پر ان سان اهو لازمي نٿو ٿئي ته پڙهندڙ جي پنهنجي يادگيريءَ جي صلاحيت پڻ وڌي. افلاطون هن فرق کي فلسفياڻي مسئلي طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> === علم ۽ دانائي === قصي ۾ علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ڪنهن شخص وٽ گهڻي معلومات موجود هئڻ يا گهڻيون تحريرون پڙهڻ لازمي طور ان ڳالهه جو ثبوت ناهي ته هو انهن جي معنيٰ، دليلن ۽ نتيجن کي سمجهي ٿو. ٿامس جي تنقيد جو مرڪزي نڪتو اهو آهي ته پڙهندڙ حقيقي سمجھه حاصل ڪرڻ کان سواءِ ڄاڻو هجڻ جو تاثر پيدا ڪري سگهي ٿو. افلاطون جي فلسفياڻي بحث ۾ اهڙي ظاهري دانائيءَ کي حقيقي دانائيءَ کان الڳ رکيو ويو آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> === زباني گفتگو ۽ تحرير === افلاطون جي مڪالمي ۾ زباني فلسفياڻي گفتگو ۽ لکيل متن جي وچ ۾ فرق اهم حيثيت رکي ٿو. سوال ۽ جواب تي ٻڌل گفتگوءَ ۾ دليلن کي چئلينج ڪري، انهن جي وضاحت گهري ۽ غلط فهميون دور ڪري سگهجن ٿيون. سقراط جي بحث موجب لکيل متن اهڙي فوري گفتگوءَ جي صلاحيت نٿو رکي. تنهن هوندي به ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته افلاطون هر قسم جي لکڻ کي مڪمل طور رد ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس پنهنجا فلسفياڻا خيال به لکيل مڪالمن وسيلي محفوظ ٿيا آهن.<ref name="SEPRhetoric"/> == قصي جي فلسفياڻي اهميت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو ٽيڪنالاجيءَ جي فائدن ۽ نقصانن بابت قديم فلسفياڻي بحث جو مثال آهي. هن ۾ ايجاد ڪندڙ جي ارادي ۽ ايجاد جي استعمال ڪندڙن تي پوندڙ اثرن جي وچ ۾ فرق ظاهر ٿئي ٿو. قصو اهو سوال اٿاري ٿو ته ڇا ڪنهن نئين وسيلي سان معلومات تائين پهچ وڌڻ، انساني ذهني صلاحيتن جي ترقيءَ جي برابر آهي؟ ساڳئي وقت اهو پڻ پڇي ٿو ته ڇا علم حاصل ڪرڻ لاءِ معلومات جي موجودگي ڪافي آهي يا تنقيدي غور ۽ گفتگو به ضروري آهن؟<ref name="SEPMyths"/><ref name="SEPRhetoric"/> == جديد يادگيريءَ جي تحقيق سان تعلق == === خارجي يادگيري === جديد فلسفي ۽ نفسيات ۾ خارجي يادگيري (External memory) مان مراد اهي وسيلا آهن، جن جي مدد سان انسان معلومات پنهنجي ذهن کان ٻاهر محفوظ ڪري ٿو. ڪتاب، نوٽ بڪ، ڪمپيوٽر ۽ ڊجيٽل رڪارڊ اهڙن وسيلن جا مثال آهن. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب خارجي يادگيريءَ جي وڌندڙ استعمال جا ذهني اثر تحقيق جو موضوع آهن. لکڻ بابت افلاطون جو قديم اعتراض هن بحث جي تاريخي پسمنظر ۾ اهم مثال طور ذڪر ڪيو ويندو آهي.<ref name="SEPMemory">{{cite encyclopedia |title=Memory |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/memory/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === انٽرنيٽ ۽ يادگيري === 2011ع ۾ بيٽسي اسپيرو، جيني ليو ۽ ڊينيئل ويگنر جي تحقيق ''Science'' رسالي ۾ شايع ٿي. تحقيق جي تجربن مان اشارو مليو ته جڏهن ماڻهن کي اميد هجي ته معلومات بعد ۾ ڪمپيوٽر تي موجود هوندي، تڏهن اهي ڪڏهن ڪڏهن معلومات جي اصل مواد بدران ان تائين پهچڻ واري هنڌ کي وڌيڪ ياد رکندا آهن.<ref name="Sparrow2011">{{cite journal |last1=Sparrow |first1=Betsy |last2=Liu |first2=Jenny |last3=Wegner |first3=Daniel M. |title=Google Effects on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips |journal=Science |year=2011 |volume=333 |issue=6043 |pages=776–778 |doi=10.1126/science.1207745 |pmid=21764755}}</ref> ان تحقيق کي جديد خارجي يادگيريءَ جي هڪ مخصوص اثر جي شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي. ان مان اهو عام نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته انٽرنيٽ جو استعمال هر حالت ۾ انساني يادگيريءَ کي نقصان پهچائي ٿو.<ref name="SEPMemory"/> === ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ === نفسيات ۾ ''Cognitive offloading'' اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ انسان ڪنهن ذهني ڪم جي گهرج گهٽائڻ لاءِ ٻاهرين وسيلي يا جسماني عمل جو استعمال ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن ڪم کي ياد رکڻ لاءِ فون ۾ ياد ڏياريندڙ اطلاع مقرر ڪرڻ. ايوان رسڪو ۽ سام گلبرٽ جي 2016ع واري تحقيقي جائزي ۾ اهڙي عمل جا سبب ۽ ذهني نتيجا بحث هيٺ آندا ويا. تحقيق موجب ٻاهرين وسيلن تي ڀاڙڻ جا اثر ڪم جي نوعيت ۽ فرد جي پنهنجي صلاحيت بابت اندازي سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Risko2016">{{cite journal |last1=Risko |first1=Evan F. |last2=Gilbert |first2=Sam J. |title=Cognitive Offloading |journal=Trends in Cognitive Sciences |year=2016 |volume=20 |issue=9 |pages=676–688 |doi=10.1016/j.tics.2016.07.002 |pmid=27542527}}</ref> === مصنوعي ذهانت سان ڀيٽ === ٿيوت ۽ ٿامس جي قصي کي جديد مصنوعي ذهانت سان پڻ تشبيهي طور ڀيٽي سگهجي ٿو. ٻنهي حالتن ۾ بنيادي سوال اهو آهي ته ٻاهرين ذريعي حاصل ٿيندڙ معلومات ۽ انسان جي پنهنجي سمجهه ۾ ڪهڙو فرق آهي. بهرحال، مصنوعي ذهانت جا نظام قديم لکيل متنن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي سوالن جا نوان جواب پيدا ڪري سگهن ٿا. تنهنڪري سقراط جو لکيل متن بابت دليل مصنوعي ذهانت تي سڌي ۽ مڪمل صورت ۾ لاڳو نٿو ٿئي. اهڙي ڀيٽ کي جديد فلسفياڻي تشريح سمجهڻ گهرجي، نه ڪي افلاطون جو مصنوعي ذهانت بابت اڳڪٿي ڪيل موقف. == قديم ۽ جديد بحثن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#244c70;color:white;" | موضوع ! style="background:#244c70;color:white;" | افلاطون جي قصي ۾ دليل ! style="background:#244c70;color:white;" | جديد مطالعي سان تعلق |- | style="background:#e9f3fa;" | لکڻ | لکيل نشانين تي ڀاڙڻ سان يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي | خارجي معلوماتي ذخيري ۽ يادگيريءَ جو تعلق |- | style="background:#f0f6ec;" | يادگيري | ياد ڏيارڻ ۽ ذهن ۾ محفوظ ڄاڻ هڪجهڙيون ناهن | معلومات جي مواد ۽ ان تائين پهچ جي يادگيري |- | style="background:#e9f3fa;" | دانائي | گهڻو پڙهڻ حقيقي سمجهه جي ضمانت ناهي | تنقيدي سوچ ۽ معلومات جي تشخيص |- | style="background:#f0f6ec;" | گفتگو | سوال ۽ جواب سان دليل واضح ٿي سگهي ٿو | تعليمي گفتگو ۽ فعال سکيا |- | style="background:#e9f3fa;" | ڊجيٽل وسيلا | قديم قصي ۾ سڌو ذڪر موجود ناهي | خارجي يادگيري ۽ ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ |- | style="background:#f0f6ec;" | مصنوعي ذهانت | قديم متن ۾ موجود ناهي | معلومات حاصل ڪرڻ ۽ ان جي درستگي پرکڻ بابت جديد بحث |} هي جدول اصل فلسفياڻي قصي ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ تصوراتي ڀيٽ آهي؛ ان کي سڀني موضوعن بابت هڪجهڙي سائنسي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> == تنقيدي جائزو == بادشاهه ٿامس جو دليل لکڻ جي ممڪن نقصانن تي ڌيان ڏئي ٿو، پر اهو لکڻ جي سڀني فائدن جو مڪمل جائزو نٿو پيش ڪري. لکڻ علم کي نسلن تائين محفوظ رکڻ، پيچيده دليل ترتيب ڏيڻ ۽ مختلف هنڌن تي موجود ماڻهن جي وچ ۾ معلومات جي مٽاسٽا کي ممڪن بڻائي ٿو. جديد تحقيق پڻ اهو ثابت نٿي ڪري ته ٻاهرين يادگيريءَ جو هر استعمال نقصانڪار آهي. ان جا نتيجا مختلف حالتن، مقصدن ۽ استعمال جي طريقن موجب بدلجي سگهن ٿا.<ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> ان ڪري هن قصي جي اهميت لکڻ کي مڪمل طور رد ڪرڻ ۾ نه، پر معلومات جي موجودگي، يادگيريءَ جي مشق ۽ حقيقي سمجهه جي وچ ۾ فرق بابت سوال اٿارڻ ۾ آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> == تاريخي حيثيت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو افلاطون جي فلسفياڻي متن ۾ محفوظ آهي. ان ۾ قديم مصر جا مذهبي ڪردار ۽ هنڌ استعمال ڪيا ويا آهن، پر انهن جي بنياد تي ڪنهن مخصوص تاريخي ملاقات جي تصديق نٿي ٿئي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي هن قصي کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن ۾ شمار ڪري ٿي. تنهنڪري مضمون ۾ ان کي فلسفياڻي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="SEPMyths"/> == پڻ ڏسو == * [[افلاطون]] * [[سقراط]] * [[فائڊرس]] * [[ٿيوت]] * [[قديم مصري مذهب]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] * [[فلسفو]] * [[علميات]] * [[مصنوعي ذهانت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Hackforth |translator-first=R. |publisher=Cambridge University Press |year=1952 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Nehamas |translator-first=Alexander |translator2=Paul Woodruff |publisher=Hackett Publishing |year=1995 |language=en}} * {{cite book |last=Ong |first=Walter J. |title=Orality and Literacy: The Technologizing of the Word |publisher=Methuen |year=1982 |language=en}} * {{cite book |last=Havelock |first=Eric A. |title=Preface to Plato |publisher=Harvard University Press |year=1963 |language=en}} * {{cite book |last=Derrida |first=Jacques |title=Dissemination |publisher=University of Chicago Press |year=1981 |language=en}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |title=The Domestication of the Savage Mind |publisher=Cambridge University Press |year=1977 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس، انگريزي ترجمو] * [https://www.platonicfoundation.org/translation/phaedrus/ فائڊرس جو جديد انگريزي ترجمو] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ افلاطون جا فلسفياڻا قصا] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ افلاطون، خطابت ۽ لکڻ] * [https://plato.stanford.edu/entries/memory/ يادگيري بابت فلسفياڻي تحقيق] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Papyrus_of_Plato_Phaedrus.jpg فائڊرس جو قديم پاپائرس] [[زمرو:افلاطون]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفياڻا قصا]] [[زمرو:لکڻ]] [[زمرو:يادگيري]] t5usogmghoxac48jd4yibdh4uh706nm 428032 428027 2026-11-04T19:17:54Z Intisar Ali 8681 /* */ 428032 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = ٿوٽ ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو | above = قديم يوناني فلسفي جو قصو | image = Papyrus of Plato Phaedrus.jpg | caption = ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي فائڊرس جو متن محفوظ آهي | label1 = اصل ماخذ | data1 = [[فائڊرس]] | label2 = مصنف | data2 = [[افلاطون]] | label3 = صنف | data3 = فلسفياڻو قصو | label4 = بيان ڪندڙ | data4 = [[سقراط]] | label5 = اهم ڪردار | data5 = [[ٿيوت]] ۽ بادشاهه ٿامس | label6 = متن جا حصا | data6 = 274c–275e | label7 = تاريخي دور | data7 = چوٿين صدي قبل مسيح | label8 = بنيادي موضوع | data8 = لکڻ، يادگيري، علم ۽ دانائي }} '''[[مصري ديوتا ٿيوٽ|ٿوٽ]] ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو''' ({{lang-en|Myth of Theuth and Thamus}}) قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ فلسفياڻو قصو آهي، جنهن ۾ لکڻ جي ايجاد، انساني يادگيري، علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي تي بحث ڪيو ويو آهي. قصي ۾ مصري ديوتا [[ٿيوت]] لکڻ کي يادگيري ۽ دانائي وڌائڻ جو ذريعو قرار ڏئي ٿو، پر مصر جو بادشاهه ٿامس ان جي مخالفت ڪندي دليل ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ سان ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪري سگهن ٿا ۽ حقيقي سمجهه بدران دانائيءَ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Plato">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> هي قصو ''فائڊرس'' جي حصن 274c کان 275e تائين اچي ٿو. ان جو مرڪزي دليل اهو آهي ته لکيل معلومات جي موجودگي ۽ ان معلومات جي حقيقي سمجهه هڪجهڙيون شيون ناهن. افلاطون هن قصي وسيلي لکڻ جي فائدن، حدن ۽ فلسفياڻي تعليم ۾ زندهه گفتگوءَ جي اهميت بابت سوال اٿاري ٿو.<ref name="SEPRhetoric">{{cite encyclopedia |title=Plato on Rhetoric and Poetry |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> جيتوڻيڪ قصي جا ڪردار قديم مصري مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن، پر ان کي ڪنهن مصري بادشاهه ۽ ديوتا جي تاريخي ملاقات جو ثابت ٿيل احوال نٿو سمجهي سگهجي. فلسفي جي تحقيق ۾ ان کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن مان هڪ قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="SEPMyths">{{cite encyclopedia |title=Plato's Myths |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=24 May 2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> [[File:Papyrus of Plato Phaedrus.jpg|thumb|300px|ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي ''فائڊرس'' جو هڪ حصو محفوظ آهي.]] == اصل ماخذ == هن قصي جو بنيادي ماخذ افلاطون جو مڪالمو ''فائڊرس'' آهي. افلاطون چوٿين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي هو، جنهن پنهنجي ڪيترن فلسفياڻن خيالن کي مڪالمن جي صورت ۾ پيش ڪيو. ''فائڊرس'' ۾ سقراط ۽ فائڊرس جي گفتگو محبت، روح، تقرير، خطابت ۽ لکڻ جي ماهيت جهڙن موضوعن تي مشتمل آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> مڪالمي جي آخري حصي ۾ سقراط لکيل تقريرن جي فائدن ۽ حدن تي بحث ڪري ٿو. انهيءَ بحث دوران هو مصري ديوتا ٿيوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو بيان ڪري ٿو. هي قصو لکڻ جي ايجاد بابت تاريخي تحقيق بدران فلسفياڻي دليل طور ڪم اچي ٿو.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMyths"/> افلاطون جي متن ۾ قصي جي بيان لاءِ اهڙو لفظ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جو مطلب ٻڌل روايت يا احوال آهي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب افلاطون جي مڪالمن ۾ روايتي ۽ فلسفياڻا قصا تجريدي دليلن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="SEPMyths"/> == قصي جا ڪردار == === مصري ديوتا ٿيوت === قصي ۾ ٿيوت (Theuth) کي مصر جي نوڪراتس شهر سان لاڳاپيل قديم ديوتا طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس مقدس پکي آئبس ٻڌايو ويو آهي. هي ڪردار قديم مصري ديوتا ٿوت (Thoth) سان لاڳاپيل آهي، جيڪو مصري مذهب ۾ لکڻ، علم، حساب ۽ دانائيءَ سان وابسته هو.<ref name="Plato"/> افلاطون جي روايت موجب ٿيوت انگن، حساب، جاميٽري، فلڪيات، تختي وارين راندين، پاسن ۽ لکڻ جي ايجاد ڪئي. اهي ايجادون قصي ۾ ٿيوت سان منسوب ڪيون ويون آهن؛ انهن کي انهن علمن جي حقيقي تاريخي ايجاد بابت ثابت ٿيل دعوائون نه سمجهڻ گهرجن.<ref name="Plato"/> === بادشاهه ٿامس === بادشاهه ٿامس (Thamus) قصي ۾ مصر جو حڪمران آهي. افلاطون موجب هو مٿئين مصر جي ان وڏي شهر سان لاڳاپيل هو، جنهن کي يوناني مصري ٿيبز سڏيندا هئا. متن ۾ ٿامس کي ديوتا آمون (Ammon) سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Plato"/> ٿامس جو ڪردار نين ايجادن جي فائدن ۽ نقصانن جو جائزو وٺندڙ حڪمران جو آهي. هو هر ايجاد جي افاديت بابت سوال ڪري ٿو ۽ ان جي استعمال جي نتيجن تي غور ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> == قصي جو بيان == === ايجادن جي پيشڪش === سقراط جي بيان موجب ٿيوت پنهنجون ايجادون بادشاهه ٿامس وٽ کڻي آيو ۽ تجويز ڏني ته انهن کي مصر جي ماڻهن ۾ عام ڪيو وڃي. بادشاهه هر ايجاد بابت پڇيو ته ان جو ڪهڙو فائدو ٿيندو. ٿيوت مختلف ايجادن جا فائدا بيان ڪيا، جڏهن ته بادشاهه انهن بابت پنهنجي راءِ ڏني.<ref name="Plato"/> جڏهن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ٿيو ته ٿيوت ان کي انساني علم جي ترقيءَ لاءِ هڪ اهم وسيلو قرار ڏنو. سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن کي وڌيڪ داناءُ بڻائيندو ۽ سندن يادگيري بهتر ڪندو.<ref name="Plato"/> === لکڻ بابت بادشاهه جو اعتراض === بادشاهه ٿامس ٿيوت جي دعويٰ سان اختلاف ڪيو. سندس دليل موجب ڪنهن هنر جو ايجاد ڪندڙ شخص لازمي طور ان جي فائدن ۽ نقصانن جو بهترين جائزو وٺندڙ نٿو هجي. ايجاد ڪندڙ پنهنجي تخليق سان محبت سبب ان جي اثرن بابت غلط اندازو لڳائي سگهي ٿو.<ref name="Plato"/> ٿامس جو خيال هو ته لکڻ تي ڀاڙيندڙ ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ کي استعمال ڪرڻ بدران ٻاهرين نشانين تي انحصار ڪندا. نتيجي ۾ انهن جي يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي. هن لکڻ کي حقيقي يادگيري پيدا ڪرڻ بدران اڳ ۾ معلوم ڳالهين کي ياد ڏيارڻ جو وسيلو سمجهيو.<ref name="Plato"/> بادشاهه اهو پڻ دليل ڏنو ته ماڻهو گهڻيون ڳالهيون پڙهي سگهندا، پر انهن کي لازمي طور سمجهي نه سگهندا. اهڙي حالت ۾ علم جي ظاهر ۽ حقيقي دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پيدا ٿيندو.<ref name="Plato"/> === سقراط جو وڌيڪ بحث === قصي کان پوءِ سقراط لکيل لفظ جي حدن بابت بحث جاري رکي ٿو. هو لکڻ کي مصوريءَ سان ڀيٽي ٿو: تصوير ڏسڻ ۾ زندهه لڳي سگهي ٿي، پر ان کان سوال پڇڻ تي اها جواب نٿي ڏئي. سندس خيال موجب لکيل متن پڻ پڙهندڙ جي سوالن جا نوان جواب پاڻمرادو نٿو ڏئي سگهي.<ref name="Plato"/> سقراط جي بحث ۾ لکيل متن جي هڪ ٻي حد اها آهي ته اهو مختلف پڙهندڙن تائين پهچي سگهي ٿو، پر پاڻ فيصلو نٿو ڪري سگهي ته ڪير ان کي درست سمجهي سگهندو. ان جي ابتڙ، فلسفياڻي گفتگوءَ ۾ ڳالهائيندڙ سوالن جا جواب ڏئي ۽ پنهنجي دليل جي وضاحت ڪري سگهي ٿو.<ref name="SEPRhetoric"/> == بنيادي فلسفياڻا تصور == === يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ === قصي ۾ يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ جي وچ ۾ فرق اهم آهي. يادگيري انسان جي پنهنجي ذهن ۾ معلومات محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت آهي، جڏهن ته لکيل رڪارڊ اهڙي معلومات تائين ٻاهرين ذريعي پهچ فراهم ڪري سگهي ٿو. ٿامس جي دليل موجب لکڻ معلومات کي محفوظ رکڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، پر ان سان اهو لازمي نٿو ٿئي ته پڙهندڙ جي پنهنجي يادگيريءَ جي صلاحيت پڻ وڌي. افلاطون هن فرق کي فلسفياڻي مسئلي طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> === علم ۽ دانائي === قصي ۾ علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ڪنهن شخص وٽ گهڻي معلومات موجود هئڻ يا گهڻيون تحريرون پڙهڻ لازمي طور ان ڳالهه جو ثبوت ناهي ته هو انهن جي معنيٰ، دليلن ۽ نتيجن کي سمجهي ٿو. ٿامس جي تنقيد جو مرڪزي نڪتو اهو آهي ته پڙهندڙ حقيقي سمجھه حاصل ڪرڻ کان سواءِ ڄاڻو هجڻ جو تاثر پيدا ڪري سگهي ٿو. افلاطون جي فلسفياڻي بحث ۾ اهڙي ظاهري دانائيءَ کي حقيقي دانائيءَ کان الڳ رکيو ويو آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> === زباني گفتگو ۽ تحرير === افلاطون جي مڪالمي ۾ زباني فلسفياڻي گفتگو ۽ لکيل متن جي وچ ۾ فرق اهم حيثيت رکي ٿو. سوال ۽ جواب تي ٻڌل گفتگوءَ ۾ دليلن کي چئلينج ڪري، انهن جي وضاحت گهري ۽ غلط فهميون دور ڪري سگهجن ٿيون. سقراط جي بحث موجب لکيل متن اهڙي فوري گفتگوءَ جي صلاحيت نٿو رکي. تنهن هوندي به ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته افلاطون هر قسم جي لکڻ کي مڪمل طور رد ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس پنهنجا فلسفياڻا خيال به لکيل مڪالمن وسيلي محفوظ ٿيا آهن.<ref name="SEPRhetoric"/> == قصي جي فلسفياڻي اهميت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو ٽيڪنالاجيءَ جي فائدن ۽ نقصانن بابت قديم فلسفياڻي بحث جو مثال آهي. هن ۾ ايجاد ڪندڙ جي ارادي ۽ ايجاد جي استعمال ڪندڙن تي پوندڙ اثرن جي وچ ۾ فرق ظاهر ٿئي ٿو. قصو اهو سوال اٿاري ٿو ته ڇا ڪنهن نئين وسيلي سان معلومات تائين پهچ وڌڻ، انساني ذهني صلاحيتن جي ترقيءَ جي برابر آهي؟ ساڳئي وقت اهو پڻ پڇي ٿو ته ڇا علم حاصل ڪرڻ لاءِ معلومات جي موجودگي ڪافي آهي يا تنقيدي غور ۽ گفتگو به ضروري آهن؟<ref name="SEPMyths"/><ref name="SEPRhetoric"/> == جديد يادگيريءَ جي تحقيق سان تعلق == === خارجي يادگيري === جديد فلسفي ۽ نفسيات ۾ خارجي يادگيري (External memory) مان مراد اهي وسيلا آهن، جن جي مدد سان انسان معلومات پنهنجي ذهن کان ٻاهر محفوظ ڪري ٿو. ڪتاب، نوٽ بڪ، ڪمپيوٽر ۽ ڊجيٽل رڪارڊ اهڙن وسيلن جا مثال آهن. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب خارجي يادگيريءَ جي وڌندڙ استعمال جا ذهني اثر تحقيق جو موضوع آهن. لکڻ بابت افلاطون جو قديم اعتراض هن بحث جي تاريخي پسمنظر ۾ اهم مثال طور ذڪر ڪيو ويندو آهي.<ref name="SEPMemory">{{cite encyclopedia |title=Memory |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/memory/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === انٽرنيٽ ۽ يادگيري === 2011ع ۾ بيٽسي اسپيرو، جيني ليو ۽ ڊينيئل ويگنر جي تحقيق ''Science'' رسالي ۾ شايع ٿي. تحقيق جي تجربن مان اشارو مليو ته جڏهن ماڻهن کي اميد هجي ته معلومات بعد ۾ ڪمپيوٽر تي موجود هوندي، تڏهن اهي ڪڏهن ڪڏهن معلومات جي اصل مواد بدران ان تائين پهچڻ واري هنڌ کي وڌيڪ ياد رکندا آهن.<ref name="Sparrow2011">{{cite journal |last1=Sparrow |first1=Betsy |last2=Liu |first2=Jenny |last3=Wegner |first3=Daniel M. |title=Google Effects on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips |journal=Science |year=2011 |volume=333 |issue=6043 |pages=776–778 |doi=10.1126/science.1207745 |pmid=21764755}}</ref> ان تحقيق کي جديد خارجي يادگيريءَ جي هڪ مخصوص اثر جي شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي. ان مان اهو عام نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته انٽرنيٽ جو استعمال هر حالت ۾ انساني يادگيريءَ کي نقصان پهچائي ٿو.<ref name="SEPMemory"/> === ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ === نفسيات ۾ ''Cognitive offloading'' اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ انسان ڪنهن ذهني ڪم جي گهرج گهٽائڻ لاءِ ٻاهرين وسيلي يا جسماني عمل جو استعمال ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن ڪم کي ياد رکڻ لاءِ فون ۾ ياد ڏياريندڙ اطلاع مقرر ڪرڻ. ايوان رسڪو ۽ سام گلبرٽ جي 2016ع واري تحقيقي جائزي ۾ اهڙي عمل جا سبب ۽ ذهني نتيجا بحث هيٺ آندا ويا. تحقيق موجب ٻاهرين وسيلن تي ڀاڙڻ جا اثر ڪم جي نوعيت ۽ فرد جي پنهنجي صلاحيت بابت اندازي سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Risko2016">{{cite journal |last1=Risko |first1=Evan F. |last2=Gilbert |first2=Sam J. |title=Cognitive Offloading |journal=Trends in Cognitive Sciences |year=2016 |volume=20 |issue=9 |pages=676–688 |doi=10.1016/j.tics.2016.07.002 |pmid=27542527}}</ref> === مصنوعي ذهانت سان ڀيٽ === ٿيوت ۽ ٿامس جي قصي کي جديد مصنوعي ذهانت سان پڻ تشبيهي طور ڀيٽي سگهجي ٿو. ٻنهي حالتن ۾ بنيادي سوال اهو آهي ته ٻاهرين ذريعي حاصل ٿيندڙ معلومات ۽ انسان جي پنهنجي سمجهه ۾ ڪهڙو فرق آهي. بهرحال، مصنوعي ذهانت جا نظام قديم لکيل متنن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي سوالن جا نوان جواب پيدا ڪري سگهن ٿا. تنهنڪري سقراط جو لکيل متن بابت دليل مصنوعي ذهانت تي سڌي ۽ مڪمل صورت ۾ لاڳو نٿو ٿئي. اهڙي ڀيٽ کي جديد فلسفياڻي تشريح سمجهڻ گهرجي، نه ڪي افلاطون جو مصنوعي ذهانت بابت اڳڪٿي ڪيل موقف. == قديم ۽ جديد بحثن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#244c70;color:white;" | موضوع ! style="background:#244c70;color:white;" | افلاطون جي قصي ۾ دليل ! style="background:#244c70;color:white;" | جديد مطالعي سان تعلق |- | style="background:#e9f3fa;" | لکڻ | لکيل نشانين تي ڀاڙڻ سان يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي | خارجي معلوماتي ذخيري ۽ يادگيريءَ جو تعلق |- | style="background:#f0f6ec;" | يادگيري | ياد ڏيارڻ ۽ ذهن ۾ محفوظ ڄاڻ هڪجهڙيون ناهن | معلومات جي مواد ۽ ان تائين پهچ جي يادگيري |- | style="background:#e9f3fa;" | دانائي | گهڻو پڙهڻ حقيقي سمجهه جي ضمانت ناهي | تنقيدي سوچ ۽ معلومات جي تشخيص |- | style="background:#f0f6ec;" | گفتگو | سوال ۽ جواب سان دليل واضح ٿي سگهي ٿو | تعليمي گفتگو ۽ فعال سکيا |- | style="background:#e9f3fa;" | ڊجيٽل وسيلا | قديم قصي ۾ سڌو ذڪر موجود ناهي | خارجي يادگيري ۽ ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ |- | style="background:#f0f6ec;" | مصنوعي ذهانت | قديم متن ۾ موجود ناهي | معلومات حاصل ڪرڻ ۽ ان جي درستگي پرکڻ بابت جديد بحث |} هي جدول اصل فلسفياڻي قصي ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ تصوراتي ڀيٽ آهي؛ ان کي سڀني موضوعن بابت هڪجهڙي سائنسي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> == تنقيدي جائزو == بادشاهه ٿامس جو دليل لکڻ جي ممڪن نقصانن تي ڌيان ڏئي ٿو، پر اهو لکڻ جي سڀني فائدن جو مڪمل جائزو نٿو پيش ڪري. لکڻ علم کي نسلن تائين محفوظ رکڻ، پيچيده دليل ترتيب ڏيڻ ۽ مختلف هنڌن تي موجود ماڻهن جي وچ ۾ معلومات جي مٽاسٽا کي ممڪن بڻائي ٿو. جديد تحقيق پڻ اهو ثابت نٿي ڪري ته ٻاهرين يادگيريءَ جو هر استعمال نقصانڪار آهي. ان جا نتيجا مختلف حالتن، مقصدن ۽ استعمال جي طريقن موجب بدلجي سگهن ٿا.<ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> ان ڪري هن قصي جي اهميت لکڻ کي مڪمل طور رد ڪرڻ ۾ نه، پر معلومات جي موجودگي، يادگيريءَ جي مشق ۽ حقيقي سمجهه جي وچ ۾ فرق بابت سوال اٿارڻ ۾ آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> == تاريخي حيثيت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو افلاطون جي فلسفياڻي متن ۾ محفوظ آهي. ان ۾ قديم مصر جا مذهبي ڪردار ۽ هنڌ استعمال ڪيا ويا آهن، پر انهن جي بنياد تي ڪنهن مخصوص تاريخي ملاقات جي تصديق نٿي ٿئي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي هن قصي کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن ۾ شمار ڪري ٿي. تنهنڪري مضمون ۾ ان کي فلسفياڻي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="SEPMyths"/> == پڻ ڏسو == * [[افلاطون]] * [[سقراط]] * [[فائڊرس]] * [[ٿيوت]] * [[قديم مصري مذهب]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] * [[فلسفو]] * [[علميات]] * [[مصنوعي ذهانت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Hackforth |translator-first=R. |publisher=Cambridge University Press |year=1952 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Nehamas |translator-first=Alexander |translator2=Paul Woodruff |publisher=Hackett Publishing |year=1995 |language=en}} * {{cite book |last=Ong |first=Walter J. |title=Orality and Literacy: The Technologizing of the Word |publisher=Methuen |year=1982 |language=en}} * {{cite book |last=Havelock |first=Eric A. |title=Preface to Plato |publisher=Harvard University Press |year=1963 |language=en}} * {{cite book |last=Derrida |first=Jacques |title=Dissemination |publisher=University of Chicago Press |year=1981 |language=en}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |title=The Domestication of the Savage Mind |publisher=Cambridge University Press |year=1977 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس، انگريزي ترجمو] * [https://www.platonicfoundation.org/translation/phaedrus/ فائڊرس جو جديد انگريزي ترجمو] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ افلاطون جا فلسفياڻا قصا] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ افلاطون، خطابت ۽ لکڻ] * [https://plato.stanford.edu/entries/memory/ يادگيري بابت فلسفياڻي تحقيق] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Papyrus_of_Plato_Phaedrus.jpg فائڊرس جو قديم پاپائرس] [[زمرو:افلاطون]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفياڻا قصا]] [[زمرو:لکڻ]] [[زمرو:يادگيري]] 0x36vvfqsl7y3jbg95xrrop0a3fw04b 428043 428032 2026-11-04T19:26:16Z Intisar Ali 8681 428043 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = ٿوٽ ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو | above = قديم يوناني فلسفي جو قصو | image = Papyrus of Plato Phaedrus.jpg | caption = ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي فائڊرس جو متن محفوظ آهي | label1 = اصل ماخذ | data1 = [[فائڊرس]] | label2 = مصنف | data2 = [[افلاطون]] | label3 = صنف | data3 = فلسفياڻو قصو | label4 = بيان ڪندڙ | data4 = [[سقراط]] | label5 = اهم ڪردار | data5 = [[ٿيوت]] ۽ بادشاهه ٿامس | label6 = متن جا حصا | data6 = 274c–275e | label7 = تاريخي دور | data7 = چوٿين صدي قبل مسيح | label8 = بنيادي موضوع | data8 = لکڻ، يادگيري، علم ۽ دانائي }} '''[[مصري ديوتا ٿيوٽ|ٿوٽ]] ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو''' ({{lang-en|Myth of Theuth and Thamus}}) قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ فلسفياڻو قصو آهي، جنهن ۾ لکڻ جي ايجاد، انساني يادگيري، علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي تي بحث ڪيو ويو آهي. قصي ۾ مصري ديوتا [[ٿيوت]] لکڻ کي يادگيري ۽ دانائي وڌائڻ جو ذريعو قرار ڏئي ٿو، پر مصر جو بادشاهه ٿامس ان جي مخالفت ڪندي دليل ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ سان ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪري سگهن ٿا ۽ حقيقي سمجهه بدران دانائيءَ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Plato">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> هي قصو ''فائڊرس'' جي حصن 274c کان 275e تائين اچي ٿو. ان جو مرڪزي دليل اهو آهي ته لکيل معلومات جي موجودگي ۽ ان معلومات جي حقيقي سمجهه هڪجهڙيون شيون ناهن. افلاطون هن قصي وسيلي لکڻ جي فائدن، حدن ۽ فلسفياڻي تعليم ۾ زندهه گفتگوءَ جي اهميت بابت سوال اٿاري ٿو.<ref name="SEPRhetoric">{{cite encyclopedia |title=Plato on Rhetoric and Poetry |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> جيتوڻيڪ قصي جا ڪردار قديم مصري مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن، پر ان کي ڪنهن مصري بادشاهه ۽ ديوتا جي تاريخي ملاقات جو ثابت ٿيل احوال نٿو سمجهي سگهجي. فلسفي جي تحقيق ۾ ان کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن مان هڪ قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="SEPMyths">{{cite encyclopedia |title=Plato's Myths |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=24 May 2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> [[File:Papyrus of Plato Phaedrus.jpg|thumb|300px|ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي ''فائڊرس'' جو هڪ حصو محفوظ آهي.]] == اصل ماخذ == هن قصي جو بنيادي ماخذ افلاطون جو مڪالمو ''فائڊرس'' آهي. افلاطون چوٿين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي هو، جنهن پنهنجي ڪيترن فلسفياڻن خيالن کي مڪالمن جي صورت ۾ پيش ڪيو. ''فائڊرس'' ۾ سقراط ۽ فائڊرس جي گفتگو محبت، روح، تقرير، خطابت ۽ لکڻ جي ماهيت جهڙن موضوعن تي مشتمل آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> مڪالمي جي آخري حصي ۾ سقراط لکيل تقريرن جي فائدن ۽ حدن تي بحث ڪري ٿو. انهيءَ بحث دوران هو مصري ديوتا ٿيوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو بيان ڪري ٿو. هي قصو لکڻ جي ايجاد بابت تاريخي تحقيق بدران فلسفياڻي دليل طور ڪم اچي ٿو.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMyths"/> افلاطون جي متن ۾ قصي جي بيان لاءِ اهڙو لفظ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جو مطلب ٻڌل روايت يا احوال آهي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب افلاطون جي مڪالمن ۾ روايتي ۽ فلسفياڻا قصا تجريدي دليلن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="SEPMyths"/> == قصي جا ڪردار == === [[مصري ديوتا ٿيوٽ]] === قصي ۾ ٿيوٽ (Theuth) کي مصر جي نوڪراتس شهر سان لاڳاپيل قديم ديوتا طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس مقدس پکي آئبس ٻڌايو ويو آهي. هي ڪردار قديم مصري ديوتا ٿوٽ (Thoth) سان لاڳاپيل آهي، جيڪو مصري مذهب ۾ لکڻ، علم، حساب ۽ دانائيءَ سان وابسته هو.<ref name="Plato"/> افلاطون جي روايت موجب ٿيوٽ انگن، حساب، جاميٽري، فلڪيات، تختي وارين راندين، پاسن ۽ لکڻ جي ايجاد ڪئي. اهي ايجادون قصي ۾ ٿيوٽ سان منسوب ڪيون ويون آهن؛ انهن کي انهن علمن جي حقيقي تاريخي ايجاد بابت ثابت ٿيل دعوائون نه سمجهڻ گهرجن.<ref name="Plato"/> === بادشاهه ٿامس === بادشاهه ٿامس (Thamus) قصي ۾ مصر جو حڪمران آهي. افلاطون موجب هو مٿئين مصر جي ان وڏي شهر سان لاڳاپيل هو، جنهن کي يوناني مصري ٿيبز سڏيندا هئا. متن ۾ ٿامس کي ديوتا آمون (Ammon) سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Plato"/> ٿامس جو ڪردار نين ايجادن جي فائدن ۽ نقصانن جو جائزو وٺندڙ حڪمران جو آهي. هو هر ايجاد جي افاديت بابت سوال ڪري ٿو ۽ ان جي استعمال جي نتيجن تي غور ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> == قصي جو بيان == === ايجادن جي پيشڪش === سقراط جي بيان موجب ٿيوت پنهنجون ايجادون بادشاهه ٿامس وٽ کڻي آيو ۽ تجويز ڏني ته انهن کي مصر جي ماڻهن ۾ عام ڪيو وڃي. بادشاهه هر ايجاد بابت پڇيو ته ان جو ڪهڙو فائدو ٿيندو. ٿيوت مختلف ايجادن جا فائدا بيان ڪيا، جڏهن ته بادشاهه انهن بابت پنهنجي راءِ ڏني.<ref name="Plato"/> جڏهن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ٿيو ته ٿيوت ان کي انساني علم جي ترقيءَ لاءِ هڪ اهم وسيلو قرار ڏنو. سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن کي وڌيڪ داناءُ بڻائيندو ۽ سندن يادگيري بهتر ڪندو.<ref name="Plato"/> === لکڻ بابت بادشاهه جو اعتراض === بادشاهه ٿامس ٿيوت جي دعويٰ سان اختلاف ڪيو. سندس دليل موجب ڪنهن هنر جو ايجاد ڪندڙ شخص لازمي طور ان جي فائدن ۽ نقصانن جو بهترين جائزو وٺندڙ نٿو هجي. ايجاد ڪندڙ پنهنجي تخليق سان محبت سبب ان جي اثرن بابت غلط اندازو لڳائي سگهي ٿو.<ref name="Plato"/> ٿامس جو خيال هو ته لکڻ تي ڀاڙيندڙ ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ کي استعمال ڪرڻ بدران ٻاهرين نشانين تي انحصار ڪندا. نتيجي ۾ انهن جي يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي. هن لکڻ کي حقيقي يادگيري پيدا ڪرڻ بدران اڳ ۾ معلوم ڳالهين کي ياد ڏيارڻ جو وسيلو سمجهيو.<ref name="Plato"/> بادشاهه اهو پڻ دليل ڏنو ته ماڻهو گهڻيون ڳالهيون پڙهي سگهندا، پر انهن کي لازمي طور سمجهي نه سگهندا. اهڙي حالت ۾ علم جي ظاهر ۽ حقيقي دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پيدا ٿيندو.<ref name="Plato"/> === سقراط جو وڌيڪ بحث === قصي کان پوءِ سقراط لکيل لفظ جي حدن بابت بحث جاري رکي ٿو. هو لکڻ کي مصوريءَ سان ڀيٽي ٿو: تصوير ڏسڻ ۾ زندهه لڳي سگهي ٿي، پر ان کان سوال پڇڻ تي اها جواب نٿي ڏئي. سندس خيال موجب لکيل متن پڻ پڙهندڙ جي سوالن جا نوان جواب پاڻمرادو نٿو ڏئي سگهي.<ref name="Plato"/> سقراط جي بحث ۾ لکيل متن جي هڪ ٻي حد اها آهي ته اهو مختلف پڙهندڙن تائين پهچي سگهي ٿو، پر پاڻ فيصلو نٿو ڪري سگهي ته ڪير ان کي درست سمجهي سگهندو. ان جي ابتڙ، فلسفياڻي گفتگوءَ ۾ ڳالهائيندڙ سوالن جا جواب ڏئي ۽ پنهنجي دليل جي وضاحت ڪري سگهي ٿو.<ref name="SEPRhetoric"/> == بنيادي فلسفياڻا تصور == === يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ === قصي ۾ يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ جي وچ ۾ فرق اهم آهي. يادگيري انسان جي پنهنجي ذهن ۾ معلومات محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت آهي، جڏهن ته لکيل رڪارڊ اهڙي معلومات تائين ٻاهرين ذريعي پهچ فراهم ڪري سگهي ٿو. ٿامس جي دليل موجب لکڻ معلومات کي محفوظ رکڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، پر ان سان اهو لازمي نٿو ٿئي ته پڙهندڙ جي پنهنجي يادگيريءَ جي صلاحيت پڻ وڌي. افلاطون هن فرق کي فلسفياڻي مسئلي طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> === علم ۽ دانائي === قصي ۾ علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ڪنهن شخص وٽ گهڻي معلومات موجود هئڻ يا گهڻيون تحريرون پڙهڻ لازمي طور ان ڳالهه جو ثبوت ناهي ته هو انهن جي معنيٰ، دليلن ۽ نتيجن کي سمجهي ٿو. ٿامس جي تنقيد جو مرڪزي نڪتو اهو آهي ته پڙهندڙ حقيقي سمجھه حاصل ڪرڻ کان سواءِ ڄاڻو هجڻ جو تاثر پيدا ڪري سگهي ٿو. افلاطون جي فلسفياڻي بحث ۾ اهڙي ظاهري دانائيءَ کي حقيقي دانائيءَ کان الڳ رکيو ويو آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> === زباني گفتگو ۽ تحرير === افلاطون جي مڪالمي ۾ زباني فلسفياڻي گفتگو ۽ لکيل متن جي وچ ۾ فرق اهم حيثيت رکي ٿو. سوال ۽ جواب تي ٻڌل گفتگوءَ ۾ دليلن کي چئلينج ڪري، انهن جي وضاحت گهري ۽ غلط فهميون دور ڪري سگهجن ٿيون. سقراط جي بحث موجب لکيل متن اهڙي فوري گفتگوءَ جي صلاحيت نٿو رکي. تنهن هوندي به ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته افلاطون هر قسم جي لکڻ کي مڪمل طور رد ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس پنهنجا فلسفياڻا خيال به لکيل مڪالمن وسيلي محفوظ ٿيا آهن.<ref name="SEPRhetoric"/> == قصي جي فلسفياڻي اهميت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو ٽيڪنالاجيءَ جي فائدن ۽ نقصانن بابت قديم فلسفياڻي بحث جو مثال آهي. هن ۾ ايجاد ڪندڙ جي ارادي ۽ ايجاد جي استعمال ڪندڙن تي پوندڙ اثرن جي وچ ۾ فرق ظاهر ٿئي ٿو. قصو اهو سوال اٿاري ٿو ته ڇا ڪنهن نئين وسيلي سان معلومات تائين پهچ وڌڻ، انساني ذهني صلاحيتن جي ترقيءَ جي برابر آهي؟ ساڳئي وقت اهو پڻ پڇي ٿو ته ڇا علم حاصل ڪرڻ لاءِ معلومات جي موجودگي ڪافي آهي يا تنقيدي غور ۽ گفتگو به ضروري آهن؟<ref name="SEPMyths"/><ref name="SEPRhetoric"/> == جديد يادگيريءَ جي تحقيق سان تعلق == === خارجي يادگيري === جديد فلسفي ۽ نفسيات ۾ خارجي يادگيري (External memory) مان مراد اهي وسيلا آهن، جن جي مدد سان انسان معلومات پنهنجي ذهن کان ٻاهر محفوظ ڪري ٿو. ڪتاب، نوٽ بڪ، ڪمپيوٽر ۽ ڊجيٽل رڪارڊ اهڙن وسيلن جا مثال آهن. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب خارجي يادگيريءَ جي وڌندڙ استعمال جا ذهني اثر تحقيق جو موضوع آهن. لکڻ بابت افلاطون جو قديم اعتراض هن بحث جي تاريخي پسمنظر ۾ اهم مثال طور ذڪر ڪيو ويندو آهي.<ref name="SEPMemory">{{cite encyclopedia |title=Memory |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/memory/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === انٽرنيٽ ۽ يادگيري === 2011ع ۾ بيٽسي اسپيرو، جيني ليو ۽ ڊينيئل ويگنر جي تحقيق ''Science'' رسالي ۾ شايع ٿي. تحقيق جي تجربن مان اشارو مليو ته جڏهن ماڻهن کي اميد هجي ته معلومات بعد ۾ ڪمپيوٽر تي موجود هوندي، تڏهن اهي ڪڏهن ڪڏهن معلومات جي اصل مواد بدران ان تائين پهچڻ واري هنڌ کي وڌيڪ ياد رکندا آهن.<ref name="Sparrow2011">{{cite journal |last1=Sparrow |first1=Betsy |last2=Liu |first2=Jenny |last3=Wegner |first3=Daniel M. |title=Google Effects on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips |journal=Science |year=2011 |volume=333 |issue=6043 |pages=776–778 |doi=10.1126/science.1207745 |pmid=21764755}}</ref> ان تحقيق کي جديد خارجي يادگيريءَ جي هڪ مخصوص اثر جي شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي. ان مان اهو عام نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته انٽرنيٽ جو استعمال هر حالت ۾ انساني يادگيريءَ کي نقصان پهچائي ٿو.<ref name="SEPMemory"/> === ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ === نفسيات ۾ ''Cognitive offloading'' اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ انسان ڪنهن ذهني ڪم جي گهرج گهٽائڻ لاءِ ٻاهرين وسيلي يا جسماني عمل جو استعمال ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن ڪم کي ياد رکڻ لاءِ فون ۾ ياد ڏياريندڙ اطلاع مقرر ڪرڻ. ايوان رسڪو ۽ سام گلبرٽ جي 2016ع واري تحقيقي جائزي ۾ اهڙي عمل جا سبب ۽ ذهني نتيجا بحث هيٺ آندا ويا. تحقيق موجب ٻاهرين وسيلن تي ڀاڙڻ جا اثر ڪم جي نوعيت ۽ فرد جي پنهنجي صلاحيت بابت اندازي سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Risko2016">{{cite journal |last1=Risko |first1=Evan F. |last2=Gilbert |first2=Sam J. |title=Cognitive Offloading |journal=Trends in Cognitive Sciences |year=2016 |volume=20 |issue=9 |pages=676–688 |doi=10.1016/j.tics.2016.07.002 |pmid=27542527}}</ref> === مصنوعي ذهانت سان ڀيٽ === ٿيوت ۽ ٿامس جي قصي کي جديد مصنوعي ذهانت سان پڻ تشبيهي طور ڀيٽي سگهجي ٿو. ٻنهي حالتن ۾ بنيادي سوال اهو آهي ته ٻاهرين ذريعي حاصل ٿيندڙ معلومات ۽ انسان جي پنهنجي سمجهه ۾ ڪهڙو فرق آهي. بهرحال، مصنوعي ذهانت جا نظام قديم لکيل متنن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي سوالن جا نوان جواب پيدا ڪري سگهن ٿا. تنهنڪري سقراط جو لکيل متن بابت دليل مصنوعي ذهانت تي سڌي ۽ مڪمل صورت ۾ لاڳو نٿو ٿئي. اهڙي ڀيٽ کي جديد فلسفياڻي تشريح سمجهڻ گهرجي، نه ڪي افلاطون جو مصنوعي ذهانت بابت اڳڪٿي ڪيل موقف. == قديم ۽ جديد بحثن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#244c70;color:white;" | موضوع ! style="background:#244c70;color:white;" | افلاطون جي قصي ۾ دليل ! style="background:#244c70;color:white;" | جديد مطالعي سان تعلق |- | style="background:#e9f3fa;" | لکڻ | لکيل نشانين تي ڀاڙڻ سان يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي | خارجي معلوماتي ذخيري ۽ يادگيريءَ جو تعلق |- | style="background:#f0f6ec;" | يادگيري | ياد ڏيارڻ ۽ ذهن ۾ محفوظ ڄاڻ هڪجهڙيون ناهن | معلومات جي مواد ۽ ان تائين پهچ جي يادگيري |- | style="background:#e9f3fa;" | دانائي | گهڻو پڙهڻ حقيقي سمجهه جي ضمانت ناهي | تنقيدي سوچ ۽ معلومات جي تشخيص |- | style="background:#f0f6ec;" | گفتگو | سوال ۽ جواب سان دليل واضح ٿي سگهي ٿو | تعليمي گفتگو ۽ فعال سکيا |- | style="background:#e9f3fa;" | ڊجيٽل وسيلا | قديم قصي ۾ سڌو ذڪر موجود ناهي | خارجي يادگيري ۽ ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ |- | style="background:#f0f6ec;" | مصنوعي ذهانت | قديم متن ۾ موجود ناهي | معلومات حاصل ڪرڻ ۽ ان جي درستگي پرکڻ بابت جديد بحث |} هي جدول اصل فلسفياڻي قصي ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ تصوراتي ڀيٽ آهي؛ ان کي سڀني موضوعن بابت هڪجهڙي سائنسي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> == تنقيدي جائزو == بادشاهه ٿامس جو دليل لکڻ جي ممڪن نقصانن تي ڌيان ڏئي ٿو، پر اهو لکڻ جي سڀني فائدن جو مڪمل جائزو نٿو پيش ڪري. لکڻ علم کي نسلن تائين محفوظ رکڻ، پيچيده دليل ترتيب ڏيڻ ۽ مختلف هنڌن تي موجود ماڻهن جي وچ ۾ معلومات جي مٽاسٽا کي ممڪن بڻائي ٿو. جديد تحقيق پڻ اهو ثابت نٿي ڪري ته ٻاهرين يادگيريءَ جو هر استعمال نقصانڪار آهي. ان جا نتيجا مختلف حالتن، مقصدن ۽ استعمال جي طريقن موجب بدلجي سگهن ٿا.<ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> ان ڪري هن قصي جي اهميت لکڻ کي مڪمل طور رد ڪرڻ ۾ نه، پر معلومات جي موجودگي، يادگيريءَ جي مشق ۽ حقيقي سمجهه جي وچ ۾ فرق بابت سوال اٿارڻ ۾ آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> == تاريخي حيثيت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو افلاطون جي فلسفياڻي متن ۾ محفوظ آهي. ان ۾ قديم مصر جا مذهبي ڪردار ۽ هنڌ استعمال ڪيا ويا آهن، پر انهن جي بنياد تي ڪنهن مخصوص تاريخي ملاقات جي تصديق نٿي ٿئي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي هن قصي کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن ۾ شمار ڪري ٿي. تنهنڪري مضمون ۾ ان کي فلسفياڻي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="SEPMyths"/> == پڻ ڏسو == * [[افلاطون]] * [[سقراط]] * [[فائڊرس]] * [[ٿيوت]] * [[قديم مصري مذهب]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] * [[فلسفو]] * [[علميات]] * [[مصنوعي ذهانت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Hackforth |translator-first=R. |publisher=Cambridge University Press |year=1952 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Nehamas |translator-first=Alexander |translator2=Paul Woodruff |publisher=Hackett Publishing |year=1995 |language=en}} * {{cite book |last=Ong |first=Walter J. |title=Orality and Literacy: The Technologizing of the Word |publisher=Methuen |year=1982 |language=en}} * {{cite book |last=Havelock |first=Eric A. |title=Preface to Plato |publisher=Harvard University Press |year=1963 |language=en}} * {{cite book |last=Derrida |first=Jacques |title=Dissemination |publisher=University of Chicago Press |year=1981 |language=en}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |title=The Domestication of the Savage Mind |publisher=Cambridge University Press |year=1977 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس، انگريزي ترجمو] * [https://www.platonicfoundation.org/translation/phaedrus/ فائڊرس جو جديد انگريزي ترجمو] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ افلاطون جا فلسفياڻا قصا] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ افلاطون، خطابت ۽ لکڻ] * [https://plato.stanford.edu/entries/memory/ يادگيري بابت فلسفياڻي تحقيق] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Papyrus_of_Plato_Phaedrus.jpg فائڊرس جو قديم پاپائرس] [[زمرو:افلاطون]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفياڻا قصا]] [[زمرو:لکڻ]] [[زمرو:يادگيري]] id9ekjdddob70e574i769uh4jj9oacs 428046 428043 2026-11-04T19:27:37Z Intisar Ali 8681 428046 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = ٿوٽ ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو | above = قديم يوناني فلسفي جو قصو | image = Papyrus of Plato Phaedrus.jpg | caption = ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي فائڊرس جو متن محفوظ آهي | label1 = اصل ماخذ | data1 = [[فائڊرس]] | label2 = مصنف | data2 = [[افلاطون]] | label3 = صنف | data3 = فلسفياڻو قصو | label4 = بيان ڪندڙ | data4 = [[سقراط]] | label5 = اهم ڪردار | data5 = [[ٿيوت]] ۽ بادشاهه ٿامس | label6 = متن جا حصا | data6 = 274c–275e | label7 = تاريخي دور | data7 = چوٿين صدي قبل مسيح | label8 = بنيادي موضوع | data8 = لکڻ، يادگيري، علم ۽ دانائي }} '''[[مصري ديوتا ٿيوٽ|ٿوٽ]] ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو''' ({{lang-en|Myth of Theuth and Thamus}}) قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ فلسفياڻو قصو آهي، جنهن ۾ لکڻ جي ايجاد، انساني يادگيري، علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي تي بحث ڪيو ويو آهي. قصي ۾ مصري ديوتا [[ٿيوت]] لکڻ کي يادگيري ۽ دانائي وڌائڻ جو ذريعو قرار ڏئي ٿو، پر مصر جو بادشاهه ٿامس ان جي مخالفت ڪندي دليل ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ سان ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪري سگهن ٿا ۽ حقيقي سمجهه بدران دانائيءَ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Plato">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> هي قصو ''فائڊرس'' جي حصن 274c کان 275e تائين اچي ٿو. ان جو مرڪزي دليل اهو آهي ته لکيل معلومات جي موجودگي ۽ ان معلومات جي حقيقي سمجهه هڪجهڙيون شيون ناهن. افلاطون هن قصي وسيلي لکڻ جي فائدن، حدن ۽ فلسفياڻي تعليم ۾ زندهه گفتگوءَ جي اهميت بابت سوال اٿاري ٿو.<ref name="SEPRhetoric">{{cite encyclopedia |title=Plato on Rhetoric and Poetry |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> جيتوڻيڪ قصي جا ڪردار قديم مصري مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن، پر ان کي ڪنهن مصري بادشاهه ۽ ديوتا جي تاريخي ملاقات جو ثابت ٿيل احوال نٿو سمجهي سگهجي. فلسفي جي تحقيق ۾ ان کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن مان هڪ قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="SEPMyths">{{cite encyclopedia |title=Plato's Myths |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=24 May 2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> [[File:Papyrus of Plato Phaedrus.jpg|thumb|300px|ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي ''فائڊرس'' جو هڪ حصو محفوظ آهي.]] == اصل ماخذ == هن قصي جو بنيادي ماخذ افلاطون جو مڪالمو ''فائڊرس'' آهي. افلاطون چوٿين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي هو، جنهن پنهنجي ڪيترن فلسفياڻن خيالن کي مڪالمن جي صورت ۾ پيش ڪيو. ''فائڊرس'' ۾ سقراط ۽ فائڊرس جي گفتگو محبت، روح، تقرير، خطابت ۽ لکڻ جي ماهيت جهڙن موضوعن تي مشتمل آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> مڪالمي جي آخري حصي ۾ سقراط لکيل تقريرن جي فائدن ۽ حدن تي بحث ڪري ٿو. انهيءَ بحث دوران هو مصري ديوتا ٿيوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو بيان ڪري ٿو. هي قصو لکڻ جي ايجاد بابت تاريخي تحقيق بدران فلسفياڻي دليل طور ڪم اچي ٿو.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMyths"/> افلاطون جي متن ۾ قصي جي بيان لاءِ اهڙو لفظ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جو مطلب ٻڌل روايت يا احوال آهي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب افلاطون جي مڪالمن ۾ روايتي ۽ فلسفياڻا قصا تجريدي دليلن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="SEPMyths"/> == قصي جا ڪردار == === [[مصري ديوتا ٿيوٽ]] === قصي ۾ ٿيوٽ (Theuth) کي مصر جي نوڪراتس شهر سان لاڳاپيل قديم ديوتا طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس مقدس پکي آئبس ٻڌايو ويو آهي. هي ڪردار قديم مصري ديوتا ٿوٽ (Thoth) سان لاڳاپيل آهي، جيڪو مصري مذهب ۾ لکڻ، علم، حساب ۽ دانائيءَ سان وابسته هو.<ref name="Plato"/> افلاطون جي روايت موجب ٿيوٽ انگن، حساب، جاميٽري، فلڪيات، تختي وارين راندين، پاسن ۽ لکڻ جي ايجاد ڪئي. اهي ايجادون قصي ۾ ٿيوٽ سان منسوب ڪيون ويون آهن؛ انهن کي انهن علمن جي حقيقي تاريخي ايجاد بابت ثابت ٿيل دعوائون نه سمجهڻ گهرجن.<ref name="Plato"/> === بادشاهه ٿامس === بادشاهه ٿامس (Thamus) قصي ۾ مصر جو حڪمران آهي. افلاطون موجب هو مٿئين مصر جي ان وڏي شهر سان لاڳاپيل هو، جنهن کي يوناني مصري ٿيبز سڏيندا هئا. متن ۾ ٿامس کي ديوتا آمون (Ammon) سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Plato"/> ٿامس جو ڪردار نين ايجادن جي فائدن ۽ نقصانن جو جائزو وٺندڙ حڪمران جو آهي. هو هر ايجاد جي افاديت بابت سوال ڪري ٿو ۽ ان جي استعمال جي نتيجن تي غور ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> == قصي جو بيان == === ايجادن جي پيشڪش === سقراط جي بيان موجب ٿيوٽ پنهنجون ايجادون بادشاهه ٿامس وٽ کڻي آيو ۽ تجويز ڏني ته انهن کي مصر جي ماڻهن ۾ عام ڪيو وڃي. بادشاهه هر ايجاد بابت پڇيو ته ان جو ڪهڙو فائدو ٿيندو. ٿيوٽ مختلف ايجادن جا فائدا بيان ڪيا، جڏهن ته بادشاهه انهن بابت پنهنجي راءِ ڏني.<ref name="Plato"/> جڏهن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ٿيو ته ٿيوٽ ان کي انساني علم جي ترقيءَ لاءِ هڪ اهم وسيلو قرار ڏنو. سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن کي وڌيڪ داناءُ بڻائيندو ۽ سندن يادگيري بهتر ڪندو.<ref name="Plato"/> === لکڻ بابت بادشاهه جو اعتراض === بادشاهه ٿامس ٿيوت جي دعويٰ سان اختلاف ڪيو. سندس دليل موجب ڪنهن هنر جو ايجاد ڪندڙ شخص لازمي طور ان جي فائدن ۽ نقصانن جو بهترين جائزو وٺندڙ نٿو هجي. ايجاد ڪندڙ پنهنجي تخليق سان محبت سبب ان جي اثرن بابت غلط اندازو لڳائي سگهي ٿو.<ref name="Plato"/> ٿامس جو خيال هو ته لکڻ تي ڀاڙيندڙ ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ کي استعمال ڪرڻ بدران ٻاهرين نشانين تي انحصار ڪندا. نتيجي ۾ انهن جي يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي. هن لکڻ کي حقيقي يادگيري پيدا ڪرڻ بدران اڳ ۾ معلوم ڳالهين کي ياد ڏيارڻ جو وسيلو سمجهيو.<ref name="Plato"/> بادشاهه اهو پڻ دليل ڏنو ته ماڻهو گهڻيون ڳالهيون پڙهي سگهندا، پر انهن کي لازمي طور سمجهي نه سگهندا. اهڙي حالت ۾ علم جي ظاهر ۽ حقيقي دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پيدا ٿيندو.<ref name="Plato"/> === سقراط جو وڌيڪ بحث === قصي کان پوءِ سقراط لکيل لفظ جي حدن بابت بحث جاري رکي ٿو. هو لکڻ کي مصوريءَ سان ڀيٽي ٿو: تصوير ڏسڻ ۾ زندهه لڳي سگهي ٿي، پر ان کان سوال پڇڻ تي اها جواب نٿي ڏئي. سندس خيال موجب لکيل متن پڻ پڙهندڙ جي سوالن جا نوان جواب پاڻمرادو نٿو ڏئي سگهي.<ref name="Plato"/> سقراط جي بحث ۾ لکيل متن جي هڪ ٻي حد اها آهي ته اهو مختلف پڙهندڙن تائين پهچي سگهي ٿو، پر پاڻ فيصلو نٿو ڪري سگهي ته ڪير ان کي درست سمجهي سگهندو. ان جي ابتڙ، فلسفياڻي گفتگوءَ ۾ ڳالهائيندڙ سوالن جا جواب ڏئي ۽ پنهنجي دليل جي وضاحت ڪري سگهي ٿو.<ref name="SEPRhetoric"/> == بنيادي فلسفياڻا تصور == === يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ === قصي ۾ يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ جي وچ ۾ فرق اهم آهي. يادگيري انسان جي پنهنجي ذهن ۾ معلومات محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت آهي، جڏهن ته لکيل رڪارڊ اهڙي معلومات تائين ٻاهرين ذريعي پهچ فراهم ڪري سگهي ٿو. ٿامس جي دليل موجب لکڻ معلومات کي محفوظ رکڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، پر ان سان اهو لازمي نٿو ٿئي ته پڙهندڙ جي پنهنجي يادگيريءَ جي صلاحيت پڻ وڌي. افلاطون هن فرق کي فلسفياڻي مسئلي طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> === علم ۽ دانائي === قصي ۾ علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ڪنهن شخص وٽ گهڻي معلومات موجود هئڻ يا گهڻيون تحريرون پڙهڻ لازمي طور ان ڳالهه جو ثبوت ناهي ته هو انهن جي معنيٰ، دليلن ۽ نتيجن کي سمجهي ٿو. ٿامس جي تنقيد جو مرڪزي نڪتو اهو آهي ته پڙهندڙ حقيقي سمجھه حاصل ڪرڻ کان سواءِ ڄاڻو هجڻ جو تاثر پيدا ڪري سگهي ٿو. افلاطون جي فلسفياڻي بحث ۾ اهڙي ظاهري دانائيءَ کي حقيقي دانائيءَ کان الڳ رکيو ويو آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> === زباني گفتگو ۽ تحرير === افلاطون جي مڪالمي ۾ زباني فلسفياڻي گفتگو ۽ لکيل متن جي وچ ۾ فرق اهم حيثيت رکي ٿو. سوال ۽ جواب تي ٻڌل گفتگوءَ ۾ دليلن کي چئلينج ڪري، انهن جي وضاحت گهري ۽ غلط فهميون دور ڪري سگهجن ٿيون. سقراط جي بحث موجب لکيل متن اهڙي فوري گفتگوءَ جي صلاحيت نٿو رکي. تنهن هوندي به ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته افلاطون هر قسم جي لکڻ کي مڪمل طور رد ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس پنهنجا فلسفياڻا خيال به لکيل مڪالمن وسيلي محفوظ ٿيا آهن.<ref name="SEPRhetoric"/> == قصي جي فلسفياڻي اهميت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو ٽيڪنالاجيءَ جي فائدن ۽ نقصانن بابت قديم فلسفياڻي بحث جو مثال آهي. هن ۾ ايجاد ڪندڙ جي ارادي ۽ ايجاد جي استعمال ڪندڙن تي پوندڙ اثرن جي وچ ۾ فرق ظاهر ٿئي ٿو. قصو اهو سوال اٿاري ٿو ته ڇا ڪنهن نئين وسيلي سان معلومات تائين پهچ وڌڻ، انساني ذهني صلاحيتن جي ترقيءَ جي برابر آهي؟ ساڳئي وقت اهو پڻ پڇي ٿو ته ڇا علم حاصل ڪرڻ لاءِ معلومات جي موجودگي ڪافي آهي يا تنقيدي غور ۽ گفتگو به ضروري آهن؟<ref name="SEPMyths"/><ref name="SEPRhetoric"/> == جديد يادگيريءَ جي تحقيق سان تعلق == === خارجي يادگيري === جديد فلسفي ۽ نفسيات ۾ خارجي يادگيري (External memory) مان مراد اهي وسيلا آهن، جن جي مدد سان انسان معلومات پنهنجي ذهن کان ٻاهر محفوظ ڪري ٿو. ڪتاب، نوٽ بڪ، ڪمپيوٽر ۽ ڊجيٽل رڪارڊ اهڙن وسيلن جا مثال آهن. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب خارجي يادگيريءَ جي وڌندڙ استعمال جا ذهني اثر تحقيق جو موضوع آهن. لکڻ بابت افلاطون جو قديم اعتراض هن بحث جي تاريخي پسمنظر ۾ اهم مثال طور ذڪر ڪيو ويندو آهي.<ref name="SEPMemory">{{cite encyclopedia |title=Memory |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/memory/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === انٽرنيٽ ۽ يادگيري === 2011ع ۾ بيٽسي اسپيرو، جيني ليو ۽ ڊينيئل ويگنر جي تحقيق ''Science'' رسالي ۾ شايع ٿي. تحقيق جي تجربن مان اشارو مليو ته جڏهن ماڻهن کي اميد هجي ته معلومات بعد ۾ ڪمپيوٽر تي موجود هوندي، تڏهن اهي ڪڏهن ڪڏهن معلومات جي اصل مواد بدران ان تائين پهچڻ واري هنڌ کي وڌيڪ ياد رکندا آهن.<ref name="Sparrow2011">{{cite journal |last1=Sparrow |first1=Betsy |last2=Liu |first2=Jenny |last3=Wegner |first3=Daniel M. |title=Google Effects on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips |journal=Science |year=2011 |volume=333 |issue=6043 |pages=776–778 |doi=10.1126/science.1207745 |pmid=21764755}}</ref> ان تحقيق کي جديد خارجي يادگيريءَ جي هڪ مخصوص اثر جي شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي. ان مان اهو عام نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته انٽرنيٽ جو استعمال هر حالت ۾ انساني يادگيريءَ کي نقصان پهچائي ٿو.<ref name="SEPMemory"/> === ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ === نفسيات ۾ ''Cognitive offloading'' اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ انسان ڪنهن ذهني ڪم جي گهرج گهٽائڻ لاءِ ٻاهرين وسيلي يا جسماني عمل جو استعمال ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن ڪم کي ياد رکڻ لاءِ فون ۾ ياد ڏياريندڙ اطلاع مقرر ڪرڻ. ايوان رسڪو ۽ سام گلبرٽ جي 2016ع واري تحقيقي جائزي ۾ اهڙي عمل جا سبب ۽ ذهني نتيجا بحث هيٺ آندا ويا. تحقيق موجب ٻاهرين وسيلن تي ڀاڙڻ جا اثر ڪم جي نوعيت ۽ فرد جي پنهنجي صلاحيت بابت اندازي سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Risko2016">{{cite journal |last1=Risko |first1=Evan F. |last2=Gilbert |first2=Sam J. |title=Cognitive Offloading |journal=Trends in Cognitive Sciences |year=2016 |volume=20 |issue=9 |pages=676–688 |doi=10.1016/j.tics.2016.07.002 |pmid=27542527}}</ref> === مصنوعي ذهانت سان ڀيٽ === ٿيوت ۽ ٿامس جي قصي کي جديد مصنوعي ذهانت سان پڻ تشبيهي طور ڀيٽي سگهجي ٿو. ٻنهي حالتن ۾ بنيادي سوال اهو آهي ته ٻاهرين ذريعي حاصل ٿيندڙ معلومات ۽ انسان جي پنهنجي سمجهه ۾ ڪهڙو فرق آهي. بهرحال، مصنوعي ذهانت جا نظام قديم لکيل متنن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي سوالن جا نوان جواب پيدا ڪري سگهن ٿا. تنهنڪري سقراط جو لکيل متن بابت دليل مصنوعي ذهانت تي سڌي ۽ مڪمل صورت ۾ لاڳو نٿو ٿئي. اهڙي ڀيٽ کي جديد فلسفياڻي تشريح سمجهڻ گهرجي، نه ڪي افلاطون جو مصنوعي ذهانت بابت اڳڪٿي ڪيل موقف. == قديم ۽ جديد بحثن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#244c70;color:white;" | موضوع ! style="background:#244c70;color:white;" | افلاطون جي قصي ۾ دليل ! style="background:#244c70;color:white;" | جديد مطالعي سان تعلق |- | style="background:#e9f3fa;" | لکڻ | لکيل نشانين تي ڀاڙڻ سان يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي | خارجي معلوماتي ذخيري ۽ يادگيريءَ جو تعلق |- | style="background:#f0f6ec;" | يادگيري | ياد ڏيارڻ ۽ ذهن ۾ محفوظ ڄاڻ هڪجهڙيون ناهن | معلومات جي مواد ۽ ان تائين پهچ جي يادگيري |- | style="background:#e9f3fa;" | دانائي | گهڻو پڙهڻ حقيقي سمجهه جي ضمانت ناهي | تنقيدي سوچ ۽ معلومات جي تشخيص |- | style="background:#f0f6ec;" | گفتگو | سوال ۽ جواب سان دليل واضح ٿي سگهي ٿو | تعليمي گفتگو ۽ فعال سکيا |- | style="background:#e9f3fa;" | ڊجيٽل وسيلا | قديم قصي ۾ سڌو ذڪر موجود ناهي | خارجي يادگيري ۽ ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ |- | style="background:#f0f6ec;" | مصنوعي ذهانت | قديم متن ۾ موجود ناهي | معلومات حاصل ڪرڻ ۽ ان جي درستگي پرکڻ بابت جديد بحث |} هي جدول اصل فلسفياڻي قصي ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ تصوراتي ڀيٽ آهي؛ ان کي سڀني موضوعن بابت هڪجهڙي سائنسي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> == تنقيدي جائزو == بادشاهه ٿامس جو دليل لکڻ جي ممڪن نقصانن تي ڌيان ڏئي ٿو، پر اهو لکڻ جي سڀني فائدن جو مڪمل جائزو نٿو پيش ڪري. لکڻ علم کي نسلن تائين محفوظ رکڻ، پيچيده دليل ترتيب ڏيڻ ۽ مختلف هنڌن تي موجود ماڻهن جي وچ ۾ معلومات جي مٽاسٽا کي ممڪن بڻائي ٿو. جديد تحقيق پڻ اهو ثابت نٿي ڪري ته ٻاهرين يادگيريءَ جو هر استعمال نقصانڪار آهي. ان جا نتيجا مختلف حالتن، مقصدن ۽ استعمال جي طريقن موجب بدلجي سگهن ٿا.<ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> ان ڪري هن قصي جي اهميت لکڻ کي مڪمل طور رد ڪرڻ ۾ نه، پر معلومات جي موجودگي، يادگيريءَ جي مشق ۽ حقيقي سمجهه جي وچ ۾ فرق بابت سوال اٿارڻ ۾ آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> == تاريخي حيثيت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو افلاطون جي فلسفياڻي متن ۾ محفوظ آهي. ان ۾ قديم مصر جا مذهبي ڪردار ۽ هنڌ استعمال ڪيا ويا آهن، پر انهن جي بنياد تي ڪنهن مخصوص تاريخي ملاقات جي تصديق نٿي ٿئي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي هن قصي کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن ۾ شمار ڪري ٿي. تنهنڪري مضمون ۾ ان کي فلسفياڻي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="SEPMyths"/> == پڻ ڏسو == * [[افلاطون]] * [[سقراط]] * [[فائڊرس]] * [[ٿيوت]] * [[قديم مصري مذهب]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] * [[فلسفو]] * [[علميات]] * [[مصنوعي ذهانت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Hackforth |translator-first=R. |publisher=Cambridge University Press |year=1952 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Nehamas |translator-first=Alexander |translator2=Paul Woodruff |publisher=Hackett Publishing |year=1995 |language=en}} * {{cite book |last=Ong |first=Walter J. |title=Orality and Literacy: The Technologizing of the Word |publisher=Methuen |year=1982 |language=en}} * {{cite book |last=Havelock |first=Eric A. |title=Preface to Plato |publisher=Harvard University Press |year=1963 |language=en}} * {{cite book |last=Derrida |first=Jacques |title=Dissemination |publisher=University of Chicago Press |year=1981 |language=en}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |title=The Domestication of the Savage Mind |publisher=Cambridge University Press |year=1977 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس، انگريزي ترجمو] * [https://www.platonicfoundation.org/translation/phaedrus/ فائڊرس جو جديد انگريزي ترجمو] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ افلاطون جا فلسفياڻا قصا] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ افلاطون، خطابت ۽ لکڻ] * [https://plato.stanford.edu/entries/memory/ يادگيري بابت فلسفياڻي تحقيق] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Papyrus_of_Plato_Phaedrus.jpg فائڊرس جو قديم پاپائرس] [[زمرو:افلاطون]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفياڻا قصا]] [[زمرو:لکڻ]] [[زمرو:يادگيري]] a220iz9j9ecjc02i0f94tkosdxee3va 428050 428046 2026-11-04T19:31:28Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ٿوت ۽ بادشاھ ٿامس جو قصو]] کي [[ٿوٽ ۽ بادشاھ ٿامس جو قصو]] ڏانھن چوريو 428046 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = ٿوٽ ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو | above = قديم يوناني فلسفي جو قصو | image = Papyrus of Plato Phaedrus.jpg | caption = ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي فائڊرس جو متن محفوظ آهي | label1 = اصل ماخذ | data1 = [[فائڊرس]] | label2 = مصنف | data2 = [[افلاطون]] | label3 = صنف | data3 = فلسفياڻو قصو | label4 = بيان ڪندڙ | data4 = [[سقراط]] | label5 = اهم ڪردار | data5 = [[ٿيوت]] ۽ بادشاهه ٿامس | label6 = متن جا حصا | data6 = 274c–275e | label7 = تاريخي دور | data7 = چوٿين صدي قبل مسيح | label8 = بنيادي موضوع | data8 = لکڻ، يادگيري، علم ۽ دانائي }} '''[[مصري ديوتا ٿيوٽ|ٿوٽ]] ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو''' ({{lang-en|Myth of Theuth and Thamus}}) قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ فلسفياڻو قصو آهي، جنهن ۾ لکڻ جي ايجاد، انساني يادگيري، علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي تي بحث ڪيو ويو آهي. قصي ۾ مصري ديوتا [[ٿيوت]] لکڻ کي يادگيري ۽ دانائي وڌائڻ جو ذريعو قرار ڏئي ٿو، پر مصر جو بادشاهه ٿامس ان جي مخالفت ڪندي دليل ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ سان ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪري سگهن ٿا ۽ حقيقي سمجهه بدران دانائيءَ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Plato">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> هي قصو ''فائڊرس'' جي حصن 274c کان 275e تائين اچي ٿو. ان جو مرڪزي دليل اهو آهي ته لکيل معلومات جي موجودگي ۽ ان معلومات جي حقيقي سمجهه هڪجهڙيون شيون ناهن. افلاطون هن قصي وسيلي لکڻ جي فائدن، حدن ۽ فلسفياڻي تعليم ۾ زندهه گفتگوءَ جي اهميت بابت سوال اٿاري ٿو.<ref name="SEPRhetoric">{{cite encyclopedia |title=Plato on Rhetoric and Poetry |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> جيتوڻيڪ قصي جا ڪردار قديم مصري مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن، پر ان کي ڪنهن مصري بادشاهه ۽ ديوتا جي تاريخي ملاقات جو ثابت ٿيل احوال نٿو سمجهي سگهجي. فلسفي جي تحقيق ۾ ان کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن مان هڪ قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="SEPMyths">{{cite encyclopedia |title=Plato's Myths |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=24 May 2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> [[File:Papyrus of Plato Phaedrus.jpg|thumb|300px|ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي ''فائڊرس'' جو هڪ حصو محفوظ آهي.]] == اصل ماخذ == هن قصي جو بنيادي ماخذ افلاطون جو مڪالمو ''فائڊرس'' آهي. افلاطون چوٿين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي هو، جنهن پنهنجي ڪيترن فلسفياڻن خيالن کي مڪالمن جي صورت ۾ پيش ڪيو. ''فائڊرس'' ۾ سقراط ۽ فائڊرس جي گفتگو محبت، روح، تقرير، خطابت ۽ لکڻ جي ماهيت جهڙن موضوعن تي مشتمل آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> مڪالمي جي آخري حصي ۾ سقراط لکيل تقريرن جي فائدن ۽ حدن تي بحث ڪري ٿو. انهيءَ بحث دوران هو مصري ديوتا ٿيوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو بيان ڪري ٿو. هي قصو لکڻ جي ايجاد بابت تاريخي تحقيق بدران فلسفياڻي دليل طور ڪم اچي ٿو.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMyths"/> افلاطون جي متن ۾ قصي جي بيان لاءِ اهڙو لفظ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جو مطلب ٻڌل روايت يا احوال آهي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب افلاطون جي مڪالمن ۾ روايتي ۽ فلسفياڻا قصا تجريدي دليلن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="SEPMyths"/> == قصي جا ڪردار == === [[مصري ديوتا ٿيوٽ]] === قصي ۾ ٿيوٽ (Theuth) کي مصر جي نوڪراتس شهر سان لاڳاپيل قديم ديوتا طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس مقدس پکي آئبس ٻڌايو ويو آهي. هي ڪردار قديم مصري ديوتا ٿوٽ (Thoth) سان لاڳاپيل آهي، جيڪو مصري مذهب ۾ لکڻ، علم، حساب ۽ دانائيءَ سان وابسته هو.<ref name="Plato"/> افلاطون جي روايت موجب ٿيوٽ انگن، حساب، جاميٽري، فلڪيات، تختي وارين راندين، پاسن ۽ لکڻ جي ايجاد ڪئي. اهي ايجادون قصي ۾ ٿيوٽ سان منسوب ڪيون ويون آهن؛ انهن کي انهن علمن جي حقيقي تاريخي ايجاد بابت ثابت ٿيل دعوائون نه سمجهڻ گهرجن.<ref name="Plato"/> === بادشاهه ٿامس === بادشاهه ٿامس (Thamus) قصي ۾ مصر جو حڪمران آهي. افلاطون موجب هو مٿئين مصر جي ان وڏي شهر سان لاڳاپيل هو، جنهن کي يوناني مصري ٿيبز سڏيندا هئا. متن ۾ ٿامس کي ديوتا آمون (Ammon) سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Plato"/> ٿامس جو ڪردار نين ايجادن جي فائدن ۽ نقصانن جو جائزو وٺندڙ حڪمران جو آهي. هو هر ايجاد جي افاديت بابت سوال ڪري ٿو ۽ ان جي استعمال جي نتيجن تي غور ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> == قصي جو بيان == === ايجادن جي پيشڪش === سقراط جي بيان موجب ٿيوٽ پنهنجون ايجادون بادشاهه ٿامس وٽ کڻي آيو ۽ تجويز ڏني ته انهن کي مصر جي ماڻهن ۾ عام ڪيو وڃي. بادشاهه هر ايجاد بابت پڇيو ته ان جو ڪهڙو فائدو ٿيندو. ٿيوٽ مختلف ايجادن جا فائدا بيان ڪيا، جڏهن ته بادشاهه انهن بابت پنهنجي راءِ ڏني.<ref name="Plato"/> جڏهن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ٿيو ته ٿيوٽ ان کي انساني علم جي ترقيءَ لاءِ هڪ اهم وسيلو قرار ڏنو. سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن کي وڌيڪ داناءُ بڻائيندو ۽ سندن يادگيري بهتر ڪندو.<ref name="Plato"/> === لکڻ بابت بادشاهه جو اعتراض === بادشاهه ٿامس ٿيوت جي دعويٰ سان اختلاف ڪيو. سندس دليل موجب ڪنهن هنر جو ايجاد ڪندڙ شخص لازمي طور ان جي فائدن ۽ نقصانن جو بهترين جائزو وٺندڙ نٿو هجي. ايجاد ڪندڙ پنهنجي تخليق سان محبت سبب ان جي اثرن بابت غلط اندازو لڳائي سگهي ٿو.<ref name="Plato"/> ٿامس جو خيال هو ته لکڻ تي ڀاڙيندڙ ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ کي استعمال ڪرڻ بدران ٻاهرين نشانين تي انحصار ڪندا. نتيجي ۾ انهن جي يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي. هن لکڻ کي حقيقي يادگيري پيدا ڪرڻ بدران اڳ ۾ معلوم ڳالهين کي ياد ڏيارڻ جو وسيلو سمجهيو.<ref name="Plato"/> بادشاهه اهو پڻ دليل ڏنو ته ماڻهو گهڻيون ڳالهيون پڙهي سگهندا، پر انهن کي لازمي طور سمجهي نه سگهندا. اهڙي حالت ۾ علم جي ظاهر ۽ حقيقي دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پيدا ٿيندو.<ref name="Plato"/> === سقراط جو وڌيڪ بحث === قصي کان پوءِ سقراط لکيل لفظ جي حدن بابت بحث جاري رکي ٿو. هو لکڻ کي مصوريءَ سان ڀيٽي ٿو: تصوير ڏسڻ ۾ زندهه لڳي سگهي ٿي، پر ان کان سوال پڇڻ تي اها جواب نٿي ڏئي. سندس خيال موجب لکيل متن پڻ پڙهندڙ جي سوالن جا نوان جواب پاڻمرادو نٿو ڏئي سگهي.<ref name="Plato"/> سقراط جي بحث ۾ لکيل متن جي هڪ ٻي حد اها آهي ته اهو مختلف پڙهندڙن تائين پهچي سگهي ٿو، پر پاڻ فيصلو نٿو ڪري سگهي ته ڪير ان کي درست سمجهي سگهندو. ان جي ابتڙ، فلسفياڻي گفتگوءَ ۾ ڳالهائيندڙ سوالن جا جواب ڏئي ۽ پنهنجي دليل جي وضاحت ڪري سگهي ٿو.<ref name="SEPRhetoric"/> == بنيادي فلسفياڻا تصور == === يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ === قصي ۾ يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ جي وچ ۾ فرق اهم آهي. يادگيري انسان جي پنهنجي ذهن ۾ معلومات محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت آهي، جڏهن ته لکيل رڪارڊ اهڙي معلومات تائين ٻاهرين ذريعي پهچ فراهم ڪري سگهي ٿو. ٿامس جي دليل موجب لکڻ معلومات کي محفوظ رکڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، پر ان سان اهو لازمي نٿو ٿئي ته پڙهندڙ جي پنهنجي يادگيريءَ جي صلاحيت پڻ وڌي. افلاطون هن فرق کي فلسفياڻي مسئلي طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> === علم ۽ دانائي === قصي ۾ علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ڪنهن شخص وٽ گهڻي معلومات موجود هئڻ يا گهڻيون تحريرون پڙهڻ لازمي طور ان ڳالهه جو ثبوت ناهي ته هو انهن جي معنيٰ، دليلن ۽ نتيجن کي سمجهي ٿو. ٿامس جي تنقيد جو مرڪزي نڪتو اهو آهي ته پڙهندڙ حقيقي سمجھه حاصل ڪرڻ کان سواءِ ڄاڻو هجڻ جو تاثر پيدا ڪري سگهي ٿو. افلاطون جي فلسفياڻي بحث ۾ اهڙي ظاهري دانائيءَ کي حقيقي دانائيءَ کان الڳ رکيو ويو آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> === زباني گفتگو ۽ تحرير === افلاطون جي مڪالمي ۾ زباني فلسفياڻي گفتگو ۽ لکيل متن جي وچ ۾ فرق اهم حيثيت رکي ٿو. سوال ۽ جواب تي ٻڌل گفتگوءَ ۾ دليلن کي چئلينج ڪري، انهن جي وضاحت گهري ۽ غلط فهميون دور ڪري سگهجن ٿيون. سقراط جي بحث موجب لکيل متن اهڙي فوري گفتگوءَ جي صلاحيت نٿو رکي. تنهن هوندي به ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته افلاطون هر قسم جي لکڻ کي مڪمل طور رد ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس پنهنجا فلسفياڻا خيال به لکيل مڪالمن وسيلي محفوظ ٿيا آهن.<ref name="SEPRhetoric"/> == قصي جي فلسفياڻي اهميت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو ٽيڪنالاجيءَ جي فائدن ۽ نقصانن بابت قديم فلسفياڻي بحث جو مثال آهي. هن ۾ ايجاد ڪندڙ جي ارادي ۽ ايجاد جي استعمال ڪندڙن تي پوندڙ اثرن جي وچ ۾ فرق ظاهر ٿئي ٿو. قصو اهو سوال اٿاري ٿو ته ڇا ڪنهن نئين وسيلي سان معلومات تائين پهچ وڌڻ، انساني ذهني صلاحيتن جي ترقيءَ جي برابر آهي؟ ساڳئي وقت اهو پڻ پڇي ٿو ته ڇا علم حاصل ڪرڻ لاءِ معلومات جي موجودگي ڪافي آهي يا تنقيدي غور ۽ گفتگو به ضروري آهن؟<ref name="SEPMyths"/><ref name="SEPRhetoric"/> == جديد يادگيريءَ جي تحقيق سان تعلق == === خارجي يادگيري === جديد فلسفي ۽ نفسيات ۾ خارجي يادگيري (External memory) مان مراد اهي وسيلا آهن، جن جي مدد سان انسان معلومات پنهنجي ذهن کان ٻاهر محفوظ ڪري ٿو. ڪتاب، نوٽ بڪ، ڪمپيوٽر ۽ ڊجيٽل رڪارڊ اهڙن وسيلن جا مثال آهن. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب خارجي يادگيريءَ جي وڌندڙ استعمال جا ذهني اثر تحقيق جو موضوع آهن. لکڻ بابت افلاطون جو قديم اعتراض هن بحث جي تاريخي پسمنظر ۾ اهم مثال طور ذڪر ڪيو ويندو آهي.<ref name="SEPMemory">{{cite encyclopedia |title=Memory |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/memory/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === انٽرنيٽ ۽ يادگيري === 2011ع ۾ بيٽسي اسپيرو، جيني ليو ۽ ڊينيئل ويگنر جي تحقيق ''Science'' رسالي ۾ شايع ٿي. تحقيق جي تجربن مان اشارو مليو ته جڏهن ماڻهن کي اميد هجي ته معلومات بعد ۾ ڪمپيوٽر تي موجود هوندي، تڏهن اهي ڪڏهن ڪڏهن معلومات جي اصل مواد بدران ان تائين پهچڻ واري هنڌ کي وڌيڪ ياد رکندا آهن.<ref name="Sparrow2011">{{cite journal |last1=Sparrow |first1=Betsy |last2=Liu |first2=Jenny |last3=Wegner |first3=Daniel M. |title=Google Effects on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips |journal=Science |year=2011 |volume=333 |issue=6043 |pages=776–778 |doi=10.1126/science.1207745 |pmid=21764755}}</ref> ان تحقيق کي جديد خارجي يادگيريءَ جي هڪ مخصوص اثر جي شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي. ان مان اهو عام نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته انٽرنيٽ جو استعمال هر حالت ۾ انساني يادگيريءَ کي نقصان پهچائي ٿو.<ref name="SEPMemory"/> === ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ === نفسيات ۾ ''Cognitive offloading'' اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ انسان ڪنهن ذهني ڪم جي گهرج گهٽائڻ لاءِ ٻاهرين وسيلي يا جسماني عمل جو استعمال ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن ڪم کي ياد رکڻ لاءِ فون ۾ ياد ڏياريندڙ اطلاع مقرر ڪرڻ. ايوان رسڪو ۽ سام گلبرٽ جي 2016ع واري تحقيقي جائزي ۾ اهڙي عمل جا سبب ۽ ذهني نتيجا بحث هيٺ آندا ويا. تحقيق موجب ٻاهرين وسيلن تي ڀاڙڻ جا اثر ڪم جي نوعيت ۽ فرد جي پنهنجي صلاحيت بابت اندازي سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Risko2016">{{cite journal |last1=Risko |first1=Evan F. |last2=Gilbert |first2=Sam J. |title=Cognitive Offloading |journal=Trends in Cognitive Sciences |year=2016 |volume=20 |issue=9 |pages=676–688 |doi=10.1016/j.tics.2016.07.002 |pmid=27542527}}</ref> === مصنوعي ذهانت سان ڀيٽ === ٿيوت ۽ ٿامس جي قصي کي جديد مصنوعي ذهانت سان پڻ تشبيهي طور ڀيٽي سگهجي ٿو. ٻنهي حالتن ۾ بنيادي سوال اهو آهي ته ٻاهرين ذريعي حاصل ٿيندڙ معلومات ۽ انسان جي پنهنجي سمجهه ۾ ڪهڙو فرق آهي. بهرحال، مصنوعي ذهانت جا نظام قديم لکيل متنن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي سوالن جا نوان جواب پيدا ڪري سگهن ٿا. تنهنڪري سقراط جو لکيل متن بابت دليل مصنوعي ذهانت تي سڌي ۽ مڪمل صورت ۾ لاڳو نٿو ٿئي. اهڙي ڀيٽ کي جديد فلسفياڻي تشريح سمجهڻ گهرجي، نه ڪي افلاطون جو مصنوعي ذهانت بابت اڳڪٿي ڪيل موقف. == قديم ۽ جديد بحثن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#244c70;color:white;" | موضوع ! style="background:#244c70;color:white;" | افلاطون جي قصي ۾ دليل ! style="background:#244c70;color:white;" | جديد مطالعي سان تعلق |- | style="background:#e9f3fa;" | لکڻ | لکيل نشانين تي ڀاڙڻ سان يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي | خارجي معلوماتي ذخيري ۽ يادگيريءَ جو تعلق |- | style="background:#f0f6ec;" | يادگيري | ياد ڏيارڻ ۽ ذهن ۾ محفوظ ڄاڻ هڪجهڙيون ناهن | معلومات جي مواد ۽ ان تائين پهچ جي يادگيري |- | style="background:#e9f3fa;" | دانائي | گهڻو پڙهڻ حقيقي سمجهه جي ضمانت ناهي | تنقيدي سوچ ۽ معلومات جي تشخيص |- | style="background:#f0f6ec;" | گفتگو | سوال ۽ جواب سان دليل واضح ٿي سگهي ٿو | تعليمي گفتگو ۽ فعال سکيا |- | style="background:#e9f3fa;" | ڊجيٽل وسيلا | قديم قصي ۾ سڌو ذڪر موجود ناهي | خارجي يادگيري ۽ ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ |- | style="background:#f0f6ec;" | مصنوعي ذهانت | قديم متن ۾ موجود ناهي | معلومات حاصل ڪرڻ ۽ ان جي درستگي پرکڻ بابت جديد بحث |} هي جدول اصل فلسفياڻي قصي ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ تصوراتي ڀيٽ آهي؛ ان کي سڀني موضوعن بابت هڪجهڙي سائنسي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> == تنقيدي جائزو == بادشاهه ٿامس جو دليل لکڻ جي ممڪن نقصانن تي ڌيان ڏئي ٿو، پر اهو لکڻ جي سڀني فائدن جو مڪمل جائزو نٿو پيش ڪري. لکڻ علم کي نسلن تائين محفوظ رکڻ، پيچيده دليل ترتيب ڏيڻ ۽ مختلف هنڌن تي موجود ماڻهن جي وچ ۾ معلومات جي مٽاسٽا کي ممڪن بڻائي ٿو. جديد تحقيق پڻ اهو ثابت نٿي ڪري ته ٻاهرين يادگيريءَ جو هر استعمال نقصانڪار آهي. ان جا نتيجا مختلف حالتن، مقصدن ۽ استعمال جي طريقن موجب بدلجي سگهن ٿا.<ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> ان ڪري هن قصي جي اهميت لکڻ کي مڪمل طور رد ڪرڻ ۾ نه، پر معلومات جي موجودگي، يادگيريءَ جي مشق ۽ حقيقي سمجهه جي وچ ۾ فرق بابت سوال اٿارڻ ۾ آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> == تاريخي حيثيت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو افلاطون جي فلسفياڻي متن ۾ محفوظ آهي. ان ۾ قديم مصر جا مذهبي ڪردار ۽ هنڌ استعمال ڪيا ويا آهن، پر انهن جي بنياد تي ڪنهن مخصوص تاريخي ملاقات جي تصديق نٿي ٿئي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي هن قصي کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن ۾ شمار ڪري ٿي. تنهنڪري مضمون ۾ ان کي فلسفياڻي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="SEPMyths"/> == پڻ ڏسو == * [[افلاطون]] * [[سقراط]] * [[فائڊرس]] * [[ٿيوت]] * [[قديم مصري مذهب]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] * [[فلسفو]] * [[علميات]] * [[مصنوعي ذهانت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Hackforth |translator-first=R. |publisher=Cambridge University Press |year=1952 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Nehamas |translator-first=Alexander |translator2=Paul Woodruff |publisher=Hackett Publishing |year=1995 |language=en}} * {{cite book |last=Ong |first=Walter J. |title=Orality and Literacy: The Technologizing of the Word |publisher=Methuen |year=1982 |language=en}} * {{cite book |last=Havelock |first=Eric A. |title=Preface to Plato |publisher=Harvard University Press |year=1963 |language=en}} * {{cite book |last=Derrida |first=Jacques |title=Dissemination |publisher=University of Chicago Press |year=1981 |language=en}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |title=The Domestication of the Savage Mind |publisher=Cambridge University Press |year=1977 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس، انگريزي ترجمو] * [https://www.platonicfoundation.org/translation/phaedrus/ فائڊرس جو جديد انگريزي ترجمو] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ افلاطون جا فلسفياڻا قصا] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ افلاطون، خطابت ۽ لکڻ] * [https://plato.stanford.edu/entries/memory/ يادگيري بابت فلسفياڻي تحقيق] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Papyrus_of_Plato_Phaedrus.jpg فائڊرس جو قديم پاپائرس] [[زمرو:افلاطون]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفياڻا قصا]] [[زمرو:لکڻ]] [[زمرو:يادگيري]] a220iz9j9ecjc02i0f94tkosdxee3va 428058 428050 2026-11-04T19:45:21Z Intisar Ali 8681 /* */ 428058 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | name = ٿوٽ ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو | above = قديم يوناني فلسفي جو قصو | image = [[File:Papyrus of Plato Phaedrus.jpg|250px|center]] | caption = افلاطون جي مڪالمي فائڊرس جو قديم پاپائرس | label1 = اصل ماخذ | data1 = [[فائڊرس]] | label2 = مصنف | data2 = [[افلاطون]] | label3 = صنف | data3 = فلسفياڻو قصو | label4 = بيان ڪندڙ | data4 = [[سقراط]] | label5 = اهم ڪردار | data5 = [[ٿيوت]] ۽ بادشاهه ٿامس | label6 = متن جا حصا | data6 = 274c–275e | label7 = تاريخي دور | data7 = چوٿين صدي قبل مسيح | label8 = بنيادي موضوع | data8 = لکڻ، يادگيري، علم ۽ دانائي }} '''[[مصري ديوتا ٿيوٽ|ٿوٽ]] ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو''' ({{lang-en|Myth of Theuth and Thamus}}) قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ فلسفياڻو قصو آهي، جنهن ۾ لکڻ جي ايجاد، انساني يادگيري، علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي تي بحث ڪيو ويو آهي. قصي ۾ مصري ديوتا [[ٿيوت]] لکڻ کي يادگيري ۽ دانائي وڌائڻ جو ذريعو قرار ڏئي ٿو، پر مصر جو بادشاهه ٿامس ان جي مخالفت ڪندي دليل ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ سان ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪري سگهن ٿا ۽ حقيقي سمجهه بدران دانائيءَ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Plato">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> هي قصو ''فائڊرس'' جي حصن 274c کان 275e تائين اچي ٿو. ان جو مرڪزي دليل اهو آهي ته لکيل معلومات جي موجودگي ۽ ان معلومات جي حقيقي سمجهه هڪجهڙيون شيون ناهن. افلاطون هن قصي وسيلي لکڻ جي فائدن، حدن ۽ فلسفياڻي تعليم ۾ زندهه گفتگوءَ جي اهميت بابت سوال اٿاري ٿو.<ref name="SEPRhetoric">{{cite encyclopedia |title=Plato on Rhetoric and Poetry |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> جيتوڻيڪ قصي جا ڪردار قديم مصري مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن، پر ان کي ڪنهن مصري بادشاهه ۽ ديوتا جي تاريخي ملاقات جو ثابت ٿيل احوال نٿو سمجهي سگهجي. فلسفي جي تحقيق ۾ ان کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن مان هڪ قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="SEPMyths">{{cite encyclopedia |title=Plato's Myths |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=24 May 2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> [[File:Papyrus of Plato Phaedrus.jpg|thumb|300px|ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي ''فائڊرس'' جو هڪ حصو محفوظ آهي.]] == اصل ماخذ == هن قصي جو بنيادي ماخذ افلاطون جو مڪالمو ''فائڊرس'' آهي. افلاطون چوٿين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي هو، جنهن پنهنجي ڪيترن فلسفياڻن خيالن کي مڪالمن جي صورت ۾ پيش ڪيو. ''فائڊرس'' ۾ سقراط ۽ فائڊرس جي گفتگو محبت، روح، تقرير، خطابت ۽ لکڻ جي ماهيت جهڙن موضوعن تي مشتمل آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> مڪالمي جي آخري حصي ۾ سقراط لکيل تقريرن جي فائدن ۽ حدن تي بحث ڪري ٿو. انهيءَ بحث دوران هو مصري ديوتا ٿيوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو بيان ڪري ٿو. هي قصو لکڻ جي ايجاد بابت تاريخي تحقيق بدران فلسفياڻي دليل طور ڪم اچي ٿو.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMyths"/> افلاطون جي متن ۾ قصي جي بيان لاءِ اهڙو لفظ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جو مطلب ٻڌل روايت يا احوال آهي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب افلاطون جي مڪالمن ۾ روايتي ۽ فلسفياڻا قصا تجريدي دليلن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="SEPMyths"/> == قصي جا ڪردار == === [[مصري ديوتا ٿيوٽ]] === قصي ۾ ٿيوٽ (Theuth) کي مصر جي نوڪراتس شهر سان لاڳاپيل قديم ديوتا طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس مقدس پکي آئبس ٻڌايو ويو آهي. هي ڪردار قديم مصري ديوتا ٿوٽ (Thoth) سان لاڳاپيل آهي، جيڪو مصري مذهب ۾ لکڻ، علم، حساب ۽ دانائيءَ سان وابسته هو.<ref name="Plato"/> افلاطون جي روايت موجب ٿيوٽ انگن، حساب، جاميٽري، فلڪيات، تختي وارين راندين، پاسن ۽ لکڻ جي ايجاد ڪئي. اهي ايجادون قصي ۾ ٿيوٽ سان منسوب ڪيون ويون آهن؛ انهن کي انهن علمن جي حقيقي تاريخي ايجاد بابت ثابت ٿيل دعوائون نه سمجهڻ گهرجن.<ref name="Plato"/> === بادشاهه ٿامس === بادشاهه ٿامس (Thamus) قصي ۾ مصر جو حڪمران آهي. افلاطون موجب هو مٿئين مصر جي ان وڏي شهر سان لاڳاپيل هو، جنهن کي يوناني مصري ٿيبز سڏيندا هئا. متن ۾ ٿامس کي ديوتا آمون (Ammon) سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Plato"/> ٿامس جو ڪردار نين ايجادن جي فائدن ۽ نقصانن جو جائزو وٺندڙ حڪمران جو آهي. هو هر ايجاد جي افاديت بابت سوال ڪري ٿو ۽ ان جي استعمال جي نتيجن تي غور ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> == قصي جو بيان == === ايجادن جي پيشڪش === سقراط جي بيان موجب ٿيوٽ پنهنجون ايجادون بادشاهه ٿامس وٽ کڻي آيو ۽ تجويز ڏني ته انهن کي مصر جي ماڻهن ۾ عام ڪيو وڃي. بادشاهه هر ايجاد بابت پڇيو ته ان جو ڪهڙو فائدو ٿيندو. ٿيوٽ مختلف ايجادن جا فائدا بيان ڪيا، جڏهن ته بادشاهه انهن بابت پنهنجي راءِ ڏني.<ref name="Plato"/> جڏهن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ٿيو ته ٿيوٽ ان کي انساني علم جي ترقيءَ لاءِ هڪ اهم وسيلو قرار ڏنو. سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن کي وڌيڪ داناءُ بڻائيندو ۽ سندن يادگيري بهتر ڪندو.<ref name="Plato"/> === لکڻ بابت بادشاهه جو اعتراض === بادشاهه ٿامس ٿيوت جي دعويٰ سان اختلاف ڪيو. سندس دليل موجب ڪنهن هنر جو ايجاد ڪندڙ شخص لازمي طور ان جي فائدن ۽ نقصانن جو بهترين جائزو وٺندڙ نٿو هجي. ايجاد ڪندڙ پنهنجي تخليق سان محبت سبب ان جي اثرن بابت غلط اندازو لڳائي سگهي ٿو.<ref name="Plato"/> ٿامس جو خيال هو ته لکڻ تي ڀاڙيندڙ ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ کي استعمال ڪرڻ بدران ٻاهرين نشانين تي انحصار ڪندا. نتيجي ۾ انهن جي يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي. هن لکڻ کي حقيقي يادگيري پيدا ڪرڻ بدران اڳ ۾ معلوم ڳالهين کي ياد ڏيارڻ جو وسيلو سمجهيو.<ref name="Plato"/> بادشاهه اهو پڻ دليل ڏنو ته ماڻهو گهڻيون ڳالهيون پڙهي سگهندا، پر انهن کي لازمي طور سمجهي نه سگهندا. اهڙي حالت ۾ علم جي ظاهر ۽ حقيقي دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پيدا ٿيندو.<ref name="Plato"/> === سقراط جو وڌيڪ بحث === قصي کان پوءِ سقراط لکيل لفظ جي حدن بابت بحث جاري رکي ٿو. هو لکڻ کي مصوريءَ سان ڀيٽي ٿو: تصوير ڏسڻ ۾ زندهه لڳي سگهي ٿي، پر ان کان سوال پڇڻ تي اها جواب نٿي ڏئي. سندس خيال موجب لکيل متن پڻ پڙهندڙ جي سوالن جا نوان جواب پاڻمرادو نٿو ڏئي سگهي.<ref name="Plato"/> سقراط جي بحث ۾ لکيل متن جي هڪ ٻي حد اها آهي ته اهو مختلف پڙهندڙن تائين پهچي سگهي ٿو، پر پاڻ فيصلو نٿو ڪري سگهي ته ڪير ان کي درست سمجهي سگهندو. ان جي ابتڙ، فلسفياڻي گفتگوءَ ۾ ڳالهائيندڙ سوالن جا جواب ڏئي ۽ پنهنجي دليل جي وضاحت ڪري سگهي ٿو.<ref name="SEPRhetoric"/> == بنيادي فلسفياڻا تصور == === يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ === قصي ۾ يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ جي وچ ۾ فرق اهم آهي. يادگيري انسان جي پنهنجي ذهن ۾ معلومات محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت آهي، جڏهن ته لکيل رڪارڊ اهڙي معلومات تائين ٻاهرين ذريعي پهچ فراهم ڪري سگهي ٿو. ٿامس جي دليل موجب لکڻ معلومات کي محفوظ رکڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، پر ان سان اهو لازمي نٿو ٿئي ته پڙهندڙ جي پنهنجي يادگيريءَ جي صلاحيت پڻ وڌي. افلاطون هن فرق کي فلسفياڻي مسئلي طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> === علم ۽ دانائي === قصي ۾ علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ڪنهن شخص وٽ گهڻي معلومات موجود هئڻ يا گهڻيون تحريرون پڙهڻ لازمي طور ان ڳالهه جو ثبوت ناهي ته هو انهن جي معنيٰ، دليلن ۽ نتيجن کي سمجهي ٿو. ٿامس جي تنقيد جو مرڪزي نڪتو اهو آهي ته پڙهندڙ حقيقي سمجھه حاصل ڪرڻ کان سواءِ ڄاڻو هجڻ جو تاثر پيدا ڪري سگهي ٿو. افلاطون جي فلسفياڻي بحث ۾ اهڙي ظاهري دانائيءَ کي حقيقي دانائيءَ کان الڳ رکيو ويو آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> === زباني گفتگو ۽ تحرير === افلاطون جي مڪالمي ۾ زباني فلسفياڻي گفتگو ۽ لکيل متن جي وچ ۾ فرق اهم حيثيت رکي ٿو. سوال ۽ جواب تي ٻڌل گفتگوءَ ۾ دليلن کي چئلينج ڪري، انهن جي وضاحت گهري ۽ غلط فهميون دور ڪري سگهجن ٿيون. سقراط جي بحث موجب لکيل متن اهڙي فوري گفتگوءَ جي صلاحيت نٿو رکي. تنهن هوندي به ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته افلاطون هر قسم جي لکڻ کي مڪمل طور رد ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس پنهنجا فلسفياڻا خيال به لکيل مڪالمن وسيلي محفوظ ٿيا آهن.<ref name="SEPRhetoric"/> == قصي جي فلسفياڻي اهميت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو ٽيڪنالاجيءَ جي فائدن ۽ نقصانن بابت قديم فلسفياڻي بحث جو مثال آهي. هن ۾ ايجاد ڪندڙ جي ارادي ۽ ايجاد جي استعمال ڪندڙن تي پوندڙ اثرن جي وچ ۾ فرق ظاهر ٿئي ٿو. قصو اهو سوال اٿاري ٿو ته ڇا ڪنهن نئين وسيلي سان معلومات تائين پهچ وڌڻ، انساني ذهني صلاحيتن جي ترقيءَ جي برابر آهي؟ ساڳئي وقت اهو پڻ پڇي ٿو ته ڇا علم حاصل ڪرڻ لاءِ معلومات جي موجودگي ڪافي آهي يا تنقيدي غور ۽ گفتگو به ضروري آهن؟<ref name="SEPMyths"/><ref name="SEPRhetoric"/> == جديد يادگيريءَ جي تحقيق سان تعلق == === خارجي يادگيري === جديد فلسفي ۽ نفسيات ۾ خارجي يادگيري (External memory) مان مراد اهي وسيلا آهن، جن جي مدد سان انسان معلومات پنهنجي ذهن کان ٻاهر محفوظ ڪري ٿو. ڪتاب، نوٽ بڪ، ڪمپيوٽر ۽ ڊجيٽل رڪارڊ اهڙن وسيلن جا مثال آهن. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب خارجي يادگيريءَ جي وڌندڙ استعمال جا ذهني اثر تحقيق جو موضوع آهن. لکڻ بابت افلاطون جو قديم اعتراض هن بحث جي تاريخي پسمنظر ۾ اهم مثال طور ذڪر ڪيو ويندو آهي.<ref name="SEPMemory">{{cite encyclopedia |title=Memory |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/memory/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === انٽرنيٽ ۽ يادگيري === 2011ع ۾ بيٽسي اسپيرو، جيني ليو ۽ ڊينيئل ويگنر جي تحقيق ''Science'' رسالي ۾ شايع ٿي. تحقيق جي تجربن مان اشارو مليو ته جڏهن ماڻهن کي اميد هجي ته معلومات بعد ۾ ڪمپيوٽر تي موجود هوندي، تڏهن اهي ڪڏهن ڪڏهن معلومات جي اصل مواد بدران ان تائين پهچڻ واري هنڌ کي وڌيڪ ياد رکندا آهن.<ref name="Sparrow2011">{{cite journal |last1=Sparrow |first1=Betsy |last2=Liu |first2=Jenny |last3=Wegner |first3=Daniel M. |title=Google Effects on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips |journal=Science |year=2011 |volume=333 |issue=6043 |pages=776–778 |doi=10.1126/science.1207745 |pmid=21764755}}</ref> ان تحقيق کي جديد خارجي يادگيريءَ جي هڪ مخصوص اثر جي شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي. ان مان اهو عام نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته انٽرنيٽ جو استعمال هر حالت ۾ انساني يادگيريءَ کي نقصان پهچائي ٿو.<ref name="SEPMemory"/> === ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ === نفسيات ۾ ''Cognitive offloading'' اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ انسان ڪنهن ذهني ڪم جي گهرج گهٽائڻ لاءِ ٻاهرين وسيلي يا جسماني عمل جو استعمال ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن ڪم کي ياد رکڻ لاءِ فون ۾ ياد ڏياريندڙ اطلاع مقرر ڪرڻ. ايوان رسڪو ۽ سام گلبرٽ جي 2016ع واري تحقيقي جائزي ۾ اهڙي عمل جا سبب ۽ ذهني نتيجا بحث هيٺ آندا ويا. تحقيق موجب ٻاهرين وسيلن تي ڀاڙڻ جا اثر ڪم جي نوعيت ۽ فرد جي پنهنجي صلاحيت بابت اندازي سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Risko2016">{{cite journal |last1=Risko |first1=Evan F. |last2=Gilbert |first2=Sam J. |title=Cognitive Offloading |journal=Trends in Cognitive Sciences |year=2016 |volume=20 |issue=9 |pages=676–688 |doi=10.1016/j.tics.2016.07.002 |pmid=27542527}}</ref> === مصنوعي ذهانت سان ڀيٽ === ٿيوت ۽ ٿامس جي قصي کي جديد مصنوعي ذهانت سان پڻ تشبيهي طور ڀيٽي سگهجي ٿو. ٻنهي حالتن ۾ بنيادي سوال اهو آهي ته ٻاهرين ذريعي حاصل ٿيندڙ معلومات ۽ انسان جي پنهنجي سمجهه ۾ ڪهڙو فرق آهي. بهرحال، مصنوعي ذهانت جا نظام قديم لکيل متنن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي سوالن جا نوان جواب پيدا ڪري سگهن ٿا. تنهنڪري سقراط جو لکيل متن بابت دليل مصنوعي ذهانت تي سڌي ۽ مڪمل صورت ۾ لاڳو نٿو ٿئي. اهڙي ڀيٽ کي جديد فلسفياڻي تشريح سمجهڻ گهرجي، نه ڪي افلاطون جو مصنوعي ذهانت بابت اڳڪٿي ڪيل موقف. == قديم ۽ جديد بحثن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#244c70;color:white;" | موضوع ! style="background:#244c70;color:white;" | افلاطون جي قصي ۾ دليل ! style="background:#244c70;color:white;" | جديد مطالعي سان تعلق |- | style="background:#e9f3fa;" | لکڻ | لکيل نشانين تي ڀاڙڻ سان يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي | خارجي معلوماتي ذخيري ۽ يادگيريءَ جو تعلق |- | style="background:#f0f6ec;" | يادگيري | ياد ڏيارڻ ۽ ذهن ۾ محفوظ ڄاڻ هڪجهڙيون ناهن | معلومات جي مواد ۽ ان تائين پهچ جي يادگيري |- | style="background:#e9f3fa;" | دانائي | گهڻو پڙهڻ حقيقي سمجهه جي ضمانت ناهي | تنقيدي سوچ ۽ معلومات جي تشخيص |- | style="background:#f0f6ec;" | گفتگو | سوال ۽ جواب سان دليل واضح ٿي سگهي ٿو | تعليمي گفتگو ۽ فعال سکيا |- | style="background:#e9f3fa;" | ڊجيٽل وسيلا | قديم قصي ۾ سڌو ذڪر موجود ناهي | خارجي يادگيري ۽ ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ |- | style="background:#f0f6ec;" | مصنوعي ذهانت | قديم متن ۾ موجود ناهي | معلومات حاصل ڪرڻ ۽ ان جي درستگي پرکڻ بابت جديد بحث |} هي جدول اصل فلسفياڻي قصي ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ تصوراتي ڀيٽ آهي؛ ان کي سڀني موضوعن بابت هڪجهڙي سائنسي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> == تنقيدي جائزو == بادشاهه ٿامس جو دليل لکڻ جي ممڪن نقصانن تي ڌيان ڏئي ٿو، پر اهو لکڻ جي سڀني فائدن جو مڪمل جائزو نٿو پيش ڪري. لکڻ علم کي نسلن تائين محفوظ رکڻ، پيچيده دليل ترتيب ڏيڻ ۽ مختلف هنڌن تي موجود ماڻهن جي وچ ۾ معلومات جي مٽاسٽا کي ممڪن بڻائي ٿو. جديد تحقيق پڻ اهو ثابت نٿي ڪري ته ٻاهرين يادگيريءَ جو هر استعمال نقصانڪار آهي. ان جا نتيجا مختلف حالتن، مقصدن ۽ استعمال جي طريقن موجب بدلجي سگهن ٿا.<ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> ان ڪري هن قصي جي اهميت لکڻ کي مڪمل طور رد ڪرڻ ۾ نه، پر معلومات جي موجودگي، يادگيريءَ جي مشق ۽ حقيقي سمجهه جي وچ ۾ فرق بابت سوال اٿارڻ ۾ آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> == تاريخي حيثيت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو افلاطون جي فلسفياڻي متن ۾ محفوظ آهي. ان ۾ قديم مصر جا مذهبي ڪردار ۽ هنڌ استعمال ڪيا ويا آهن، پر انهن جي بنياد تي ڪنهن مخصوص تاريخي ملاقات جي تصديق نٿي ٿئي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي هن قصي کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن ۾ شمار ڪري ٿي. تنهنڪري مضمون ۾ ان کي فلسفياڻي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="SEPMyths"/> == پڻ ڏسو == * [[افلاطون]] * [[سقراط]] * [[فائڊرس]] * [[ٿيوت]] * [[قديم مصري مذهب]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] * [[فلسفو]] * [[علميات]] * [[مصنوعي ذهانت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Hackforth |translator-first=R. |publisher=Cambridge University Press |year=1952 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Nehamas |translator-first=Alexander |translator2=Paul Woodruff |publisher=Hackett Publishing |year=1995 |language=en}} * {{cite book |last=Ong |first=Walter J. |title=Orality and Literacy: The Technologizing of the Word |publisher=Methuen |year=1982 |language=en}} * {{cite book |last=Havelock |first=Eric A. |title=Preface to Plato |publisher=Harvard University Press |year=1963 |language=en}} * {{cite book |last=Derrida |first=Jacques |title=Dissemination |publisher=University of Chicago Press |year=1981 |language=en}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |title=The Domestication of the Savage Mind |publisher=Cambridge University Press |year=1977 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس، انگريزي ترجمو] * [https://www.platonicfoundation.org/translation/phaedrus/ فائڊرس جو جديد انگريزي ترجمو] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ افلاطون جا فلسفياڻا قصا] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ افلاطون، خطابت ۽ لکڻ] * [https://plato.stanford.edu/entries/memory/ يادگيري بابت فلسفياڻي تحقيق] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Papyrus_of_Plato_Phaedrus.jpg فائڊرس جو قديم پاپائرس] [[زمرو:افلاطون]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفياڻا قصا]] [[زمرو:لکڻ]] [[زمرو:يادگيري]] rx0tkkmkhiqr629fsy1b65gb1zl2pyr 428060 428058 2026-11-04T19:45:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 428060 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | name = ٿوٽ ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو | above = قديم يوناني فلسفي جو قصو | image = [[File:Papyrus of Plato Phaedrus.jpg|250px|center]] | caption = افلاطون جي مڪالمي فائڊرس جو قديم پاپائرس | label1 = اصل ماخذ | data1 = [[فائڊرس]] | label2 = مصنف | data2 = [[افلاطون]] | label3 = صنف | data3 = فلسفياڻو قصو | label4 = بيان ڪندڙ | data4 = [[سقراط]] | label5 = اهم ڪردار | data5 = [[ٿيوت]] ۽ بادشاهه ٿامس | label6 = متن جا حصا | data6 = 274c–275e | label7 = تاريخي دور | data7 = چوٿين صدي قبل مسيح | label8 = بنيادي موضوع | data8 = لکڻ، يادگيري، علم ۽ دانائي }} '''[[مصري ديوتا ٿيوٽ|ٿوٽ]] ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو''' ({{lang-en|Myth of Theuth and Thamus}}) قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ فلسفياڻو قصو آهي، جنهن ۾ لکڻ جي ايجاد، انساني يادگيري، علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي تي بحث ڪيو ويو آهي. قصي ۾ مصري ديوتا [[ٿيوت]] لکڻ کي يادگيري ۽ دانائي وڌائڻ جو ذريعو قرار ڏئي ٿو، پر مصر جو بادشاهه ٿامس ان جي مخالفت ڪندي دليل ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ سان ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪري سگهن ٿا ۽ حقيقي سمجهه بدران دانائيءَ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Plato">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> هي قصو ''فائڊرس'' جي حصن 274c کان 275e تائين اچي ٿو. ان جو مرڪزي دليل اهو آهي ته لکيل معلومات جي موجودگي ۽ ان معلومات جي حقيقي سمجهه هڪجهڙيون شيون ناهن. افلاطون هن قصي وسيلي لکڻ جي فائدن، حدن ۽ فلسفياڻي تعليم ۾ زندهه گفتگوءَ جي اهميت بابت سوال اٿاري ٿو.<ref name="SEPRhetoric">{{cite encyclopedia |title=Plato on Rhetoric and Poetry |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> جيتوڻيڪ قصي جا ڪردار قديم مصري مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن، پر ان کي ڪنهن مصري بادشاهه ۽ ديوتا جي تاريخي ملاقات جو ثابت ٿيل احوال نٿو سمجهي سگهجي. فلسفي جي تحقيق ۾ ان کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن مان هڪ قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="SEPMyths">{{cite encyclopedia |title=Plato's Myths |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=24 May 2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == اصل ماخذ == هن قصي جو بنيادي ماخذ افلاطون جو مڪالمو ''فائڊرس'' آهي. افلاطون چوٿين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي هو، جنهن پنهنجي ڪيترن فلسفياڻن خيالن کي مڪالمن جي صورت ۾ پيش ڪيو. ''فائڊرس'' ۾ سقراط ۽ فائڊرس جي گفتگو محبت، روح، تقرير، خطابت ۽ لکڻ جي ماهيت جهڙن موضوعن تي مشتمل آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> مڪالمي جي آخري حصي ۾ سقراط لکيل تقريرن جي فائدن ۽ حدن تي بحث ڪري ٿو. انهيءَ بحث دوران هو مصري ديوتا ٿيوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو بيان ڪري ٿو. هي قصو لکڻ جي ايجاد بابت تاريخي تحقيق بدران فلسفياڻي دليل طور ڪم اچي ٿو.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMyths"/> افلاطون جي متن ۾ قصي جي بيان لاءِ اهڙو لفظ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جو مطلب ٻڌل روايت يا احوال آهي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب افلاطون جي مڪالمن ۾ روايتي ۽ فلسفياڻا قصا تجريدي دليلن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="SEPMyths"/> == قصي جا ڪردار == === [[مصري ديوتا ٿيوٽ]] === قصي ۾ ٿيوٽ (Theuth) کي مصر جي نوڪراتس شهر سان لاڳاپيل قديم ديوتا طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس مقدس پکي آئبس ٻڌايو ويو آهي. هي ڪردار قديم مصري ديوتا ٿوٽ (Thoth) سان لاڳاپيل آهي، جيڪو مصري مذهب ۾ لکڻ، علم، حساب ۽ دانائيءَ سان وابسته هو.<ref name="Plato"/> افلاطون جي روايت موجب ٿيوٽ انگن، حساب، جاميٽري، فلڪيات، تختي وارين راندين، پاسن ۽ لکڻ جي ايجاد ڪئي. اهي ايجادون قصي ۾ ٿيوٽ سان منسوب ڪيون ويون آهن؛ انهن کي انهن علمن جي حقيقي تاريخي ايجاد بابت ثابت ٿيل دعوائون نه سمجهڻ گهرجن.<ref name="Plato"/> === بادشاهه ٿامس === بادشاهه ٿامس (Thamus) قصي ۾ مصر جو حڪمران آهي. افلاطون موجب هو مٿئين مصر جي ان وڏي شهر سان لاڳاپيل هو، جنهن کي يوناني مصري ٿيبز سڏيندا هئا. متن ۾ ٿامس کي ديوتا آمون (Ammon) سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Plato"/> ٿامس جو ڪردار نين ايجادن جي فائدن ۽ نقصانن جو جائزو وٺندڙ حڪمران جو آهي. هو هر ايجاد جي افاديت بابت سوال ڪري ٿو ۽ ان جي استعمال جي نتيجن تي غور ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> == قصي جو بيان == === ايجادن جي پيشڪش === سقراط جي بيان موجب ٿيوٽ پنهنجون ايجادون بادشاهه ٿامس وٽ کڻي آيو ۽ تجويز ڏني ته انهن کي مصر جي ماڻهن ۾ عام ڪيو وڃي. بادشاهه هر ايجاد بابت پڇيو ته ان جو ڪهڙو فائدو ٿيندو. ٿيوٽ مختلف ايجادن جا فائدا بيان ڪيا، جڏهن ته بادشاهه انهن بابت پنهنجي راءِ ڏني.<ref name="Plato"/> جڏهن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ٿيو ته ٿيوٽ ان کي انساني علم جي ترقيءَ لاءِ هڪ اهم وسيلو قرار ڏنو. سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن کي وڌيڪ داناءُ بڻائيندو ۽ سندن يادگيري بهتر ڪندو.<ref name="Plato"/> === لکڻ بابت بادشاهه جو اعتراض === بادشاهه ٿامس ٿيوت جي دعويٰ سان اختلاف ڪيو. سندس دليل موجب ڪنهن هنر جو ايجاد ڪندڙ شخص لازمي طور ان جي فائدن ۽ نقصانن جو بهترين جائزو وٺندڙ نٿو هجي. ايجاد ڪندڙ پنهنجي تخليق سان محبت سبب ان جي اثرن بابت غلط اندازو لڳائي سگهي ٿو.<ref name="Plato"/> ٿامس جو خيال هو ته لکڻ تي ڀاڙيندڙ ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ کي استعمال ڪرڻ بدران ٻاهرين نشانين تي انحصار ڪندا. نتيجي ۾ انهن جي يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي. هن لکڻ کي حقيقي يادگيري پيدا ڪرڻ بدران اڳ ۾ معلوم ڳالهين کي ياد ڏيارڻ جو وسيلو سمجهيو.<ref name="Plato"/> بادشاهه اهو پڻ دليل ڏنو ته ماڻهو گهڻيون ڳالهيون پڙهي سگهندا، پر انهن کي لازمي طور سمجهي نه سگهندا. اهڙي حالت ۾ علم جي ظاهر ۽ حقيقي دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پيدا ٿيندو.<ref name="Plato"/> === سقراط جو وڌيڪ بحث === قصي کان پوءِ سقراط لکيل لفظ جي حدن بابت بحث جاري رکي ٿو. هو لکڻ کي مصوريءَ سان ڀيٽي ٿو: تصوير ڏسڻ ۾ زندهه لڳي سگهي ٿي، پر ان کان سوال پڇڻ تي اها جواب نٿي ڏئي. سندس خيال موجب لکيل متن پڻ پڙهندڙ جي سوالن جا نوان جواب پاڻمرادو نٿو ڏئي سگهي.<ref name="Plato"/> سقراط جي بحث ۾ لکيل متن جي هڪ ٻي حد اها آهي ته اهو مختلف پڙهندڙن تائين پهچي سگهي ٿو، پر پاڻ فيصلو نٿو ڪري سگهي ته ڪير ان کي درست سمجهي سگهندو. ان جي ابتڙ، فلسفياڻي گفتگوءَ ۾ ڳالهائيندڙ سوالن جا جواب ڏئي ۽ پنهنجي دليل جي وضاحت ڪري سگهي ٿو.<ref name="SEPRhetoric"/> == بنيادي فلسفياڻا تصور == === يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ === قصي ۾ يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ جي وچ ۾ فرق اهم آهي. يادگيري انسان جي پنهنجي ذهن ۾ معلومات محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت آهي، جڏهن ته لکيل رڪارڊ اهڙي معلومات تائين ٻاهرين ذريعي پهچ فراهم ڪري سگهي ٿو. ٿامس جي دليل موجب لکڻ معلومات کي محفوظ رکڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، پر ان سان اهو لازمي نٿو ٿئي ته پڙهندڙ جي پنهنجي يادگيريءَ جي صلاحيت پڻ وڌي. افلاطون هن فرق کي فلسفياڻي مسئلي طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> === علم ۽ دانائي === قصي ۾ علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ڪنهن شخص وٽ گهڻي معلومات موجود هئڻ يا گهڻيون تحريرون پڙهڻ لازمي طور ان ڳالهه جو ثبوت ناهي ته هو انهن جي معنيٰ، دليلن ۽ نتيجن کي سمجهي ٿو. ٿامس جي تنقيد جو مرڪزي نڪتو اهو آهي ته پڙهندڙ حقيقي سمجھه حاصل ڪرڻ کان سواءِ ڄاڻو هجڻ جو تاثر پيدا ڪري سگهي ٿو. افلاطون جي فلسفياڻي بحث ۾ اهڙي ظاهري دانائيءَ کي حقيقي دانائيءَ کان الڳ رکيو ويو آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> === زباني گفتگو ۽ تحرير === افلاطون جي مڪالمي ۾ زباني فلسفياڻي گفتگو ۽ لکيل متن جي وچ ۾ فرق اهم حيثيت رکي ٿو. سوال ۽ جواب تي ٻڌل گفتگوءَ ۾ دليلن کي چئلينج ڪري، انهن جي وضاحت گهري ۽ غلط فهميون دور ڪري سگهجن ٿيون. سقراط جي بحث موجب لکيل متن اهڙي فوري گفتگوءَ جي صلاحيت نٿو رکي. تنهن هوندي به ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته افلاطون هر قسم جي لکڻ کي مڪمل طور رد ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس پنهنجا فلسفياڻا خيال به لکيل مڪالمن وسيلي محفوظ ٿيا آهن.<ref name="SEPRhetoric"/> == قصي جي فلسفياڻي اهميت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو ٽيڪنالاجيءَ جي فائدن ۽ نقصانن بابت قديم فلسفياڻي بحث جو مثال آهي. هن ۾ ايجاد ڪندڙ جي ارادي ۽ ايجاد جي استعمال ڪندڙن تي پوندڙ اثرن جي وچ ۾ فرق ظاهر ٿئي ٿو. قصو اهو سوال اٿاري ٿو ته ڇا ڪنهن نئين وسيلي سان معلومات تائين پهچ وڌڻ، انساني ذهني صلاحيتن جي ترقيءَ جي برابر آهي؟ ساڳئي وقت اهو پڻ پڇي ٿو ته ڇا علم حاصل ڪرڻ لاءِ معلومات جي موجودگي ڪافي آهي يا تنقيدي غور ۽ گفتگو به ضروري آهن؟<ref name="SEPMyths"/><ref name="SEPRhetoric"/> == جديد يادگيريءَ جي تحقيق سان تعلق == === خارجي يادگيري === جديد فلسفي ۽ نفسيات ۾ خارجي يادگيري (External memory) مان مراد اهي وسيلا آهن، جن جي مدد سان انسان معلومات پنهنجي ذهن کان ٻاهر محفوظ ڪري ٿو. ڪتاب، نوٽ بڪ، ڪمپيوٽر ۽ ڊجيٽل رڪارڊ اهڙن وسيلن جا مثال آهن. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب خارجي يادگيريءَ جي وڌندڙ استعمال جا ذهني اثر تحقيق جو موضوع آهن. لکڻ بابت افلاطون جو قديم اعتراض هن بحث جي تاريخي پسمنظر ۾ اهم مثال طور ذڪر ڪيو ويندو آهي.<ref name="SEPMemory">{{cite encyclopedia |title=Memory |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/memory/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === انٽرنيٽ ۽ يادگيري === 2011ع ۾ بيٽسي اسپيرو، جيني ليو ۽ ڊينيئل ويگنر جي تحقيق ''Science'' رسالي ۾ شايع ٿي. تحقيق جي تجربن مان اشارو مليو ته جڏهن ماڻهن کي اميد هجي ته معلومات بعد ۾ ڪمپيوٽر تي موجود هوندي، تڏهن اهي ڪڏهن ڪڏهن معلومات جي اصل مواد بدران ان تائين پهچڻ واري هنڌ کي وڌيڪ ياد رکندا آهن.<ref name="Sparrow2011">{{cite journal |last1=Sparrow |first1=Betsy |last2=Liu |first2=Jenny |last3=Wegner |first3=Daniel M. |title=Google Effects on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips |journal=Science |year=2011 |volume=333 |issue=6043 |pages=776–778 |doi=10.1126/science.1207745 |pmid=21764755}}</ref> ان تحقيق کي جديد خارجي يادگيريءَ جي هڪ مخصوص اثر جي شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي. ان مان اهو عام نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته انٽرنيٽ جو استعمال هر حالت ۾ انساني يادگيريءَ کي نقصان پهچائي ٿو.<ref name="SEPMemory"/> === ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ === نفسيات ۾ ''Cognitive offloading'' اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ انسان ڪنهن ذهني ڪم جي گهرج گهٽائڻ لاءِ ٻاهرين وسيلي يا جسماني عمل جو استعمال ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن ڪم کي ياد رکڻ لاءِ فون ۾ ياد ڏياريندڙ اطلاع مقرر ڪرڻ. ايوان رسڪو ۽ سام گلبرٽ جي 2016ع واري تحقيقي جائزي ۾ اهڙي عمل جا سبب ۽ ذهني نتيجا بحث هيٺ آندا ويا. تحقيق موجب ٻاهرين وسيلن تي ڀاڙڻ جا اثر ڪم جي نوعيت ۽ فرد جي پنهنجي صلاحيت بابت اندازي سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Risko2016">{{cite journal |last1=Risko |first1=Evan F. |last2=Gilbert |first2=Sam J. |title=Cognitive Offloading |journal=Trends in Cognitive Sciences |year=2016 |volume=20 |issue=9 |pages=676–688 |doi=10.1016/j.tics.2016.07.002 |pmid=27542527}}</ref> === مصنوعي ذهانت سان ڀيٽ === ٿيوت ۽ ٿامس جي قصي کي جديد مصنوعي ذهانت سان پڻ تشبيهي طور ڀيٽي سگهجي ٿو. ٻنهي حالتن ۾ بنيادي سوال اهو آهي ته ٻاهرين ذريعي حاصل ٿيندڙ معلومات ۽ انسان جي پنهنجي سمجهه ۾ ڪهڙو فرق آهي. بهرحال، مصنوعي ذهانت جا نظام قديم لکيل متنن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي سوالن جا نوان جواب پيدا ڪري سگهن ٿا. تنهنڪري سقراط جو لکيل متن بابت دليل مصنوعي ذهانت تي سڌي ۽ مڪمل صورت ۾ لاڳو نٿو ٿئي. اهڙي ڀيٽ کي جديد فلسفياڻي تشريح سمجهڻ گهرجي، نه ڪي افلاطون جو مصنوعي ذهانت بابت اڳڪٿي ڪيل موقف. == قديم ۽ جديد بحثن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#244c70;color:white;" | موضوع ! style="background:#244c70;color:white;" | افلاطون جي قصي ۾ دليل ! style="background:#244c70;color:white;" | جديد مطالعي سان تعلق |- | style="background:#e9f3fa;" | لکڻ | لکيل نشانين تي ڀاڙڻ سان يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي | خارجي معلوماتي ذخيري ۽ يادگيريءَ جو تعلق |- | style="background:#f0f6ec;" | يادگيري | ياد ڏيارڻ ۽ ذهن ۾ محفوظ ڄاڻ هڪجهڙيون ناهن | معلومات جي مواد ۽ ان تائين پهچ جي يادگيري |- | style="background:#e9f3fa;" | دانائي | گهڻو پڙهڻ حقيقي سمجهه جي ضمانت ناهي | تنقيدي سوچ ۽ معلومات جي تشخيص |- | style="background:#f0f6ec;" | گفتگو | سوال ۽ جواب سان دليل واضح ٿي سگهي ٿو | تعليمي گفتگو ۽ فعال سکيا |- | style="background:#e9f3fa;" | ڊجيٽل وسيلا | قديم قصي ۾ سڌو ذڪر موجود ناهي | خارجي يادگيري ۽ ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ |- | style="background:#f0f6ec;" | مصنوعي ذهانت | قديم متن ۾ موجود ناهي | معلومات حاصل ڪرڻ ۽ ان جي درستگي پرکڻ بابت جديد بحث |} هي جدول اصل فلسفياڻي قصي ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ تصوراتي ڀيٽ آهي؛ ان کي سڀني موضوعن بابت هڪجهڙي سائنسي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> == تنقيدي جائزو == بادشاهه ٿامس جو دليل لکڻ جي ممڪن نقصانن تي ڌيان ڏئي ٿو، پر اهو لکڻ جي سڀني فائدن جو مڪمل جائزو نٿو پيش ڪري. لکڻ علم کي نسلن تائين محفوظ رکڻ، پيچيده دليل ترتيب ڏيڻ ۽ مختلف هنڌن تي موجود ماڻهن جي وچ ۾ معلومات جي مٽاسٽا کي ممڪن بڻائي ٿو. جديد تحقيق پڻ اهو ثابت نٿي ڪري ته ٻاهرين يادگيريءَ جو هر استعمال نقصانڪار آهي. ان جا نتيجا مختلف حالتن، مقصدن ۽ استعمال جي طريقن موجب بدلجي سگهن ٿا.<ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> ان ڪري هن قصي جي اهميت لکڻ کي مڪمل طور رد ڪرڻ ۾ نه، پر معلومات جي موجودگي، يادگيريءَ جي مشق ۽ حقيقي سمجهه جي وچ ۾ فرق بابت سوال اٿارڻ ۾ آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> == تاريخي حيثيت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو افلاطون جي فلسفياڻي متن ۾ محفوظ آهي. ان ۾ قديم مصر جا مذهبي ڪردار ۽ هنڌ استعمال ڪيا ويا آهن، پر انهن جي بنياد تي ڪنهن مخصوص تاريخي ملاقات جي تصديق نٿي ٿئي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي هن قصي کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن ۾ شمار ڪري ٿي. تنهنڪري مضمون ۾ ان کي فلسفياڻي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="SEPMyths"/> == پڻ ڏسو == * [[افلاطون]] * [[سقراط]] * [[فائڊرس]] * [[ٿيوت]] * [[قديم مصري مذهب]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] * [[فلسفو]] * [[علميات]] * [[مصنوعي ذهانت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Hackforth |translator-first=R. |publisher=Cambridge University Press |year=1952 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Nehamas |translator-first=Alexander |translator2=Paul Woodruff |publisher=Hackett Publishing |year=1995 |language=en}} * {{cite book |last=Ong |first=Walter J. |title=Orality and Literacy: The Technologizing of the Word |publisher=Methuen |year=1982 |language=en}} * {{cite book |last=Havelock |first=Eric A. |title=Preface to Plato |publisher=Harvard University Press |year=1963 |language=en}} * {{cite book |last=Derrida |first=Jacques |title=Dissemination |publisher=University of Chicago Press |year=1981 |language=en}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |title=The Domestication of the Savage Mind |publisher=Cambridge University Press |year=1977 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس، انگريزي ترجمو] * [https://www.platonicfoundation.org/translation/phaedrus/ فائڊرس جو جديد انگريزي ترجمو] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ افلاطون جا فلسفياڻا قصا] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ افلاطون، خطابت ۽ لکڻ] * [https://plato.stanford.edu/entries/memory/ يادگيري بابت فلسفياڻي تحقيق] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Papyrus_of_Plato_Phaedrus.jpg فائڊرس جو قديم پاپائرس] [[زمرو:افلاطون]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفياڻا قصا]] [[زمرو:لکڻ]] [[زمرو:يادگيري]] kde328p6rp589982zmbwfy68l3h7osl 428061 428060 2026-11-04T19:46:22Z Intisar Ali 8681 428061 wikitext text/x-wiki {{Infobox modren | name = ٿوٽ ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو | above = قديم يوناني فلسفي جو قصو | image = [[File:Papyrus of Plato Phaedrus.jpg|250px|center]] | caption = افلاطون جي مڪالمي فائڊرس جو قديم پاپائرس | label1 = اصل ماخذ | data1 = [[فائڊرس]] | label2 = مصنف | data2 = [[افلاطون]] | label3 = صنف | data3 = فلسفياڻو قصو | label4 = بيان ڪندڙ | data4 = [[سقراط]] | label5 = اهم ڪردار | data5 = [[ٿيوت]] ۽ بادشاهه ٿامس | label6 = متن جا حصا | data6 = 274c–275e | label7 = تاريخي دور | data7 = چوٿين صدي قبل مسيح | label8 = بنيادي موضوع | data8 = لکڻ، يادگيري، علم ۽ دانائي }} '''[[مصري ديوتا ٿيوٽ|ٿوٽ]] ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو''' ({{lang-en|Myth of Theuth and Thamus}}) قديم يوناني فلسفي [[افلاطون]] جي مڪالمي ''[[فائڊرس]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ فلسفياڻو قصو آهي، جنهن ۾ لکڻ جي ايجاد، انساني يادگيري، علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ لاڳاپي تي بحث ڪيو ويو آهي. قصي ۾ مصري ديوتا [[ٿيوت]] لکڻ کي يادگيري ۽ دانائي وڌائڻ جو ذريعو قرار ڏئي ٿو، پر مصر جو بادشاهه ٿامس ان جي مخالفت ڪندي دليل ڏئي ٿو ته لکڻ تي ڀاڙڻ سان ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ جي مشق گهٽ ڪري سگهن ٿا ۽ حقيقي سمجهه بدران دانائيءَ جو ظاهري تاثر حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="Plato">{{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Jowett |translator-first=Benjamin |at=274c–275e |url=https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> هي قصو ''فائڊرس'' جي حصن 274c کان 275e تائين اچي ٿو. ان جو مرڪزي دليل اهو آهي ته لکيل معلومات جي موجودگي ۽ ان معلومات جي حقيقي سمجهه هڪجهڙيون شيون ناهن. افلاطون هن قصي وسيلي لکڻ جي فائدن، حدن ۽ فلسفياڻي تعليم ۾ زندهه گفتگوءَ جي اهميت بابت سوال اٿاري ٿو.<ref name="SEPRhetoric">{{cite encyclopedia |title=Plato on Rhetoric and Poetry |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> جيتوڻيڪ قصي جا ڪردار قديم مصري مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن، پر ان کي ڪنهن مصري بادشاهه ۽ ديوتا جي تاريخي ملاقات جو ثابت ٿيل احوال نٿو سمجهي سگهجي. فلسفي جي تحقيق ۾ ان کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن مان هڪ قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name="SEPMyths">{{cite encyclopedia |title=Plato's Myths |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |date=24 May 2022 |url=https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == اصل ماخذ == هن قصي جو بنيادي ماخذ افلاطون جو مڪالمو ''فائڊرس'' آهي. افلاطون چوٿين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي هو، جنهن پنهنجي ڪيترن فلسفياڻن خيالن کي مڪالمن جي صورت ۾ پيش ڪيو. ''فائڊرس'' ۾ سقراط ۽ فائڊرس جي گفتگو محبت، روح، تقرير، خطابت ۽ لکڻ جي ماهيت جهڙن موضوعن تي مشتمل آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> مڪالمي جي آخري حصي ۾ سقراط لکيل تقريرن جي فائدن ۽ حدن تي بحث ڪري ٿو. انهيءَ بحث دوران هو مصري ديوتا ٿيوت ۽ بادشاهه ٿامس جو قصو بيان ڪري ٿو. هي قصو لکڻ جي ايجاد بابت تاريخي تحقيق بدران فلسفياڻي دليل طور ڪم اچي ٿو.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMyths"/> افلاطون جي متن ۾ قصي جي بيان لاءِ اهڙو لفظ استعمال ٿئي ٿو، جنهن جو مطلب ٻڌل روايت يا احوال آهي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب افلاطون جي مڪالمن ۾ روايتي ۽ فلسفياڻا قصا تجريدي دليلن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="SEPMyths"/> == قصي جا ڪردار == === [[مصري ديوتا ٿيوٽ]] === قصي ۾ ٿيوٽ (Theuth) کي مصر جي نوڪراتس شهر سان لاڳاپيل قديم ديوتا طور پيش ڪيو ويو آهي. سندس مقدس پکي آئبس ٻڌايو ويو آهي. هي ڪردار قديم مصري ديوتا ٿوٽ (Thoth) سان لاڳاپيل آهي، جيڪو مصري مذهب ۾ لکڻ، علم، حساب ۽ دانائيءَ سان وابسته هو.<ref name="Plato"/> افلاطون جي روايت موجب ٿيوٽ انگن، حساب، جاميٽري، فلڪيات، تختي وارين راندين، پاسن ۽ لکڻ جي ايجاد ڪئي. اهي ايجادون قصي ۾ ٿيوٽ سان منسوب ڪيون ويون آهن؛ انهن کي انهن علمن جي حقيقي تاريخي ايجاد بابت ثابت ٿيل دعوائون نه سمجهڻ گهرجن.<ref name="Plato"/> === بادشاهه ٿامس === بادشاهه ٿامس (Thamus) قصي ۾ مصر جو حڪمران آهي. افلاطون موجب هو مٿئين مصر جي ان وڏي شهر سان لاڳاپيل هو، جنهن کي يوناني مصري ٿيبز سڏيندا هئا. متن ۾ ٿامس کي ديوتا آمون (Ammon) سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Plato"/> ٿامس جو ڪردار نين ايجادن جي فائدن ۽ نقصانن جو جائزو وٺندڙ حڪمران جو آهي. هو هر ايجاد جي افاديت بابت سوال ڪري ٿو ۽ ان جي استعمال جي نتيجن تي غور ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> == قصي جو بيان == === ايجادن جي پيشڪش === سقراط جي بيان موجب ٿيوٽ پنهنجون ايجادون بادشاهه ٿامس وٽ کڻي آيو ۽ تجويز ڏني ته انهن کي مصر جي ماڻهن ۾ عام ڪيو وڃي. بادشاهه هر ايجاد بابت پڇيو ته ان جو ڪهڙو فائدو ٿيندو. ٿيوٽ مختلف ايجادن جا فائدا بيان ڪيا، جڏهن ته بادشاهه انهن بابت پنهنجي راءِ ڏني.<ref name="Plato"/> جڏهن لکڻ جي ايجاد جو ذڪر ٿيو ته ٿيوٽ ان کي انساني علم جي ترقيءَ لاءِ هڪ اهم وسيلو قرار ڏنو. سندس دعويٰ هئي ته لکڻ مصري ماڻهن کي وڌيڪ داناءُ بڻائيندو ۽ سندن يادگيري بهتر ڪندو.<ref name="Plato"/> === لکڻ بابت بادشاهه جو اعتراض === بادشاهه ٿامس ٿيوت جي دعويٰ سان اختلاف ڪيو. سندس دليل موجب ڪنهن هنر جو ايجاد ڪندڙ شخص لازمي طور ان جي فائدن ۽ نقصانن جو بهترين جائزو وٺندڙ نٿو هجي. ايجاد ڪندڙ پنهنجي تخليق سان محبت سبب ان جي اثرن بابت غلط اندازو لڳائي سگهي ٿو.<ref name="Plato"/> ٿامس جو خيال هو ته لکڻ تي ڀاڙيندڙ ماڻهو پنهنجي يادگيريءَ کي استعمال ڪرڻ بدران ٻاهرين نشانين تي انحصار ڪندا. نتيجي ۾ انهن جي يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي. هن لکڻ کي حقيقي يادگيري پيدا ڪرڻ بدران اڳ ۾ معلوم ڳالهين کي ياد ڏيارڻ جو وسيلو سمجهيو.<ref name="Plato"/> بادشاهه اهو پڻ دليل ڏنو ته ماڻهو گهڻيون ڳالهيون پڙهي سگهندا، پر انهن کي لازمي طور سمجهي نه سگهندا. اهڙي حالت ۾ علم جي ظاهر ۽ حقيقي دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پيدا ٿيندو.<ref name="Plato"/> === سقراط جو وڌيڪ بحث === قصي کان پوءِ سقراط لکيل لفظ جي حدن بابت بحث جاري رکي ٿو. هو لکڻ کي مصوريءَ سان ڀيٽي ٿو: تصوير ڏسڻ ۾ زندهه لڳي سگهي ٿي، پر ان کان سوال پڇڻ تي اها جواب نٿي ڏئي. سندس خيال موجب لکيل متن پڻ پڙهندڙ جي سوالن جا نوان جواب پاڻمرادو نٿو ڏئي سگهي.<ref name="Plato"/> سقراط جي بحث ۾ لکيل متن جي هڪ ٻي حد اها آهي ته اهو مختلف پڙهندڙن تائين پهچي سگهي ٿو، پر پاڻ فيصلو نٿو ڪري سگهي ته ڪير ان کي درست سمجهي سگهندو. ان جي ابتڙ، فلسفياڻي گفتگوءَ ۾ ڳالهائيندڙ سوالن جا جواب ڏئي ۽ پنهنجي دليل جي وضاحت ڪري سگهي ٿو.<ref name="SEPRhetoric"/> == بنيادي فلسفياڻا تصور == === يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ === قصي ۾ يادگيري ۽ ياد ڏيارڻ جي وچ ۾ فرق اهم آهي. يادگيري انسان جي پنهنجي ذهن ۾ معلومات محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي صلاحيت آهي، جڏهن ته لکيل رڪارڊ اهڙي معلومات تائين ٻاهرين ذريعي پهچ فراهم ڪري سگهي ٿو. ٿامس جي دليل موجب لکڻ معلومات کي محفوظ رکڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، پر ان سان اهو لازمي نٿو ٿئي ته پڙهندڙ جي پنهنجي يادگيريءَ جي صلاحيت پڻ وڌي. افلاطون هن فرق کي فلسفياڻي مسئلي طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Plato"/> === علم ۽ دانائي === قصي ۾ علم ۽ دانائيءَ جي وچ ۾ فرق پڻ بيان ڪيو ويو آهي. ڪنهن شخص وٽ گهڻي معلومات موجود هئڻ يا گهڻيون تحريرون پڙهڻ لازمي طور ان ڳالهه جو ثبوت ناهي ته هو انهن جي معنيٰ، دليلن ۽ نتيجن کي سمجهي ٿو. ٿامس جي تنقيد جو مرڪزي نڪتو اهو آهي ته پڙهندڙ حقيقي سمجھه حاصل ڪرڻ کان سواءِ ڄاڻو هجڻ جو تاثر پيدا ڪري سگهي ٿو. افلاطون جي فلسفياڻي بحث ۾ اهڙي ظاهري دانائيءَ کي حقيقي دانائيءَ کان الڳ رکيو ويو آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> === زباني گفتگو ۽ تحرير === افلاطون جي مڪالمي ۾ زباني فلسفياڻي گفتگو ۽ لکيل متن جي وچ ۾ فرق اهم حيثيت رکي ٿو. سوال ۽ جواب تي ٻڌل گفتگوءَ ۾ دليلن کي چئلينج ڪري، انهن جي وضاحت گهري ۽ غلط فهميون دور ڪري سگهجن ٿيون. سقراط جي بحث موجب لکيل متن اهڙي فوري گفتگوءَ جي صلاحيت نٿو رکي. تنهن هوندي به ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته افلاطون هر قسم جي لکڻ کي مڪمل طور رد ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس پنهنجا فلسفياڻا خيال به لکيل مڪالمن وسيلي محفوظ ٿيا آهن.<ref name="SEPRhetoric"/> == قصي جي فلسفياڻي اهميت == ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو ٽيڪنالاجيءَ جي فائدن ۽ نقصانن بابت قديم فلسفياڻي بحث جو مثال آهي. هن ۾ ايجاد ڪندڙ جي ارادي ۽ ايجاد جي استعمال ڪندڙن تي پوندڙ اثرن جي وچ ۾ فرق ظاهر ٿئي ٿو. قصو اهو سوال اٿاري ٿو ته ڇا ڪنهن نئين وسيلي سان معلومات تائين پهچ وڌڻ، انساني ذهني صلاحيتن جي ترقيءَ جي برابر آهي؟ ساڳئي وقت اهو پڻ پڇي ٿو ته ڇا علم حاصل ڪرڻ لاءِ معلومات جي موجودگي ڪافي آهي يا تنقيدي غور ۽ گفتگو به ضروري آهن؟<ref name="SEPMyths"/><ref name="SEPRhetoric"/> == جديد يادگيريءَ جي تحقيق سان تعلق == === خارجي يادگيري === جديد فلسفي ۽ نفسيات ۾ خارجي يادگيري (External memory) مان مراد اهي وسيلا آهن، جن جي مدد سان انسان معلومات پنهنجي ذهن کان ٻاهر محفوظ ڪري ٿو. ڪتاب، نوٽ بڪ، ڪمپيوٽر ۽ ڊجيٽل رڪارڊ اهڙن وسيلن جا مثال آهن. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي موجب خارجي يادگيريءَ جي وڌندڙ استعمال جا ذهني اثر تحقيق جو موضوع آهن. لکڻ بابت افلاطون جو قديم اعتراض هن بحث جي تاريخي پسمنظر ۾ اهم مثال طور ذڪر ڪيو ويندو آهي.<ref name="SEPMemory">{{cite encyclopedia |title=Memory |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/memory/ |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === انٽرنيٽ ۽ يادگيري === 2011ع ۾ بيٽسي اسپيرو، جيني ليو ۽ ڊينيئل ويگنر جي تحقيق ''Science'' رسالي ۾ شايع ٿي. تحقيق جي تجربن مان اشارو مليو ته جڏهن ماڻهن کي اميد هجي ته معلومات بعد ۾ ڪمپيوٽر تي موجود هوندي، تڏهن اهي ڪڏهن ڪڏهن معلومات جي اصل مواد بدران ان تائين پهچڻ واري هنڌ کي وڌيڪ ياد رکندا آهن.<ref name="Sparrow2011">{{cite journal |last1=Sparrow |first1=Betsy |last2=Liu |first2=Jenny |last3=Wegner |first3=Daniel M. |title=Google Effects on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips |journal=Science |year=2011 |volume=333 |issue=6043 |pages=776–778 |doi=10.1126/science.1207745 |pmid=21764755}}</ref> ان تحقيق کي جديد خارجي يادگيريءَ جي هڪ مخصوص اثر جي شاهدي طور ڏٺو ويندو آهي. ان مان اهو عام نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته انٽرنيٽ جو استعمال هر حالت ۾ انساني يادگيريءَ کي نقصان پهچائي ٿو.<ref name="SEPMemory"/> === ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ === نفسيات ۾ ''Cognitive offloading'' اهڙي عمل کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ انسان ڪنهن ذهني ڪم جي گهرج گهٽائڻ لاءِ ٻاهرين وسيلي يا جسماني عمل جو استعمال ڪري ٿو. مثال طور، ڪنهن ڪم کي ياد رکڻ لاءِ فون ۾ ياد ڏياريندڙ اطلاع مقرر ڪرڻ. ايوان رسڪو ۽ سام گلبرٽ جي 2016ع واري تحقيقي جائزي ۾ اهڙي عمل جا سبب ۽ ذهني نتيجا بحث هيٺ آندا ويا. تحقيق موجب ٻاهرين وسيلن تي ڀاڙڻ جا اثر ڪم جي نوعيت ۽ فرد جي پنهنجي صلاحيت بابت اندازي سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Risko2016">{{cite journal |last1=Risko |first1=Evan F. |last2=Gilbert |first2=Sam J. |title=Cognitive Offloading |journal=Trends in Cognitive Sciences |year=2016 |volume=20 |issue=9 |pages=676–688 |doi=10.1016/j.tics.2016.07.002 |pmid=27542527}}</ref> === مصنوعي ذهانت سان ڀيٽ === ٿيوت ۽ ٿامس جي قصي کي جديد مصنوعي ذهانت سان پڻ تشبيهي طور ڀيٽي سگهجي ٿو. ٻنهي حالتن ۾ بنيادي سوال اهو آهي ته ٻاهرين ذريعي حاصل ٿيندڙ معلومات ۽ انسان جي پنهنجي سمجهه ۾ ڪهڙو فرق آهي. بهرحال، مصنوعي ذهانت جا نظام قديم لکيل متنن کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته اهي سوالن جا نوان جواب پيدا ڪري سگهن ٿا. تنهنڪري سقراط جو لکيل متن بابت دليل مصنوعي ذهانت تي سڌي ۽ مڪمل صورت ۾ لاڳو نٿو ٿئي. اهڙي ڀيٽ کي جديد فلسفياڻي تشريح سمجهڻ گهرجي، نه ڪي افلاطون جو مصنوعي ذهانت بابت اڳڪٿي ڪيل موقف. == قديم ۽ جديد بحثن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#244c70;color:white;" | موضوع ! style="background:#244c70;color:white;" | افلاطون جي قصي ۾ دليل ! style="background:#244c70;color:white;" | جديد مطالعي سان تعلق |- | style="background:#e9f3fa;" | لکڻ | لکيل نشانين تي ڀاڙڻ سان يادگيريءَ جي مشق گهٽجي سگهي ٿي | خارجي معلوماتي ذخيري ۽ يادگيريءَ جو تعلق |- | style="background:#f0f6ec;" | يادگيري | ياد ڏيارڻ ۽ ذهن ۾ محفوظ ڄاڻ هڪجهڙيون ناهن | معلومات جي مواد ۽ ان تائين پهچ جي يادگيري |- | style="background:#e9f3fa;" | دانائي | گهڻو پڙهڻ حقيقي سمجهه جي ضمانت ناهي | تنقيدي سوچ ۽ معلومات جي تشخيص |- | style="background:#f0f6ec;" | گفتگو | سوال ۽ جواب سان دليل واضح ٿي سگهي ٿو | تعليمي گفتگو ۽ فعال سکيا |- | style="background:#e9f3fa;" | ڊجيٽل وسيلا | قديم قصي ۾ سڌو ذڪر موجود ناهي | خارجي يادگيري ۽ ذهني ڪم ٻاهرين وسيلن حوالي ڪرڻ |- | style="background:#f0f6ec;" | مصنوعي ذهانت | قديم متن ۾ موجود ناهي | معلومات حاصل ڪرڻ ۽ ان جي درستگي پرکڻ بابت جديد بحث |} هي جدول اصل فلسفياڻي قصي ۽ جديد تحقيق جي وچ ۾ تصوراتي ڀيٽ آهي؛ ان کي سڀني موضوعن بابت هڪجهڙي سائنسي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Plato"/><ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> == تنقيدي جائزو == بادشاهه ٿامس جو دليل لکڻ جي ممڪن نقصانن تي ڌيان ڏئي ٿو، پر اهو لکڻ جي سڀني فائدن جو مڪمل جائزو نٿو پيش ڪري. لکڻ علم کي نسلن تائين محفوظ رکڻ، پيچيده دليل ترتيب ڏيڻ ۽ مختلف هنڌن تي موجود ماڻهن جي وچ ۾ معلومات جي مٽاسٽا کي ممڪن بڻائي ٿو. جديد تحقيق پڻ اهو ثابت نٿي ڪري ته ٻاهرين يادگيريءَ جو هر استعمال نقصانڪار آهي. ان جا نتيجا مختلف حالتن، مقصدن ۽ استعمال جي طريقن موجب بدلجي سگهن ٿا.<ref name="SEPMemory"/><ref name="Risko2016"/> ان ڪري هن قصي جي اهميت لکڻ کي مڪمل طور رد ڪرڻ ۾ نه، پر معلومات جي موجودگي، يادگيريءَ جي مشق ۽ حقيقي سمجهه جي وچ ۾ فرق بابت سوال اٿارڻ ۾ آهي.<ref name="SEPRhetoric"/> == تاريخي حيثيت == [[File:Papyrus of Plato Phaedrus.jpg|thumb|300px|ٻي صدي عيسويءَ جو پاپائرس، جنهن ۾ افلاطون جي مڪالمي ''فائڊرس'' جو هڪ حصو محفوظ آهي.]] ٿيوت ۽ ٿامس جو قصو افلاطون جي فلسفياڻي متن ۾ محفوظ آهي. ان ۾ قديم مصر جا مذهبي ڪردار ۽ هنڌ استعمال ڪيا ويا آهن، پر انهن جي بنياد تي ڪنهن مخصوص تاريخي ملاقات جي تصديق نٿي ٿئي. اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي هن قصي کي افلاطون جي فلسفياڻن قصن ۾ شمار ڪري ٿي. تنهنڪري مضمون ۾ ان کي فلسفياڻي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="SEPMyths"/> == پڻ ڏسو == * [[افلاطون]] * [[سقراط]] * [[فائڊرس]] * [[ٿيوت]] * [[قديم مصري مذهب]] * [[لکڻ]] * [[يادگيري]] * [[دانائي]] * [[فلسفو]] * [[علميات]] * [[مصنوعي ذهانت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Hackforth |translator-first=R. |publisher=Cambridge University Press |year=1952 |language=en}} * {{cite book |last=Plato |title=Phaedrus |translator-last=Nehamas |translator-first=Alexander |translator2=Paul Woodruff |publisher=Hackett Publishing |year=1995 |language=en}} * {{cite book |last=Ong |first=Walter J. |title=Orality and Literacy: The Technologizing of the Word |publisher=Methuen |year=1982 |language=en}} * {{cite book |last=Havelock |first=Eric A. |title=Preface to Plato |publisher=Harvard University Press |year=1963 |language=en}} * {{cite book |last=Derrida |first=Jacques |title=Dissemination |publisher=University of Chicago Press |year=1981 |language=en}} * {{cite book |last=Goody |first=Jack |title=The Domestication of the Savage Mind |publisher=Cambridge University Press |year=1977 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://classics.mit.edu/Plato/phaedrus.html افلاطون جو فائڊرس، انگريزي ترجمو] * [https://www.platonicfoundation.org/translation/phaedrus/ فائڊرس جو جديد انگريزي ترجمو] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-myths/ افلاطون جا فلسفياڻا قصا] * [https://plato.stanford.edu/entries/plato-rhetoric/ افلاطون، خطابت ۽ لکڻ] * [https://plato.stanford.edu/entries/memory/ يادگيري بابت فلسفياڻي تحقيق] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Papyrus_of_Plato_Phaedrus.jpg فائڊرس جو قديم پاپائرس] [[زمرو:افلاطون]] [[زمرو:قديم يوناني فلسفو]] [[زمرو:فلسفياڻا قصا]] [[زمرو:لکڻ]] [[زمرو:يادگيري]] ahmowyk0tgdlb46ncxg0oyq7mwptthk 0 105291 428028 2026-11-04T19:15:01Z JogiAsad 4693 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1364389706|Alay]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 428028 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>'''{{ٻولي|id|آلائي}}''' (يا ''4L4Y'' ، ''{{ٻولي|id|انڪ لايانگن}}'' ، ''انڪ جبلي'' يا ''{{ٻولي|id|انڪ ليبائي}}'' ،{{بول|id|ˈalaj}} ) انڊونيشيا جي پاپ ڪلچر يا عوامي ثقافت جو لاڙو آهي. هي اصطلاح هڪ خاص [[گٺل پيٺل خيال|اسٽريوٽائپ]] سوچ ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪو ڪنهن "بي ڍنگي" يا غير معياري (نورڪ)، "ڳوٺاڻي فحش" ( ''{{ٻولي|id|ڪم پنگان}}'' ) ۽/يا حد کان وڌيڪ ڌيکاءُ واري شيءِ جي وضاحت ڪري ٿو. آلائي ڪلچر جو رجحان [[موسيقي|راڳ]] ، لباس ، ۽ نياپو رسائڻ ۾ مختلف اندازن تي ٻڌل آهي. ان جو ڀيٽ گهڻو ڪري فلپائن جي جيجمون ماجرا ۽ جاپان جي هاراجوڪو مان نڪرندڙ جيجيمون لاڙِ سان ڪئي ويندي آهي. توڙي جو پهريون جيجمون گهڻو پوءِ سامهون آيو، پر ٻئي هاراجڪو کي به اولهه ۾ ساراهيو ويو. == بڻ بنياد == ٻول "آلي" جي ڪا به ٺيڪ معنيٰ يا چٽي جوڙجڪ ناهي. آلائي جون مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ نظريو جيڪو وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو آهي اهو آهي ته "آلائي" اصطلاح " {{ٻولي|id|انڪ لايانگان}} مان آيو آهي. "( [[بهاسا انڊونيشيا|انڊونيشيائي]] : ڪائٽ فلائر)، هڪ اهڙي بي عزتي جيڪا ڪنهن ماڻهوءَ کي بيان ڪري ٿي جنهن ۾ گهڻو وقت ٻاهر گذارڻ ۽ سج جو سڙيل (مثال طور وار ۽ چمڙي جو ڳاڙهو ٿيڻ) جي ڪري ڪجهه گُڻ آهن. جديد انڊونيشيا ۾، لغڙن کي وچولي ۽ هيٺين طبقن لاءِ سستي وِندُر جي طور تي پڻ سمجهيو ويندو آهي، جيڪو ان طبقي جو هڪ حصو آهي. == گُڻ == === لکڻ جو ڍنگ === ''{{ٻولي|id|آلائي متن}}'' (انڊونيشيائي: توليسان آلائي) انڊونيشيائي ٻوليءَ جو هڪ روپ آهي جيڪو "گهڻو ڪري ليٽ روپ بلاءُ" مان گذريو آهي. ان مشهور پَتِ جي اُبتڙ ته اها [[بهاسا انڊونيشيا|قومي ٻولي کي]] "تباهه" ڪري رهي آهي، جديد انڊونيشيائي ٻولي جي ابتڙ وياڪرڻ جا معيار پورا ڪيا وڃن ٿا. جيجيبيٽس وانگر، آلائي ٽيڪسٽ لفظن کي دٻائڻ ۾ هڪ متبادل پيش ڪن ٿا ته جيئن اهي ٽيڪسٽ نياپن ۾ 160 اکرن جي حد کان گهٽ هجن، اڪثر ڪري ان حد تائين جو انهن کي پڙهڻ ناممڪن هجي. وڏي اکرن ۾ ضابطا گهڻو ڪري اَڻ ڏٺا ڪيا ويندا آهن. l7g7eb1x6v7oas67f8t2vhmobonto5v 428034 428028 2026-11-04T19:19:56Z JogiAsad 4693 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1364389706|Alay]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 428034 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>'''{{ٻولي|id|آلائي}}''' (يا ''4L4Y'' ، ''{{ٻولي|id|انڪ لايانگن}}'' ، ''انڪ جبلي'' يا ''{{ٻولي|id|انڪ ليبائي}}'' ،{{بول|id|ˈalaj}} ) انڊونيشيا جي پاپ ڪلچر يا عوامي ثقافت جو لاڙو آهي. هي اصطلاح هڪ خاص [[گٺل پيٺل خيال|اسٽريوٽائپ]] سوچ ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪو ڪنهن "بي ڍنگي" يا غير معياري (نورڪ)، "ڳوٺاڻي فحش" ( ''{{ٻولي|id|ڪم پنگان}}'' ) ۽/يا حد کان وڌيڪ ڌيکاءُ واري شيءِ جي وضاحت ڪري ٿو. آلائي ڪلچر جو رجحان [[موسيقي|راڳ]] ، لباس ، ۽ نياپو رسائڻ ۾ مختلف اندازن تي ٻڌل آهي. ان جو ڀيٽ گهڻو ڪري فلپائن جي جيجمون ماجرا ۽ جاپان جي هاراجوڪو مان نڪرندڙ جيجيمون لاڙِ سان ڪئي ويندي آهي. توڙي جو پهريون جيجمون گهڻو پوءِ سامهون آيو، پر ٻئي هاراجڪو کي به اولهه ۾ ساراهيو ويو. == بڻ بنياد == ٻول "آلي" جي ڪا به ٺيڪ معنيٰ يا چٽي جوڙجڪ ناهي. آلائي جون مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ نظريو جيڪو وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو آهي اهو آهي ته "آلائي" اصطلاح " {{ٻولي|id|انڪ لايانگان}} مان آيو آهي. "( [[بهاسا انڊونيشيا|انڊونيشيائي]] : ڪائٽ فلائر)، هڪ اهڙي بي عزتي جيڪا ڪنهن ماڻهوءَ کي بيان ڪري ٿي جنهن ۾ گهڻو وقت ٻاهر گذارڻ ۽ سج جو سڙيل (مثال طور وار ۽ چمڙي جو ڳاڙهو ٿيڻ) جي ڪري ڪجهه گُڻ آهن. جديد انڊونيشيا ۾، لغڙن کي وچولي ۽ هيٺين طبقن لاءِ سستي وِندُر جي طور تي پڻ سمجهيو ويندو آهي، جيڪو ان طبقي جو هڪ حصو آهي. == گُڻ == === لکڻ جو ڍنگ === ''{{ٻولي|id|آلائي متن}}'' (انڊونيشيائي: توليسان آلائي) انڊونيشيائي ٻوليءَ جو هڪ روپ آهي جيڪو "گهڻو ڪري ليٽ روپ بلاءُ" مان گذريو آهي. ان مشهور پَتِ جي اُبتڙ ته اها [[بهاسا انڊونيشيا|قومي ٻولي کي]] "تباهه" ڪري رهي آهي، جديد انڊونيشيائي ٻولي جي ابتڙ وياڪرڻ جا معيار پورا ڪيا وڃن ٿا. جيجيبيٽس وانگر، آلائي ٽيڪسٽ لفظن کي دٻائڻ ۾ هڪ متبادل پيش ڪن ٿا ته جيئن اهي ٽيڪسٽ نياپن ۾ 160 اکرن جي حد کان گهٽ هجن، اڪثر ڪري ان حد تائين جو انهن کي پڙهڻ ناممڪن هجي. وڏي اکرن ۾ ضابطا گهڻو ڪري اَڻ ڏٺا ڪيا ويندا آهن. == پڻ ڏسندا == * انڊونيشيائي ٻولي * جيجيمون * آه بينگ * ليٽ == حوالا == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالو}}{{Internet Dialects}} [[زمرو:انڊونيشيا جي ثقافت]] grfn15q6f9371igqlvv7fcinsm2bywd 428038 428034 2026-11-04T19:23:01Z JogiAsad 4693 حوالا شامل/بهتر ڪيا 428038 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>'''{{ٻولي|id|آلائي}}''' (يا ''4L4Y'' ، ''{{ٻولي|id|انڪ لايانگن}}'' ، ''انڪ جبلي'' يا ''{{ٻولي|id|انڪ ليبائي}}'' ،{{بول|id|ˈalaj}} ) انڊونيشيا جي پاپ ڪلچر يا عوامي ثقافت جو لاڙو آهي.<ref name="kasali">Kasali, Rhenald. 2011. ''Cracking Zone''. Jakarta: Gramedia. Hal. 71.</ref> هي اصطلاح هڪ خاص [[گٺل پيٺل خيال|اسٽريوٽائپ]] سوچ ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪو ڪنهن "بي ڍنگي" يا غير معياري (نورڪ)، "ڳوٺاڻي فحش" ( ''{{ٻولي|id|ڪم پنگان}}'' ) ۽/يا حد کان وڌيڪ ڌيکاءُ واري شيءِ جي وضاحت ڪري ٿو. آلائي ڪلچر جو رجحان [[موسيقي|راڳ]] ، لباس ، ۽ نياپو رسائڻ ۾ مختلف اندازن تي ٻڌل آهي. ان جو ڀيٽ گهڻو ڪري فلپائن جي جيجمون ماجرا ۽ جاپان جي هاراجوڪو مان نڪرندڙ جيجيمون لاڙِ سان ڪئي ويندي آهي. توڙي جو پهريون جيجمون گهڻو پوءِ سامهون آيو، پر ٻئي هاراجڪو کي به اولهه ۾ ساراهيو ويو.<ref name="jpost">[https://www.thejakartapost.com/news/2009/10/28/messing-with-letters.html The Jakarta Post]</ref> == بڻ بنياد == ٻول "آلي" جي ڪا به ٺيڪ معنيٰ يا چٽي جوڙجڪ ناهي. آلائي جون مختلف وصفون ڏنيون ويون آهن. هڪ نظريو جيڪو وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويو آهي اهو آهي ته "آلائي" اصطلاح " {{ٻولي|id|انڪ لايانگان}} مان آيو آهي. "( [[بهاسا انڊونيشيا|انڊونيشيائي]] : ڪائٽ فلائر)، هڪ اهڙي بي عزتي جيڪا ڪنهن ماڻهوءَ کي بيان ڪري ٿي جنهن ۾ گهڻو وقت ٻاهر گذارڻ ۽ سج جو سڙيل (مثال طور وار ۽ چمڙي جو ڳاڙهو ٿيڻ) جي ڪري ڪجهه گُڻ آهن. جديد انڊونيشيا ۾، لغڙن کي وچولي ۽ هيٺين طبقن لاءِ سستي وِندُر جي طور تي پڻ سمجهيو ويندو آهي، جيڪو ان طبقي جو هڪ حصو آهي. == گُڻ == === لکڻ جو ڍنگ === ''{{ٻولي|id|آلائي متن}}'' (انڊونيشيائي: توليسان آلائي) انڊونيشيائي ٻوليءَ جو هڪ روپ آهي جيڪو "گهڻو ڪري ليٽ روپ بلاءُ" مان گذريو آهي. ان مشهور پَتِ جي اُبتڙ ته اها [[بهاسا انڊونيشيا|قومي ٻولي کي]] "تباهه" ڪري رهي آهي، جديد انڊونيشيائي ٻولي جي ابتڙ وياڪرڻ جا معيار پورا ڪيا وڃن ٿا. جيجيبيٽس وانگر، آلائي ٽيڪسٽ لفظن کي دٻائڻ ۾ هڪ متبادل پيش ڪن ٿا ته جيئن اهي ٽيڪسٽ نياپن ۾ 160 اکرن جي حد کان گهٽ هجن، اڪثر ڪري ان حد تائين جو انهن کي پڙهڻ ناممڪن هجي. وڏي اکرن ۾ ضابطا گهڻو ڪري اَڻ ڏٺا ڪيا ويندا آهن. == پڻ ڏسندا == * انڊونيشيائي ٻولي * جيجيمون * آه بينگ * ليٽ == حوالا == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالو}}{{Internet Dialects}} [[زمرو:انڊونيشيا جي ثقافت]] nqiyobga32fbrry2nf0buocv0alclkp 14 105292 428029 2026-11-04T19:15:50Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 428029 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 428030 428029 2026-11-04T19:17:54Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[زمرو:Articles containing Indonesian-language text]] کي [[زمرو:انڊونيشيا ٻولي جي متن وارا مضمون]] ڏانھن چوريو: درست نالي سان چوريو ويو 428029 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 105293 428031 2026-11-04T19:17:54Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[زمرو:Articles containing Indonesian-language text]] کي [[زمرو:انڊونيشيا ٻولي جي متن وارا مضمون]] ڏانھن چوريو: درست نالي سان چوريو ويو 428031 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:انڊونيشيا ٻولي جي متن وارا مضمون}} t95xcadubtgp59bziwcjxkgsaunn8h0 1 105294 428036 2026-11-04T19:21:00Z JogiAsad 4693 https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd 428036 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2026}} tgsawt6b577kkhzqvno4tbd02k9b47k 14 105295 428037 2026-11-04T19:22:45Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 428037 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] j0g89d2z7mqp7btwyun4ouii1tt8rov 428045 428037 2026-11-04T19:27:19Z Ibne maryam 17680 /* */ 428045 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] enp32nuyc5r0p1o2zwkcv6m82fybop7 428153 428045 2026-11-04T23:33:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 428153 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس ۾ چوڪ]] [[زمرو:ماسڪو ۾ چوڪ]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] tsx4zsb7e1rb0901fkk5whp23hfs7ph 14 105296 428039 2026-11-04T19:23:32Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 428039 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 428041 428039 2026-11-04T19:24:47Z JogiAsad 4693 added [[Category:انڊونيشيا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428041 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انڊونيشيا]] dcfv0rj48py4f3u462wwc13zmxhs6vj 14 105297 428040 2026-11-04T19:24:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] 428040 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] lbxe0wu4mwt2xw8azsoupe9lhbtn08t 14 105298 428042 2026-11-04T19:25:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ شهر]] 428042 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ شهر]] ltfd1vurp0cgwqaghsy7xll2sqasc3x 0 105299 428049 2026-11-04T19:31:03Z JogiAsad 4693 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1339085836|Angeun Lada]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 428049 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox food|name=اينگيون لادا|image=Angeun_Lada_Banten.jpg|image_size=250|caption=بانتين کان اينگيون لادا|alternate_name=|country=انڊونيشيا|region=[[بانتين]]|creator=|course=مک ڪورس|served=گرم|main_ingredient=ڳئون جي اوجهري، مينهن جو گوشت، وڏو گوشت، ڇيلي يا ٻڪريءَ جو گوشت (ننڍو گوشت)|variations=|calories=|other=}} 3cui84syqz5wuir4b3jvyb6alpprlan 428053 428049 2026-11-04T19:36:23Z JogiAsad 4693 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1339085836|Angeun Lada]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 428053 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox food|name=اينگيون لادا|image=Angeun_Lada_Banten.jpg|image_size=250|caption=بانتين کان اينگيون لادا|alternate_name=|country=انڊونيشيا|region=[[بانتين]]|creator=|course=مک ڪورس|served=گرم|main_ingredient=ڳئون جي اوجهري، مينهن جو گوشت، وڏو گوشت، ڇيلي يا ٻڪريءَ جو گوشت (ننڍو گوشت)|variations=|calories=|other=}} '''اينگيون لادا''' هڪ روايتي بنتيني کاڌو آهي، جيڪو سنڊاني ثقافت ۾، خاص طور تي پانڊيگلانگ جي روايتن ۾ آهي. نالو ''اينگيون لادا'' ٻن سنڊاني لفظن مان نڪتل آهي: اينگيون، جنهن جي معنيٰ آهي "سبزي" يا "سوپ"، ۽ لادا، جنهن جي معنيٰ آهي "مصالحيدار". تنهن ڪري، ''اينگيون لادا'' جو مطلب آهي هڪ مصالحيدار سبزي وارو کاڌ خوراڪ. هي روايتي کاڌو برادري لاءِ خاص طور تي پانڊيگلانگ ۾ ۽ عيد جي جشن دوران هڪ لازمي کاڌو بڻجي چڪو آهي. هي کاڌي جي روايت بانٽن ۾ اسلام جي اچڻ کان وٺي موجود سمجهي ويندي آهي. {{Sfn|Kumparan|2023}} ''اينگيون لادا کي'' بينٽن جي اَڻ ڇُهيل ثقافتي ورثي مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ سرڪاري طور تي پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم جي وزارت پاران رجسٽريشن نمبر 244/پي/2016 سان رجسٽر ٿيل آهي. {{Sfn|referensi|2016}} k8m2vpk2mw3ha8kt1vnzp71kskkamdw 428063 428053 2026-11-04T19:59:14Z JogiAsad 4693 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1339085836|Angeun Lada]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 428063 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox food|name=اينگيون لادا|image=Angeun_Lada_Banten.jpg|image_size=250|caption=بانتين کان اينگيون لادا|alternate_name=|country=انڊونيشيا|region=[[بانتين]]|creator=|course=مک ڪورس|served=گرم|main_ingredient=ڳئون جي اوجهري، مينهن جو گوشت، وڏو گوشت، ڇيلي يا ٻڪريءَ جو گوشت (ننڍو گوشت)|variations=|calories=|other=}} '''اينگيون لادا''' هڪ روايتي بنتيني کاڌو آهي، جيڪو سنڊاني ثقافت ۾، خاص طور تي پانڊيگلانگ جي روايتن ۾ آهي. نالو ''اينگيون لادا'' ٻن سنڊاني لفظن مان نڪتل آهي: اينگيون، جنهن جي معنيٰ آهي "سبزي" يا "سوپ"، ۽ لادا، جنهن جي معنيٰ آهي "مصالحيدار". تنهن ڪري، ''اينگيون لادا'' جو مطلب آهي هڪ مصالحيدار سبزي وارو کاڌ خوراڪ. هي روايتي کاڌو برادري لاءِ خاص طور تي پانڊيگلانگ ۾ ۽ عيد جي جشن دوران هڪ لازمي کاڌو بڻجي چڪو آهي. هي کاڌي جي روايت بانٽن ۾ اسلام جي اچڻ کان وٺي موجود سمجهي ويندي آهي. {{Sfn|Kumparan|2023}} ''اينگيون لادا کي'' بينٽن جي اَڻ ڇُهيل ثقافتي ورثي مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ سرڪاري طور تي پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم جي وزارت پاران رجسٽريشن نمبر 244/پي/2016 سان رجسٽر ٿيل آهي. {{Sfn|referensi|2016}} == خاصيتون ۽ سواد == اينگيون لادا هڪ سوپ ڊش آهي جنهن ۾ مصالحا ۽ کٽاڻ تمام گهڻا آهن. مرچن جي استعمال جي ڪري ان جو شوربو ٿلهو ۽ ڳاڙهي رنگ جو ٿيندو آهي. گوشت جا ٿلها ۽ ننڍا ڪٽيل ٽڪرا شوربي ۾ ترندي ڏسي سگهجن ٿا. هڪ اهم نشاني جيڪا اينگيون لاڊا کي ٻين سوپ جي کاڌن کان الڳ ڪري ٿي، اها آهي ڪولانٽرو جو استعمال، جنهن کي ''والانگن'' پڻ چيو ويندو آهي. انهن پنن ۾ هڪ تمام مضبوط خوشبو آهي، جيڪا چانورن جي ڪن جي جيت وانگر آهي، ۽ هڪ نياري ۽ تازگي ڏيندڙ سواد ڏئي ٿي. جيتوڻيڪ پهرين ڀيري چکڻ وارن لاءِ خوشبو غير معمولي لڳي سگهي ٿي، پر گوشت سان گڏ کائڻ تي ''والانگ'' جي خوشبو ۽ ذائقو چڀندڙ نه ٿيندو آهي. {{Sfn|Kumparan|2023}} ڪولانترو عام طور تي بينٽن جي ڏاکڻي علائقن ۾ ملي ٿو ۽ ان ۾ ضروري تيل شامل آهن. بدوئي ماڻهو چانورن جي جيتن کي ڀڄائڻ لاءِ ڪولانٽرو کي قدرتي جيت مار دوا طور استعمال ڪندا آهن ۽ ان کي پنهنجي ٻني جي جهوپڙين ۾ ساڙيندا آهن. {{Sfn|Ayo Jalan-Jalan|2025}} اينگيون لاڊا جا مکيه جزا مختلف هوندا آهن، پر ان ۾ عام طور تي ڳئون جي اوجهري، مينهن جو گوشت، وڏو گوشت، ڇيلي يا ٻڪريءَ جو (ننڍو) گوشت ڪم ايندو آهي. ان کان سواءِ، ان کي ڀاڄين سان پڻ ملايو وڃي ٿو. {{Sfn|Kumparan|2023}} po4lf5ya09qbo7t4bunlfwdi7b47b03 428065 428063 2026-11-04T20:03:20Z JogiAsad 4693 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1339085836|Angeun Lada]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 428065 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox food|name=اينگيون لادا|image=Angeun_Lada_Banten.jpg|image_size=250|caption=بانتين کان اينگيون لادا|alternate_name=|country=انڊونيشيا|region=[[بانتين]]|creator=|course=مک ڪورس|served=گرم|main_ingredient=ڳئون جي اوجهري، مينهن جو گوشت، وڏو گوشت، ڇيلي يا ٻڪريءَ جو گوشت (ننڍو گوشت)|variations=|calories=|other=}} '''اينگيون لادا''' هڪ روايتي بنتيني کاڌو آهي، جيڪو سنڊاني ثقافت ۾، خاص طور تي پانڊيگلانگ جي روايتن ۾ آهي. نالو ''اينگيون لادا'' ٻن سنڊاني لفظن مان نڪتل آهي: اينگيون، جنهن جي معنيٰ آهي "سبزي" يا "سوپ"، ۽ لادا، جنهن جي معنيٰ آهي "مصالحيدار". تنهن ڪري، ''اينگيون لادا'' جو مطلب آهي هڪ مصالحيدار سبزي وارو کاڌ خوراڪ. هي روايتي کاڌو برادري لاءِ خاص طور تي پانڊيگلانگ ۾ ۽ عيد جي جشن دوران هڪ لازمي کاڌو بڻجي چڪو آهي. هي کاڌي جي روايت بانٽن ۾ اسلام جي اچڻ کان وٺي موجود سمجهي ويندي آهي. {{Sfn|Kumparan|2023}} ''اينگيون لادا کي'' بينٽن جي اَڻ ڇُهيل ثقافتي ورثي مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ سرڪاري طور تي پرائمري ۽ سيڪنڊري تعليم جي وزارت پاران رجسٽريشن نمبر 244/پي/2016 سان رجسٽر ٿيل آهي. {{Sfn|referensi|2016}} == خاصيتون ۽ سواد == اينگيون لادا هڪ سوپ ڊش آهي جنهن ۾ مصالحا ۽ کٽاڻ تمام گهڻا آهن. مرچن جي استعمال جي ڪري ان جو شوربو ٿلهو ۽ ڳاڙهي رنگ جو ٿيندو آهي. گوشت جا ٿلها ۽ ننڍا ڪٽيل ٽڪرا شوربي ۾ ترندي ڏسي سگهجن ٿا. هڪ اهم نشاني جيڪا اينگيون لاڊا کي ٻين سوپ جي کاڌن کان الڳ ڪري ٿي، اها آهي ڪولانٽرو جو استعمال، جنهن کي ''والانگن'' پڻ چيو ويندو آهي. انهن پنن ۾ هڪ تمام مضبوط خوشبو آهي، جيڪا چانورن جي ڪن جي جيت وانگر آهي، ۽ هڪ نياري ۽ تازگي ڏيندڙ سواد ڏئي ٿي. جيتوڻيڪ پهرين ڀيري چکڻ وارن لاءِ خوشبو غير معمولي لڳي سگهي ٿي، پر گوشت سان گڏ کائڻ تي ''والانگ'' جي خوشبو ۽ ذائقو چڀندڙ نه ٿيندو آهي. {{Sfn|Kumparan|2023}} ڪولانترو عام طور تي بينٽن جي ڏاکڻي علائقن ۾ ملي ٿو ۽ ان ۾ ضروري تيل شامل آهن. بدوئي ماڻهو چانورن جي جيتن کي ڀڄائڻ لاءِ ڪولانٽرو کي قدرتي جيت مار دوا طور استعمال ڪندا آهن ۽ ان کي پنهنجي ٻني جي جهوپڙين ۾ ساڙيندا آهن. {{Sfn|Ayo Jalan-Jalan|2025}} اينگيون لاڊا جا مکيه جزا مختلف هوندا آهن، پر ان ۾ عام طور تي ڳئون جي اوجهري، مينهن جو گوشت، وڏو گوشت، ڇيلي يا ٻڪريءَ جو (ننڍو) گوشت ڪم ايندو آهي. ان کان سواءِ، ان کي ڀاڄين سان پڻ ملايو وڃي ٿو. {{Sfn|Kumparan|2023}} == فوٽ نوٽس == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالو}} {{Indonesian cuisine}} [[زمرو:انڊونيشيا جا کاڌا]] [[زمرو:انڊونيشيا جي ثقافت]] [[زمرو:انڊونيشيا جو اڻ ڇهيل ثقافتي ورثو]] 00k8oj7djjv7qwzrbtalzl2e82utv01 0 105300 428051 2026-11-04T19:31:28Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ٿوت ۽ بادشاھ ٿامس جو قصو]] کي [[ٿوٽ ۽ بادشاھ ٿامس جو قصو]] ڏانھن چوريو 428051 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ٿوٽ ۽ بادشاھ ٿامس جو قصو]] 92ldvjq25lr9wc9bol6pe02ytsv60y8 14 105301 428054 2026-11-04T19:36:41Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 428054 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1 105302 428064 2026-11-04T19:59:57Z JogiAsad 4693 https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd 428064 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2026}} tgsawt6b577kkhzqvno4tbd02k9b47k 14 105303 428066 2026-11-04T20:05:46Z JogiAsad 4693 Category:Intangible cultural heritage of Indonesia 428066 wikitext text/x-wiki Category:Intangible cultural heritage of Indonesia lfy386ztx0mpt5kd324g43xv2ja7t9t 428070 428066 2026-11-04T20:07:49Z JogiAsad 4693 428070 wikitext text/x-wiki Category:Intangible cultural heritage of Indonesia [[زمرو:انڊونيشيا جي ثقافت]] b61tfio34bj492h4vr8vawcxezvfqge 0 105304 428069 2026-11-04T20:06:50Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[رابعہ بصري]] کي [[رابعه بصري]] ڏانھن چوريو 428069 wikitext text/x-wiki #چوريو [[رابعه بصري]] 0jnckuje9ih0zeihapnl9slvcchzyuj 14 105305 428071 2026-11-04T20:08:53Z JogiAsad 4693 Category:Indonesian_cuisine 428071 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 428072 428071 2026-11-04T20:10:40Z JogiAsad 4693 428072 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انڊونيشيا جي ثقافت]] 6wa2j9y1yfufy9wa8amks8hzbbiugpp 0 105306 428073 2026-11-04T20:12:51Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox | name = هڪ سرد ديوار | above = سنڌي مختصر ناول | label1 = اصل نالو | data1 = هڪ سرد ديوار | label2 = رومن لپيءَ ۾ نالو | data2 = Hika Sard Deewar | label3 = ليکڪ | data3 = [[لعل پشپ]] | label4 = ٻولي | data4 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | label5 = صنف | data5 = [[مختصر ناول]] | label6 = اشاعت جو سال | data6 = 1969ع | label7 = مرڪزي ڪردار | data7 = ٻه | la... 428073 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = هڪ سرد ديوار | above = سنڌي مختصر ناول | label1 = اصل نالو | data1 = هڪ سرد ديوار | label2 = رومن لپيءَ ۾ نالو | data2 = Hika Sard Deewar | label3 = ليکڪ | data3 = [[لعل پشپ]] | label4 = ٻولي | data4 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | label5 = صنف | data5 = [[مختصر ناول]] | label6 = اشاعت جو سال | data6 = 1969ع | label7 = مرڪزي ڪردار | data7 = ٻه | label8 = بياني جوڙجڪ | data8 = مرڪزي عمل جي وحدت | label9 = ادبي روايت | data9 = جديد سنڌي ناول نگاري }} '''هڪ سرد ديوار''' ({{lang-en|Hika Sard Deewar}}) سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار، ڪهاڻيڪار ۽ نقاد [[لعل پشپ]] جو مختصر ناول آهي، جيڪو 1969ع ۾ شايع ٿيو. هن ناول جي بياني جوڙجڪ ٻن مرڪزي ڪردارن جي باهمي عمل ۽ لاڳاپن تي ٻڌل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ناول کي اهڙي تصنيف قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ ٻن ڪردارن وسيلي عمل جي وحدت پيدا ڪئي وئي آهي ۽ زندگيءَ جي هڪ مخصوص پهلوءَ کي پيش ڪيو ويو آهي. سندس جائزي موجب ناول ۾ ڪا الڳ ضمني ڪهاڻي موجود ناهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=53 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي «سنڌي ناول» بابت داخلا ۾ پڻ ''هڪ سرد ديوار'' کي لعل پشپ جو 1969ع ۾ شايع ٿيل ناول ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaNovel">{{cite web |title=سنڌي ناول |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''هڪ سرد ديوار'' سنڌي مختصر ناول جي صنف سان تعلق رکي ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن ناول جي جوڙجڪ بابت مختصر، پر اهم تنقيدي تبصرو موجود آهي. جوتواڻيءَ موجب ناول ۾ ٻن مرڪزي ڪردارن جو هڪٻئي سان تعلق ڪهاڻيءَ جي عمل کي هڪ مرڪز تي گڏ رکي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> هن ناول جي اصل متن ۽ تفصيلي پلاٽ بابت دستياب تصديق ٿيل معلومات محدود آهي. تنهنڪري ٻن مرڪزي ڪردارن جا نالا، سندن سماجي حيثيت، ڪهاڻيءَ جو هنڌ ۽ واقعن جي پڄاڻي هتي بيان نه ڪيا ويا آهن. == بياني جوڙجڪ == === ٻن مرڪزي ڪردارن جو ڪردار === موتي لال جوتواڻيءَ جي تنقيدي بيان موجب ''هڪ سرد ديوار'' جي ڪهاڻي ٻن مرڪزي ڪردارن جي باهمي عمل سان اڳتي وڌي ٿي. انهن جي لاڳاپن ۽ عمل وسيلي ناول زندگيءَ جي هڪ مخصوص پهلوءَ کي پيش ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> هن تبصري ۾ ٻن ڪردارن جي اهميت تي زور ڏنو ويو آهي، پر سندن نالن، نفسياتي خصوصيتن يا ذاتي لاڳاپن بابت تفصيل مهيا نه ڪيا ويا آهن. === عمل جي وحدت === ناول جي فني جوڙجڪ بابت جوتواڻيءَ «عمل جي وحدت» جي تصور کي اهميت ڏني آهي. ان مان مراد اها آهي ته ڪهاڻيءَ جا واقعا ۽ ڪردارن جا عمل هڪ مرڪزي بياني سلسلي سان ڳنڍيل رهن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي بيان موجب ''هڪ سرد ديوار'' ۾ ٻن مرڪزي ڪردارن جو باهمي تعلق ناول جي واقعاتي جوڙجڪ کي هڪجهڙائي ۽ تسلسل ڏئي ٿو. === ضمني ڪهاڻيءَ جي غيرموجودگي === جوتواڻيءَ خاص طور ڄاڻايو آهي ته ناول ۾ ڪا ضمني ڪهاڻي موجود ناهي. سندس تنقيدي راءِ موجب هيءَ جوڙجڪ ڪيترن الڳ واقعن يا ڪردارن جي جذباتي دنيا کي گڏ پيش ڪرڻ بدران زندگيءَ جي هڪ محدود پهلوءَ تي ڌيان ڏئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> ضمني ڪهاڻيءَ جي غيرموجودگيءَ کي ناول جي هڪ بياني خصوصيت طور بيان ڪري سگهجي ٿو؛ پر ان بنياد تي ناول جي ادبي معيار بابت ڪو قطعي فيصلو نٿو ڪري سگهجي. == ادبي جائزو == موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هڪ سرد ديوار'' بابت ڪيل جائزو ناول جي فني جوڙجڪ تي مرڪوز آهي. ان ۾ ڪهاڻيءَ جي طوالت، ٻن مرڪزي ڪردارن، عمل جي وحدت ۽ ضمني ڪهاڻيءَ جي غيرموجودگيءَ کي اهم خصوصيتن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن مختصر تبصري مان ناول جي بنيادي بياني طريقي بابت ڄاڻ ملي ٿي. البت ان ۾ ڪهاڻيءَ جي مڪمل پلاٽ، ٻوليءَ جي اسلوب، ڪردارن جي نفسياتي ارتقا يا ناول جي ادبي پذيرائيءَ جو تفصيلي جائزو موجود ناهي. == ليکڪ == [[لعل پشپ]] سنڌي ٻوليءَ جو ناول نگار، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار ۽ نقاد هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس جنم 1935ع ۾ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ ٿيو. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هو هندستان منتقل ٿيو ۽ سنڌي ادب ۾ لکڻ جاري رکيائين.<ref name="SindhianaNovel"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ لعل پشپ کي جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي اهم ليکڪن مان شمار ڪيو ويو آهي. هن مختصر ڪهاڻين سان گڏ ناول، مضمون ۽ تنقيدي ادب پڻ لکيو.<ref name="SindhianaNovel"/> == لعل پشپ جا ٻيا ناول == انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «سنڌي ناول» واري داخلا ۾ ''هڪ سرد ديوار'' کان سواءِ لعل پشپ جا ٻيا ڪيترائي ناول پڻ درج آهن، جن ۾ ''هن جي آتم جو موت''، ''تڏهن ۽ هاڻي''، ''اها ديوار آسمان تائين'' ۽ ''ڪڇ نه ٿيڻ جو حادثو'' شامل آهن.<ref name="SindhianaNovel"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#294d70;color:#ffffff;" | ناول ! style="background:#294d70;color:#ffffff;" | اشاعت جو سال ! style="background:#294d70;color:#ffffff;" | ماخذ |- | style="background:#edf4fa;" | ''هڪ سرد ديوار'' | 1969ع | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | style="background:#f2f7ee;" | ''هن جي آتم جو موت'' | 1974ع | سنڌي ناولن جي فهرست |- | style="background:#edf4fa;" | ''تڏهن ۽ هاڻي'' | 1975ع | سنڌي ناولن جي فهرست |- | style="background:#f2f7ee;" | ''اها ديوار آسمان تائين'' | 1981ع | سنڌي ناولن جي فهرست |- | style="background:#edf4fa;" | ''ڪڇ نه ٿيڻ جو حادثو'' | 1982ع | سنڌي ناولن جي فهرست |} <ref name="SindhianaNovel"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي تعارفي بيان ۾ ''هڪ سرد ديوار'' ۽ ''اها ديوار آسمان تائين'' کي لعل پشپ جي ناولن جي ٽرائلاجيءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. تنهن هوندي به انهيءَ ٽرائلاجيءَ جي مڪمل ترتيب ۽ ٽئين حصي جي سڃاڻپ بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق جي ضرورت آهي.<ref name="SindhianaNovel"/> == سنڌي ناول نگاريءَ ۾ حيثيت == ''هڪ سرد ديوار'' 1969ع جي سنڌي ناول نگاريءَ سان لاڳاپيل تصنيف آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سنڌي ناولن واري تاريخي فهرست ۾ هن ناول کي 1969ع جي اشاعتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaNovel"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي جائزي موجب هن ناول جي سڃاڻپ ان جي ٻن مرڪزي ڪردارن ۽ هڪ مرڪزي عمل تي ٻڌل بياني جوڙجڪ سان ٿئي ٿي. انهيءَ ڪري ڪتاب سنڌي مختصر ناول جي فني مطالعي ۾ هڪ لاڳاپيل مثال آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ == موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ''هڪ سرد ديوار'' جو اشاعتي سال 1969ع درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaNovel"/> دستياب تصديق ٿيل ماخذن ۾ ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جي ناشر، اشاعت جي شهر، صفحن جي تعداد، اصل سرورق ۽ ISBN بابت تفصيل نه مليا آهن. انهن جي تصديق لاءِ اصل ڪتاب جي عنوان واري صفحي يا معتبر لائبريري فهرست جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[لعل پشپ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناول]] * [[مختصر ناول]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سنڌي ناول] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻي: سنڌي ادب جي لغت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_Books.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي سنڌي ڪتابن جي تصوير] [[زمرو:1969ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ناول]] [[زمرو:سنڌي ادب]] co2fxbgc876x2pqe0ptgpnw79aeu942 0 105307 428074 2026-11-04T20:14:58Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox | name = هڪ شخص جي واسنا | above = سنڌي ناول | label1 = ڪتاب جو نالو | data1 = هڪ شخص جي واسنا | label2 = رومن لپيءَ ۾ نالو | data2 = Hika Shakhsajee Vaasanaa | label3 = ليکڪ | data3 = [[آنند کيماڻي]] | label4 = ٻولي | data4 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | label5 = صنف | data5 = [[ناول]] | label6 = پهرين اشاعت | data6 = 1970ع | label7 = مرڪزي ڪردار | data7 =... 428074 wikitext text/x-wiki {{Infobox | name = هڪ شخص جي واسنا | above = سنڌي ناول | label1 = ڪتاب جو نالو | data1 = هڪ شخص جي واسنا | label2 = رومن لپيءَ ۾ نالو | data2 = Hika Shakhsajee Vaasanaa | label3 = ليکڪ | data3 = [[آنند کيماڻي]] | label4 = ٻولي | data4 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | label5 = صنف | data5 = [[ناول]] | label6 = پهرين اشاعت | data6 = 1970ع | label7 = مرڪزي ڪردار | data7 = انيل ۽ منجو | label8 = اهم موضوع | data8 = ازدواجي وفاداري، شخصي آزادي، جنسي تعلقات ۽ اخلاقي تضاد | label9 = هندي ترجمو | data9 = ارڌ ورت | label10 = ترجمي جي اشاعت | data10 = 1980ع }} '''هڪ شخص جي واسنا''' ({{lang-en|Hika Shakhsajee Vaasanaa}}) سنڌي ٻوليءَ جي ليکڪ، ناول نگار، نقاد ۽ مترجم [[آنند کيماڻي]] جو 1970ع ۾ شايع ٿيل ناول آهي. هن ناول ۾ انيل ۽ منجو جي تعلق وسيلي ازدواجي وفاداري، شخصي خواهشن، جنسي آزادي، اخلاقي ذميواري ۽ فرد جي قول ۽ عمل جي وچ ۾ تضاد کي موضوع بڻايو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ناول جو تنقيدي جائزو پيش ڪيو آهي، جڏهن ته [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ پڻ هن جي اشاعت جو سال 1970ع درج آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="SindhianaAnand">{{cite web |title=آنند کيماڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D9%86%D9%86%D8%AF+%DA%A9%D9%8A%D9%85%D8%A7%DA%BB%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> هن ناول جو هندي ترجمو ''ارڌ ورت'' جي عنوان سان 1980ع ۾ شايع ٿيو. انهيءَ ترجمي جو ذڪر انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي آنند کيماڻيءَ بابت سوانحي داخلا ۾ موجود آهي.<ref name="SindhianaAnand"/> == اشاعت ۽ ادبي پسمنظر == ''هڪ شخص جي واسنا'' 1970ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي ناول جي تاريخ بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي داخلا ۾ هن ڪتاب کي 1970ع جي ناولن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. سنڌ سلامت ڪتاب گهر تي موجود ''سنڌي ناول جي مختصر تاريخ'' جي فهرست ۾ پڻ هن ناول جو نالو ۽ اشاعتي سال درج آهن.<ref name="SindhianaNovel">{{cite web |title=سنڌي ناول |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="NovelHistory">{{cite web |title=آزاديءَ کان پوءِ سنڌي ناول - سنڌي ناول جي مختصر تاريخ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1886/read/62970 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ هن ناول کي ادبي بحث جو موضوع بڻيل تصنيف قرار ڏنو آهي. سندس تبصرو خاص طور مرڪزي ڪردار انيل جي اخلاقي روين، جنسي آزاديءَ بابت خيالن ۽ منجو سان سندس تعلق تي مرڪوز آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪهاڻيءَ جو تعارف == === انيل ۽ منجو === موتي لال جوتواڻيءَ جي تبصري موجب ناول جو مرڪزي مرد ڪردار انيل آهي، جڏهن ته منجو ان جي مرڪزي عورت ڪردار آهي. انيل پاڻ کي پنهنجي زال سان بنيادي طور وفادار سمجهي ٿو، پر جوتواڻيءَ جي تشريح موجب سندس عمل ان دعويٰ سان مطابقت نٿا رکن.<ref name="Jotwani1996"/> انيل پاڻ کي هڪ دانشور طور ڏسي ٿو ۽ اهڙي سماج جي تصور سان وابسته آهي، جنهن ۾ فرد جي ذاتي ۽ جنسي آزاديءَ تي روايتي پابنديون نه هجن. ناول جي تنقيدي جائزي موجب سندس اهڙا خيال ۽ عملي رويا هڪٻئي سان ٽڪراءَ ۾ اچن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === دهلي ۽ کجوراهو جا واقعا === جوتواڻيءَ جي بيان موجب انيل ۽ منجو دهلي ۽ کجوراهو ۾ هوٽلن جا ڪمرا وٺن ٿا. ان وقت ٻئي هڪٻئي جا مڙس ۽ زال نه هوندا آهن. جوتواڻي انيل جي انهيءَ رويي تي تنقيد ڪري ٿو ته هو پنهنجي دانشورانه نظرين جي باوجود ان حقيقت کي صاف نموني تسليم ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> تبصري ۾ انيل ۽ منجو جي وچ ۾ باهمي رضامنديءَ سان قائم ٿيندڙ جنسي تعلق جو پڻ ذڪر آهي. جوتواڻي ان واقعي جي پيشڪش ۽ ان سان لاڳاپيل اخلاقي سوالن تي تنقيدي اعتراض اٿاري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> دستياب تبصري ۾ انهن واقعن جي مڪمل ترتيب، ڪردارن جي اڳوڻي زندگي، سندن لاڳاپي جي پڄاڻي ۽ ناول جي آخري نتيجي بابت تفصيل موجود ناهن. تنهنڪري انهن بابت وڌيڪ دعوائون اصل متن جي تصديق کان سواءِ شامل نه ڪيون ويون آهن. == ناول جا موضوع == === قول ۽ عمل جو تضاد === جوتواڻيءَ جي تبصري ۾ انيل جي شخصيت جو هڪ نمايان پهلو سندس نظرين ۽ عملن جي وچ ۾ تضاد آهي. هو پاڻ کي ازدواجي وفاداريءَ جو پابند سمجهي ٿو، پر سندس عمل انهيءَ خودتصور سان ٽڪراءَ ۾ ڏيکاريا ويا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> هن تنقيدي پڙهڻيءَ ۾ انيل جي شخصيت فرد جي پنهنجي باري ۾ قائم ڪيل تصور ۽ سندس عملي روين جي وچ ۾ اختلاف جي مثال طور سامهون اچي ٿي. === شخصي آزادي ۽ اخلاقي ذميواري === ناول بابت جوتواڻيءَ جي بحث مان شخصي آزادي ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو موضوع ظاهر ٿئي ٿو. انيل اهڙي سماج جو تصور رکي ٿو، جنهن ۾ روايتي جنسي پابنديون گهٽ هجن، پر جوتواڻيءَ جي راءِ موجب هو پنهنجي عملن بابت ضروري اخلاقي سچائيءَ جو مظاهرو نٿو ڪري.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ جوتواڻيءَ جي تنقيدي تشريح آهي. ان کي ناول جي واحد ممڪن تعبير يا سڀني پڙهندڙن جي متفقه راءِ طور پيش نٿو ڪري سگهجي. === رضامندي ۽ جنسي اخلاقيات === جوتواڻي پنهنجي تبصري ۾ منجو جي رضامنديءَ جو ذڪر ڪرڻ باوجود انيل ۽ منجو جي جنسي تعلق جي اخلاقي ۽ فني پيشڪش تي اعتراض ڪري ٿو. سندس دليل ۾ رضامنديءَ سان ٿيل جنسي تعلق کي پڻ روايتي پاڪدامنيءَ جي تصور جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> اهو جوتواڻيءَ جو اخلاقي ۽ ادبي موقف آهي. ناول بابت غيرجانبدار بحث ۾ رضامنديءَ سان قائم ٿيل تعلق، ازدواجي وفاداريءَ جي ڀڃڪڙي ۽ جنسي تشدد کي الڳ الڳ تصورن طور سمجهڻ ضروري آهي. == ڪردارنگاري == === انيل === انيل ناول جو مرڪزي مرد ڪردار آهي. جوتواڻيءَ جي تبصري موجب هو پنهنجي باري ۾ هڪ اهڙو تصور رکي ٿو، جيڪو سندس عملي رويي سان مطابقت نٿو رکي. سندس شخصيت ۾ دانشورانه دعوائن، ازدواجي وفاداريءَ جي تصور ۽ جنسي آزاديءَ بابت خيالن جي وچ ۾ تضاد ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻي انيل جي شخصيت جي وضاحت لاءِ نفسياتي اصطلاح ''schizophrenic'' استعمال ڪيو آهي. پر سندس تبصري ۾ ڪنهن طبي تشخيص جو ثبوت موجود ناهي. تنهنڪري هن اصطلاح کي نقاد جي ادبي تشريح تائين محدود رکڻ گهرجي. === منجو === منجو ناول جي مرڪزي عورت ڪردار آهي. جوتواڻيءَ جي تبصري ۾ سندس ڪردار جو ذڪر خاص طور انيل سان تعلق ۽ ٻنهي جي وچ ۾ باهمي رضامنديءَ سان قائم ٿيندڙ جنسي لاڳاپي جي حوالي سان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> دستياب تنقيدي تبصري ۾ منجو جي شخصيت، سندس خيالن، سماجي حالتن ۽ ذاتي مقصدن جو تفصيلي بيان موجود ناهي. ان ڪري سندس ڪردار کي رڳو انيل جي خواهشن جو عڪس سمجهڻ يا سندس نفسياتي حالت بابت مخصوص نتيجا ڪڍڻ لاءِ وڌيڪ متني شاهدي گهربل آهي. == ادبي تنقيد == === موتي لال جوتواڻيءَ جو جائزو === موتي لال جوتواڻيءَ ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هڪ شخص جي واسنا'' بابت سخت تنقيدي راءِ ڏني آهي. هن انيل جي قول ۽ عمل جي تضاد، دانشورانه ايمانداريءَ جي کوٽ ۽ منجو سان جنسي تعلق جي فني پيشڪش تي اعتراض ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي تبصري ۾ جنسي اخلاقيات بابت روايتي قدرن جو اثر نمايان آهي. هن رضامنديءَ سان قائم ٿيل تعلق جي تصويرڪشيءَ کي پڻ اعتراض جوڳو سمجهيو آهي. اهو تبصرو هڪ نقاد جي موقف طور اهم آهي، پر ان کي غيرجانبدار حقيقت يا ناول جي ادبي قدر بابت قطعي فيصلو نٿو سمجهي سگهجي. === تنقيدي جائزي جون حدون === جوتواڻيءَ جو تبصرو ناول جي اخلاقي پهلوئن تي مرڪوز آهي. ان ۾ انيل ۽ منجو جي لاڳاپي جي فني جوڙجڪ، عورت جي پنهنجي نقطه نظر، مکالمن جي ٻولي، بياني انداز ۽ ناول جي مجموعي ساخت جو تفصيلي مطالعو موجود ناهي. انهن پهلوئن بابت وڌيڪ نتيجن لاءِ ناول جي اصل متن ۽ ٻين آزاد تنقيدي مطالعي جي ضرورت آهي. == هندي ترجمو == ''هڪ شخص جي واسنا'' جو هندي ترجمو ''ارڌ ورت'' جي عنوان سان 1980ع ۾ شايع ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي آنند کيماڻيءَ بابت داخلا ۾ انهيءَ ڪتاب کي اصل سنڌي ناول جو هندي ترجمو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SindhianaAnand"/> ترجمي جي ناشر، مترجم جي الڳ سڃاڻپ، ڇاپي جي هنڌ ۽ صفحن جي تعداد بابت تصديق ٿيل تفصيل دستياب نه آهن. == ليکڪ == [[آنند کيماڻي]] سنڌي ٻوليءَ جو ناول نگار، ڪهاڻيڪار، نقاد ۽ مترجم آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس جنم 9 سيپٽمبر 1933ع تي سنڌ جي نوشهري فيروز ضلعي جي سڌوجا ڳوٺ ۾ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ هو هندستان منتقل ٿيو. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن نئين دهليءَ ۾ پارليامينٽ هائوس ۾ ملازمت ڪئي ۽ 1991ع ۾ رٽائرڊ ٿيو.<ref name="SindhianaAnand"/> سندس شروعاتي ڪتابن ۾ ''لچي'' (1965ع)، ''چيتنا'' (1967ع)، ''ساهتيه جا سڌانت'' (1969ع) ۽ ''هڪ شخص جي واسنا'' (1970ع) شامل آهن. پوءِ هن ناول، ڪهاڻي، تنقيد، شاعري ۽ ترجمي جي شعبن ۾ ٻيون تصنيفون پڻ پيش ڪيون.<ref name="SindhianaAnand"/> کيس 2009ع ۾ دهلي سنڌي اڪيڊميءَ پاران حياتيءَ جي ادبي خدمتن جو اعزاز ۽ ساڳئي سال ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو.<ref name="SindhianaAnand"/> == آنند کيماڻيءَ جا چونڊ ناول == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#294f70;color:white;" | ناول ! style="background:#294f70;color:white;" | اشاعت جو سال ! style="background:#294f70;color:white;" | ڪتابياتي ڄاڻ |- | style="background:#eaf3f9;" | ''هڪ شخص جي واسنا'' | 1970ع | سنڌي ناول |- | style="background:#f1f6ed;" | ''ارڌ ورت'' | 1980ع | ''هڪ شخص جي واسنا'' جو هندي ترجمو |- | style="background:#eaf3f9;" | ''انتر ياترا'' | 2002ع | ناول |- | style="background:#f1f6ed;" | ''اڻ لتاڙيل پيچرا'' | 2003ع | ناول |- | style="background:#eaf3f9;" | ''رشتن جو ڌنڌ'' | 2003ع | ناول |- | style="background:#f1f6ed;" | ''باهه جي ٻنهي پاسي'' | 2008ع | ناول |- | style="background:#eaf3f9;" | ''محبت منهنجي خواب ناهي'' | 2015ع | ناول |} <ref name="SindhianaAnand"/> == سنڌي ناول نگاريءَ ۾ حيثيت == ''هڪ شخص جي واسنا'' جو شمار 1970ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ناولن ۾ ٿئي ٿو. سنڌي ناول جي تاريخ بابت ڪتابياتي فهرستن ۾ ان جي اشاعت درج آهي، جڏهن ته موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ان بابت الڳ تنقيدي تبصرو موجود آهي.<ref name="SindhianaNovel"/><ref name="NovelHistory"/><ref name="Jotwani1996"/> هن ناول بابت دستياب تنقيدي بحث ۾ فرد جي اخلاقي تضادن، ازدواجي وفاداريءَ ۽ جنسي آزاديءَ جا سوال نمايان آهن. انهن موضوعن جي وڌيڪ جامع مطالعي لاءِ اصل متن ۽ مختلف تنقيدي نقطه نظرن جو مقابلو ضروري آهي. == ڪتابياتي ڄاڻ == دستياب ماخذن مان ناول جو نالو، ليکڪ ۽ 1970ع ۾ اشاعت جي تصديق ٿئي ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مان 1980ع جي هندي ترجمي جي پڻ تصديق ٿئي ٿي.<ref name="SindhianaAnand"/><ref name="SindhianaNovel"/> پهرئين ڇاپي جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد، ISBN ۽ اصل سرورق بابت معلومات وڌيڪ ڪتابياتي تصديق جي محتاج آهي. == پڻ ڏسو == * [[آنند کيماڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناول]] * [[موتي لال جوتواڻي]] * [[سنڌي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D9%86%D9%86%D8%AF+%DA%A9%D9%8A%D9%85%D8%A7%DA%BB%D9%8A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: آنند کيماڻي] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سنڌي ناول] * [https://books.sindhsalamat.com/book/1886/read/62970 سنڌي ناول جي مختصر تاريخ] [[زمرو:1970ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ناول]] [[زمرو:سنڌي ادب]] aircn5sznhq77qneq5vo65gb6x119ku 428085 428074 2026-11-04T21:46:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 428085 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هڪ شخص جي واسنا | author = [[آنند کيماڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ناول]] | subject = ازدواجي وفاداري، شخصي آزادي، جنسي خواهشون ۽ اخلاقي تضاد | set_in = [[دهلي]] ۽ [[کجوراهو]] | published = 1970ع }} '''هڪ شخص جي واسنا''' ({{lang-en|Hika Shakhsajee Vaasanaa}}) سنڌي ٻوليءَ جي ليکڪ، ناول نگار، نقاد ۽ مترجم [[آنند کيماڻي]] جو 1970ع ۾ شايع ٿيل ناول آهي. هن ناول ۾ انيل ۽ منجو جي تعلق وسيلي ازدواجي وفاداري، شخصي خواهشن، جنسي آزادي، اخلاقي ذميواري ۽ فرد جي قول ۽ عمل جي وچ ۾ تضاد کي موضوع بڻايو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ناول جو تنقيدي جائزو پيش ڪيو آهي، جڏهن ته [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ پڻ هن جي اشاعت جو سال 1970ع درج آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="SindhianaAnand">{{cite web |title=آنند کيماڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D9%86%D9%86%D8%AF+%DA%A9%D9%8A%D9%85%D8%A7%DA%BB%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> هن ناول جو هندي ترجمو ''ارڌ ورت'' جي عنوان سان 1980ع ۾ شايع ٿيو. انهيءَ ترجمي جو ذڪر انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي آنند کيماڻيءَ بابت سوانحي داخلا ۾ موجود آهي.<ref name="SindhianaAnand"/> == اشاعت ۽ ادبي پسمنظر == ''هڪ شخص جي واسنا'' 1970ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي ناول جي تاريخ بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي داخلا ۾ هن ڪتاب کي 1970ع جي ناولن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. سنڌ سلامت ڪتاب گهر تي موجود ''سنڌي ناول جي مختصر تاريخ'' جي فهرست ۾ پڻ هن ناول جو نالو ۽ اشاعتي سال درج آهن.<ref name="SindhianaNovel">{{cite web |title=سنڌي ناول |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="NovelHistory">{{cite web |title=آزاديءَ کان پوءِ سنڌي ناول - سنڌي ناول جي مختصر تاريخ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1886/read/62970 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ هن ناول کي ادبي بحث جو موضوع بڻيل تصنيف قرار ڏنو آهي. سندس تبصرو خاص طور مرڪزي ڪردار انيل جي اخلاقي روين، جنسي آزاديءَ بابت خيالن ۽ منجو سان سندس تعلق تي مرڪوز آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪهاڻيءَ جو تعارف == === انيل ۽ منجو === موتي لال جوتواڻيءَ جي تبصري موجب ناول جو مرڪزي مرد ڪردار انيل آهي، جڏهن ته منجو ان جي مرڪزي عورت ڪردار آهي. انيل پاڻ کي پنهنجي زال سان بنيادي طور وفادار سمجهي ٿو، پر جوتواڻيءَ جي تشريح موجب سندس عمل ان دعويٰ سان مطابقت نٿا رکن.<ref name="Jotwani1996"/> انيل پاڻ کي هڪ دانشور طور ڏسي ٿو ۽ اهڙي سماج جي تصور سان وابسته آهي، جنهن ۾ فرد جي ذاتي ۽ جنسي آزاديءَ تي روايتي پابنديون نه هجن. ناول جي تنقيدي جائزي موجب سندس اهڙا خيال ۽ عملي رويا هڪٻئي سان ٽڪراءَ ۾ اچن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === دهلي ۽ کجوراهو جا واقعا === جوتواڻيءَ جي بيان موجب انيل ۽ منجو دهلي ۽ کجوراهو ۾ هوٽلن جا ڪمرا وٺن ٿا. ان وقت ٻئي هڪٻئي جا مڙس ۽ زال نه هوندا آهن. جوتواڻي انيل جي انهيءَ رويي تي تنقيد ڪري ٿو ته هو پنهنجي دانشورانه نظرين جي باوجود ان حقيقت کي صاف نموني تسليم ڪرڻ کان پاسو ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> تبصري ۾ انيل ۽ منجو جي وچ ۾ باهمي رضامنديءَ سان قائم ٿيندڙ جنسي تعلق جو پڻ ذڪر آهي. جوتواڻي ان واقعي جي پيشڪش ۽ ان سان لاڳاپيل اخلاقي سوالن تي تنقيدي اعتراض اٿاري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> دستياب تبصري ۾ انهن واقعن جي مڪمل ترتيب، ڪردارن جي اڳوڻي زندگي، سندن لاڳاپي جي پڄاڻي ۽ ناول جي آخري نتيجي بابت تفصيل موجود ناهن. تنهنڪري انهن بابت وڌيڪ دعوائون اصل متن جي تصديق کان سواءِ شامل نه ڪيون ويون آهن. == ناول جا موضوع == === قول ۽ عمل جو تضاد === جوتواڻيءَ جي تبصري ۾ انيل جي شخصيت جو هڪ نمايان پهلو سندس نظرين ۽ عملن جي وچ ۾ تضاد آهي. هو پاڻ کي ازدواجي وفاداريءَ جو پابند سمجهي ٿو، پر سندس عمل انهيءَ خودتصور سان ٽڪراءَ ۾ ڏيکاريا ويا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> هن تنقيدي پڙهڻيءَ ۾ انيل جي شخصيت فرد جي پنهنجي باري ۾ قائم ڪيل تصور ۽ سندس عملي روين جي وچ ۾ اختلاف جي مثال طور سامهون اچي ٿي. === شخصي آزادي ۽ اخلاقي ذميواري === ناول بابت جوتواڻيءَ جي بحث مان شخصي آزادي ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو موضوع ظاهر ٿئي ٿو. انيل اهڙي سماج جو تصور رکي ٿو، جنهن ۾ روايتي جنسي پابنديون گهٽ هجن، پر جوتواڻيءَ جي راءِ موجب هو پنهنجي عملن بابت ضروري اخلاقي سچائيءَ جو مظاهرو نٿو ڪري.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ جوتواڻيءَ جي تنقيدي تشريح آهي. ان کي ناول جي واحد ممڪن تعبير يا سڀني پڙهندڙن جي متفقه راءِ طور پيش نٿو ڪري سگهجي. === رضامندي ۽ جنسي اخلاقيات === جوتواڻي پنهنجي تبصري ۾ منجو جي رضامنديءَ جو ذڪر ڪرڻ باوجود انيل ۽ منجو جي جنسي تعلق جي اخلاقي ۽ فني پيشڪش تي اعتراض ڪري ٿو. سندس دليل ۾ رضامنديءَ سان ٿيل جنسي تعلق کي پڻ روايتي پاڪدامنيءَ جي تصور جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> اهو جوتواڻيءَ جو اخلاقي ۽ ادبي موقف آهي. ناول بابت غيرجانبدار بحث ۾ رضامنديءَ سان قائم ٿيل تعلق، ازدواجي وفاداريءَ جي ڀڃڪڙي ۽ جنسي تشدد کي الڳ الڳ تصورن طور سمجهڻ ضروري آهي. == ڪردارنگاري == === انيل === انيل ناول جو مرڪزي مرد ڪردار آهي. جوتواڻيءَ جي تبصري موجب هو پنهنجي باري ۾ هڪ اهڙو تصور رکي ٿو، جيڪو سندس عملي رويي سان مطابقت نٿو رکي. سندس شخصيت ۾ دانشورانه دعوائن، ازدواجي وفاداريءَ جي تصور ۽ جنسي آزاديءَ بابت خيالن جي وچ ۾ تضاد ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻي انيل جي شخصيت جي وضاحت لاءِ نفسياتي اصطلاح ''schizophrenic'' استعمال ڪيو آهي. پر سندس تبصري ۾ ڪنهن طبي تشخيص جو ثبوت موجود ناهي. تنهنڪري هن اصطلاح کي نقاد جي ادبي تشريح تائين محدود رکڻ گهرجي. === منجو === منجو ناول جي مرڪزي عورت ڪردار آهي. جوتواڻيءَ جي تبصري ۾ سندس ڪردار جو ذڪر خاص طور انيل سان تعلق ۽ ٻنهي جي وچ ۾ باهمي رضامنديءَ سان قائم ٿيندڙ جنسي لاڳاپي جي حوالي سان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> دستياب تنقيدي تبصري ۾ منجو جي شخصيت، سندس خيالن، سماجي حالتن ۽ ذاتي مقصدن جو تفصيلي بيان موجود ناهي. ان ڪري سندس ڪردار کي رڳو انيل جي خواهشن جو عڪس سمجهڻ يا سندس نفسياتي حالت بابت مخصوص نتيجا ڪڍڻ لاءِ وڌيڪ متني شاهدي گهربل آهي. == ادبي تنقيد == === موتي لال جوتواڻيءَ جو جائزو === موتي لال جوتواڻيءَ ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هڪ شخص جي واسنا'' بابت سخت تنقيدي راءِ ڏني آهي. هن انيل جي قول ۽ عمل جي تضاد، دانشورانه ايمانداريءَ جي کوٽ ۽ منجو سان جنسي تعلق جي فني پيشڪش تي اعتراض ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي تبصري ۾ جنسي اخلاقيات بابت روايتي قدرن جو اثر نمايان آهي. هن رضامنديءَ سان قائم ٿيل تعلق جي تصويرڪشيءَ کي پڻ اعتراض جوڳو سمجهيو آهي. اهو تبصرو هڪ نقاد جي موقف طور اهم آهي، پر ان کي غيرجانبدار حقيقت يا ناول جي ادبي قدر بابت قطعي فيصلو نٿو سمجهي سگهجي. === تنقيدي جائزي جون حدون === جوتواڻيءَ جو تبصرو ناول جي اخلاقي پهلوئن تي مرڪوز آهي. ان ۾ انيل ۽ منجو جي لاڳاپي جي فني جوڙجڪ، عورت جي پنهنجي نقطه نظر، مکالمن جي ٻولي، بياني انداز ۽ ناول جي مجموعي ساخت جو تفصيلي مطالعو موجود ناهي. انهن پهلوئن بابت وڌيڪ نتيجن لاءِ ناول جي اصل متن ۽ ٻين آزاد تنقيدي مطالعي جي ضرورت آهي. == هندي ترجمو == ''هڪ شخص جي واسنا'' جو هندي ترجمو ''ارڌ ورت'' جي عنوان سان 1980ع ۾ شايع ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي آنند کيماڻيءَ بابت داخلا ۾ انهيءَ ڪتاب کي اصل سنڌي ناول جو هندي ترجمو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SindhianaAnand"/> ترجمي جي ناشر، مترجم جي الڳ سڃاڻپ، ڇاپي جي هنڌ ۽ صفحن جي تعداد بابت تصديق ٿيل تفصيل دستياب نه آهن. == ليکڪ == [[آنند کيماڻي]] سنڌي ٻوليءَ جو ناول نگار، ڪهاڻيڪار، نقاد ۽ مترجم آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس جنم 9 سيپٽمبر 1933ع تي سنڌ جي نوشهري فيروز ضلعي جي سڌوجا ڳوٺ ۾ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ هو هندستان منتقل ٿيو. تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن نئين دهليءَ ۾ پارليامينٽ هائوس ۾ ملازمت ڪئي ۽ 1991ع ۾ رٽائرڊ ٿيو.<ref name="SindhianaAnand"/> سندس شروعاتي ڪتابن ۾ ''لچي'' (1965ع)، ''چيتنا'' (1967ع)، ''ساهتيه جا سڌانت'' (1969ع) ۽ ''هڪ شخص جي واسنا'' (1970ع) شامل آهن. پوءِ هن ناول، ڪهاڻي، تنقيد، شاعري ۽ ترجمي جي شعبن ۾ ٻيون تصنيفون پڻ پيش ڪيون.<ref name="SindhianaAnand"/> کيس 2009ع ۾ دهلي سنڌي اڪيڊميءَ پاران حياتيءَ جي ادبي خدمتن جو اعزاز ۽ ساڳئي سال ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو.<ref name="SindhianaAnand"/> == آنند کيماڻيءَ جا چونڊ ناول == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#294f70;color:white;" | ناول ! style="background:#294f70;color:white;" | اشاعت جو سال ! style="background:#294f70;color:white;" | ڪتابياتي ڄاڻ |- | style="background:#eaf3f9;" | ''هڪ شخص جي واسنا'' | 1970ع | سنڌي ناول |- | style="background:#f1f6ed;" | ''ارڌ ورت'' | 1980ع | ''هڪ شخص جي واسنا'' جو هندي ترجمو |- | style="background:#eaf3f9;" | ''انتر ياترا'' | 2002ع | ناول |- | style="background:#f1f6ed;" | ''اڻ لتاڙيل پيچرا'' | 2003ع | ناول |- | style="background:#eaf3f9;" | ''رشتن جو ڌنڌ'' | 2003ع | ناول |- | style="background:#f1f6ed;" | ''باهه جي ٻنهي پاسي'' | 2008ع | ناول |- | style="background:#eaf3f9;" | ''محبت منهنجي خواب ناهي'' | 2015ع | ناول |} <ref name="SindhianaAnand"/> == سنڌي ناول نگاريءَ ۾ حيثيت == ''هڪ شخص جي واسنا'' جو شمار 1970ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ناولن ۾ ٿئي ٿو. سنڌي ناول جي تاريخ بابت ڪتابياتي فهرستن ۾ ان جي اشاعت درج آهي، جڏهن ته موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ان بابت الڳ تنقيدي تبصرو موجود آهي.<ref name="SindhianaNovel"/><ref name="NovelHistory"/><ref name="Jotwani1996"/> هن ناول بابت دستياب تنقيدي بحث ۾ فرد جي اخلاقي تضادن، ازدواجي وفاداريءَ ۽ جنسي آزاديءَ جا سوال نمايان آهن. انهن موضوعن جي وڌيڪ جامع مطالعي لاءِ اصل متن ۽ مختلف تنقيدي نقطه نظرن جو مقابلو ضروري آهي. == ڪتابياتي ڄاڻ == دستياب ماخذن مان ناول جو نالو، ليکڪ ۽ 1970ع ۾ اشاعت جي تصديق ٿئي ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مان 1980ع جي هندي ترجمي جي پڻ تصديق ٿئي ٿي.<ref name="SindhianaAnand"/><ref name="SindhianaNovel"/> پهرئين ڇاپي جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد، ISBN ۽ اصل سرورق بابت معلومات وڌيڪ ڪتابياتي تصديق جي محتاج آهي. == پڻ ڏسو == * [[آنند کيماڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناول]] * [[موتي لال جوتواڻي]] * [[سنڌي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D9%86%D9%86%D8%AF+%DA%A9%D9%8A%D9%85%D8%A7%DA%BB%D9%8A انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: آنند کيماڻي] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سنڌي ناول] * [https://books.sindhsalamat.com/book/1886/read/62970 سنڌي ناول جي مختصر تاريخ] [[زمرو:1970ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ناول]] [[زمرو:سنڌي ادب]] 7wqpqk9a3tvatmmdtsrs4g66ci0xnwf 0 105308 428075 2026-11-04T21:24:10Z JogiAsad 4693 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1383743556|Angklung]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 428075 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{ڄاڻخانو اوزار|name=Angklung<br>{{sund| ᮃᮀᮊᮣᮥᮀ}}|image=Eight-pitch Angklung, Mitchell Park, Milwaukee.jpg|image_size=|alt=|caption=اَٺن سُرن سان {{lang|su|Angklung}}|background=ٺوڪي وڄائڻ وارو ساز|names=|classification=گهن واڌيا (آڊيو فون)|hornbostel_sachs=111.232|hornbostel_sachs_desc=ٽوڪي وڄائڻ وارين نلين جا سيٽ|inventors=|developed=[[انڊونيشيا]]|timbre=|volume=|attack=|decay=|range=جي2 - سي6|pitch=وچولي|related=|musicians=|builders=|articles=}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox intangible heritage|ICH=انڊونيشيا جو آنگڪلونگ|State Party=انڊونيشيا|ID=00393|Region=APA|Year=2010|Session=5هون|List=ريپريزينٽيٽيو|Note='''روايتي {{lang|su|آنگڪلونگ}}''' (پنج سُري (پينٽاٽونڪ) – [[سليندرو]] اسڪيل: {{lang|su|انگڪلونگ ڪانيڪس, انگڪلونگ ڊوڊوگ لوجور, انگڪلونگ گبراگ, انگڪلونگ بادينگ, انگڪلونگ بونگڪو, انگڪلونگ بدود, انگڪلونگ بنڪس}}, ۽ {{lang|su|انگڪلونگ [[ڪالونگ]]}}) ۽ '''نئون {{lang|su|انگڪلونگ}}''' (ست سُري (ڊاياٽونڪ)/ڪروميٽڪ – {{lang|su|سليندرو, [[پيلوگ]]}}, ۽ {{lang|su|مديندا}} ماپو: {{lang|su|انگڪلونگ پدائينگ}})}}<templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>  {{ٻولي|su|'''آنگڪلونگ'''}} ( سُنڊاني :{{Script/Sund|ᮃᮀᮊᮣᮥᮀ}} ) [[انڊونيشيا]] ۾ سنڊاني ٻولي جو هڪ [[ساز|راڳ جو اوزار]] آهي جيڪو بانس جي فريم سان ڳنڍيل مختلف انگ ۾ [[بانس|بانس جي]] نلين مان ٺهيل آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=5 January 2021}}</ref> ٽيوبون اهڙي طرح تراشيون ويون آهن ته جيئن ڌڪ لڳڻ تي گونجندڙ آواز پيدا ٿئي ۽ اولهندي هٿ جي گھنٽين وانگر آڪٽيوز سان ٺهيل آهن. فريم جو بنياد هڪ هٿ ۾ جهليل آهي، جڏهن ته ٻيو هٿ اوزار کي ڌڙڪائي ٿو، جنهن جي ڪري هڪ ورجائيندڙ نوٽ آواز اچي ٿو. {{ٻولي|su|آنگڪلونگ}} ۾ هر هڪ فنڪار اينسمبل عام طور تي صرف هڪ پچ لاءِ ذميوار هوندو آهي، انهن جي انفرادي {{ٻولي|su|انگڪلونگ}} آواز ڏيڻ پوري ڌنون پيدا ڪرڻ لاءِ مناسب وقتن تي ( ڪوٽيڪن ڏسو). [[File:Angklung.webm|thumb| انگڪلنگ]] {{ٻولي|su|انگڪلونگ}} انڊونيشيا ۾ هاڻي اولهه جاوا ۽ بينٽين صوبن ۾ وجود ۾ آيو، ۽ ڪيترن ئي صدين کان سنڊاني ماڻهو ان کي وڄائي رهيا آهن. {{ٻولي|su|انگڪلونگ}} ۽ ان جي موسيقي سنڊاني برادري جي ثقافتي سڃاڻپ جو هڪ اهم ڀاڱو بڻجي چڪي آهي. <ref>{{Cite book |last=Spiller |first=Henry |title=Gamelan: The Traditional Sounds of Indonesia, Volume 1 |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |isbn=9781851095063 |page=140 |quote=Angklung has become a veritable symbol of Sundanese culture}}</ref> {{ٻولي|su|انگڪلونگ}} وڄائڻ هڪ آرڪيسٽرا جي طور تي سهڪار ۽ سُرن جي ميلاپ جي ضرورت آهي، ۽ ٽيم ورڪ، گڏيل احترام ۽ سماجي ميلاپ جي قدرن کي وڌائي ٿو. <ref name=":0" /> 18 نومبر 2010 تي، [[يونيسڪو]] انڊونيشيائي {{ٻولي|su|انگڪلونگ}} کي انسانيت جي اَڻ ڇهيو ويندڙ ثقافتي ورثي جي نمائندگي واري فهرست ۾ وِڌو، ۽ انڊونيشيائي ماڻهن ۽ انڊونيشيائي سرڪار کي همٿايو ته اهي {{ٻولي|su|انگڪلونگ}} جي دستڪاري جي بچاءَ، مٽاسٽا، پرفارمنس کي وڌائن ۽ همٿائن . <ref name=":0" /> == بڻ بنياد == لفظ {{ٻولي|su|انگڪلونگ}} ٿي سگهي ٿو سُنڊاني ٻوليءَ جي {{ٻولي|su|انگڪلونگ-انگڪليونگان}} مان نڪتو هجي ، {{ٻولي|su|آنڱڪلُونگ}} وڄائيندڙ جي چرپر ۽ ان ساز مان نڪرندڙ آنوميٽوپوئڪ {{Not a typo|''ڪليونگ''}} واري آواز ڏانهن اشارو ڪري ٿو. <ref name="Indonesia travel">{{حوالو ويب|quote=2 October 2014|archivedate=28 September 2014}}</ref> == تاريخ == ڊاڪٽر گرونمين جي مطابق، {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} هندو دور کان اڳ ئي سڄي ٻيٽن جو پسند ڪيل راڳ جو آوزار هو. <ref>{{حوالو ويب|date=23 May 2021|quote=2021-05-24}}</ref> ''جاوا ۾ راڳ'' ۾ جاپ ڪنسٽ جي مطابق، اولهه جاوا کان سواءِ، {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} ڏکڻ سماترا ۽ ڪاليمانتان ۾ پڻ موجود آهي. لامپنگ ، اوڀر جاوا ۽ مرڪزي جاوا پڻ هن ساز کان واقف آهن. <ref name="Indonesia travel" /> [[انڊونيشيا جي تاريخ|هندو دور]] ۽ سونڊا جي بادشاهت جي زماني ۾، ساز تقريب ۾ اهم ڪردار نڀائيندو هو. {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} چانورن جي ديوي، ديوي سري جي مانَ لاءِ وڄايو ويندو هو، ته جيئن هوءَ انهن جي ڌرتيءَ ۽ جيون کي برڪت ڏئي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2011-08-19|archivedate=2011-10-03}}</ref> {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} اهو نماز جي وقت جو به اشارو هو، ۽ چيو ويندو هو ته اهو ستين صدي کان وٺي سونڊا جي بادشاهت ۾ وڄايو ويندو هو. سونڊا جي بادشاهت ۾، اهو بوبت جي جنگ دوران مارشل [[موسيقي|ميوزڪ]] فراهم ڪندو هو، جيئن ''ڪدونگ سنڊا'' ۾ ٻڌايو ويو آهي. سڀ کان پراڻو بچيل {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} 17 صدي ۾ جسنگا، بوگور ۾ ٺهيل {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ گبراڳ}} آهي. ٻيا قديم {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} سري بدوگا ميوزيم، بانڊونگ ۾ سانڍي رکيل آهن. <ref name="Awi" /> سڀ کان پراڻو {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} روايت کي ليباڪ ريجنسي ، بنتن کان {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ بوهون}} ("آڳاٽي {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} ") سڏيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|archivedate=Oct 2, 2011|quote=Jan 6, 2021}}</ref> {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ بوهون}} {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} جو هڪ آڳاٽو قسم آهي ''سيرن ٽاون جي'' پوک جي تقريب دوران اندروني بانٽين صوبي جي بدوئي ماڻهن پاران وڄايو ويو. 1938 ع ۾، بندونگ کان، ڊائنگ سوئيٽنگا (سوٽنگا)، هڪ {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} ٺاهي. جيڪو روايتي ''پيلاگ'' يا ''سلينڊرو'' اسڪيل جي بدران ڊائٽونڪ اسڪيل تي ٻڌل آهي. ان کان پوءِ، {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} مقبوليت واپس آئي آهي ۽ تعليم ۽ وندُر لاءِ استعمال ٿئي ٿي، ۽ شايد مغربي سازن سان گڏ آرڪيسٽرا ۾ به استعمال ٿي سگهي ٿي. {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} جي پهرين پرفارمنس مان هڪ هڪ آرڪيسٽرا ۾ 1955 ۾ [[بنڊونگ ڪانفرنس|بانڊونگ ڪانفرنس]] دوران ٿيو هو. 1966 ع ۾، دائنگ سوئيتنگا جي هڪ شاگرد، ادجو نگالاگينگا ان ساز جي بچاءَ ۽ ترقي جي مرڪز جي طور تي پنهنجي {{ٻولي|su|سائونگ آنڱڪلونگ}} ("انگڪلنگ جو گھر") کوليو. 18 نومبر 2010 تي [[يونيسڪو]] انڊونيشيائي {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} کي انسانيت جي اَڻ ڇهيل ثقافتي ورثي جي نمائندگي واري فهرست ۾ وِڌو. <ref>{{Cite news |date=October 8, 2018 |title=Unesco to Declare Indonesia's Angklung World Heritage |url=http://www.thejakartaglobe.com/home/unesco-to-declare-indonesias-angklung-world-heritage/400274 |work=The Jakarta Globe}}</ref><gallery mode="packed"> File:Baduy_van_de_residentie_Banten,_West-Java,_Jannes_Theodorus_Bik_(attributed_to),_c._1816_-_c._1846.jpg|alt=An illustration of a Baduy man playing a calung by Jannes Theodorus Bik, c. 1816–1846.| جينس ٿيوڊورس بِڪ، سي. 1816-1846. File:Émile_Bayard_-_Joueurs_d'angklong.jpg|alt=Angklung players in West Java by French illustrator Émile Bayard (1837–1891).| {{ٻولي|su|آنگڪلونگ}} فرانسيسي مصور ايميل بيارڊ (1837-1891) پاران ويسٽ جاوا ۾ رانديگر. File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Angklung-spelers_Garoet_West-Java_TMnr_60013728.jpg|alt=Angklung players in Garut, West Java, before 1904| {{ٻولي|su|آنگڪلونگ}} 1904 کان اڳ، گاروت ، اولهه جاوا ۾ رانديگر File:Angklung-arumba.jpg|alt=Angklung is an intangible cultural heritage element| {{ٻولي|su|Angklung}} هڪ غير محسوس ثقافتي ورثو عنصر آهي </gallery> == قسمون == === روايتي {{ٻولي|su|آنڱڪلونگ}} === ==== {{ٻولي|su|Angklung kanekes}} ==== [[File:Angklung-Baduy.jpg|thumb|{{ٻولي|su|آنگڪلونگ ڪانيڪيس {{lang|en|or}} آنگڪلونگبوهون {{lang|en|or}} آنگڪلونگ [[Baduy people|بادوئي]]}} ، [[Banten|بينٽن]]]] ==== {{ٻولي|su|آنگڪلونگ بنگڪو}} ==== [[File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Enkelvellige_cilindrische_trom_van_bamboe_TMnr_15-435.jpg|thumb|{{ٻولي|su|Angklung Dogdog Lojor}} .]] ==== {{ٻولي|su|Angklung buncis}} ==== [[File:Seren_Taun_2012_Bogor_A.jpg|thumb|{{ٻولي|su|Angklung Buncis}} [[Bogor|بوگور]] ، [[West Java|ويسٽ جاوا]] ۾ [[Seren taun|سرين ٽون جي]] تقريب ۾.]] === نئون {{ٻولي|su|آنگڪلونگ}} يا {{ٻولي|su|آنگڪلونگ پدائنگ}} === [[File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Xylofoon_van_bamboe_met_vijftien_toetsen_onderdeel_van_tjalung-ensemble_TMnr_1029-11a.jpg|thumb|{{ٻولي|su|[[Calung]] rantai}} ، [[West Java|اولهه جاوا]] ، 1936 کان اڳ.]] [[File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Portret_van_de_muziekpedagoog_Daeng_Sutigna_TMnr_20000362.jpg|thumb| 1971 ۾ ڊائينگ سوٽيگنا.]] ==== {{ٻولي|su|آنگڪلونگ سريناندي}} ==== [[File:Raffles_Javanese_manufacturing_tools_and_handicrafts.png|thumb|{{ٻولي|su|آنگڪلونگ}} موسيقي جو اوزار، [[سرٿامس اسٽئمفورڊ رئفلس|ٿامس اسٽامفورڊ ريفلز]] پاران [[The History of Java|جاوا جي تاريخ]] (1817).]] <gallery mode="packed"> File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Muzikanten_met_angklungs_en_tifa's_Batavia_TMnr_10017848.jpg|alt=Angklung performance in Batavia (now Jakarta), c. 1910–1930.| {{ٻولي|su|آنگڪلونگ}} باتاويا (هاڻي جڪارتا) ۾ ڪارڪردگي، لڳ ڀڳ 1910-1930. File:Angklung_(2315119130).jpg|alt=Angklung display.| {{ٻولي|su|آنگڪلونگ}} ڊسپلي. File:Bali,_gamelan_player_2.jpg|alt=Calung Bali (Rindhik).| {{ٻولي|su|Calung [[Bali]] (Rindhik)}} . File:Pentas_Seni_Calung_Menghibur_Warga,_Malam_Kesenian_17_Agustus.jpg|alt=Calung jinjing performance in West Java.| {{ٻولي|su|Calung jinjing}} اولهه جاوا ۾ ڪارڪردگي. </gallery> == گيميلان {{ٻولي|su|آنگڪلونگ}} == [[File:Single_note_angklung_('G'),_2015-05-21.jpg|thumb| سنگل پچ {{ٻولي|su|angklung}} آرڪيسٽرا ۾ استعمال لاءِ]] == گيلري == <gallery mode="packed"> File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Jonge_danser_begeleid_door_anklungspelers_Garoet_TMnr_60019214.jpg|alt=Young dancer accompanied by angklung players in Baduy, Banten. c. 1910-1930.| نوجوان ڊانسر، باڊوئي ، بينٽين ۾ انگڪلنگ رانديگرن سان گڏ. لڳ ڀڳ 1910-1930. File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Angklungspelers_TMnr_10017815.jpg|alt=Angklung players, Indonesia, 1949.| {{ٻولي|su|Angklung}} رانديگر، انڊونيشيا، 1949. File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Angklungorkest_van_de_Christelijke_basisschool_Paulus_I_TMnr_20000363.jpg|alt=Angklung Orchestra, Indonesia in 1971.| {{ٻولي|su|Angklung}} آرڪيسٽرا، انڊونيشيا 1971 ۾. File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Jonge_angklungspelers_West-Java_TMnr_10017867.jpg|alt=Sundanese boys playing the angklung in 1918.| 1918 ۾ سنڊاني ڇوڪرا ''انگڪلنگ'' کيڏي رهيا آهن. File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Kinderen_bij_angkloengspelers_aan_het_meer_van_Bagendit._TMnr_60007815.jpg|alt=Children with angklung players at Lake Bagendit.| ڍنڍ بيگينڊٽ تي انگڪلنگ رانديگرن سان گڏ ٻار. File:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Javaanse_angkloengspelers_en_gemaskerde_dansers_TMnr_10004858.jpg|alt=Angklung and dancers.| {{ٻولي|su|Angklung}} ۽ ڊانسرز. File:Mari_bermain_Angklung.jpg|alt=Playing Angklung.| انگڪلنگ وڄائڻ. File:Saung_Angklung_Udjo.JPG|alt=Angklung orchestra at Saung Angklung Udjo, Indonesia.| {{ٻولي|su|Angklung}} Saung Angklung Udjo، انڊونيشيا ۾ آرڪسٽرا. File:Angklung-kolintang.jpg|alt=Angklung calung performance in Frankfurt, Germany.| {{ٻولي|su|Angklung calung}} [[فرينڪفرٽ]] ، جرمني ۾ ڪارڪردگي. File:Kelompok_musik_calung_di_Malioboro.jpg|alt=Angklung toel performance in Malioboro street in Yogyakarta.| {{ٻولي|su|Angklung toel}} Yogyakarta ۾ Malioboro گهٽي ۾ ڪارڪردگي. File:Mkif_angklung.jpg|alt=MKIF Angklung Group performance in Germany.| جرمني ۾ MKIF انگڪلنگ گروپ جي ڪارڪردگي. </gallery> == پڻ ڏسندا == {{باب|Music|Indonesia}} * انڊونيشيا جي موسيقي * گيميلان * ٽيليمپونگ == حوالا == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالو}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{Cite book |last=Tenzer |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=T6oTAQAAIAAJ&q=balinese+music |title=Balinese Music |publisher=Periplus Eds |year=1998 |isbn=9789625931692 |location=Hong Kong |author-link=Michael Tenzer}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{ڪومنز زمرو|Angklung}} * [https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-angklung-00393 يونيسڪو: انڊونيشيائي انگڪلنگ] * [https://web.archive.org/web/20060519203523/http://www.gsj.org/gsj/index.cfm?fuseaction=Window.DisplayDescription&Entity=Description&EntityID=2 گيملان سيڪر جايا (انگڪلنگ بابت اقتباس)] مائيڪل ٽينزر جي ڪتاب ''بالينس ميوزڪ'' مان * آئي نيومن ونڊا پاران ترتيب ڏنل [https://web.archive.org/web/20160304102248/http://www.gsj.org/windha/swf/tabuh_telu.swf موسيقي جو نمونو] * [http://www.angklung-udjo.co.id/ سونگ انگڪلنگ اُڊجو] * Angklung Orchester Hamburg, Germany (2003/2004) * Angklung Web Institute * [https://web.archive.org/web/20081007235031/http://www.angklung.org/ Lancaster Angklung Orchestra, Lancaster, UK] * Angklung Hamburg * [http://angklung3.org/ Keluarga Paduan Angklung SMA Negeri 3 Bandung] {{Gamelan}}{{Indonesia UNESCO's Intangible Cultural Heritage}}{{UNESCO Oral and Intangible music}}{{UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity}}{{percussion}}{{Indonesian musical instruments}}{{اختياري سَندَ}} [[زمرو:Articles containing explicitly cited English language text]] [[زمرو:اولهه جاوا جي موسيقي]] [[زمرو:انڊونيشيا جو اڻ ڇهيل ثقافتي ورثو]] [[زمرو:اڻ-نظرثاني ٿيل ترجمن وارا صفحا]] qunj96lrunqan3wokgztkdi61hdhbpp 14 105309 428076 2026-11-04T21:25:31Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 428076 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 105310 428077 2026-11-04T21:26:40Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 428077 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 105311 428078 2026-11-04T21:27:47Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 428078 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 428079 428078 2026-11-04T21:29:01Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[زمرو:Articles containing Sundanese-language text]] کي [[زمرو:سونداني ٻولي جي متن وارا مضمون]] ڏانھن چوريو: درست نالي سان چوريو ويو 428078 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 105312 428080 2026-11-04T21:29:01Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[زمرو:Articles containing Sundanese-language text]] کي [[زمرو:سونداني ٻولي جي متن وارا مضمون]] ڏانھن چوريو: درست نالي سان چوريو ويو 428080 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:سونداني ٻولي جي متن وارا مضمون}} 9uq4pfmdrzu50t9zk00fz4btd1702j5 14 105313 428081 2026-11-04T21:29:40Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 428081 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 105314 428082 2026-11-04T21:30:28Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 428082 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 105315 428083 2026-11-04T21:31:50Z JogiAsad 4693 Category:Music of West Java 428083 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1 105316 428084 2026-11-04T21:33:20Z JogiAsad 4693 https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd 428084 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2026}} tgsawt6b577kkhzqvno4tbd02k9b47k 0 105317 428086 2026-11-04T21:47:49Z JogiAsad 4693 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1364831001|Isa Bulaghi]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 428086 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox hot spring|name=Isa Bulaghi|other_name=ايسا بولاگي|image=İsa bulağı bərpa işlərindən sonra, 2024-cü ildə.jpg|caption=جولاءِ 2024 ۾، بحاليءَ کانپوءِ ايسا بولاگي|coordinates={{coord|39|44|41|N|46|42|35|E|display=inline,title}}|location=[[شوشا، آذربائيجان]]}} '''عيسيٰ بلاغي''' ( آذربائيجاني) آذربائيجان جي شهر شوشا ۾ هڪ پاڻيءَ جي نئين آهي. جنهن جو لاڳاپو 19 صدي سان آهي. 2020 جي مُنڍ ۾ بحالي جي ڪمن جي پوري ٿيڻ کان پوءِ، ماڳ تي هڪ وندر ڪمپليڪس 5 جولاءِ 2024 تي کوليو ويو. <ref name="president2024-isa">{{حوالو ويب|date=5 July 2024|quote=6 December 2025|archivedate=6 December 2025}}</ref> == تاريخ == مقامي روايت ۾، چشمي جو نالو مختلف طريقن سان بيان ڪيو ويو آهي؛ هڪ نسخو ان کي عيسيٰ نالي هڪ ماڻهو سان ڳنڍي ٿو، جنهن چيو ويندو آهي ته هن ان کي 18 صدي ۾ ٻيلي ۾ لڌو هو. <ref>{{Cite book |last=Taptygoglu |first=Nazim |title=Korona Karabakha – moya Shusha |year=2003 |location=Baku |page=208 |language=ru}}</ref> <ref>{{Cite book |title=Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti |year=2007 |volume=II |location=Baku |page=260 |language=az}}</ref> 1889 ۾، آذربائيجان جي شاعر خورشيد بانو ناتوان سان لاڳاپيل ذريعن سان عيسيٰ نئين کان شوشا تائين هڪ پاڻي جي پائپ لائن ٺاهي وئي. <ref name="kumukia">{{حوالو ويب|quote=6 December 2025|archivedate=6 December 2025}}</ref> سوويت دور ۾، شوشا هڪ ريسورٽ ۽ سياحتي مرڪز طور ترقي ڪئي، جنهن ۾ معدني چشما هن شهرت جو ڀاڱو طور بيان ڪيا ويا آهن؛ اهڙن چشمن ۾ عيسيٰ بولاغي جو ذڪر به ڏنو ويو آهي. 2020 ۾ ٻي ڪاراباخ جنگ دوران شوشا تي آذربائيجاني ڪنٽرول جي بحالي کان پوءِ، نئينءَ جي بحالي جو اعلان ڪيو ويو ۽ ان جي بحالي جو ڪم 2020 جي شروعات ۾ ڪيو ويو. <ref name="moscowbaku2021">{{حوالو ويب|date=8 September 2021|quote=6 December 2025|archivedate=6 December 2025}}</ref> <ref name="gobaku2022">{{حوالو ويب|date=8 February 2022|quote=6 December 2025|archivedate=6 December 2025}}</ref> چشمي يا نئينءَ جي جوڙجڪ سنگ مرمر سان ٺهيل هئي، ۽ "ايسا بولاگي" جا لفظ قومي زيور استعمال ڪندي پيش ڪيا ويا هئا؛ نئينءَ جي پاڻي جي فراهمي پڻ بحال ڪئي وئي هئي. <ref name="report-ru-restore">{{حوالو ويب|quote=6 December 2025|archivedate=6 December 2025}}</ref> <ref name="report-az-restore">{{حوالو ويب|quote=6 December 2025|archivedate=6 December 2025}}</ref> نئينءَ ۾ هڪ وندڙ جو ڪمپليڪس 5 جولاءِ 2024 تي کوليو ويو <ref name="president2024-isa" /> == گيلري == <gallery> File:Old_image_of_Isa_spring.jpg|alt=The spring in the Soviet period| سوويت دور ۾ بهار File:Иса-Булагы_5_июля_2024_2.jpg|alt=5 July 2024| 5 جولاءِ 2024 </gallery> == حوالا == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالو}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{حوالو ويب|quote=6 December 2025|archivedate=6 December 2025}} * {{حوالو ويب|date=5 July 2024|quote=6 December 2025|archivedate=6 December 2025}} [[زمرو:وڪي ڊيٽا (Wikidata) تي ڪو۔آرڊينيٽس آھن]] [[زمرو:گيجٽ وڪي مني ائٽلس (WikiMiniAtlas) استعمال ڪندي صفحا]] [[زمرو:آذربائيجان]] dhrbfpwsveqjv0obt02f7q7me08yve4 1 105318 428087 2026-11-04T21:48:22Z JogiAsad 4693 https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd 428087 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2026}} tgsawt6b577kkhzqvno4tbd02k9b47k 0 105319 428088 2026-11-04T21:48:51Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = هڪڙي رات | title_orig = هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر | author = [[ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ناٽڪ]]، [[الميو]] | subject = [[ليلا چنيسر]] جو لوڪ داستان، محبت، غرور ۽ پڇتاءُ | published = 1 جنوري 1936ع، [[ڪراچي]] | publisher = ڊاڪٽر ليلا... 428088 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هڪڙي رات | title_orig = هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر | author = [[ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ناٽڪ]]، [[الميو]] | subject = [[ليلا چنيسر]] جو لوڪ داستان، محبت، غرور ۽ پڇتاءُ | published = 1 جنوري 1936ع، [[ڪراچي]] | publisher = ڊاڪٽر ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي، برنس روڊ، ڪراچي }} '''هڪڙي رات'''، جنهن جو مڪمل عنوان '''هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر''' آهي، سنڌي ٻوليءَ جو هڪ المياتي ناٽڪ آهي، جيڪو ڊاڪٽر [[ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي]] لکيو. هي ناٽڪ سنڌ جي مشهور لوڪ داستان [[ليلا چنيسر]] تي ٻڌل آهي ۽ پهرين جنوري 1936ع تي ڪراچيءَ مان شايع ٿيو. ان ۾ ليلا، ڪؤنرو ۽ چنيسر جي وچ ۾ محبت، رقابت، غرور ۽ پڇتاءَ جي موضوعن کي ناٽڪي صورت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="SindhianaDrama">{{cite web |title=سنڌي ڊرامو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%DA%8A%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd}}</ref><ref name="HajiKhanThesis">{{cite thesis |author=حاجي خان |title=سنڌيءَ ۾ سنگيت ناٽڪ جي روايت جو تنقيدي ۽ تحقيقي اڀياس |type=ايم فل مقالو |publisher=سنڌ يونيورسٽي |language=sd |url=https://usindh.edu.pk/resource/upload_pdfs/3_Haji_Khan_MPhil_Thesis_1741755435_.pdf}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن کي هڪ اصلوڪو، مڪمل ڊيگهه وارو المياتي ناٽڪ ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب ليلا، ڪؤنرو ۽ چنيسر جي محبت جو ٽڪنڊو هن ناٽڪ جي مرڪزي ڪشمڪش بڻجي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ ٿيل هڪ تحقيقي مطالعي موجب ناٽڪ ۾ نثر ۽ نظم ٻئي استعمال ٿيل آهن. جيتوڻيڪ ڪجهه محققن هن کي منظوم يا سنگيت ناٽڪ قرار ڏنو آهي، پر انهيءَ مطالعي ۾ نتيجو ڪڍيو ويو آهي ته ناٽڪ جو گهڻو حصو نثر ۽ نسبتاً ٿورو حصو شعر تي مشتمل آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> == اشاعت ۽ ڪتابياتي تاريخ == ''هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر'' پهرين جنوري 1936ع تي شايع ٿيو. ان جي ڇپائيءَ سان ڊاڪٽر ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻيءَ جو نالو ۽ برنس روڊ، ڪراچيءَ جو پتو لاڳاپيل آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي سنڌي ڊرامن واري فهرست ۾ پڻ 1936ع جي داخلا هيٺ ''هڪڙي رات''، ليلارام ڦيرواڻي ۽ ڦيرواڻي پبلشر، برنس روڊ، ڪراچيءَ جو ذڪر آهي.<ref name="SindhianaDrama"/><ref name="HajiKhanThesis"/> ناٽڪ جي مڪمل عنوان ''هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر'' جي تصديق سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ ڏنل ڪتابياتي حوالن مان ٿئي ٿي. ان مقالي ۾ ناٽڪ جي 1936ع واري ڇاپي سان لاڳاپيل هوتچند مولچند گربخشاڻي ۽ لالچند امرڏنومل جڳتياڻيءَ جا حوالا پڻ درج آهن.<ref name="HajiKhanThesis"/> == لوڪ داستان جو پسمنظر == ''هڪڙي رات'' جو بنياد سنڌ جي مشهور عشقيه داستان ''ليلا چنيسر'' تي آهي. هن داستان جا مرڪزي ڪردار ليلا، چنيسر ۽ ڪؤنرو آهن. داستان سنڌ جي لوڪ ادب، شاعريءَ ۽ موسيقيءَ جي روايتن ۾ مختلف صورتن سان موجود رهيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="HajiKhanThesis"/> [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ پڻ ليلا چنيسر جو داستان شامل آهي. شاهه جي ڪلام ۾ هن قصي کي محبت، عاجزي، غرور ۽ روحاني پڇتاءَ جي معنائن سان ڳنڍيو ويو آهي. تنهنڪري هي داستان رڳو هڪ عشقيه قصي تائين محدود ناهي، پر سنڌي صوفي شاعريءَ جي علامتي روايت جو پڻ حصو آهي.<ref name="SindhCulture">{{cite web |title=نوري، ناري ۽ عدم |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/18 |website=سنڌ ثقافت کاتي جي اليڪٽرانڪ لائبريري |language=sd}}</ref> [[File:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، ڀٽ شاهه. شاهه جي شاعريءَ ۾ ليلا چنيسر جو داستان پڻ موجود آهي. هيءَ تصوير ناٽڪ جي اصل پيشڪش يا سرورق جي ناهي.]] == ڪهاڻي ۽ ڪردار == === ليلا === ليلا سنڌ جي لوڪ داستان ''ليلا چنيسر'' جي مرڪزي عورت ڪردار آهي. روايتي قصي ۾ سندس شخصيت محبت، غرور ۽ پڇتاءَ جي موضوعن سان ڳنڍيل آهي. ڦيرواڻيءَ جي ناٽڪ ۾ پڻ ليلا مرڪزي محبت واري ڪشمڪش جو هڪ اهم حصو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="HajiKhanThesis"/> === ڪؤنرو === ڪؤنرو ناٽڪ جي اهم عورت ڪردار آهي. سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ هوتچند مولچند گربخشاڻيءَ جي 1936ع واري راءِ جو حوالو ڏنو ويو آهي، جنهن موجب ڦيرواڻيءَ روايتي داستان جي ليلا بدران ڪؤنروءَ کي نمايان ناٽڪي حيثيت ڏني. گربخشاڻيءَ ان تبديليءَ کي ليکڪ جي تخليقي جدت قرار ڏنو آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> اهڙيءَ ريت ڪؤنروءَ جي ڪردار کي صرف روايتي قصي جي هڪ ضمني شخصيت طور نه، پر ناٽڪ جي پنهنجي ڪردارنگاريءَ جي روشنيءَ ۾ پڻ ڏسڻ گهرجي. === چنيسر === چنيسر داستان جو مرڪزي مرد ڪردار آهي، جنهن سان ليلا ۽ ڪؤنروءَ جي محبت جا لاڳاپا ناٽڪ جي بنيادي ڪشمڪش کي جنم ڏين ٿا. موتي لال جوتواڻيءَ جي جائزي ۾ ٽنهي ڪردارن جي تعلق کي ناٽڪ جي المياتي بناوت جو مرڪز ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ناٽڪي بناوت == === نثر ۽ نظم جو امتزاج === ''هڪڙي رات'' جي صنفي سڃاڻپ بابت مختلف ادبي حوالن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. سنڌ يونيورسٽيءَ جي هڪ ايم فل مقالي ۾ ان کي سنڌي منظوم ناٽڪن جي تاريخي مطالعي ۾ شامل ڪيو ويو آهي، پر ساڳئي تحقيق ۾ واضح ڪيو ويو آهي ته هي مڪمل منظوم يا مڪمل سنگيت ناٽڪ ناهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> انهيءَ مطالعي موجب ناٽڪ جو وڏو حصو نثر ۾ لکيل آهي، جڏهن ته ڪجهه حصا شعر ۽ گيتن جي صورت ۾ آهن. ان ڪري هن کي نثر ۽ نظم جي امتزاج سان لکيل ناٽڪ قرار ڏيڻ وڌيڪ درست آهي. === منظر ۽ پردا === سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي مقالي موجب ناٽڪ ۾ 17 ايڪٽن ۽ 17 پردن جو ذڪر ملي ٿو. هيءَ بناوت ناٽڪ جي تفصيلي صورت ڏانهن اشارو ڪري ٿي؛ تنهن هوندي به اصل ڇاپي سان مقابلو ڪرڻ وقت ''ايڪٽ'' ۽ ''پردي'' جي اصطلاحن جي ترتيب کي ٻيهر جانچڻ مناسب آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> === ٻولي ۽ مڪالما === ''هڪڙي رات'' جي ٻوليءَ بابت سنڌي ناٽڪ نگاريءَ جي تاريخ ۾ خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. منگهارام ملڪاڻيءَ جي حوالي سان شايع ٿيل ادبي جائزي موجب ڦيرواڻيءَ ناٽڪ ۾ شڪارپوري ٻوليءَ جو اثرائتو استعمال ڪيو آهي. انهيءَ جائزي ۾ نثري عبارت جي موسيقيت ۽ ڪردارن بابت تفصيلي اسٽيج هدايتن جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="PherwaniBiography">{{cite web |title=ڊاڪٽر ليلارام ڦيرواڻي |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_76.html |website=سنڌي شخصيتون |language=sd}}</ref> سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ لالچند امرڏنومل جڳتياڻيءَ جي 1936ع واري راءِ جو حوالو پڻ موجود آهي. جڳتياڻيءَ ناٽڪ جي شاعراڻي ٻوليءَ ۽ ٺيٺ سنڌي لفظن جي استعمال کي ساراهيو آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> == موضوع ۽ فڪري پهلو == === محبت جو ٽڪنڊو === موتي لال جوتواڻيءَ جي تبصري موجب ''هڪڙي رات'' ۾ ليلا، ڪؤنرو ۽ چنيسر جي وچ ۾ محبت جو ٽڪنڊو المياتي صورت اختيار ڪري ٿو. هن پنهنجي جائزي ۾ انهن ٽنهي ڪردارن جي تعلق کي ناٽڪ جي بنيادي فڪري ۽ جذباتي ڪشمڪش طور پيش ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === غرور، پڇتاءُ ۽ محبت === ''ليلا چنيسر'' جي روايتي داستان ۾ غرور، محبت ۽ پڇتاءَ جا موضوع اهم آهن. ڦيرواڻيءَ انهيءَ داستان کي ناٽڪي صورت ڏيندي ڪردارن جي باهمي لاڳاپن ۽ جذباتي تضادن کي نمايان ڪيو آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> === روايت ۽ تخليقي تبديلي === ڦيرواڻيءَ جي ناٽڪ بابت گربخشاڻيءَ جي راءِ مان معلوم ٿئي ٿو ته ليکڪ روايتي داستان جي ڪردارن کي ساڳي ترتيب ۾ پيش ڪرڻ بدران ڪؤنروءَ جي حيثيت کي وڌيڪ نمايان ڪيو. اهڙي تبديلي لوڪ داستان کي ناٽڪي صورت ڏيڻ جي عمل ۾ ليکڪ جي تخليقي چونڊ طور ڏسي سگهجي ٿي.<ref name="HajiKhanThesis"/> == ادبي تنقيد ۽ پذيرائي == === هوتچند مولچند گربخشاڻي === سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ ڊاڪٽر [[هوتچند مولچند گربخشاڻي]] جي 1936ع واري تبصري جو حوالو ڏنو ويو آهي. گربخشاڻيءَ ناٽڪ جي نئين پيشڪش، منظرنگاري ۽ ڪؤنروءَ کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ واري تخليقي تبديليءَ کي ساراهيو آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> === لالچند امرڏنومل جڳتياڻي === [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]] جي راءِ موجب ناٽڪ جي شاعراڻي ٻوليءَ ۾ سنڌي لفظن ۽ اصطلاحن جو اثرائتو استعمال ٿيل آهي. هن ناٽڪ جي شعرن جي ٻوليءَ کي به ساراهيو آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> === منگهارام ملڪاڻي === سنڌي نثر ۽ ناٽڪ جي تاريخ بابت منگهارام ملڪاڻيءَ جي حوالي سان شايع ٿيل جائزي ۾ ''هڪڙي رات'' جي شڪارپوري ٻولي، نثري رواني ۽ ڪردارنگاريءَ جي هدايتن کي نمايان خصوصيتون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PherwaniBiography"/> === موتي لال جوتواڻي === موتي لال جوتواڻيءَ ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هڪڙي رات'' کي هڪ اصلوڪو، مڪمل ڊيگهه وارو المياتي ناٽڪ قرار ڏنو آهي. سندس مختصر تبصرو ليلا، ڪؤنرو ۽ چنيسر جي محبت واري ٽڪنڊي تي مرڪوز آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ناٽڪ جي تاريخ ۾ حيثيت == ''هڪڙي رات'' 1936ع ۾ شايع ٿيندڙ سنڌي ناٽڪن مان هڪ آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي تاريخي فهرست ۾ ساڳئي سال جي ٻين ناٽڪن سان گڏ هن جو ذڪر ٿيل آهي. انهيءَ ڪري هي ناٽڪ ورهاڱي کان اڳ سنڌي ڊرامي جي تاريخ جو هڪ دستاويزي مثال آهي.<ref name="SindhianaDrama"/> سنڌي ناٽڪ جي تاريخ بابت ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور جي مرتب ڪيل فهرست ۾ پڻ ''هڪڙي رات'' کي 1936ع جو ناٽڪ ڄاڻائي، ان جو بنياد ''ليلا چنيسر'' جي داستان تي ٻڌل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DramaHistory">{{cite web |title=سنڌي ناٽڪ جي تاريخ |author=محمد يوسف پنهور |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2020/11/blog-post_27.html |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون |language=sd}}</ref> == ليکڪ == ڊاڪٽر ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي سنڌ جو اديب، ڊراما نگار ۽ طبيب هو. ''D. J. Sind College Golden Jubilee Book'' ۾ سندس تعليمي ۽ سماجي سرگرمين جو احوال موجود آهي. ان ڪتاب موجب هن 1927ع ۾ طبي سند حاصل ڪئي، 1936ع ۾ بي اي ۽ 1938ع ۾ ايم اي ڪئي. هن ڪاليج جي ادبي سرگرمين ۾ حصو ورتو ۽ سنڌيءَ ۾ ''One Night'' نالي ناٽڪ لکيو.<ref name="DJSindCollege">{{cite book |title=D. J. Sind College Golden Jubilee Book |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/01/DJ_Sind_College_Golden_Jubilee_Book_text1.pdf |language=en}}</ref> ساڳئي ڪتاب موجب ڦيرواڻيءَ سياسي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو، عدم تعاون واري تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو ۽ 1938ع ۾ شڪارپور ميونسپلٽيءَ لاءِ چونڊيو ويو. ڪتاب ۾ کيس ڪراچيءَ ۾ طب جي پيشي سان لاڳاپيل پڻ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DJSindCollege"/> == ڪتابياتي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#176a91;color:#ffffff;" | تفصيل ! style="background:#176a91;color:#ffffff;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf4fb;" | ڪتاب جو عنوان | هڪڙي رات |- | style="background:#f0f9f1;" | مڪمل عنوان | هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر |- | style="background:#eaf4fb;" | ليکڪ | ڊاڪٽر ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي |- | style="background:#f0f9f1;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#eaf4fb;" | ادبي صنف | المياتي ناٽڪ |- | style="background:#f0f9f1;" | بنيادي داستان | ليلا چنيسر |- | style="background:#eaf4fb;" | اشاعت جي تاريخ | 1 جنوري 1936ع |- | style="background:#f0f9f1;" | اشاعت جو هنڌ | ڪراچي |- | style="background:#eaf4fb;" | ناشر | ڊاڪٽر ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي، برنس روڊ |- | style="background:#f0f9f1;" | مرڪزي ڪردار | ليلا، ڪؤنرو ۽ چنيسر |- | style="background:#eaf4fb;" | نثر ۽ نظم | ٻنهي جو امتزاج |} <ref name="SindhianaDrama"/><ref name="HajiKhanThesis"/> == پڻ ڏسو == * [[ليلا چنيسر]] * [[سنڌي ڊرامو]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[هوتچند مولچند گربخشاڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |author=ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي |title=هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر |year=1936 |publisher=ڊاڪٽر ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي |location=ڪراچي |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%DA%8A%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سنڌي ڊرامو] * [https://usindh.edu.pk/resource/upload_pdfs/3_Haji_Khan_MPhil_Thesis_1741755435_.pdf سنڌ يونيورسٽي: سنڌي سنگيت ناٽڪ بابت تحقيقي مقالو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shrine_of_Shah_Abdul_Latif_Bhittai وڪيميڊيا ڪامنز: شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مزار جون تصويرون] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1936ع جا ڪتاب]] m3att8ikny1wpa0yswu79pmvtj1sdit 428090 428088 2026-11-04T21:52:12Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر]] کي [[هڪڙي رات (ليلا چنيسر)]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 428088 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هڪڙي رات | title_orig = هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر | author = [[ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ناٽڪ]]، [[الميو]] | subject = [[ليلا چنيسر]] جو لوڪ داستان، محبت، غرور ۽ پڇتاءُ | published = 1 جنوري 1936ع، [[ڪراچي]] | publisher = ڊاڪٽر ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي، برنس روڊ، ڪراچي }} '''هڪڙي رات'''، جنهن جو مڪمل عنوان '''هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر''' آهي، سنڌي ٻوليءَ جو هڪ المياتي ناٽڪ آهي، جيڪو ڊاڪٽر [[ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي]] لکيو. هي ناٽڪ سنڌ جي مشهور لوڪ داستان [[ليلا چنيسر]] تي ٻڌل آهي ۽ پهرين جنوري 1936ع تي ڪراچيءَ مان شايع ٿيو. ان ۾ ليلا، ڪؤنرو ۽ چنيسر جي وچ ۾ محبت، رقابت، غرور ۽ پڇتاءَ جي موضوعن کي ناٽڪي صورت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="SindhianaDrama">{{cite web |title=سنڌي ڊرامو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%DA%8A%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd}}</ref><ref name="HajiKhanThesis">{{cite thesis |author=حاجي خان |title=سنڌيءَ ۾ سنگيت ناٽڪ جي روايت جو تنقيدي ۽ تحقيقي اڀياس |type=ايم فل مقالو |publisher=سنڌ يونيورسٽي |language=sd |url=https://usindh.edu.pk/resource/upload_pdfs/3_Haji_Khan_MPhil_Thesis_1741755435_.pdf}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن کي هڪ اصلوڪو، مڪمل ڊيگهه وارو المياتي ناٽڪ ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب ليلا، ڪؤنرو ۽ چنيسر جي محبت جو ٽڪنڊو هن ناٽڪ جي مرڪزي ڪشمڪش بڻجي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ ٿيل هڪ تحقيقي مطالعي موجب ناٽڪ ۾ نثر ۽ نظم ٻئي استعمال ٿيل آهن. جيتوڻيڪ ڪجهه محققن هن کي منظوم يا سنگيت ناٽڪ قرار ڏنو آهي، پر انهيءَ مطالعي ۾ نتيجو ڪڍيو ويو آهي ته ناٽڪ جو گهڻو حصو نثر ۽ نسبتاً ٿورو حصو شعر تي مشتمل آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> == اشاعت ۽ ڪتابياتي تاريخ == ''هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر'' پهرين جنوري 1936ع تي شايع ٿيو. ان جي ڇپائيءَ سان ڊاڪٽر ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻيءَ جو نالو ۽ برنس روڊ، ڪراچيءَ جو پتو لاڳاپيل آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي سنڌي ڊرامن واري فهرست ۾ پڻ 1936ع جي داخلا هيٺ ''هڪڙي رات''، ليلارام ڦيرواڻي ۽ ڦيرواڻي پبلشر، برنس روڊ، ڪراچيءَ جو ذڪر آهي.<ref name="SindhianaDrama"/><ref name="HajiKhanThesis"/> ناٽڪ جي مڪمل عنوان ''هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر'' جي تصديق سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ ڏنل ڪتابياتي حوالن مان ٿئي ٿي. ان مقالي ۾ ناٽڪ جي 1936ع واري ڇاپي سان لاڳاپيل هوتچند مولچند گربخشاڻي ۽ لالچند امرڏنومل جڳتياڻيءَ جا حوالا پڻ درج آهن.<ref name="HajiKhanThesis"/> == لوڪ داستان جو پسمنظر == ''هڪڙي رات'' جو بنياد سنڌ جي مشهور عشقيه داستان ''ليلا چنيسر'' تي آهي. هن داستان جا مرڪزي ڪردار ليلا، چنيسر ۽ ڪؤنرو آهن. داستان سنڌ جي لوڪ ادب، شاعريءَ ۽ موسيقيءَ جي روايتن ۾ مختلف صورتن سان موجود رهيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="HajiKhanThesis"/> [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ پڻ ليلا چنيسر جو داستان شامل آهي. شاهه جي ڪلام ۾ هن قصي کي محبت، عاجزي، غرور ۽ روحاني پڇتاءَ جي معنائن سان ڳنڍيو ويو آهي. تنهنڪري هي داستان رڳو هڪ عشقيه قصي تائين محدود ناهي، پر سنڌي صوفي شاعريءَ جي علامتي روايت جو پڻ حصو آهي.<ref name="SindhCulture">{{cite web |title=نوري، ناري ۽ عدم |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/18 |website=سنڌ ثقافت کاتي جي اليڪٽرانڪ لائبريري |language=sd}}</ref> [[File:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، ڀٽ شاهه. شاهه جي شاعريءَ ۾ ليلا چنيسر جو داستان پڻ موجود آهي. هيءَ تصوير ناٽڪ جي اصل پيشڪش يا سرورق جي ناهي.]] == ڪهاڻي ۽ ڪردار == === ليلا === ليلا سنڌ جي لوڪ داستان ''ليلا چنيسر'' جي مرڪزي عورت ڪردار آهي. روايتي قصي ۾ سندس شخصيت محبت، غرور ۽ پڇتاءَ جي موضوعن سان ڳنڍيل آهي. ڦيرواڻيءَ جي ناٽڪ ۾ پڻ ليلا مرڪزي محبت واري ڪشمڪش جو هڪ اهم حصو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="HajiKhanThesis"/> === ڪؤنرو === ڪؤنرو ناٽڪ جي اهم عورت ڪردار آهي. سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ هوتچند مولچند گربخشاڻيءَ جي 1936ع واري راءِ جو حوالو ڏنو ويو آهي، جنهن موجب ڦيرواڻيءَ روايتي داستان جي ليلا بدران ڪؤنروءَ کي نمايان ناٽڪي حيثيت ڏني. گربخشاڻيءَ ان تبديليءَ کي ليکڪ جي تخليقي جدت قرار ڏنو آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> اهڙيءَ ريت ڪؤنروءَ جي ڪردار کي صرف روايتي قصي جي هڪ ضمني شخصيت طور نه، پر ناٽڪ جي پنهنجي ڪردارنگاريءَ جي روشنيءَ ۾ پڻ ڏسڻ گهرجي. === چنيسر === چنيسر داستان جو مرڪزي مرد ڪردار آهي، جنهن سان ليلا ۽ ڪؤنروءَ جي محبت جا لاڳاپا ناٽڪ جي بنيادي ڪشمڪش کي جنم ڏين ٿا. موتي لال جوتواڻيءَ جي جائزي ۾ ٽنهي ڪردارن جي تعلق کي ناٽڪ جي المياتي بناوت جو مرڪز ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ناٽڪي بناوت == === نثر ۽ نظم جو امتزاج === ''هڪڙي رات'' جي صنفي سڃاڻپ بابت مختلف ادبي حوالن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. سنڌ يونيورسٽيءَ جي هڪ ايم فل مقالي ۾ ان کي سنڌي منظوم ناٽڪن جي تاريخي مطالعي ۾ شامل ڪيو ويو آهي، پر ساڳئي تحقيق ۾ واضح ڪيو ويو آهي ته هي مڪمل منظوم يا مڪمل سنگيت ناٽڪ ناهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> انهيءَ مطالعي موجب ناٽڪ جو وڏو حصو نثر ۾ لکيل آهي، جڏهن ته ڪجهه حصا شعر ۽ گيتن جي صورت ۾ آهن. ان ڪري هن کي نثر ۽ نظم جي امتزاج سان لکيل ناٽڪ قرار ڏيڻ وڌيڪ درست آهي. === منظر ۽ پردا === سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي مقالي موجب ناٽڪ ۾ 17 ايڪٽن ۽ 17 پردن جو ذڪر ملي ٿو. هيءَ بناوت ناٽڪ جي تفصيلي صورت ڏانهن اشارو ڪري ٿي؛ تنهن هوندي به اصل ڇاپي سان مقابلو ڪرڻ وقت ''ايڪٽ'' ۽ ''پردي'' جي اصطلاحن جي ترتيب کي ٻيهر جانچڻ مناسب آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> === ٻولي ۽ مڪالما === ''هڪڙي رات'' جي ٻوليءَ بابت سنڌي ناٽڪ نگاريءَ جي تاريخ ۾ خاص ڌيان ڏنو ويو آهي. منگهارام ملڪاڻيءَ جي حوالي سان شايع ٿيل ادبي جائزي موجب ڦيرواڻيءَ ناٽڪ ۾ شڪارپوري ٻوليءَ جو اثرائتو استعمال ڪيو آهي. انهيءَ جائزي ۾ نثري عبارت جي موسيقيت ۽ ڪردارن بابت تفصيلي اسٽيج هدايتن جي پڻ واکاڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="PherwaniBiography">{{cite web |title=ڊاڪٽر ليلارام ڦيرواڻي |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_76.html |website=سنڌي شخصيتون |language=sd}}</ref> سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ لالچند امرڏنومل جڳتياڻيءَ جي 1936ع واري راءِ جو حوالو پڻ موجود آهي. جڳتياڻيءَ ناٽڪ جي شاعراڻي ٻوليءَ ۽ ٺيٺ سنڌي لفظن جي استعمال کي ساراهيو آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> == موضوع ۽ فڪري پهلو == === محبت جو ٽڪنڊو === موتي لال جوتواڻيءَ جي تبصري موجب ''هڪڙي رات'' ۾ ليلا، ڪؤنرو ۽ چنيسر جي وچ ۾ محبت جو ٽڪنڊو المياتي صورت اختيار ڪري ٿو. هن پنهنجي جائزي ۾ انهن ٽنهي ڪردارن جي تعلق کي ناٽڪ جي بنيادي فڪري ۽ جذباتي ڪشمڪش طور پيش ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === غرور، پڇتاءُ ۽ محبت === ''ليلا چنيسر'' جي روايتي داستان ۾ غرور، محبت ۽ پڇتاءَ جا موضوع اهم آهن. ڦيرواڻيءَ انهيءَ داستان کي ناٽڪي صورت ڏيندي ڪردارن جي باهمي لاڳاپن ۽ جذباتي تضادن کي نمايان ڪيو آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> === روايت ۽ تخليقي تبديلي === ڦيرواڻيءَ جي ناٽڪ بابت گربخشاڻيءَ جي راءِ مان معلوم ٿئي ٿو ته ليکڪ روايتي داستان جي ڪردارن کي ساڳي ترتيب ۾ پيش ڪرڻ بدران ڪؤنروءَ جي حيثيت کي وڌيڪ نمايان ڪيو. اهڙي تبديلي لوڪ داستان کي ناٽڪي صورت ڏيڻ جي عمل ۾ ليکڪ جي تخليقي چونڊ طور ڏسي سگهجي ٿي.<ref name="HajiKhanThesis"/> == ادبي تنقيد ۽ پذيرائي == === هوتچند مولچند گربخشاڻي === سنڌ يونيورسٽيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ ڊاڪٽر [[هوتچند مولچند گربخشاڻي]] جي 1936ع واري تبصري جو حوالو ڏنو ويو آهي. گربخشاڻيءَ ناٽڪ جي نئين پيشڪش، منظرنگاري ۽ ڪؤنروءَ کي مرڪزي حيثيت ڏيڻ واري تخليقي تبديليءَ کي ساراهيو آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> === لالچند امرڏنومل جڳتياڻي === [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]] جي راءِ موجب ناٽڪ جي شاعراڻي ٻوليءَ ۾ سنڌي لفظن ۽ اصطلاحن جو اثرائتو استعمال ٿيل آهي. هن ناٽڪ جي شعرن جي ٻوليءَ کي به ساراهيو آهي.<ref name="HajiKhanThesis"/> === منگهارام ملڪاڻي === سنڌي نثر ۽ ناٽڪ جي تاريخ بابت منگهارام ملڪاڻيءَ جي حوالي سان شايع ٿيل جائزي ۾ ''هڪڙي رات'' جي شڪارپوري ٻولي، نثري رواني ۽ ڪردارنگاريءَ جي هدايتن کي نمايان خصوصيتون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PherwaniBiography"/> === موتي لال جوتواڻي === موتي لال جوتواڻيءَ ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هڪڙي رات'' کي هڪ اصلوڪو، مڪمل ڊيگهه وارو المياتي ناٽڪ قرار ڏنو آهي. سندس مختصر تبصرو ليلا، ڪؤنرو ۽ چنيسر جي محبت واري ٽڪنڊي تي مرڪوز آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ناٽڪ جي تاريخ ۾ حيثيت == ''هڪڙي رات'' 1936ع ۾ شايع ٿيندڙ سنڌي ناٽڪن مان هڪ آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي تاريخي فهرست ۾ ساڳئي سال جي ٻين ناٽڪن سان گڏ هن جو ذڪر ٿيل آهي. انهيءَ ڪري هي ناٽڪ ورهاڱي کان اڳ سنڌي ڊرامي جي تاريخ جو هڪ دستاويزي مثال آهي.<ref name="SindhianaDrama"/> سنڌي ناٽڪ جي تاريخ بابت ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور جي مرتب ڪيل فهرست ۾ پڻ ''هڪڙي رات'' کي 1936ع جو ناٽڪ ڄاڻائي، ان جو بنياد ''ليلا چنيسر'' جي داستان تي ٻڌل قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DramaHistory">{{cite web |title=سنڌي ناٽڪ جي تاريخ |author=محمد يوسف پنهور |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2020/11/blog-post_27.html |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون |language=sd}}</ref> == ليکڪ == ڊاڪٽر ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي سنڌ جو اديب، ڊراما نگار ۽ طبيب هو. ''D. J. Sind College Golden Jubilee Book'' ۾ سندس تعليمي ۽ سماجي سرگرمين جو احوال موجود آهي. ان ڪتاب موجب هن 1927ع ۾ طبي سند حاصل ڪئي، 1936ع ۾ بي اي ۽ 1938ع ۾ ايم اي ڪئي. هن ڪاليج جي ادبي سرگرمين ۾ حصو ورتو ۽ سنڌيءَ ۾ ''One Night'' نالي ناٽڪ لکيو.<ref name="DJSindCollege">{{cite book |title=D. J. Sind College Golden Jubilee Book |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/01/DJ_Sind_College_Golden_Jubilee_Book_text1.pdf |language=en}}</ref> ساڳئي ڪتاب موجب ڦيرواڻيءَ سياسي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو، عدم تعاون واري تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو ۽ 1938ع ۾ شڪارپور ميونسپلٽيءَ لاءِ چونڊيو ويو. ڪتاب ۾ کيس ڪراچيءَ ۾ طب جي پيشي سان لاڳاپيل پڻ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="DJSindCollege"/> == ڪتابياتي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#176a91;color:#ffffff;" | تفصيل ! style="background:#176a91;color:#ffffff;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf4fb;" | ڪتاب جو عنوان | هڪڙي رات |- | style="background:#f0f9f1;" | مڪمل عنوان | هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر |- | style="background:#eaf4fb;" | ليکڪ | ڊاڪٽر ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي |- | style="background:#f0f9f1;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#eaf4fb;" | ادبي صنف | المياتي ناٽڪ |- | style="background:#f0f9f1;" | بنيادي داستان | ليلا چنيسر |- | style="background:#eaf4fb;" | اشاعت جي تاريخ | 1 جنوري 1936ع |- | style="background:#f0f9f1;" | اشاعت جو هنڌ | ڪراچي |- | style="background:#eaf4fb;" | ناشر | ڊاڪٽر ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي، برنس روڊ |- | style="background:#f0f9f1;" | مرڪزي ڪردار | ليلا، ڪؤنرو ۽ چنيسر |- | style="background:#eaf4fb;" | نثر ۽ نظم | ٻنهي جو امتزاج |} <ref name="SindhianaDrama"/><ref name="HajiKhanThesis"/> == پڻ ڏسو == * [[ليلا چنيسر]] * [[سنڌي ڊرامو]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[هوتچند مولچند گربخشاڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |author=ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي |title=هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر |year=1936 |publisher=ڊاڪٽر ليلارام نرسنگهداس ڦيرواڻي |location=ڪراچي |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%DA%8A%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سنڌي ڊرامو] * [https://usindh.edu.pk/resource/upload_pdfs/3_Haji_Khan_MPhil_Thesis_1741755435_.pdf سنڌ يونيورسٽي: سنڌي سنگيت ناٽڪ بابت تحقيقي مقالو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shrine_of_Shah_Abdul_Latif_Bhittai وڪيميڊيا ڪامنز: شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مزار جون تصويرون] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1936ع جا ڪتاب]] m3att8ikny1wpa0yswu79pmvtj1sdit 14 105320 428089 2026-11-04T21:49:05Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 428089 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 105321 428091 2026-11-04T21:52:12Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[هڪڙي رات عرف ليلا چنيسر]] کي [[هڪڙي رات (ليلا چنيسر)]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 428091 wikitext text/x-wiki #چوريو [[هڪڙي رات (ليلا چنيسر)]] f5d88g6ptp4xv1n7vu0yruspav61uu5 0 105322 428092 2026-11-04T21:53:33Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = هڪڙو هو راجا | author = [[لڇمڻ ڪومل]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، ڪهاڻين جو مجموعو | subject = ٻارن لاءِ ڪهاڻيون | published = 1965ع | awards = ڀارت سرڪار جي تعليم واري وزارت جو ٻاراڻي ادب جو انعام (1965ع) }} '''هڪڙو هو راجا''' ({{lang-en|Hikro Huo Raja}}) سنڌي ٻول... 428092 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هڪڙو هو راجا | author = [[لڇمڻ ڪومل]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، ڪهاڻين جو مجموعو | subject = ٻارن لاءِ ڪهاڻيون | published = 1965ع | awards = ڀارت سرڪار جي تعليم واري وزارت جو ٻاراڻي ادب جو انعام (1965ع) }} '''هڪڙو هو راجا''' ({{lang-en|Hikro Huo Raja}}) سنڌي ٻوليءَ ۾ ٻارن لاءِ لکيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جنهن جو ليکڪ [[لڇمڻ ڪومل|لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل»]] آهي. هي ڪتاب 1965ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان تي ليکڪ کي ڀارت سرڪار جي تعليم واري وزارت پاران ٻاراڻي ادب جو انعام مليو.<ref name="SindhianaKomal">{{cite web |title=لڇمڻ ڪومل |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%84%DA%87%D9%85%DA%BB+%DA%AA%D9%88%D9%85%D9%84 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd}}</ref><ref name="SindhSalamatKomal">{{cite web |title=لڇمڻ ڪومل |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1433 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''Hikro Ho Raajaa'' کي لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جو 1965ع ۾ شايع ٿيل ٻارن جي وڻندڙ ڪهاڻين جو مجموعو قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''هڪڙو هو راجا'' سنڌي ٻاراڻي ادب جي صنف سان تعلق رکي ٿو. ڪتاب جي نوعيت ڪهاڻين جي مجموعي واري آهي، جنهن ۾ ٻارن کي پڙهڻ لاءِ ڪهاڻيون پيش ڪيون ويون آهن. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ان کي ٻارن لاءِ لکيل وڻندڙ ڪهاڻين جو مجموعو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي لڇمڻ ڪومل بابت داخلائن ۾ هن تصنيف کي سندس ڇپيل ڪتابن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. ٻنهي ذريعن موجب ڪتاب 1965ع ۾ شايع ٿيو ۽ ٻاراڻي ادب جي انعام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SindhianaKomal"/><ref name="SindhSalamatKomal"/> ڪتاب جي مڪمل متن ۽ فهرست جي دستياب نه هجڻ سبب ان ۾ شامل ڪهاڻين جو صحيح تعداد، انهن جا عنوان، ڪردار ۽ واقعا تصديق نه ٿي سگهيا آهن. تنهنڪري انهن بابت غيرمصدقہ تفصيل شامل نه ڪيا ويا آهن. == عنوان ۽ ڪتابياتي سڃاڻپ == ڪتاب جو سنڌي عنوان ''هڪڙو هو راجا'' آهي. مختلف انگريزي ۽ رومن ڪتابياتي حوالن ۾ ان جو نالو ''Hikro Ho Raajaa''، ''Hikro Huo Raja'' ۽ ''Hikiro Hūo Rāja'' جي صورتن ۾ ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=Laxman Bhatia |url=https://sindhisangat.com/promoters/laxman-bhatia/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref><ref name="SindhiSanchaya">{{cite web |title=Hikiro Hūo Rāja |url=https://sindhisanchaya.online/books/63084 |website=Sindhi Sanchaya |language=en}}</ref> ''Sindhi Sanchaya'' جي ڪتابياتي فهرست ۾ هن ڪتاب جو الڳ رڪارڊ موجود آهي. ان ۾ ليکڪ جو نالو لڇمڻ ڀاٽيا درج آهي ۽ ڪتاب جو هڪ نسخو الهاس نگر، مهاراشٽر جي سيٺ پرسرام پرومل نيو انگلش هاءِ اسڪول ۽ جونيئر ڪاليج جي لائبريريءَ ۾ محفوظ ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ رڪارڊ ۾ ناشر طور لڇمڻ ڀاٽيا جو نالو ڏنل آهي، پر اشاعت جو سال درج ناهي.<ref name="SindhiSanchaya"/> 1965ع واري اشاعت جي تصديق انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۽ موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت مان ٿئي ٿي.<ref name="SindhianaKomal"/><ref name="SindhSalamatKomal"/><ref name="Jotwani1996"/> == ٻاراڻي ادب جو انعام == ''هڪڙو هو راجا'' تي لڇمڻ ڪومل کي ڀارت سرڪار جي تعليم واري وزارت پاران ٻاراڻي ادب جو انعام مليو. سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ اهو انعام خاص طور هن ڪتاب سان منسوب ٿيل آهي.<ref name="SindhSalamatKomal"/> ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» جي ادبي خدمتن بابت سوانحي داخلا ۾ ''Hikro Huo Raja'' کي سندس ٻاراڻي ادب جي تصنيف طور درج ڪيو ويو آهي. ساڳئي داخلا ۾ ڀارت سرڪار جي تعليم واري وزارت پاران 1965ع ۾ دهليءَ ۾ ٻاراڻي ادب جو انعام ملڻ جو ذڪر آهي.<ref name="SindhyatPromoters">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |pages=96 |language=en}}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ ڪتاب تي ڀارت سرڪار پاران انعام ملڻ جي تصديق ڪري ٿي.<ref name="SindhianaKomal"/> == ادبي اهميت == ''هڪڙو هو راجا'' جي ادبي اهميت جو هڪ دستاويزي پهلو اهو آهي ته ڪتاب کي ٻاراڻي ادب جي تصنيف طور سرڪاري سطح تي انعام مليو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ پڻ هن ڪتاب جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="SindhyatPromoters"/><ref name="Jotwani1996"/> بهرحال، ڪتاب جي اصل متن يا ان جي ڪهاڻين بابت تفصيلي آزاد تنقيدي جائزي جي تصديق نه ٿيڻ سبب ان جي اسلوب، ڪردارنگاري، اخلاقي سبقن يا پڙهندڙن تي اثر بابت وڌيڪ دعوائون ڪرڻ مناسب ناهي. == ليکڪ == [[لڇمڻ ڪومل|لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل»]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، اديب، صحافي، مترجم ۽ ناٽڪ نويس هو. سندس جنم 26 مارچ 1936ع تي [[ڪنڊيارو|ڪنڊياري]] ۾ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ هو خاندان سميت هندستان منتقل ٿيو ۽ بعد ۾ دهليءَ ۾ تعليم حاصل ڪيائين. هن دهلي يونيورسٽيءَ مان 1956ع ۾ بي ڪام آنرس ۽ 1962ع ۾ صحافت جو ڊپلوما حاصل ڪيو.<ref name="SindhianaKomal"/> لڇمڻ ڪومل ڊگهي عرصي تائين انگريزي اخبار ''The Times of India'' سان لاڳاپيل رهيو ۽ 1994ع ۾ رٽائر ٿيو. شاعري، ترجمي، ناٽڪ ۽ صحافت سان گڏ هن ٻارن لاءِ به ادب تخليق ڪيو.<ref name="SindhianaKomal"/> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''نئون صبح'' (1974ع)، ''جيءَ جهروڪا'' (1975ع)، ''ميران ٻائي'' (1980ع)، ''ڪاڪ ڇڏي ويا ڪنڊ تي'' (1986ع)، ''پن ڇڻ جو پڙلاءُ'' (1996ع) ۽ ''وهي کاتي جا پنا'' شامل آهن. کيس ''جيءَ جهروڪا'' تي 1976ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو. هن 23 ڊسمبر 2014ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhianaKomal"/><ref name="SindhSalamatKomal"/> == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | تفصيل ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf3fa;" | عنوان | هڪڙو هو راجا |- | style="background:#edf8f0;" | ليکڪ | لڇمڻ ڀاٽيا «ڪومل» |- | style="background:#eaf3fa;" | اصل ٻولي | سنڌي |- | style="background:#edf8f0;" | صنف | ٻارن جي ڪهاڻين جو مجموعو |- | style="background:#eaf3fa;" | اشاعت جو سال | 1965ع |- | style="background:#edf8f0;" | انعام | ڀارت سرڪار جي تعليم واري وزارت جو ٻاراڻي ادب جو انعام |- | style="background:#eaf3fa;" | ڪتابياتي رڪارڊ | سنڌي سنچيا |} <ref name="SindhianaKomal"/><ref name="SindhSalamatKomal"/><ref name="SindhiSanchaya"/> == پڻ ڏسو == * [[لڇمڻ ڪومل]] * [[سنڌي ٻاراڻو ادب]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.online/books/63084 سنڌي سنچيا: هڪڙو هو راجا جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%84%DA%87%D9%85%DA%BB+%DA%AA%D9%88%D9%85%D9%84 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: لڇمڻ ڪومل] * [https://books.sindhsalamat.com/author/1433 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: لڇمڻ ڪومل] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]] [[زمرو:1965ع جا ڪتاب]] m1aflxr1cww1amjlhic8n20x0b0jx3d 0 105323 428093 2026-11-04T21:55:18Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = هڪ اهم ۽ ٻيو وهم | author = [[چندولال جيسنگهاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ناول]] | subject = محبت جو ٽڪنڊو، ازدواجي تعلقات، خاندان ۽ اخلاقي ڪشمڪش | published = 1994ع (ليکڪ جي وفات کان پوءِ) }} '''هڪ اهم ۽ ٻيو وهم''' سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ناول آهي، جنهن جو ليکڪ '''چندولال ڪشن... 428093 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هڪ اهم ۽ ٻيو وهم | author = [[چندولال جيسنگهاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ناول]] | subject = محبت جو ٽڪنڊو، ازدواجي تعلقات، خاندان ۽ اخلاقي ڪشمڪش | published = 1994ع (ليکڪ جي وفات کان پوءِ) }} '''هڪ اهم ۽ ٻيو وهم''' سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ناول آهي، جنهن جو ليکڪ '''چندولال ڪشنچند جيسنگهاڻي''' آهي. هي ناول 1994ع ۾ ليکڪ جي وفات کان پوءِ شايع ٿيو. ان ۾ هڪ شادي شده مرد، سندس زال ۽ محبوبه جي وچ ۾ محبت جي ٽڪنڊي کي ڪهاڻيءَ جو بنياد بڻايو ويو آهي. ناول بابت [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ مختصر تنقيدي جائزو پيش ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=54 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> جوتواڻيءَ جي جائزي موجب ناول ۾ زندگيءَ جي روايتي ۽ بار بار ورجائجندڙ حالتن کي محبت جي هڪ پراڻي ٽڪنڊي وسيلي پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ جي پڄاڻيءَ ۾ محبوبه انهيءَ نتيجي تي پهچي ٿي ته کيس هڪ خوشحال خانداني زندگيءَ کي تباهه نه ڪرڻ گهرجي، تنهنڪري هوءَ انهيءَ تعلق مان الڳ ٿي وڃي ٿي. جوتواڻيءَ سندس انهيءَ اوچتي فيصلي کي فني ۽ فڪري لحاظ کان ڪمزور قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == اشاعت ۽ ڪتابياتي سڃاڻپ == ''هڪ اهم ۽ ٻيو وهم'' جي اشاعت جو سال 1994ع آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب کي چندولال جيسنگهاڻيءَ جو وفات کان پوءِ شايع ٿيل ناول ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ناول جي پهرئين ڇاپي جي ناشر، اشاعت جي شهر، ڇپائيءَ جي اداري، صفحن جي تعداد ۽ ڪتابي سڃاڻپ نمبر بابت وڌيڪ تصديق ٿيل ڄاڻ موجود ناهي. ان ڪري انهن تفصيلن کي هتي شامل نه ڪيو ويو آهي. == ڪهاڻيءَ جو تعارف == === محبت جو ٽڪنڊو === موتي لال جوتواڻيءَ جي تبصري موجب ناول جي بنيادي ڪهاڻي هڪ شادي شده مرد، سندس زال ۽ محبوبه جي وچ ۾ لاڳاپن تي ٻڌل آهي. ٽنهي ڪردارن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ صورتحال ناول جي مرڪزي ڪشمڪش بڻجي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ هن ڪهاڻيءَ کي محبت جي هڪ پراڻي ۽ بار بار استعمال ٿيندڙ ناولي موضوع سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس جائزي ۾ اهو خيال پڻ موجود آهي ته ليکڪ زندگيءَ جي ورجائجندڙ حالتن کي هن ڪهاڻيءَ وسيلي پيش ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === مڙس ۽ زال === ناول ۾ مڙس ۽ زال جو ازدواجي تعلق ڪهاڻيءَ جي بنيادي صورتحال جو هڪ حصو آهي. جوتواڻيءَ جي تبصري مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪهاڻيءَ جي پڄاڻيءَ ۾ محبوبه انهيءَ خانداني زندگيءَ کي برقرار رکڻ جي اهميت محسوس ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> دستياب تبصري ۾ مڙس ۽ زال جا نالا، سندن شاديءَ جي اڳوڻي تاريخ، اولاد يا گهريلو حالتن جا تفصيل موجود ناهن. انهن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ اصل ناول جو مطالعو ضروري آهي. === محبوبه جو ڪردار === محبوبه ناول جي مرڪزي عورت ڪردارن مان هڪ آهي. جوتواڻيءَ جي بيان موجب ڪهاڻيءَ جي پڄاڻيءَ تي هوءَ محسوس ڪري ٿي ته سندس تعلق سبب هڪ خوشحال خاندان جي زندگي متاثر ٿي سگهي ٿي. انهيءَ احساس کان پوءِ هوءَ تعلق مان الڳ ٿيڻ جو فيصلو ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ انهيءَ فيصلي جي اوچتي پيشڪش تي اعتراض ڪيو آهي. سندس خيال ۾ ڪردار جي اهڙي روانگيءَ لاءِ ناول ۾ ڪافي فڪري ۽ فني جواز فراهم نه ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == مرڪزي موضوع == === محبت ۽ ازدواجي ذميواري === جوتواڻيءَ جي تبصري ۾ بيان ٿيل ڪهاڻيءَ جو اهم موضوع شخصي محبت ۽ موجوده ازدواجي تعلق جي وچ ۾ ڪشمڪش آهي. محبوبه جو آخري فيصلو انهيءَ صورتحال سان ڳنڍيل آهي، جنهن ۾ سندس ذاتي خواهش ۽ هڪ خاندان جي زندگيءَ جو سوال سامهون اچي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === خاندان جي سلامتي === ڪهاڻيءَ جي پڄاڻيءَ ۾ محبوبه خانداني زندگيءَ کي نقصان نه پهچائڻ جو فيصلو ڪري ٿي. جوتواڻيءَ جي جائزي ۾ اهو فيصلو ڪهاڻيءَ جي انجام جو بنيادي واقعو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> اهو واقعو ناول جي ڪهاڻيءَ جو حصو آهي؛ ان مان ليکڪ جي سمورن اخلاقي يا سماجي نظرين بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ لاءِ وڌيڪ متني شاهدي ضروري آهي. === زندگيءَ جي ورجاءَ جو تصور === جوتواڻيءَ ناول بابت پنهنجي مختصر تبصري ۾ زندگيءَ کي بار بار ورجائجندڙ حالتن سان تشبيهه ڏني آهي. هن تشريح موجب محبت جو ٽڪنڊو پڻ ادب ۾ اڳ کان موجود هڪ روايتي موضوع آهي.<ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ خيال کي جوتواڻيءَ جي تنقيدي پڙهڻيءَ طور سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته اصل ناول جي مڪمل متن مان ان جي وڌيڪ تشريح اڃا تصديق نه ٿي سگهي آهي. == ادبي تنقيد == === موتي لال جوتواڻيءَ جو جائزو === موتي لال جوتواڻيءَ ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هڪ اهم ۽ ٻيو وهم'' جو ذڪر ڪندي ناول جي مرڪزي ڪهاڻيءَ ۽ پڄاڻيءَ بابت تنقيدي راءِ ڏني آهي. سندس جائزي موجب ليکڪ هڪ شادي شده مرد، سندس زال ۽ محبوبه جي وچ ۾ محبت جو روايتي ٽڪنڊو پيش ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي بنيادي تنقيد محبوبه جي آخري فيصلي جي پيشڪش تي آهي. سندس خيال ۾ ڪردار جي روانگي اوچتي آهي ۽ ان لاءِ ڪافي فڪري بنياد موجود ناهي. هن انهيءَ پڄاڻيءَ کي ناول جي فني ڪمزوريءَ طور ڏٺو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هيءُ جوتواڻيءَ جو ادبي فيصلو آهي. ان کي ناول جي ادبي معيار بابت سڀني نقادن جو گڏيل يا قطعي فيصلو قرار نٿو ڏئي سگهجي. === تنقيدي جائزي جون حدون === جوتواڻيءَ جو دستياب تبصرو مختصر آهي. ان ۾ ناول جي مڪمل واقعن، ڪردارن جي نالن، مڪالمن، بياني اسلوب، زماني ۽ مڪان جي تفصيلن يا ٻين نقادن جي راءِ بابت ڪافي معلومات موجود ناهي. انهيءَ ڪري ناول جي مڪمل ادبي ۽ فني مطالعي لاءِ اصل متن ۽ ٻين آزاد تحقيقي حوالن جي ضرورت آهي. == ليکڪ == '''چندولال ڪشنچند جيسنگهاڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو ناول نگار، ڪهاڻيڪار، صحافي ۽ وڪيل هو. ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' موجب سندس جنم 13 اپريل 1919ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ ٿيو. هن بي اي، ايل ايل بي ۽ پي ايڇ ڊي جون تعليمي سندون حاصل ڪيون ۽ بمبئيءَ ۾ وڪالت جي پيشي سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhyatJaisinghani">{{cite web |title=Chandulal Kishinchand Jaisinghani |url=https://www.sindhisangat.com/promoters/chandulal-kishinchand-jaisinghani/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref> ساڳئي سوانحي ماخذ موجب جيسنگهاڻيءَ مختلف موضوعن تي 32 ڪتاب لکيا. سندس ادبي ڪم ۾ ناول، اسراري ۽ جاسوسي ڪهاڻيون ۽ صحافتي لکڻيون شامل آهن. هو سنڌي هفتيوار رسالي ''ڀارت جيون'' ۾ ڪالم پڻ لکندو هو.<ref name="SindhyatJaisinghani"/> سندس ڄاڻايل تصنيفن ۾ ''پهاڙي چوٽيون'' (1968ع)، ''ڀن ڀن پن'' (1970ع) ۽ ''اگني'' (1972ع) شامل آهن. ''ڀن ڀن پن'' جو ڪتابياتي رڪارڊ پي جي سنڌي لائبريريءَ ۾ موجود آهي، جنهن ۾ 1970ع، بمبئيءَ جي ڀارت جيون ناول مالها ۽ 332 صفحن جا تفصيل ڏنل آهن.<ref name="SindhyatJaisinghani"/><ref name="PGLibrary">{{cite web |title=Bhin Bhin Pān |url=https://pgsindhilibrary.online/books/24/bhin-bhin-pan |website=PG Sindhi Library |language=en}}</ref> جيسنگهاڻيءَ جو هڪ ٻيو ادبي ڪم ''وڌورام وڪيل ۽ ساڌورام وڪيل'' جي ڪردارن سان لاڳاپيل ڪهاڻيون آهن، جن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' موجب کيس 1969ع ۾ پروفيسر رام پنجواڻي ادبي ۽ ثقافتي مرڪز، بمبئيءَ پاران سنڌي ادب ۾ خدمتن تي اعزاز مليو. سندس ''باگو بئريسٽر'' نالي ڪهاڻيءَ تي ٻڌل ٽيليويزن سلسلو پڻ مشهور ٿيو.<ref name="SindhyatJaisinghani"/> جيسنگهاڻيءَ سنڌي ناول بابت تحقيقي ڪم پڻ ڪيو. سندس پي ايڇ ڊي جي مقالي جو عنوان ''Sindhi Novel Ji Avsar'' ڄاڻايل آهي، جنهن جي ڊگري 1982ع ۾ بمبئي يونيورسٽيءَ مان حاصل ڪيائين.<ref name="JaisinghaniThesis">{{cite web |title=Sindhi Ph.D. Research Scholars |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/2140372.pdf |website=گل حيات انسٽيٽيوٽ |language=en}}</ref> == ڪتابياتي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | تفصيل ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf3fa;" | عنوان | هڪ اهم ۽ ٻيو وهم |- | style="background:#edf8f0;" | ليکڪ | چندولال ڪشنچند جيسنگهاڻي |- | style="background:#eaf3fa;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#edf8f0;" | صنف | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | اشاعت جو سال | 1994ع |- | style="background:#edf8f0;" | اشاعت جي حيثيت | ليکڪ جي وفات کان پوءِ شايع ٿيل |- | style="background:#eaf3fa;" | مرڪزي صورتحال | مڙس، زال ۽ محبوبه جي وچ ۾ محبت جو ٽڪنڊو |- | style="background:#edf8f0;" | اهم تنقيدي حوالو | موتي لال جوتواڻي، 1996ع، ص 54 |} <ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ادب]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=54 |language=en}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت] * [https://www.sindhisangat.com/promoters/chandulal-kishinchand-jaisinghani/ چندولال جيسنگهاڻيءَ جي سوانح] * [https://pgsindhilibrary.online/books/24/bhin-bhin-pan جيسنگهاڻيءَ جي هڪ ٻئي ناول جو ڪتابياتي رڪارڊ] [[زمرو:سنڌي ناول]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1994ع جا ڪتاب]] 68n6cl59tzrbhczwd8mz9jy1kv0orjr 0 105324 428094 2026-11-04T22:00:50Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = هڪ ٻيو ڏينهن | author = [[شيام جئسنگهاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ڪهاڻي]]، ڪهاڻين جو مجموعو | subjects = شهري زندگي، انساني اڪيلائي، ازدواجي لاڳاپا، سماجي بيگانگي ۽ جديديت | set_in = [[ممبئي]]، [[پوني]]، [[هانگ ڪانگ]] ۽ [[ٽوڪيو]] | publisher = ديپ شکا پبليڪ... 428094 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هڪ ٻيو ڏينهن | author = [[شيام جئسنگهاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[ڪهاڻي]]، ڪهاڻين جو مجموعو | subjects = شهري زندگي، انساني اڪيلائي، ازدواجي لاڳاپا، سماجي بيگانگي ۽ جديديت | set_in = [[ممبئي]]، [[پوني]]، [[هانگ ڪانگ]] ۽ [[ٽوڪيو]] | publisher = ديپ شکا پبليڪيشن | published = 1988ع | awards = مهاراشٽر سنڌي ساهتيه اڪيڊمي انعام (1990ع) }} '''هڪ ٻيو ڏينهن''' سنڌي ٻوليءَ جي ڪهاڻيڪار، شاعر ۽ نقاد [[شيام جئسنگهاڻي]] جو ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1988ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ ڇهه ڪهاڻيون شامل آهن، جن ۾ جديد شهري زندگي، انساني اڪيلائي، ازدواجي تعلقات، سماجي بيگانگي، ملازمت جي دٻاءَ ۽ بدلجندڙ سنڌي سماج جي مسئلن کي پيش ڪيو ويو آهي. ڪتاب جي ڪهاڻين جو وڏو حصو [[ممبئي|بمبئيءَ]] جي شهري ماحول سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="SindhianaShyam">{{cite web |title=جئسنگهاڻي شيام |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D8%A6%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%A7%DA%BB%D9%8A+%D8%B4%D9%8A%D8%A7%D9%85 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd}}</ref> هن ڪتاب تي شيام جئسنگهاڻيءَ کي 1990ع ۾ مهاراشٽر سنڌي ساهتيه اڪيڊميءَ پاران انعام ڏنو ويو.<ref name="SindhiSangatShyam">{{cite web |title=Shyam Sanwaldas Jaisinghani |url=https://sindhisangat.com/promoters/shyam-sanwaldas-jaisinghani/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref> سنڌي ڪتابن جي ڊجيٽل ڪتابياتي منصوبي ''سنڌي سنچيا'' ۾ پڻ هن مجموعي جو رڪارڊ موجود آهي، جنهن ۾ ڪتاب جو عنوان ''هڪ ٻيو ڏينهن''، ليکڪ شيام جئسنگهاڻي ۽ ناشر ''ديپ شکا پبليڪيشن'' درج آهن.<ref name="SindhiSanchaya">{{cite web |title=Hiku Buyo Ḍīnhun |url=https://sindhisanchaya.online/books/594 |website=Sindhi Sanchaya |language=en}}</ref> == اشاعت ۽ ادبي پسمنظر == ''هڪ ٻيو ڏينهن'' 1988ع ۾ شايع ٿيو. هي مجموعو هندستان ۾ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻيءَ جي جديد ادبي رجحانن سان لاڳاپيل آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي شيام جئسنگهاڻيءَ بابت داخلا ۾ ڪتاب کي سندس ڪهاڻين جي مجموعن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaShyam"/> ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ آباد سنڌي برادريءَ جي زندگيءَ ۾ شهري ماحول کي خاص اهميت حاصل ٿي. جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي ڪيترن ليکڪن صنعتي ۽ شهري زندگيءَ، فرد جي اڪيلائي، نفسياتي دٻاءَ ۽ سماجي لاڳاپن ۾ تبديلين کي پنهنجي ادب جو موضوع بڻايو. شيام جئسنگهاڻي انهيءَ جديد ادبي لاڙي سان لاڳاپيل ڪهاڻيڪارن مان هڪ هو.<ref name="SahapediaStory">{{cite web |title=The Post-Partition Sindhi Short Story |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story |website=Sahapedia |language=en}}</ref><ref name="SindhianaStory">{{cite web |title=سنڌي ڪهاڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%DA%AA%D9%87%D8%A7%DA%BB%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هڪ ٻيو ڏينهن'' جي ڇهن ڪهاڻين جو تفصيلي تنقيدي جائزو پيش ڪيو آهي. سندس پڙهڻيءَ موجب انهن ڪهاڻين ۾ هندستان جي شهري سنڌي سماج جي زندگيءَ جا مختلف رخ سامهون اچن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> == مجموعي ۾ شامل ڪهاڻيون == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب هن مجموعي ۾ هيٺيون ڇهه ڪهاڻيون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | نمبر ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | ڪهاڻي ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | مرڪزي موضوع |- | style="background:#eaf3fa;" | 1 | '''هڪ ٻيو ڏينهن''' | ملازمت ڪندڙ زال مڙس جي مشيني زندگي ۽ ازدواجي اڪيلائي |- | style="background:#edf8f0;" | 2 | '''تمبو''' | اسپتال، بيماري ۽ شهري زندگيءَ ۾ انساني بيگانگي |- | style="background:#eaf3fa;" | 3 | '''ٽٻ ٽٻي''' | برسات، شهري آمدرفت، صحافت ۽ سياسي انتقام |- | style="background:#edf8f0;" | 4 | '''اڍائي گهر''' | عالمي ڪاروبار، خانداني ذميواري ۽ جڙن کان دوري |- | style="background:#eaf3fa;" | 5 | '''قصو ڪوتاهه''' | ازدواجي لاڳاپا، محبت، جنسي تعلقات ۽ خودفريبي |- | style="background:#edf8f0;" | 6 | '''پبلڪ بس''' | شهري رويو، بي حسي ۽ فرد جي مجبوري |} ڪهاڻين جا سنڌي عنوان جوتواڻيءَ جي رومن صورتن مان منتقل ڪيا ويا آهن؛ اصل ڪتاب جي فهرست سان خاص طور ''ٽٻ ٽٻي'' جي املا جي مقابلي جي ضرورت آهي. == ڪهاڻين جو تعارف == === هڪ ٻيو ڏينهن === مجموعي جي عنوان واري ڪهاڻي ''هڪ ٻيو ڏينهن'' هڪ نوجوان ملازمت ڪندڙ زال مڙس جي روزاني زندگيءَ بابت آهي. ٻئي شهري زندگيءَ جي مصروفيتن، ملازمت ۽ ٿڪاوٽ جي اهڙي چڪر ۾ ڦاٿل آهن، جنهن ۾ سندن باهمي لاڳاپن لاءِ وقت ۽ جذباتي توانائي گهٽجي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪهاڻيءَ جي شروعات سندن فليٽ جي دروازي تي روزانو کير پهچڻ سان ٿئي ٿي. زال مڙس نئين ڏينهن جي شروعات کي خوشيءَ سان قبول ڪرڻ بدران ان کي گذريل ڏينهن جي ورجاءَ طور محسوس ڪن ٿا. ڏينهن جي ملازمت ۽ مصروفيتن کان پوءِ هو شام جو هڪ بين الاقوامي فلمي ميلي ۾ فلم ڏسن ٿا، پر اها سرگرمي به سندن زندگيءَ جي بيزاري ختم نٿي ڪري.<ref name="Jotwani1996"/> رات جو ٻئي ٿڪجي بستري تي وڃن ٿا. ويجهي غريب آباديءَ مان ايندڙ آواز ۽ شور سندن ماحول جو حصو آهن. جسماني قربت جي خواهش هوندي به سندن وچ ۾ محبت ڀريو تعلق قائم نٿو ٿئي. اهڙيءَ طرح هڪ ٻيو ڏينهن به سندن زندگيءَ ۾ ڪنهن بنيادي تبديليءَ کان سواءِ گذري وڃي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي تنقيدي تشريح موجب ڪهاڻيءَ ۾ وقت جي مشيني ورجاءَ، ماڻهن جي هجوم ۾ اڪيلائي ۽ ازدواجي زندگيءَ ۾ جذباتي فاصلي کي نمايان ڪيو ويو آهي. === تمبو === ''تمبو'' شهري زندگيءَ ۾ بيماري، اسپتال ۽ انساني لاڳاپن جي ڪمزوريءَ بابت ڪهاڻي آهي. ان جو مرڪزي مرد ڪردار پنهنجي سخت بيمار زال کي اسپتال داخل ڪرائي ٿو، جتي سندس آپريشن ڪيو وڃي ٿو ۽ کيس آڪسيجن ڏني وڃي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> مڙس پنهنجي زال جي بيماريءَ بابت مائٽن، دوستن، آفيس جي اعليٰ عملدار ۽ ساٿين کي اطلاع ڏئي ٿو، پر ضرورت جي وقت انهن مان ڪو به ساڻس ملڻ نٿو اچي. انهيءَ صورتحال ۾ اسپتال جي هڪ پوڙهي عورت، جيڪا پاڻ به موت جي ويجهو آهي، بيمار عورت جي خيريت پڇي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ موجب ڪهاڻيءَ جو عنوان ٻن معنائن سان لاڳاپيل آهي: هڪ پاسي بيمار شخص کي آڪسيجن پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ تمبو جهڙي طبي بندوبست ڏانهن اشارو آهي، ۽ ٻئي پاسي اسپتال کي هڪ عارضي پناهه گاهه طور پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ ويجهن لاڳاپن جي غيرحاضري ۽ هڪ اجنبي عورت جي همدرديءَ جي وچ ۾ تضاد نمايان ٿئي ٿو. === ٽٻ ٽٻي === ''ٽٻ ٽٻي'' ۾ مسٽر ڊي. ايڇ. نالي هڪ صحافي مرڪزي ڪردار آهي. هو سخت موسمي برسات دوران وڏي ڏکيائيءَ سان پنهنجي آفيس پهچي ٿو. برسات سبب شهر جي آمدرفت جو نظام متاثر ٿيل آهي، پر آفيس پهچڻ تي کيس خبر پوي ٿي ته شارٽ سرڪٽ سبب اتي بجلي بند آهي.<ref name="Jotwani1996"/> صحافي واپس پنهنجي رهائش ڏانهن موٽي ٿو ۽ هڪ خيالي صورتحال ۾ گم ٿي وڃي ٿو. سندس تصور ۾ هو هڪ ڀريل مقامي ريل گاڏيءَ ۾ عورت سان جنسي ڏاڍائيءَ جي ڪوڙي الزام هيٺ اچي ٿو. هو پنهنجي صفائيءَ ۾ ٻڌائي ٿو ته گاڏيءَ جي شديد هجوم ۾ اهڙو عمل ڪرڻ ممڪن ئي نه هو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪهاڻيءَ جي انهيءَ خيالي واقعي ۾ پوليس کي خبر آهي ته الزام ڪوڙو آهي، پر صحافيءَ کي هڪ بااثر سياستدان خلاف اخبار ۾ مضمون لکڻ سبب ڦاسايو پيو وڃي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي جائزي موجب ڪهاڻيءَ ۾ حقيقت ۽ تخيل کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي. برسات، شهري سهولتن جي ناڪامي، صحافتي آزاديءَ تي دٻاءُ ۽ سياسي اثررسوخ جي موضوعن کي هڪ ئي بياني صورت ۾ ڳنڍيو ويو آهي. [[File:LocalTrainMumbai.jpg|thumb|ممبئيءَ جي مقامي ريل گاڏيءَ جو اندريون منظر. ''ٽٻ ٽٻي'' ۾ شهري آمدرفت ۽ مقامي ريل گاڏيءَ جو ذڪر اچي ٿو. هيءَ تصوير ڪهاڻيءَ جي ڪنهن واقعي جي عڪاسي نٿي ڪري.]] === اڍائي گهر === ''اڍائي گهر'' ۾ مِڪو مرچنداڻي نالي هڪ بين الاقوامي ڪاروباري شخص جي زندگي بيان ڪئي وئي آهي. سندس پوڙها ماءُ پيءُ [[پوني]] ۾ رهن ٿا، زال ۽ ٻار [[هانگ ڪانگ]] ۾ آهن، جڏهن ته سندس هڪ محبوبه [[ٽوڪيو]] ۾ رهي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> ٽوڪيو ۾ پنهنجي محبوبه وٽ رهڻ دوران کيس اطلاع ملي ٿو ته سندس ماءُ سخت بيمار آهي ۽ موت جي ويجهو پهچي وئي آهي. ڪاروباري گڏجاڻين ۽ مصروفيتن سبب هو ترت پوني پهچي نٿو سگهي. پنهنجي ذاتي موجودگيءَ جي بدران ماءُ جي علاج لاءِ 2500 رپيا موڪلڻ جو بندوبست ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪهاڻيءَ جو عنوان شطرنج جي گهوڙي جي چال سان علامتي نسبت رکي ٿو. مختلف ملڪن ۾ ورهايل گهرن ۽ لاڳاپن کي هڪ اهڙي شخص جي زندگيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو ڪاروباري ڪاميابيءَ جي باوجود پنهنجي خانداني ذميوارين کان فاصلي تي آهي. سنڌي اديب ۽ نقاد موهن گهاڻيءَ پڻ ''اڍائي گهر'' کي جديد سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ عالمي ڪاروباري زندگي، جڙن کان دوري ۽ روايتي سماجي قدرن ۾ تبديليءَ جي مثال طور بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="GehaniEvolution">{{cite web |last=Gehani |first=Mohan |title=Evolution of Indian Literature since India's Independence—Sindhi (Part IV) |url=https://mohangehani.com/articles/evolution-of-indian-literature-since-indias-independence-sindhi-part-iv/ |website=Mohan Gehani |language=en}}</ref><ref name="GehaniGlance">{{cite book |last=Gehani |first=Mohan |title=Sindhi Literature – A Glance |url=https://www.sindhisangat.com/images/sindhiliterature_mohangehani.pdf |language=en}}</ref> === قصو ڪوتاهه === ''قصو ڪوتاهه'' ازدواجي تعلقات، محبت، لڪل جنسي لاڳاپن ۽ خودفريبيءَ بابت ڪهاڻي آهي. جوتواڻيءَ جي بيان موجب ڪهاڻيءَ ۾ زال مڙس جي وچ ۾ اهڙن روين کي پيش ڪيو ويو آهي، جن ۾ هڪٻئي کان حقيقتون لڪائڻ ۽ پنهنجي عملن بابت پاڻ کي مطمئن رکڻ جا پهلو موجود آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ڪهاڻيءَ جي مسز سنها پنهنجي مڙس سان بي وفائي ڪري ٿي، پر ساڳئي وقت پاڻ کي اهو يقين ڏياريندي رهي ٿي ته سندس مڙس ساڻس بي وفائي نٿو ڪري. جوتواڻيءَ جي تشريح ۾ انهيءَ رويي کي خودفريبي ۽ نفسياتي فرار سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪهاڻيءَ ۾ ذاتي خواهشن، ازدواجي توقعن ۽ سماجي ظاهر داريءَ جي وچ ۾ تضاد سامهون اچي ٿو. === پبلڪ بس === مجموعي جي آخري ڪهاڻي ''پبلڪ بس'' ۾ هڪ عمررسيده عورت ۽ ٻين مسافرن جي روين وسيلي شهري زندگيءَ جي بي حسيءَ کي پيش ڪيو ويو آهي. جوتواڻيءَ جي تبصري موجب اها عورت چڙچڙي ۽ ٻين لاءِ گهٽ همدردي رکندڙ شخصيت آهي.<ref name="Jotwani1996"/> بس ۾ هڪ ننڍڙو ڇوڪرو وڏي مشڪل سان ساڻس سيٽ ونڊي ٿو، پر عورت جي رويي سبب سندس فطري تجسس ۽ خوشي متاثر ٿين ٿا. ڪهاڻيءَ جو مرڪزي راوي اهو سڀ ڪجهه ڏسي ٿو، پر صورتحال کي بدلائڻ لاءِ اثرائتو قدم نٿو کڻي سگهي.<ref name="Jotwani1996"/> راوي اڳ ۾ ئي يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل هڪ اهڙي شخص جي رويي کان پريشان آهي، جنهن کي جوتواڻيءَ پنهنجي تبصري ۾ بناوٽي علميت جو مظاهرو ڪندڙ قرار ڏنو آهي. بس ۾ پيش ايندڙ واقعن دوران راوي کي احساس ٿئي ٿو ته روزاني زندگيءَ ۾ کيس ڪيترائي ناپسنديده ٺاهه ڪرڻا پون ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي راءِ موجب راويءَ جي پنهنجي مجبوريءَ بابت شعور ڪهاڻيءَ جو هڪ اهم فني پهلو آهي. == مرڪزي موضوع == === شهري زندگي ۽ انساني اڪيلائي === ''هڪ ٻيو ڏينهن'' جي ڪهاڻين ۾ جديد شهر جي هجوم ۽ فرد جي اندروني اڪيلائيءَ جو تضاد بار بار سامهون اچي ٿو. عنوان واري ڪهاڻيءَ ۾ زال مڙس جي جذباتي دوري، ''تمبو'' ۾ مائٽن ۽ دوستن جي غيرحاضري ۽ ''پبلڪ بس'' ۾ ٻين جي تڪليفن کان لاتعلقي انهيءَ موضوع جا مختلف مثال آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === مشيني زندگي ۽ وقت جو ورجاءُ === عنوان واري ڪهاڻيءَ ۾ روزاني زندگيءَ کي هڪ اهڙي ورجائجندڙ عمل طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ملازمت، سفر، تفريح ۽ گهريلو زندگي هڪ مقرر معمول جو حصو بڻجي وڃن ٿا. جوتواڻيءَ انهيءَ صورتحال کي انساني احساسن جي گهٽجڻ ۽ مشيني زندگيءَ جي علامت طور پڙهيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> موهن گهاڻيءَ پڻ هن ڪهاڻيءَ کي جديد شهري پيشه ور زال مڙس جي هڪ ڏينهن جي متضاد تجربن جي پيشڪش طور ساراهيو آهي.<ref name="GehaniGlance"/> === خاندان ۽ عالمي ڪاروباري زندگي === ''اڍائي گهر'' ۾ مختلف ملڪن ۾ ورهايل خانداني لاڳاپن ۽ ڪاروباري مصروفيتن جي وچ ۾ تضاد موجود آهي. مِڪو مرچنداڻيءَ جو ڪردار اهڙي زندگيءَ جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن ۾ مالي وسيلن جي موجودگي ذاتي قربت ۽ خانداني موجودگيءَ جو متبادل نٿي بڻجي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GehaniEvolution"/> === فرد ۽ شهري ادارا === ''ٽٻ ٽٻي'' ۽ ''تمبو'' ۾ شهري ادارن جي ڪارڪردگي ۽ فرد جي بي وسيءَ جا مختلف رخ ظاهر ٿين ٿا. هڪ ڪهاڻيءَ ۾ برسات دوران آمدرفت ۽ بجليءَ جا مسئلا آهن، جڏهن ته ٻيءَ ۾ اسپتال جي ماحول اندر بيمار شخص ۽ سندس مڙس جي اڪيلائي پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === سماجي قدرن ۾ تبديلي === ڪهاڻين ۾ روايتي خانداني توقعن ۽ جديد شهري زندگيءَ جي عملن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ موجود آهي. جوتواڻيءَ جي تشريح موجب انهن ڪردارن جي زندگيءَ ۾ مشرقي ۽ مغربي ثقافتي اثر گڏ نظر اچن ٿا. مذهبي ڀڄنن ۽ مغربي جاز موسيقيءَ جو گڏيل ذڪر انهيءَ ثقافتي صورتحال جو هڪ مثال آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == اسلوب ۽ ادبي خصوصيتون == === حقيقت نگاري ۽ تفصيل نگاري === جوتواڻيءَ موجب شيام جئسنگهاڻي پنهنجي ڪهاڻين ۾ روزمره جي زندگيءَ جي ننڍن واقعن، آوازن، خاموشين، روشنيءَ ۽ اونداهيءَ کي اهميت ڏئي ٿو. اهڙن تفصيلن وسيلي ڪردارن جي نفسياتي ۽ سماجي حالتن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === حقيقت ۽ تخيل جو امتزاج === ''ٽٻ ٽٻي'' ۾ صحافيءَ جي حقيقي روزاني تجربي سان گڏ سندس خيالي خوف ۽ خواهشن کي پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهيءَ طريقي سان ڪهاڻيءَ ۾ خارجي حقيقت ۽ ڪردار جي اندروني دنيا هڪٻئي سان ڳنڍجن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> === ٻوليءَ ۾ انگريزيءَ جو استعمال === جوتواڻيءَ جي جائزي موجب مجموعي جي ڪردارن جي گفتگوءَ ۽ بياني ٻوليءَ ۾ انگريزي لفظ، اصطلاح ۽ جملا پڻ استعمال ٿين ٿا. اهو استعمال انهن شهري ڪردارن جي ماحول ۽ ثقافتي تجربن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === جديديت ۽ اخلاقي شعور === جوتواڻيءَ شيام جئسنگهاڻيءَ جي ڪهاڻين کي جديد ۽ جديديت پڄاڻان ادبي رجحانن جي روشنيءَ ۾ ڏٺو آهي. سندس خيال ۾ ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال موجود آهن، پر انهن کي سڌي اخلاقي نصيحت جي صورت ۾ پيش ڪرڻ بدران ڪردارن جي حالتن ۽ عملن وسيلي اڀاريو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''The Post-Partition Sindhi Short Story'' ۾ پڻ شيام جئسنگهاڻيءَ کي انهن ڪهاڻيڪارن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جن سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ نون موضوعن، علامتن ۽ بياني طريقن کي اختيار ڪيو.<ref name="SahapediaStory"/> == ادبي تنقيد ۽ پذيرائي == === موتي لال جوتواڻيءَ جو جائزو === [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هڪ ٻيو ڏينهن'' جي ڇهن ئي ڪهاڻين تي تفصيلي تبصرو ڪيو آهي. هن مجموعي کي جديد هندستاني شهري زندگيءَ جي مختلف انساني تجربن جي پيشڪش طور ڏٺو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي راءِ موجب ڪهاڻين ۾ اونداهين سماجي حالتن سان گڏ ڪردارن جي اندروني شعور ۽ انهن جي روين جي تنقيدي تشريح پڻ موجود آهي. هن ڪهاڻين جي فني انداز کي جديد جمالياتي اظهار سان ڳنڍيو آهي. === موهن گهاڻيءَ جو جائزو === موهن گهاڻيءَ سنڌي ادب بابت پنهنجي مطالعي ۾ ''هڪ ٻيو ڏينهن'' کي جديد شهري پيشه ور زال مڙس جي زندگيءَ جي اثرائتي ڪهاڻي قرار ڏنو آهي. هن ''اڍائي گهر'' ۾ پرڏيهه ۾ آباد سنڌي ڪاروباري شخص جي جڙن کان دوري ۽ خانداني لاڳاپن جي مسئلن کي پڻ نمايان ڪيو آهي.<ref name="GehaniGlance"/><ref name="GehaniEvolution"/> === جديد سنڌي ادب ۾ مقام === سنڌي ڪهاڻيءَ جي تاريخ بابت تحقيقي مضمونن ۾ شيام جئسنگهاڻيءَ کي 1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ اڀرندڙ جديد سنڌي ڪهاڻيڪارن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. انهن ڪهاڻيڪارن جي تخليقن ۾ صنعتي ترقي، شهري زندگي، سماجي تبديلي ۽ فرد جي نفسياتي تجربن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SahapediaStory"/><ref name="ModernStoryStudy">{{cite book |title=Short Story-II |publisher=Uttar Pradesh Rajarshi Tandon Open University |url=https://www.uprtou.ac.in/other_pdf/MAEN_05N.pdf |language=en}}</ref> === ادبي انعام === ''هڪ ٻيو ڏينهن'' تي شيام جئسنگهاڻيءَ کي 1990ع ۾ مهاراشٽر سنڌي ساهتيه اڪيڊميءَ پاران انعام ڏنو ويو. انعام جو ذڪر انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ٻنهي ۾ موجود آهي.<ref name="SindhianaShyam"/><ref name="SindhiSangatShyam"/> == ليکڪ == [[شيام جئسنگهاڻي]] سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناول نگار، شاعر، ناٽڪ نويس، نقاد ۽ ايڊيٽر هو. سندس جنم 12 فيبروري 1937ع تي [[ڪوئيٽا]] ۾ ٿيو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان بمبئيءَ منتقل ٿيو. هن بمبئي يونيورسٽيءَ مان اقتصاديات ۾ بي اي آنرس ڪئي ۽ فوٽوگرافيءَ جي تعليم پڻ حاصل ڪئي.<ref name="SindhiSangatShyam"/><ref name="Khilani2009">{{cite journal |last=Khilani |first=Lakhmi |title=Meet the Author: Shyam Jaisinghani |journal=Sindhological Studies |volume=25 |year=2009 |pages=85–88 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%282009_Vol_25%29-Muhammad_Qasim_Maka-2009-cs.pdf |language=en}}</ref> شيام جئسنگهاڻي ساهتيه اڪيڊميءَ جي بمبئيءَ واري علائقائي آفيس سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ 1995ع ۾ اسسٽنٽ ايڊيٽر جي عهدي تان رٽائر ٿيو. ادب کان سواءِ فوٽوگرافي، ڪتابن جي سرورقن جي ڊزائن ۽ ٻين فني سرگرمين ۾ به دلچسپي رکندو هو.<ref name="Khilani2009"/> سندس تصنيفن ۾ ''ڪچا ڌاڳا'' (1966ع)، ''ننگو آسمان'' (1967ع)، ''ٺونگو'' (1970ع)، ''کاهيءَ جي چؤطرف'' (1976ع)، ''وڇوٽيون'' (1980ع)، ''ميلن جو سفر'' (1983ع)، ''گوئاني منظر'' (1987ع)، ''هڪ ٻيو ڏينهن'' (1988ع)، ''زلزلو'' (1992ع) ۽ ''زنده مڇي'' (2002ع) شامل آهن.<ref name="SindhianaShyam"/> شيام جئسنگهاڻيءَ کي 1995ع ۾ ''چاني'' جي ترجمي تي ساهتيه اڪيڊمي ترجمي جو انعام ۽ 1998ع ۾ ''زلزلو'' تي ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو.<ref name="SindhiSangatShyam"/> == ڪتابياتي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | تفصيل ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf3fa;" | عنوان | هڪ ٻيو ڏينهن |- | style="background:#edf8f0;" | ليکڪ | شيام جئسنگهاڻي |- | style="background:#eaf3fa;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#edf8f0;" | صنف | ڪهاڻين جو مجموعو |- | style="background:#eaf3fa;" | ڪهاڻين جو تعداد | 6 |- | style="background:#edf8f0;" | اشاعت جو سال | 1988ع |- | style="background:#eaf3fa;" | ناشر | ديپ شکا پبليڪيشن (ڪتابياتي رڪارڊ موجب) |- | style="background:#edf8f0;" | ادبي انعام | مهاراشٽر سنڌي ساهتيه اڪيڊمي، 1990ع |- | style="background:#eaf3fa;" | ڪتاب جو ڪتابياتي رڪارڊ | سنڌي سنچيا، انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي لائبريري |} <ref name="SindhiSanchaya"/><ref name="SindhianaShyam"/><ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[شيام جئسنگهاڻي]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[ممبئي]] * [[سنڌي جديد ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite journal |last=Khilani |first=Lakhmi |title=Meet the Author: Shyam Jaisinghani |journal=Sindhological Studies |volume=25 |year=2009 |pages=85–88 |publisher=Institute of Sindhology, University of Sindh |language=en}} * {{cite book |last=Gehani |first=Mohan |title=Sindhi Literature – A Glance |url=https://www.sindhisangat.com/images/sindhiliterature_mohangehani.pdf |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.online/books/594 سنڌي سنچيا: هڪ ٻيو ڏينهن جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D8%A6%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%A7%DA%BB%D9%8A+%D8%B4%D9%8A%D8%A7%D9%85 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: شيام جئسنگهاڻي] * [https://sindhisangat.com/promoters/shyam-sanwaldas-jaisinghani/ شيام جئسنگهاڻيءَ جي سوانح] * [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻيءَ جو مطالعو] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1988ع جا ڪتاب]] fc94f62awsxlwympixfiqkandcqlp9u 0 105325 428095 2026-11-04T22:03:26Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = هڪ سپنو سُکن جو | author = [[ڪلا پرڪاش]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ناول]] | subjects = سماجي ڀلائي، انساني لاڳاپا، عورت جي ڪردارنگاري ۽ گڏيل ذميواري | published = 1971ع (ڪجهه ڪتابياتي ذريعن موجب؛ ٻين ذريعن ۾ اختلاف) | publisher = سنڌي ناول مالا (ريخته جي ڪتاب... 428095 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هڪ سپنو سُکن جو | author = [[ڪلا پرڪاش]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ناول]] | subjects = سماجي ڀلائي، انساني لاڳاپا، عورت جي ڪردارنگاري ۽ گڏيل ذميواري | published = 1971ع (ڪجهه ڪتابياتي ذريعن موجب؛ ٻين ذريعن ۾ اختلاف) | publisher = سنڌي ناول مالا (ريخته جي ڪتابياتي رڪارڊ موجب) | pages = 137 (ريخته جي درج ڪيل نسخي موجب) }} '''هڪ سپنو سُکن جو''' سنڌي ٻوليءَ جو ناول آهي، جنهن جي ليکڪا [[ڪلا پرڪاش]] آهي. ناول جي اشاعت جو سال موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ [[ساهتيه اڪيڊمي]] جي ڪتابياتي فهرست ۾ 1971ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ادبي ذريعن ۾ 1972ع، 1973ع ۽ 1977ع پڻ درج آهن. ناول جا ٻه اهم ڪردار موهن ۽ نرملا آهن. موتي لال جوتواڻيءَ جي تنقيدي جائزي موجب موهن اجتماعي ڀلائيءَ لاءِ پنهنجي وس آهر ڪوشش ڪري ٿو، جڏهن ته نرملا سندس مقصدن ۽ ڪوششن ۾ ساٿ ڏئي ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="SahityaAkademiKala">{{cite web |title=Meet the Author: Kala Prakash |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf |website=Sahitya Akademi |language=en}}</ref> جوتواڻيءَ نرملا کي ليکڪا جي پنهنجي شخصيت ۽ سوچ جي ادبي عڪاسي ڪندڙ ڪردار طور ڏٺو آهي. اها سندس تنقيدي تشريح آهي، نه ڪي ناول جي مڪمل آتم ڪٿائي هجڻ جو ثبوت.<ref name="Jotwani1996"/> == عنوان ۽ ڪتابياتي سڃاڻپ == ناول جو سنڌي عنوان ''هڪ سپنو سُکن جو'' آهي. رومن صورتن ۾ ان جو نالو ''Hiku Sapano Sukhani jo'' ۽ ''Hik Sapno Sukhan Jo'' پڻ لکيو ويو آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي ڪتابياتي فهرست ۾ ''Hik Sapno Sukhan Jo'' جي عنوان هيٺ ناول کي 1971ع سان درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SahityaAkademiKala"/> ريخته جي ڊجيٽل ڪتابياتي رڪارڊ ۾ ڪتاب جو ليکڪ ڪلا پرڪاش، ناشر ''Sindhi Novel Mala'' ۽ صفحن جو تعداد 137 ڄاڻايل آهي. اهو رڪارڊ سنڌو يوٿ سرڪل جي ليکراج عزيز لائبريري ۽ ريسرچ سينٽر سان لاڳاپيل نسخي تي ٻڌل آهي.<ref name="RekhtaNovel">{{cite web |title=Hik Sapno Sukhan Jo |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/hik-sapno-sukhan-jo-ebooks |website=Rekhta |language=en}}</ref> ريخته جي رڪارڊ ۾ اشاعت جو سال 1905ع درج آهي، پر اهو ليکڪا جي ڄمڻ کان اڳ جو سال هجڻ سبب درست نٿو ٿي سگهي. انهيءَ ڪري اهو سال ڪتاب جي اصل اشاعت جي تاريخ طور قبول نه ڪيو ويو آهي. == اشاعت جي تاريخ بابت اختلاف == ''هڪ سپنو سُکن جو'' جي اشاعت بابت مختلف ذريعن ۾ هيٺيان سال ڄاڻايل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | ذريعو ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | ڄاڻايل سال ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | وضاحت |- | style="background:#eaf3fa;" | موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت | 1971ع | ناول جي سڌي ادبي داخلا |- | style="background:#edf8f0;" | ساهتيه اڪيڊميءَ جي ڪتابياتي فهرست | 1971ع | ليکڪا جي چونڊ تصنيفن جي فهرست |- | style="background:#eaf3fa;" | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سنڌي ناول | 1972ع | سنڌي ناولن جي تاريخي فهرست |- | style="background:#edf8f0;" | ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' | 1973ع | ليکڪا جي سوانحي داخلا |- | style="background:#eaf3fa;" | ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جو تحقيقي مضمون | 1977ع | ڀارت ۾ اشاعت بابت بيان |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SahityaAkademiKala"/><ref name="SindhianaNovel">{{cite web |title=سنڌي ناول |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd}}</ref><ref name="SindhyatKala">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |page=80 |language=en}}</ref><ref name="ParveenResearch">{{cite journal |author=پروين موسيٰ ميمڻ |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd}}</ref> ڪلا پرڪاش بابت هڪ سوانحي ويب سائيٽ تي ناول جو ڀارت ۾ هڪ ڇاپو 1971ع ۾ ۽ سنڌ ۾ ٻه ڇاپا شايع ٿيڻ جو ذڪر موجود آهي. مختلف ڇاپن جي تاريخن ۽ ڪتابياتي اختلافن کي حتمي طور واضح ڪرڻ لاءِ اصل نسخن جي اشاعتي صفحن جو مقابلو ضروري آهي.<ref name="KalaWebsite">{{cite web |title=Kala Prakash |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/kala.php |language=en}}</ref> == ڪهاڻيءَ جو تعارف == === موهن ۽ نرملا === موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب ''هڪ سپنو سُکن جو'' جا ٻه اهم ڪردار موهن ۽ نرملا آهن. موهن اهڙي شخص طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو پنهنجي ذاتي وسيلن ۽ صلاحيتن موجب اجتماعي ڀلائيءَ ۾ حصو وٺڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. نرملا سندس ڪوششن ۾ ساٿ ڏئي ٿي ۽ کيس پنهنجي مقصد ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ قوت فراهم ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي تبصري ۾ ٻنهي ڪردارن جي باهمي ساٿ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. تنهن هوندي به انهيءَ مختصر تبصري ۾ ناول جي مڪمل ڪهاڻي، واقعن جي ترتيب، ٻين ڪردارن ۽ انجام بابت تفصيلي ڄاڻ موجود ناهي. === موهن جو ڪردار === جوتواڻيءَ جي تنقيدي جائزي ۾ موهن جو ڪردار اجتماعي ڀلائيءَ جي تصور سان ڳنڍيل آهي. هو پنهنجي حصي جي ڪوشش وسيلي ٻين لاءِ فائديمند ٿيڻ چاهي ٿو. هن جي ڪردار جو اهو پهلو ناول ۾ فرد جي سماجي ذميواريءَ جي موضوع ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> موهن جي پيشي، ذاتي پسمنظر، معاشي حالتن ۽ سندس ڪوششن جي نتيجن بابت دستياب مختصر تبصري ۾ ڪافي ڄاڻ موجود ناهي. === نرملا جو ڪردار === نرملا ناول جي ٻئي اهم ڪردار طور سامهون اچي ٿي. جوتواڻيءَ جي بيان موجب هوءَ موهن کي سندس سماجي مقصدن ۾ ساٿ ڏئي ٿي. جوتواڻيءَ نرملا کي ليکڪا جي پنهنجي شخصيت ۽ سوچ جي ادبي عڪاسي طور تعبير ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ادبي تنقيد ۾ اهڙي ڪردار لاءِ ليکڪ جي شخصيت جي عڪاسي ڪندڙ ڪردار جو تصور استعمال ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نرملا جي شخصيت کي ڪلا پرڪاش جي ذاتي زندگيءَ جو سڌو ۽ مڪمل بيان سمجهڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ ته اهڙي نتيجي لاءِ اصل ناول ۽ ليکڪا جي ٻين بيانن جي ضرورت آهي. == موضوع ۽ فڪري پهلو == === اجتماعي ڀلائي === جوتواڻيءَ جي جائزي مان معلوم ٿئي ٿو ته ناول ۾ موهن جي ڪردار کي اجتماعي ڀلائيءَ جي ڪوششن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي سماجي ذميواريءَ کي ناول جي اهم موضوعن مان هڪ سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === باهمي ساٿ === موهن ۽ نرملا جي ڪردارن بابت دستياب بيان ۾ هڪ شخص جي مقصدن ۽ ٻئي شخص جي سهڪار جي وچ ۾ تعلق نمايان آهي. نرملا جي ڪردار کي موهن جي ڪوششن ۾ مددگار قوت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === عورت جي ڪردارنگاري === ڪلا پرڪاش جي ناولن بابت ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي تحقيقي مضمون ۾ عورت جي سماجي حيثيت، خانداني لاڳاپن، جذباتي تجربن ۽ ذاتي سڃاڻپ کي اهم موضوع قرار ڏنو ويو آهي. ان مطالعي ۾ ''هڪ سپنو سُکن جو'' کي پڻ ليکڪا جي ناولن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="ParveenResearch"/> نرملا جي ڪردار بابت جوتواڻيءَ جي مختصر راءِ کي انهيءَ وسيع ادبي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، پر سندس مڪمل نفسياتي ۽ سماجي ڪردارنگاريءَ بابت نتيجا اصل متن جي مطالعي کان سواءِ نٿا ڪڍي سگهجن. == ادبي تنقيد == === موتي لال جوتواڻيءَ جو جائزو === [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هڪ سپنو سُکن جو'' کي ڪلا پرڪاش جو ناول ڄاڻائيندي موهن ۽ نرملا جي ڪردارن جو مختصر تعارف ڏنو آهي. هن موهن جي اجتماعي ڀلائيءَ واري ڪوشش ۽ نرملا جي ساٿ کي نمايان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي تشريح موجب نرملا ليکڪا جي شخصيت جي ادبي عڪاسي ڪندڙ ڪردار آهي. اها راءِ ڪردار ۽ ليکڪا جي فڪري قربت بابت آهي، نه ڪي ناول جي هر واقعي کي ليکڪا جي ذاتي زندگيءَ جو واقعو قرار ڏيڻ بابت. === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جو مطالعو === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ پنهنجي تحقيقي مضمون ''ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو'' ۾ ليکڪا جي ناول نگاريءَ جو مطالعو ڪيو آهي. سندس جائزي موجب ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت جي جذبن، سماجي لاڳاپن، خانداني مسئلن ۽ شخصي حيثيت کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="ParveenResearch"/> انهيءَ مضمون ۾ ٻين نقادن جي حوالن سان ڪلا پرڪاش جي ناولن جي ٻولي، ڪردارنگاري، انساني نفسيات ۽ سماجي موضوعن تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي. === ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي جي راءِ === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ پنهنجي مطالعي ۾ [[عبدالجبار جوڻيجو|ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجي]] جي ڪلا پرڪاش بابت تنقيدي راءِ نقل ڪئي آهي. جوڻيجي ليکڪا جي ناولن ۾ پيار، سماجي زندگي، ٻوليءَ جي رواني ۽ جذباتي اظهار کي اهم خصوصيتون ڄاڻايو آهي. هن جن ناولن جو ذڪر ڪيو آهي، انهن ۾ ''هڪ سپنو سُکن جو'' پڻ شامل آهي.<ref name="ParveenResearch"/> اهو جائزو ليکڪا جي مجموعي ناول نگاريءَ بابت آهي؛ ان کي صرف هن هڪ ناول جي مڪمل فني تجزيي طور پيش نٿو ڪري سگهجي. == سنڌي ناول نگاريءَ ۾ پسمنظر == ''هڪ سپنو سُکن جو'' ڪلا پرڪاش جي شروعاتي ناولن مان هڪ آهي. سندس پهريون ناول ''هڪ دل هزار ارمان'' 1957ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته ''شيشي جي دل'' 1960ع ۾ شايع ٿيو. انهن تصنيفن کان پوءِ ''هڪ سپنو سُکن جو'' سندس ناول نگاريءَ جي شروعاتي دور ۾ اچي ٿو.<ref name="SahityaAkademiKala"/> سنڌي ناول جي تاريخ بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڪلا پرڪاش کي رومانوي ۽ سماجي موضوعن تي ناول لکڻ واري ليکڪا طور ڄاڻايو ويو آهي. سندس ناولن ۾ محبت، خانداني تعلقات ۽ فرد جي جذباتي زندگيءَ جا موضوع نمايان رهيا آهن.<ref name="SindhianaNovel"/> == ليکڪا == [[ڪلا پرڪاش]] سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار، ڪهاڻيڪار، شاعر ۽ سفرناما نگار هئي. سندس جنم 2 جنوري 1934ع تي [[ڪراچي]] ۾ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ هوءَ هندستان منتقل ٿي، جتي هن پنهنجي تعليم جاري رکي. هن سنڌي ادب ۾ ايم اي ڪئي ۽ 1954ع ۾ سنڌي اديب [[موتي پرڪاش]] سان شادي ڪئي.<ref name="SindhianaKala">{{cite web |title=ڪلا پرڪاش |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |language=sd}}</ref> ڪلا پرڪاش 1954ع کان 1971ع تائين ڀارت سرڪار جي هڪ کاتي ۾ آڊيٽر طور ڪم ڪيو. ان کان پوءِ هن الهاس نگر جي آر. ڪي. تلريجا ڪاليج ۾ سنڌي پڙهائي. هوءَ ڪجهه عرصو دبئيءَ جي هڪ اسڪول ۾ هيڊمسٽريس پڻ رهي.<ref name="SindhianaKala"/> سندس ناولن ۾ ''هڪ دل هزار ارمان''، ''شيشي جي دل''، ''هڪ سپنو سُکن جو''، ''حياتي هوتن ريءَ''، ''وقت وٿيون وڇوٽيون''، ''آرسيءَ آڏو''، ''پيار''، ''پکن جي پريت'' ۽ ''اوکا پنڌ پيار جا'' شامل آهن.<ref name="SahityaAkademiKala"/> ڪلا پرڪاش کي 1994ع ۾ ناول ''آرسيءَ آڏو'' تي [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو. هن 5 آگسٽ 2018ع تي وفات ڪئي.<ref name="SindhianaKala"/> == ڪتابياتي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | تفصيل ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf3fa;" | عنوان | هڪ سپنو سُکن جو |- | style="background:#edf8f0;" | ليکڪا | ڪلا پرڪاش |- | style="background:#eaf3fa;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#edf8f0;" | صنف | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | اشاعت | 1971ع؛ ٻين ذريعن ۾ 1972ع، 1973ع ۽ 1977ع |- | style="background:#edf8f0;" | ناشر | سنڌي ناول مالا (ريخته جي رڪارڊ موجب) |- | style="background:#eaf3fa;" | صفحا | 137 (ريخته ۾ درج نسخي موجب) |- | style="background:#edf8f0;" | اهم ڪردار | موهن ۽ نرملا |- | style="background:#eaf3fa;" | اهم موضوع | اجتماعي ڀلائي، انساني لاڳاپا ۽ باهمي ساٿ |- | style="background:#edf8f0;" | ڊجيٽل ڪتابياتي رڪارڊ | ريخته |} <ref name="RekhtaNovel"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SahityaAkademiKala"/> == پڻ ڏسو == * [[ڪلا پرڪاش]] * [[موتي پرڪاش]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ادب]] * [[عبدالجبار جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite journal |author=پروين موسيٰ ميمڻ |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels |journal=سنڌي ٻولي |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/hik-sapno-sukhan-jo-ebooks ريخته: هڪ سپنو سکن جو] * [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf ساهتيه اڪيڊمي: ڪلا پرڪاش جي ڪتابياتي فهرست] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڪلا پرڪاش] * [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو] [[زمرو:سنڌي ناول]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1971ع جا ڪتاب]] 3665ckc09m3h8pjetnw2uiu853n0h7e 0 105326 428096 2026-11-04T22:05:09Z JogiAsad 4693 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1365028939|Ganja Gate]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 428096 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox military installation|name=Ganja Gate|location=[[Shusha]], [[Azerbaijan]]|coordinates={{coord|39.765830|N|46.750419|E|type:landmark|display=inline,title}}|image=Ganja gate of Shusha fortress.jpg|caption=|image2=|caption2=|type=[[Castle walls]]|code=|built=1750|builder=|materials=Stone|height=|demolished=|condition=|owner=|open_to_public=|controlled_by=|garrison=|current_commander=|past_commanders=|occupants=|battles=|events=}}'''گانجا گيٽ''' ( Azerbaijani , Armenian ) آذربائيجان جي شهر شوشا ۾ شوشا قلعي جي ٽن مکيه لنگهن مان هڪ آهي، ۽ قلعي جي اترئين پاسي تي واقع آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=9 August 2010}}</ref> ٻيا ٻہ ڦاٽڪ اِراوان گيٽ ۽ اگوغلان گيٽ آهن. == بيان == خانات دور جي شهري ترقي ۾ [[وچون دور|وچئين دور]] جي روايتن جي تعميل ۾، شوشا قلعي جون ڀتيون چار ٻنڀن سان ٺهيل هيون. مکيه ٻنڀو آذربائيجان جي گانجا ڏانهن ويندڙ رستي ڏانهن اتر پاسي هو ۽ ان ڪري ان کي گانجا گيٽ جو نالو ڏنو ويو. اولهه وارو [[دروازو]] [[ايران|ايراني]] [[اريوان خانات|ايريوان خانيت]] سميت اولهه وارن علائقن ڏانهن مُنهن ڪري رهيو هو ۽ ان ڪري ان کي ايريوان گيٽ سڏيو ويندو هو. ٻيا ٻہ دروازا آس پاس جي جبلن وارن ڳوٺن لاءِ کُلي ويا. شوشا جو اندروني قلعو گنجا گيٽ جي ويجهو هڪ چوٽي تي موجود هو. <ref name="Shusha">{{حوالو ويب|quote=9 August 2010|archivedate=4 October 2010}}</ref> گنجا گيٽ اڏاوتي اهميت رکي ٿو ۽ اڪثر ڪري 18 صدي جي شوشا رياست جي تاريخي ۽ اڏاوتي ريزرو جي ٻين اهم 279 خاصيتن ۾ ذڪر ڪيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=9 August 2010|archivedate=6 July 2011}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|archivedate=9 May 2010|quote=9 August 2010}}</ref> == اتهاس == قلعو ۽ شهر ناگورنو-ڪاراباخ خودمختيار اوبلاست جو حصو هئا؛ اهي بعد ۾ 8 مئي 1992 تي شوشا جي جنگ کان پوءِ 8 نومبر 2020 تائين پاڻ اعلان ڪيل [[جمهوريا ارتسک|جمهوريه آرٽسک]] جي ڪنٽرول ۾ آيا، جڏهن آذربائيجاني هٿياربند فوجن 3 ڏينهن جي ڊگهي جنگ کان پوءِ شهر تي قبضو ڪيو. <ref name="Shusha" /> <ref>{{حوالو ويب|quote=9 August 2010}}</ref> == حوالا == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالو}}{{Shusha State Historical and Architectural Reserve}} [[زمرو:وڪي ڊيٽا (Wikidata) تي ڪو۔آرڊينيٽس آھن]] [[زمرو:گيجٽ وڪي مني ائٽلس (WikiMiniAtlas) استعمال ڪندي صفحا]] 8mnse3n59tzj9xqz1wi7wmr8p3tq6b2 428100 428096 2026-11-04T22:09:19Z JogiAsad 4693 ڳنڍڻن کي شامل/بهتر ڪيو 428100 wikitext text/x-wiki {{Infobox military installation | name = Ganja Gate | part_of = | location = [[شوشا]], [[آذربائيجان]] | coordinates = {{coord|39.765830|N|46.750419|E|type:landmark|display=inline,title}} | image = Ganja gate of Shusha fortress.jpg | caption = | image2 = | caption2 = | type = [[Castle walls]] | code = | built = 1750 | builder = | materials = Stone | height = | in_use = | demolished = | condition = | owner = | open_to_public = | controlled_by = | garrison = | current_commander = | past_commanders = | occupants = | battles = | events = }} '''گانجا گيٽ''' ( Azerbaijani , Armenian ) آذربائيجان جي شهر شوشا ۾ شوشا قلعي جي ٽن مکيه لنگهن مان هڪ آهي، ۽ قلعي جي اترئين پاسي تي واقع آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=9 August 2010}}</ref> ٻيا ٻہ ڦاٽڪ اِراوان گيٽ ۽ اگوغلان گيٽ آهن. == بيان == خانات دور جي شهري ترقي ۾ [[وچون دور|وچئين دور]] جي روايتن جي تعميل ۾، شوشا قلعي جون ڀتيون چار ٻنڀن سان ٺهيل هيون. مکيه ٻنڀو آذربائيجان جي گانجا ڏانهن ويندڙ رستي ڏانهن اتر پاسي هو ۽ ان ڪري ان کي گانجا گيٽ جو نالو ڏنو ويو. اولهه وارو [[دروازو]] [[ايران|ايراني]] [[اريوان خانات|ايريوان خانيت]] سميت اولهه وارن علائقن ڏانهن مُنهن ڪري رهيو هو ۽ ان ڪري ان کي ايريوان گيٽ سڏيو ويندو هو. ٻيا ٻہ دروازا آس پاس جي جبلن وارن ڳوٺن لاءِ کُلي ويا. شوشا جو اندروني قلعو گنجا گيٽ جي ويجهو هڪ چوٽي تي موجود هو. <ref name="Shusha">{{حوالو ويب|quote=9 August 2010|archivedate=4 October 2010}}</ref> گنجا گيٽ اڏاوتي اهميت رکي ٿو ۽ اڪثر ڪري 18 صدي جي شوشا رياست جي تاريخي ۽ اڏاوتي ريزرو جي ٻين اهم 279 خاصيتن ۾ ذڪر ڪيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=9 August 2010|archivedate=6 July 2011}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|archivedate=9 May 2010|quote=9 August 2010}}</ref> == اتهاس == قلعو ۽ شهر ناگورنو-ڪاراباخ خودمختيار اوبلاست جو حصو هئا؛ اهي بعد ۾ 8 مئي 1992 تي شوشا جي جنگ کان پوءِ 8 نومبر 2020 تائين پاڻ اعلان ڪيل [[جمهوريا ارتسک|جمهوريه آرٽسک]] جي ڪنٽرول ۾ آيا، جڏهن آذربائيجاني هٿياربند فوجن 3 ڏينهن جي ڊگهي جنگ کان پوءِ شهر تي قبضو ڪيو. <ref name="Shusha" /> <ref>{{حوالو ويب|quote=9 August 2010}}</ref> == حوالا == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالو}}{{Shusha State Historical and Architectural Reserve}} [[زمرو:وڪي ڊيٽا (Wikidata) تي ڪو۔آرڊينيٽس آھن]] [[زمرو:گيجٽ وڪي مني ائٽلس (WikiMiniAtlas) استعمال ڪندي صفحا]] ccruxb3kv3du1yz09vnfid3nntcqm3u 428103 428100 2026-11-04T22:10:48Z JogiAsad 4693 معمولي ڪاپي ايڊٽ 428103 wikitext text/x-wiki {{Infobox military installation | name = Ganja Gate | part_of = | location = [[شوشا]], [[آذربائيجان]] | coordinates = {{coord|39.765830|N|46.750419|E|type:landmark|display=inline,title}} | image = Ganja gate of Shusha fortress.jpg | caption = | image2 = | caption2 = | type = [[Castle walls]] | code = | built = 1750 | builder = | materials = Stone | height = | in_use = | demolished = | condition = | owner = | open_to_public = | controlled_by = | garrison = | current_commander = | past_commanders = | occupants = | battles = | events = }} '''گانجا گيٽ''' ({{langx|az|Gəncə qapısı}}, {{Langx|hy|Գանձակի դարպաս|translit=Gandzaki darpas}}) آذربائيجان جي شهر شوشا ۾ شوشا قلعي جي ٽن مکيه لنگهن مان هڪ آهي، ۽ قلعي جي اترئين پاسي تي واقع آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=9 August 2010}}</ref> ٻيا ٻہ ڦاٽڪ اِراوان گيٽ ۽ اگوغلان گيٽ آهن. == بيان == خانات دور جي شهري ترقي ۾ [[وچون دور|وچئين دور]] جي روايتن جي تعميل ۾، شوشا قلعي جون ڀتيون چار ٻنڀن سان ٺهيل هيون. مکيه ٻنڀو آذربائيجان جي گانجا ڏانهن ويندڙ رستي ڏانهن اتر پاسي هو ۽ ان ڪري ان کي گانجا گيٽ جو نالو ڏنو ويو. اولهه وارو [[دروازو]] [[ايران|ايراني]] [[اريوان خانات|ايريوان خانيت]] سميت اولهه وارن علائقن ڏانهن مُنهن ڪري رهيو هو ۽ ان ڪري ان کي ايريوان گيٽ سڏيو ويندو هو. ٻيا ٻہ دروازا آس پاس جي جبلن وارن ڳوٺن لاءِ کُلي ويا. شوشا جو اندروني قلعو گنجا گيٽ جي ويجهو هڪ چوٽي تي موجود هو. <ref name="Shusha">{{حوالو ويب|quote=9 August 2010|archivedate=4 October 2010}}</ref> گنجا گيٽ اڏاوتي اهميت رکي ٿو ۽ اڪثر ڪري 18 صدي جي شوشا رياست جي تاريخي ۽ اڏاوتي ريزرو جي ٻين اهم 279 خاصيتن ۾ ذڪر ڪيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=9 August 2010|archivedate=6 July 2011}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|archivedate=9 May 2010|quote=9 August 2010}}</ref> == اتهاس == قلعو ۽ شهر ناگورنو-ڪاراباخ خودمختيار اوبلاست جو حصو هئا؛ اهي بعد ۾ 8 مئي 1992 تي شوشا جي جنگ کان پوءِ 8 نومبر 2020 تائين پاڻ اعلان ڪيل [[جمهوريا ارتسک|جمهوريه آرٽسک]] جي ڪنٽرول ۾ آيا، جڏهن آذربائيجاني هٿياربند فوجن 3 ڏينهن جي ڊگهي جنگ کان پوءِ شهر تي قبضو ڪيو. <ref name="Shusha" /> <ref>{{حوالو ويب|quote=9 August 2010}}</ref> == حوالا == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{حوالو}}{{Shusha State Historical and Architectural Reserve}} [[زمرو:وڪي ڊيٽا (Wikidata) تي ڪو۔آرڊينيٽس آھن]] [[زمرو:گيجٽ وڪي مني ائٽلس (WikiMiniAtlas) استعمال ڪندي صفحا]] 13onk7ofahrdk6rnseq9evq5ui9oe4i 1 105327 428097 2026-11-04T22:05:43Z JogiAsad 4693 https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd 428097 wikitext text/x-wiki {{WAM talk 2026}} tgsawt6b577kkhzqvno4tbd02k9b47k 0 105328 428098 2026-11-04T22:05:48Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox person | name = ڪلا پرڪاش | native_name = ڪلا پرڪاش | birth_name = ڪلا پارومل چانڊواڻي | birth_date = {{Birth date|1934|1|2|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2018|8|5|1934|1|2|df=yes}} | death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | occupation = ناول نگار، ڪهاڻيڪار، شاعر، سفرناما نگا... 428098 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ڪلا پرڪاش | native_name = ڪلا پرڪاش | birth_name = ڪلا پارومل چانڊواڻي | birth_date = {{Birth date|1934|1|2|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2018|8|5|1934|1|2|df=yes}} | death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | occupation = ناول نگار، ڪهاڻيڪار، شاعر، سفرناما نگار ۽ استاد | language = [[سنڌي ٻولي]] | nationality = ڀارتي | spouse = [[موتي پرڪاش]] | children = شريڪانت صدف، سنڌو | notable_works = ''هڪ دل هزار ارمان''، ''هڪ سپنو سُکن جو''، ''وقت وٿيون وڇوٽيون''، ''آرسيءَ آڏو'' | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1994ع) }} '''ڪلا پرڪاش''' (2 جنوري 1934ع – 5 آگسٽ 2018ع) سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار، ڪهاڻيڪار، نثري نظم جي ليکڪا، سفرناما نگار ۽ استاد هئي. هن هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب ۾ ناول، ڪهاڻي، شاعراڻي نثر، يادگيرين ۽ سفرنامي جي صنفن ۾ لکيو. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''هڪ دل هزار ارمان''، ''هڪ سپنو سُکن جو''، ''حياتي هوتن ريءَ''، ''وقت وٿيون وڇوٽيون'' ۽ ''آرسيءَ آڏو'' شامل آهن. کيس 1994ع ۾ ناول ''آرسيءَ آڏو'' تي [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="Sahitya2011">{{cite web |title=Meet the Author: Kala Prakash |publisher=Sahitya Akademi and Indian Institute of Sindhology |date=21 October 2011 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf |language=en}}</ref><ref name="SindhianaKala">{{cite web |title=ڪلا پرڪاش |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 |language=sd}}</ref><ref name="Dawn2018">{{cite news |last=Aziz |first=Shaikh |title=Kala Parkash, an untiring writer, passes away in Mumbai |newspaper=Dawn |date=6 August 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1425188/kala-parkash-an-untiring-writer-passes-away-in-mumbai |language=en}}</ref> ڪلا پرڪاش جي لکڻين ۾ ورهاڱي سبب سنڌ کان جدائي، لڏپلاڻ کان پوءِ جي زندگي، عورت جي سماجي حيثيت، محبت، ازدواجي لاڳاپن، نفسياتي ڪشمڪش ۽ انساني همدرديءَ جا موضوع ملن ٿا. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ سندس ناولن ۾ عورت جي ڪردارنگاريءَ ۽ انساني لاڳاپن جو تحقيقي جائزو پيش ڪيو آهي.<ref name="Parveen2019">{{cite journal |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels |language=sd}}</ref> == شروعاتي زندگي == === جنم ۽ خاندان === ڪلا پرڪاش 2 جنوري 1934ع تي ڪراچيءَ ۾ پارومل چانڊواڻيءَ جي گهر ۾ جنم ورتو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس خاندان جو اصل تعلق [[خانواهڻ]] سان هو. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي تحقيقي مضمون ۾ سندس شروعاتي نالو ڪلا پارومل چانڊواڻي ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Parveen2019"/> سندس ننڍپڻ ڪراچيءَ ۾ گذريو. ان وقت سنڌ برطانوي هندستان جو حصو هئي. ڪلا پرڪاش جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي خاندان سان گڏ سنڌ ڇڏڻ هو. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ تيرهن سال هئي.<ref name="Dawn2018"/> === تعليم === هن ابتدائي تعليم ڪراچيءَ جي هرديوي گرلس اسڪول مان حاصل ڪئي. هندستان منتقل ٿيڻ کان پوءِ بمبئيءَ جي ڪي. جي. کلناڻي اسڪول ۾ تعليم جاري رکي. بعد ۾ جئه هند ڪاليج ۽ بمبئي يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل رهي ۽ سنڌي ادب ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Sahitya2011"/> سندس تعليمي تفصيلن ۾ ايم اي ۽ ڊي ايڇ اي جي سندن جو ذڪر ملي ٿو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري دستاويز ۾ 1953ع دوران بمبئي يونيورسٽيءَ مان گريجوئيشن ڪرڻ جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="Sahitya2011"/> == ازدواجي ۽ خانداني زندگي == 1954ع ۾ ڪلا پرڪاش جي شادي سنڌي شاعر ۽ اديب [[موتي پرڪاش]] سان ٿي. ٻئي سنڌي ادب جي تخليق ۽ واڌاري سان لاڳاپيل رهيا. سندن پٽ شريڪانت «صدف» پڻ سنڌي شاعر آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز ۾ سندن ڌيءَ سنڌوءَ جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="SindhianaKala"/> ڪلا پرڪاش جي ادبي زندگيءَ ۾ سندس مڙس سان گڏ ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين ۾ شرڪت جو ذڪر مختلف سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> == ملازمت ۽ تدريسي زندگي == ڪلا پرڪاش ڀارت سرڪار جي هڪ کاتي ۾ آڊيٽر طور ڪم ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس اها ملازمت 1954ع کان 1971ع تائين رهي، جڏهن ته ''Dawn'' جي وفاتي مضمون ۾ 1977ع تائين ڪم ڪرڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ ڪري ملازمت ختم ٿيڻ جي صحيح سال بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Dawn2018"/> سرڪاري ملازمت کان پوءِ هن [[الهاس نگر]] جي آر. ڪي. تلريجا ڪاليج ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ليڪچرر طور ڪم ڪيو. بعد ۾ هوءَ پنهنجي خاندان سان گڏ [[دبئي]] منتقل ٿي، جتي هڪ اسڪول ۾ هيڊمسٽريس رهي. سنڌيانا موجب هن 1980ع کان 1983ع تائين دبئيءَ ۾ اهو عهدو سنڀاليو.<ref name="SindhianaKala"/> ساهتيه اڪيڊميءَ جي دستاويز موجب هوءَ 1980ع ۾ پنهنجي مڙس سان گڏ دبئي منتقل ٿي، جڏهن ته ٻين سوانحي حوالن ۾ خاندان جي دبئي وڃڻ جو سال 1977ع ڄاڻايل آهي. ڊگهو عرصو دبئيءَ ۾ رهڻ کان پوءِ خاندان 2002ع ۾ هندستان واپس آيو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> == ادبي سفر == === ڪهاڻيءَ سان شروعات === ڪلا پرڪاش پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات ڪهاڻي لکڻ سان ڪئي. سندس پهرين ڪهاڻي ''ڏوهي بيڏوهي'' 1953ع ۾ بمبئيءَ مان شايع ٿيندڙ ادبي رسالي ''نئين دنيا'' ۾ ڇپي. اها ڄاڻ ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز ۾ پڻ درج آهي.<ref name="Sahitya2011"/> هن پوءِ مختلف سنڌي رسالن لاءِ ڪهاڻيون لکيون. سندس ڪهاڻين ۾ ورهاڱي کان پوءِ سنڌين جي زندگيءَ، سماجي حالتن، خانداني مسئلن ۽ عورتن جي تجربن کي موضوع بڻايو ويو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Parveen2019"/> === ناول نگاري === ڪلا پرڪاش جو پهريون ناول ''هڪ دل هزار ارمان'' 1957ع ۾ شايع ٿيو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي چونڊ ڪتابياتي فهرست موجب ان کان پوءِ ''شيشي جي دل'' (1960ع)، ''هڪ سپنو سُکن جو'' (1971ع)، ''حياتي هوتن ريءَ'' (1975ع)، ''وقت وٿيون وڇوٽيون'' (1988ع) ۽ ''آرسيءَ آڏو'' (1992ع) شايع ٿيا.<ref name="Sahitya2011"/> ناولن ۾ ڪلا پرڪاش محبت، خاندان، سماجي ذميوارين ۽ عورت جي داخلي زندگيءَ کي اهميت ڏني. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي مطالعي موجب سندس ناولن ۾ عورت ڪردار رڳو ضمني شخصيتون ناهن، پر انهن جي نفسياتي ۽ سماجي حيثيت ڪهاڻيءَ جي اهم حصي طور سامهون اچي ٿي.<ref name="Parveen2019"/> === نثري نظم === ڪلا پرڪاش نثري نظم پڻ لکيا. سندس ڪتاب ''ممتا جون لهرون'' ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست موجب 1963ع ۾ شايع ٿيو. انهيءَ مجموعي جو ٻيو حصو 2006ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sahitya2011"/> هن صنف ۾ سندس لکڻين ۾ جذباتي اظهار، انساني رشتن ۽ محبت جا موضوع نمايان آهن. === سفرنامو ۽ يادگيريون === 1984ع ۾ ڪلا پرڪاش سنڌ جو دورو ڪيو. ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي جنم ڀوميءَ ڏانهن موٽڻ سندس زندگيءَ جو هڪ اهم تجربو هو. هن انهيءَ دوري جي يادگيرين ۽ ملاقاتن کي ''هينئڙي منجهه هُرن'' نالي ڪتاب ۾ قلمبند ڪيو، جيڪو 1987ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> هن ڪتاب ۾ سنڌ جي سفر، اديبن سان ملاقاتن ۽ وطن سان جذباتي تعلق جو احوال شامل آهي. سندس سفرنامي کي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ آباد سنڌي اديبن جي وطن بابت يادگيرين جي پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. == اهم تصنيفون == === ناول === ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري چونڊ ڪتابياتي فهرست موجب ڪلا پرڪاش جا هيٺيان ناول شايع ٿيا:<ref name="Sahitya2011"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | ناول ! style="background:#24577a;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#eaf3fa;" | 1957ع | ''هڪ دل هزار ارمان'' | پهريون ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1960ع | ''شيشي جي دل'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1971ع | ''هڪ سپنو سُکن جو'' | ناول؛ ٻين ذريعن ۾ سال مختلف |- | style="background:#edf8f0;" | 1975ع | ''حياتي هوتن ريءَ'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1988ع | ''وقت وٿيون وڇوٽيون'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1992ع | ''آرسيءَ آڏو'' | 1994ع جي ساهتيه اڪيڊمي انعام سان لاڳاپيل |- | style="background:#eaf3fa;" | 1997ع | ''پيار'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1998ع | ''پکن جي پريت'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 2004ع | ''سمنڊ ۽ ڪنارو'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 2010ع | ''اوکا پنڌ پيار جا'' | ناول |} انهن سالن کي ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست مطابق درج ڪيو ويو آهي. ٻين ذريعن ۾ ڪجهه ناولن جي ڇاپن جا سال مختلف آهن.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Dawn2018"/> === ڪهاڻين جا مجموعا === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | عنوان |- | style="background:#eaf3fa;" | 1973ع | ''مرڪ ۽ ممتا'' |- | style="background:#edf8f0;" | 1993ع | ''وارن ۾ گل'' |- | style="background:#eaf3fa;" | 2008ع | ''انتظار'' |} <ref name="Sahitya2011"/> === نثري نظم ۽ سفرنامو === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | عنوان ! style="background:#24577a;color:white;" | صنف |- | style="background:#eaf3fa;" | 1963ع | ''ممتا جون لهرون'' | نثري نظم |- | style="background:#edf8f0;" | 1987ع | ''هينئڙي منجهه هُرن'' | سفرنامو ۽ شخصي خاڪا |- | style="background:#eaf3fa;" | 2006ع | ''ممتا جون لهرون''، ٻيو حصو | نثري نظم |} <ref name="Sahitya2011"/> == چونڊ تصنيفن جو تعارف == === هڪ دل هزار ارمان === ''هڪ دل هزار ارمان'' ڪلا پرڪاش جو پهريون ناول آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست ۾ ان جي اشاعت جو سال 1957ع درج آهي. ''Dawn'' موجب هي ناول 1973ع ۾ پاڪستان ۾ پڻ شايع ٿيو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> === هڪ سپنو سُکن جو === ''هڪ سپنو سُکن جو'' ڪلا پرڪاش جو ناول آهي، جنهن کي ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست ۾ 1971ع سان درج ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ موهن ۽ نرملا کي ناول جا اهم ڪردار ڄاڻايو آهي. سندس تبصري موجب موهن اجتماعي ڀلائيءَ ۾ پنهنجي وس آهر حصو وٺڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ نرملا سندس ساٿ ڏئي ٿي.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}}</ref> === آرسيءَ آڏو === ''آرسيءَ آڏو'' ڪلا پرڪاش جي اهم ناولن مان هڪ آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست موجب هي ناول 1992ع ۾ شايع ٿيو ۽ 1994ع ۾ ان تي ليکڪا کي ساهتيه اڪيڊمي انعام ڏنو ويو.<ref name="Sahitya2011"/> هن ناول بابت ادبي مطالعي ۾ عورت جي داخلي زندگيءَ، ذاتي سڃاڻپ ۽ سماجي لاڳاپن جي موضوعن کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Parveen2019"/> === سمنڊ ۽ ڪنارو === ''سمنڊ ۽ ڪنارو'' 2004ع ۾ آديپور مان جيون ڪلا پرڪاشن پاران شايع ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ان جا 129 صفحا آهن ۽ ان جو مهاڳ اندرا واسواڻيءَ لکيو. ناول ۾ شرميلا، سيتل ۽ ٻين ڪردارن وسيلي انساني خواهشن، ازدواجي لاڳاپن ۽ اخلاقي پابندين جي مسئلن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaSamund">{{cite web |title=سمنڊ ۽ ڪنارو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%85%D9%86%DA%8A+%DB%BD+%DA%AA%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88 |language=sd}}</ref> == ادبي موضوع ۽ فڪري رجحان == === ورهاڱو ۽ وطن کان جدائي === ڪلا پرڪاش جي زندگيءَ ۽ ادب تي هندستان جي ورهاڱي جو اثر نمايان رهيو. 1947ع ۾ سنڌ ڇڏڻ ۽ هندستان ۾ نئين زندگي شروع ڪرڻ جو تجربو سندس ڪهاڻين، ناولن ۽ سفرنامي جي پسمنظر ۾ اهم آهي.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز موجب سندس شروعاتي تخليقن ۾ ورهاڱي کان پوءِ بي گهر ٿيل سنڌي برادريءَ جي سماجي ۽ نفسياتي مسئلن کي اهميت ڏني وئي. === عورت جي سماجي حيثيت === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت جي حيثيت، ذاتي خواهشن، خانداني ذميوارين ۽ سماجي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب ڪلا پرڪاش عورت جي احساسن ۽ سماجي تجربن کي ناول جي اهم موضوع طور پيش ڪري ٿي.<ref name="Parveen2019"/> === محبت ۽ انساني لاڳاپا === ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ محبت، شادي، خانداني رشتن، فرد جي نفسياتي ڪشمڪش ۽ سماجي توقعن جا موضوع ملن ٿا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سنڌي ناول جي تاريخ ۾ سندس رومانوي ۽ سماجي ناولن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="SindhianaNovel">{{cite web |title=سنڌي ناول |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 |language=sd}}</ref> === سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سڃاڻپ === هندستان ۽ دبئيءَ ۾ رهندي به ڪلا پرڪاش سنڌيءَ ۾ لکندي رهي. سندس لکڻين ۾ سنڌي سماج، ورهاڱي جي يادگيرين ۽ ٻوليءَ سان لاڳاپيل ثقافتي تجربن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> == ادبي تنقيد == === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جو مطالعو === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي تحقيقي مقالي ''ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو'' ۾ ليکڪا جي ناولن کي عورت جي نفسياتي، سماجي ۽ خانداني تجربن جي روشنيءَ ۾ پڙهيو ويو آهي. مقالي ۾ سندس ناول نگاريءَ جي فني ۽ فڪري پهلوئن جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Parveen2019"/> === موتي لال جوتواڻيءَ جو جائزو === موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪلا پرڪاش جي ناول ''هڪ سپنو سُکن جو'' جو ذڪر ڪيو آهي. هن موهن ۽ نرملا جي ڪردارن کي سماجي ڀلائيءَ ۽ باهمي سهڪار جي تصور سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌي ناول جي تاريخ ۾ مقام === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سنڌي ناول بابت داخلا ۾ ڪلا پرڪاش جي ڪيترن ناولن جو ذڪر موجود آهي. سندس ناول هندستان ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ورهاڱي کان پوءِ واري ادبي سرگرميءَ جو حصو آهن.<ref name="SindhianaNovel"/> == ادبي انعام ۽ اعزاز == ڪلا پرڪاش کي مختلف ادبي ادارن پاران اعزاز ڏنا ويا. ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري دستاويز ۾ هيٺيان انعام درج آهن:<ref name="Sahitya2011"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | انعام يا اعزاز ! style="background:#24577a;color:white;" | سبب يا ادارو |- | style="background:#eaf3fa;" | 1965ع | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا جو اعزاز | ''ممتا جون لهرون'' |- | style="background:#edf8f0;" | 1992ع | مهاراشٽر سنڌي ساهتيه اڪيڊمي انعام | سنڌي ادب ۾ خدمتون |- | style="background:#eaf3fa;" | 1994ع | [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] | ناول ''آرسيءَ آڏو'' |- | style="background:#edf8f0;" | 2001ع | ايشوري جيورترام بخشاڻي انعام | موتي پرڪاش سان گڏ |- | style="background:#eaf3fa;" | 2010ع | پريا درشني اڪيڊمي اعزاز | سنڌي ادب ۾ خدمتون |- | style="background:#edf8f0;" | 2011ع | سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جو اعزاز | ادبي خدمتون |- | style="background:#eaf3fa;" | 2013ع | اتم ساهت انعام | اتم ساهت ايوارڊ جي رڪارڊ موجب |} <ref name="Sahitya2011"/><ref name="UttamAward">{{cite web |title=Uttam Sahit Award |website=Uttam Sahit Award |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/uttam-sahit-award.php |language=en}}</ref> == سنڌ جو دورو == ڪلا پرڪاش 1984ع ۾ سنڌ آئي. انهيءَ سفر دوران هن سنڌي اديبن ۽ ٻين شخصيتن سان ملاقاتون ڪيون. سندس دوري بابت ''Dawn'' جي وفاتي مضمون ۾ پڻ ذڪر موجود آهي.<ref name="Dawn2018"/> سنڌ جي دوري جي يادگيرين کي هن ''هينئڙي منجهه هُرن'' ۾ محفوظ ڪيو. اهو ڪتاب 1987ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان کي سندس سفرنامي ۽ شخصي خاڪن جي صنف سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sahitya2011"/> == وفات == ڪلا پرڪاش 5 آگسٽ 2018ع تي ممبئيءَ ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 84 سال هئي. ''Dawn'' 6 آگسٽ 2018ع تي سندس وفات بابت خبر شايع ڪئي، جنهن ۾ سندس ادبي زندگي، ورهاڱي جي تجربن، ناول نگاريءَ ۽ سنڌ سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Dawn2018"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ سندس وفات جي تاريخ 5 آگسٽ 2018ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaKala"/> == پڻ ڏسو == * [[موتي پرڪاش]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[هڪ سپنو سُکن جو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en}} * {{cite journal |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf ساهتيه اڪيڊمي: ڪلا پرڪاش جي سوانح ۽ ڪتابياتي فهرست] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڪلا پرڪاش] * [https://www.dawn.com/news/1425188/kala-parkash-an-untiring-writer-passes-away-in-mumbai ڊان: ڪلا پرڪاش جو وفاتي مضمون] * [https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels ڪلا پرڪاش جي ناولن بابت تحقيقي مقالو] * [https://books.sindhsalamat.com/author/366 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: ڪلا پرڪاش] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي عورت ليکڪائون]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]] [[زمرو:1934ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2018ع ۾ وفات ڪندڙ]] c6wkinvhyhc1ruu5yswlh8kf7lbne6b 428099 428098 2026-11-04T22:08:49Z Intisar Ali 8681 428099 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ڪلا پرڪاش | native_name = ڪلا پرڪاش | birth_name = ڪلا پارومل چانڊواڻي | birth_date = {{Birth date|1934|1|2|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2018|8|5|1934|1|2|df=yes}} | death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | occupation = ناول نگار، ڪهاڻيڪار، شاعر، سفرناما نگار ۽ استاد | language = [[سنڌي ٻولي]] | nationality = ڀارتي | spouse = [[موتي پرڪاش]] | children = شريڪانت صدف، سنڌو | notable_works = ''هڪ دل هزار ارمان''، ''هڪ سپنو سُکن جو''، ''وقت وٿيون وڇوٽيون''، ''آرسيءَ آڏو'' | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1994ع) }} '''ڪلا پرڪاش''' (2 جنوري 1934ع – 5 آگسٽ 2018ع) سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار، ڪهاڻيڪار، نثري نظم جي ليکڪا، سفرناما نگار ۽ استاد هئي. هن هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب ۾ ناول، ڪهاڻي، شاعراڻي نثر، يادگيرين ۽ سفرنامي جي صنفن ۾ لکيو. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''هڪ دل هزار ارمان''، ''هڪ سپنو سُکن جو''، ''حياتي هوتن ريءَ''، ''وقت وٿيون وڇوٽيون'' ۽ ''آرسيءَ آڏو'' شامل آهن. کيس 1994ع ۾ ناول ''آرسيءَ آڏو'' تي [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="Sahitya2011">{{cite web |title=Meet the Author: Kala Prakash |publisher=Sahitya Akademi and Indian Institute of Sindhology |date=21 October 2011 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf |language=en}}</ref><ref name="SindhianaKala">{{cite web |title=ڪلا پرڪاش |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 |language=sd}}</ref><ref name="Dawn2018">{{cite news |last=Aziz |first=Shaikh |title=Kala Parkash, an untiring writer, passes away in Mumbai |newspaper=Dawn |date=6 August 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1425188/kala-parkash-an-untiring-writer-passes-away-in-mumbai |language=en}}</ref> ڪلا پرڪاش جي لکڻين ۾ ورهاڱي سبب سنڌ کان جدائي، لڏپلاڻ کان پوءِ جي زندگي، عورت جي سماجي حيثيت، محبت، ازدواجي لاڳاپن، نفسياتي ڪشمڪش ۽ انساني همدرديءَ جا موضوع ملن ٿا. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ سندس ناولن ۾ عورت جي ڪردارنگاريءَ ۽ انساني لاڳاپن جو تحقيقي جائزو پيش ڪيو آهي.<ref name="Parveen2019">{{cite journal |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels |language=sd}}</ref> == شروعاتي زندگي == === جنم ۽ خاندان === ڪلا پرڪاش 2 جنوري 1934ع تي ڪراچيءَ ۾ پارومل چانڊواڻيءَ جي گهر ۾ جنم ورتو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس خاندان جو اصل تعلق [[خانواهڻ]] سان هو. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي تحقيقي مضمون ۾ سندس شروعاتي نالو ڪلا پارومل چانڊواڻي ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Parveen2019"/> سندس ننڍپڻ ڪراچيءَ ۾ گذريو. ان وقت سنڌ برطانوي هندستان جو حصو هئي. ڪلا پرڪاش جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي خاندان سان گڏ سنڌ ڇڏڻ هو. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ تيرهن سال هئي.<ref name="Dawn2018"/> === تعليم === هن ابتدائي تعليم ڪراچيءَ جي هرديوي گرلس اسڪول مان حاصل ڪئي. هندستان منتقل ٿيڻ کان پوءِ بمبئيءَ جي ڪي. جي. کلناڻي اسڪول ۾ تعليم جاري رکي. بعد ۾ جئه هند ڪاليج ۽ بمبئي يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل رهي ۽ سنڌي ادب ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Sahitya2011"/> سندس تعليمي تفصيلن ۾ ايم اي ۽ ڊي ايڇ اي جي سندن جو ذڪر ملي ٿو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري دستاويز ۾ 1953ع دوران بمبئي يونيورسٽيءَ مان گريجوئيشن ڪرڻ جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="Sahitya2011"/> == ازدواجي ۽ خانداني زندگي == 1954ع ۾ ڪلا پرڪاش جي شادي سنڌي شاعر ۽ اديب [[موتي پرڪاش]] سان ٿي. ٻئي سنڌي ادب جي تخليق ۽ واڌاري سان لاڳاپيل رهيا. سندن پٽ شريڪانت «صدف» پڻ سنڌي شاعر آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز ۾ سندن ڌيءَ سنڌوءَ جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="SindhianaKala"/> ڪلا پرڪاش جي ادبي زندگيءَ ۾ سندس مڙس سان گڏ ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين ۾ شرڪت جو ذڪر مختلف سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> == ملازمت ۽ تدريسي زندگي == ڪلا پرڪاش ڀارت سرڪار جي هڪ کاتي ۾ آڊيٽر طور ڪم ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس اها ملازمت 1954ع کان 1971ع تائين رهي، جڏهن ته ''Dawn'' جي وفاتي مضمون ۾ 1977ع تائين ڪم ڪرڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ ڪري ملازمت ختم ٿيڻ جي صحيح سال بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Dawn2018"/> سرڪاري ملازمت کان پوءِ هن [[الهاس نگر]] جي آر. ڪي. تلريجا ڪاليج ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ليڪچرر طور ڪم ڪيو. بعد ۾ هوءَ پنهنجي خاندان سان گڏ [[دبئي]] منتقل ٿي، جتي هڪ اسڪول ۾ هيڊمسٽريس رهي. سنڌيانا موجب هن 1980ع کان 1983ع تائين دبئيءَ ۾ اهو عهدو سنڀاليو.<ref name="SindhianaKala"/> ساهتيه اڪيڊميءَ جي دستاويز موجب هوءَ 1980ع ۾ پنهنجي مڙس سان گڏ دبئي منتقل ٿي، جڏهن ته ٻين سوانحي حوالن ۾ خاندان جي دبئي وڃڻ جو سال 1977ع ڄاڻايل آهي. ڊگهو عرصو دبئيءَ ۾ رهڻ کان پوءِ خاندان 2002ع ۾ هندستان واپس آيو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> == ادبي سفر == === ڪهاڻيءَ سان شروعات === ڪلا پرڪاش پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات ڪهاڻي لکڻ سان ڪئي. سندس پهرين ڪهاڻي ''ڏوهي بيڏوهي'' 1953ع ۾ بمبئيءَ مان شايع ٿيندڙ ادبي رسالي ''نئين دنيا'' ۾ ڇپي. اها ڄاڻ ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز ۾ پڻ درج آهي.<ref name="Sahitya2011"/> هن پوءِ مختلف سنڌي رسالن لاءِ ڪهاڻيون لکيون. سندس ڪهاڻين ۾ ورهاڱي کان پوءِ سنڌين جي زندگيءَ، سماجي حالتن، خانداني مسئلن ۽ عورتن جي تجربن کي موضوع بڻايو ويو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Parveen2019"/> === ناول نگاري === ڪلا پرڪاش جو پهريون ناول ''هڪ دل هزار ارمان'' 1957ع ۾ شايع ٿيو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي چونڊ ڪتابياتي فهرست موجب ان کان پوءِ ''شيشي جي دل'' (1960ع)، ''هڪ سپنو سُکن جو'' (1971ع)، ''حياتي هوتن ريءَ'' (1975ع)، ''وقت وٿيون وڇوٽيون'' (1988ع) ۽ ''آرسيءَ آڏو'' (1992ع) شايع ٿيا.<ref name="Sahitya2011"/> ناولن ۾ ڪلا پرڪاش محبت، خاندان، سماجي ذميوارين ۽ عورت جي داخلي زندگيءَ کي اهميت ڏني. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي مطالعي موجب سندس ناولن ۾ عورت ڪردار رڳو ضمني شخصيتون ناهن، پر انهن جي نفسياتي ۽ سماجي حيثيت ڪهاڻيءَ جي اهم حصي طور سامهون اچي ٿي.<ref name="Parveen2019"/> === نثري نظم === ڪلا پرڪاش نثري نظم پڻ لکيا. سندس ڪتاب ''ممتا جون لهرون'' ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست موجب 1963ع ۾ شايع ٿيو. انهيءَ مجموعي جو ٻيو حصو 2006ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sahitya2011"/> هن صنف ۾ سندس لکڻين ۾ جذباتي اظهار، انساني رشتن ۽ محبت جا موضوع نمايان آهن. === سفرنامو ۽ يادگيريون === 1984ع ۾ ڪلا پرڪاش سنڌ جو دورو ڪيو. ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي جنم ڀوميءَ ڏانهن موٽڻ سندس زندگيءَ جو هڪ اهم تجربو هو. هن انهيءَ دوري جي يادگيرين ۽ ملاقاتن کي ''هينئڙي منجهه هُرن'' نالي ڪتاب ۾ قلمبند ڪيو، جيڪو 1987ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> هن ڪتاب ۾ سنڌ جي سفر، اديبن سان ملاقاتن ۽ وطن سان جذباتي تعلق جو احوال شامل آهي. سندس سفرنامي کي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ آباد سنڌي اديبن جي وطن بابت يادگيرين جي پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. == اهم تصنيفون == === ناول === ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري چونڊ ڪتابياتي فهرست موجب ڪلا پرڪاش جا هيٺيان ناول شايع ٿيا:<ref name="Sahitya2011"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | ناول ! style="background:#24577a;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#eaf3fa;" | 1957ع | ''[[هڪ دل هزار ارمان]]'' | پهريون ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1960ع | ''[[شيشي جي دل]]'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1971ع | ''[[هڪ سپنو سُکن جو]]'' | ناول؛ ٻين ذريعن ۾ سال مختلف |- | style="background:#edf8f0;" | 1975ع | ''[[حياتي هوتن ريءَ]]'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1988ع | ''[[وقت وٿيون وڇوٽيون]]'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1992ع | ''[[آرسيءَ آڏو]]'' | 1994ع جي ساهتيه اڪيڊمي انعام سان لاڳاپيل |- | style="background:#eaf3fa;" | 1997ع | ''[[پيار]]'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1998ع | ''[[پکن جي پريت]]'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 2004ع | ''[[سمنڊ ۽ ڪنارو]]'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 2010ع | ''[[اوکا پنڌ پيار جا]]'' | ناول |} انهن سالن کي ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست مطابق درج ڪيو ويو آهي. ٻين ذريعن ۾ ڪجهه ناولن جي ڇاپن جا سال مختلف آهن.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Dawn2018"/> === ڪهاڻين جا مجموعا === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | عنوان |- | style="background:#eaf3fa;" | 1973ع | ''مرڪ ۽ ممتا'' |- | style="background:#edf8f0;" | 1993ع | ''وارن ۾ گل'' |- | style="background:#eaf3fa;" | 2008ع | ''انتظار'' |} <ref name="Sahitya2011"/> === نثري نظم ۽ سفرنامو === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | عنوان ! style="background:#24577a;color:white;" | صنف |- | style="background:#eaf3fa;" | 1963ع | ''ممتا جون لهرون'' | نثري نظم |- | style="background:#edf8f0;" | 1987ع | ''هينئڙي منجهه هُرن'' | سفرنامو ۽ شخصي خاڪا |- | style="background:#eaf3fa;" | 2006ع | ''ممتا جون لهرون''، ٻيو حصو | نثري نظم |} <ref name="Sahitya2011"/> == چونڊ تصنيفن جو تعارف == === هڪ دل هزار ارمان === ''هڪ دل هزار ارمان'' ڪلا پرڪاش جو پهريون ناول آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست ۾ ان جي اشاعت جو سال 1957ع درج آهي. ''Dawn'' موجب هي ناول 1973ع ۾ پاڪستان ۾ پڻ شايع ٿيو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> === هڪ سپنو سُکن جو === ''هڪ سپنو سُکن جو'' ڪلا پرڪاش جو ناول آهي، جنهن کي ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست ۾ 1971ع سان درج ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ موهن ۽ نرملا کي ناول جا اهم ڪردار ڄاڻايو آهي. سندس تبصري موجب موهن اجتماعي ڀلائيءَ ۾ پنهنجي وس آهر حصو وٺڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ نرملا سندس ساٿ ڏئي ٿي.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}}</ref> === آرسيءَ آڏو === ''آرسيءَ آڏو'' ڪلا پرڪاش جي اهم ناولن مان هڪ آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست موجب هي ناول 1992ع ۾ شايع ٿيو ۽ 1994ع ۾ ان تي ليکڪا کي ساهتيه اڪيڊمي انعام ڏنو ويو.<ref name="Sahitya2011"/> هن ناول بابت ادبي مطالعي ۾ عورت جي داخلي زندگيءَ، ذاتي سڃاڻپ ۽ سماجي لاڳاپن جي موضوعن کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Parveen2019"/> === سمنڊ ۽ ڪنارو === ''سمنڊ ۽ ڪنارو'' 2004ع ۾ آديپور مان جيون ڪلا پرڪاشن پاران شايع ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ان جا 129 صفحا آهن ۽ ان جو مهاڳ اندرا واسواڻيءَ لکيو. ناول ۾ شرميلا، سيتل ۽ ٻين ڪردارن وسيلي انساني خواهشن، ازدواجي لاڳاپن ۽ اخلاقي پابندين جي مسئلن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaSamund">{{cite web |title=سمنڊ ۽ ڪنارو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%85%D9%86%DA%8A+%DB%BD+%DA%AA%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88 |language=sd}}</ref> == ادبي موضوع ۽ فڪري رجحان == === ورهاڱو ۽ وطن کان جدائي === ڪلا پرڪاش جي زندگيءَ ۽ ادب تي هندستان جي ورهاڱي جو اثر نمايان رهيو. 1947ع ۾ سنڌ ڇڏڻ ۽ هندستان ۾ نئين زندگي شروع ڪرڻ جو تجربو سندس ڪهاڻين، ناولن ۽ سفرنامي جي پسمنظر ۾ اهم آهي.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز موجب سندس شروعاتي تخليقن ۾ ورهاڱي کان پوءِ بي گهر ٿيل سنڌي برادريءَ جي سماجي ۽ نفسياتي مسئلن کي اهميت ڏني وئي. === عورت جي سماجي حيثيت === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت جي حيثيت، ذاتي خواهشن، خانداني ذميوارين ۽ سماجي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب ڪلا پرڪاش عورت جي احساسن ۽ سماجي تجربن کي ناول جي اهم موضوع طور پيش ڪري ٿي.<ref name="Parveen2019"/> === محبت ۽ انساني لاڳاپا === ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ محبت، شادي، خانداني رشتن، فرد جي نفسياتي ڪشمڪش ۽ سماجي توقعن جا موضوع ملن ٿا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سنڌي ناول جي تاريخ ۾ سندس رومانوي ۽ سماجي ناولن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="SindhianaNovel">{{cite web |title=سنڌي ناول |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 |language=sd}}</ref> === سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سڃاڻپ === هندستان ۽ دبئيءَ ۾ رهندي به ڪلا پرڪاش سنڌيءَ ۾ لکندي رهي. سندس لکڻين ۾ سنڌي سماج، ورهاڱي جي يادگيرين ۽ ٻوليءَ سان لاڳاپيل ثقافتي تجربن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> == ادبي تنقيد == === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جو مطالعو === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي تحقيقي مقالي ''ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو'' ۾ ليکڪا جي ناولن کي عورت جي نفسياتي، سماجي ۽ خانداني تجربن جي روشنيءَ ۾ پڙهيو ويو آهي. مقالي ۾ سندس ناول نگاريءَ جي فني ۽ فڪري پهلوئن جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Parveen2019"/> === موتي لال جوتواڻيءَ جو جائزو === موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪلا پرڪاش جي ناول ''هڪ سپنو سُکن جو'' جو ذڪر ڪيو آهي. هن موهن ۽ نرملا جي ڪردارن کي سماجي ڀلائيءَ ۽ باهمي سهڪار جي تصور سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌي ناول جي تاريخ ۾ مقام === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سنڌي ناول بابت داخلا ۾ ڪلا پرڪاش جي ڪيترن ناولن جو ذڪر موجود آهي. سندس ناول هندستان ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ورهاڱي کان پوءِ واري ادبي سرگرميءَ جو حصو آهن.<ref name="SindhianaNovel"/> == ادبي انعام ۽ اعزاز == ڪلا پرڪاش کي مختلف ادبي ادارن پاران اعزاز ڏنا ويا. ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري دستاويز ۾ هيٺيان انعام درج آهن:<ref name="Sahitya2011"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | انعام يا اعزاز ! style="background:#24577a;color:white;" | سبب يا ادارو |- | style="background:#eaf3fa;" | 1965ع | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا جو اعزاز | ''ممتا جون لهرون'' |- | style="background:#edf8f0;" | 1992ع | مهاراشٽر سنڌي ساهتيه اڪيڊمي انعام | سنڌي ادب ۾ خدمتون |- | style="background:#eaf3fa;" | 1994ع | [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] | ناول ''آرسيءَ آڏو'' |- | style="background:#edf8f0;" | 2001ع | ايشوري جيورترام بخشاڻي انعام | موتي پرڪاش سان گڏ |- | style="background:#eaf3fa;" | 2010ع | پريا درشني اڪيڊمي اعزاز | سنڌي ادب ۾ خدمتون |- | style="background:#edf8f0;" | 2011ع | سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جو اعزاز | ادبي خدمتون |- | style="background:#eaf3fa;" | 2013ع | اتم ساهت انعام | اتم ساهت ايوارڊ جي رڪارڊ موجب |} <ref name="Sahitya2011"/><ref name="UttamAward">{{cite web |title=Uttam Sahit Award |website=Uttam Sahit Award |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/uttam-sahit-award.php |language=en}}</ref> == سنڌ جو دورو == ڪلا پرڪاش 1984ع ۾ سنڌ آئي. انهيءَ سفر دوران هن سنڌي اديبن ۽ ٻين شخصيتن سان ملاقاتون ڪيون. سندس دوري بابت ''Dawn'' جي وفاتي مضمون ۾ پڻ ذڪر موجود آهي.<ref name="Dawn2018"/> سنڌ جي دوري جي يادگيرين کي هن ''هينئڙي منجهه هُرن'' ۾ محفوظ ڪيو. اهو ڪتاب 1987ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان کي سندس سفرنامي ۽ شخصي خاڪن جي صنف سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sahitya2011"/> == وفات == ڪلا پرڪاش 5 آگسٽ 2018ع تي ممبئيءَ ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 84 سال هئي. ''Dawn'' 6 آگسٽ 2018ع تي سندس وفات بابت خبر شايع ڪئي، جنهن ۾ سندس ادبي زندگي، ورهاڱي جي تجربن، ناول نگاريءَ ۽ سنڌ سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Dawn2018"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ سندس وفات جي تاريخ 5 آگسٽ 2018ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaKala"/> == پڻ ڏسو == * [[موتي پرڪاش]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[هڪ سپنو سُکن جو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en}} * {{cite journal |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf ساهتيه اڪيڊمي: ڪلا پرڪاش جي سوانح ۽ ڪتابياتي فهرست] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڪلا پرڪاش] * [https://www.dawn.com/news/1425188/kala-parkash-an-untiring-writer-passes-away-in-mumbai ڊان: ڪلا پرڪاش جو وفاتي مضمون] * [https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels ڪلا پرڪاش جي ناولن بابت تحقيقي مقالو] * [https://books.sindhsalamat.com/author/366 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: ڪلا پرڪاش] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي عورت ليکڪائون]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]] [[زمرو:1934ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2018ع ۾ وفات ڪندڙ]] t6zx4vfkp84h052q4y808vyfkdu1iq3 428101 428099 2026-11-04T22:09:23Z Intisar Ali 8681 428101 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ڪلا پرڪاش | native_name = ڪلا پرڪاش | birth_name = ڪلا پارومل چانڊواڻي | birth_date = {{Birth date|1934|1|2|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2018|8|5|1934|1|2|df=yes}} | death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | occupation = ناول نگار، ڪهاڻيڪار، شاعر، سفرناما نگار ۽ استاد | language = [[سنڌي ٻولي]] | nationality = ڀارتي | spouse = [[موتي پرڪاش]] | children = شريڪانت صدف، سنڌو | notable_works = ''هڪ دل هزار ارمان''، ''هڪ سپنو سُکن جو''، ''وقت وٿيون وڇوٽيون''، ''آرسيءَ آڏو'' | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1994ع) }} '''ڪلا پرڪاش''' (2 جنوري 1934ع – 5 آگسٽ 2018ع) سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار، ڪهاڻيڪار، نثري نظم جي ليکڪا، سفرناما نگار ۽ استاد هئي. هن هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب ۾ ناول، ڪهاڻي، شاعراڻي نثر، يادگيرين ۽ سفرنامي جي صنفن ۾ لکيو. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''هڪ دل هزار ارمان''، ''هڪ سپنو سُکن جو''، ''حياتي هوتن ريءَ''، ''وقت وٿيون وڇوٽيون'' ۽ ''آرسيءَ آڏو'' شامل آهن. کيس 1994ع ۾ ناول ''آرسيءَ آڏو'' تي [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="Sahitya2011">{{cite web |title=Meet the Author: Kala Prakash |publisher=Sahitya Akademi and Indian Institute of Sindhology |date=21 October 2011 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf |language=en}}</ref><ref name="SindhianaKala">{{cite web |title=ڪلا پرڪاش |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 |language=sd}}</ref><ref name="Dawn2018">{{cite news |last=Aziz |first=Shaikh |title=Kala Parkash, an untiring writer, passes away in Mumbai |newspaper=Dawn |date=6 August 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1425188/kala-parkash-an-untiring-writer-passes-away-in-mumbai |language=en}}</ref> ڪلا پرڪاش جي لکڻين ۾ ورهاڱي سبب سنڌ کان جدائي، لڏپلاڻ کان پوءِ جي زندگي، عورت جي سماجي حيثيت، محبت، ازدواجي لاڳاپن، نفسياتي ڪشمڪش ۽ انساني همدرديءَ جا موضوع ملن ٿا. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ سندس ناولن ۾ عورت جي ڪردارنگاريءَ ۽ انساني لاڳاپن جو تحقيقي جائزو پيش ڪيو آهي.<ref name="Parveen2019">{{cite journal |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels |language=sd}}</ref> == شروعاتي زندگي == === جنم ۽ خاندان === ڪلا پرڪاش 2 جنوري 1934ع تي ڪراچيءَ ۾ پارومل چانڊواڻيءَ جي گهر ۾ جنم ورتو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس خاندان جو اصل تعلق [[خانواهڻ]] سان هو. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي تحقيقي مضمون ۾ سندس شروعاتي نالو ڪلا پارومل چانڊواڻي ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Parveen2019"/> سندس ننڍپڻ ڪراچيءَ ۾ گذريو. ان وقت سنڌ برطانوي هندستان جو حصو هئي. ڪلا پرڪاش جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي خاندان سان گڏ سنڌ ڇڏڻ هو. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ تيرهن سال هئي.<ref name="Dawn2018"/> === تعليم === هن ابتدائي تعليم ڪراچيءَ جي هرديوي گرلس اسڪول مان حاصل ڪئي. هندستان منتقل ٿيڻ کان پوءِ بمبئيءَ جي ڪي. جي. کلناڻي اسڪول ۾ تعليم جاري رکي. بعد ۾ جئه هند ڪاليج ۽ بمبئي يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل رهي ۽ سنڌي ادب ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Sahitya2011"/> سندس تعليمي تفصيلن ۾ ايم اي ۽ ڊي ايڇ اي جي سندن جو ذڪر ملي ٿو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري دستاويز ۾ 1953ع دوران بمبئي يونيورسٽيءَ مان گريجوئيشن ڪرڻ جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="Sahitya2011"/> == ازدواجي ۽ خانداني زندگي == 1954ع ۾ ڪلا پرڪاش جي شادي سنڌي شاعر ۽ اديب [[موتي پرڪاش]] سان ٿي. ٻئي سنڌي ادب جي تخليق ۽ واڌاري سان لاڳاپيل رهيا. سندن پٽ شريڪانت «صدف» پڻ سنڌي شاعر آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز ۾ سندن ڌيءَ سنڌوءَ جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="SindhianaKala"/> ڪلا پرڪاش جي ادبي زندگيءَ ۾ سندس مڙس سان گڏ ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين ۾ شرڪت جو ذڪر مختلف سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> == ملازمت ۽ تدريسي زندگي == ڪلا پرڪاش ڀارت سرڪار جي هڪ کاتي ۾ آڊيٽر طور ڪم ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس اها ملازمت 1954ع کان 1971ع تائين رهي، جڏهن ته ''Dawn'' جي وفاتي مضمون ۾ 1977ع تائين ڪم ڪرڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ ڪري ملازمت ختم ٿيڻ جي صحيح سال بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Dawn2018"/> سرڪاري ملازمت کان پوءِ هن [[الهاس نگر]] جي آر. ڪي. تلريجا ڪاليج ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ليڪچرر طور ڪم ڪيو. بعد ۾ هوءَ پنهنجي خاندان سان گڏ [[دبئي]] منتقل ٿي، جتي هڪ اسڪول ۾ هيڊمسٽريس رهي. سنڌيانا موجب هن 1980ع کان 1983ع تائين دبئيءَ ۾ اهو عهدو سنڀاليو.<ref name="SindhianaKala"/> ساهتيه اڪيڊميءَ جي دستاويز موجب هوءَ 1980ع ۾ پنهنجي مڙس سان گڏ دبئي منتقل ٿي، جڏهن ته ٻين سوانحي حوالن ۾ خاندان جي دبئي وڃڻ جو سال 1977ع ڄاڻايل آهي. ڊگهو عرصو دبئيءَ ۾ رهڻ کان پوءِ خاندان 2002ع ۾ هندستان واپس آيو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> == ادبي سفر == === ڪهاڻيءَ سان شروعات === ڪلا پرڪاش پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات ڪهاڻي لکڻ سان ڪئي. سندس پهرين ڪهاڻي ''ڏوهي بيڏوهي'' 1953ع ۾ بمبئيءَ مان شايع ٿيندڙ ادبي رسالي ''نئين دنيا'' ۾ ڇپي. اها ڄاڻ ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز ۾ پڻ درج آهي.<ref name="Sahitya2011"/> هن پوءِ مختلف سنڌي رسالن لاءِ ڪهاڻيون لکيون. سندس ڪهاڻين ۾ ورهاڱي کان پوءِ سنڌين جي زندگيءَ، سماجي حالتن، خانداني مسئلن ۽ عورتن جي تجربن کي موضوع بڻايو ويو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Parveen2019"/> === ناول نگاري === ڪلا پرڪاش جو پهريون ناول ''هڪ دل هزار ارمان'' 1957ع ۾ شايع ٿيو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي چونڊ ڪتابياتي فهرست موجب ان کان پوءِ ''شيشي جي دل'' (1960ع)، ''هڪ سپنو سُکن جو'' (1971ع)، ''حياتي هوتن ريءَ'' (1975ع)، ''وقت وٿيون وڇوٽيون'' (1988ع) ۽ ''آرسيءَ آڏو'' (1992ع) شايع ٿيا.<ref name="Sahitya2011"/> ناولن ۾ ڪلا پرڪاش محبت، خاندان، سماجي ذميوارين ۽ عورت جي داخلي زندگيءَ کي اهميت ڏني. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي مطالعي موجب سندس ناولن ۾ عورت ڪردار رڳو ضمني شخصيتون ناهن، پر انهن جي نفسياتي ۽ سماجي حيثيت ڪهاڻيءَ جي اهم حصي طور سامهون اچي ٿي.<ref name="Parveen2019"/> === نثري نظم === ڪلا پرڪاش نثري نظم پڻ لکيا. سندس ڪتاب ''ممتا جون لهرون'' ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست موجب 1963ع ۾ شايع ٿيو. انهيءَ مجموعي جو ٻيو حصو 2006ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sahitya2011"/> هن صنف ۾ سندس لکڻين ۾ جذباتي اظهار، انساني رشتن ۽ محبت جا موضوع نمايان آهن. === سفرنامو ۽ يادگيريون === 1984ع ۾ ڪلا پرڪاش سنڌ جو دورو ڪيو. ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي جنم ڀوميءَ ڏانهن موٽڻ سندس زندگيءَ جو هڪ اهم تجربو هو. هن انهيءَ دوري جي يادگيرين ۽ ملاقاتن کي ''هينئڙي منجهه هُرن'' نالي ڪتاب ۾ قلمبند ڪيو، جيڪو 1987ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> هن ڪتاب ۾ سنڌ جي سفر، اديبن سان ملاقاتن ۽ وطن سان جذباتي تعلق جو احوال شامل آهي. سندس سفرنامي کي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ آباد سنڌي اديبن جي وطن بابت يادگيرين جي پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. == اهم تصنيفون == === ناول === ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري چونڊ ڪتابياتي فهرست موجب ڪلا پرڪاش جا هيٺيان ناول شايع ٿيا:<ref name="Sahitya2011"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | ناول ! style="background:#24577a;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#eaf3fa;" | 1957ع | ''[[هڪ دل هزار ارمان]]'' | پهريون ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1960ع | ''[[شيشي جي دل]]'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1971ع | ''[[هڪ سپنو سُکن جو]]'' | ناول؛ ٻين ذريعن ۾ سال مختلف |- | style="background:#edf8f0;" | 1975ع | ''[[حياتي هوتن ريءَ]]'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1988ع | ''[[وقت وٿيون وڇوٽيون]]'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1992ع | ''[[آرسيءَ آڏو]]'' | 1994ع جي ساهتيه اڪيڊمي انعام سان لاڳاپيل |- | style="background:#eaf3fa;" | 1997ع | ''[[پيار (ناول)]]'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1998ع | ''[[پکن جي پريت]]'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 2004ع | ''[[سمنڊ ۽ ڪنارو]]'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 2010ع | ''[[اوکا پنڌ پيار جا]]'' | ناول |} انهن سالن کي ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست مطابق درج ڪيو ويو آهي. ٻين ذريعن ۾ ڪجهه ناولن جي ڇاپن جا سال مختلف آهن.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Dawn2018"/> === ڪهاڻين جا مجموعا === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | عنوان |- | style="background:#eaf3fa;" | 1973ع | ''مرڪ ۽ ممتا'' |- | style="background:#edf8f0;" | 1993ع | ''وارن ۾ گل'' |- | style="background:#eaf3fa;" | 2008ع | ''انتظار'' |} <ref name="Sahitya2011"/> === نثري نظم ۽ سفرنامو === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | عنوان ! style="background:#24577a;color:white;" | صنف |- | style="background:#eaf3fa;" | 1963ع | ''ممتا جون لهرون'' | نثري نظم |- | style="background:#edf8f0;" | 1987ع | ''هينئڙي منجهه هُرن'' | سفرنامو ۽ شخصي خاڪا |- | style="background:#eaf3fa;" | 2006ع | ''ممتا جون لهرون''، ٻيو حصو | نثري نظم |} <ref name="Sahitya2011"/> == چونڊ تصنيفن جو تعارف == === هڪ دل هزار ارمان === ''هڪ دل هزار ارمان'' ڪلا پرڪاش جو پهريون ناول آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست ۾ ان جي اشاعت جو سال 1957ع درج آهي. ''Dawn'' موجب هي ناول 1973ع ۾ پاڪستان ۾ پڻ شايع ٿيو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> === هڪ سپنو سُکن جو === ''هڪ سپنو سُکن جو'' ڪلا پرڪاش جو ناول آهي، جنهن کي ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست ۾ 1971ع سان درج ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ موهن ۽ نرملا کي ناول جا اهم ڪردار ڄاڻايو آهي. سندس تبصري موجب موهن اجتماعي ڀلائيءَ ۾ پنهنجي وس آهر حصو وٺڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ نرملا سندس ساٿ ڏئي ٿي.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}}</ref> === آرسيءَ آڏو === ''آرسيءَ آڏو'' ڪلا پرڪاش جي اهم ناولن مان هڪ آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست موجب هي ناول 1992ع ۾ شايع ٿيو ۽ 1994ع ۾ ان تي ليکڪا کي ساهتيه اڪيڊمي انعام ڏنو ويو.<ref name="Sahitya2011"/> هن ناول بابت ادبي مطالعي ۾ عورت جي داخلي زندگيءَ، ذاتي سڃاڻپ ۽ سماجي لاڳاپن جي موضوعن کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Parveen2019"/> === سمنڊ ۽ ڪنارو === ''سمنڊ ۽ ڪنارو'' 2004ع ۾ آديپور مان جيون ڪلا پرڪاشن پاران شايع ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ان جا 129 صفحا آهن ۽ ان جو مهاڳ اندرا واسواڻيءَ لکيو. ناول ۾ شرميلا، سيتل ۽ ٻين ڪردارن وسيلي انساني خواهشن، ازدواجي لاڳاپن ۽ اخلاقي پابندين جي مسئلن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaSamund">{{cite web |title=سمنڊ ۽ ڪنارو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%85%D9%86%DA%8A+%DB%BD+%DA%AA%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88 |language=sd}}</ref> == ادبي موضوع ۽ فڪري رجحان == === ورهاڱو ۽ وطن کان جدائي === ڪلا پرڪاش جي زندگيءَ ۽ ادب تي هندستان جي ورهاڱي جو اثر نمايان رهيو. 1947ع ۾ سنڌ ڇڏڻ ۽ هندستان ۾ نئين زندگي شروع ڪرڻ جو تجربو سندس ڪهاڻين، ناولن ۽ سفرنامي جي پسمنظر ۾ اهم آهي.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز موجب سندس شروعاتي تخليقن ۾ ورهاڱي کان پوءِ بي گهر ٿيل سنڌي برادريءَ جي سماجي ۽ نفسياتي مسئلن کي اهميت ڏني وئي. === عورت جي سماجي حيثيت === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت جي حيثيت، ذاتي خواهشن، خانداني ذميوارين ۽ سماجي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب ڪلا پرڪاش عورت جي احساسن ۽ سماجي تجربن کي ناول جي اهم موضوع طور پيش ڪري ٿي.<ref name="Parveen2019"/> === محبت ۽ انساني لاڳاپا === ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ محبت، شادي، خانداني رشتن، فرد جي نفسياتي ڪشمڪش ۽ سماجي توقعن جا موضوع ملن ٿا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سنڌي ناول جي تاريخ ۾ سندس رومانوي ۽ سماجي ناولن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="SindhianaNovel">{{cite web |title=سنڌي ناول |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 |language=sd}}</ref> === سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سڃاڻپ === هندستان ۽ دبئيءَ ۾ رهندي به ڪلا پرڪاش سنڌيءَ ۾ لکندي رهي. سندس لکڻين ۾ سنڌي سماج، ورهاڱي جي يادگيرين ۽ ٻوليءَ سان لاڳاپيل ثقافتي تجربن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> == ادبي تنقيد == === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جو مطالعو === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي تحقيقي مقالي ''ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو'' ۾ ليکڪا جي ناولن کي عورت جي نفسياتي، سماجي ۽ خانداني تجربن جي روشنيءَ ۾ پڙهيو ويو آهي. مقالي ۾ سندس ناول نگاريءَ جي فني ۽ فڪري پهلوئن جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Parveen2019"/> === موتي لال جوتواڻيءَ جو جائزو === موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪلا پرڪاش جي ناول ''هڪ سپنو سُکن جو'' جو ذڪر ڪيو آهي. هن موهن ۽ نرملا جي ڪردارن کي سماجي ڀلائيءَ ۽ باهمي سهڪار جي تصور سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌي ناول جي تاريخ ۾ مقام === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سنڌي ناول بابت داخلا ۾ ڪلا پرڪاش جي ڪيترن ناولن جو ذڪر موجود آهي. سندس ناول هندستان ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ورهاڱي کان پوءِ واري ادبي سرگرميءَ جو حصو آهن.<ref name="SindhianaNovel"/> == ادبي انعام ۽ اعزاز == ڪلا پرڪاش کي مختلف ادبي ادارن پاران اعزاز ڏنا ويا. ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري دستاويز ۾ هيٺيان انعام درج آهن:<ref name="Sahitya2011"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | انعام يا اعزاز ! style="background:#24577a;color:white;" | سبب يا ادارو |- | style="background:#eaf3fa;" | 1965ع | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا جو اعزاز | ''ممتا جون لهرون'' |- | style="background:#edf8f0;" | 1992ع | مهاراشٽر سنڌي ساهتيه اڪيڊمي انعام | سنڌي ادب ۾ خدمتون |- | style="background:#eaf3fa;" | 1994ع | [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] | ناول ''آرسيءَ آڏو'' |- | style="background:#edf8f0;" | 2001ع | ايشوري جيورترام بخشاڻي انعام | موتي پرڪاش سان گڏ |- | style="background:#eaf3fa;" | 2010ع | پريا درشني اڪيڊمي اعزاز | سنڌي ادب ۾ خدمتون |- | style="background:#edf8f0;" | 2011ع | سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جو اعزاز | ادبي خدمتون |- | style="background:#eaf3fa;" | 2013ع | اتم ساهت انعام | اتم ساهت ايوارڊ جي رڪارڊ موجب |} <ref name="Sahitya2011"/><ref name="UttamAward">{{cite web |title=Uttam Sahit Award |website=Uttam Sahit Award |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/uttam-sahit-award.php |language=en}}</ref> == سنڌ جو دورو == ڪلا پرڪاش 1984ع ۾ سنڌ آئي. انهيءَ سفر دوران هن سنڌي اديبن ۽ ٻين شخصيتن سان ملاقاتون ڪيون. سندس دوري بابت ''Dawn'' جي وفاتي مضمون ۾ پڻ ذڪر موجود آهي.<ref name="Dawn2018"/> سنڌ جي دوري جي يادگيرين کي هن ''هينئڙي منجهه هُرن'' ۾ محفوظ ڪيو. اهو ڪتاب 1987ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان کي سندس سفرنامي ۽ شخصي خاڪن جي صنف سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sahitya2011"/> == وفات == ڪلا پرڪاش 5 آگسٽ 2018ع تي ممبئيءَ ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 84 سال هئي. ''Dawn'' 6 آگسٽ 2018ع تي سندس وفات بابت خبر شايع ڪئي، جنهن ۾ سندس ادبي زندگي، ورهاڱي جي تجربن، ناول نگاريءَ ۽ سنڌ سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Dawn2018"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ سندس وفات جي تاريخ 5 آگسٽ 2018ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaKala"/> == پڻ ڏسو == * [[موتي پرڪاش]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[هڪ سپنو سُکن جو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en}} * {{cite journal |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf ساهتيه اڪيڊمي: ڪلا پرڪاش جي سوانح ۽ ڪتابياتي فهرست] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڪلا پرڪاش] * [https://www.dawn.com/news/1425188/kala-parkash-an-untiring-writer-passes-away-in-mumbai ڊان: ڪلا پرڪاش جو وفاتي مضمون] * [https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels ڪلا پرڪاش جي ناولن بابت تحقيقي مقالو] * [https://books.sindhsalamat.com/author/366 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: ڪلا پرڪاش] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي عورت ليکڪائون]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]] [[زمرو:1934ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2018ع ۾ وفات ڪندڙ]] nfws1j913bradx6i0p0mg8nuiho1ux3 428102 428101 2026-11-04T22:10:05Z Intisar Ali 8681 428102 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ڪلا پرڪاش | native_name = ڪلا پرڪاش | birth_name = ڪلا پارومل چانڊواڻي | birth_date = {{Birth date|1934|1|2|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2018|8|5|1934|1|2|df=yes}} | death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | occupation = ناول نگار، ڪهاڻيڪار، شاعر، سفرناما نگار ۽ استاد | language = [[سنڌي ٻولي]] | nationality = ڀارتي | spouse = [[موتي پرڪاش]] | children = شريڪانت صدف، سنڌو | notable_works = ''هڪ دل هزار ارمان''، ''هڪ سپنو سُکن جو''، ''وقت وٿيون وڇوٽيون''، ''آرسيءَ آڏو'' | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1994ع) }} '''ڪلا پرڪاش''' (2 جنوري 1934ع – 5 آگسٽ 2018ع) سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار، ڪهاڻيڪار، نثري نظم جي ليکڪا، سفرناما نگار ۽ استاد هئي. هن هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب ۾ ناول، ڪهاڻي، شاعراڻي نثر، يادگيرين ۽ سفرنامي جي صنفن ۾ لکيو. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''هڪ دل هزار ارمان''، ''هڪ سپنو سُکن جو''، ''حياتي هوتن ريءَ''، ''وقت وٿيون وڇوٽيون'' ۽ ''آرسيءَ آڏو'' شامل آهن. کيس 1994ع ۾ ناول ''آرسيءَ آڏو'' تي [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="Sahitya2011">{{cite web |title=Meet the Author: Kala Prakash |publisher=Sahitya Akademi and Indian Institute of Sindhology |date=21 October 2011 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf |language=en}}</ref><ref name="SindhianaKala">{{cite web |title=ڪلا پرڪاش |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 |language=sd}}</ref><ref name="Dawn2018">{{cite news |last=Aziz |first=Shaikh |title=Kala Parkash, an untiring writer, passes away in Mumbai |newspaper=Dawn |date=6 August 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1425188/kala-parkash-an-untiring-writer-passes-away-in-mumbai |language=en}}</ref> ڪلا پرڪاش جي لکڻين ۾ ورهاڱي سبب سنڌ کان جدائي، لڏپلاڻ کان پوءِ جي زندگي، عورت جي سماجي حيثيت، محبت، ازدواجي لاڳاپن، نفسياتي ڪشمڪش ۽ انساني همدرديءَ جا موضوع ملن ٿا. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ سندس ناولن ۾ عورت جي ڪردارنگاريءَ ۽ انساني لاڳاپن جو تحقيقي جائزو پيش ڪيو آهي.<ref name="Parveen2019">{{cite journal |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels |language=sd}}</ref> == شروعاتي زندگي == === جنم ۽ خاندان === ڪلا پرڪاش 2 جنوري 1934ع تي ڪراچيءَ ۾ پارومل چانڊواڻيءَ جي گهر ۾ جنم ورتو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس خاندان جو اصل تعلق [[خانواهڻ]] سان هو. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي تحقيقي مضمون ۾ سندس شروعاتي نالو ڪلا پارومل چانڊواڻي ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Parveen2019"/> سندس ننڍپڻ ڪراچيءَ ۾ گذريو. ان وقت سنڌ برطانوي هندستان جو حصو هئي. ڪلا پرڪاش جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي خاندان سان گڏ سنڌ ڇڏڻ هو. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ تيرهن سال هئي.<ref name="Dawn2018"/> === تعليم === هن ابتدائي تعليم ڪراچيءَ جي هرديوي گرلس اسڪول مان حاصل ڪئي. هندستان منتقل ٿيڻ کان پوءِ بمبئيءَ جي ڪي. جي. کلناڻي اسڪول ۾ تعليم جاري رکي. بعد ۾ جئه هند ڪاليج ۽ بمبئي يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل رهي ۽ سنڌي ادب ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Sahitya2011"/> سندس تعليمي تفصيلن ۾ ايم اي ۽ ڊي ايڇ اي جي سندن جو ذڪر ملي ٿو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري دستاويز ۾ 1953ع دوران بمبئي يونيورسٽيءَ مان گريجوئيشن ڪرڻ جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="Sahitya2011"/> == ازدواجي ۽ خانداني زندگي == 1954ع ۾ ڪلا پرڪاش جي شادي سنڌي شاعر ۽ اديب [[موتي پرڪاش]] سان ٿي. ٻئي سنڌي ادب جي تخليق ۽ واڌاري سان لاڳاپيل رهيا. سندن پٽ شريڪانت «صدف» پڻ سنڌي شاعر آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز ۾ سندن ڌيءَ سنڌوءَ جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="SindhianaKala"/> ڪلا پرڪاش جي ادبي زندگيءَ ۾ سندس مڙس سان گڏ ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين ۾ شرڪت جو ذڪر مختلف سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> == ملازمت ۽ تدريسي زندگي == ڪلا پرڪاش ڀارت سرڪار جي هڪ کاتي ۾ آڊيٽر طور ڪم ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس اها ملازمت 1954ع کان 1971ع تائين رهي، جڏهن ته ''Dawn'' جي وفاتي مضمون ۾ 1977ع تائين ڪم ڪرڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ ڪري ملازمت ختم ٿيڻ جي صحيح سال بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Dawn2018"/> سرڪاري ملازمت کان پوءِ هن [[الهاس نگر]] جي آر. ڪي. تلريجا ڪاليج ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ليڪچرر طور ڪم ڪيو. بعد ۾ هوءَ پنهنجي خاندان سان گڏ [[دبئي]] منتقل ٿي، جتي هڪ اسڪول ۾ هيڊمسٽريس رهي. سنڌيانا موجب هن 1980ع کان 1983ع تائين دبئيءَ ۾ اهو عهدو سنڀاليو.<ref name="SindhianaKala"/> ساهتيه اڪيڊميءَ جي دستاويز موجب هوءَ 1980ع ۾ پنهنجي مڙس سان گڏ دبئي منتقل ٿي، جڏهن ته ٻين سوانحي حوالن ۾ خاندان جي دبئي وڃڻ جو سال 1977ع ڄاڻايل آهي. ڊگهو عرصو دبئيءَ ۾ رهڻ کان پوءِ خاندان 2002ع ۾ هندستان واپس آيو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> == ادبي سفر == === ڪهاڻيءَ سان شروعات === ڪلا پرڪاش پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات ڪهاڻي لکڻ سان ڪئي. سندس پهرين ڪهاڻي ''ڏوهي بيڏوهي'' 1953ع ۾ بمبئيءَ مان شايع ٿيندڙ ادبي رسالي ''نئين دنيا'' ۾ ڇپي. اها ڄاڻ ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز ۾ پڻ درج آهي.<ref name="Sahitya2011"/> هن پوءِ مختلف سنڌي رسالن لاءِ ڪهاڻيون لکيون. سندس ڪهاڻين ۾ ورهاڱي کان پوءِ سنڌين جي زندگيءَ، سماجي حالتن، خانداني مسئلن ۽ عورتن جي تجربن کي موضوع بڻايو ويو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Parveen2019"/> === ناول نگاري === ڪلا پرڪاش جو پهريون ناول ''هڪ دل هزار ارمان'' 1957ع ۾ شايع ٿيو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي چونڊ ڪتابياتي فهرست موجب ان کان پوءِ ''شيشي جي دل'' (1960ع)، ''هڪ سپنو سُکن جو'' (1971ع)، ''حياتي هوتن ريءَ'' (1975ع)، ''وقت وٿيون وڇوٽيون'' (1988ع) ۽ ''آرسيءَ آڏو'' (1992ع) شايع ٿيا.<ref name="Sahitya2011"/> ناولن ۾ ڪلا پرڪاش محبت، خاندان، سماجي ذميوارين ۽ عورت جي داخلي زندگيءَ کي اهميت ڏني. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي مطالعي موجب سندس ناولن ۾ عورت ڪردار رڳو ضمني شخصيتون ناهن، پر انهن جي نفسياتي ۽ سماجي حيثيت ڪهاڻيءَ جي اهم حصي طور سامهون اچي ٿي.<ref name="Parveen2019"/> === نثري نظم === ڪلا پرڪاش نثري نظم پڻ لکيا. سندس ڪتاب ''ممتا جون لهرون'' ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست موجب 1963ع ۾ شايع ٿيو. انهيءَ مجموعي جو ٻيو حصو 2006ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sahitya2011"/> هن صنف ۾ سندس لکڻين ۾ جذباتي اظهار، انساني رشتن ۽ محبت جا موضوع نمايان آهن. === سفرنامو ۽ يادگيريون === 1984ع ۾ ڪلا پرڪاش سنڌ جو دورو ڪيو. ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي جنم ڀوميءَ ڏانهن موٽڻ سندس زندگيءَ جو هڪ اهم تجربو هو. هن انهيءَ دوري جي يادگيرين ۽ ملاقاتن کي ''هينئڙي منجهه هُرن'' نالي ڪتاب ۾ قلمبند ڪيو، جيڪو 1987ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> هن ڪتاب ۾ سنڌ جي سفر، اديبن سان ملاقاتن ۽ وطن سان جذباتي تعلق جو احوال شامل آهي. سندس سفرنامي کي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ آباد سنڌي اديبن جي وطن بابت يادگيرين جي پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. == اهم تصنيفون == === ناول === ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري چونڊ ڪتابياتي فهرست موجب ڪلا پرڪاش جا هيٺيان ناول شايع ٿيا:<ref name="Sahitya2011"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | ناول ! style="background:#24577a;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#eaf3fa;" | 1957ع | ''[[هڪ دل هزار ارمان]]'' | پهريون ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1960ع | ''[[شيشي جي دل]]'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1971ع | ''[[هڪ سپنو سُکن جو]]'' | ناول؛ ٻين ذريعن ۾ سال مختلف |- | style="background:#edf8f0;" | 1975ع | ''[[حياتي هوتن ريءَ]]'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1988ع | ''[[وقت وٿيون وڇوٽيون]]'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1992ع | ''[[آرسيءَ آڏو]]'' | 1994ع جي ساهتيه اڪيڊمي انعام سان لاڳاپيل |- | style="background:#eaf3fa;" | 1997ع | ''[[پيار (ناول)]]'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1998ع | ''[[پکن جي پريت]]'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 2004ع | ''[[سمنڊ ۽ ڪنارو]]'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 2010ع | ''[[اوکا پنڌ پيار جا]]'' | ناول |} انهن سالن کي ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست مطابق درج ڪيو ويو آهي. ٻين ذريعن ۾ ڪجهه ناولن جي ڇاپن جا سال مختلف آهن.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Dawn2018"/> === ڪهاڻين جا مجموعا === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | عنوان |- | style="background:#eaf3fa;" | 1973ع | ''[[مرڪ ۽ ممتا]]'' |- | style="background:#edf8f0;" | 1993ع | ''[[وارن ۾ گل]]'' |- | style="background:#eaf3fa;" | 2008ع | ''[[انتظار]]'' |} <ref name="Sahitya2011"/> === نثري نظم ۽ سفرنامو === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | عنوان ! style="background:#24577a;color:white;" | صنف |- | style="background:#eaf3fa;" | 1963ع | ''ممتا جون لهرون'' | نثري نظم |- | style="background:#edf8f0;" | 1987ع | ''هينئڙي منجهه هُرن'' | سفرنامو ۽ شخصي خاڪا |- | style="background:#eaf3fa;" | 2006ع | ''ممتا جون لهرون''، ٻيو حصو | نثري نظم |} <ref name="Sahitya2011"/> == چونڊ تصنيفن جو تعارف == === هڪ دل هزار ارمان === ''هڪ دل هزار ارمان'' ڪلا پرڪاش جو پهريون ناول آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست ۾ ان جي اشاعت جو سال 1957ع درج آهي. ''Dawn'' موجب هي ناول 1973ع ۾ پاڪستان ۾ پڻ شايع ٿيو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> === هڪ سپنو سُکن جو === ''هڪ سپنو سُکن جو'' ڪلا پرڪاش جو ناول آهي، جنهن کي ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست ۾ 1971ع سان درج ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ موهن ۽ نرملا کي ناول جا اهم ڪردار ڄاڻايو آهي. سندس تبصري موجب موهن اجتماعي ڀلائيءَ ۾ پنهنجي وس آهر حصو وٺڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ نرملا سندس ساٿ ڏئي ٿي.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}}</ref> === آرسيءَ آڏو === ''آرسيءَ آڏو'' ڪلا پرڪاش جي اهم ناولن مان هڪ آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست موجب هي ناول 1992ع ۾ شايع ٿيو ۽ 1994ع ۾ ان تي ليکڪا کي ساهتيه اڪيڊمي انعام ڏنو ويو.<ref name="Sahitya2011"/> هن ناول بابت ادبي مطالعي ۾ عورت جي داخلي زندگيءَ، ذاتي سڃاڻپ ۽ سماجي لاڳاپن جي موضوعن کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Parveen2019"/> === سمنڊ ۽ ڪنارو === ''سمنڊ ۽ ڪنارو'' 2004ع ۾ آديپور مان جيون ڪلا پرڪاشن پاران شايع ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ان جا 129 صفحا آهن ۽ ان جو مهاڳ اندرا واسواڻيءَ لکيو. ناول ۾ شرميلا، سيتل ۽ ٻين ڪردارن وسيلي انساني خواهشن، ازدواجي لاڳاپن ۽ اخلاقي پابندين جي مسئلن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaSamund">{{cite web |title=سمنڊ ۽ ڪنارو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%85%D9%86%DA%8A+%DB%BD+%DA%AA%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88 |language=sd}}</ref> == ادبي موضوع ۽ فڪري رجحان == === ورهاڱو ۽ وطن کان جدائي === ڪلا پرڪاش جي زندگيءَ ۽ ادب تي هندستان جي ورهاڱي جو اثر نمايان رهيو. 1947ع ۾ سنڌ ڇڏڻ ۽ هندستان ۾ نئين زندگي شروع ڪرڻ جو تجربو سندس ڪهاڻين، ناولن ۽ سفرنامي جي پسمنظر ۾ اهم آهي.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز موجب سندس شروعاتي تخليقن ۾ ورهاڱي کان پوءِ بي گهر ٿيل سنڌي برادريءَ جي سماجي ۽ نفسياتي مسئلن کي اهميت ڏني وئي. === عورت جي سماجي حيثيت === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت جي حيثيت، ذاتي خواهشن، خانداني ذميوارين ۽ سماجي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب ڪلا پرڪاش عورت جي احساسن ۽ سماجي تجربن کي ناول جي اهم موضوع طور پيش ڪري ٿي.<ref name="Parveen2019"/> === محبت ۽ انساني لاڳاپا === ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ محبت، شادي، خانداني رشتن، فرد جي نفسياتي ڪشمڪش ۽ سماجي توقعن جا موضوع ملن ٿا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سنڌي ناول جي تاريخ ۾ سندس رومانوي ۽ سماجي ناولن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="SindhianaNovel">{{cite web |title=سنڌي ناول |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 |language=sd}}</ref> === سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سڃاڻپ === هندستان ۽ دبئيءَ ۾ رهندي به ڪلا پرڪاش سنڌيءَ ۾ لکندي رهي. سندس لکڻين ۾ سنڌي سماج، ورهاڱي جي يادگيرين ۽ ٻوليءَ سان لاڳاپيل ثقافتي تجربن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> == ادبي تنقيد == === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جو مطالعو === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي تحقيقي مقالي ''ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو'' ۾ ليکڪا جي ناولن کي عورت جي نفسياتي، سماجي ۽ خانداني تجربن جي روشنيءَ ۾ پڙهيو ويو آهي. مقالي ۾ سندس ناول نگاريءَ جي فني ۽ فڪري پهلوئن جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Parveen2019"/> === موتي لال جوتواڻيءَ جو جائزو === موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪلا پرڪاش جي ناول ''هڪ سپنو سُکن جو'' جو ذڪر ڪيو آهي. هن موهن ۽ نرملا جي ڪردارن کي سماجي ڀلائيءَ ۽ باهمي سهڪار جي تصور سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌي ناول جي تاريخ ۾ مقام === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سنڌي ناول بابت داخلا ۾ ڪلا پرڪاش جي ڪيترن ناولن جو ذڪر موجود آهي. سندس ناول هندستان ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ورهاڱي کان پوءِ واري ادبي سرگرميءَ جو حصو آهن.<ref name="SindhianaNovel"/> == ادبي انعام ۽ اعزاز == ڪلا پرڪاش کي مختلف ادبي ادارن پاران اعزاز ڏنا ويا. ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري دستاويز ۾ هيٺيان انعام درج آهن:<ref name="Sahitya2011"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | انعام يا اعزاز ! style="background:#24577a;color:white;" | سبب يا ادارو |- | style="background:#eaf3fa;" | 1965ع | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا جو اعزاز | ''ممتا جون لهرون'' |- | style="background:#edf8f0;" | 1992ع | مهاراشٽر سنڌي ساهتيه اڪيڊمي انعام | سنڌي ادب ۾ خدمتون |- | style="background:#eaf3fa;" | 1994ع | [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] | ناول ''آرسيءَ آڏو'' |- | style="background:#edf8f0;" | 2001ع | ايشوري جيورترام بخشاڻي انعام | موتي پرڪاش سان گڏ |- | style="background:#eaf3fa;" | 2010ع | پريا درشني اڪيڊمي اعزاز | سنڌي ادب ۾ خدمتون |- | style="background:#edf8f0;" | 2011ع | سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جو اعزاز | ادبي خدمتون |- | style="background:#eaf3fa;" | 2013ع | اتم ساهت انعام | اتم ساهت ايوارڊ جي رڪارڊ موجب |} <ref name="Sahitya2011"/><ref name="UttamAward">{{cite web |title=Uttam Sahit Award |website=Uttam Sahit Award |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/uttam-sahit-award.php |language=en}}</ref> == سنڌ جو دورو == ڪلا پرڪاش 1984ع ۾ سنڌ آئي. انهيءَ سفر دوران هن سنڌي اديبن ۽ ٻين شخصيتن سان ملاقاتون ڪيون. سندس دوري بابت ''Dawn'' جي وفاتي مضمون ۾ پڻ ذڪر موجود آهي.<ref name="Dawn2018"/> سنڌ جي دوري جي يادگيرين کي هن ''هينئڙي منجهه هُرن'' ۾ محفوظ ڪيو. اهو ڪتاب 1987ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان کي سندس سفرنامي ۽ شخصي خاڪن جي صنف سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sahitya2011"/> == وفات == ڪلا پرڪاش 5 آگسٽ 2018ع تي ممبئيءَ ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 84 سال هئي. ''Dawn'' 6 آگسٽ 2018ع تي سندس وفات بابت خبر شايع ڪئي، جنهن ۾ سندس ادبي زندگي، ورهاڱي جي تجربن، ناول نگاريءَ ۽ سنڌ سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Dawn2018"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ سندس وفات جي تاريخ 5 آگسٽ 2018ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaKala"/> == پڻ ڏسو == * [[موتي پرڪاش]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[هڪ سپنو سُکن جو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en}} * {{cite journal |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf ساهتيه اڪيڊمي: ڪلا پرڪاش جي سوانح ۽ ڪتابياتي فهرست] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڪلا پرڪاش] * [https://www.dawn.com/news/1425188/kala-parkash-an-untiring-writer-passes-away-in-mumbai ڊان: ڪلا پرڪاش جو وفاتي مضمون] * [https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels ڪلا پرڪاش جي ناولن بابت تحقيقي مقالو] * [https://books.sindhsalamat.com/author/366 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: ڪلا پرڪاش] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي عورت ليکڪائون]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]] [[زمرو:1934ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2018ع ۾ وفات ڪندڙ]] a2qq5i1tudgbwupk6sgrg007r5f5s14 428104 428102 2026-11-04T22:10:49Z Intisar Ali 8681 428104 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ڪلا پرڪاش | native_name = ڪلا پرڪاش | birth_name = ڪلا پارومل چانڊواڻي | birth_date = {{Birth date|1934|1|2|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2018|8|5|1934|1|2|df=yes}} | death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | occupation = ناول نگار، ڪهاڻيڪار، شاعر، سفرناما نگار ۽ استاد | language = [[سنڌي ٻولي]] | nationality = ڀارتي | spouse = [[موتي پرڪاش]] | children = شريڪانت صدف، سنڌو | notable_works = ''هڪ دل هزار ارمان''، ''هڪ سپنو سُکن جو''، ''وقت وٿيون وڇوٽيون''، ''آرسيءَ آڏو'' | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1994ع) }} '''ڪلا پرڪاش''' (2 جنوري 1934ع – 5 آگسٽ 2018ع) سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار، ڪهاڻيڪار، نثري نظم جي ليکڪا، سفرناما نگار ۽ استاد هئي. هن هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب ۾ ناول، ڪهاڻي، شاعراڻي نثر، يادگيرين ۽ سفرنامي جي صنفن ۾ لکيو. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''هڪ دل هزار ارمان''، ''هڪ سپنو سُکن جو''، ''حياتي هوتن ريءَ''، ''وقت وٿيون وڇوٽيون'' ۽ ''آرسيءَ آڏو'' شامل آهن. کيس 1994ع ۾ ناول ''آرسيءَ آڏو'' تي [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="Sahitya2011">{{cite web |title=Meet the Author: Kala Prakash |publisher=Sahitya Akademi and Indian Institute of Sindhology |date=21 October 2011 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf |language=en}}</ref><ref name="SindhianaKala">{{cite web |title=ڪلا پرڪاش |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 |language=sd}}</ref><ref name="Dawn2018">{{cite news |last=Aziz |first=Shaikh |title=Kala Parkash, an untiring writer, passes away in Mumbai |newspaper=Dawn |date=6 August 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1425188/kala-parkash-an-untiring-writer-passes-away-in-mumbai |language=en}}</ref> ڪلا پرڪاش جي لکڻين ۾ ورهاڱي سبب سنڌ کان جدائي، لڏپلاڻ کان پوءِ جي زندگي، عورت جي سماجي حيثيت، محبت، ازدواجي لاڳاپن، نفسياتي ڪشمڪش ۽ انساني همدرديءَ جا موضوع ملن ٿا. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ سندس ناولن ۾ عورت جي ڪردارنگاريءَ ۽ انساني لاڳاپن جو تحقيقي جائزو پيش ڪيو آهي.<ref name="Parveen2019">{{cite journal |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels |language=sd}}</ref> == شروعاتي زندگي == === جنم ۽ خاندان === ڪلا پرڪاش 2 جنوري 1934ع تي ڪراچيءَ ۾ پارومل چانڊواڻيءَ جي گهر ۾ جنم ورتو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس خاندان جو اصل تعلق [[خانواهڻ]] سان هو. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي تحقيقي مضمون ۾ سندس شروعاتي نالو ڪلا پارومل چانڊواڻي ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Parveen2019"/> سندس ننڍپڻ ڪراچيءَ ۾ گذريو. ان وقت سنڌ برطانوي هندستان جو حصو هئي. ڪلا پرڪاش جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي خاندان سان گڏ سنڌ ڇڏڻ هو. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ تيرهن سال هئي.<ref name="Dawn2018"/> === تعليم === هن ابتدائي تعليم ڪراچيءَ جي هرديوي گرلس اسڪول مان حاصل ڪئي. هندستان منتقل ٿيڻ کان پوءِ بمبئيءَ جي ڪي. جي. کلناڻي اسڪول ۾ تعليم جاري رکي. بعد ۾ جئه هند ڪاليج ۽ بمبئي يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل رهي ۽ سنڌي ادب ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Sahitya2011"/> سندس تعليمي تفصيلن ۾ ايم اي ۽ ڊي ايڇ اي جي سندن جو ذڪر ملي ٿو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري دستاويز ۾ 1953ع دوران بمبئي يونيورسٽيءَ مان گريجوئيشن ڪرڻ جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="Sahitya2011"/> == ازدواجي ۽ خانداني زندگي == 1954ع ۾ ڪلا پرڪاش جي شادي سنڌي شاعر ۽ اديب [[موتي پرڪاش]] سان ٿي. ٻئي سنڌي ادب جي تخليق ۽ واڌاري سان لاڳاپيل رهيا. سندن پٽ شريڪانت «صدف» پڻ سنڌي شاعر آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز ۾ سندن ڌيءَ سنڌوءَ جو ذڪر پڻ موجود آهي.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="SindhianaKala"/> ڪلا پرڪاش جي ادبي زندگيءَ ۾ سندس مڙس سان گڏ ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين ۾ شرڪت جو ذڪر مختلف سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> == ملازمت ۽ تدريسي زندگي == ڪلا پرڪاش ڀارت سرڪار جي هڪ کاتي ۾ آڊيٽر طور ڪم ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس اها ملازمت 1954ع کان 1971ع تائين رهي، جڏهن ته ''Dawn'' جي وفاتي مضمون ۾ 1977ع تائين ڪم ڪرڻ جو ذڪر آهي. انهيءَ ڪري ملازمت ختم ٿيڻ جي صحيح سال بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Dawn2018"/> سرڪاري ملازمت کان پوءِ هن [[الهاس نگر]] جي آر. ڪي. تلريجا ڪاليج ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ليڪچرر طور ڪم ڪيو. بعد ۾ هوءَ پنهنجي خاندان سان گڏ [[دبئي]] منتقل ٿي، جتي هڪ اسڪول ۾ هيڊمسٽريس رهي. سنڌيانا موجب هن 1980ع کان 1983ع تائين دبئيءَ ۾ اهو عهدو سنڀاليو.<ref name="SindhianaKala"/> ساهتيه اڪيڊميءَ جي دستاويز موجب هوءَ 1980ع ۾ پنهنجي مڙس سان گڏ دبئي منتقل ٿي، جڏهن ته ٻين سوانحي حوالن ۾ خاندان جي دبئي وڃڻ جو سال 1977ع ڄاڻايل آهي. ڊگهو عرصو دبئيءَ ۾ رهڻ کان پوءِ خاندان 2002ع ۾ هندستان واپس آيو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> == ادبي سفر == === ڪهاڻيءَ سان شروعات === ڪلا پرڪاش پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات ڪهاڻي لکڻ سان ڪئي. سندس پهرين ڪهاڻي ''ڏوهي بيڏوهي'' 1953ع ۾ بمبئيءَ مان شايع ٿيندڙ ادبي رسالي ''نئين دنيا'' ۾ ڇپي. اها ڄاڻ ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز ۾ پڻ درج آهي.<ref name="Sahitya2011"/> هن پوءِ مختلف سنڌي رسالن لاءِ ڪهاڻيون لکيون. سندس ڪهاڻين ۾ ورهاڱي کان پوءِ سنڌين جي زندگيءَ، سماجي حالتن، خانداني مسئلن ۽ عورتن جي تجربن کي موضوع بڻايو ويو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Parveen2019"/> === ناول نگاري === ڪلا پرڪاش جو پهريون ناول ''هڪ دل هزار ارمان'' 1957ع ۾ شايع ٿيو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي چونڊ ڪتابياتي فهرست موجب ان کان پوءِ ''شيشي جي دل'' (1960ع)، ''هڪ سپنو سُکن جو'' (1971ع)، ''حياتي هوتن ريءَ'' (1975ع)، ''وقت وٿيون وڇوٽيون'' (1988ع) ۽ ''آرسيءَ آڏو'' (1992ع) شايع ٿيا.<ref name="Sahitya2011"/> ناولن ۾ ڪلا پرڪاش محبت، خاندان، سماجي ذميوارين ۽ عورت جي داخلي زندگيءَ کي اهميت ڏني. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي مطالعي موجب سندس ناولن ۾ عورت ڪردار رڳو ضمني شخصيتون ناهن، پر انهن جي نفسياتي ۽ سماجي حيثيت ڪهاڻيءَ جي اهم حصي طور سامهون اچي ٿي.<ref name="Parveen2019"/> === نثري نظم === ڪلا پرڪاش نثري نظم پڻ لکيا. سندس ڪتاب ''ممتا جون لهرون'' ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست موجب 1963ع ۾ شايع ٿيو. انهيءَ مجموعي جو ٻيو حصو 2006ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sahitya2011"/> هن صنف ۾ سندس لکڻين ۾ جذباتي اظهار، انساني رشتن ۽ محبت جا موضوع نمايان آهن. === سفرنامو ۽ يادگيريون === 1984ع ۾ ڪلا پرڪاش سنڌ جو دورو ڪيو. ورهاڱي کان پوءِ پنهنجي جنم ڀوميءَ ڏانهن موٽڻ سندس زندگيءَ جو هڪ اهم تجربو هو. هن انهيءَ دوري جي يادگيرين ۽ ملاقاتن کي ''هينئڙي منجهه هُرن'' نالي ڪتاب ۾ قلمبند ڪيو، جيڪو 1987ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> هن ڪتاب ۾ سنڌ جي سفر، اديبن سان ملاقاتن ۽ وطن سان جذباتي تعلق جو احوال شامل آهي. سندس سفرنامي کي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ آباد سنڌي اديبن جي وطن بابت يادگيرين جي پسمنظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. == اهم تصنيفون == === ناول === ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري چونڊ ڪتابياتي فهرست موجب ڪلا پرڪاش جا هيٺيان ناول شايع ٿيا:<ref name="Sahitya2011"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | ناول ! style="background:#24577a;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#eaf3fa;" | 1957ع | ''[[هڪ دل هزار ارمان]]'' | پهريون ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1960ع | ''[[شيشي جي دل]]'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1971ع | ''[[هڪ سپنو سُکن جو]]'' | ناول؛ ٻين ذريعن ۾ سال مختلف |- | style="background:#edf8f0;" | 1975ع | ''[[حياتي هوتن ريءَ]]'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1988ع | ''[[وقت وٿيون وڇوٽيون]]'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1992ع | ''[[آرسيءَ آڏو]]'' | 1994ع جي ساهتيه اڪيڊمي انعام سان لاڳاپيل |- | style="background:#eaf3fa;" | 1997ع | ''[[پيار (ناول)]]'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1998ع | ''[[پکن جي پريت]]'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 2004ع | ''[[سمنڊ ۽ ڪنارو]]'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 2010ع | ''[[اوکا پنڌ پيار جا]]'' | ناول |} انهن سالن کي ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست مطابق درج ڪيو ويو آهي. ٻين ذريعن ۾ ڪجهه ناولن جي ڇاپن جا سال مختلف آهن.<ref name="SindhianaKala"/><ref name="Dawn2018"/> === ڪهاڻين جا مجموعا === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | عنوان |- | style="background:#eaf3fa;" | 1973ع | ''[[مرڪ ۽ ممتا]]'' |- | style="background:#edf8f0;" | 1993ع | ''[[وارن ۾ گل]]'' |- | style="background:#eaf3fa;" | 2008ع | ''[[انتظار]]'' |} <ref name="Sahitya2011"/> === نثري نظم ۽ سفرنامو === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | عنوان ! style="background:#24577a;color:white;" | صنف |- | style="background:#eaf3fa;" | 1963ع | ''[[ممتا جون لهرون]]'' | نثري نظم |- | style="background:#edf8f0;" | 1987ع | ''[[هينئڙي منجهه هُرن]]'' | سفرنامو ۽ شخصي خاڪا |- | style="background:#eaf3fa;" | 2006ع | ''[[ممتا جون لهرون]]''، ٻيو حصو | نثري نظم |} <ref name="Sahitya2011"/> == چونڊ تصنيفن جو تعارف == === هڪ دل هزار ارمان === ''هڪ دل هزار ارمان'' ڪلا پرڪاش جو پهريون ناول آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست ۾ ان جي اشاعت جو سال 1957ع درج آهي. ''Dawn'' موجب هي ناول 1973ع ۾ پاڪستان ۾ پڻ شايع ٿيو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> === هڪ سپنو سُکن جو === ''هڪ سپنو سُکن جو'' ڪلا پرڪاش جو ناول آهي، جنهن کي ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست ۾ 1971ع سان درج ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ موهن ۽ نرملا کي ناول جا اهم ڪردار ڄاڻايو آهي. سندس تبصري موجب موهن اجتماعي ڀلائيءَ ۾ پنهنجي وس آهر حصو وٺڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ نرملا سندس ساٿ ڏئي ٿي.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}}</ref> === آرسيءَ آڏو === ''آرسيءَ آڏو'' ڪلا پرڪاش جي اهم ناولن مان هڪ آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست موجب هي ناول 1992ع ۾ شايع ٿيو ۽ 1994ع ۾ ان تي ليکڪا کي ساهتيه اڪيڊمي انعام ڏنو ويو.<ref name="Sahitya2011"/> هن ناول بابت ادبي مطالعي ۾ عورت جي داخلي زندگيءَ، ذاتي سڃاڻپ ۽ سماجي لاڳاپن جي موضوعن کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Parveen2019"/> === سمنڊ ۽ ڪنارو === ''سمنڊ ۽ ڪنارو'' 2004ع ۾ آديپور مان جيون ڪلا پرڪاشن پاران شايع ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ان جا 129 صفحا آهن ۽ ان جو مهاڳ اندرا واسواڻيءَ لکيو. ناول ۾ شرميلا، سيتل ۽ ٻين ڪردارن وسيلي انساني خواهشن، ازدواجي لاڳاپن ۽ اخلاقي پابندين جي مسئلن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaSamund">{{cite web |title=سمنڊ ۽ ڪنارو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%85%D9%86%DA%8A+%DB%BD+%DA%AA%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88 |language=sd}}</ref> == ادبي موضوع ۽ فڪري رجحان == === ورهاڱو ۽ وطن کان جدائي === ڪلا پرڪاش جي زندگيءَ ۽ ادب تي هندستان جي ورهاڱي جو اثر نمايان رهيو. 1947ع ۾ سنڌ ڇڏڻ ۽ هندستان ۾ نئين زندگي شروع ڪرڻ جو تجربو سندس ڪهاڻين، ناولن ۽ سفرنامي جي پسمنظر ۾ اهم آهي.<ref name="Dawn2018"/><ref name="Sahitya2011"/> ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي دستاويز موجب سندس شروعاتي تخليقن ۾ ورهاڱي کان پوءِ بي گهر ٿيل سنڌي برادريءَ جي سماجي ۽ نفسياتي مسئلن کي اهميت ڏني وئي. === عورت جي سماجي حيثيت === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت جي حيثيت، ذاتي خواهشن، خانداني ذميوارين ۽ سماجي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب ڪلا پرڪاش عورت جي احساسن ۽ سماجي تجربن کي ناول جي اهم موضوع طور پيش ڪري ٿي.<ref name="Parveen2019"/> === محبت ۽ انساني لاڳاپا === ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ محبت، شادي، خانداني رشتن، فرد جي نفسياتي ڪشمڪش ۽ سماجي توقعن جا موضوع ملن ٿا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا سنڌي ناول جي تاريخ ۾ سندس رومانوي ۽ سماجي ناولن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="SindhianaNovel">{{cite web |title=سنڌي ناول |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 |language=sd}}</ref> === سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سڃاڻپ === هندستان ۽ دبئيءَ ۾ رهندي به ڪلا پرڪاش سنڌيءَ ۾ لکندي رهي. سندس لکڻين ۾ سنڌي سماج، ورهاڱي جي يادگيرين ۽ ٻوليءَ سان لاڳاپيل ثقافتي تجربن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Sahitya2011"/><ref name="Dawn2018"/> == ادبي تنقيد == === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جو مطالعو === ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي تحقيقي مقالي ''ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو'' ۾ ليکڪا جي ناولن کي عورت جي نفسياتي، سماجي ۽ خانداني تجربن جي روشنيءَ ۾ پڙهيو ويو آهي. مقالي ۾ سندس ناول نگاريءَ جي فني ۽ فڪري پهلوئن جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Parveen2019"/> === موتي لال جوتواڻيءَ جو جائزو === موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪلا پرڪاش جي ناول ''هڪ سپنو سُکن جو'' جو ذڪر ڪيو آهي. هن موهن ۽ نرملا جي ڪردارن کي سماجي ڀلائيءَ ۽ باهمي سهڪار جي تصور سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌي ناول جي تاريخ ۾ مقام === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سنڌي ناول بابت داخلا ۾ ڪلا پرڪاش جي ڪيترن ناولن جو ذڪر موجود آهي. سندس ناول هندستان ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ورهاڱي کان پوءِ واري ادبي سرگرميءَ جو حصو آهن.<ref name="SindhianaNovel"/> == ادبي انعام ۽ اعزاز == ڪلا پرڪاش کي مختلف ادبي ادارن پاران اعزاز ڏنا ويا. ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2011ع واري دستاويز ۾ هيٺيان انعام درج آهن:<ref name="Sahitya2011"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | سال ! style="background:#24577a;color:white;" | انعام يا اعزاز ! style="background:#24577a;color:white;" | سبب يا ادارو |- | style="background:#eaf3fa;" | 1965ع | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا جو اعزاز | ''ممتا جون لهرون'' |- | style="background:#edf8f0;" | 1992ع | مهاراشٽر سنڌي ساهتيه اڪيڊمي انعام | سنڌي ادب ۾ خدمتون |- | style="background:#eaf3fa;" | 1994ع | [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] | ناول ''آرسيءَ آڏو'' |- | style="background:#edf8f0;" | 2001ع | ايشوري جيورترام بخشاڻي انعام | موتي پرڪاش سان گڏ |- | style="background:#eaf3fa;" | 2010ع | پريا درشني اڪيڊمي اعزاز | سنڌي ادب ۾ خدمتون |- | style="background:#edf8f0;" | 2011ع | سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جو اعزاز | ادبي خدمتون |- | style="background:#eaf3fa;" | 2013ع | اتم ساهت انعام | اتم ساهت ايوارڊ جي رڪارڊ موجب |} <ref name="Sahitya2011"/><ref name="UttamAward">{{cite web |title=Uttam Sahit Award |website=Uttam Sahit Award |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/uttam-sahit-award.php |language=en}}</ref> == سنڌ جو دورو == ڪلا پرڪاش 1984ع ۾ سنڌ آئي. انهيءَ سفر دوران هن سنڌي اديبن ۽ ٻين شخصيتن سان ملاقاتون ڪيون. سندس دوري بابت ''Dawn'' جي وفاتي مضمون ۾ پڻ ذڪر موجود آهي.<ref name="Dawn2018"/> سنڌ جي دوري جي يادگيرين کي هن ''هينئڙي منجهه هُرن'' ۾ محفوظ ڪيو. اهو ڪتاب 1987ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان کي سندس سفرنامي ۽ شخصي خاڪن جي صنف سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sahitya2011"/> == وفات == ڪلا پرڪاش 5 آگسٽ 2018ع تي ممبئيءَ ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 84 سال هئي. ''Dawn'' 6 آگسٽ 2018ع تي سندس وفات بابت خبر شايع ڪئي، جنهن ۾ سندس ادبي زندگي، ورهاڱي جي تجربن، ناول نگاريءَ ۽ سنڌ سان تعلق جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="Dawn2018"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا پڻ سندس وفات جي تاريخ 5 آگسٽ 2018ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaKala"/> == پڻ ڏسو == * [[موتي پرڪاش]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[هڪ سپنو سُکن جو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en}} * {{cite journal |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf ساهتيه اڪيڊمي: ڪلا پرڪاش جي سوانح ۽ ڪتابياتي فهرست] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڪلا پرڪاش] * [https://www.dawn.com/news/1425188/kala-parkash-an-untiring-writer-passes-away-in-mumbai ڊان: ڪلا پرڪاش جو وفاتي مضمون] * [https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels ڪلا پرڪاش جي ناولن بابت تحقيقي مقالو] * [https://books.sindhsalamat.com/author/366 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: ڪلا پرڪاش] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي عورت ليکڪائون]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]] [[زمرو:1934ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2018ع ۾ وفات ڪندڙ]] m1xs9e2r5au038wr4rbj4r26lkppgqb 14 105329 428105 2026-11-04T22:11:07Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 428105 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 105330 428106 2026-11-04T22:11:48Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 428106 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 105331 428107 2026-11-04T22:13:40Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox person | name = هري همٿاڻي | native_name = هري آسومل همٿاڻي | birth_date = {{Birth date|1933|2|13|df=yes}} | birth_place = ڳوٺ حساب، [[نوابشاهه ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2020|12|1|1933|2|13|df=yes}} | occupation = [[ناول نگار]]، [[ڪهاڻيڪار]]، ناٽڪ نويس | language = [[سنڌي ٻولي]] | nationality = ڀارتي | notable_works... 428107 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = هري همٿاڻي | native_name = هري آسومل همٿاڻي | birth_date = {{Birth date|1933|2|13|df=yes}} | birth_place = ڳوٺ حساب، [[نوابشاهه ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|2020|12|1|1933|2|13|df=yes}} | occupation = [[ناول نگار]]، [[ڪهاڻيڪار]]، ناٽڪ نويس | language = [[سنڌي ٻولي]] | nationality = ڀارتي | notable_works = ''پيار روئي ڏنو''، ''ڏنگيون ڦڏيون لڪيرون''، ''گل جلن پيا''، ''ماضيءَ جا ڏنگ''، ''اڏامندڙ ارمان'' | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (2002ع) }} '''هري آسومل همٿاڻي''' (13 فيبروري 1933ع – 1 ڊسمبر 2020ع) سنڌي ٻوليءَ جو ناول نگار، ڪهاڻيڪار ۽ ريڊيو ناٽڪ نويس هو. سندس جنم سنڌ جي ضلعي نوابشاهه جي ڳوٺ حساب ۾ ٿيو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو [[اجمير]] ۾ آباد ٿيو. هن سنڌي ادب ۾ رومانوي، سماجي ۽ نفسياتي موضوعن تي ناول ۽ ڪهاڻيون لکيون. کيس 2002ع ۾ ڪهاڻين جي مجموعي ''اڏامندڙ ارمان'' تي [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="Sindhyat">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |page=58 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en}}</ref><ref name="SindhuWorld">{{cite web |title=Hari Himthani |website=The Sindhu World |url=https://thesindhuworld.com/hari-himthani/ |language=en}}</ref><ref name="AkademiAwards">{{cite web |title=Akademi Awards: Sindhi |publisher=Sahitya Akademi |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |language=en}}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هري همٿاڻيءَ کي مقبول افسانوي ادب جي ليکڪن ۾ شمار ڪيو آهي. سندس جائزي موجب همٿاڻيءَ جي تخليقن ۾ محبت ۽ جذباتي لاڳاپا نمايان آهن ۽ انهن جي ٻوليءَ ۾ سنڌي محاوري ۽ رومانوي اظهار جو استعمال ملي ٿو.<ref name="Jotwani">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == === جنم ۽ ننڍپڻ === هري آسومل همٿاڻي 13 فيبروري 1933ع تي ڳوٺ حساب، ضلعي نوابشاهه ۾ پيدا ٿيو. سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو. ''The Sindhu World'' جي سوانحي مضمون موجب سندس ڳوٺ ۾ اٽڪل پنجاهه خاندان رهندا هئا، جن جو گذر سفر زراعت ۽ مال پالڻ سان لاڳاپيل هو.<ref name="SindhuWorld"/> سنڌ جي ڳوٺاڻي زندگيءَ جون يادگيريون ۽ 1947ع جي ورهاڱي جا تجربا سندس ادبي زندگيءَ جي پسمنظر ۾ اهم رهيا. === هندستان ڏانهن لڏپلاڻ === 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هري همٿاڻي پنهنجي خاندان سان گڏ سنڌ ڇڏي هندستان ويو ۽ [[راجسٿان]] جي شهر اجمير ۾ آباد ٿيو. اتي هن پنهنجي تعليم جاري رکي ۽ مئٽرڪ تائين پڙهيو.<ref name="Sindhyat"/><ref name="SindhuWorld"/> === ملازمت === هري همٿاڻي هندستاني ريلويءَ سان لاڳاپيل رهيو. هن اجمير ۾ ويسٽرن ريلويءَ جي ملازم طور ڪم ڪيو ۽ اتان ئي رٽائر ٿيو.<ref name="Sindhyat"/> == ادبي زندگي == === ادبي شروعات === ''The Sindhu World'' جي سوانحي بيان موجب هري همٿاڻيءَ جي شروعاتي ڪهاڻي ''پيار روئي ڏنو'' 1952ع ۾ سنڌي رسالي ''ڪماري'' ۾ شايع ٿي. سندس پهريون ناول ''اڀاڳڻ'' 1954ع ۾ ڇپيو.<ref name="SindhuWorld"/> هن 1950ع واري ڏهاڪي ۾ لڳاتار ناول لکيا، جن ۾ ''آشا''، ''سوني رات''، ''آس نراس'' ۽ ''پروفيسر'' شامل آهن. ''پيار روئي ڏنو'' 1960ع ۾ ناول جي صورت ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhuWorld"/><ref name="SindhianaNovel">{{cite web |title=سنڌي ناول |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%86%D8%A7%D9%88%D9%84 |language=sd}}</ref> === ادبي سرگرمين ۾ وقفو === هري همٿاڻيءَ جي سوانحي احوال موجب 1961ع کان پوءِ سندس لکڻ جي رفتار ۾ ڪجهه عرصي لاءِ وقفو آيو. هن پنهنجي زندگيءَ بابت هڪ ڊگهو مسودو لکڻ شروع ڪيو هو، جنهن جو وڏو حصو ضايع ٿي ويو. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هن ٻيهر ناول نگاريءَ ڏانهن ڌيان ڏنو.<ref name="SindhuWorld"/> سندس ناول ''ڏنگيون ڦڏيون لڪيرون'' 1972ع ۾ شايع ٿيو، جنهن کي سندس ادبي سفر جي انهيءَ نئين مرحلي جي تصنيف طور ڄاڻايو ويو آهي. === ناول ۽ ڪهاڻيون === هري همٿاڻيءَ ناولن سان گڏ ڪهاڻين جا مجموعا پڻ لکيا. سندس اهم ناولن ۾ ''اڀاڳڻ''، ''پيار روئي ڏنو''، ''ڏنگيون ڦڏيون لڪيرون''، ''گل جلن پيا''، ''رات جو ٻيو پهر''، ''ماضيءَ جا ڏنگ'' ۽ ''سمئه'' شامل آهن.<ref name="Sindhyat"/><ref name="SindhuWorld"/> ڪهاڻين جي مجموعن ۾ ''ڀنگ جا رنگ''، ''ارچنا رچنا''، ''واقعن جو چڪر''، ''اچيتن'' ۽ ''اڏامندڙ ارمان'' شامل آهن.<ref name="Jotwani"/><ref name="SindhuWorld"/> === رسالن ۽ ريڊيو سان لاڳاپو === هري همٿاڻيءَ جون لکڻيون سنڌي رسالن ''زندگي''، ''ڪماري'' ۽ ''ڪلاڪار'' ۾ شايع ٿينديون رهيون. سندس ڪجهه مضمون سنڌ مان نڪرندڙ رسالن ۾ پڻ ڇپيا.<ref name="Sindhyat"/> هن سنڌي ناٽڪ ۽ ريڊيو ناٽڪ پڻ لکيا. سندس ڪجهه ناٽڪ آل انڊيا ريڊيو جي جئپور اسٽيشن تان نشر ٿيا.<ref name="Sindhyat"/> == ادبي تصنيفون == === ناول === هيٺ ڏنل فهرست سوانحي، ڪتابياتي ۽ ادبي ذريعن تي ٻڌل آهي. ڪجهه ڪتابن جي اشاعت جي سالن بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="SindhuWorld"/><ref name="SindhianaNovel"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | ناول ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | وضاحت |- | style="background:#eaf3fa;" | 1954ع | ''اڀاڳڻ'' | پهريون ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1955ع | ''آشا'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1955ع | ''ايڪسيڊنٽ'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1956ع | ''سوني رات'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1957ع | ''آس نراس'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1958ع | ''پروفيسر'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1960ع | ''پيار روئي ڏنو'' | رومانوي ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1972ع | ''ڏنگيون ڦڏيون لڪيرون'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 1982ع | ''رات جو ٻيو پهر'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 1983ع | ''گل جلن پيا'' | سنڌيانا ۾ 1981ع درج |- | style="background:#eaf3fa;" | 1991ع | ''ماضيءَ جا ڏنگ'' | ٻين ذريعن ۾ 1993ع |- | style="background:#edf8f0;" | 2001ع | ''سمئه'' | ناول |- | style="background:#eaf3fa;" | 2006ع | ''زهره'' | ناول |- | style="background:#edf8f0;" | 2018ع | ''ٻنڌڻ'' | ناول |} === ڪهاڻين جا مجموعا === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | مجموعو ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | وضاحت |- | style="background:#eaf3fa;" | 1968ع | ''ڀنگ جا رنگ'' | ريخته ۾ 1969ع وارو نسخو |- | style="background:#edf8f0;" | 1977ع | ''ارچنا رچنا'' | ڪهاڻيون |- | style="background:#eaf3fa;" | 1981ع | ''سڏ ۽ پڙاڏا'' | ڪهاڻيون |- | style="background:#edf8f0;" | 1984ع | ''پگهرِيل هٿ'' | ڪهاڻيون |- | style="background:#eaf3fa;" | 1985ع | ''ڪجهه ٽٽل ٽٽل'' | ڪهاڻيون |- | style="background:#edf8f0;" | 1987ع | ''واقعن جو چڪر'' | ڪهاڻيون |- | style="background:#eaf3fa;" | 1993ع | ''اچيتن'' | ڪهاڻيون |- | style="background:#edf8f0;" | 1998ع | ''اڏامندڙ ارمان'' | 2002ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام |- | style="background:#eaf3fa;" | 2006ع | ''ياد'' | ڪهاڻيون |} <ref name="SindhuWorld"/><ref name="Sindhyat"/><ref name="AkademiAwards"/> == چونڊ تصنيفن جو تعارف == === اڀاڳڻ === ''اڀاڳڻ'' هري همٿاڻيءَ جو پهريون ناول آهي، جيڪو 1954ع ۾ شايع ٿيو. ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ ان کي سندس اهم شروعاتي تصنيفن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhyat"/> === پيار روئي ڏنو === ''پيار روئي ڏنو'' 1960ع ۾ شايع ٿيل ناول آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب کي هري همٿاڻيءَ جي رومانوي ناولن ۾ شامل ڪيو آهي. سندس جائزي موجب همٿاڻيءَ جي تخليقن ۾ محبت ۽ جذباتي لاڳاپن کي نمايان اهميت حاصل آهي.<ref name="Jotwani"/> === ڏنگيون ڦڏيون لڪيرون === ''ڏنگيون ڦڏيون لڪيرون'' 1972ع ۾ شايع ٿيل ناول آهي. ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ هن ڪتاب کي هري همٿاڻيءَ جي اهم تصنيفن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="Sindhyat"/> === گل جلن پيا === ''گل جلن پيا'' هري همٿاڻيءَ جو ناول آهي. موتي لال جوتواڻيءَ هن تصنيف کي سندس رومانوي ناولن ۾ شمار ڪيو آهي. ڪتاب جي اشاعت بابت مختلف ذريعن ۾ 1981ع ۽ 1983ع جا سال ملن ٿا.<ref name="Jotwani"/><ref name="SindhianaNovel"/><ref name="SindhuWorld"/> === ماضيءَ جا ڏنگ === ''ماضيءَ جا ڏنگ'' هري همٿاڻيءَ جو ناول آهي، جنهن ۾ ورهاڱي جي يادگيرين ۽ ماضيءَ جي تجربن جي موضوعن جو ذڪر سندس سوانحي مطالعي ۾ ملي ٿو. هن ناول کي راجسٿان سنڌي اڪيڊميءَ پاران 1993ع ۾ انعام ڏنو ويو.<ref name="Sindhyat"/> === اڏامندڙ ارمان === ''اڏامندڙ ارمان'' هري همٿاڻيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست موجب کيس 2002ع ۾ هن مجموعي تي سنڌي ٻوليءَ جو ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو.<ref name="AkademiAwards"/> == ادبي موضوع ۽ اسلوب == === محبت ۽ رومانوي احساس === موتي لال جوتواڻيءَ موجب هري همٿاڻيءَ جي افسانوي ادب ۾ محبت ۽ عاشقانه جذبن کي نمايان جاءِ حاصل آهي. سندس ناولن جا ڪردار شديد جذباتي حالتن ۽ رومانوي لاڳاپن سان لاڳاپيل آهن. جوتواڻيءَ جي راءِ موجب اهڙي پيشڪش سندس لکڻين کي مقبول پڙهندڙن جي ذوق سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Jotwani"/> === سنڌي محاوري جو استعمال === جوتواڻيءَ جي تنقيدي جائزي ۾ هري همٿاڻيءَ جي ٻوليءَ کي سنڌي محاوري ۽ جذباتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي. سندس تخليقن ۾ رومانوي موضوعن جي پيشڪش لاءِ روايتي سنڌي لفظن ۽ محاورن جو استعمال نمايان آهي.<ref name="Jotwani"/> === ورهاڱي جون يادگيريون === هري همٿاڻيءَ جي سوانحي مطالعي ۾ ورهاڱي ۽ سنڌ کان لڏپلاڻ جي تجربن کي سندس تخليقي زندگيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. خاص طور ''رات جو ٻيو پهر'' ۽ ''ماضيءَ جا ڏنگ'' جي حوالي سان ماضيءَ جي يادگيرين ۽ انساني ڏکن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhuWorld"/> === وچولي طبقي جي زندگي === ''The Sindhu World'' موجب هري همٿاڻيءَ جي ڪيترين تخليقن ۾ وچولي طبقي جي خاندانن جي زندگي، معاشي ۽ سماجي مسئلا ۽ ذاتي لاڳاپا موضوع بڻجن ٿا.<ref name="SindhuWorld"/> == ادبي تنقيد ۽ مقام == === موتي لال جوتواڻيءَ جو جائزو === موتي لال جوتواڻيءَ ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هري همٿاڻيءَ کي مقبول افسانوي ادب جي ليکڪ طور بيان ڪيو آهي. سندس تنقيدي راءِ موجب همٿاڻيءَ جي ناولن ۽ ڪهاڻين ۾ رومانوي جذبات، سنڌي محاوري ۽ مقبول ادبي ذوق جو ميلاپ ملي ٿو.<ref name="Jotwani"/> === سنڌي ناول جي تاريخ ۾ مقام === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''سنڌي ناول'' بابت داخلا ۾ هري همٿاڻيءَ کي ناول نگار ۽ ڪهاڻيڪار طور شامل ڪيو ويو آهي. ان ۾ سندس ناولن جا نالا ۽ سنڌي سماج سان لاڳاپيل موضوع پڻ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="SindhianaNovel"/> ڊاڪٽر جگديش لڇاڻيءَ پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ 1980ع کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي ناول نگاريءَ جو جائزو وٺندي هري همٿاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Kalachi2012">{{cite journal |author=جگديش لڇاڻي |title=1980ع کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ناول: تحقيقي ۽ تنقيدي جائزو |journal=ڪلاچي |date=December 2012 |publisher=ڪراچي يونيورسٽي |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/%DA%AA%D9%84%D8%A7%DA%86%D9%8A_%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D9%8A_%D8%AC%D8%B1%D9%86%D9%84-%DA%8A%D8%B3%D9%85%D8%A8%D8%B1-2012-%D8%B5%D8%A7%D9%81.pdf |language=sd}}</ref> == انعام ۽ اعزاز == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | انعام يا اعزاز ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | ادارو يا سبب |- | style="background:#eaf3fa;" | 1993ع | ادبي اعزاز | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا |- | style="background:#edf8f0;" | 1993ع | ناول تي انعام | راجسٿان سنڌي اڪيڊمي، ''ماضيءَ جا ڏنگ'' |- | style="background:#eaf3fa;" | 1995ع | ڊاڪٽر هيرومل سدارنگاڻي گولڊ ميڊل | ادبي خدمتون |- | style="background:#edf8f0;" | 1996ع | سامي انعام | راجسٿان سنڌي اڪيڊمي |- | style="background:#eaf3fa;" | 2002ع | [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] | ''اڏامندڙ ارمان''، ڪهاڻيون |} <ref name="Sindhyat"/><ref name="AkademiAwards"/> == وفات == هري همٿاڻي 1 ڊسمبر 2020ع تي وفات ڪئي. سندس وفات جي تاريخ ''The Sindhu World'' جي سوانحي مضمون ۾ درج آهي.<ref name="SindhuWorld"/> == وڌيڪ تحقيقي مطالعو == ساهتيه اڪيڊميءَ 2025ع ۾ سريش ٻاٻلاڻيءَ جو لکيل ''Hari Himthani'' نالي هندي مونوگراف شايع ڪيو. 68 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جو ISBN 978-93-6183-608-4 آهي.<ref name="Akademi2025">{{cite web |title=Sahitya Akademi Newsletter, January–March 2025 |publisher=Sahitya Akademi |url=https://sahitya-akademi.gov.in/e-newsletter/Jan-March_2025_Newsletter.pdf |language=en}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |page=58 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en}} * {{cite book |last=Bablani |first=Suresh |title=Hari Himthani |publisher=Sahitya Akademi |year=2025 |pages=68 |isbn=9789361836084 |language=hi}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://thesindhuworld.com/hari-himthani/ هري همٿاڻيءَ جي سوانح] * [https://sindhisangat.com/promoters/hari-assumal-himthani/ سنڌي سنگت: هري آسومل همٿاڻي] * [https://www.rekhta.org/authors/hari-himthani ريخته: هري همٿاڻيءَ جا ڪتاب] * [https://sindhisanchaya.in/books/4470 سنڌي سنچيا: پروفيسر] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]] [[زمرو:1933ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2020ع ۾ وفات ڪندڙ]] dqvq3ht1vmbed49n5zeqbyqcdowuujy 0 105332 428108 2026-11-04T22:13:47Z JogiAsad 4693 نئون صفحو: {{Infobox language |name = آذربائيجاني |altname =Azerbaijani<br/>Azeri |nativename = {{Lang|az|Azərbaycan dili}}, {{Lang|az-Arab|آذربائيجان ڊيلي}}، {{Lang|az-Cyrl|Азәрбајҹан дили}}{{Efn|Former [[سيريليڪ اسڪرپٽ|سيريليڪ رسم خط]] ۾ استعمال ڪيل اسپيلنگ [[آذربائيجان سوويت اشتراڪي جمهوريا]].}} | pronunciation = {{IPA-az|ɑzوrbɑjˈd͡ʒɑn diˈli|}} | states = {{Hli... 428108 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = آذربائيجاني |altname =Azerbaijani<br/>Azeri |nativename = {{Lang|az|Azərbaycan dili}}, {{Lang|az-Arab|آذربائيجان ڊيلي}}، {{Lang|az-Cyrl|Азәрбајҹан дили}}{{Efn|Former [[سيريليڪ اسڪرپٽ|سيريليڪ رسم خط]] ۾ استعمال ڪيل اسپيلنگ [[آذربائيجان سوويت اشتراڪي جمهوريا]].}} | pronunciation = {{IPA-az|ɑzوrbɑjˈd͡ʒɑn diˈli|}} | states = {{Hlist|[[آذربائيجان]] |[[ايران]] |[[روس]] |[[ترڪي]] |[[عراق]] |[[جارجيا]]}} | region = [[آذربائيجان (ايران)|آذربائيجان]] (تاريخي آذربائيجان)، [[قفقاز]] | ethnicity = [[آذري]] | speakers = 26 ملين | date = 2007 | ref = e18 | familycolor = Altaic | fam1=[[ترڪ ٻوليون]] | fam2=[[عام ترڪي ٻوليون|عام ترڪي]] | fam3=[[اوغوز ٻوليون|اوغوز]] | fam4=Western Oghuz | script = * آذربائيجان ۾: <br/>[[لاطيني رسم الخط]] ([[آذربائيجاني هجي حرف]]) * روس ۾: [[سيريليڪ اسڪرپٽ|سيريليڪ رسم خط]] * ايران ۾: [[فارسي-عربي رسم الخط]] * جارجيا ۾: [[جارجيائي اسڪرپٽ|جارجي لپي]] (سفا گهٽ, رُڳو استعمال جي آذري نظمن ۾ [[سيات-نوا]], هڪ آرمينيائي شاعر) | nation = {{جهنڊو|آذربائيجان}}<br/>{{جهنڊو|روس}} * {{جهنڊو|داغستان}} | agency = [[آذربائيجان نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] | iso1=az |iso2=aze |iso3=aze | lc1=azj |ld1=اُتر آذربائيجاني | lc2=azb |ld2=ڏکڻ آذربائيجان | lc3=slq |ld3=[[سلجوقي ٻولي|Salchuq]] | lc4=qxq |ld4=[[قشقائي ٻولي|Qashqai]] | glotto=azer1255 | glottoname=اُتر آذري–سلجوق | glotto2=sout2696 | glottoname2=ڏکڻ آذري–قشقائي | lingua = [[اوغوز ٻوليون|44-AAB-a]] جو حصو | map = Map of the Azerbaijani language.svg | mapcaption = {{مرڪز|Location of Azerbaijani speakers in [[ڏکڻ قفقاز]]}} {{نقشن جو پاڇي|#0080FF|regions where Azerbaijani is the language of the majority}} {{نقشن جو پاڇي|#88C4FF|regions where Azerbaijani is the language of a significant minority}} | notice = IPA }} '''آذربائيجاني''' (Azerbaijani) جنهن کي "آذري ترڪي" (Azeri Turkic/Azeri Turkish)<ref>Christiane Bulut. "Syntactic Traces of Turkic-Iranian Contiguity". In: Johanson, Lars and Bulut, Christiane (eds.). ''[https://books.google.fr/books?id=YB1UWaDMCKcC Turkic-Iranian Contact Areas]''. Otto Harrassowitz Verlag, 2006.</ref><ref>{{Cite news|title = Iran's Ethnic Azeris And The Language Question|url = http://www.rferl.org/content/Irans_Ethnic_Azeris_And_The_Language_Question/2103609.html|newspaper = RadioFreeEurope/RadioLiberty|date = 2010-07-19|access-date = 2019-11-24|first = Abbas|last = Djavadi|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224184430/https://www.rferl.org/a/Irans_Ethnic_Azeris_And_The_Language_Question/2103609.html|archivedate = 2018-12-24|dead-url = no}}</ref><ref>{{Cite web|title = AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish – Encyclopaedia Iranica|url = http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii|website = www.iranicaonline.org|access-date = 2019-11-24|last = electricpulp.com|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224184426/http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii|archivedate = 2018-12-24|url-status = live }}</ref> پڻ سڏيندا آهن، هڪ ترڪ ٻولي آهي، جنهن کي بنيادي طور آذري جيڪي [[قفقاز|ڏکڻ قفقاز]] ۽ ايراني آذربائيجان ۾ آباد آهن. هي [[آذربائيجان]]، [[داغستان|داغستان (روس جي جمهوريا)]] جي دفتري ٻولي آهي، تنهن هوندي ايرانی آذربائيجان ۾ انکي ڪا رسمي حيثيت حاصل ناهي جتي آذرين ماڻهن جي اڪثريت رهندي آهي. آذربائيجاني ٻولي جمهوريا آذربائيجان جا 80 لک ماڻهو ڳالهائين ٿا، انهيءَ سان گڏوگڏ [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[ترڪي]] ۾ پڻ تقريبن 25 لڪ کان وڌيڪ ماڻهو آذربائيجاني ٻولي ڳالهائين ٿا. آذربائيجاني الهندي واري (اوغز) ترڪش ٻولين منجهان آهي. آذربائيجاني ٻولي جا سڀ کان ويجها مائٽ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ ترڪماني آهن.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://aatturkic.org/aatt/article/123617|title=Azeri / Azerbaijani|website=aatturkic.org|access-date=2019-11-24|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308035305/https://aatturkic.org/aatt/article/123617|url-status=dead}}</ref> ==اشتقاق ۽ پس منظر== تاريخي لحاظ کان هن ٻولي کي مقامي طور تي ترڪڪ سڏيو ويو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ترڪ" يا آذربائيجاني ترڪي. جمهوريت آذربائيجان ۾ جديد ادب بنيادي طور شيرواني لهجي تي ٻڌل آهي، جڏهن تہ ايراني آذربائيجان جي علائقي (تاريخي آذربائيجان) ۾ تبريزي بنياد تي آهي. ==تاريخ ۽ ارتقاء== [[File:Garden of the Blessed.jpg|left|thumbnail|آذربائیجان ۾ فوزیلا پاران مزو جو باغ]] آذربائيجاني ٻولي اوغز ترڪش ("الهندي ترڪڪ") جي اوڀرئين شاخ منجهان ٺهي هئي، جيڪا وچئون دور جي ترڪ هجرت مهل، اوڀر يورپ ۾، ۽ اُتر ايران، الهندي ايشيا ۾، قفقاز تائين پکڙيل هئي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-ix|title=AZERBAIJAN ix. Iranian Elements in Azeri Turki – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org|access-date=2019-11-24}}</ref> ==ساهتيا(ادب)== 1200ع جي انت تائين منگول فتح کانپوءِ آذربائيجاني ساهتيا (ادب) جي تاريخ جو پهريون مثال عربي لپي (اسڪرپٽ، رسم الخط) ۾ لکيو ويو هو. == عوامي ٻولي == [[فائل:E60_Älät.jpg|thumb|Azerbaijani-language road sign.]] <br /> == اُترئين ڀيٽ ڏاکڻئين آذربائيجاني == [[File:Oghuzlanguages6.png|thumb|[[ترڪي ٻولي|ترڪي]], آذربائيجاني, ۽ [[ترڪمين ٻولي|ترڪماني]] [[اوغوز ٻوليون]] آهن ]] [[File:Azeri language.png|thumb|نقشن ۾ آزري ڳالهائيندڙ علائقن جو ڏيک]] ترڪش ٻولي ڪُٽنب ۾ آذربائيجاني ٻولي اوغز ٻولين منجهان آهي<br /> === اُتر آذربائيجاني === [[File:Knowledge of Turkish & Azeri in Europe.png|thumb|Knowledge of either of the two major Western Oghuz languages, Turkish or Azerbaijani in Europe]] اتر آذربائيجاني، يا اترئين آذربائيجاني، جمهوريا آذربائيجان جي سرڪاري ٻولي آهي. اهن جو جديد دور جي استنبول ترڪش، ترڪي جي سرڪاري ٻولي سان ويجهو تعلق آهي. === ڏکڻ آذربائيجاني === ڏکڻ آذربائيجاني، ايراني آذربائيجان (تاريخي آذربائيجان) ۾ گهڻي ڳالهائي ٿي وڃي، جڏهن ته ترڪي ۽ عراق جي پاڙيسرين علائقن سميت شام جي ننڍين برادرين (ڪميونٽيز) ۾ گهٽ ۾ گهٽ حد تائين ڳالهائي ويندي آهي. == خارجي ڳنڍڻا == {{InterWiki|code=az|Azerbaijani}} {{InterWiki|code=azb|South Azerbaijani}} {{وڪي سفر|Azerbaijani phrasebook|Azerbaijani|a phrasebook}} {{Incubator|az|Wikinews}} {{زمرو ڪامنز|Azerbaijani language}} *[آذربائيجان بابت دنيا جو سڀ کان وڏو ويب سائيٽ http://azer.com/] *[http://azeri.org/ آذري ٻولي ۽ ادب] *[http://azgallery.org/ آرٽ چترشالا] * [http://www.learnazeri.blogspot.com/ A blog on Azerbaijani language resources and translations] * {{Ru icon}} [http://www.azyaz.ru/ A blog about the Azerbaijani language and lessons] * [http://www.azeri.org/ azeri.org], Azerbaijani literature and English translations. * [http://azerdict.com/ Online bidirectional Azerbaijani-English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827060025/http://azerdict.com/ |date=2011-08-27 }} * [http://learn101.org/azerbaijani.php Learn Azerbaijani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224124235/http://learn101.org/azerbaijani.php |date=2021-02-24 }} at learn101.org. * [https://web.archive.org/web/20060209020322/http://www.masterliness.com/a/Azerbaijanis.htm Pre-Islamic roots] * [https://web.archive.org/web/20071014220553/http://miejipang-jpn2.net/untitled6.html Azerbaijan-Turkish language in Iran] by Ahmad Kasravi. * including sound file. * [http://ctle.pau.edu.tr/aztr Azerbaijani<>Turkish dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114151912/http://ctle.pau.edu.tr/aztr/ |date=2015-01-14 }} (Pamukkale University) * [http://www.funkyazerbaijani.com/learnazerbaijani/ Azerbaijan Language with Audio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225132804/http://www.funkyazerbaijani.com/learnazerbaijani/ |date=2021-02-25 }} * [http://azerbaijani.azeri.free.fr/index_uk.php Azerbaijani thematic vocabulary] * [http://azconvert.sourceforge.net/ AzConvert], an [[کليل ذريعو|اوپن سورس]] آذربائيجاني [[لپي مٽ لکت|نقل حرفي]] پروگرام. * [http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_index.html Azerbaijani Alphabet and Language in Transition], the entire issue of ''Azerbaijan International'', Spring 2000 (8.1) at azer.com. * * [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_editorial.html Editorial] * * [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_alphabet_changes1.html Chart: Four Alphabet Changes in Azerbaijan in the 20th century] * * [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_alphabet_sequence1.html Chart: Changes in the Four Azerbaijan Alphabet Sequence in the 20th century] * * [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_manuscripts.html Baku’s Institute of Manuscripts: Early Alphabets in Azerbaijan] {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آذربائيجاني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:ترڪ ٻوليون]] [[زمرو:ايشيائي ٻوليون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ٻوليون]] [[زمرو:ايران جون ٻوليون]] [[زمرو:ترڪي جون ٻوليون]] [[زمرو:جارجيا جون ٻوليون]] [[زمرو:روس جون ٻوليون]] [[زمرو:شام جون ٻوليون]] [[زمرو:عراق جون ٻوليون]] axvfv15wtqojgblrpr1o37hnfgjsx38 428109 428108 2026-11-04T22:14:32Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[Azerbaijani language]] کي [[آذربائيجاني ٻولي]] ڏانھن چوريو 428108 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = آذربائيجاني |altname =Azerbaijani<br/>Azeri |nativename = {{Lang|az|Azərbaycan dili}}, {{Lang|az-Arab|آذربائيجان ڊيلي}}، {{Lang|az-Cyrl|Азәрбајҹан дили}}{{Efn|Former [[سيريليڪ اسڪرپٽ|سيريليڪ رسم خط]] ۾ استعمال ڪيل اسپيلنگ [[آذربائيجان سوويت اشتراڪي جمهوريا]].}} | pronunciation = {{IPA-az|ɑzوrbɑjˈd͡ʒɑn diˈli|}} | states = {{Hlist|[[آذربائيجان]] |[[ايران]] |[[روس]] |[[ترڪي]] |[[عراق]] |[[جارجيا]]}} | region = [[آذربائيجان (ايران)|آذربائيجان]] (تاريخي آذربائيجان)، [[قفقاز]] | ethnicity = [[آذري]] | speakers = 26 ملين | date = 2007 | ref = e18 | familycolor = Altaic | fam1=[[ترڪ ٻوليون]] | fam2=[[عام ترڪي ٻوليون|عام ترڪي]] | fam3=[[اوغوز ٻوليون|اوغوز]] | fam4=Western Oghuz | script = * آذربائيجان ۾: <br/>[[لاطيني رسم الخط]] ([[آذربائيجاني هجي حرف]]) * روس ۾: [[سيريليڪ اسڪرپٽ|سيريليڪ رسم خط]] * ايران ۾: [[فارسي-عربي رسم الخط]] * جارجيا ۾: [[جارجيائي اسڪرپٽ|جارجي لپي]] (سفا گهٽ, رُڳو استعمال جي آذري نظمن ۾ [[سيات-نوا]], هڪ آرمينيائي شاعر) | nation = {{جهنڊو|آذربائيجان}}<br/>{{جهنڊو|روس}} * {{جهنڊو|داغستان}} | agency = [[آذربائيجان نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] | iso1=az |iso2=aze |iso3=aze | lc1=azj |ld1=اُتر آذربائيجاني | lc2=azb |ld2=ڏکڻ آذربائيجان | lc3=slq |ld3=[[سلجوقي ٻولي|Salchuq]] | lc4=qxq |ld4=[[قشقائي ٻولي|Qashqai]] | glotto=azer1255 | glottoname=اُتر آذري–سلجوق | glotto2=sout2696 | glottoname2=ڏکڻ آذري–قشقائي | lingua = [[اوغوز ٻوليون|44-AAB-a]] جو حصو | map = Map of the Azerbaijani language.svg | mapcaption = {{مرڪز|Location of Azerbaijani speakers in [[ڏکڻ قفقاز]]}} {{نقشن جو پاڇي|#0080FF|regions where Azerbaijani is the language of the majority}} {{نقشن جو پاڇي|#88C4FF|regions where Azerbaijani is the language of a significant minority}} | notice = IPA }} '''آذربائيجاني''' (Azerbaijani) جنهن کي "آذري ترڪي" (Azeri Turkic/Azeri Turkish)<ref>Christiane Bulut. "Syntactic Traces of Turkic-Iranian Contiguity". In: Johanson, Lars and Bulut, Christiane (eds.). ''[https://books.google.fr/books?id=YB1UWaDMCKcC Turkic-Iranian Contact Areas]''. Otto Harrassowitz Verlag, 2006.</ref><ref>{{Cite news|title = Iran's Ethnic Azeris And The Language Question|url = http://www.rferl.org/content/Irans_Ethnic_Azeris_And_The_Language_Question/2103609.html|newspaper = RadioFreeEurope/RadioLiberty|date = 2010-07-19|access-date = 2019-11-24|first = Abbas|last = Djavadi|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224184430/https://www.rferl.org/a/Irans_Ethnic_Azeris_And_The_Language_Question/2103609.html|archivedate = 2018-12-24|dead-url = no}}</ref><ref>{{Cite web|title = AZERBAIJAN viii. Azeri Turkish – Encyclopaedia Iranica|url = http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii|website = www.iranicaonline.org|access-date = 2019-11-24|last = electricpulp.com|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224184426/http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-viii|archivedate = 2018-12-24|url-status = live }}</ref> پڻ سڏيندا آهن، هڪ ترڪ ٻولي آهي، جنهن کي بنيادي طور آذري جيڪي [[قفقاز|ڏکڻ قفقاز]] ۽ ايراني آذربائيجان ۾ آباد آهن. هي [[آذربائيجان]]، [[داغستان|داغستان (روس جي جمهوريا)]] جي دفتري ٻولي آهي، تنهن هوندي ايرانی آذربائيجان ۾ انکي ڪا رسمي حيثيت حاصل ناهي جتي آذرين ماڻهن جي اڪثريت رهندي آهي. آذربائيجاني ٻولي جمهوريا آذربائيجان جا 80 لک ماڻهو ڳالهائين ٿا، انهيءَ سان گڏوگڏ [[ايران]]، [[عراق]] ۽ [[ترڪي]] ۾ پڻ تقريبن 25 لڪ کان وڌيڪ ماڻهو آذربائيجاني ٻولي ڳالهائين ٿا. آذربائيجاني الهندي واري (اوغز) ترڪش ٻولين منجهان آهي. آذربائيجاني ٻولي جا سڀ کان ويجها مائٽ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ۽ ترڪماني آهن.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://aatturkic.org/aatt/article/123617|title=Azeri / Azerbaijani|website=aatturkic.org|access-date=2019-11-24|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308035305/https://aatturkic.org/aatt/article/123617|url-status=dead}}</ref> ==اشتقاق ۽ پس منظر== تاريخي لحاظ کان هن ٻولي کي مقامي طور تي ترڪڪ سڏيو ويو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "ترڪ" يا آذربائيجاني ترڪي. جمهوريت آذربائيجان ۾ جديد ادب بنيادي طور شيرواني لهجي تي ٻڌل آهي، جڏهن تہ ايراني آذربائيجان جي علائقي (تاريخي آذربائيجان) ۾ تبريزي بنياد تي آهي. ==تاريخ ۽ ارتقاء== [[File:Garden of the Blessed.jpg|left|thumbnail|آذربائیجان ۾ فوزیلا پاران مزو جو باغ]] آذربائيجاني ٻولي اوغز ترڪش ("الهندي ترڪڪ") جي اوڀرئين شاخ منجهان ٺهي هئي، جيڪا وچئون دور جي ترڪ هجرت مهل، اوڀر يورپ ۾، ۽ اُتر ايران، الهندي ايشيا ۾، قفقاز تائين پکڙيل هئي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-ix|title=AZERBAIJAN ix. Iranian Elements in Azeri Turki – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org|access-date=2019-11-24}}</ref> ==ساهتيا(ادب)== 1200ع جي انت تائين منگول فتح کانپوءِ آذربائيجاني ساهتيا (ادب) جي تاريخ جو پهريون مثال عربي لپي (اسڪرپٽ، رسم الخط) ۾ لکيو ويو هو. == عوامي ٻولي == [[فائل:E60_Älät.jpg|thumb|Azerbaijani-language road sign.]] <br /> == اُترئين ڀيٽ ڏاکڻئين آذربائيجاني == [[File:Oghuzlanguages6.png|thumb|[[ترڪي ٻولي|ترڪي]], آذربائيجاني, ۽ [[ترڪمين ٻولي|ترڪماني]] [[اوغوز ٻوليون]] آهن ]] [[File:Azeri language.png|thumb|نقشن ۾ آزري ڳالهائيندڙ علائقن جو ڏيک]] ترڪش ٻولي ڪُٽنب ۾ آذربائيجاني ٻولي اوغز ٻولين منجهان آهي<br /> === اُتر آذربائيجاني === [[File:Knowledge of Turkish & Azeri in Europe.png|thumb|Knowledge of either of the two major Western Oghuz languages, Turkish or Azerbaijani in Europe]] اتر آذربائيجاني، يا اترئين آذربائيجاني، جمهوريا آذربائيجان جي سرڪاري ٻولي آهي. اهن جو جديد دور جي استنبول ترڪش، ترڪي جي سرڪاري ٻولي سان ويجهو تعلق آهي. === ڏکڻ آذربائيجاني === ڏکڻ آذربائيجاني، ايراني آذربائيجان (تاريخي آذربائيجان) ۾ گهڻي ڳالهائي ٿي وڃي، جڏهن ته ترڪي ۽ عراق جي پاڙيسرين علائقن سميت شام جي ننڍين برادرين (ڪميونٽيز) ۾ گهٽ ۾ گهٽ حد تائين ڳالهائي ويندي آهي. == خارجي ڳنڍڻا == {{InterWiki|code=az|Azerbaijani}} {{InterWiki|code=azb|South Azerbaijani}} {{وڪي سفر|Azerbaijani phrasebook|Azerbaijani|a phrasebook}} {{Incubator|az|Wikinews}} {{زمرو ڪامنز|Azerbaijani language}} *[آذربائيجان بابت دنيا جو سڀ کان وڏو ويب سائيٽ http://azer.com/] *[http://azeri.org/ آذري ٻولي ۽ ادب] *[http://azgallery.org/ آرٽ چترشالا] * [http://www.learnazeri.blogspot.com/ A blog on Azerbaijani language resources and translations] * {{Ru icon}} [http://www.azyaz.ru/ A blog about the Azerbaijani language and lessons] * [http://www.azeri.org/ azeri.org], Azerbaijani literature and English translations. * [http://azerdict.com/ Online bidirectional Azerbaijani-English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827060025/http://azerdict.com/ |date=2011-08-27 }} * [http://learn101.org/azerbaijani.php Learn Azerbaijani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224124235/http://learn101.org/azerbaijani.php |date=2021-02-24 }} at learn101.org. * [https://web.archive.org/web/20060209020322/http://www.masterliness.com/a/Azerbaijanis.htm Pre-Islamic roots] * [https://web.archive.org/web/20071014220553/http://miejipang-jpn2.net/untitled6.html Azerbaijan-Turkish language in Iran] by Ahmad Kasravi. * including sound file. * [http://ctle.pau.edu.tr/aztr Azerbaijani<>Turkish dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114151912/http://ctle.pau.edu.tr/aztr/ |date=2015-01-14 }} (Pamukkale University) * [http://www.funkyazerbaijani.com/learnazerbaijani/ Azerbaijan Language with Audio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225132804/http://www.funkyazerbaijani.com/learnazerbaijani/ |date=2021-02-25 }} * [http://azerbaijani.azeri.free.fr/index_uk.php Azerbaijani thematic vocabulary] * [http://azconvert.sourceforge.net/ AzConvert], an [[کليل ذريعو|اوپن سورس]] آذربائيجاني [[لپي مٽ لکت|نقل حرفي]] پروگرام. * [http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_index.html Azerbaijani Alphabet and Language in Transition], the entire issue of ''Azerbaijan International'', Spring 2000 (8.1) at azer.com. * * [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_editorial.html Editorial] * * [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_alphabet_changes1.html Chart: Four Alphabet Changes in Azerbaijan in the 20th century] * * [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_alphabet_sequence1.html Chart: Changes in the Four Azerbaijan Alphabet Sequence in the 20th century] * * [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/81_folder/81_articles/81_manuscripts.html Baku’s Institute of Manuscripts: Early Alphabets in Azerbaijan] {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آذربائيجاني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:ترڪ ٻوليون]] [[زمرو:ايشيائي ٻوليون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ٻوليون]] [[زمرو:ايران جون ٻوليون]] [[زمرو:ترڪي جون ٻوليون]] [[زمرو:جارجيا جون ٻوليون]] [[زمرو:روس جون ٻوليون]] [[زمرو:شام جون ٻوليون]] [[زمرو:عراق جون ٻوليون]] axvfv15wtqojgblrpr1o37hnfgjsx38 0 105333 428110 2026-11-04T22:14:32Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[Azerbaijani language]] کي [[آذربائيجاني ٻولي]] ڏانھن چوريو 428110 wikitext text/x-wiki #چوريو [[آذربائيجاني ٻولي]] miindehe60cj0bfz2d40ja7ls650vkj 0 105334 428111 2026-11-04T22:15:38Z JogiAsad 4693 نئون صفحو: {{Infobox language | name = آرمينيائي ٻولي | nativename = {{lang|hy|հայերէն/հայերեն}} ''hayeren'' | pronunciation = | states = [[آرمينيا]] ۽ [[ارتسخ|ارتسخ جمهوريه]] (ڊي فيڪٽو) | speakers = 67 لک | date = | dateprefix = c.&nbsp; | ref = e18 | familycolor = Indo-European | ancestor2 = ڪلاسيڪي آرمينيائي ٻولي | ancestor3 = وچولي آرمينيائي ٻولي | stand1 = اوڀرندي آرم... 428111 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = آرمينيائي ٻولي | nativename = {{lang|hy|հայերէն/հայերեն}} ''hayeren'' | pronunciation = | states = [[آرمينيا]] ۽ [[ارتسخ|ارتسخ جمهوريه]] (ڊي فيڪٽو) | speakers = 67 لک | date = | dateprefix = c.&nbsp; | ref = e18 | familycolor = Indo-European | ancestor2 = ڪلاسيڪي آرمينيائي ٻولي | ancestor3 = وچولي آرمينيائي ٻولي | stand1 = اوڀرندي آرمينيائي ٻولي | stand2 = اولھندي آرمينيائي ٻولي | script = {{plainlist| * آرمينيائي ٻولي جي لپي *آرمينيائي بريل}} | nation = {{plainlist| *{{flag|Armenia}} *{{flag|Artsakh}} (نگورنو ڪاراباخ)}} | minority = {{collapsible list |'''سرڪاري ''(ڊي جيور)'' رتبو:'''<ref>{{cite web |title=THE ARMENIAN LANGUAGE AS AN ENDANGERED LANGUAGE IN EUROPE: A contribution to the European Roadmap for Linguistic Diversity |url=https://agbueurope.org/wp-content/uploads/sites/17/2015/12/Contribution-to-the-NPLD-Roadmap-for-Language-Diversity-Armenian-AGBU-Europe-and-C.-Gulbenkian.pdf |website=agbueurope.org |publisher=[[AGBU]] Europe |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214094854/https://agbueurope.org/wp-content/uploads/sites/17/2015/12/Contribution-to-the-NPLD-Roadmap-for-Language-Diversity-Armenian-AGBU-Europe-and-C.-Gulbenkian.pdf |archivedate=14 December 2019 |date=2015 |quote=Western Armenian has an official status as a minority language in several EU countries, including Cyprus, Romania, Bulgaria, Hungary and Poland.}}</ref> | [[قبرص]]<ref>{{cite web |title=Western Armenian – Cypriot Arabic: new century, new speakers? |url=https://ec.europa.eu/cyprus/event/20170221_en |website=ec.europa.eu |publisher=[[European Commission]] |date=21 February 2017 |quote=Dedicated to the two officially recognized minority languages of Cyprus, the event will focus on the teaching aspect of Western Armenian and Cypriot Arabic as mother tongues.}}</ref><ref>{{cite web |last1=Hadjilyra |first1=Alexander - Michael |title=The Armenians of Cyprus |url=https://publications.gov.cy/en/assets/user/publications/ARMENIANS/EN/Armenians_EN_2016.pdf |website=publications.gov.cy |publisher=Press and Information Office, Republic of Cyprus |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214093009/https://publications.gov.cy/en/assets/user/publications/ARMENIANS/EN/Armenians_EN_2016.pdf |archivedate=14 December 2019 |page=15 |quote=According to the European Charter for Regional or Minority Languages of the Council of Europe, Armenian was recognised as a minority language of Cyprus as of 1 December 2002.}}</ref> | [[ھنگري]]<ref>{{cite web |last1=Kenesei |first1=István |title=Minority languages in Hungary |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/09-Dublin-Kenesei-Mother.pdf |website=efnil.org |publisher=European Federation of National Institutions for Language |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214103329/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/09-Dublin-Kenesei-Mother.pdf |archivedate=14 December 2019 |date=2009 |quote=As far as indigenous (autochthonous) minority languages are concerned, Hungarian legislation acknowledges the languages in the following list [...]: Armenian, Boyash, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovene, Ukrainian, and Hungarian Sign Language (HSL).}}</ref> | [[عراق]]<ref>{{cite web|title=Iraqi Constitution: Article 4|url=http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|publisher=The Republic of Iraq Ministry of Interior General Directorate for Nationality|accessdate=16 June 2014|quote=The right of Iraqis to educate their children in their mother tongue, such as Turkmen, Syriac, and Armenian shall be guaranteed in government educational institutions in accordance with educational guidelines, or in any other language in private educational institutions.|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161128152712/http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|archivedate=28 November 2016}}</ref> | [[پولينڊ]]<ref>{{cite web |last1=Zych |first1=Maciej |title=New Polish legislation regarding national, ethnic and linguistic minorities |url=http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/new_polish_legislation_regarding_national_ethnic_and_linguistic_minorities.pdf |website=gugik.gov.pl |publisher=Head Office of Geodesy and Cartography of Poland |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214104740/http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/new_polish_legislation_regarding_national_ethnic_and_linguistic_minorities.pdf |archivedate=14 December 2019 |page=2 |quote=There are 9 national minorities: Belorussian, Czech, Lithuanian, German, Armenian, Russian, Slovak, Ukrainian and Jewish; and 4 ethnic minorities - Karait, Lemko, Roma and Tartar.}}</ref><ref>{{cite web |last1=Pisarek |first1=Walery |title=The relationship between official and minority languages in Poland |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |website=efnil.org |publisher=European Federation of National Institutions for Language |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |archivedate=14 December 2019 |page=118 |date=2009 |quote=In a Statement made by the Republic of Poland with relation to the ratification of the European Charter for Regional or Minority Languages, Belarusian, Czech, Hebrew, Yiddish, Karaim, Kashubian, Lithuanian, Lemkian, German, Armenian, Romani, Russian, Slovak, Tatar and Ukrainian were recognized as minority languages.}}</ref> | [[رومانيه]]<ref>{{cite web |last1=Saramandu |first1=Nicolae |last2=Nevaci |first2=Manuela |title=MULTILINGVISM ŞI LIMBI MINORITARE ÎN ROMÂNIA [MULTILINGUALISM AND MINORITY LANGUAGES IN ROMANIA] |url=http://www.dri.gov.ro/wp-content/uploads/2014/02/Multilingvism-si-limbi-minoritare-in-Romania.pdf |publisher=[[:ro:Institutul de Lingvistică „Iorgu Iordan - Alexandru Rosetti”|Institute of Linguistics "Iorgu Iordan - Alexandru Rosetti"]], [[Romanian Academy]] |page=25 |language=ro |date=2009 |quote=În cazul României, 10 limbi beneficiază de protecţie generală (albaneză, armeană, greacă, italiană, idiş, macedoneană, poloneză, romani, ruteană, tătară) şi 10 limbi beneficiază de protecţie sporită (bulgară, cehă, croată, germană, maghiară, rusă, sârbă, slovacă, turcă, ucraineană).}}</ref> | [[يوڪرين]]<ref>{{cite web|url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17| title=Law of Ukraine "On Principles of State Language Policy" (Current version – Revision from 01.02.2014) |publisher=rada.gov.ua|work=Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2|date=1 February 2014|accessdate=30 April 2014|language =uk|quote=Стаття 7. Регіональні мови або мови меншин України [...] 2. У контексті Європейської хартії регіональних мов або мов меншин до регіональних мов або мов меншин України, до яких застосовуються заходи, спрямовані на використання регіональних мов або мов меншин, що передбачені у цьому Законі, віднесені мови: російська, білоруська, болгарська, вірменська, гагаузька, ідиш, кримськотатарська, молдавська, німецька, новогрецька, польська, ромська, румунська, словацька, угорська, русинська, караїмська, кримчацька.}}</ref> | '''نيم سرڪاري يا غير سرڪاري ''(ڊي فيڪٽو)'' رتبو:''' | [[جارجيا]] (سمتشخي جاواخيتي)<ref>{Armenian has no legal status in Samtske-Javakheti, but it is widely spoken by its Armenian population, which is concentrated in Ninotsminda and Akhalkalaki districts (over 90% of the total population in these two districts).}</ref><ref>{{cite book|last=Hille|first=Charlotte|title=State Building and Conflict Resolution in the Caucasus|url=https://archive.org/details/statebuildingcon00hill|url-access=limited|year=2010|publisher=[[Brill Publishers]]|location=Leiden, Netherlands|isbn=9789004179011|page=[https://archive.org/details/statebuildingcon00hill/page/n255 241]}}</ref><ref>{There were 144 state-funded schools in the region as of 2010 where Armenian is the main language of instruction.}</ref><ref>{{cite news|title=Javakhk Armenians Looks Ahead to Local Elections|url=http://asbarez.com/78867/georgias-armenian-minority-looks-ahead-toward-local-elections/|accessdate=26 May 2014|newspaper=[[Asbarez]]|date=31 March 2010|quote=Javakheti for use in the region's 144 Armenian schools&nbsp;...|archive-date=25 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141439/http://asbarez.com/78867/georgias-armenian-minority-looks-ahead-toward-local-elections/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Mezhdoyan|first=Slava|title=Challenges and problems of the Armenian community of Georgia|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/MinorityIssues/Session5/statements/ItemV/3.%20EuropeanArmenianFederationJustice%20andDemocracy.pdf|publisher=European Armenian Federation for Justice and Democracy|accessdate=26 May 2014|location=Tbilisi|date=28 November 2012|quote=Armenian schools in Georgia are fully funded by the government&nbsp;...}}</ref> | [[لبنان]]<ref>{The Lebanese government recognizes Armenian as a minority language, particularly for educational purposes.}</ref><ref>{{cite web|title=About Lebanon|url=http://www.cas.gov.lb/index.php/about-lebanon-en|publisher=Central Administration of Statistics of the Republic of Lebanon|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526152210/http://www.cas.gov.lb/index.php/about-lebanon-en|archivedate=26 May 2014|quote=Other Languages: French, English and Armenian}}</ref> <ref>{{cite web|title=Consideration of Reports Submitted by States Parties Under Article 44 of the Convention. Third periodic reports of states parties due in 2003: Lebanon|url=http://www.refworld.org/pdfid/45377eb00.pdf|publisher=[[Committee on the Rights of the Child]]|accessdate=26 May 2014|page=108|date=25 October 2005|quote=Right of minorities to learn their language. The Lebanese curriculum allows Armenian schools to teach the Armenian language as a basic language.}}</ref><ref>{{cite web|last=Sanjian|first=Ara|title=Armenians and the 2000 Parliamentary Elections in Lebanon|url=http://www.groong.org/ro/ro-20000907.html|work=Armenian News Network / Groong|publisher=[[University of Southern California]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526153117/http://www.groong.org/ro/ro-20000907.html|archivedate=26 May 2014|quote=Moreover, the Lebanese government approved a plan whereby the Armenian language was to be considered from now on as one of the few 'second foreign languages' that students can take as part of the official Lebanese secondary school certificate (Baccalaureate) exams.}}</ref> | [[ترڪي]]<ref>{In education, according to the [[Treaty of Lausanne (1923)|Treaty of Lausanne]]}</ref><ref>{{cite book|first=Jilali|last=Saib|contribution=Languages in Turkey|editor1-last=Extra|editor1-first=Guus|editor2-last=Gorter|editor2-first=Durk|title=The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives|url=https://archive.org/details/otherlanguagesof0000unse_r1e4|year=2001|publisher=Multilingual Matters|location=Philadelphia|isbn=9781853595097|page=[https://archive.org/details/otherlanguagesof0000unse_r1e4/page/423 423]|quote=No other language can be taught as a mother language other than Armenian, Greek and Hebrew, as agreed in the Lausanne Treaty&nbsp;...}}</ref><ref>{{cite book|last1=Okçabol|first1=Rıfat|contribution=Secondary Education in Turkey|editor1-last=Nohl|editor1-first=Arnd-Michael|editor2-last=Akkoyunlu-Wigley|editor2-first=Arzu|editor3-last=Wigley|editor3-first=Simon|title=Education in Turkey|year=2008|publisher=Waxmann Verlag|location=Berlin|isbn=9783830970699|page=65|quote=Private Minority Schools are the school established by Greek, Armenian and Hebrew minorities during the era of the Ottoman Empire and covered by Lausanne Treaty.}}</ref> | [[آمريڪا]] ([[ڪيليفورنيا]])<ref>{Various [[California executive branch|state]] government agencies in California provide Armenian translations of their documents, namely the [[California Department of Social Services]],[[California Department of Motor Vehicles]],> [[California superior courts]].}</ref><ref>{{cite web |title=Armenian Translations |url=http://www.cdss.ca.gov/cdssweb/PG25.htm |publisher=California Department of Social Services |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526153235/http://www.cdss.ca.gov/cdssweb/PG25.htm |archivedate=26 May 2014}}</ref><ref>{{cite web |title=Վարորդների ձեռնարկ [Driver's Manual] |url=https://www.dmv.ca.gov/portal/wcm/connect/09a5b933-9869-4504-ac90-fe54366771b3/dl600A.pdf?MOD=AJPERES |publisher=California Department of Motor Vehicles |year=2016 |accessdate=October 29, 2016 |archive-date=January 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112155947/https://www.dmv.ca.gov/portal/wcm/connect/09a5b933-9869-4504-ac90-fe54366771b3/dl600A.pdf?MOD=AJPERES |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=English/Armenian Legal Glossary |url=http://www.saccourt.ca.gov/general/legal-glossaries/docs/armenian-western-legal-glossary.pdf |publisher=Superior Court of California, County of Sacramento |accessdate=26 May 2014 |date=22 June 2005 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.saccourt.ca.gov/general/legal-glossaries/docs/armenian-western-legal-glossary.pdf |url-status=dead}}</ref><ref>{ In the city of [[Glendale, California|Glendale]], there are street signs in Armenian}</ref> .<ref>{{cite news |last=Rocha |first=Veronica |title=New Glendale traffic safety warnings in English, Armenian, Spanish |url=http://latimesblogs.latimes.com/lanow/2011/01/glendales-new-traffic-safet-signs-in-english-armenian-and-spanish.html |accessdate=26 May 2014 |newspaper=[[Los Angeles Times]] |date=11 January 2011}}</ref><ref>{{cite news |last=Aghajanian |first=Liana |title=Intersections: Bad driving signals a need for reflection |url=http://articles.glendalenewspress.com/2012-09-04/opinion/tn-gnp-0904-intersections-bad-driving-signals-a-need-for-reflection_1_luxury-cars-car-accident-bad-drivers |accessdate=26 May 2014 |newspaper=Glendale News-Press |date=4 September 2012 |quote=...trilingual street signs in English, Armenian, and Spanish at intersections... |archive-date=25 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141440/http://articles.glendalenewspress.com/2012-09-04/opinion/tn-gnp-0904-intersections-bad-driving-signals-a-need-for-reflection_1_luxury-cars-car-accident-bad-drivers |dead-url=yes |archivedate=25 May 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141440/http://articles.glendalenewspress.com/2012-09-04/opinion/tn-gnp-0904-intersections-bad-driving-signals-a-need-for-reflection_1_luxury-cars-car-accident-bad-drivers }}</ref>}} | agency =ٻولي جو ادارو: آرمينين نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز<ref>{{cite web|title=H. Acharian Institute of Language|url=http://www.sci.am/resorgs.php?oid=34&langid=1|website=sci.am|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141005040613/http://www.sci.am/resorgs.php?oid=34&langid=1|archivedate=5 October 2014|quote=Main Fields of Activity: investigation of the structure and functioning, history and comparative grammar of the Armenian language, exploration of the literary Eastern and Western Armenian Language, dialectology, regulation of literary language, development of terminology}}</ref> | iso1 = hy | iso2b = arm | iso2t = hye | lc1 = hye | ld1 = اوڀرندي آرمينيائي ٻولي | lc2 = hyw | ld2 = اولھندي آرمينيائي ٻولي | lc3 = xcl | ld3 = ڪلاسيڪي آرمينيائي ٻولي | lc4 = axm | ld4 = وچولي آرمينيائي ٻولي | lingua = 57-AAA-a | map = Armenian Language distribution map.png | mapcaption = [[ڏکڻ قفقاز]] واري علائقي ۾ آرمينئائي ٻولي ڳالھائيندڙن جي تقسيم واري موجودہ صورتحال | map2 = Map-of-speakers-of-armenian.png | mapcaption2 = {{Legend|#023858|اڪثريت جي سرڪاري ٻولي}} {{Legend|#0570b0|تسليم ٿيل اقليتي ٻولي}} {{Legend|#74a9cf|آرمينيائي ڳالھائيندڙن جو نمايان تعداد}} | notice = IPA | protoname = پروٽو آرمينيائي ٻولي | glotto = arme1241 | glottorefname = آرميني (آرمينڪ) | ethnicity = آرمينيائي ماڻھو }} '''آرمينيائي ٻولي''' (Arminian language) ھڪ [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي]] آھي. اھا آرمينيائي شاخ جي واحد ٻولي آھي. ھن وقت، اها [[آرمينيا|جمهوريه آرمينيا]] ۽ [[ارتسخ|ارتسخ جي جمهوريه]] ([[ڊي فيڪٽو]]) جي سرڪاري ۽ قومي ٻولي آهي. تاريخي طور تي اھا ٻولي پوري آرمينيائي مٿاھين پٽن ۾ ڳالھائي ويندي هئي. ھن ٻولي جي لکڻ جي طريقو الڳ آھي، جن کي آرمينيائي لپي سڏين ٿا جن کي ھڪ پادري، ميسروپ ماشٽاٽس سال 405ع ۾ تيار ڪيو ھو. ==تاريخ== آرمينيائي ٻولي هند-يورپي ٻولي خاندان سان تعلق رکندڙ ھڪ الڳ ٻولي آھي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-language|title=Armenian language|website=Encyclopedia Britannica}} </ref> ٻولين جي ڪجهه ماھرن جو خيال آهي ته آرمينيائي ٻولي [[يوناني ٻولي]] ۽ ترڪي جي اناطوليه علائقي جي فريجيئين ٻولي ۽ [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] ٻولي لھجي جي لحاظ کان وڌيڪَ ويجھي آھي.<ref name="p. 6">''Handbook of Formal Languages'' (1997) [https://books.google.com/books?id=yQ59ojndUt4C&pg=PA6&dq=armeno-aryan&client=firefox-a#v=onepage&q=armeno-aryan&f=true p. 6].</ref><ref name="public.iastate.edu">[http://www.public.iastate.edu/~cfford/Indoeuropean%20language%20family%20tree.jpg ''Indo-European tree with Armeno-Aryan, exclusion of Greek'']</ref><ref>''Indo-European Language and Culture: An Introduction'', Benjamin W. Fortson, John Wiley and Sons, 2009, p383.</ref><ref>Hans J. Holm (2011): “Swadesh lists” of Albanian Revisited and Consequences for its position in the Indo-European Languages. The Journal of Indo-European Studies, Volume 39, Number 1&2.</ref> لھجي جي ان مفروضاتي گروہ منجھ پروٽو آرمينيائي ٻولي کي پروٽو يوناني ۽ پروٽو هند-ايراني ٻولين جي وچ ۾ رکيو ويو آھي.<ref> Hrach Martirosyan. The place of Armenian in the Indo-European language family: the relationship with Greek and Indo-Iranian. Journal of Language Relationship • Вопросы языкового родства • 10 (2013) • Pp. 85—137</ref> رونالڊ آء. ڪم (<small>Ronald I.</small> <small>Kim</small>) وري بلڪل انوکو بناوٽي جوڙجڪ درج ڪيو آهي، جن جي مطابق آرمينيائي ٻولي جو تعلق بالٽو-سلاوڪ ٻولين سان آھي.<ref name="auto">{{cite journal|last=Kim|first=Ronald|title=Greco-Armenian: The persistence of a myth|journal=Indogermanische Forschungen|publisher=The University of British Columbia Library|date=2018|url=https://www.academia.edu/37844906|accessdate=9 June 2019|doi=10.1515/if-2018-0009}}</ref> آرمينيا ٻين صدي قبل مسيح کان وٺي آڄوڪي دؤر تائين ھڪ ٻولي ڳالھائيندڙن جو ديس رھيو آھي.<ref>Strabo, Geographica, XI, 14, 5; Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Ս. Ղ. Ղազարյան։ Երևան, 1981, էջ 33 (Concise History of Armenian Language, S. Gh. Ghazaryan. Yerevan, 1981, p. 33).</ref> ھن ٻوليء جي تاريخ لکت ۾ بہ تمام پراڻي آھي. پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[بائيبل]] جو ھن ٻوليء ۾ ترجمو پراڻي آرمينيائي ٻولي جو ھڪ محفوظ مسودو آھي. لغت ۾ تاريخي طور تي ھن ٻولي وچولي ايراني ٻولين جھڙوڪ پارٿي ٻولي، [[فارسي ٻولي]]، سرياني ٻولي کان وڌيڪَ متاثر ٿيل آھي. جديد ادبي لکت پڙھت جي معيارن سان موافقت رکندڙ ھن ٻوليء جا ٻہ نمونا؛ اوڀرندي آرمينيائي ٻولي ۽ اولھندي آرمينيائي ٻولي آهن، جنهن جي ذريعي لڳ ڀڳ ھن دؤر جا سمورا لھجا باھمي طور تي قابل فھم آھن.<ref>{{cite book|last=Adalian|first=Rouben Paul|title=Historical Dictionary of Armenia|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000adal|year=2010|publisher=[[Scarecrow Press]]|location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-8108-7450-3|authorlink=Rouben Paul Adalian|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000adal/page/396 396]|quote=Although mutually intelligible, eastern Armenian preserved classical phonology, whereas western Armenian demonstrated sound loss among closely related consonants.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Baliozian|first1=Ara|authorlink1=Ara Baliozian|title=The Armenians: Their History and Culture|date=1975|publisher=Kar Publishing House|page=65|quote=There are two main dialects: Eastern Armenian (Soviet Armenia, Persia), and Western Armenian (Middle East, Europe, and America) . They are mutually intelligible.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Campbell|first1=George|authorlink1=George Campbell (linguist)|title=Concise Compendium of the World's Languages|chapter=Armenian, Modern Standard|date=2003|publisher=Routledge|isbn=9781134720279|page=[https://books.google.am/books?id=MiTfBQAAQBAJ&pg=PA33&dq=western+armenian 33]|quote=This second form is known as Western Armenian; Eastern Armenian is the written and spoken language used in the CIS. The two forms are mutually intelligible, indeed very close to each other.}}</ref> ==جاگرافيائي ورڇ== ==حيثيت ۽ استعمال== ==صوتيات== ==مورفولوجي== ==لهجا== ==آرٿوگرافي== ==لفظ== ==نموني جو متن== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Language|ٻوليون}} * آرمينيائي اشارن جي ٻولي * علائقائي يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپي چارٽر * [[ٻولي جو ڪٽنب]] * [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻوليون]] * [[هند-يورپي ٻولين جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://haylib.am Haylib - ڪورسز، ڪتابن، وڊيوز ۽ ٻين وسيلن جي هڪ مفت لائبريري جيڪا توهان کي آرمينيائي سکڻ ۾ مدد ڪندي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250516023001/http://haylib.am/ |date=2025-05-16 }} * [https://powerspell.am آرمينيائي پاور اسپيل] * [http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-iv آرمينيا ۽ ايران iv. هزارين سالن کان آرمينيائي ٻولي ۾ ايراني اثرن جي تاريخ، بحث، ۽ پيشڪش] * [http://nayiri.com/ Nayiri.com] (آرمينيائي لغاتن جي لائبريري) * [http://dictionaries.arnet.am/ dictionaries.arnet.am] آرمينيائي [[XDXF]] ۽ [[Stardict]] لغاتن جو مجموعو * [https://magaghat.ai/grabar Grabar] (Brief introduction to Classical Armenian also known as Grabar) * [https://բառարան.հայ բառարան.հայ] – Armenian dictionary {{Authority control}} [[زمرو:آرمينيائي ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ٻوليون]] [[زمرو:آرمينيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ايران جون ٻوليون]] [[زمرو:ترڪي جون ٻوليون]] [[زمرو:روس جون ٻوليون]] [[زمرو:قازقستان جون ٻوليون]] [[زمرو:لبنان جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪپرس جون ٻوليون]] [[زمرو:آرمينيائي ٻوليون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:هند-يورپي ٻوليون]] [[زمرو:پنجين صدي کان تصديق ٿيل ٻوليون]] [[زمرو: آرمينيا جون ٻوليون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ٻوليون]] [[زمرو:جارجيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ايران جون ٻوليون]] [[زمرو:لبنان جون ٻوليون]] [[زمرو:روس جون ٻوليون]] [[زمرو:قفقاز جون ٻوليون]] [[زمرو:ترڪي جون ٻوليون]] [[زمرو:فاعل-فعل-مفعول ٻوليون]] [[زمرو:حرف-وقت واريون ٻوليون]] e1u8jtfj52be19g0ugexqa5l51rdzxu 428113 428111 2026-11-04T22:16:09Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[Armenian language]] کي [[آرمينيائي ٻولي]] ڏانھن چوريو 428111 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = آرمينيائي ٻولي | nativename = {{lang|hy|հայերէն/հայերեն}} ''hayeren'' | pronunciation = | states = [[آرمينيا]] ۽ [[ارتسخ|ارتسخ جمهوريه]] (ڊي فيڪٽو) | speakers = 67 لک | date = | dateprefix = c.&nbsp; | ref = e18 | familycolor = Indo-European | ancestor2 = ڪلاسيڪي آرمينيائي ٻولي | ancestor3 = وچولي آرمينيائي ٻولي | stand1 = اوڀرندي آرمينيائي ٻولي | stand2 = اولھندي آرمينيائي ٻولي | script = {{plainlist| * آرمينيائي ٻولي جي لپي *آرمينيائي بريل}} | nation = {{plainlist| *{{flag|Armenia}} *{{flag|Artsakh}} (نگورنو ڪاراباخ)}} | minority = {{collapsible list |'''سرڪاري ''(ڊي جيور)'' رتبو:'''<ref>{{cite web |title=THE ARMENIAN LANGUAGE AS AN ENDANGERED LANGUAGE IN EUROPE: A contribution to the European Roadmap for Linguistic Diversity |url=https://agbueurope.org/wp-content/uploads/sites/17/2015/12/Contribution-to-the-NPLD-Roadmap-for-Language-Diversity-Armenian-AGBU-Europe-and-C.-Gulbenkian.pdf |website=agbueurope.org |publisher=[[AGBU]] Europe |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214094854/https://agbueurope.org/wp-content/uploads/sites/17/2015/12/Contribution-to-the-NPLD-Roadmap-for-Language-Diversity-Armenian-AGBU-Europe-and-C.-Gulbenkian.pdf |archivedate=14 December 2019 |date=2015 |quote=Western Armenian has an official status as a minority language in several EU countries, including Cyprus, Romania, Bulgaria, Hungary and Poland.}}</ref> | [[قبرص]]<ref>{{cite web |title=Western Armenian – Cypriot Arabic: new century, new speakers? |url=https://ec.europa.eu/cyprus/event/20170221_en |website=ec.europa.eu |publisher=[[European Commission]] |date=21 February 2017 |quote=Dedicated to the two officially recognized minority languages of Cyprus, the event will focus on the teaching aspect of Western Armenian and Cypriot Arabic as mother tongues.}}</ref><ref>{{cite web |last1=Hadjilyra |first1=Alexander - Michael |title=The Armenians of Cyprus |url=https://publications.gov.cy/en/assets/user/publications/ARMENIANS/EN/Armenians_EN_2016.pdf |website=publications.gov.cy |publisher=Press and Information Office, Republic of Cyprus |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214093009/https://publications.gov.cy/en/assets/user/publications/ARMENIANS/EN/Armenians_EN_2016.pdf |archivedate=14 December 2019 |page=15 |quote=According to the European Charter for Regional or Minority Languages of the Council of Europe, Armenian was recognised as a minority language of Cyprus as of 1 December 2002.}}</ref> | [[ھنگري]]<ref>{{cite web |last1=Kenesei |first1=István |title=Minority languages in Hungary |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/09-Dublin-Kenesei-Mother.pdf |website=efnil.org |publisher=European Federation of National Institutions for Language |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214103329/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/09-Dublin-Kenesei-Mother.pdf |archivedate=14 December 2019 |date=2009 |quote=As far as indigenous (autochthonous) minority languages are concerned, Hungarian legislation acknowledges the languages in the following list [...]: Armenian, Boyash, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovene, Ukrainian, and Hungarian Sign Language (HSL).}}</ref> | [[عراق]]<ref>{{cite web|title=Iraqi Constitution: Article 4|url=http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|publisher=The Republic of Iraq Ministry of Interior General Directorate for Nationality|accessdate=16 June 2014|quote=The right of Iraqis to educate their children in their mother tongue, such as Turkmen, Syriac, and Armenian shall be guaranteed in government educational institutions in accordance with educational guidelines, or in any other language in private educational institutions.|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161128152712/http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|archivedate=28 November 2016}}</ref> | [[پولينڊ]]<ref>{{cite web |last1=Zych |first1=Maciej |title=New Polish legislation regarding national, ethnic and linguistic minorities |url=http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/new_polish_legislation_regarding_national_ethnic_and_linguistic_minorities.pdf |website=gugik.gov.pl |publisher=Head Office of Geodesy and Cartography of Poland |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214104740/http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/new_polish_legislation_regarding_national_ethnic_and_linguistic_minorities.pdf |archivedate=14 December 2019 |page=2 |quote=There are 9 national minorities: Belorussian, Czech, Lithuanian, German, Armenian, Russian, Slovak, Ukrainian and Jewish; and 4 ethnic minorities - Karait, Lemko, Roma and Tartar.}}</ref><ref>{{cite web |last1=Pisarek |first1=Walery |title=The relationship between official and minority languages in Poland |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |website=efnil.org |publisher=European Federation of National Institutions for Language |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |archivedate=14 December 2019 |page=118 |date=2009 |quote=In a Statement made by the Republic of Poland with relation to the ratification of the European Charter for Regional or Minority Languages, Belarusian, Czech, Hebrew, Yiddish, Karaim, Kashubian, Lithuanian, Lemkian, German, Armenian, Romani, Russian, Slovak, Tatar and Ukrainian were recognized as minority languages.}}</ref> | [[رومانيه]]<ref>{{cite web |last1=Saramandu |first1=Nicolae |last2=Nevaci |first2=Manuela |title=MULTILINGVISM ŞI LIMBI MINORITARE ÎN ROMÂNIA [MULTILINGUALISM AND MINORITY LANGUAGES IN ROMANIA] |url=http://www.dri.gov.ro/wp-content/uploads/2014/02/Multilingvism-si-limbi-minoritare-in-Romania.pdf |publisher=[[:ro:Institutul de Lingvistică „Iorgu Iordan - Alexandru Rosetti”|Institute of Linguistics "Iorgu Iordan - Alexandru Rosetti"]], [[Romanian Academy]] |page=25 |language=ro |date=2009 |quote=În cazul României, 10 limbi beneficiază de protecţie generală (albaneză, armeană, greacă, italiană, idiş, macedoneană, poloneză, romani, ruteană, tătară) şi 10 limbi beneficiază de protecţie sporită (bulgară, cehă, croată, germană, maghiară, rusă, sârbă, slovacă, turcă, ucraineană).}}</ref> | [[يوڪرين]]<ref>{{cite web|url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17| title=Law of Ukraine "On Principles of State Language Policy" (Current version – Revision from 01.02.2014) |publisher=rada.gov.ua|work=Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2|date=1 February 2014|accessdate=30 April 2014|language =uk|quote=Стаття 7. Регіональні мови або мови меншин України [...] 2. У контексті Європейської хартії регіональних мов або мов меншин до регіональних мов або мов меншин України, до яких застосовуються заходи, спрямовані на використання регіональних мов або мов меншин, що передбачені у цьому Законі, віднесені мови: російська, білоруська, болгарська, вірменська, гагаузька, ідиш, кримськотатарська, молдавська, німецька, новогрецька, польська, ромська, румунська, словацька, угорська, русинська, караїмська, кримчацька.}}</ref> | '''نيم سرڪاري يا غير سرڪاري ''(ڊي فيڪٽو)'' رتبو:''' | [[جارجيا]] (سمتشخي جاواخيتي)<ref>{Armenian has no legal status in Samtske-Javakheti, but it is widely spoken by its Armenian population, which is concentrated in Ninotsminda and Akhalkalaki districts (over 90% of the total population in these two districts).}</ref><ref>{{cite book|last=Hille|first=Charlotte|title=State Building and Conflict Resolution in the Caucasus|url=https://archive.org/details/statebuildingcon00hill|url-access=limited|year=2010|publisher=[[Brill Publishers]]|location=Leiden, Netherlands|isbn=9789004179011|page=[https://archive.org/details/statebuildingcon00hill/page/n255 241]}}</ref><ref>{There were 144 state-funded schools in the region as of 2010 where Armenian is the main language of instruction.}</ref><ref>{{cite news|title=Javakhk Armenians Looks Ahead to Local Elections|url=http://asbarez.com/78867/georgias-armenian-minority-looks-ahead-toward-local-elections/|accessdate=26 May 2014|newspaper=[[Asbarez]]|date=31 March 2010|quote=Javakheti for use in the region's 144 Armenian schools&nbsp;...|archive-date=25 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141439/http://asbarez.com/78867/georgias-armenian-minority-looks-ahead-toward-local-elections/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Mezhdoyan|first=Slava|title=Challenges and problems of the Armenian community of Georgia|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/MinorityIssues/Session5/statements/ItemV/3.%20EuropeanArmenianFederationJustice%20andDemocracy.pdf|publisher=European Armenian Federation for Justice and Democracy|accessdate=26 May 2014|location=Tbilisi|date=28 November 2012|quote=Armenian schools in Georgia are fully funded by the government&nbsp;...}}</ref> | [[لبنان]]<ref>{The Lebanese government recognizes Armenian as a minority language, particularly for educational purposes.}</ref><ref>{{cite web|title=About Lebanon|url=http://www.cas.gov.lb/index.php/about-lebanon-en|publisher=Central Administration of Statistics of the Republic of Lebanon|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526152210/http://www.cas.gov.lb/index.php/about-lebanon-en|archivedate=26 May 2014|quote=Other Languages: French, English and Armenian}}</ref> <ref>{{cite web|title=Consideration of Reports Submitted by States Parties Under Article 44 of the Convention. Third periodic reports of states parties due in 2003: Lebanon|url=http://www.refworld.org/pdfid/45377eb00.pdf|publisher=[[Committee on the Rights of the Child]]|accessdate=26 May 2014|page=108|date=25 October 2005|quote=Right of minorities to learn their language. The Lebanese curriculum allows Armenian schools to teach the Armenian language as a basic language.}}</ref><ref>{{cite web|last=Sanjian|first=Ara|title=Armenians and the 2000 Parliamentary Elections in Lebanon|url=http://www.groong.org/ro/ro-20000907.html|work=Armenian News Network / Groong|publisher=[[University of Southern California]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526153117/http://www.groong.org/ro/ro-20000907.html|archivedate=26 May 2014|quote=Moreover, the Lebanese government approved a plan whereby the Armenian language was to be considered from now on as one of the few 'second foreign languages' that students can take as part of the official Lebanese secondary school certificate (Baccalaureate) exams.}}</ref> | [[ترڪي]]<ref>{In education, according to the [[Treaty of Lausanne (1923)|Treaty of Lausanne]]}</ref><ref>{{cite book|first=Jilali|last=Saib|contribution=Languages in Turkey|editor1-last=Extra|editor1-first=Guus|editor2-last=Gorter|editor2-first=Durk|title=The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives|url=https://archive.org/details/otherlanguagesof0000unse_r1e4|year=2001|publisher=Multilingual Matters|location=Philadelphia|isbn=9781853595097|page=[https://archive.org/details/otherlanguagesof0000unse_r1e4/page/423 423]|quote=No other language can be taught as a mother language other than Armenian, Greek and Hebrew, as agreed in the Lausanne Treaty&nbsp;...}}</ref><ref>{{cite book|last1=Okçabol|first1=Rıfat|contribution=Secondary Education in Turkey|editor1-last=Nohl|editor1-first=Arnd-Michael|editor2-last=Akkoyunlu-Wigley|editor2-first=Arzu|editor3-last=Wigley|editor3-first=Simon|title=Education in Turkey|year=2008|publisher=Waxmann Verlag|location=Berlin|isbn=9783830970699|page=65|quote=Private Minority Schools are the school established by Greek, Armenian and Hebrew minorities during the era of the Ottoman Empire and covered by Lausanne Treaty.}}</ref> | [[آمريڪا]] ([[ڪيليفورنيا]])<ref>{Various [[California executive branch|state]] government agencies in California provide Armenian translations of their documents, namely the [[California Department of Social Services]],[[California Department of Motor Vehicles]],> [[California superior courts]].}</ref><ref>{{cite web |title=Armenian Translations |url=http://www.cdss.ca.gov/cdssweb/PG25.htm |publisher=California Department of Social Services |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526153235/http://www.cdss.ca.gov/cdssweb/PG25.htm |archivedate=26 May 2014}}</ref><ref>{{cite web |title=Վարորդների ձեռնարկ [Driver's Manual] |url=https://www.dmv.ca.gov/portal/wcm/connect/09a5b933-9869-4504-ac90-fe54366771b3/dl600A.pdf?MOD=AJPERES |publisher=California Department of Motor Vehicles |year=2016 |accessdate=October 29, 2016 |archive-date=January 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112155947/https://www.dmv.ca.gov/portal/wcm/connect/09a5b933-9869-4504-ac90-fe54366771b3/dl600A.pdf?MOD=AJPERES |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=English/Armenian Legal Glossary |url=http://www.saccourt.ca.gov/general/legal-glossaries/docs/armenian-western-legal-glossary.pdf |publisher=Superior Court of California, County of Sacramento |accessdate=26 May 2014 |date=22 June 2005 |archive-date=9 October 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.saccourt.ca.gov/general/legal-glossaries/docs/armenian-western-legal-glossary.pdf |url-status=dead}}</ref><ref>{ In the city of [[Glendale, California|Glendale]], there are street signs in Armenian}</ref> .<ref>{{cite news |last=Rocha |first=Veronica |title=New Glendale traffic safety warnings in English, Armenian, Spanish |url=http://latimesblogs.latimes.com/lanow/2011/01/glendales-new-traffic-safet-signs-in-english-armenian-and-spanish.html |accessdate=26 May 2014 |newspaper=[[Los Angeles Times]] |date=11 January 2011}}</ref><ref>{{cite news |last=Aghajanian |first=Liana |title=Intersections: Bad driving signals a need for reflection |url=http://articles.glendalenewspress.com/2012-09-04/opinion/tn-gnp-0904-intersections-bad-driving-signals-a-need-for-reflection_1_luxury-cars-car-accident-bad-drivers |accessdate=26 May 2014 |newspaper=Glendale News-Press |date=4 September 2012 |quote=...trilingual street signs in English, Armenian, and Spanish at intersections... |archive-date=25 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141440/http://articles.glendalenewspress.com/2012-09-04/opinion/tn-gnp-0904-intersections-bad-driving-signals-a-need-for-reflection_1_luxury-cars-car-accident-bad-drivers |dead-url=yes |archivedate=25 May 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141440/http://articles.glendalenewspress.com/2012-09-04/opinion/tn-gnp-0904-intersections-bad-driving-signals-a-need-for-reflection_1_luxury-cars-car-accident-bad-drivers }}</ref>}} | agency =ٻولي جو ادارو: آرمينين نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز<ref>{{cite web|title=H. Acharian Institute of Language|url=http://www.sci.am/resorgs.php?oid=34&langid=1|website=sci.am|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141005040613/http://www.sci.am/resorgs.php?oid=34&langid=1|archivedate=5 October 2014|quote=Main Fields of Activity: investigation of the structure and functioning, history and comparative grammar of the Armenian language, exploration of the literary Eastern and Western Armenian Language, dialectology, regulation of literary language, development of terminology}}</ref> | iso1 = hy | iso2b = arm | iso2t = hye | lc1 = hye | ld1 = اوڀرندي آرمينيائي ٻولي | lc2 = hyw | ld2 = اولھندي آرمينيائي ٻولي | lc3 = xcl | ld3 = ڪلاسيڪي آرمينيائي ٻولي | lc4 = axm | ld4 = وچولي آرمينيائي ٻولي | lingua = 57-AAA-a | map = Armenian Language distribution map.png | mapcaption = [[ڏکڻ قفقاز]] واري علائقي ۾ آرمينئائي ٻولي ڳالھائيندڙن جي تقسيم واري موجودہ صورتحال | map2 = Map-of-speakers-of-armenian.png | mapcaption2 = {{Legend|#023858|اڪثريت جي سرڪاري ٻولي}} {{Legend|#0570b0|تسليم ٿيل اقليتي ٻولي}} {{Legend|#74a9cf|آرمينيائي ڳالھائيندڙن جو نمايان تعداد}} | notice = IPA | protoname = پروٽو آرمينيائي ٻولي | glotto = arme1241 | glottorefname = آرميني (آرمينڪ) | ethnicity = آرمينيائي ماڻھو }} '''آرمينيائي ٻولي''' (Arminian language) ھڪ [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولي]] آھي. اھا آرمينيائي شاخ جي واحد ٻولي آھي. ھن وقت، اها [[آرمينيا|جمهوريه آرمينيا]] ۽ [[ارتسخ|ارتسخ جي جمهوريه]] ([[ڊي فيڪٽو]]) جي سرڪاري ۽ قومي ٻولي آهي. تاريخي طور تي اھا ٻولي پوري آرمينيائي مٿاھين پٽن ۾ ڳالھائي ويندي هئي. ھن ٻولي جي لکڻ جي طريقو الڳ آھي، جن کي آرمينيائي لپي سڏين ٿا جن کي ھڪ پادري، ميسروپ ماشٽاٽس سال 405ع ۾ تيار ڪيو ھو. ==تاريخ== آرمينيائي ٻولي هند-يورپي ٻولي خاندان سان تعلق رکندڙ ھڪ الڳ ٻولي آھي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-language|title=Armenian language|website=Encyclopedia Britannica}} </ref> ٻولين جي ڪجهه ماھرن جو خيال آهي ته آرمينيائي ٻولي [[يوناني ٻولي]] ۽ ترڪي جي اناطوليه علائقي جي فريجيئين ٻولي ۽ [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] ٻولي لھجي جي لحاظ کان وڌيڪَ ويجھي آھي.<ref name="p. 6">''Handbook of Formal Languages'' (1997) [https://books.google.com/books?id=yQ59ojndUt4C&pg=PA6&dq=armeno-aryan&client=firefox-a#v=onepage&q=armeno-aryan&f=true p. 6].</ref><ref name="public.iastate.edu">[http://www.public.iastate.edu/~cfford/Indoeuropean%20language%20family%20tree.jpg ''Indo-European tree with Armeno-Aryan, exclusion of Greek'']</ref><ref>''Indo-European Language and Culture: An Introduction'', Benjamin W. Fortson, John Wiley and Sons, 2009, p383.</ref><ref>Hans J. Holm (2011): “Swadesh lists” of Albanian Revisited and Consequences for its position in the Indo-European Languages. The Journal of Indo-European Studies, Volume 39, Number 1&2.</ref> لھجي جي ان مفروضاتي گروہ منجھ پروٽو آرمينيائي ٻولي کي پروٽو يوناني ۽ پروٽو هند-ايراني ٻولين جي وچ ۾ رکيو ويو آھي.<ref> Hrach Martirosyan. The place of Armenian in the Indo-European language family: the relationship with Greek and Indo-Iranian. Journal of Language Relationship • Вопросы языкового родства • 10 (2013) • Pp. 85—137</ref> رونالڊ آء. ڪم (<small>Ronald I.</small> <small>Kim</small>) وري بلڪل انوکو بناوٽي جوڙجڪ درج ڪيو آهي، جن جي مطابق آرمينيائي ٻولي جو تعلق بالٽو-سلاوڪ ٻولين سان آھي.<ref name="auto">{{cite journal|last=Kim|first=Ronald|title=Greco-Armenian: The persistence of a myth|journal=Indogermanische Forschungen|publisher=The University of British Columbia Library|date=2018|url=https://www.academia.edu/37844906|accessdate=9 June 2019|doi=10.1515/if-2018-0009}}</ref> آرمينيا ٻين صدي قبل مسيح کان وٺي آڄوڪي دؤر تائين ھڪ ٻولي ڳالھائيندڙن جو ديس رھيو آھي.<ref>Strabo, Geographica, XI, 14, 5; Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Ս. Ղ. Ղազարյան։ Երևան, 1981, էջ 33 (Concise History of Armenian Language, S. Gh. Ghazaryan. Yerevan, 1981, p. 33).</ref> ھن ٻوليء جي تاريخ لکت ۾ بہ تمام پراڻي آھي. پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[بائيبل]] جو ھن ٻوليء ۾ ترجمو پراڻي آرمينيائي ٻولي جو ھڪ محفوظ مسودو آھي. لغت ۾ تاريخي طور تي ھن ٻولي وچولي ايراني ٻولين جھڙوڪ پارٿي ٻولي، [[فارسي ٻولي]]، سرياني ٻولي کان وڌيڪَ متاثر ٿيل آھي. جديد ادبي لکت پڙھت جي معيارن سان موافقت رکندڙ ھن ٻوليء جا ٻہ نمونا؛ اوڀرندي آرمينيائي ٻولي ۽ اولھندي آرمينيائي ٻولي آهن، جنهن جي ذريعي لڳ ڀڳ ھن دؤر جا سمورا لھجا باھمي طور تي قابل فھم آھن.<ref>{{cite book|last=Adalian|first=Rouben Paul|title=Historical Dictionary of Armenia|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000adal|year=2010|publisher=[[Scarecrow Press]]|location=Lanham, Maryland|isbn=978-0-8108-7450-3|authorlink=Rouben Paul Adalian|page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000adal/page/396 396]|quote=Although mutually intelligible, eastern Armenian preserved classical phonology, whereas western Armenian demonstrated sound loss among closely related consonants.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Baliozian|first1=Ara|authorlink1=Ara Baliozian|title=The Armenians: Their History and Culture|date=1975|publisher=Kar Publishing House|page=65|quote=There are two main dialects: Eastern Armenian (Soviet Armenia, Persia), and Western Armenian (Middle East, Europe, and America) . They are mutually intelligible.}}</ref><ref>{{cite book|last1=Campbell|first1=George|authorlink1=George Campbell (linguist)|title=Concise Compendium of the World's Languages|chapter=Armenian, Modern Standard|date=2003|publisher=Routledge|isbn=9781134720279|page=[https://books.google.am/books?id=MiTfBQAAQBAJ&pg=PA33&dq=western+armenian 33]|quote=This second form is known as Western Armenian; Eastern Armenian is the written and spoken language used in the CIS. The two forms are mutually intelligible, indeed very close to each other.}}</ref> ==جاگرافيائي ورڇ== ==حيثيت ۽ استعمال== ==صوتيات== ==مورفولوجي== ==لهجا== ==آرٿوگرافي== ==لفظ== ==نموني جو متن== ==پڻ ڏسو== {{Portal|Language|ٻوليون}} * آرمينيائي اشارن جي ٻولي * علائقائي يا اقليتي ٻولين لاءِ يورپي چارٽر * [[ٻولي جو ڪٽنب]] * [[هند۔يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻوليون]] * [[هند-يورپي ٻولين جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://haylib.am Haylib - ڪورسز، ڪتابن، وڊيوز ۽ ٻين وسيلن جي هڪ مفت لائبريري جيڪا توهان کي آرمينيائي سکڻ ۾ مدد ڪندي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250516023001/http://haylib.am/ |date=2025-05-16 }} * [https://powerspell.am آرمينيائي پاور اسپيل] * [http://www.iranicaonline.org/articles/armenia-iv آرمينيا ۽ ايران iv. هزارين سالن کان آرمينيائي ٻولي ۾ ايراني اثرن جي تاريخ، بحث، ۽ پيشڪش] * [http://nayiri.com/ Nayiri.com] (آرمينيائي لغاتن جي لائبريري) * [http://dictionaries.arnet.am/ dictionaries.arnet.am] آرمينيائي [[XDXF]] ۽ [[Stardict]] لغاتن جو مجموعو * [https://magaghat.ai/grabar Grabar] (Brief introduction to Classical Armenian also known as Grabar) * [https://բառարան.հայ բառարան.հայ] – Armenian dictionary {{Authority control}} [[زمرو:آرمينيائي ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ٻوليون]] [[زمرو:آرمينيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ايران جون ٻوليون]] [[زمرو:ترڪي جون ٻوليون]] [[زمرو:روس جون ٻوليون]] [[زمرو:قازقستان جون ٻوليون]] [[زمرو:لبنان جون ٻوليون]] [[زمرو:ڪپرس جون ٻوليون]] [[زمرو:آرمينيائي ٻوليون]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:هند-يورپي ٻوليون]] [[زمرو:پنجين صدي کان تصديق ٿيل ٻوليون]] [[زمرو: آرمينيا جون ٻوليون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ٻوليون]] [[زمرو:جارجيا جون ٻوليون]] [[زمرو:ايران جون ٻوليون]] [[زمرو:لبنان جون ٻوليون]] [[زمرو:روس جون ٻوليون]] [[زمرو:قفقاز جون ٻوليون]] [[زمرو:ترڪي جون ٻوليون]] [[زمرو:فاعل-فعل-مفعول ٻوليون]] [[زمرو:حرف-وقت واريون ٻوليون]] e1u8jtfj52be19g0ugexqa5l51rdzxu 0 105335 428112 2026-11-04T22:15:52Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = هند جو سير | author = [[منوهرداس ڪوڙومل کلناڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | genre = [[سفرنامو]] | subject = هندستان جو سير، سياحتي هنڌ ۽ سفر جا احوال | published = 1925ع (موتي لال جوتواڻيءَ موجب؛ ٻين ذريعن ۾ اختلاف) }} '''هند جو سير''' سنڌي ٻوليءَ جو هڪ با... 428112 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هند جو سير | author = [[منوهرداس ڪوڙومل کلناڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | genre = [[سفرنامو]] | subject = هندستان جو سير، سياحتي هنڌ ۽ سفر جا احوال | published = 1925ع (موتي لال جوتواڻيءَ موجب؛ ٻين ذريعن ۾ اختلاف) }} '''هند جو سير''' سنڌي ٻوليءَ جو هڪ باتصوير [[سفرنامو]] آهي، جنهن جو ليکڪ '''منوهرداس ڪوڙومل کلناڻي''' آهي. ڪتاب ۾ [[هندستان]] جي مختلف گهمڻ جهڙن هنڌن ۽ سفرن جا احوال بيان ڪيا ويا آهن. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ان جي اشاعت جو سال 1925ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته سنڌي سفرنامي جي تاريخ بابت ٻين تحقيقي ذريعن ۾ 1929ع ۽ ٻيا سال پڻ ملن ٿا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=56 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="ParveenTravel">{{cite book |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |title=اُٿي رائو ريل |url=https://books.sindhsalamat.com/book/798/read |language=sd}}</ref> ''هند جو سير'' سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي سفرنامن مان هڪ آهي. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ پنهنجي تحقيقي مطالعي ۾ هن ڪتاب کي هندستان جي سفرن تي مشتمل باتصوير سفرنامو قرار ڏنو آهي.<ref name="ParveenTravel"/> == ڪتاب جو تعارف == ''هند جو سير'' ۾ هندستان جي مختلف هنڌن بابت سياحتي ۽ سفري احوال ڏنا ويا آهن. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ڪتاب ۾ هندستان جي ڪيترن گهمڻ جهڙن هنڌن جو بيان موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ پنهنجي ڪتاب ''اُٿي رائو ريل'' ۾ هن سفرنامي جو ذڪر ڪندي لکي ٿي ته منوهرداس ڪوڙومل هندستان جي سفر بابت هڪ باتصوير سفرنامو لکيو، جنهن ۾ سندس هندستان جي مختلف حصن ۾ ڪيل سفرن جا بيان شامل آهن.<ref name="ParveenTravel"/> ڪتاب جي اصل متن جي تصديق ٿيل نسخي کان سواءِ ان ۾ بيان ٿيل سمورن شهرن، تاريخي ماڳن، مذهبي هنڌن، سفر جي رستن ۽ تاريخن جي مڪمل فهرست تيار ڪرڻ ممڪن ناهي. == اشاعت جو سال == ''هند جو سير'' جي اشاعت جي سال بابت مختلف ڪتابياتي ۽ تحقيقي ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | ذريعو ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | وضاحت |- | style="background:#eaf3fa;" | موتي لال جوتواڻي | 1925ع | ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪتاب جي داخلا |- | style="background:#edf8f0;" | ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ | 1929ع | سنڌي سفرنامي جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#eaf3fa;" | ''کارونجهر'' تحقيقي رسالو | 1936ع | سفرنامن جي تاريخي بحث ۾ ذڪر |- | style="background:#edf8f0;" | ڪجهه ثانوي ڪتابياتي فهرستون | 1939ع | سال ۽ مصنف جي نسبت بابت وڌيڪ تصديق گهربل |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="ParveenTravel"/><ref name="Karoonghar">{{cite journal |title=کارونجهر |volume=20 |date=June 2019 |url=https://fuuast.edu.pk/downloads/journals/Karoonghar%20Vol%2020%20June%202019.pdf |publisher=وفاقي اردو يونيورسٽي |language=sd}}</ref> انهن سالن مان ڪهڙو پهرئين ڇاپي سان ۽ ڪهڙو ڪنهن بعد واري ڇاپي سان لاڳاپيل آهي، ان بابت اصل ڪتابي نسخن جي مقابلي کان سواءِ قطعي نتيجو ڪڍي نٿو سگهجي. == سنڌي سفرنامي جو تاريخي پسمنظر == سنڌي ادب ۾ سير ۽ سفر بابت لکڻين جي روايت اوڻويهين صديءَ ۾ موجود هئي. سفرنامي جي صنف ابتدا ۾ مضمونن ۽ قسطوار سفري احوالن جي صورت ۾ ترقي ڪئي، جيڪي اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيندا هئا.<ref name="ParveenTravel"/> سنڌي سفرنامي جي تاريخ بابت ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ پنهنجي مطالعي ۾ [[مرزا قليچ بيگ]] جي ''ڏاڙهياري جبل جو سير''، [[لالچند امرڏنومل]] جي ''مسافريءَ جو مزو'' ۽ ''سير جو رنگ''، [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] جي ''سنڌ جو سيلاني'' ۽ ''لطيفي سير''، ۽ نارائڻ داس ملڪاڻيءَ جي ''ڪشمير جو سير'' جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="ParveenTravel"/> انهيءَ ادبي سلسلي ۾ ''هند جو سير'' پڻ شامل آهي، جنهن جو موضوع هندستان جي مختلف علائقن جو سفر ۽ سياحتي هنڌن جو تعارف آهي. === اوائلي سفرنامن جي ڀيٽ === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | تصنيف ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | ليکڪ ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fa;" | ''مسافريءَ جو مزو'' ۽ ''سير جو رنگ'' | لالچند امرڏنومل | 1915ع | ڏکڻ هندستان جا شهر ۽ پهاڙ |- | style="background:#edf8f0;" | ''سنڌ جو سيلاني'' | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | 1923ع | سنڌ جا مختلف هنڌ |- | style="background:#eaf3fa;" | ''هند جو سير'' | منوهرداس ڪوڙومل کلناڻي | 1925ع يا 1929ع | هندستان جا سياحتي هنڌ ۽ سفر |- | style="background:#edf8f0;" | ''لطيفي سير'' | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | 1926ع | شاهه عبداللطيف جي سفرن جو احوال |- | style="background:#eaf3fa;" | ''ڪشمير جو سير'' | نارائڻ داس ملڪاڻي | 1926ع | ڪشمير جو سفر |} <ref name="ParveenTravel"/> هيءَ فهرست سنڌي سفرنامي جي ارتقا جا چونڊ مثال پيش ڪري ٿي؛ اها سمورن اوائلي سفرنامن جي مڪمل فهرست ناهي. == ليکڪ == '''منوهرداس ڪوڙومل کلناڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو اديب، مضمون نگار ۽ سفرناما نگار هو. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي رڪارڊ موجب سندس جنم 14 ڊسمبر 1897ع تي [[ڀريا]] ۾ ٿيو. هو سنڌي ٻوليءَ جي نامياري اديب ۽ تعليمدان [[ڪوڙومل چندنمل کلناڻي]] جو پٽ هو.<ref name="SABManohar">{{cite web |title=Manohardas Kauromal |website=سنڌي ادبي بورڊ |date=29 March 2023 |url=https://sindhiadabiboard.net/2023/03/29/manohardas-kauromal/ |language=en}}</ref> سندس پهريون ڪتاب ''پريم جو پرساد'' 1918ع ۾ شايع ٿيو. سندس ٻين تصنيفن ۾ ''من جا ماڻيا''، ''اخلاقي آواز''، ''هاڻوڪي وديا جو انڌير''، ''هند جو سير'' ۽ ''هندو قوم کي چئو'' شامل آهن.<ref name="SABManohar"/> سنڌي ادب بابت انور پيرزادي جي هڪ تعارفي مطالعي ۾ منوهرداس جي لڳ ڀڳ چاليهن ڪتابن ۽ ڪتابچن جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ مطالعي موجب سندس لکڻين ۾ تعليمي، اخلاقي، سماجي ۽ ادبي موضوع شامل هئا ۽ هن نوجوان پڙهندڙن لاءِ پڻ لکيو.<ref name="Pirzado">{{cite web |title=Sindhi Language and Literature |author=Anwar Pirzado |url=https://de.scribd.com/document/438914571/Sindhi-Language-and-Literature-Anwar-Pirzado |language=en}}</ref> سندس ٻين ڄاڻايل تصنيفن ۾ ''ملهائتا موتي''، ''ناري نروڳ جيون''، ''گنڌي ويچار'' ۽ ''ساهتڪ پشپ'' شامل آهن. ''ساهتڪ پشپ'' ۾ سندس والد ڪوڙومل جي چونڊ لکڻين کي گڏ ڪيو ويو، جيڪو ساهتيه اڪيڊميءَ پاران 1960ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Pirzado"/><ref name="SahitikPushp">{{cite book |editor-last=Khilnani |editor-first=Manohardas Kauromal |title=ساهتڪ پشپ: ديوان ڪوڙومل جون چونڊ لکڻيون |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |year=1960 |language=sd}}</ref> سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي رڪارڊ موجب ورهاڱي کان پوءِ منوهرداس هندستان منتقل ٿيو، جتي سندس وفات ٿي. سندس وفات جي صحيح تاريخ جي تصديق موجوده ذريعن مان نه ٿي سگهي آهي.<ref name="SABManohar"/> == ادبي اهميت == ''هند جو سير'' سنڌي سفرنامي جي انهيءَ اوائلي دور سان تعلق رکي ٿو، جڏهن سنڌي ليکڪ سفرن جا احوال مضمونن، رسالن ۽ ڪتابن جي صورت ۾ پيش ڪري رهيا هئا. ڪتاب جي باتصوير هجڻ ۽ هندستان جي مختلف هنڌن بابت معلومات فراهم ڪرڻ جي خاصيت ان کي انهيءَ صنف جي تاريخ ۾ هڪ ڪتابياتي مثال بڻائي ٿي.<ref name="ParveenTravel"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ هن سفرنامي جي الڳ داخلا موجود آهي. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ پڻ ان کي سنڌي سفرنامي جي اوسر بابت پنهنجي تحقيقي بحث ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="ParveenTravel"/> انهن حوالن مان ڪتاب جي وجود، ليکڪ ۽ عام موضوع جي تصديق ٿئي ٿي. تنهن هوندي به ان جي بيان جي انداز، سفر جي ترتيب، تصويرن جي تعداد ۽ تفصيلي تاريخي اهميت بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ اصل ڪتاب جو مطالعو ضروري آهي. == ڪتابياتي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | تفصيل ! style="background:#24577a;color:#ffffff;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf3fa;" | عنوان | هند جو سير |- | style="background:#edf8f0;" | ليکڪ | منوهرداس ڪوڙومل کلناڻي |- | style="background:#eaf3fa;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#edf8f0;" | صنف | سفرنامو |- | style="background:#eaf3fa;" | موضوع | هندستان جا سفر ۽ سياحتي هنڌ |- | style="background:#edf8f0;" | تصويرون | باتصوير سفرنامو، تحقيقي ماخذ موجب |- | style="background:#eaf3fa;" | اشاعت | 1925ع (جوتواڻي موجب)، 1929ع (پروين موسيٰ ميمڻ موجب) |- | style="background:#edf8f0;" | ناشر | اصل ڇاپي مان تصديق طلب |- | style="background:#eaf3fa;" | صفحن جو تعداد | تصديق طلب |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="ParveenTravel"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي سفرنامو]] * [[سنڌي ادب]] * [[منوهرداس ڪوڙومل کلناڻي]] * [[ڪوڙومل چندنمل کلناڻي]] * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=56 |language=en}} * {{cite book |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |title=اُٿي رائو ريل |url=https://books.sindhsalamat.com/book/798/read |language=sd}} * {{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhiadabiboard.net/2023/03/29/manohardas-kauromal/ سنڌي ادبي بورڊ: منوهرداس ڪوڙومل] * [https://books.sindhsalamat.com/book/798/read سنڌي سفرنامي جي تاريخ بابت تحقيقي مطالعو] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سفرنامو] [[زمرو:سنڌي سفرناما]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1920ع واري ڏهاڪي جا ڪتاب]] 9g7b9gh6ybq8cz3fj0csakfi7uczf6n 0 105336 428114 2026-11-04T22:16:10Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[Armenian language]] کي [[آرمينيائي ٻولي]] ڏانھن چوريو 428114 wikitext text/x-wiki #چوريو [[آرمينيائي ٻولي]] 3bdb9bbjtihtlvrh9z89h81c1l7m1wv 0 105337 428115 2026-11-04T22:19:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = هندو ڌرم | author = ايسرداس واڌومل رائسنگهاڻي | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = مذهبي ادب، معلوماتي نثر | subject = [[هندو ڌرم]] جي طرزِ زندگي، اصول ۽ مذهبي عمل | published = 1954ع }} '''هندو ڌرم''' سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ مذهبي ۽ معلوماتي ڪتاب آهي، جنهن جو ليکڪ '''ايسرداس واڌومل... 428115 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هندو ڌرم | author = ايسرداس واڌومل رائسنگهاڻي | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = مذهبي ادب، معلوماتي نثر | subject = [[هندو ڌرم]] جي طرزِ زندگي، اصول ۽ مذهبي عمل | published = 1954ع }} '''هندو ڌرم''' سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ مذهبي ۽ معلوماتي ڪتاب آهي، جنهن جو ليکڪ '''ايسرداس واڌومل رائسنگهاڻي''' آهي. ڪتاب جي اشاعت جو سال 1954ع ڄاڻايو ويو آهي. هن تصنيف ۾ هندو ڌرم جي طرزِ زندگي، بنيادي اصولن ۽ مذهبي عملن بابت ڄاڻ ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=56 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هندو ڌرم'' جي الڳ داخلا ڏني آهي. سندس بيان موجب ڪتاب هندو ڌرم جي زندگي گذارڻ جي طريقي، ان جي اصولن ۽ مذهبي عملن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اصل متن جو تصديق ٿيل نسخو دستياب نه هجڻ سبب ان جي بابن، موضوعن جي ترتيب، مذهبي رسمن جي تفصيلي وضاحت ۽ ليکڪ جي مخصوص تشريحن بابت وڌيڪ ڄاڻ حاصل نه ٿي سگهي آهي. == اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ == ''هندو ڌرم'' جي اشاعت جو سال 1954ع موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ درج آهي. ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ ٻين ڪتابياتي تفصيلن جي تصديق اصل نسخي مان ٿيڻ باقي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | تفصيل ! style="background:#24577a;color:white;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf3fa;" | ڪتاب جو نالو | هندو ڌرم |- | style="background:#edf8f0;" | ليکڪ | ايسرداس واڌومل رائسنگهاڻي |- | style="background:#eaf3fa;" | اشاعت جو سال | 1954ع |- | style="background:#edf8f0;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#eaf3fa;" | موضوع | هندو ڌرم جي طرزِ زندگي، اصول ۽ مذهبي عمل |- | style="background:#edf8f0;" | صنف | مذهبي ۽ معلوماتي نثر |- | style="background:#eaf3fa;" | ناشر | تصديق طلب |- | style="background:#edf8f0;" | اشاعت جو هنڌ | تصديق طلب |- | style="background:#eaf3fa;" | صفحا | تصديق طلب |- | style="background:#edf8f0;" | بنيادي ڪتابياتي حوالو | موتي لال جوتواڻي، 1996ع، صفحو 56 |} == ليکڪ == '''ايسرداس واڌومل رائسنگهاڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخص هو. ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي گڏ ڪيل تاريخي ۽ سوانحي مواد موجب سندس جنم 15 آگسٽ 1887ع تي [[هالاڻي]] ۾ ٿيو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو هندستان منتقل ٿيو ۽ خانديش جي علائقي ۾ آباد ٿيو.<ref name="PathanBio">{{cite web |title=Sindhi Hindus |url=https://knowmeknowsindh.blogspot.com/2016/04/sindhi-hidus.html |website=Know My Sindh |language=en }}</ref> سندس ٻين ڄاڻايل تصنيفن ۾ ''مهاتما گانڌي'' (1918ع) ۽ ''معصومي محفل'' (1919ع) شامل آهن. ''معصومي محفل'' ٻارن جي ادب سان لاڳاپيل ڪتاب آهي، جنهن ۾ [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي تخليقن مان ترجمو ڪيل مواد شامل هو.<ref name="PathanBio"/> == موضوعاتي پسمنظر == ''هندو ڌرم'' جي موضوع کي سنڌي ٻوليءَ ۾ مذهبي ۽ ثقافتي معلومات فراهم ڪرڻ واري ادب جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. سنڌي هندو برادريءَ جي مذهبي زندگيءَ بابت جديد تحقيقي مطالعي ۾ مختلف روايتن، مذهبي سڃاڻپن ۽ رسمن جي موجودگيءَ تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Ramey2008">{{cite book |last=Ramey |first=Steven W. |title=Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications of Sindhi Hindus in India and Beyond |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |language=en }}</ref> مائيڪل بوئيوين جي تحقيق ۾ پڻ سنڌي هندو برادريءَ جي مذهبي روايتن، صوفي اثرن ۽ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ مذهبي ادارن جي نئين سر تنظيم جو مطالعو موجود آهي.<ref name="Boivin2020">{{cite book |last=Boivin |first=Michel |title=The Hindu Sufis of South Asia: Partition, Shrine Culture and the Sindhis in India |publisher=Bloomsbury Academic |year=2020 |language=en }}</ref> اهي تحقيقي ڪتاب سنڌي هندو برادريءَ جي مذهبي تاريخ بابت پسمنظر فراهم ڪن ٿا؛ انهن مان ايسرداس رائسنگهاڻيءَ جي ''هندو ڌرم'' جي مخصوص مواد يا ليکڪ جي مذهبي موقف بابت نتيجا ڪڍي نٿا سگهجن. == ساڳئي نالي جون ٻيون اشاعتون == ''هندو ڌرم'' نالي سان ٻين ٻولين ۾ پڻ ڪتاب ۽ رسالا شايع ٿيا آهن. تاريخي رڪارڊ موجب 1927ع ۾ سکر مان ''هندو ڌرم'' نالي هڪ هفتيوار رسالو شروع ٿيو هو. اهو رسالو ايسرداس رائسنگهاڻيءَ جي 1954ع واري ڪتاب کان الڳ اشاعت آهي.<ref name="PathanHistory">{{cite web |title=Research by Renowned Historian and Founder of Gul Hayat Institute |url=https://drpathan.com/research-by-renowned-historian-founder-of-gul-hayat-institute-khair-muhammad-arija/ |website=Dr Pathan |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[هندو ڌرم]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي هندو]] * [[هالاڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=56 |language=en }} * {{cite book |last=Ramey |first=Steven W. |title=Hindu, Sufi, or Sikh: Contested Practices and Identifications of Sindhi Hindus in India and Beyond |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |language=en }} * {{cite book |last=Boivin |first=Michel |title=The Hindu Sufis of South Asia: Partition, Shrine Culture and the Sindhis in India |publisher=Bloomsbury Academic |year=2020 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:هندو ڌرم بابت ڪتاب]] [[زمرو:1954ع جا ڪتاب]] 1z41gzoyyatfkkta5ummo1ukat6af98 0 105338 428116 2026-11-04T22:21:21Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox person | name = چيٽومل هري رام هندوجا | native_name = چيٽومل هري رام هندوجا | birth_date = 1877ع | death_date = 1938ع | occupation = [[صحافي]]، [[ايڊيٽر]] | known_for = ''سنڌو سماچار'' جي ادارت؛ 1938ع ۾ ونائڪ دامودر ساورڪر جي سنڌ واري دوري سان لاڳاپو | language = [[سنڌي ٻولي]] | nationality = برطانوي هندستان }} '''چيٽومل هر... 428116 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = چيٽومل هري رام هندوجا | native_name = چيٽومل هري رام هندوجا | birth_date = 1877ع | death_date = 1938ع | occupation = [[صحافي]]، [[ايڊيٽر]] | known_for = ''سنڌو سماچار'' جي ادارت؛ 1938ع ۾ ونائڪ دامودر ساورڪر جي سنڌ واري دوري سان لاڳاپو | language = [[سنڌي ٻولي]] | nationality = برطانوي هندستان }} '''چيٽومل هري رام هندوجا''' (انگريزي: ''Chetumal Hariram Hinduja''؛ 1877ع–1938ع) [[سنڌ]] جو قومپرست صحافي ۽ اخبار ''سنڌو سماچار'' جو ايڊيٽر هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ کيس قومپرست صحافي طور متعارف ڪرايو آهي. سندس بيان موجب هندوجا 1938ع ۾ [[ونائڪ دامودر ساورڪر]] کي سنڌ جي دوري جي دعوت ڏني هئي. جوتواڻيءَ اهو پڻ لکيو آهي ته ساورڪر جي شڪارپور مان سلامتيءَ سان موٽڻ کان ٽن ڏينهن پوءِ هندوجا وفات ڪئي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=56 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> هندوجا جي صحافتي زندگيءَ جو ذڪر سنڌ جي برطانوي دور واري سياسي تاريخ جي پسمنظر ۾ ملي ٿو. سندس ذاتي زندگيءَ، تعليم، صحافتي ملازمت جي شروعات ۽ وفات جي صحيح تاريخ بابت تفصيلي آزاد سوانحي شاهدي محدود آهي. == صحافتي زندگي == === سنڌو سماچار جي ادارت === موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب چيٽومل هري رام هندوجا ''سنڌو سماچار'' جو ايڊيٽر هو. جوتواڻيءَ سندس سوانحي داخلا ۾ اخبار ڏانهن پڻ اشارو ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''سنڌو سماچار'' جي شروعات، اشاعت جي هنڌ، ٻوليءَ، مالڪيءَ، اشاعت جي تسلسل ۽ بند ٿيڻ جي تاريخ بابت هن مختصر سوانحي داخلا ۾ وڌيڪ تفصيل موجود ناهن. انهيءَ ڪري اخبار جي تاريخ بابت قطعي معلومات لاءِ ان جي اصل پرچن، سرڪاري رجسٽرن ۽ همعصر اخباري رڪارڊ جي ضرورت آهي. === سياسي وابستگي ۽ صحافت === جوتواڻيءَ هندوجا کي قومپرست صحافي قرار ڏنو آهي. 1938ع ۾ ساورڪر جي سنڌ واري دوري سان سندس لاڳاپي جو ذڪر پڻ انهيءَ سوانحي داخلا ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هندوجا جي ڪنهن مخصوص سياسي جماعت ۾ رسمي رڪنيت، عهدي يا چونڊيل اداري سان وابستگيءَ بابت هن وقت آزاد تصديق ٿيل ڄاڻ موجود ناهي. ساورڪر کي دعوت ڏيڻ واري بيان کي هندوجا جي سياسي سرگرميءَ جي هڪ واقعي طور ڏسي سگهجي ٿو، پر ان مان سندس هر سياسي موقف بابت نتيجو ڪڍڻ مناسب ناهي. == 1938ع ۾ ساورڪر جو سنڌ جو دورو == === دوري جي دعوت === موتي لال جوتواڻيءَ موجب چيٽومل هري رام هندوجا 1938ع ۾ ونائڪ دامودر ساورڪر کي سنڌ اچڻ جي دعوت ڏني. جوتواڻيءَ جي متن ۾ دوري لاءِ پهرين سيپٽمبر کان پهرين آڪٽوبر 1938ع تائين جو عرصو ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ساورڪر بابت هڪ سوانحي ڪتاب ''Savarkar and His Times'' ۾ سنڌ اندر سندس استقبالن ۽ جلسن جو عرصو پهرين کان ڏهين سيپٽمبر 1938ع تائين ڄاڻايل آهي. انهيءَ ڪري ٻنهي ذريعن ۾ دوري جي مدت بابت فرق موجود آهي.<ref name="SavarkarTimes">{{cite book |title=Savarkar and His Times |chapter=Whirlwind Propaganda |url=https://vishvasa.github.io/notes/sapiens/branches/Aryan/satem/indo-iranian/indo-aryan/jAti-varNa-practice/v2/persons/marATha/post-peshva/articles/sAvarkar_VD/english/sAvarkar_and_his_times/15_Whirlwind_Propaganda/ |language=en}}</ref> === دوري جا هنڌ ۽ سرگرميون === ساورڪر جي دوري بابت سوانحي احوالن ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سکر]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۾ استقبالن، عوامي گڏجاڻين ۽ سياسي تقريرن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SavarkarTimes"/><ref name="SavarkarLife">{{cite web |title=Life Story of Veer Savarkar |website=eSamskriti |url=https://www.esamskriti.com/e/History/Great-Indian-Leaders/Life-Story-Of-Veer-Savarkar-12.aspx |language=en}}</ref> هڪ تاريخي احوال موجب ڪراچيءَ ۾ ساورڪر جي استقبال لاءِ جلوس ڪڍيو ويو، جڏهن ته سکر ۾ سنڌ هندو ڪانفرنس منعقد ٿي. ساورڪر پنهنجي تقريرن ۾ هندو مهاسڀا جي تنظيم ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال بابت پنهنجا موقف پيش ڪيا.<ref name="SavarkarTimes"/> [[File:Swatyantra Vir Savarkar.jpg|thumb|ونائڪ دامودر ساورڪر جي تاريخي تصوير. چيٽومل هندوجا بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي سوانحي داخلا موجب، هندوجا کيس 1938ع ۾ سنڌ جي دوري جي دعوت ڏني هئي. هيءَ تصوير انهيءَ دوري جي ناهي.]] === سياسي پسمنظر === 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان الڳ ڪري برطانوي هندستان جو صوبو بڻايو ويو. 1937ع جي صوبائي چونڊن کان پوءِ سنڌ ۾ مختلف سياسي جماعتن ۽ گروهن جي وچ ۾ حڪومت سازي ۽ نمائندگيءَ بابت مقابلو جاري رهيو. 1938ع دوران سنڌ ۾ مسلم ليگ، ڪانگريس، هندو مهاسڀا ۽ ٻين سياسي گروهن جي سرگرمين جو ذڪر ان دور جي سرڪاري رپورٽن ۽ تاريخي رڪارڊ ۾ ملي ٿو.<ref name="PathanPolitics">{{cite web |title=Sindh Muslim League: Full Introduction |website=Dr Pathan |url=https://drpathan.com/sindh-muslim-league/ |language=en}}</ref> ساورڪر هندو مهاسڀا جو اڳواڻ ۽ هندوتوا جي سياسي نظريي سان لاڳاپيل شخص هو. سندس سنڌ واري دوري بابت همدرداڻن سوانحي ذريعن ۾ عوامي استقبالن ۽ تنظيم سازيءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. انهن ذريعن جا سياسي قدر وارا بيان سندن ليکڪن جي نقطه نظر طور سمجهڻ گهرجن، نه ڪي غيرجانبدار تاريخي نتيجن طور. === دوري بابت تاريخي ذريعا === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | ذريعو ! style="background:#24577a;color:white;" | ڄاڻ ! style="background:#24577a;color:white;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#eaf3fa;" | موتي لال جوتواڻي، 1996ع | هندوجا جي دعوت؛ پهرين سيپٽمبر کان پهرين آڪٽوبر 1938ع جو عرصو | هندوجا بابت سڌي ثانوي شاهدي |- | style="background:#edf8f0;" | ''Savarkar and His Times'' | پهرين کان ڏهين سيپٽمبر 1938ع دوران استقبالن ۽ گڏجاڻين جو ذڪر | ساورڪر بابت سوانحي شاهدي |- | style="background:#eaf3fa;" | ''Life Story of Veer Savarkar'' | سنڌ جي دوري، ڪراچيءَ جي استقبال ۽ هندو ڪانفرنس جو ذڪر | ساورڪر جي دوري بابت معاون شاهدي |- | style="background:#edf8f0;" | سنڌ جي 1938ع وارين سرڪاري سياسي رپورٽن جو مجموعو | سنڌ ۾ سياسي جماعتن، حڪومت سازي ۽ سياسي سرگرمين جو پسمنظر | همعصر سياسي رڪارڊ؛ هندوجا جي دعوت جي سڌي تصديق نه ٿو ڪري |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SavarkarTimes"/><ref name="SavarkarLife"/><ref name="PathanPolitics"/> == وفات == موتي لال جوتواڻيءَ جي سوانحي داخلا موجب چيٽومل هري رام هندوجا 1938ع ۾ وفات ڪئي. هن لکيو آهي ته ساورڪر جي شڪارپور مان سلامتيءَ سان موٽڻ کان ٽن ڏينهن پوءِ هندوجا جو لاڏاڻو ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي متن مان وفات جي ڏينهن ۽ مهيني جي قطعي سڃاڻپ نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ ته دوري جي مدت بابت ٻين ذريعن ۾ فرق آهي. انهيءَ ڪري وفات جي صحيح تاريخ، هنڌ ۽ سبب کي اصل وفاتي خبر يا همعصر رڪارڊ کان سواءِ مقرر نٿو ڪري سگهجي. == سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ ذڪر == چيٽومل هري رام هندوجا جو نالو موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ''سنڌو سماچار'' جي ادارت ۽ 1938ع جي سياسي واقعي سان لاڳاپيل محفوظ ٿيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌ جي صحافت جي تاريخ ۾ سندس وڌيڪ ڪردار کي واضح ڪرڻ لاءِ اخبار جي اصل پرچن، همعصر صحافتي تاريخن، سياسي خط و ڪتابت ۽ 1938ع جي اخباري خبرن جو مطالعو ضروري آهي. == ڪتابياتي سڃاڻپ == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#24577a;color:white;" | تفصيل ! style="background:#24577a;color:white;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf3fa;" | نالو | چيٽومل هري رام هندوجا |- | style="background:#edf8f0;" | رومن صورت | Chetumal Hariram Hinduja |- | style="background:#eaf3fa;" | جنم | 1877ع |- | style="background:#edf8f0;" | وفات | 1938ع |- | style="background:#eaf3fa;" | پيشو | صحافي ۽ ايڊيٽر |- | style="background:#edf8f0;" | اخبار | ''سنڌو سماچار'' |- | style="background:#eaf3fa;" | مشهور تاريخي ذڪر | 1938ع ۾ ساورڪر جي سنڌ واري دوري جي دعوت |- | style="background:#edf8f0;" | بنيادي سوانحي حوالو | موتي لال جوتواڻي، 1996ع، صفحو 56 |} <ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي اخبارون]] * [[سنڌو سماچار]] * [[ونائڪ دامودر ساورڪر]] * [[هندو مهاسڀا]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=56 |language=en}} * {{cite book |title=Savarkar and His Times |chapter=Whirlwind Propaganda |url=https://vishvasa.github.io/notes/sapiens/branches/Aryan/satem/indo-iranian/indo-aryan/jAti-varNa-practice/v2/persons/marATha/post-peshva/articles/sAvarkar_VD/english/sAvarkar_and_his_times/15_Whirlwind_Propaganda/ |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻي: سنڌي ادب جي لغت] * [https://drpathan.com/sindh-muslim-league/ سنڌ جي 1938ع واري سياسي صورتحال بابت تاريخي مواد] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Swatyantra_Vir_Savarkar.jpg ساورڪر جي تاريخي تصوير، وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:1877ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1938ع ۾ وفات ڪندڙ]] k3pe75pmsphlsagdf8saqz04nvzfwzp 0 105339 428117 2026-11-04T22:23:22Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = هندو جيون | title_orig = Hindu Jeevan | author = هاسارام پيا | language = سنڌي | genre = منظوم سوانح عمريون | subject = هندو وطن دوست ۽ شهيد شخصيتون | pub_date = 1982ع }} '''هندو جيون''' (انگريزي: ''Hindu Jeevan'') سنڌي شاعر [[هاسارام پيا]] جو 1982ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي، جنهن ۾ هندو وطن دوستن ۽ شهيدن جون سوا... 428117 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هندو جيون | title_orig = Hindu Jeevan | author = هاسارام پيا | language = سنڌي | genre = منظوم سوانح عمريون | subject = هندو وطن دوست ۽ شهيد شخصيتون | pub_date = 1982ع }} '''هندو جيون''' (انگريزي: ''Hindu Jeevan'') سنڌي شاعر [[هاسارام پيا]] جو 1982ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي، جنهن ۾ هندو وطن دوستن ۽ شهيدن جون سوانح عمريون نظم جي صورت ۾ پيش ڪيل آهن. ڪتاب جو ذڪر موتي لال جوتواڻي جي 1996ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |page=56 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> == موضوع ۽ صنف == ''هندو جيون'' جو موضوع هندو وطن دوستن ۽ شهيدن جي زندگيءَ جو منظوم بيان آهي. موتي لال جوتواڻي هن تصنيف کي اهڙين شخصيتن جي منظوم سوانح عمرين طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996" /> ڪتاب ۾ شامل شخصيتن جي مڪمل فهرست، نظمن جو تعداد ۽ انهن جي ترتيب بابت وڌيڪ معلومات جي تصديق گهربل آهي. == ليکڪ == هن ڪتاب جو ليکڪ هاسارام «پيا» سنڌي ٻوليءَ جو شاعر ۽ صحافي هو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي مرتب ڪيل تاريخي معلومات موجب سندس جنم 6 مئي 1935ع تي لالو رانڪ ۾ ٿيو. ان ماخذ ۾ سندس تعلق بڙودا سان پڻ ڄاڻايل آهي.<ref name="Pathan">{{cite web |last=Pathan |first=Dur Muhammad |title=May: 6th May |url=https://drpathan.com/may/ |website=Dr Pathan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> سنڌي ڪتابن جي ڊجيٽل فهرست ''Sindhi Sanchaya'' ۾ هاسارام پيا شرما جي نالي سان سندس هڪ ٻي شعري تصنيف ''لڀي پئي رات'' پڻ درج آهي. اها تصنيف انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي لائبريريءَ جي فهرست ۾ موجود آهي.<ref name="Sanchaya">{{cite web |title=Lubhe Paī Rāati |url=https://sindhisanchaya.in/books/1762 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ادبي حوالو == ''هندو جيون'' منظوم سوانح عمريءَ جي صنف سان واسطو رکي ٿو. هن صنف ۾ ڪنهن شخصيت جي زندگيءَ ۽ ان سان لاڳاپيل واقعن کي نثري بيان بدران شاعريءَ ۾ پيش ڪيو ويندو آهي. ڪتاب جي مخصوص شعري هيئت، بحر ۽ اسلوب بابت مستند معلومات دستياب نه هئڻ سبب انهن جي درجابندي نه ڪئي وئي آهي. == اشاعت بابت معلومات == موتي لال جوتواڻي جي ادبي لغت موجب ''هندو جيون'' جي اشاعت جو سال 1982ع آهي.<ref name="Jotwani1996" /> ڪتاب جي ناشر، ڇپائيءَ جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ اصل ڇاپي بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سوانح عمري]] * [[هندو ڌرم]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.in/ سنڌي سنچيا — سنڌي ڪتابن جو ڊجيٽل ذخيرو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sindhi-language_books وڪيميڊيا ڪامنز تي سنڌي ڪتاب] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:1982ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سوانح عمريون]] 74cpyhqqfab28gcnvegt384e6xegct2 0 105340 428118 2026-11-04T22:25:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = هندستان | title_orig = Hindustaan | author = گنگارام سمراٽ | language = سنڌي | subject = هندستان جي تاريخ | genre = تاريخ | series = تاريخي ڪتابن جو سلسلو | preceded_by = ڀارت ورش | pub_date = 1967ع }} '''هندستان''' (''Hindustaan'') سنڌي ٻوليءَ جي تاريخدان ۽ ليکڪ [[گنگارام سمراٽ]] جو هندستان جي تاريخ بابت ڪتاب آ... 428118 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هندستان | title_orig = Hindustaan | author = گنگارام سمراٽ | language = سنڌي | subject = هندستان جي تاريخ | genre = تاريخ | series = تاريخي ڪتابن جو سلسلو | preceded_by = ڀارت ورش | pub_date = 1967ع }} '''هندستان''' (''Hindustaan'') سنڌي ٻوليءَ جي تاريخدان ۽ ليکڪ [[گنگارام سمراٽ]] جو هندستان جي تاريخ بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1967ع ۾ شايع ٿيو. هيءُ گنگارام سمراٽ جي تاريخي ڪتابن جي سلسلي جو ٽيون جلد آهي. ان سلسلي جا پهريان ٻه جلد ''[[آريه ورت]]'' ۽ ''[[ڀارت ورش]]'' آهن. هن ڪتاب ۽ ان جي سلسلي جو ذڪر موتي لال جوتواڻي جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=56 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> == ڪتاب جو موضوع == ''هندستان'' هندستان جي تاريخ سان لاڳاپيل تصنيف آهي. موتي لال جوتواڻي جي ادبي لغت موجب هي ڪتاب گنگارام سمراٽ جي ٽن جلدن واري تاريخي سلسلي جو آخري ڄاڻايل جلد آهي.<ref name="Jotwani1996" /> ڪتاب جي اصل متن ۽ فهرست جي تصديق نه ٿيڻ سبب ان ۾ بيان ڪيل تاريخي دورن، واقعن ۽ شخصيتن بابت تفصيلي ڄاڻ دستياب نه آهي. == تاريخي ڪتابن جو سلسلو == گنگارام سمراٽ جي هن تاريخي سلسلي ۾ ٽي عنوان شامل آهن، جن جي ترتيب موتي لال جوتواڻي ڄاڻائي آهي.<ref name="Jotwani1996" /> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #90caf9; border-collapse:collapse;" ! style="background:#1565c0;color:white;" | جلد ! style="background:#1565c0;color:white;" | ڪتاب جو نالو ! style="background:#1565c0;color:white;" | موضوع يا حيثيت ! style="background:#1565c0;color:white;" | اشاعت |- | style="background:#e3f2fd;text-align:center;" | پهريون | [[آريه ورت]] | تاريخي سلسلي جو پهريون جلد | تصديق طلب |- | style="background:#f1f8e9;text-align:center;" | ٻيو | [[ڀارت ورش]] | تاريخي سلسلي جو ٻيو جلد | تصديق طلب |- | style="background:#e3f2fd;text-align:center;" | ٽيون | '''هندستان''' | هندستان جي تاريخ | 1967ع |} == ليکڪ == [[گنگارام سمراٽ]] (1918ع–2004ع) سنڌي ٻوليءَ جو تاريخدان، محقق، صحافي ۽ ليکڪ هو. سندس جنم سنڌ جي ڳوٺ سن ۾ ٿيو. هن تاريخ، سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ورهاڱي کان پوءِ ڪجهه سال سنڌ ۾ رهڻ بعد 1952ع ۾ هندستان لڏي ويو، جتي احمد آباد ۾ پنهنجي علمي ۽ صحافتي سرگرمين کي جاري رکيائين.<ref name="SindhCourier2026">{{cite web |last=Thakkar |first=Jayanti Arjandas |title=Gangaram Samrat: Devoted Sindhi Historian |url=https://sindhcourier.com/gangaram-samrat-devoted-sindhi-historian/ |website=Sindh Courier |date=20 August 2026 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> گنگارام سمراٽ تاريخي تحقيق سان گڏ سنڌ جي قديم تاريخ، آريائي تاريخ ۽ سنڌي ٻوليءَ جي موضوعن تي پڻ لکيو. سندس ڪتابن ۾ ''سنڌو سووير''، ''آدي ديش'' ۽ ٻيون تصنيفون شامل آهن.<ref name="OpenLibrary">{{cite web |title=Gangaram Samrat |url=https://openlibrary.org/authors/OL565647A/Gangaram_Samrat |website=Open Library |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == لاڳاپيل تصنيفون == گنگارام سمراٽ جي ڪتابن جي فهرست ۾ ''آدي ديش'' پڻ موجود آهي، جنهن ۾ آريائن ۽ هندن جي قديم تاريخ جو موضوع شامل آهي. سنڌي سنچيا جي ڪتابياتي رڪارڊ موجب هن ڪتاب جي هڪ ڇاپي جي اشاعت 1972ع ۾ احمد آباد مان ٿي هئي.<ref name="SanchayaAdi">{{cite web |title=Ādī Desu |url=https://sindhisanchaya.in/books/48064 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> ''آدي ديش'' جو ''هندستان'' واري ٽن جلدن جي سلسلي سان ڪو سڌو ڪتابياتي تعلق تصديق نه ٿيو آهي. == اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ == ''هندستان'' جي اشاعت جو سال 1967ع ڄاڻايل آهي. هن ڪتاب جي ناشر، ڇپائيءَ جي هنڌ، صفحن جي تعداد، اصل سرورق ۽ بابن جي فهرست بابت وڌيڪ تحقيق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996" /> == پڻ ڏسو == * [[گنگارام سمراٽ]] * [[آريه ورت]] * [[ڀارت ورش]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openlibrary.org/authors/OL565647A/Gangaram_Samrat اوپن لائبريريءَ ۾ گنگارام سمراٽ جا ڪتاب] * [https://sindhisanchaya.in/books/22 سنڌي سنچيا ۾ گنگارام سمراٽ جي تصنيف جو رڪارڊ] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:1967ع جا ڪتاب]] [[زمرو:تاريخ جا ڪتاب]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] o6ax3epfjwffhbe3iv78hfy1mdv75di 0 105341 428119 2026-11-04T22:26:52Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = هندستان جي آزاديءَ جي ڪهاڻي | title_orig = Hindustaan jee Aazaadee-a jee Kahaanee | author = ڦول روهڙا | language = سنڌي | country = ڀارت | genre = ٻاراڻو ادب، تاريخي ڪهاڻي | subject = هندستان جي آزادي | pub_date = 1985ع }} '''هندستان جي آزاديءَ جي ڪهاڻي''' (''Hindustaan jee Aazaadee-a jee Kahaanee'') سنڌي ٻوليءَ ۾ ٻارن لاءِ لکي... 428119 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هندستان جي آزاديءَ جي ڪهاڻي | title_orig = Hindustaan jee Aazaadee-a jee Kahaanee | author = ڦول روهڙا | language = سنڌي | country = ڀارت | genre = ٻاراڻو ادب، تاريخي ڪهاڻي | subject = هندستان جي آزادي | pub_date = 1985ع }} '''هندستان جي آزاديءَ جي ڪهاڻي''' (''Hindustaan jee Aazaadee-a jee Kahaanee'') سنڌي ٻوليءَ ۾ ٻارن لاءِ لکيل تاريخي موضوع وارو ڪهاڻين جو ڪتاب آهي، جنهن جو ليکڪ '''ڦول روهڙا''' آهي. هي ڪتاب 1985ع ۾ شايع ٿيو. ان جو موضوع هندستان جي آزادي آهي. ڪتاب جو ذڪر موتي لال جوتواڻي جي 1996ع ۾ شايع ٿيل ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=56 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> == موضوع == ''هندستان جي آزاديءَ جي ڪهاڻي'' ٻارن جي ادب سان واسطو رکندڙ ڪتاب آهي، جنهن ۾ هندستان جي آزاديءَ کي ڪهاڻيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻي هن تصنيف کي هندستان جي آزاديءَ بابت ٻارن جي ڪهاڻين جو ڪتاب قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996" /> ڪتاب جي اصل متن جي دستيابي نه هئڻ سبب ان ۾ بيان ڪيل تاريخي واقعن، شخصيتن، ڪهاڻين جي تعداد ۽ انهن جي ترتيب بابت تفصيلي ڄاڻ جي تصديق نه ٿي سگهي آهي. == ادبي صنف == هي تصنيف سنڌي ٻاراڻي ادب ۽ تاريخي موضوع واري ڪهاڻيءَ جي صنف سان تعلق رکي ٿي. ڪتاب جو بنيادي موضوع هندستان جي آزادي آهي، جنهن کي ٻارن لاءِ ڪهاڻيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996" /> == تاريخي پسمنظر == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ برطانوي راڄ جي خاتمي سان لاڳاپيل سياسي ۽ سماجي جدوجهد هئي. 15 آگسٽ 1947ع تي هندستان آزاد ٿيو. آزاديءَ سان گڏ برطانوي هندستان جي ورهاڱي جي نتيجي ۾ پاڪستان پڻ قائم ٿيو. هي تاريخي پسمنظر ڪتاب جي موضوع سان لاڳاپيل آهي، پر اصل متن جي تصديق کان سواءِ انهن واقعن کي ڪتاب جي مخصوص بابن يا ڪهاڻين جو حصو قرار نٿو ڏئي سگهجي. [[فائل:Jawaharlal Nehru delivering his "tryst with destiny" speech.jpg|thumb|center|400px|جواهر لال نهرو 15 آگسٽ 1947ع جي شروعات تي هندستان جي آزاديءَ جي موقعي تي تقرير ڪندي. هيءَ تصوير ڪتاب جي موضوع سان لاڳاپيل آهي، اصل ڪتاب مان نه آهي.]] == ليکڪ == ''هندستان جي آزاديءَ جي ڪهاڻي'' جو ليکڪ ڦول روهڙا آهي. موتي لال جوتواڻي پنهنجي سنڌي ادب جي لغت ۾ هن ڪتاب کي ڦول روهڙا جي تصنيف طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996" /> ليکڪ جي ڄمڻ جي تاريخ، ادبي زندگيءَ، ٻين تصنيفن ۽ وفات بابت هن ڪتاب جي حوالي سان وڌيڪ معتبر سوانحي معلومات گهربل آهي. == ڪتابياتي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" ! style="background:#1565c0;color:white;width:35%;" | تفصيل ! style="background:#1565c0;color:white;" | ڄاڻ |- | style="background:#e3f2fd;" | ڪتاب جو نالو | هندستان جي آزاديءَ جي ڪهاڻي |- | style="background:#f1f8e9;" | رومن سنڌي نالو | Hindustaan jee Aazaadee-a jee Kahaanee |- | style="background:#e3f2fd;" | ليکڪ | ڦول روهڙا |- | style="background:#f1f8e9;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#e3f2fd;" | ادبي صنف | ٻارن جي ڪهاڻي |- | style="background:#f1f8e9;" | موضوع | هندستان جي آزادي |- | style="background:#e3f2fd;" | اشاعت جو سال | 1985ع |- | style="background:#f1f8e9;" | ناشر | تصديق طلب |- | style="background:#e3f2fd;" | صفحن جو تعداد | تصديق طلب |- | style="background:#f1f8e9;" | بنيادي ڪتابياتي حوالو | موتي لال جوتواڻي، 1996ع، ص 56 |} == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻاراڻو ادب]] * [[سنڌي ادب]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[ٻاراڻو ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.in/ سنڌي سنچيا — سنڌي ڪتابن جو ڊجيٽل ذخيرو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Indian_independence_movement وڪيميڊيا ڪامنز تي هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل تصويرون] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]] [[زمرو:1985ع جا ڪتاب]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] 61tm2n2yvwjhsocfsq0ghqnm7xwj4o4 0 105342 428120 2026-11-04T22:29:02Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{معلوماتي خانو تنظيم | نالو = هندستان ساهتيه مالا | اصل نالو = Hindustan Sahitya Mala | قسم = ڪتابن جي اشاعتي رٿا | قيام = 1952ع | مقام = بمبئي، ڀارت | مقصد = سنڌي ڪتابن جي اشاعت | ٻولي = سنڌي | اهم شخصيتون = منسنگ چوهرمل، ڄامٽمل ڀاوناڻي | لاڳاپيل ادارا = روزاني هندستان، هفتيوار هندواسي... 428120 wikitext text/x-wiki {{معلوماتي خانو تنظيم | نالو = هندستان ساهتيه مالا | اصل نالو = Hindustan Sahitya Mala | قسم = ڪتابن جي اشاعتي رٿا | قيام = 1952ع | مقام = بمبئي، ڀارت | مقصد = سنڌي ڪتابن جي اشاعت | ٻولي = سنڌي | اهم شخصيتون = منسنگ چوهرمل، ڄامٽمل ڀاوناڻي | لاڳاپيل ادارا = روزاني هندستان، هفتيوار هندواسي }} '''هندستان ساهتيه مالا''' (''Hindustan Sahitya Mala'') سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪتابن جي اشاعت جي هڪ رٿا هئي، جيڪا 1952ع ۾ سنڌي روزاني اخبار ''هندستان'' ۽ ان سان لاڳاپيل هفتيوار اخبار ''هندواسي'' جي ڇاپيندڙن ۽ ناشرن شروع ڪئي. هن رٿا تحت وندر ۽ سکيا لاءِ 50 مقبول ڪتاب شايع ڪيا ويا. ان جي اشاعتي سرگرمين ۾ منسنگ چوهرمل بنيادي ڪردار ادا ڪيو، جنهن کي ڄامٽمل ڀاوناڻي جي سهڪار حاصل هو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=56 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="PublishingSindhi">{{cite web |title=Publishing in Sindhi |url=https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ |website=Sindh Courier |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == تاريخي پسمنظر == هندستان ساهتيه مالا جو قيام هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪتابن جي اشاعت جي پسمنظر ۾ ٿيو. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي سنڌي ڳالهائيندڙ هندو ڀارت لڏي ويا. ان صورتحال ۾ سنڌي ٻوليءَ جي اخبارن، رسالن ۽ اشاعتي ادارن ڪتابن جي اشاعت جاري رکڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="PublishingSindhi" /> سنڌي روزاني اخبار ''هندستان'' جو اڳوڻو نالو ''هندو'' هو. اها اخبار 1916ع ۾ هفتيوار طور شروع ٿي ۽ 1917ع ۾ روزاني اخبار بڻجي. پهرين آگسٽ 1946ع تي ان جو نالو ''هندستان'' رکيو ويو. 1948ع ۾ اخبار جون آفيسون ڪراچيءَ مان بمبئي منتقل ٿيون.<ref name="PublishingSindhi" /> == قيام ۽ انتظام == هندستان ساهتيه مالا 1952ع ۾ شروع ٿي. موتي لال جوتواڻي موجب ان جي شروعات روزاني ''هندستان'' ۽ ان جي ساٿي هفتيوار ''هندواسي'' جي ڇاپيندڙن ۽ ناشرن ڪئي. سندس بيان ۾ ''هندواسي'' جي شروعات جو سال 1951ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996" /> منسنگ چوهرمل هن اشاعتي رٿا جي پٺيان اهم شخصيت هو. ڄامٽمل ڀاوناڻي سندس مددگار هو. ٻنهي جي ڪوششن سان رٿا تحت 50 مقبول ڪتاب شايع ٿيا.<ref name="Jotwani1996" /><ref name="PublishingSindhi" /> == اشاعتي سرگرميون == هن رٿا جو مقصد سنڌي پڙهندڙن لاءِ وندر ۽ سکيا جو مواد ڪتابن جي صورت ۾ مهيا ڪرڻ هو. ان تحت مجموعي طور 50 ڪتاب شايع ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهن سڀني ڪتابن جي مڪمل ڪتابياتي فهرست هن وقت تصديق ٿيل نه آهي.<ref name="Jotwani1996" /> سنڌي ٻوليءَ جي محقق ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ''Sindhi Language & Literature at a Glance'' جي ڪتابيات ۾ ''ڍولا مارو'' جو حوالو ڏنو آهي، جنهن جي اشاعت 1956ع ۾ بمبئيءَ مان هندستان ساهتيه مالا جي نالي سان ڄاڻايل آهي.<ref name="Allana2009">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=Sindhi Language & Literature at a Glance |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhi_Language_and_Literature-Ghulam_Ali_Allana-2009-cs.pdf}}</ref> سنڌي ورچوئل لائبريريءَ ۾ موجود ''Evolution of Sindhi Language'' جي ڪتابيات ۾ پڻ ''ڍولا مارو'' جو حوالو بمبئي، 1956ع، ساهتيه مالا جي اشاعت طور درج آهي.<ref name="EvolutionSindhi">{{cite book |title=Evolution of Sindhi Language |chapter=Chapter Three: Origin and Evolution of Sindhi Language |url=https://library.sindhila.org/public/book/44/read/1302 |website=Sindhi Virtual Library |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ڪتابن جي فهرست == هيٺ ڏنل جدول ۾ رٿا جي سڃاڻپ ۽ تصديق ٿيل اشاعت جو تفصيل ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #90caf9;border-collapse:collapse;" ! style="background:#1565c0;color:white;" | ڪتاب يا اشاعتي تفصيل ! style="background:#1565c0;color:white;" | سال ! style="background:#1565c0;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#e3f2fd;" | هندستان ساهتيه مالا | 1952ع | اشاعتي رٿا جو آغاز<ref name="Jotwani1996" /> |- | style="background:#f1f8e9;" | ''ڍولا مارو'' | 1956ع | بمبئيءَ مان شايع ٿيل ڪتاب؛ هندستان ساهتيه مالا جي نالي سان ڪتابياتي حوالو موجود<ref name="Allana2009" /><ref name="EvolutionSindhi" /> |- | style="background:#e3f2fd;" | مجموعي اشاعتون | مختلف سال | 50 مقبول ڪتاب شايع ٿيڻ جو ذڪر<ref name="Jotwani1996" /> |} == سنڌي اشاعت ۾ ڪردار == هندستان ساهتيه مالا ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ڪتابن جي اشاعت جي شروعاتي رٿائن مان هڪ هئي. ان جو ذڪر سنڌي اشاعت جي تاريخ ۾ اهڙي اداري طور ملي ٿو، جنهن پڙهندڙن لاءِ وندر ۽ سکيا جو مواد ڪتابن جي صورت ۾ مهيا ڪيو.<ref name="PublishingSindhi" /> هن رٿا جي بند ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ڪتابن جي باقاعدي اشاعت ۾ رسالن جو ڪردار وڌيو. ''ڪونج''، ''سنڌي ٽائيمز'' ۽ ''سنگيتا'' جهڙن رسالن پنهنجي نالن هيٺ ڪتاب پڻ شايع ڪيا.<ref name="PublishingSindhi" /> == لاڳاپيل اخبارون == === هندستان === ''هندستان'' سنڌي ٻوليءَ جي روزاني اخبار هئي، جنهن جي ڇاپيندڙن ۽ ناشرن هندستان ساهتيه مالا جي قيام ۾ حصو ورتو. اخبار جو اڳوڻو نالو ''هندو'' هو ۽ ورهاڱي کان پوءِ ان جون آفيسون بمبئي منتقل ٿيون.<ref name="PublishingSindhi" /> === هندواسي === ''هندواسي'' سنڌي هفتيوار اخبار هئي، جنهن کي موتي لال جوتواڻي هندستان ساهتيه مالا جي قيام سان لاڳاپيل ساٿي اخبار قرار ڏنو آهي. سندس ادبي لغت موجب هن هفتيوار جي شروعات 1951ع ۾ ٿي.<ref name="Jotwani1996" /> == تصوير == [[فائل:Sindhi Books.jpg|thumb|سنڌي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل مختلف ڪتاب. هيءَ تصوير هندستان ساهتيه مالا جي اصل اشاعتن جي نه آهي، پر سنڌي ڪتابن جي عام نمائندگي ڪري ٿي.]] == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي ڪتاب]] * [[هندستان]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ سنڌي ڪتابن جي اشاعت جي تاريخ] * [https://library.sindhila.org/ سنڌي ورچوئل لائبريري] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sindhi-language_books وڪيميڊيا ڪامنز تي سنڌي ڪتاب] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي اشاعتي ادارا]] [[زمرو:1952ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] mp38vh39qk4td2lmjrdaitw5yrlxkfi 428121 428120 2026-11-04T22:30:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 428121 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = هندستان ساهتيه مالا | native_name = هندستان ساهتيه مالا | romanized_name = Hindustan Sahitya Mala | type = ڪتابن جي اشاعتي رٿا | formation = 1952ع | location_city = بمبئي | location_country = ڀارت | purpose = سنڌي ڪتابن جي اشاعت، وندر ۽ سکيا | language = سنڌي | key_people = منسنگ چوهرمل، ڄامٽمل ڀاوناڻي | affiliations = روزاني هندستان، هفتيوار هندواسي }} '''هندستان ساهتيه مالا''' (''Hindustan Sahitya Mala'') سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪتابن جي اشاعت جي هڪ رٿا هئي، جيڪا 1952ع ۾ سنڌي روزاني اخبار ''هندستان'' ۽ ان سان لاڳاپيل هفتيوار اخبار ''هندواسي'' جي ڇاپيندڙن ۽ ناشرن شروع ڪئي. هن رٿا تحت وندر ۽ سکيا لاءِ 50 مقبول ڪتاب شايع ڪيا ويا. ان جي اشاعتي سرگرمين ۾ منسنگ چوهرمل بنيادي ڪردار ادا ڪيو، جنهن کي ڄامٽمل ڀاوناڻي جي سهڪار حاصل هو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=56 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="PublishingSindhi">{{cite web |title=Publishing in Sindhi |url=https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ |website=Sindh Courier |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == تاريخي پسمنظر == هندستان ساهتيه مالا جو قيام هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪتابن جي اشاعت جي پسمنظر ۾ ٿيو. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي سنڌي ڳالهائيندڙ هندو ڀارت لڏي ويا. ان صورتحال ۾ سنڌي ٻوليءَ جي اخبارن، رسالن ۽ اشاعتي ادارن ڪتابن جي اشاعت جاري رکڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="PublishingSindhi" /> سنڌي روزاني اخبار ''هندستان'' جو اڳوڻو نالو ''هندو'' هو. اها اخبار 1916ع ۾ هفتيوار طور شروع ٿي ۽ 1917ع ۾ روزاني اخبار بڻجي. پهرين آگسٽ 1946ع تي ان جو نالو ''هندستان'' رکيو ويو. 1948ع ۾ اخبار جون آفيسون ڪراچيءَ مان بمبئي منتقل ٿيون.<ref name="PublishingSindhi" /> == قيام ۽ انتظام == هندستان ساهتيه مالا 1952ع ۾ شروع ٿي. موتي لال جوتواڻي موجب ان جي شروعات روزاني ''هندستان'' ۽ ان جي ساٿي هفتيوار ''هندواسي'' جي ڇاپيندڙن ۽ ناشرن ڪئي. سندس بيان ۾ ''هندواسي'' جي شروعات جو سال 1951ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996" /> منسنگ چوهرمل هن اشاعتي رٿا جي پٺيان اهم شخصيت هو. ڄامٽمل ڀاوناڻي سندس مددگار هو. ٻنهي جي ڪوششن سان رٿا تحت 50 مقبول ڪتاب شايع ٿيا.<ref name="Jotwani1996" /><ref name="PublishingSindhi" /> == اشاعتي سرگرميون == هن رٿا جو مقصد سنڌي پڙهندڙن لاءِ وندر ۽ سکيا جو مواد ڪتابن جي صورت ۾ مهيا ڪرڻ هو. ان تحت مجموعي طور 50 ڪتاب شايع ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهن سڀني ڪتابن جي مڪمل ڪتابياتي فهرست هن وقت تصديق ٿيل نه آهي.<ref name="Jotwani1996" /> سنڌي ٻوليءَ جي محقق ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ''Sindhi Language & Literature at a Glance'' جي ڪتابيات ۾ ''ڍولا مارو'' جو حوالو ڏنو آهي، جنهن جي اشاعت 1956ع ۾ بمبئيءَ مان هندستان ساهتيه مالا جي نالي سان ڄاڻايل آهي.<ref name="Allana2009">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=Sindhi Language & Literature at a Glance |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhi_Language_and_Literature-Ghulam_Ali_Allana-2009-cs.pdf}}</ref> سنڌي ورچوئل لائبريريءَ ۾ موجود ''Evolution of Sindhi Language'' جي ڪتابيات ۾ پڻ ''ڍولا مارو'' جو حوالو بمبئي، 1956ع، ساهتيه مالا جي اشاعت طور درج آهي.<ref name="EvolutionSindhi">{{cite book |title=Evolution of Sindhi Language |chapter=Chapter Three: Origin and Evolution of Sindhi Language |url=https://library.sindhila.org/public/book/44/read/1302 |website=Sindhi Virtual Library |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ڪتابن جي فهرست == هيٺ ڏنل جدول ۾ رٿا جي سڃاڻپ ۽ تصديق ٿيل اشاعت جو تفصيل ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #90caf9;border-collapse:collapse;" ! style="background:#1565c0;color:white;" | ڪتاب يا اشاعتي تفصيل ! style="background:#1565c0;color:white;" | سال ! style="background:#1565c0;color:white;" | وضاحت |- | style="background:#e3f2fd;" | هندستان ساهتيه مالا | 1952ع | اشاعتي رٿا جو آغاز<ref name="Jotwani1996" /> |- | style="background:#f1f8e9;" | ''ڍولا مارو'' | 1956ع | بمبئيءَ مان شايع ٿيل ڪتاب؛ هندستان ساهتيه مالا جي نالي سان ڪتابياتي حوالو موجود<ref name="Allana2009" /><ref name="EvolutionSindhi" /> |- | style="background:#e3f2fd;" | مجموعي اشاعتون | مختلف سال | 50 مقبول ڪتاب شايع ٿيڻ جو ذڪر<ref name="Jotwani1996" /> |} == سنڌي اشاعت ۾ ڪردار == هندستان ساهتيه مالا ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ڪتابن جي اشاعت جي شروعاتي رٿائن مان هڪ هئي. ان جو ذڪر سنڌي اشاعت جي تاريخ ۾ اهڙي اداري طور ملي ٿو، جنهن پڙهندڙن لاءِ وندر ۽ سکيا جو مواد ڪتابن جي صورت ۾ مهيا ڪيو.<ref name="PublishingSindhi" /> هن رٿا جي بند ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ڪتابن جي باقاعدي اشاعت ۾ رسالن جو ڪردار وڌيو. ''ڪونج''، ''سنڌي ٽائيمز'' ۽ ''سنگيتا'' جهڙن رسالن پنهنجي نالن هيٺ ڪتاب پڻ شايع ڪيا.<ref name="PublishingSindhi" /> == لاڳاپيل اخبارون == === هندستان === ''هندستان'' سنڌي ٻوليءَ جي روزاني اخبار هئي، جنهن جي ڇاپيندڙن ۽ ناشرن هندستان ساهتيه مالا جي قيام ۾ حصو ورتو. اخبار جو اڳوڻو نالو ''هندو'' هو ۽ ورهاڱي کان پوءِ ان جون آفيسون بمبئي منتقل ٿيون.<ref name="PublishingSindhi" /> === هندواسي === ''هندواسي'' سنڌي هفتيوار اخبار هئي، جنهن کي موتي لال جوتواڻي هندستان ساهتيه مالا جي قيام سان لاڳاپيل ساٿي اخبار قرار ڏنو آهي. سندس ادبي لغت موجب هن هفتيوار جي شروعات 1951ع ۾ ٿي.<ref name="Jotwani1996" /> == تصوير == [[فائل:Sindhi Books.jpg|thumb|سنڌي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل مختلف ڪتاب. هيءَ تصوير هندستان ساهتيه مالا جي اصل اشاعتن جي نه آهي، پر سنڌي ڪتابن جي عام نمائندگي ڪري ٿي.]] == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي ڪتاب]] * [[هندستان]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ سنڌي ڪتابن جي اشاعت جي تاريخ] * [https://library.sindhila.org/ سنڌي ورچوئل لائبريري] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sindhi-language_books وڪيميڊيا ڪامنز تي سنڌي ڪتاب] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي اشاعتي ادارا]] [[زمرو:1952ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] kngrltrf4t2b6nhnak39t5rev1e458d 0 105343 428122 2026-11-04T22:34:48Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox book | name = هندوتوا | title_orig = Hindutva | author = ونائڪ دامودر ساورڪر | translator = منوهرداس ڪئورومل کلناڻي | language = سنڌي | subject = هندوتوا، هندو قومپرستي | genre = سياسي فڪر، ترجمو | pub_date = 1946ع | orig_lang_code = en | english_pub_date = 1923ع (اصل انگريزي تصنيف) }} '''هندوتوا''' (''Hindutva'') ونائڪ دامودر ساورڪر جي... 428122 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = هندوتوا | title_orig = Hindutva | author = ونائڪ دامودر ساورڪر | translator = منوهرداس ڪئورومل کلناڻي | language = سنڌي | subject = هندوتوا، هندو قومپرستي | genre = سياسي فڪر، ترجمو | pub_date = 1946ع | orig_lang_code = en | english_pub_date = 1923ع (اصل انگريزي تصنيف) }} '''هندوتوا''' (''Hindutva'') ونائڪ دامودر ساورڪر جي سياسي فڪر بابت تصنيف جو سنڌي ترجمو آهي، جيڪو '''منوهرداس ڪئورومل کلناڻي''' 1946ع ۾ ڪيو. موتي لال جوتواڻي جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ترجمي جو ذڪر موجود آهي. جوتواڻي اصل ڪتاب جي ٻولي مراٺي ڄاڻائي آهي، جڏهن ته ساورڪر جي 1923ع واري اصل تصنيف انگريزيءَ ۾ لکيل هئي. ان ڪري سنڌي ترجمي لاءِ استعمال ٿيل مخصوص ڇاپي جي ٻوليءَ جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="SavarkarOriginal">{{cite web |title=Downloads |url=https://savarkar.org/en/encyc/2018/3/23/Download-section.html |website=Savarkar.org |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == اصل تصنيف == ''هندوتوا'' جو اصل ليکڪ [[ونائڪ دامودر ساورڪر]] (1883ع–1966ع) هو، جيڪو هندستان جو سياسي مفڪر، ليکڪ ۽ هندو قومپرستيءَ جو نظرياتي اڳواڻ هو. هن پنهنجي ڪتاب ۾ هندوتوا جي تصور کي هندو قومي، ثقافتي ۽ سياسي سڃاڻپ سان ڳنڍيو. سندس اصل تصنيف مئي 1923ع ۾ ''هندوتوا'' جي عنوان سان، «هڪ مراٺا» جي فرضي نالي هيٺ شايع ٿي. ڪتاب جي اندروني عنوان ۾ ''Essentials of Hindutva'' پڻ استعمال ٿيل هو.<ref name="Original1923">{{cite web |title=Essentials of Hindutva 1923 title page |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Essentials_of_Hindutva_1923_title_page.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="SavarkarOriginal" /> ساورڪر جي هندوتوا واري نظريي ۾ هندو سڃاڻپ کي رڳو مذهبي عقيدي تائين محدود نه رکيو ويو، پر گڏيل تاريخ، ثقافت، وطن ۽ قومي وابستگيءَ سان پڻ ڳنڍيو ويو. سندس تصور موجب هندستان کي اباڻو وطن ۽ مقدس سرزمين سمجهڻ هندو سڃاڻپ جي اهم شرطن مان هو. هن تشريح جي مذهبي اقليتن ۽ هندستاني قوميت تي اثرن بابت مختلف سياسي ۽ علمي نقطه نظر موجود آهن.<ref name="Noorani2016">{{cite news |last=Noorani |first=A. G. |title=What is Hindutva? |url=https://www.dawn.com/news/1301496 |work=Dawn |date=10 December 2016 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="Bakhle2024">{{cite book |last=Bakhle |first=Janaki |title=Savarkar and the Making of Hindutva |publisher=Princeton University Press |year=2024 |doi=10.1515/9780691251486 |language=en}}</ref> == سنڌي ترجمو == موتي لال جوتواڻي جي ادبي لغت موجب ''هندوتوا'' جو سنڌي ترجمو منوهرداس ڪي. کلناڻي 1946ع ۾ ڪيو. هيءُ حوالو سنڌي ادب ۾ سياسي ۽ فڪري تصنيفن جي ترجمي جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996" /> سنڌي ترجمي جو اصل عنواني صفحو، ناشر، ڇپائيءَ جو هنڌ، صفحن جو تعداد ۽ مترجم جو مهاڳ هن وقت تصديق ٿيل نه آهن. انهيءَ ڪري ترجمي جي متن، اختصار يا اضافن بابت ڪو قطعي نتيجو ڪڍڻ ممڪن نه آهي. == مترجم == '''منوهرداس ڪئورومل کلناڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، محقق ۽ مترجم هو. هن سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب بابت پڻ لکيو. سندس انگريزي تصنيف ''A General Survey of Sindhi Language & Literature: Old and New'' سال 1959ع ۾ شايع ٿي.<ref name="Khilnani1959">{{cite book |last=Khilnani |first=Manohar Dass K. |title=A General Survey of Sindhi Language & Literature: Old and New |year=1959 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=R7Oa5P4nV0wC}}</ref> ڀارت جي ساهتيه اڪادمي جي سنڌي ڪتابن واري فهرست موجب منوهرداس ڪئورومل گانڌيءَ جي چونڊ لکڻين جو سنڌي ترجمو ''انسان سڀ ڀائر'' پڻ ڪيو، جيڪو 1964ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Akademi">{{cite web |title=Sindhi Publications |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf |publisher=Sahitya Akademi |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي آزاديءَ جي تحريڪ بابت تحقيقي مواد ۾ ڪئورومل کلناڻي، سندس پٽ منوهرداس ۽ سندس ننهن امرتا ديويءَ جي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ شرڪت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="PathanFreedom">{{cite book |last=Pathan |first=Dur Muhammad |title=Contribution of Sindh in Movement of Independence of India |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/CONTRIBUTION_OF_SINDH_IN_MOVEMENT_OF_INDEPENDENCE_OF_INDIA.pdf |language=en}}</ref> == هندوتوا جو نظرياتي پسمنظر == ساورڪر جو ''هندوتوا'' هندستان ۾ هندو قومپرستيءَ جي فڪري تاريخ جي اهم تصنيفن مان شمار ٿئي ٿو. هن هندوتوا کي هندومت جي مذهبي تعليم کان الڳ، هڪ وسيع ثقافتي ۽ قومي سڃاڻپ طور بيان ڪيو.<ref name="Noorani2016" /> تاريخدان جانڪي بکل پنهنجي ڪتاب ''Savarkar and the Making of Hindutva'' ۾ ساورڪر جي فڪر، سندس تاريخ نويسي، ذات پات بابت خيالن ۽ مسلمانن بابت سندس موقف جو تنقيدي جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق ۾ هندوتوا جي نظريي کي جديد هندستان جي سياسي تاريخ ۽ هندو قومپرستيءَ جي ارتقا سان ڳنڍي ڏٺو ويو آهي.<ref name="Bakhle2024" /> هي پسمنظر اصل تصنيف سان واسطو رکي ٿو؛ سنڌي ترجمي جي مخصوص عبارت يا مترجم جي ذاتي موقف بابت ان مان سڌو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" ! style="background:#175a88;color:white;width:35%;" | تفصيل ! style="background:#175a88;color:white;" | ڄاڻ |- | style="background:#e8f3fa;" | سنڌي عنوان | هندوتوا |- | style="background:#edf6ee;" | اصل عنوان | ''Hindutva'' |- | style="background:#e8f3fa;" | اصل ليکڪ | ونائڪ دامودر ساورڪر |- | style="background:#edf6ee;" | سنڌي مترجم | منوهرداس ڪئورومل کلناڻي |- | style="background:#e8f3fa;" | اصل تصنيف جي اشاعت | 1923ع |- | style="background:#edf6ee;" | سنڌي ترجمي جي اشاعت | 1946ع |- | style="background:#e8f3fa;" | اصل تصنيف جي ٻولي | انگريزي |- | style="background:#edf6ee;" | سنڌي ترجمي جو سڌو ماخذ | تصديق طلب |- | style="background:#e8f3fa;" | موضوع | هندوتوا ۽ هندو قومپرستي |- | style="background:#edf6ee;" | سنڌي ڇاپي جو ناشر | تصديق طلب |} == اصل ڪتاب ۽ سنڌي ترجمي ۾ فرق == اصل ڪتاب ساورڪر جو سياسي ۽ نظرياتي متن آهي، جڏهن ته 1946ع وارو ''هندوتوا'' ان سان لاڳاپيل سنڌي ترجمو آهي. اصل تصنيف جي مختلف ڇاپن ۽ عنوانن بابت دستاويزي معلومات موجود آهي، پر سنڌي ترجمي جي مڪمل متن سان تقابلي اڀياس کان سواءِ اهو طئي نٿو ڪري سگهجي ته ترجمي ۾ اصل متن جا سڀ حصا شامل هئا يا نه.<ref name="SavarkarOriginal" /><ref name="Jotwani1996" /> == تصوير == [[فائل:Essentials of Hindutva 1923 title page.jpg|thumb|1923ع واري اصل ''هندوتوا'' جو عنواني صفحو. هي 1946ع جي سنڌي ترجمي جو سرورق نه آهي.]] == پڻ ڏسو == * [[هندوتوا]] * [[ونائڪ دامودر ساورڪر]] * [[هندو قومپرستي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ترجمو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Essentials_of_Hindutva_1923_title_page.jpg اصل ڪتاب جو عنواني صفحو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://savarkar.org/en/encyc/2018/3/23/Download-section.html ساورڪر جي لکڻين جا ڊجيٽل نسخا] * [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪادمي جي سنڌي ڪتابن جي فهرست] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:1946ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ترجما]] [[زمرو:سياسي ڪتاب]] ft7teul9qp2xmxs56lhboegdqnfsbf4 0 105344 428124 2026-11-04T22:44:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو هنگلاج جي سفر بابت سنڌي سفرنامو، 1971ع}} {{About|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سفرنامي بابت|بلوچستان جي مذهبي ماڳ بابت|هنگلاج}} {{Infobox book | name = هنگلاج جو سفر | title_orig = هنگلاج جو سفر | author = [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] | language = سنڌي... 428124 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو هنگلاج جي سفر بابت سنڌي سفرنامو، 1971ع}} {{About|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سفرنامي بابت|بلوچستان جي مذهبي ماڳ بابت|هنگلاج}} {{Infobox book | name = هنگلاج جو سفر | title_orig = هنگلاج جو سفر | author = [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[پاڪستان]] | genre = [[سفرنامو]] | subject = [[هنگلاج]] جو سفر | pub_date = 1971ع | publisher = ٽماهي مهراڻ | media_type = رسالي ۾ شايع ٿيل سفرنامو | image = | caption = }} '''هنگلاج جو سفر''' (''Hinglaj jo Safar'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ مختصر [[سفرنامو]] آهي، جنهن جو ليکڪ [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] آهي. هن لکڻيءَ ۾ ليکڪ بلوچستان جي تاريخي مذهبي ماڳ [[هنگلاج]] ڏانهن پنهنجي سفر جو احوال بيان ڪيو آهي. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف کي 1971ع جي سفرنامي طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=56 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي سفرنامي بابت مضمون موجب ڊاڪٽر بلوچ هي سفرنامو 1960ع ڌاري لکيو هو، جيڪو ٽماهي ''مهراڻ'' ۾ 1971ع ۾ شايع ٿيو. ان ڪري 1971ع هن سفرنامي جي ڄاڻايل اشاعت جو سال آهي، جڏهن ته اصل سفر جي قطعي تاريخ بابت وڌيڪ تحقيق گهربل آهي.<ref name="SindhianaTravel">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ادب ۾ سفرنامو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ادب+۾+سفرنامو |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> == ڪتابياتي سڃاڻپ == ''هنگلاج جو سفر'' سنڌي سفرنامي جي صنف سان لاڳاپيل آهي. جوتواڻي هن کي ليکڪ جي هنگلاج ڏانهن ڪيل سفر جو مختصر احوال قرار ڏنو آهي، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ان جي ٽماهي ''مهراڻ'' ۾ اشاعت جو ذڪر ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaTravel"/> هن سفرنامي جي اصل 1971ع واري رسالي جو مخصوص شمارو، صفحا، متن ۽ ان جي جدا ڪتابي ڇاپي بابت مڪمل ڪتابياتي معلومات هن وقت تصديق ٿيل نه آهي. تنهنڪري هن لکڻيءَ کي بنا ثبوت جي الڳ شايع ٿيل ڪتاب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == ليکڪ == [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] (1917ع–2011ع) سنڌ جو محقق، مؤرخ، لسانيات جو ماهر، تعليمدان ۽ اديب هو. هن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب، تاريخ، آثار قديمه، موسيقي، ثقافت ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڪلام بابت وسيع تحقيقي ڪم ڪيو.<ref name="Jiskani2020">{{cite book |last=Jiskani |first=Lal Bakhsh |title=Sindh Studies: Culture and History |year=2020 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindh_Studies_Culture_And_History-Lal_Bakhsh_Jiskani-2020-cs.pdf}}</ref> ڊاڪٽر بلوچ جي تحقيق ۾ مختلف علائقن جو دورو ڪرڻ، مقامي ماڻهن سان ملاقاتون ڪرڻ ۽ زباني روايتون گڏ ڪرڻ اهم طريقا هئا. سندس علمي ڪم ۾ سنڌ جي جبلائي، سامونڊي، تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن بابت مواد پڻ شامل آهي.<ref name="Jiskani2020"/> هن جي تصنيفن ۽ ترتيب ڏنل ڪتابن ۾ ''شاهه جو رسالو''، سنڌي لوڪ ڪهاڻين جا مجموعا ۽ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت تحقيقي ڪم شامل آهن.<ref name="SindhLibraryBaloch">{{cite web |title=Books by Dr. Nabi Bakhsh Khan Baloch |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=Dr.+Nabi+Bakhsh+Khan+Baloch |website=Library of Sindh |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == سفرنامي جو موضوع == ''هنگلاج جو سفر'' جو بنيادي موضوع ليکڪ جو بلوچستان ۾ واقع هنگلاج ڏانهن سفر آهي. موجود ڪتابياتي حوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته هيءَ لکڻي هڪ مختصر سفري احوال آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هنگلاج ڏانهن سفر جي تاريخي، جاگرافيائي ۽ مذهبي اهميت سبب هي موضوع سنڌي سفرنامي جي انهيءَ روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ليکڪ مختلف علائقن، تيرٿن، تاريخي ماڳن ۽ قدرتي منظرن جو احوال قلمبند ڪندا رهيا آهن.<ref name="SindhianaTravel"/> اصل سفرنامي جي مڪمل متن کان سواءِ اهو طئي نٿو ڪري سگهجي ته ليکڪ ڪهڙن مخصوص ڳوٺن، جبلن، رستن، شخصيتن يا مذهبي رسمن جو تفصيلي ذڪر ڪيو هو. == سفر جي منزل: هنگلاج == [[هنگلاج]] پاڪستان جي صوبي [[بلوچستان]] جي [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي ضلعي]] ۾ واقع هڪ تاريخي هندو تيرٿ آهي. هي ماڳ [[هنگول نيشنل پارڪ]] اندر، [[هنگول درياهه]] جي ويجهو، مڪران جي جابلو علائقي ۾ هڪ قدرتي غار ۾ قائم آهي.<ref name="UNESCOHingol">{{cite web |title=Hingol Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6109/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=2016-04-12 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> هنگلاج کي [[هندو ڌرم]] جي شڪتي روايت ۾ هڪ مقدس تيرٿ سمجهيو ويندو آهي. هن ماڳ کي هنگلاج ماتا، هنگولا ديوي ۽ ناني مندر جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. مقامي مسلمانن جي ڪجهه روايتن ۾ پڻ ناني مندر کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي.<ref name="UNESCOHingol"/> يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست موجب هنگلاج ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 190 ڪلوميٽر اولهه طرف آهي. هن علائقي ۾ هنگول درياهه، قدرتي غارون، جبلائي واديون ۽ چندرگپ سميت مٽيءَ جا ٻرندڙ جبل موجود آهن.<ref name="UNESCOHingol"/> [[فائل:Hinglaj Mata Mandir Cave entrance, Pakistan - panoramio.jpg|thumb|هنگلاج ماتا مندر جي قدرتي غار جو داخلي حصو. هيءَ 2008ع جي تصوير آهي، جيڪا سفرنامي جي اصل اشاعت کان پوءِ ورتي وئي.]] === تاريخي ياترا ۽ رستا === هنگلاج جي ياترا سنڌ ۽ بلوچستان جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور ياتري سنڌ ۽ ٻين علائقن مان مڪران جي جبلائي رستن وسيلي هنگلاج پهچندا هئا. سفر دوران پٿريلا رستا، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ڏکيا لنگهه اهم مشڪلاتون هيون.<ref name="Schaflechner2018">{{cite book |last=Schaflechner |first=Jürgen |title=Hinglaj Devi: Identity, Change, and Solidification at a Hindu Temple in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2018 |isbn=9780190850524 |doi=10.1093/oso/9780190850524.001.0001 |language=en}}</ref> هنگلاج جي تاريخي سفرن بابت هي پسمنظر عام تحقيقي ماخذن مان ورتل آهي؛ ان کي ڊاڪٽر بلوچ جي سفرنامي ۾ بيان ڪيل مخصوص رستي يا واقعن جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. === قدرتي ۽ مذهبي منظرنامو === هنگلاج جو علائقو هنگول درياهه، خشڪ جبلن، قدرتي غارن ۽ مٽيءَ جي ٻرندڙ جبلن سبب سڃاتو وڃي ٿو. چندرگپ ۽ کانديواري جا مٽيءَ جا ٻرندڙ جبل هنگلاج جي روايتي ياترا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCOHingol"/> [[فائل:Devotees going to Baba Chandragup volcano on their way to Hinglaj Mata.jpg|thumb|هنگلاج جي ياترا دوران چندرگپ ڏانهن ويندڙ عقيدتمند.]] يونيسڪو جي دستاويز موجب هنگلاج جي عبادتگاهه ۾ روايتي وڏي عمارت بدران قدرتي غار اندر هڪ عبادتي آستان موجود آهي. هن ماڳ جي مذهبي رسمن جو تعلق ڀرپاسي جي قدرتي منظرنامي سان پڻ آهي.<ref name="UNESCOHingol"/> == سنڌي سفرنامي جي روايت ۾ حيثيت == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سنڌي ادب ۾ سفرنامي جي صنف جي ارتقا دوران تاريخي ماڳن، مذهبي تيرٿن، جبلن، شهرن ۽ ٻين علائقن بابت ڪيترائي سفرناما لکيا ويا.<ref name="SindhianaTravel"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو ''هنگلاج جو سفر'' انهيءَ صنف جي هڪ مثال طور درج ٿيل آهي. ساڳئي ماخذ موجب ڊاڪٽر بلوچ جو هڪ ٻيو سفرنامو ''بلوچستان جا نظارا ــ لسٻيلي جو سفر'' ٽماهي ''مهراڻ'' جي مئي، جون ۽ جولاءِ 1946ع واري اشاعت ۾ ڇپيو هو.<ref name="SindhianaTravel"/> انهن ٻنهي لکڻين جا عنوان ۽ ڄاڻايل اشاعتي سال مختلف آهن. انهن کي هڪ ئي سفرنامو قرار ڏيڻ لاءِ اصل متنن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205781;color:white;padding:8px;" | ''هنگلاج جو سفر'' بابت ڪتابياتي ڄاڻ |- ! style="background:#dcebf5;width:35%;" | تفصيل ! style="background:#dcebf5;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf4fb;" | عنوان | هنگلاج جو سفر |- | style="background:#f0f7ec;" | رومن عنوان | ''Hinglaj jo Safar'' |- | style="background:#eaf4fb;" | ليکڪ | [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] |- | style="background:#f0f7ec;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#eaf4fb;" | ادبي صنف | مختصر سفرنامو |- | style="background:#f0f7ec;" | موضوع | هنگلاج ڏانهن ليکڪ جو سفر |- | style="background:#eaf4fb;" | لکجڻ جو ڄاڻايل دور | 1960ع ڌاري |- | style="background:#f0f7ec;" | اشاعت جو سال | 1971ع |- | style="background:#eaf4fb;" | اشاعت جو ذريعو | ٽماهي ''مهراڻ'' |- | style="background:#f0f7ec;" | مخصوص شمارو ۽ صفحا | تصديق طلب |- | style="background:#eaf4fb;" | الڳ ڪتابي ڇاپو | تصديق نه ٿيو |- | style="background:#f0f7ec;" | بنيادي ڪتابياتي ماخذ | جوتواڻي، 1996ع؛ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |} == لاڳاپيل سفرنامن سان ڀيٽ == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" ! style="background:#226b67;color:white;" | تصنيف ! style="background:#226b67;color:white;" | ليکڪ ! style="background:#226b67;color:white;" | اشاعت ! style="background:#226b67;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf6f3;" | ''بلوچستان جا نظارا ــ لسٻيلي جو سفر'' | ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ | 1946ع | لسٻيلي جو سفر |- | style="background:#f2f7fb;" | ''هنگلاج جو سفر'' | ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ | 1971ع | هنگلاج ڏانهن سفر |- | style="background:#eaf6f3;" | ''هنگلاج ۾ چانهه'' | غلام نبي آگرو | اشاعت جو سال هتي تصديق ٿيل نه آهي | هنگلاج بابت سفرنامو |} <ref name="SindhianaTravel"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Hinglaj Mata Mandir Cave entrance, Pakistan - panoramio.jpg|هنگلاج جي غار جو داخلي حصو File:Hinglaj Mata Mandir.jpg|هنگلاج ماتا مندر File:Nani ki Mandir.jpg|ناني مندر File:Devotees going to Baba Chandragup volcano on their way to Hinglaj Mata.jpg|چندرگپ ڏانهن ويندڙ ياتري File:Mata mandir Hinglaj.jpg|هنگلاج جو مذهبي ماڳ </gallery> == پڻ ڏسو == * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[هنگلاج]] * [[هنگلاج ماتا]] * [[هنگول نيشنل پارڪ]] * [[هنگول درياهه]] * [[لسٻيلو ضلعو]] * [[سنڌي ادب]] * [[سفرنامو]] * [[مهراڻ (رسالو)]] * [[بلوچستان]] == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=Schaflechner |first=Jürgen |title=Hinglaj Devi: Identity, Change, and Solidification at a Hindu Temple in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2018 |isbn=9780190850524}} * {{cite book |last=Jiskani |first=Lal Bakhsh |title=Sindh Studies: Culture and History |year=2020 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ادب+۾+سفرنامو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ــ سنڌي ادب ۾ سفرنامو] * [https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=Dr.+Nabi+Bakhsh+Khan+Baloch ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي ڪتابن جي فهرست] * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6109/ يونيسڪو ــ هنگول جو ثقافتي منظرنامو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hinglaj_Mata وڪيميڊيا ڪامنز ــ هنگلاج جون تصويرون] {{Commons category|Hinglaj Mata}} [[زمرو:سنڌي سفرناما]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1971ع جون ادبي تخليقون]] [[زمرو:نبي بخش خان بلوچ]] ge59ltdlm7q66zwl99ofj2am2xdq82h 0 105345 428125 2026-11-04T22:47:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو حقيقت نگار ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل (1907ع–1956ع)}} {{Infobox writer | name = امر لعل هنگوراڻي | native_name = امر لعل هنگوراڻي | romanized_name = Amarlal Hingorani | birth_date = 1907ع | death_date = 1956ع | occupation = ڪهاڻيڪار، وڪيل | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | nationality = هندستاني | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، حقيقت نگ... 428125 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو حقيقت نگار ڪهاڻيڪار ۽ وڪيل (1907ع–1956ع)}} {{Infobox writer | name = امر لعل هنگوراڻي | native_name = امر لعل هنگوراڻي | romanized_name = Amarlal Hingorani | birth_date = 1907ع | death_date = 1956ع | occupation = ڪهاڻيڪار، وڪيل | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | nationality = هندستاني | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، حقيقت نگار افسانو | movement = [[حقيقت نگاري]] | notable_works = ''[[ادو عبدالرحمان]]''، ''رام ۽ رحيم''، ''گوليءَ جو گناهه''، ''هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز'' }} '''امر لعل هنگوراڻي''' (''Amarlal Hingorani''؛ 1907ع–1956ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ پيشي جي لحاظ کان وڪيل هو. هو سنڌي ادب ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي شروعاتي حقيقت نگار ليکڪن مان شمار ٿئي ٿو. سندس ڪهاڻين ۾ انساني ڪردارنگاري، سماجي ناانصافي، مذهبي رواداري، انساني نفسيات ۽ روايتي سماج جي تضادن کي اهميت حاصل آهي. سندس مشهور ڪهاڻي '''«ادو عبدالرحمان»''' سنڌي ادب ۾ هڪ اهم ڪردارنگاريءَ واري ڪهاڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="SindhianaStory">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ڪهاڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ڪهاڻي |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» 1930ع ۾ رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شايع ٿي ۽ پوءِ 1940ع ڌاري ٻيهر ڇپي. ان جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ٿيو. 1981ع ۾ سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر، سندس ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia">{{cite web |title=The Post-Partition Sindhi Short Story |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story |website=Sahapedia |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == زندگي == امر لعل هنگوراڻي 1907ع ۾ ڄائو ۽ 1956ع ۾ وفات ڪيائين. سندس زندگيءَ بابت موجود ڪتابياتي ماخذن ۾ کيس وڪيل ۽ مختصر ڪهاڻيڪار ڄاڻايو ويو آهي. سندس جنم ڀومي، تعليم، وڪالت جي مخصوص هنڌ ۽ وفات جي جاءِ بابت وڌيڪ مستند سوانحي تحقيق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> 1961ع ۾ شايع ٿيل انگريزي ادبي رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ هنگوراڻيءَ جو تعارف هڪ وڪيل ۽ ڪهاڻيڪار طور ڏنل آهي. ان شماري ۾ سندس ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو ترجمو پڻ شايع ٿيو هو. رسالي جي تعارفي نوٽ ۾ سندس وفات جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Quest1961">{{cite journal |last=Hingorani |first=Amarlal |title=Brother Abdur Rahman |journal=Quest |issue=31 |date=October–December 1961 |language=en |url=https://indianliberals.in/primary-works/qt031/}}</ref><ref name="IndianLiberals">{{cite web |title=Amarlal Hingorani |url=https://indianliberals.in/thinkers/amarlal-hingorani/ |website=Indian Liberals |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ادبي پسمنظر == ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ سماجي اصلاح، قومي شعور، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات بابت نوان تجربا ٿيڻ لڳا. اڳوڻي اصلاحي ۽ نصيحت آموز ڪهاڻيءَ کان اڳتي وڌندي ليکڪن ڪردارن جي نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن کي وڌيڪ نمايان ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="Allana1991">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991 |language=en |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf}}</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ۾ پوپٽي هيراننداڻيءَ جي راءِ نقل ڪندي امر لعل هنگوراڻي، مرزا نادر بيگ، عثمان علي انصاري ۽ آسانند مامتورا کي انهن ليکڪن ۾ شمار ڪري ٿو، جن 1930ع واري ڏهاڪي ۾ جديد سنڌي ڪهاڻيءَ لاءِ نوان موضوع ۽ اسلوب اختيار ڪيا.<ref name="Allana1991"/> شيخ عزيز پنهنجي ڪتاب ''History of Sindhi Literature'' ۾ هنگوراڻيءَ کي سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ جي اهم بنيادي ليکڪن مان شمار ڪري ٿو. سندس تجزيي موجب هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين سنڌي افسانوي ادب ۾ ڪردارنگاريءَ ۽ نفسياتي اڀياس کي نئون رخ ڏنو.<ref name="ShaikhAziz2008">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf}}</ref> == ادبي خدمتون == === رسالو ڦلواڙي === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب امر لعل هنگوراڻيءَ جون ڪهاڻيون سندس جاري ڪيل رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ 1930ع ۾ شايع ٿيون. هن رسالي جو جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر سان تعلق رهيو.<ref name="SindhianaStory"/> «ادو عبدالرحمان» جي شروعاتي اشاعت بابت ''ڦلواڙي'' جو 1930ع وارو حوالو ملي ٿو. 1940ع ڌاري ڪهاڻيءَ جي ٻيهر اشاعت جو ذڪر پڻ موجود آهي. مختلف ماخذن ۾ 1930ع کي لکجڻ يا پهرين اشاعت ۽ 1940ع کي ٻيهر اشاعت جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/> === حقيقت نگاري ۽ ڪردارنگاري === هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ سماجي حقيقتن ۽ انساني ڪردارن جي نفسياتي پيچيدگين کي نمايان ڪيو ويو آهي. سندس افسانن ۾ عام ماڻهو، درويش، خاندان جا فرد ۽ سماجي حيثيت رکندڙ شخص ڪهاڻيءَ جي موضوعن طور سامهون اچن ٿا.<ref name="ShaikhAziz2008"/> سنڌي ادب جي فڪري تاريخ بابت هڪ مطالعي ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي سنڌ جي صوفياڻي فڪر، انساني رواداري ۽ سماجي تضادن سان ڳنڍيو ويو آهي. ان مطالعي موجب سندس ڪردار روايتي سماج جي کوکلائپ، شڪ، مذهبي تعصب ۽ انساني جذبن جي تضادن کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="IlmiKhazano">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/651/read |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> == مشهور ڪهاڻيون == === ادو عبدالرحمان === '''«ادو عبدالرحمان»''' هنگوراڻيءَ جي مشهور ڪهاڻي آهي، جنهن جو مرڪزي ڪردار عبدالرحمان نالي هڪ صوفي منش درويش آهي. ڪهاڻيءَ جو ماحول [[سکر]] ۽ سنڌ جي سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل آهي. عبدالرحمان پاڻ سان مخاطب ٿي سوالن جا جواب ڏئي ٿو ۽ پنهنجي مخصوص انداز سان ماڻهن جي عملن ۽ دعوائن جي حقيقت ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Sindhishaan">{{cite web |title=Some Masterpieces II: Ado Abdul Rehman |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="Quest1961"/> ڪهاڻيءَ ۾ هڪ غريب ماڻهوءَ تي هڪ مالدار شخص جي سون جي گهڙي چوري ڪرڻ جو الزام لڳايو وڃي ٿو. عبدالرحمان ان معاملي ۾ مداخلت ڪري ٿو. عدالت ۾ سندس گفتگو ۽ سوالن جي جوابن ذريعي مالدار شخص جي رويي ۽ سماجي حيثيت سان لاڳاپيل تضاد ظاهر ٿين ٿا. اهڙيءَ ريت ڪهاڻيءَ ۾ انصاف، طبقاتي فرق ۽ سماجي منافقت جا موضوع سامهون اچن ٿا.<ref name="Quest1961"/> عبدالرحمان جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ۽ ملنگ روايت سان ڳنڍيو ويو آهي. سندس گفتگوءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين انساني سڃاڻپ ۽ اخلاقي سچائيءَ جو تصور نمايان ٿئي ٿو. ڪهاڻيءَ ۾ سنڌي صوفي شاعرن [[سچل سرمست]] ۽ [[سامي]] جي فڪري پسمنظر جو پڻ اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="Sahapedia"/><ref name="SindhCourier2021">{{cite web |title=Addo Abdur Rahman: A tale from Sindh by Amarlal Hingorani |url=https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ |website=Sindh Courier |date=25 December 2021 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> === رام ۽ رحيم === «رام ۽ رحيم» هنگوراڻيءَ جي انهن ڪهاڻين مان هڪ آهي، جنهن ۾ هندو ۽ مسلمان برادرين جي وچ ۾ انساني لاڳاپن ۽ مذهبي رواداريءَ کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب بابت هڪ فڪري مطالعي موجب هيءَ ڪهاڻي مذهبي نفرت جي مقابلي ۾ انساني همدرديءَ جي اهميت ظاهر ڪري ٿي.<ref name="IlmiKhazano"/><ref name="SindhianaStory"/> === هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز === «هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز» ۾ هڪ پوڙهي شخص جي سوچ ۽ نوجوان نسل جي محبت بابت سندس رويي کي پيش ڪيو ويو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ پوڙهو ڪردار شروع ۾ نوجوانن جي محبت بابت پريشان ٿئي ٿو، پر پوءِ انساني جذبن ۽ فطرت جي تبديليءَ کي قبول ڪري ٿو.<ref name="IlmiKhazano"/> هيءَ ڪهاڻي نسلن جي وچ ۾ سوچ جي فرق، محبت ۽ انساني فطرت جي موضوعن سان لاڳاپيل آهي. === ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي === «ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي» ۾ انساني شڪ، غيريقينيءَ ۽ نفسياتي ڪيفيتن کي موضوع بڻايو ويو آهي. سنڌي ادب جي فڪري مطالعي موجب هن ڪهاڻيءَ ۾ انساني ذهن جي انهن حالتن کي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي ماڻهوءَ کي شڪ ۽ غير جي وچ ۾ رکن ٿيون.<ref name="IlmiKhazano"/> === ٻيون ڪهاڻيون === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، شيخ عزيز ۽ ٻين ادبي ماخذن ۾ هنگوراڻيءَ جي وڌيڪ ڪهاڻين جا نالا پڻ ملن ٿا، جن ۾ «گوليءَ جو گناهه»، «لکيو ڪين ٽريو»، «لالي» ۽ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» شامل آهن.<ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="KachchhSyllabus">{{cite web |title=B.A. Semester I–II Sindhi Syllabus |url=https://kskvku.ac.in/NEP_Base_Syllabus/BA%20-%20Sem%20-1%20-%202%20Sindhi.pdf |publisher=Krantiguru Shyamji Krishna Verma Kachchh University |year=2023 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == ڪهاڻين جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جون حوالن ۾ ڄاڻايل ڪهاڻيون |- ! style="background:#dbeaf2;" | ڪهاڻي ! style="background:#dbeaf2;" | موضوع يا ڪتابياتي ڄاڻ ! style="background:#dbeaf2;" | ماخذ |- | style="background:#edf5fa;" | ادو عبدالرحمان | صوفي درويش، سماجي منافقت، انصاف؛ 1930ع ۾ شروعاتي اشاعت | جوتواڻي، سنڌيانا، سهاپيڊيا |- | style="background:#eef7ed;" | رام ۽ رحيم | مذهبي رواداري ۽ انساني همدردي | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | هيءَ به رانجهوءَ سندي رمز | محبت، نسلن جي سوچ ۽ انساني فطرت | علمي خزانو |- | style="background:#eef7ed;" | ڏس ڏيوم ته ڪٿان لڀندي | شڪ ۽ نفسياتي ڪيفيتون | سنڌيانا، علمي خزانو |- | style="background:#edf5fa;" | گوليءَ جو گناهه | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا، شيخ عزيز |- | style="background:#eef7ed;" | لکيو ڪين ٽريو | ڪهاڻيءَ جو نالو تصديق ٿيل؛ تفصيلي موضوع جي تصديق گهربل | سنڌيانا |- | style="background:#edf5fa;" | لالي | 1946ع ۾ رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر | سنڌيانا |- | style="background:#eef7ed;" | ٻڍيءَ جي ٻاجهه | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ شامل | ڪڇ يونيورسٽي، 2023ع |} <ref name="SindhianaStory"/><ref name="ShaikhAziz2008"/><ref name="IlmiKhazano"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == ادو عبدالرحمان جي عالمي سڃاڻپ == === يونيسڪو جي اشاعت، 1954ع === امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي کي 1954ع ۾ يونيسڪو سان لاڳاپيل هڪ اشاعت ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌي ادب جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان واقعي کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي بين الاقوامي سڃاڻپ جي هڪ اهم مثال طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Pirzado2009">{{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhi_Language_and_Litrature_a_Brief_Account--Anwar_Pirzado_%282009%29_O.pdf}}</ref> ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» ۽ آسانند مامتورا جي ڪهاڻي «گوارڻ» يونيسڪو جي عالمن جي چونڊ لاءِ غور هيٺ آيون، ۽ آخرڪار «ادو عبدالرحمان» جو انگريزي ترجمو 1954ع ۾ يونيسڪو جي هڪ رسالي ۾ شايع ٿيو.<ref name="Sahapedia"/> 1954ع واري اشاعت جي مخصوص رسالي جو عنوان، شمارو، صفحا ۽ مترجم جي سڃاڻپ بابت اصل اشاعتي رڪارڊ جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. ان ڪري هن ڪهاڻيءَ کي يونيسڪو جو باقاعده ادبي انعام مليل قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === ساهتيه اڪادميءَ ۾ شموليت === ''Sahapedia'' موجب «ادو عبدالرحمان» کي 1959ع ۾ ساهتيه اڪادميءَ جي شايع ڪيل سنڌي ڪهاڻين جي هڪ چونڊ ۾ پڻ شامل ڪيو ويو.<ref name="Sahapedia"/> === رسالو Quest، 1961ع === 1961ع ۾ رسالي ''Quest'' جي شماري نمبر 31 ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو شايع ٿيو. رسالي جي تعارف موجب اها ڪهاڻي ليکڪ جي وفات کان پوءِ شايع ڪئي وئي هئي.<ref name="Quest1961"/> هن اشاعت ۾ ڪهاڻيءَ جو مترجم هشمت راماڻي ڄاڻايل آهي. اهو ترجمو 1954ع واري يونيسڪو اشاعت کان الڳ آهي.<ref name="Quest1961"/> === ٻين انگريزي مجموعن ۾ شموليت === ''Sindhi Short Stories'' نالي انگريزي مجموعي ۾ پڻ هنگوراڻيءَ جي ''Brother Abdur Rahman'' شامل آهي. جاپان جي علمي ڪتابياتي ڊيٽابيس ''CiNii Books'' موجب هن مجموعي جو مترجم هشو ڪيولراماڻي آهي ۽ اهو نيو دهليءَ مان هشمت پبليڪيشن پاران شايع ٿيو.<ref name="CiNii">{{cite web |title=Sindhi short stories |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics, Japan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> اي. وي. رامڪرشنن جي ترتيب ڏنل ڪتاب ''Indian Short Stories: 1900–2000'' جي سنڌي ادب واري حصي ۾ پڻ ''Brother Abdul Rahman'' شامل آهي.<ref name="Ramakrishnan">{{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000 |language=en |url=https://indiaclub.com/products/8082-indian-short-stories-1900-2000}}</ref> انهن مختلف اشاعتن ۾ مترجمن جا نالا هڪجهڙا نه آهن، تنهنڪري هر ترجمي کي ان جي مخصوص اشاعت سان لاڳاپيل سمجهڻ گهرجي. == ڪهاڻين جو مجموعو == 1981ع ۾ ''سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن''، [[الهاس نگر]]، امر لعل هنگوراڻيءَ جي ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو '''''ادو عبدالرحمان''''' جي عنوان سان شايع ڪيو. هن مجموعي جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي ڪهاڻين واري ڪتابياتي فهرست ۾ پڻ «ادو عبدالرحمان» کي 1981ع جي اشاعت طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaStory"/> مجموعي جي ٻارهن ڪهاڻين جي مڪمل ترتيب، صفحن جي تعداد، مرتب جي نالي ۽ اصل سرورق جي تصديق لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي. مٿي ڏنل مشهور ڪهاڻين جي فهرست کي بنا ثبوت جي 1981ع واري مجموعي جي مڪمل فهرست نه سمجهڻ گهرجي. == ادبي اڀياس ۽ تنقيد == هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين بابت سنڌي ادبي تنقيد ۾ ڪردارنگاري، حقيقت نگاري ۽ انساني نفسيات کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. شيخ عزيز جي راءِ موجب هنگوراڻيءَ سماجي حقيقت نگاريءَ کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي هڪ نمايان رجحان طور اڳتي وڌايو. سندس ڪهاڻين ۾ فرد جي نفسيات کي سماج جي پيچيده حالتن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShaikhAziz2008"/> ''The Post-Partition Sindhi Short Story'' ۾ «ادو عبدالرحمان» جي ڪردار کي سنڌ جي صوفي ماحول سان ڳنڍيو ويو آهي. انهيءَ تجزيي موجب عبدالرحمان جهڙا درويش سماج ۾ طاقتور ماڻهن جي عملن تي تنقيد ڪري سگهندا هئا، جڏهن ته عام ماڻهو اهڙي تنقيد کان پاسو ڪندا هئا.<ref name="Sahapedia"/> سنڌي ادب جي فڪري اڀياس ۾ هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻين کي انساني رواداري، محبت، نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي تضادن جي اظهار طور پڻ ڏٺو ويو آهي.<ref name="IlmiKhazano"/> == تدريسي اهميت == ڪڇ جي ڪرنتي گرو شيامجي ڪرشنا ورما يونيورسٽيءَ جي 2023ع واري بي. اي. سنڌي نصاب ۾ امر لعل هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻي «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» کي پڙهائيءَ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي.<ref name="KachchhSyllabus"/> هن نصاب ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ ۽ مختلف ڪهاڻيڪارن جي ادبي خدمتن جو مطالعو شامل آهي. هنگوراڻيءَ جي ڪهاڻيءَ جي شموليت سندس تخليقن جي موجوده تدريسي استعمال جو دستاويزي مثال آهي. == اهم تاريخون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | امر لعل هنگوراڻيءَ جي زندگي ۽ ادبي ڪم جون اهم تاريخون |- ! style="background:#dbeaf2;width:20%;" | سال ! style="background:#dbeaf2;" | واقعو |- | style="background:#edf5fa;" | 1907ع | جنم |- | style="background:#eef7ed;" | 1930ع | «ادو عبدالرحمان» جي رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شروعاتي اشاعت |- | style="background:#edf5fa;" | 1940ع ڌاري | «ادو عبدالرحمان» جي ٻيهر اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ڪهاڻي «لالي» جي رسالي ''سنڌو'' ۾ اشاعت جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1954ع | «ادو عبدالرحمان» جي انگريزي ترجمي جي يونيسڪو سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1956ع | وفات |- | style="background:#edf5fa;" | 1959ع | ساهتيه اڪادميءَ جي ڪهاڻين واري چونڊ ۾ «ادو عبدالرحمان» جي شموليت |- | style="background:#eef7ed;" | 1961ع | رسالي ''Quest'' ۾ ''Brother Abdur Rahman'' جو انگريزي ترجمو |- | style="background:#edf5fa;" | 1981ع | ٻارهن ڪهاڻين جو مجموعو ''ادو عبدالرحمان''، سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن، الهاس نگر |- | style="background:#eef7ed;" | 2023ع | ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ «ٻڍيءَ جي ٻاجهه» جي شموليت |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaStory"/><ref name="Sahapedia"/><ref name="Quest1961"/><ref name="KachchhSyllabus"/> == تصوير == [[فائل:Sindhi Literature.JPG|thumb|سنڌي ادب جي ڪتابن جو هڪ مجموعو. هي تصوير امر لعل هنگوراڻيءَ جي ذاتي تصوير يا سندس ڪتاب جو سرورق نه آهي.]] == پڻ ڏسو == * [[ادو عبدالرحمان]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[حقيقت نگاري]] * [[سچل سرمست]] * [[سامي]] * [[پوپٽي هيراننداڻي]] * [[آسانند مامتورا]] * [[شيخ عزيز]] * [[الهاس نگر]] == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008}} * {{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991}} * {{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009}} * {{cite book |editor-last=Ramakrishnan |editor-first=E. V. |title=Indian Short Stories: 1900–2000}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ڪهاڻي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ــ سنڌي ڪهاڻي] * [https://sindhcourier.com/addo-abdur-rahman-a-tale-from-sindh-by-amarlal-hingorani/ ادو عبدالرحمان جو انگريزي ترجمو ــ سنڌ ڪوريئر] * [https://indianliberals.in/primary-works/qt031/ رسالو Quest، شمارو 31، 1961ع] * [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story سهاپيڊيا ــ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA83594835 سنڌي ڪهاڻين جي انگريزي مجموعي جو ڪتابياتي رڪارڊ] [[زمرو:1907ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1956ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ادب]] qx4cl0qb0r4jko5yuoonuh4rozkkanh 0 105346 428126 2026-11-04T22:54:34Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي اديب، مترجم، گانڌيءَ جو ساٿي ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن (1907ع–1999ع)}} {{Infobox writer | name = آنند هنگوراڻي | native_name = آنند ٽي. هنگوراڻي | romanized_name = Anand T. Hingorani | birth_date = {{Birth date|1907|3|18|df=yes}} | death_date = {{Death date and age|1999|5|10|1907|3|18|df=yes}} | birth_place = [[سنڌ]]، برطانوي هند... 428126 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي اديب، مترجم، گانڌيءَ جو ساٿي ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن (1907ع–1999ع)}} {{Infobox writer | name = آنند هنگوراڻي | native_name = آنند ٽي. هنگوراڻي | romanized_name = Anand T. Hingorani | birth_date = {{Birth date|1907|3|18|df=yes}} | death_date = {{Death date and age|1999|5|10|1907|3|18|df=yes}} | birth_place = [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | occupation = اديب، مترجم، مرتب، ناشر، صحافي ۽ آزاديءَ جو ڪارڪن | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، انگريزي | nationality = هندستاني | genre = ترجمو، سياسي ۽ اخلاقي ادب، گانڌيءَ جي تحريرن جي ترتيب | movement = [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]، [[گانڌي ازم]] | notable_works = ''گيتا ٻوڌ'' (1934ع)، ''ايشور آهي؟ ــ ها، آهي'' (1935ع)، ''آشرم واسين ڏانهن'' (1938ع)، ''هند سوراج'' (1940ع)، ''A Thought for the Day'' | spouse = وديا هنگوراڻي | children = مهاديو هنگوراڻي }} '''آنند ٽي. هنگوراڻي''' (''Anand T. Hingorani''؛ 18 مارچ 1907ع – 10 مئي 1999ع) سنڌي اديب، مترجم، مرتب، ناشر، صحافي ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو ڪارڪن هو. هو [[مهاتما گانڌي]] جي ويجهن ساٿين مان هڪ هو ۽ گانڌيءَ جي سياسي، مذهبي، سماجي ۽ اخلاقي تحريرن کي سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪرڻ سان گڏ انهن کي مختلف ڪتابن جي صورت ۾ مرتب ۽ شايع ڪندو رهيو. هن گانڌيءَ جي مشهور تصنيف ''هند سوراج'' جو سنڌي ترجمو 1940ع ۾ شايع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}}</ref><ref name="Jotwani1998">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Gandhiji on Sindh and the Sindhis |year=1998 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Gandhiji_On_Sindh_And_The_Sindhis-Motilal_Jotwani-1998-Complete.pdf}}</ref> آنند هنگوراڻي 1930ع ۾ گانڌيءَ جي سابرمتي آشرم ۾ شامل ٿيو ۽ ساڳئي سال ڊانڊي لوڻ ستياگرهه ۾ حصو ورتائين. هن ڪجهه وقت گانڌيءَ جي ذاتي سيڪريٽري ۽ هفتيوار رسالي ''Harijan'' جي ايڊيٽر طور ڪم ڪيو. 1941ع ۾ هن گانڌيءَ جي مختلف موضوعن تي پکڙيل تحريرن کي گڏ ڪري ''Gandhi Series'' جي صورت ۾ شايع ڪرڻ شروع ڪيو.<ref name="Aggarwal2024">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Anand – deeply loved by Gandhi |url=https://sindhstories.wordpress.com/2024/03/17/anand-deeply-loved-by-gandhi/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2024-03-17 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="CiNiiAuthor">{{cite web |title=Hingorani, Anand T. |url=https://ci.nii.ac.jp/author/DA15000219 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics, Japan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == آنند هنگوراڻي 18 مارچ 1907ع تي سنڌ ۾ ڄائو. سندس والد توتا رام هنگوراڻي سول انجنيئر هو، جنهن کي بغداد ۾ تعميراتي ڪم جي سلسلي ۾ خدمتن عيوض راءِ بهادر جو خطاب مليو هو. سندس خاندان مالي لحاظ کان آسودو هو، پر سندس والد هندستان جي آزاديءَ جو حامي هو.<ref name="Aggarwal2024"/> آنند ننڍپڻ کان گانڌيءَ جي خيالن کان متاثر ٿيو. سوانحي ماخذ موجب هن تيرهن سالن جي عمر ۾ سوديشي تحريڪ جي حمايت ڪندي کاديءَ جا ڪپڙا پائڻ جو فيصلو ڪيو. 1929ع ۾ هو ڪراچيءَ ۾ قانون جي تعليم حاصل ڪري رهيو هو، جڏهن گانڌي سنڌ جي دوري تي آيو.<ref name="Aggarwal2024"/> ڊسمبر 1929ع ۾ لاهور ۾ منعقد ٿيل ڪانگريس جي اجلاس دوران هنگوراڻيءَ جي گانڌيءَ سان وڌيڪ ويجهڙائپ ٿي. گانڌيءَ کيس سابرمتي آشرم ۾ اچڻ جي دعوت ڏني. هن قانون جي تعليم ڇڏي جنوري 1930ع جي پهرين هفتي ۾ آشرم ۾ شموليت اختيار ڪئي.<ref name="Aggarwal2024"/><ref name="GandhiOnNehru">{{cite web |title=Gandhi on Nehru: A Rare Book |url=https://www.exoticindia.com/book/details/gandhi-on-nehru-rare-book-nag872/ |website=Exotic India Art |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == === سابرمتي آشرم ۾ شموليت === سابرمتي آشرم گانڌيءَ جي سياسي ۽ سماجي سرگرمين جو هڪ اهم مرڪز هو. هتي سچائي، اهنسا، خود انحصاري، سوديشي، محنت ۽ اجتماعي زندگيءَ جي اصولن تي عمل ڪيو ويندو هو. هنگوراڻي آشرم ۾ رهندي گانڌيءَ جي ڪم ۾ مدد ڪئي ۽ ڪجهه عرصي لاءِ مهاديو ديسائيءَ جي غيرموجودگيءَ ۾ گانڌيءَ جي سيڪريٽريءَ جون ذميواريون سنڀاليون.<ref name="GandhiOnNehru"/> [[فائل:Sabarmati Ashram Ahmedabad.jpg|thumb|سابرمتي آشرم، جتي آنند هنگوراڻي 1930ع ۾ گانڌيءَ سان گڏ رهيو.]] === ڊانڊي لوڻ ستياگرهه === 1930ع ۾ گانڌيءَ برطانوي حڪومت جي لوڻ تي محصول خلاف سول نافرمانيءَ جي تحريڪ شروع ڪئي. 12 مارچ 1930ع تي سابرمتي آشرم مان ڊانڊيءَ ڏانهن تاريخي پيادل مارچ شروع ٿيو. آنند هنگوراڻي هن مارچ ۾ گانڌيءَ سان گڏ شامل ٿيو. سوانحي ماخذن موجب هو سنڌ مان هن تاريخي مارچ ۾ شامل ٿيندڙ واحد شخص هو. مارچ دوران گانڌيءَ کيس ڪجهه وقت لاءِ پنهنجو ذاتي سيڪريٽري پڻ مقرر ڪيو.<ref name="Aggarwal2024"/><ref name="GandhiOnNehru"/> [[فائل:Gandhi at Dandi 5 April 1930.jpg|thumb|5 اپريل 1930ع تي ڊانڊيءَ ۾ مهاتما گانڌي. آنند هنگوراڻيءَ جي هن تصوير ۾ موجودگيءَ جي تصديق ٿيل نه آهي.]] === سنڌ ۾ سياسي سرگرميون === آنند هنگوراڻي سنڌ ۾ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل پمفليٽ ۽ سياسي بليٽن ورهائڻ جو ڪم پڻ ڪندو هو. سوانحي احوال موجب هو حيدرآباد کان ريل ذريعي سنڌ جي مختلف شهرن ڏانهن ويندو هو ۽ تحريڪ جي ڪارڪنن تائين ڇپيل مواد پهچائيندو هو.<ref name="Aggarwal2024"/> هن برطانوي حڪومت خلاف سول نافرمانيءَ جي مختلف تحريڪن ۾ شرڪت ڪئي ۽ پنج ڀيرا قيد ڀوڳيو. هن ڳوٺاڻن جي ڀلائيءَ، سماجي خدمت ۽ گانڌيءَ جي تعميري پروگرام سان لاڳاپيل سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو.<ref name="GandhiOnNehru"/> == گانڌيءَ سان ادبي ۽ فڪري لاڳاپو == هنگوراڻيءَ جي ادبي سرگرمين جو اهم حصو گانڌيءَ جي تحريرن کي گڏ ڪرڻ، انهن جو ترجمو ڪرڻ ۽ انهن کي عام پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو. سندس ڪم ۾ گانڌيءَ جا سياسي نظريا، مذهبي فڪر، عدم تشدد، سماجي سڌارا، عورتن جي حيثيت، تعليم، سچائي ۽ خود انحصاريءَ جا موضوع شامل هئا.<ref name="CiNiiAuthor"/> هنگوراڻيءَ گانڌيءَ جي لکڻين کي موضوعن موجب ترتيب ڏيڻ جو منصوبو شروع ڪيو. گانڌيءَ ان ڪم جي حمايت ڪئي ۽ 1941ع ۾ ''Gandhi Series'' جي اشاعت شروع ٿي. هن سلسلي جا ڪيترائي جلد ڪراچيءَ مان شايع ٿيا.<ref name="CiNiiSeries">{{cite web |title=Gandhi series |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA75580427.amp?l=en |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics, Japan |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> == سنڌي ترجما == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ آنند هنگوراڻيءَ جي چئن اهم سنڌي ترجمن جو ذڪر ڪيو آهي: ''گيتا ٻوڌ'' (1934ع)، ''ايشور آهي؟ ــ ها، آهي'' (1935ع)، ''آشرم واسين ڏانهن'' (1938ع) ۽ ''هند سوراج'' (1940ع). اهي ترجما گانڌيءَ جي فڪري ادب کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش جو حصو هئا.<ref name="Jotwani1996"/> === گيتا ٻوڌ (1934ع) === ''گيتا ٻوڌ'' (''Geetaa Bodh'') 1934ع ۾ شايع ٿيل گانڌيءَ جي گيتا بابت فڪري مواد جو سنڌي ترجمو هو. گانڌيءَ جي مذهبي فڪر ۾ [[ڀڳوت گيتا]] کي خاص اهميت حاصل هئي. هن گيتا جي اخلاقي تعليم کي عمل، فرض، سچائي ۽ غيروابستگيءَ سان ڳنڍيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GandhiHeritage">{{cite web |title=Key Texts of Mahatma Gandhi |url=https://gandhiheritageportal.org/sd/mahatma-gandhi-books |website=Gandhi Heritage Portal |language=sd |access-date=2026-11-05}}</ref> هن سنڌي ترجمي جي اصل ڇاپي، صفحن جي تعداد ۽ بنيادي گجراتي يا انگريزي متن جي مخصوص اشاعت بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي. === ايشور آهي؟ ــ ها، آهي (1935ع) === ''ايشور آهي؟ ــ ها، آهي'' (''Ishwar Aahe?—Haa, Aahe'') 1935ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ترجمو هو. ڪتاب جو عنوان خدا جي وجود بابت سوال ۽ اثباتي جواب تي مشتمل آهي. گانڌيءَ جي مذهبي فڪر ۾ خدا، سچائي، ايمان ۽ اخلاقي زندگيءَ جي لاڳاپن کي بنيادي اهميت حاصل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> هن ترجمي جي اصل متن، مخصوص ماخذ ۽ مڪمل اشاعتي تفصيلن جي تصديق کان سواءِ ان جي بابن يا اندروني دليلن بابت قطعي بيان ڏيڻ مناسب نه آهي. === آشرم واسين ڏانهن (1938ع) === ''آشرم واسين ڏانهن'' (''Aashram-Vaasiyuni D'aanhun'') 1938ع ۾ شايع ٿيل گانڌيءَ جي آشرم جي رهواسين لاءِ لکيل هدايتن جو سنڌي ترجمو هو.<ref name="Jotwani1996"/> آگسٽ 2026ع ۾ هڪ نيلاميءَ جي ڪتابياتي رڪارڊ ۾ هن سنڌي ڪتاب جو اصل نسخو درج ڪيو ويو. رڪارڊ موجب اهو نسخو آنند ٽي. هنگوراڻيءَ 18 مارچ 1938ع تي ڪراچيءَ مان شايع ڪيو هو. ڪتاب ۾ لڳ ڀڳ 198 صفحا هئا ۽ ان جي سرورق تي گانڌيءَ جي تصوير ڇپيل هئي.<ref name="Saffronart1938">{{cite web |title=The Discipline of Ashram Life: Gandhi's To the People of Ashram (Sindhi Edition) |url=https://www.saffronart.com/auctions/PostWork.aspx?eid=5038&l=54479&lotno=16&n=16 |website=Saffronart |date=2026-08 |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> ان مخصوص نسخي تي گانڌيءَ 7 اپريل 1941ع تي پنهنجي هٿ سان دعا لکي هئي. نيلاميءَ جي رڪارڊ موجب اها دعا ''Bapu ke Ashirvad'' جي لفظن سان هئي.<ref name="Saffronart1938"/> ڪتاب ۾ آشرم جي زندگيءَ جا اخلاقي اصول، جهڙوڪ سچائي، اهنسا، برهمچريه، سوديشي، سادگي، خدمت ۽ ذاتي ضبط، بيان ڪيا ويا آهن. اهي اصول گانڌيءَ جي اجتماعي ۽ اخلاقي زندگيءَ بابت فڪر جو حصو هئا.<ref name="Saffronart1938"/> === هند سوراج (1940ع) === ''هند سوراج'' (''Hind Swaraaj'') گانڌيءَ جي مشهور سياسي تصنيف ''Hind Swaraj'' جو سنڌي ترجمو هو، جيڪو آنند هنگوراڻيءَ 1940ع ۾ شايع ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Jotwani1998"/> گانڌيءَ اصل ''Hind Swaraj'' نومبر 1909ع ۾ گجراتيءَ ۾ لکيو هو. ان ۾ جديد تهذيب، سياسي آزادي، سوديشي، تعليم، مشينن، عدم تشدد ۽ حقيقي سوراج بابت سندس خيال بيان ٿيل آهن. اصل ڪتاب ۾ ويهه باب آهن.<ref name="GandhiHindSwaraj">{{cite web |title=Hind Swaraj or Indian Home Rule |url=https://www.mkgandhi.org/hindswaraj/hindswaraj.php |website=GandhiServe and related Gandhian literature resources |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref><ref name="PIB2013">{{cite web |title=The Key Texts of Mahatma Gandhi |url=https://www.pib.gov.in/newsite/erelcontent.aspx?lang=2&reg=48&relid=99783 |publisher=Press Information Bureau, Government of India |language=en |access-date=2026-11-05}}</ref> هنگوراڻيءَ جو سنڌي ترجمو گانڌيءَ جي سياسي فڪر کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي سلسلي ۾ هڪ اهم اشاعت هو. موتي لال جوتواڻيءَ ''Gandhiji on Sindh and the Sindhis'' ۾ پڻ هن ترجمي جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1998"/> == اهم سنڌي ترجمن جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205781;color:white;padding:8px;" | آنند هنگوراڻيءَ جا سنڌي ترجما |- ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | سنڌي عنوان ! style="background:#dcebf5;" | رومن عنوان ! style="background:#dcebf5;" | موضوع |- | style="background:#eaf4fb;" | 1934ع | گيتا ٻوڌ | ''Geetaa Bodh'' | گانڌيءَ جي گيتا بابت فڪري تعليم |- | style="background:#f0f7ec;" | 1935ع | ايشور آهي؟ ــ ها، آهي | ''Ishwar Aahe?—Haa, Aahe'' | خدا ۽ ايمان بابت فڪر |- | style="background:#eaf4fb;" | 1938ع | آشرم واسين ڏانهن | ''Aashram-Vaasiyuni D'aanhun'' | آشرم جي رهواسين لاءِ اخلاقي هدايتون |- | style="background:#f0f7ec;" | 1940ع | هند سوراج | ''Hind Swaraaj'' | سياسي آزادي، سوراج ۽ عدم تشدد |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="Saffronart1938"/><ref name="Jotwani1998"/> == گانڌي سيريز == آنند هنگوراڻي 1941ع کان گانڌيءَ جي تقريرن ۽ تحريرن کي موضوعن موجب مرتب ڪري ڪتابن جي صورت ۾ شايع ڪرڻ لڳو. هن سلسلي کي ''Gandhi Series'' سڏيو ويو. جاپان جي ڪتابياتي ڊيٽابيس ''CiNii Books'' ۾ هن سلسلي جي ڪيترن جلدن جو تفصيلي رڪارڊ موجود آهي.<ref name="CiNiiSeries"/> هن سلسلي جي شروعاتي جلدن ۾ ''To the Students''، ''To the Women''، ''To the Hindus and Muslims''، ''To the Princes and Their People'' ۽ ''To the Protagonists of Pakistan'' شامل هئا.<ref name="CiNiiSeries"/> انهن ڪتابن ۾ گانڌيءَ جا اصل خيال ۽ تقريرون موضوعن موجب گڏ ڪيون ويون. انهن جو مرتب آنند هنگوراڻي هو؛ تنهنڪري انهن کي هنگوراڻيءَ جون اصل لکيل تصنيفون قرار ڏيڻ بدران گانڌيءَ جي تحريرن جا مرتب ڪيل مجموعا سمجهڻ گهرجي. == گانڌي سيريز جون اهم اشاعتون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#246b65;color:white;padding:8px;" | گانڌيءَ جي تحريرن جا آنند هنگوراڻيءَ جا مرتب ڪيل مجموعا |- ! style="background:#e0f0eb;" | عنوان ! style="background:#e0f0eb;" | دستاويزي اشاعت ! style="background:#e0f0eb;" | موضوع |- | style="background:#eef8f4;" | ''To the Students'' | 1941ع، ٽيون ڇاپو؛ پوءِ 1943ع ۽ 1945ع جا ڇاپا | شاگرد ۽ تعليم |- | style="background:#f0f6fb;" | ''To the Women'' | 1941ع؛ پوءِ 1942ع ۽ 1946ع جا ڇاپا | عورتون ۽ سماجي زندگي |- | style="background:#eef8f4;" | ''To the Hindus and Muslims'' | 1942ع | هندو مسلم لاڳاپا |- | style="background:#f0f6fb;" | ''To the Princes and Their People'' | 1942ع | رياستن جا حڪمران ۽ عوام |- | style="background:#eef8f4;" | ''To the Protagonists of Pakistan'' | 1947ع | پاڪستان جي حمايت ڪندڙن ڏانهن گانڌيءَ جا خيال |- | style="background:#f0f6fb;" | ''Ramanama: The Infallible Remedy'' | 1947ع | مذهبي ۽ روحاني فڪر |} <ref name="CiNiiSeries"/> == پوئين دور جي اشاعتي سرگرميون == گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ به هنگوراڻي سندس تحريرن کي ترتيب ڏيڻ ۽ شايع ڪرڻ جو ڪم جاري رکيو. سندس مرتب ڪيل ڪتابن ۾ ''The Teaching of the Gita''، ''The Science of Satyagraha''، ''The Law of Love''، ''The Hindu-Muslim Unity''، ''The Village Reconstruction'' ۽ ''The New India of My Dreams'' شامل آهن.<ref name="CiNiiAuthor"/> انهن مان ڪيترائي ڪتاب ''Bharatiya Vidya Bhavan'' پاران مختلف سالن ۾ ٻيهر شايع ٿيا. ڪتابياتي رڪارڊ موجب 1998ع ۾ پڻ سندس مرتب ڪيل ڪيترن مجموعن جا نوان ڇاپا شايع ٿيا.<ref name="CiNiiAuthor"/> == باپوءَ جا آشيرواد ۽ روزاني فڪري پيغام == آنند هنگوراڻيءَ جي گهرواري وديا هنگوراڻي جولاءِ 1943ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ هنگوراڻي شديد ڏک ۾ مبتلا ٿيو. گانڌيءَ کيس حوصلو ڏيڻ لاءِ ذاتي پيغام موڪليا.<ref name="Aggarwal2024"/> سوانحي ماخذ موجب گانڌيءَ لڳ ڀڳ ٻن سالن تائين هنگوراڻيءَ کي روزانو مختصر فڪري پيغام موڪليندو رهيو. انهن پيغامن جو تعداد 688 ڄاڻايو ويو آهي. هنگوراڻيءَ بعد ۾ انهن کي ''A Thought for the Day'' جي عنوان سان مرتب ڪيو.<ref name="Aggarwal2024"/> جاپان جي ڪتابياتي ڊيٽابيس ۾ ''Bapu ke Ashirvad: A Thought for the Day'' جي 1982ع واري ٽئين ڇاپي جو رڪارڊ موجود آهي. ان ۾ گانڌيءَ جا هنگوراڻيءَ لاءِ لکيل پيغام شامل آهن.<ref name="CiNiiAuthor"/> هي مجموعو هنگوراڻيءَ ۽ گانڌيءَ جي ذاتي ۽ فڪري لاڳاپن جي تاريخ لاءِ اهم دستاويز آهي. == خاندان ۽ ذاتي زندگي == آنند هنگوراڻيءَ جي گهرواريءَ جو نالو وديا هو. سندن پٽ مهاديو 1933ع ۾ ڄائو. ان وقت هنگوراڻي سياسي سرگرمين سبب جيل ۾ هو. سوانحي احوال موجب پٽ جو نالو گانڌيءَ جي صلاح تي مهاديو رکيو ويو.<ref name="Aggarwal2024"/> وديا جي وفات کان پوءِ هنگوراڻيءَ جي زندگيءَ ۾ گانڌيءَ جا ذاتي خط ۽ فڪري پيغام اهم سهارو بڻيا. سندس قيد واري زندگيءَ سبب ٻڌڻ جي صلاحيت پڻ متاثر ٿي هئي.<ref name="Aggarwal2024"/> == گانڌيءَ جي گڏ ڪيل تحريرن ۾ هنگوراڻي == گانڌيءَ جي گڏ ڪيل تحريرن، ''The Collected Works of Mahatma Gandhi''، ۾ آنند ٽي. هنگوراڻيءَ ڏانهن لکيل خط ۽ نوٽ موجود آهن. انهن مان هڪ خط 1938ع واري جلد ۾ پڻ درج ٿيل آهي.<ref name="CWMG73">{{cite book |title=The Collected Works of Mahatma Gandhi |volume=73 |chapter=Note to Anand T. Hingorani |publisher=Government of India |language=en |url=https://www.gandhiashramsevagram.org/gandhi-literature/mahatma-gandhi-collected-works-volume-73.pdf}}</ref> انهن خط و ڪتابتن مان هنگوراڻيءَ جي گانڌيءَ سان سڌي رابطي، سندس سياسي سرگرمين ۽ فڪري وابستگيءَ بابت دستاويزي ثبوت ملن ٿا. == سنڌي ادب ۾ اهميت == آنند هنگوراڻيءَ جو ادبي ڪم سنڌي ٻوليءَ ۾ سياسي ۽ اخلاقي فڪر جي ترجمي ۽ اشاعت سان لاڳاپيل هو. هن گانڌيءَ جي لکڻين کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪري سنڌي پڙهندڙن لاءِ انهن خيالن تائين رسائي پيدا ڪئي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس ترجمن جي الڳ داخلا ۽ ''Gandhiji on Sindh and the Sindhis'' ۾ ''هند سوراج'' جو ذڪر سندس سنڌي ادبي سرگرمين جا ڪتابياتي ثبوت آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Jotwani1998"/> سندس انگريزي ڪتابن ۽ گانڌي سيريز جي مختلف جلدن جي ٻيهر اشاعت مان معلوم ٿئي ٿو ته گانڌيءَ جي فڪري ورثي جي ترتيب ۽ اشاعت ۾ سندس ڪم سندس زندگيءَ کان پوءِ به استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="CiNiiAuthor"/> == اهم تاريخون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205781;color:white;padding:8px;" | آنند هنگوراڻيءَ جي زندگي ۽ ادبي سرگرمين جون اهم تاريخون |- ! style="background:#dcebf5;width:22%;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | واقعو |- | style="background:#eaf4fb;" | 1907ع | 18 مارچ تي جنم |- | style="background:#f0f7ec;" | 1929ع | گانڌيءَ سان ويجهو رابطو؛ لاهور ڪانگريس ۾ ملاقات |- | style="background:#eaf4fb;" | 1930ع | سابرمتي آشرم ۾ شموليت ۽ ڊانڊي لوڻ ستياگرهه ۾ شرڪت |- | style="background:#f0f7ec;" | 1933ع | سياسي قيد دوران پٽ مهاديو جو جنم |- | style="background:#eaf4fb;" | 1934ع | ''گيتا ٻوڌ'' جو سنڌي ترجمو |- | style="background:#f0f7ec;" | 1935ع | ''ايشور آهي؟ ــ ها، آهي'' جو سنڌي ترجمو |- | style="background:#eaf4fb;" | 1938ع | ''آشرم واسين ڏانهن'' جي سنڌي اشاعت |- | style="background:#f0f7ec;" | 1940ع | ''هند سوراج'' جو سنڌي ترجمو |- | style="background:#eaf4fb;" | 1941ع | ''Gandhi Series'' جي اشاعت جو آغاز |- | style="background:#f0f7ec;" | 1943ع | گهرواري وديا جي وفات |- | style="background:#eaf4fb;" | 1947ع | گانڌي سيريز ۾ پاڪستان بابت مجموعي جي اشاعت |- | style="background:#f0f7ec;" | 1982ع | ''Bapu ke Ashirvad'' جي ٽئين ڇاپي جو ڪتابياتي رڪارڊ |- | style="background:#eaf4fb;" | 1999ع | 10 مئي تي وفات |} <ref name="Aggarwal2024"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="CiNiiSeries"/><ref name="CiNiiAuthor"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Sabarmati Ashram Ahmedabad.jpg|سابرمتي آشرم جي تاريخي تصوير File:Gandhi Ashram.jpg|احمد آباد ۾ گانڌي آشرم جو منظر File:Gandhi at Dandi 5 April 1930.jpg|1930ع جي لوڻ ستياگرهه جو منظر </gallery> == پڻ ڏسو == * [[مهاتما گانڌي]] * [[هند سوراج]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[ڊانڊي مارچ]] * [[سابرمتي آشرم]] * [[عدم تشدد]] * [[سوديشي تحريڪ]] * [[ڀڳوت گيتا]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{Reflist|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Gandhiji on Sindh and the Sindhis |year=1998}} * {{cite book |title=The Collected Works of Mahatma Gandhi |volume=73 |publisher=Government of India}} * {{cite book |title=The Collected Works of Mahatma Gandhi |volume=50 |publisher=Government of India}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhstories.wordpress.com/2024/03/17/anand-deeply-loved-by-gandhi/ آنند هنگوراڻيءَ جي سوانح] * [https://ci.nii.ac.jp/author/DA15000219 آنند ٽي. هنگوراڻيءَ جي ڪتابن جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA75580427.amp?l=en گانڌي سيريز جا ڪتاب] * [https://www.saffronart.com/auctions/PostWork.aspx?eid=5038&l=54479&lotno=16&n=16 آشرم واسين ڏانهن ــ 1938ع واري سنڌي نسخي جو رڪارڊ] * [https://gandhiheritageportal.org/sd/mahatma-gandhi-books گانڌي هيريٽيج پورٽل ــ سنڌي] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sabarmati_Ashram وڪيميڊيا ڪامنز ــ سابرمتي آشرم] [[زمرو:1907ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1999ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جا ڪارڪن]] [[زمرو:گانڌي ازم]] 5rpkw16j0kaj95k07lpyjf8xy3ug843 0 105347 428129 2026-11-04T23:05:28Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي صحافي، ايڊيٽر، گانڌي وادي ۽ سماجي سڌارڪ}} {{Infobox person | name = هيرانند ڪرمچند | native_name = هيرانند ڪرمچند | romanized_name = Hiranand Karamchand | birth_date = 1 آڪٽوبر 1899ع يا 1901ع (ماخذن ۾ اختلاف) | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = 1975ع يا 1976ع (ماخذن ۾ اختلاف) | death_pla... 428129 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي صحافي، ايڊيٽر، گانڌي وادي ۽ سماجي سڌارڪ}} {{Infobox person | name = هيرانند ڪرمچند | native_name = هيرانند ڪرمچند | romanized_name = Hiranand Karamchand | birth_date = 1 آڪٽوبر 1899ع يا 1901ع (ماخذن ۾ اختلاف) | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = 1975ع يا 1976ع (ماخذن ۾ اختلاف) | death_place = | occupation = صحافي، ايڊيٽر، ليکڪ ۽ سماجي سڌارڪ | known_for = روزاني ''هندو'' ۽ ''هندستان'' جي ادارت | education = بي. اي. | movement = [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]، [[گانڌي ازم]] | spouse = ڪملا هيرانند (ديوي ڪرپلاڻي) | nationality = برطانوي هندستاني؛ پوءِ هندستاني | language = [[سنڌي ٻولي]] }} '''هيرانند ڪرمچند''' (انگريزي: ''Hiranand Karamchand'') سنڌي ٻوليءَ جو صحافي، ايڊيٽر، گانڌي وادي ليکڪ ۽ سماجي سڌارڪ هو، جنهن جو نالو ويهين صديءَ جي سنڌي صحافت، [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۽ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي اخبارن جي اشاعت سان لاڳاپيل آهي. هو سنڌ ۾ روزاني ''هندو'' ۽ پوءِ هندستان ۾ روزاني ''هندستان'' جي ادارت سان وابسته رهيو. سندس صحافتي سرگرمين جو عرصو لڳ ڀڳ پنجاهه سال ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf}}</ref><ref name="SindhiSangat">{{cite web |title=(Late) Shri Hirnand Karamchand |url=https://sindhisangat.com/promoters/hirnand-karamchand/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref> هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي ڪم ۾ [[مهاتما گانڌي]] جي عدم تشدد، سماجي خدمت، سادگي ۽ سياسي آزاديءَ وارن خيالن کان متاثر هو. هن اخبار جي ذريعي سياسي معاملن سان گڏ سماجي ناانصافي، ڏاج جي رسم، سنڌي پناهگيرن جي بحالي، تعليم ۽ روزگار جهڙن مسئلن تي پڻ لکيو. ورهاڱي کان پوءِ سندس ادارت هيٺ ''هندستان'' سنڌي ٻوليءَ جي پڙهندڙن لاءِ هڪ اهم اخبار طور ڪم ڪندي رهي.<ref name="SindhiSangat"/><ref name="MGSchool">{{cite web |title=About Us |url=https://www.mgschool.org/about_us.html |website=Mahatma Gandhi School |language=en}}</ref> == جنم ۽ شروعاتي زندگي == هيرانند ڪرمچند جي جنم ۽ وفات جي سالن بابت ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سندس حياتيءَ جو عرصو 1901ع کان 1976ع ڄاڻايو آهي. ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' جي سوانحي رڪارڊ ۾ سندس جنم پهرين آڪٽوبر 1899ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ رڪارڊ موجب سندس جنم جي سئو سالا يادگار تقريب پهرين آڪٽوبر 1999ع تي ملهائي وئي هئي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |pages=195–196 |language=en |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}}</ref> ساڳئي سوانحي رڪارڊ موجب هيرانند ڪرمچند بي. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. سندس شروعاتي زندگيءَ بابت دستياب مواد محدود آهي، پر سنڌ ۾ قومي تحريڪ ۽ سماجي سڌارن جي ماحول سندس فڪري ۽ صحافتي سرگرمين تي اثر وڌو.<ref name="Promoters"/> == سنڌ ۾ صحافتي زندگي == === روزاني هندو سان وابستگي === هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي زندگيءَ جي شروعات سنڌي اخبار ''هندو'' سان ڪئي. هيءَ اخبار برطانوي دور ۾ سنڌ جي سياسي ۽ سماجي بحثن جو هڪ اهم ذريعو هئي. سنڌ جي صحافت بابت تاريخي ماخذن ۾ ''هندو'' جي ايڊيٽرن ۾ [[جئرامداس دولت رام]]، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ هيرانند ڪرمچند جا نالا ملن ٿا.<ref name="JournalismHistory">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://manuals.plus/m/714e6514929fa71c1ec67a4d9f0ae459568569d237659c76b1a9b2fc85071ef0.pdf}}</ref><ref name="GIPE">{{cite book |title=History of Indian Journalism |language=en |url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/51473/GIPE-043314.pdf?isAllowed=y%26sequence=1}}</ref> اخبار جي تاريخ بابت ماخذن ۾ ان جي شروعات جي سال ۽ هفتيوار کان روزاني ٿيڻ جي تاريخ بابت اختلاف آهن. هڪ تاريخي بيان موجب ''هندو'' 1912ع ۾ مهاراج لوڪرام ۽ مهاراج وشنو شرما شروع ڪئي. ٻين ماخذن ۾ ان جي شروعات 1916ع ۾ هفتيوار اخبار طور ۽ 1917ع ۾ روزاني طور ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان علاوه هڪ تحقيقي ڪتاب ۾ 1919ع ۾ روزاني ٿيڻ جو سال ڏنو ويو آهي.<ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi">{{cite web |title=Publishing in Sindhi |url=https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref><ref name="SeparationSindh">{{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}}</ref> ''هندو'' اخبار جو سياسي لاڙو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ گانڌيءَ جي قومي تحريڪ جي حمايت ۾ هو. ان ۾ عدم تعاون، سول نافرماني ۽ برطانوي حڪومت جي پاليسين بابت خبرون ۽ تبصرا شايع ٿيندا هئا. هيرانند ڪرمچند جي ادارت کي انهيءَ سياسي ۽ صحافتي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/> === آزاديءَ جي تحريڪ ۽ گرفتاريون === برطانوي دور ۾ ''هندو'' اخبار جي ايڊيٽرن ۽ عملي کي سياسي سرگرمين سبب سرڪاري ڪاررواين کي منهن ڏيڻو پيو. صحافت جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب موجب 1930ع ۾ اخبار جا ٽي ايڊيٽر لڳاتار گرفتار ٿيا. 1932ع ۾ اخبار جي اداري ۽ انتظاميا خلاف پڻ ڪارروائي ڪئي وئي ۽ اخبار جي پريس تي پابنديون لڳايون ويون.<ref name="JournalismHistory"/> سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ بابت تحقيقي ڪتاب ۾ گرفتار ٿيندڙ ايڊيٽرن جي فهرست ۾ هيرانند ڪرمچند جو نالو پڻ شامل آهي. انهيءَ فهرست ۾ وشنو شرما، جئرامداس دولت رام، گهنشام جيٺانند، ڊاڪٽر چوئٿرام گدواڻي ۽ ٻيا صحافي پڻ ڄاڻايل آهن.<ref name="SeparationSindh"/> هيرانند جي گهرواري ڪملا هيرانند پڻ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سرگرم هئي. خاندان سان لاڳاپيل سوانحي بيانن موجب جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم کي جاري رکڻ ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh">{{cite web |title=Freedom Movement |url=https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ |website=Sindhi Saaz Foundation |language=en}}</ref> === 1939ع جو تاريخي دستاويز === 24 فيبروري 1939ع جي هڪ حلف نامي ۾ هيرانند ڪرمچند پنهنجو تعارف ڪراچيءَ مان نڪرندڙ روزاني ''هندو'' جي ايڊيٽر طور ڪرايو. هي حلف نامو ان دور ۾ اوم منڊلي بابت پيدا ٿيل تڪرار سان لاڳاپيل دستاويزن ۾ شامل آهي.<ref name="OmMandliDocument">{{cite book |title=A Reply to Is This Justice? |language=en |url=https://brahmakumaris.info/download/An_Reply_to_Is_This_Justice_by_Om_Radhe-latest.pdf}}</ref> ان دستاويز ۾ هن اوم منڊليءَ جي هڪ گڏجاڻيءَ بابت پنهنجا مشاهدا ۽ تنقيدي رايا بيان ڪيا هئا. اهي بيان سندس ذاتي دعوائن طور پڙهڻ گهرجن، نه ڪي تڪرار بابت ڪنهن آزاد عدالتي فيصلي يا ثابت ٿيل حقيقت طور. تاريخي اهميت جي لحاظ کان دستاويز 1939ع ۾ سندس اخبار جي ايڊيٽر هجڻ جي سڌي شاهدي فراهم ڪري ٿو.<ref name="OmMandliDocument"/> == هندو کان هندستان تائين == ''هندو'' اخبار جي نالي جي تبديليءَ بابت ماخذن ۾ مختلف بيان ملن ٿا. سنڌي اشاعتن جي تاريخ بابت هڪ مضمون موجب پهرين آگسٽ 1946ع تي، [[بال گنگاڌر تلڪ]] جي ورسيءَ جي موقعي تي، اخبار جو نالو ''هندستان'' رکيو ويو. ساڳئي ماخذ موجب 1948ع ۾ اخبار جون آفيسون ڪراچيءَ کان ممبئي منتقل ٿيون.<ref name="PublishingSindhi"/> ان جي ابتڙ ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ورهاڱي کان پوءِ ''هندو'' اخبار ''هندستان'' جي نالي سان هندستان ۾ جاري ٿي ۽ اڳوڻي اداري جي عملي جو وڏو حصو ان سان گڏ رهيو. ٻنهي بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اخبار جي نالي ۽ اشاعت جي مرڪز ۾ تبديليون مختلف مرحلن ۾ ٿيون؛ انهن کي هڪ ئي واقعي طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو.<ref name="Promoters"/> ورهاڱي کان پوءِ هيرانند ڪرمچند ممبئيءَ ۾ سنڌي صحافت سان وابسته رهيو. هن ''هندستان'' جي ادارت ۽ انتظامي رهنمائيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس سوانحي رڪارڊ موجب هو لڳ ڀڳ 25 سال اخبار جي سربراهيءَ سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhiSangat"/> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان هندستان لڏي ويل سنڌين کي رهائش، روزگار، تعليم ۽ سماجي بحاليءَ جا مسئلا درپيش هئا. ان ماحول ۾ سنڌي اخبارون مختلف شهرن ۾ آباد ٿيل سنڌي پڙهندڙن جي رابطي ۽ خبرن جي رسائيءَ جو ذريعو بڻيون. هيرانند ڪرمچند جي ادارت هيٺ ''هندستان'' ۾ پناهگيرن جي دعوائن، سندن بحالي، تعليمي ادارن جي قيام، روزگار ۽ ٻين سماجي مسئلن بابت لکيو ويندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي اداري جي تاريخ ۾ انهن موضوعن کي سندس صحافتي خدمتن جو حصو ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MGSchool"/> ''هندستان'' سان گڏ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار پڻ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي صحافت جو هڪ اهم نالو بڻجي سامهون آئي. مانسنگهه چوهڙمل بلچنداڻيءَ جي سوانحي بيان موجب هن 1953ع ۾ ''هند واسي'' هفتيوار اخبار شروع ڪئي ۽ لڳ ڀڳ ويهه سال ان جي ادارت ڪئي. مانسنگهه جو تعلق ''هندستان'' جي انتظام سان پڻ رهيو.<ref name="Mansingh">{{cite web |title=(Late) Shri Mansingh Chuharmal Balchandani |url=https://www.sindhisangat.com/promoters/mansingh-chuharmal-balchandani/ |website=Sindhi Sangat |language=en}}</ref> == گانڌي وادي فڪر == هيرانند ڪرمچند [[مهاتما گانڌي]] جي فڪر کان متاثر هو. سندس سوانحي رڪارڊ ۾ سادگيءَ، محدود ذاتي ضرورتن، سماجي خدمت ۽ اصولن تي قائم رهڻ کي سندس زندگيءَ جون اهم خصوصيتون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' ۾ هڪ واقعو بيان ٿيل آهي ته هو پنهنجي ماهوار 125 رپين جي آمدنيءَ مان 75 رپيا ضرورت مندن جي مدد لاءِ ڏيندو هو ۽ باقي رقم سان گهر جو خرچ هلائيندو هو. هي احوال سوانحي ماخذ ۾ درج آهي، پر ان جي آزاد مالي يا دستاويزي تصديق موجود نه آهي.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند پنهنجي صحافتي ڪم ۾ سياسي دٻاءَ کان آزاد رهڻ ۽ خبرن جي حقيقت نگاريءَ تي زور ڏيندو هو. سندس همعصرن ۽ سوانح نگارن کيس صحافت ۾ سماجي ذميواريءَ کي اهميت ڏيندڙ شخصيت طور ياد ڪيو آهي.<ref name="SindhiSangat"/> == سماجي سڌارا == هيرانند ڪرمچند سماجي ناانصافيءَ، خاص طور ڏاج جي رسم، جي مخالفت ڪندو هو. مهاتما گانڌي اسڪول جي تاريخ موجب هن پنهنجي اخبارن ۾ سماجي مسئلن تي لکيو ۽ تعليم، روزگار ۽ پناهگيرن جي بحاليءَ کي اهميت ڏني.<ref name="MGSchool"/> هن مانسنگهه چوهڙمل سان گڏ سنڌي برادريءَ جي مسئلن بابت صحافتي سرگرمين ۾ حصو ورتو. ٻنهي جي سرگرمين جو تعلق هندستان ۾ سنڌي ماڻهن جي نئين آبادڪاريءَ ۽ تعليمي ضرورتن سان هو.<ref name="MGSchool"/><ref name="Mansingh"/> هيرانند ڪرمچند ''نو ڀارت وديا منڊل'' جي شروعاتي ٽرسٽين مان هو. اداري جي تاريخ موجب هو معياري تعليم جي فراهميءَ ۽ تعليمي ادارن جي ترقيءَ سان دلچسپي رکندو هو.<ref name="MGSchool"/> == ڪملا هيرانند ۽ خانداني زندگي == هيرانند ڪرمچند جي گهرواري '''ڪملا هيرانند'''، جنهن جو شاديءَ کان اڳ نالو ديوي ڪرپلاڻي هو، سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ جي سرگرم ڪارڪن هئي. هن برطانوي حڪومت خلاف احتجاجن، عورتن جي حقن بابت سرگرمين ۽ سياسي مهمن ۾ حصو ورتو.<ref name="FreedomSindh"/> 1932ع ۾ جڏهن حيدرآباد جا ڪانگريسي اڳواڻ گرفتار ٿيا، تڏهن ڪملا هيرانند کي مقامي تحريڪ جي انتظامي رهنمائيءَ جي ذميواري ڏني وئي. انهيءَ دور جي سياسي اصطلاح ۾ کيس حيدرآباد جي ''ڊڪٽيٽر'' طور ياد ڪيو ويو، جنهن مان مراد احتجاجي تحريڪ جي مقامي اڳواڻي هئي.<ref name="FreedomSindh"/> هيرانند ۽ ڪملا جي گڏيل زندگيءَ ۾ سياسي سرگرميون، سماجي خدمت ۽ صحافت نمايان رهيون. جڏهن هيرانند گرفتار ٿيو، تڏهن ڪملا اخبار جي ڪم ۾ مدد ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ٻئي ممبئيءَ ۾ آباد ٿيا.<ref name="FreedomSindh"/><ref name="KamalaArticle">{{cite web |title=Growing up with the Mahatma |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/growing-up-with-the-mahatma/amp_articleshow/16039807.html |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref> ممبئيءَ جي ڪولابا علائقي ۾ سندن گهر سنڌي اديبن، دانشورن ۽ فنڪارن جي ملاقاتن جو هنڌ رهيو. هڪ سوانحي مضمون موجب سنڌي لوڪ فنڪار [[رام پنجواڻي]] پڻ اتي موسيقيءَ جون محفلون ڪندو هو.<ref name="KamalaArticle"/> == صحافتي انداز ۽ اثر == هيرانند ڪرمچند جي ادارت بابت سوانحي ماخذن ۾ سندس اصول پسنديءَ، سادگيءَ ۽ صحافتي ذميواريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''هندستان'' ۾ سندس ايڊيٽوريل لکڻيون سنڌي پڙهندڙن جي سياسي ۽ سماجي مسئلن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="SindhiSangat"/> سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب سندس صحافتي فڪر تي ساڌو هيرانند ۽ جيٺمل پرسرام جهڙن اڳوڻن سنڌي صحافين جو اثر هو. انهيءَ رڪارڊ ۾ کيس ''Gentleman Journalist'' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي. هي لقب سوانحي قدرشناسيءَ جو حصو آهي، نه ڪي ڪنهن سرڪاري اعزاز جو نالو.<ref name="Promoters"/> هيرانند ڪرمچند جي صحافتي ڪم جو اهم پهلو سنڌ ۾ قومي تحريڪ سان لاڳاپيل اخبار کي ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي برادريءَ جي سماجي ۽ ثقافتي ضرورتن سان ڳنڍڻ هو. == سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | هيرانند ڪرمچند ۽ لاڳاپيل سنڌي صحافت جا اهم تاريخي واقعا |- ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | وضاحت |- | style="background:#edf5fa;" | 1899ع يا 1901ع | هيرانند ڪرمچند جو جنم | ماخذن ۾ اختلاف |- | style="background:#eef7ed;" | 1912ع–1919ع | ''هندو'' اخبار جي شروعات ۽ ترقي | اخبار جي قيام ۽ روزاني ٿيڻ جي تاريخن بابت اختلاف |- | style="background:#edf5fa;" | 1930ع | ''هندو'' جي ايڊيٽرن جون گرفتاريون | سول نافرمانيءَ واري تحريڪ جو دور |- | style="background:#eef7ed;" | 1932ع | اخبار جي عملي ۽ انتظاميا خلاف ڪارروايون | برطانوي حڪومت جون پابنديون |- | style="background:#edf5fa;" | 1939ع | هيرانند جو حلف نامو | پاڻ کي ''هندو'' جو ايڊيٽر ڄاڻايو |- | style="background:#eef7ed;" | 1946ع | ''هندو'' مان ''هندستان'' نالو ٿيڻ جو هڪ تاريخي بيان | پهرين آگسٽ 1946ع |- | style="background:#edf5fa;" | 1947ع–1948ع | ورهاڱو ۽ اخبار جي ممبئي منتقلي | سنڌ مان هندستان ڏانهن اداري جي منتقلي |- | style="background:#eef7ed;" | ورهاڱي کان پوءِ | ''هندستان'' جي ادارت | لڳ ڀڳ 25 سالن جي سربراهيءَ جو ذڪر |- | style="background:#edf5fa;" | 1953ع | ''هند واسي'' هفتيوار اخبار | مانسنگهه چوهڙمل سان لاڳاپيل اشاعت |- | style="background:#eef7ed;" | 1975ع يا 1976ع | هيرانند ڪرمچند جي وفات | ماخذن ۾ اختلاف |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="Promoters"/><ref name="GIPE"/><ref name="PublishingSindhi"/><ref name="OmMandliDocument"/><ref name="Mansingh"/> == وفات == هيرانند ڪرمچند جي وفات بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ 1976ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ آڪٽوبر 1975ع لکيل آهي. وفات جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند دستاويزي تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangat"/> == تاريخي اهميت == هيرانند ڪرمچند جي صحافتي زندگي سنڌ جي برطانوي دور واري سياسي صحافت ۽ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي اخبارن جي تسلسل کي ڳنڍيندڙ هڪ مثال آهي. سندس ادارت جو تعلق پهرين آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پوءِ سنڌي لڏپلاڻ ڪندڙ برادريءَ جي سماجي مسئلن سان رهيو. سندس ڪردار کي سنڌي صحافت، گانڌي وادي سياسي فڪر، سماجي سڌارن ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ورهاڱي کان پوءِ واري اشاعتي تاريخ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="GIPE"/><ref name="Promoters"/><ref name="MGSchool"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي ادب]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] * [[جئرامداس دولت رام]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[حيدرآباد، سنڌ]] * [[ممبئي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996}} * {{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf}} * {{cite book |last=Channo |first=Sahib Khan |title=Separation of Sindh from Bombay Presidency (1847–1936) |year=2019 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Separation_of_Sindh_From_Bombay-Sahib_Khan_Channo-2019-cs.pdf}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisangat.com/promoters/hirnand-karamchand/ سنڌي سنگت ــ هيرانند ڪرمچند] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf سنڌي ثقافت جي خدمتگارن بابت سوانحي ڪتاب] * [https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ سنڌي ساز فائونڊيشن ــ آزاديءَ جي تحريڪ] * [https://sindhcourier.com/publishing-in-sindhi/ سنڌي اشاعتن جي تاريخ] * [https://www.mgschool.org/about_us.html مهاتما گانڌي اسڪول ــ اداري جي تاريخ] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي ايڊيٽر]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جا ڪارڪن]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندستاني ماڻهو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻهو]] rmib3v91brp9jlo5m93dems5d0dv2o7 1 105348 428130 2026-11-04T23:06:46Z JogiAsad 4693 /* چوريو */ نئون ڀاڱو 428130 wikitext text/x-wiki == چوريو == سلام ساٿيو.. هي مضمون '''جمالو_ناچ''' ۽ [[هو جمالو]] ساڳئي موضوع تي ٻه الڳ مضمون آهن، انڪري منهنجو مشورو آهي ته جمالو_ناچ مضمون کي [[هو جمالو]] ۾ سمائي (ضم، يا مرج) ڪري ڇڏجي. وڌيڪ توهان پنهنجي راءِ ڏئي سگهو ٿا. مهرباني [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;">ڳالھ</sup>]] 23:06, 4 نومبر 2026 ( يو.ٽي.سي) 1v9yuy93kkj5zvf1ise955yl0w0xrdb 0 105349 428137 2026-11-04T23:14:57Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي شاعر، ادبي محقق ۽ عروض جو ليکڪ (جنم 1931ع)}} {{Infobox writer | name = ڀڳوانداس دولتاڻي «هوش» | native_name = ڀڳوانداس ڪيسومل دولتاڻي | romanized_name = Bhagwandas Kessumal Daultani | pseudonym = هوش | birth_date = {{Birth date|1931|2|15|df=yes}} | birth_place = [[ميرپور ماٿيلو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | occupation = شاعر، ادب... 428137 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي شاعر، ادبي محقق ۽ عروض جو ليکڪ (جنم 1931ع)}} {{Infobox writer | name = ڀڳوانداس دولتاڻي «هوش» | native_name = ڀڳوانداس ڪيسومل دولتاڻي | romanized_name = Bhagwandas Kessumal Daultani | pseudonym = هوش | birth_date = {{Birth date|1931|2|15|df=yes}} | birth_place = [[ميرپور ماٿيلو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | occupation = شاعر، ادبي محقق، نقاد ۽ عروض جو ليکڪ | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = شاعري، غزل، ادبي تنقيد، تحقيق، عروض ۽ ڇند | notable_works = ''گونجار''، ''احساس''، ''شاهه جي ڪلام ۾ رس، سر ۽ سنگيت''، ''نارائڻ شيام: هڪ اڀياس'' }} '''ڀڳوانداس ڪيسومل دولتاڻي «هوش»''' (انگريزي: ''Bhagwandas Kessumal Daultani Hosh''؛ جنم 15 فيبروري 1931ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، ادبي محقق ۽ شاعريءَ جي فني اصولن بابت ڪتابن جو ليکڪ هو. سندس ادبي ڪم ۾ شاعريءَ جا مجموعا، سنڌي شاعرن جي ڪلام جو مطالعو ۽ ڇند، عروض ۽ النڪار بابت تصنيفون شامل آهن. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سندس ٻن شعري مجموعن ''گونجار'' (1985ع) ۽ ''احساس'' (1994ع) سان گڏ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سامي]] ۽ [[نارائڻ شيام]] بابت ٽن مطالعي وارن ڪتابن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> ڀڳوانداس دولتاڻيءَ جي ڪتابن جا رڪارڊ سنڌي سنچيا جي ڪتابياتي فهرست ۾ موجود آهن. انهن رڪارڊن ۾ سندس نالو ''Bhagwandas Kessumal Daultani Hosh'' ۽ ڪڏهن ''Bhagwandas K. Hosh Daulatani'' لکيل ملي ٿو. سندس ڪتابن جا رڪارڊ هندستان ۽ آمريڪا جي تعليمي لائبريرين سان لاڳاپيل آهن.<ref name="SanchayaShah">{{cite web |title=Shāha Je Kalāmu Men Rasu, Suru Ain Sangīta |url=https://sindhisanchaya.in/books/49710 |website=Sindhi Sanchaya |language=en}}</ref><ref name="SanchayaGati">{{cite web |title=E'a Gati Ghawasan |url=https://sindhisanchaya.in/books/55705 |website=Sindhi Sanchaya |language=en}}</ref> == جنم ۽ شروعاتي زندگي == ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي سنڌ جي تاريخ بابت ترتيب ڏنل جنم ڏينهن واري فهرست موجب ڀڳوانداس دولتاڻي «هوش» 15 فيبروري 1931ع تي [[ميرپور ماٿيلو|ميرپور ماٿيلي]] ۾ ڄائو. موتي لال جوتواڻيءَ پڻ سندس جنم جو سال 1931ع ڄاڻايو آهي، پر پنهنجي مختصر ادبي تعارف ۾ جنم جي مڪمل تاريخ نه ڏني آهي.<ref name="Pathan">{{cite web |last=Pathan |first=Dur Muhammad |title=Name-Wise Birth Dates |url=https://drpathan.com/name-wise-birth-dates/ |website=Dr Pathan |language=en}}</ref><ref name="Jotwani1996"/> سندس ابتدائي تعليم، خانداني زندگي ۽ ملازمت بابت تفصيلي ۽ آزاد طور تصديق ٿيل سوانحي مواد محدود آهي. ڪتابياتي ماخذن مان سندس ادبي سرگرمين، شاعريءَ ۽ تحقيقي دلچسپين بابت وڌيڪ معلومات ملي ٿي. == ادبي ڪم == ڀڳوانداس دولتاڻيءَ جي ادبي ڪم جا ٻه اهم پهلو شاعري ۽ سنڌي شاعريءَ جو فني ۽ تنقيدي مطالعو آهن. سندس ڪتابن ۾ سنڌي شاعرن جي ڪلام، غزل، ڇند، عروض ۽ ادبي اصطلاحن تي لکيل تصنيفون شامل آهن. سندس مطالعي جو دائرو سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعريءَ کان جديد سنڌي شاعريءَ تائين پکڙيل هو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SanchayaShah"/> سنڌي سنچيا جي ڪتابياتي رڪارڊن ۾ سندس ڪيترن ڪتابن جا عنوان درج آهن. انهن ۾ ''شاهه جي ڪلام ۾ رس، سر ۽ سنگيت''، ''جاني جهروڪن ۾''، ''نارائڻ شيام: هڪ اڀياس''، ''سنڌي شعر ۽ ڇند'' ۽ ''سنڌي شعر ۾ عروض ۽ النڪار'' شامل آهن.<ref name="SanchayaShah"/> == شاعري == === گونجار (1985ع) === ''گونجار'' ڀڳوانداس دولتاڻي «هوش» جو شعري مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ان جي اشاعت جو سال 1985ع ڄاڻايو آهي. اهو مجموعو سندس شاعرانه تصنيفن مان هڪ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي شاعريءَ جي مڪمل متن ۽ ان جي مختلف ڇاپن بابت تصديق ٿيل معلومات محدود آهي؛ تنهنڪري ان جي موضوعن، نظمن جي تعداد يا مخصوص شعري صنفن بابت وڌيڪ تفصيل ڏيڻ لاءِ اصل ڪتاب جو مطالعو ضروري آهي. === احساس (1994ع) === ''احساس'' سندس ٻيو ڄاڻايل شعري مجموعو آهي. جوتواڻيءَ موجب اهو 1994ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي سنچيا جي ڪتابياتي فهرست ۾ ان سان لاڳاپيل عنوان ''Ihsāsa: Ghazal'' درج آهي، جنهن مان غزل سان ان جي لاڳاپي جي ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SanchayaShah"/> ''احساس'' جي اصل اشاعتي تفصيلن، صفحن جي تعداد ۽ ناشر جي مڪمل تصديق لاءِ ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جو جائزو گهربل آهي. == شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ جو مطالعو == === شاهه جي ڪلام ۾ رس، سر ۽ سنگيت === ''شاهه جي ڪلام ۾ رس، سر ۽ سنگيت'' ڀڳوانداس دولتاڻيءَ جي تحقيقي ڪتابن مان هڪ آهي. سنڌي سنچيا جي ڪتابياتي رڪارڊ موجب اهو ڪتاب 1986ع ۾ [[احمد آباد]] مان شايع ٿيو. رڪارڊ ۾ ڪتاب جي اشاعت ڀڳوانداس ڪيسومل دولتاڻي «هوش» جي نالي سان درج آهي ۽ ان جو نسخو [[يونيورسٽي آف شڪاگو]] جي لائبريريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SanchayaShah"/> ڪتاب جو موضوع [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام ۾ رس، سر ۽ سنگيت آهي. عنوان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ليکڪ شاهه جي شاعريءَ جي جمالياتي ۽ موسيقيءَ وارن پهلوئن کي مطالعي جو موضوع بڻايو آهي. ڪتاب جي تفصيلي دليلن ۽ نتيجن بابت وڌيڪ بيان لاءِ اصل متن جي ضرورت آهي. [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مزار، ڀٽ شاهه؛ ڀڳوانداس دولتاڻيءَ شاهه جي ڪلام بابت تحقيقي ڪتاب لکيو.]] === ايءَ ڳتي گهواسان === ''ايءَ ڳتي گهواسان'' (''E'a Gati Ghawasan'') ڀڳوانداس ڪيسومل دولتاڻي «هوش» جو ڪتاب آهي، جنهن جي اشاعت 1988ع ۾ گجرات سنڌي اڪادميءَ پاران ڄاڻايل آهي. سنڌي سنچيا موجب ان جو ڪتابياتي رڪارڊ [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف انڊين لينگويجز]]، ميسور جي ذخيري سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SanchayaGati"/> ساڳئي ڪتابياتي فهرست ۾ ان سان لاڳاپيل عنوان ''Ī Gati Ghavāsanī Shāha Jūn Cavaṇīūn ʻAin Muhāvira'' پڻ درج آهي. انهيءَ عنوان موجب ڪتاب جو تعلق شاهه جي چوڻين ۽ محاورن سان آهي؛ ٻنهي عنوانن جي هڪ ئي ڇاپي يا جدا اشاعت هجڻ بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي.<ref name="SanchayaShah"/><ref name="SanchayaGati"/> == ساميءَ بابت تحقيق == === جاني جهروڪن ۾ === ''جاني جهروڪن ۾'' ڀڳوانداس دولتاڻيءَ جو ساميءَ بابت تحقيقي ڪتاب آهي. سنڌي سنچيا جي رڪارڊ ۾ ان جو تفصيلي عنوان ''Jānī Jharokan Men: Sāmī Sāhibu, Sandas Sloku Ain Rahasiyah Vādu'' درج آهي. عنوان موجب ڪتاب ۾ سامي صاحب، سندس سلوڪن ۽ رهسيواد جو مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="SanchayaShah"/> [[سامي]] سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جو اهم شاعر آهي، جنهن جي شاعريءَ ۾ سلوڪ جي صنف کي خاص حيثيت حاصل آهي. ڀڳوانداس دولتاڻيءَ جي هن ڪتاب جو تعلق انهيءَ ادبي ۽ فڪري روايت جي مطالعي سان آهي. ڪتاب جي اشاعت جو سال ۽ تفصيلي مواد وڌيڪ تصديق طلب آهن. == نارائڻ شيام بابت تحقيق == === نارائڻ شيام: هڪ اڀياس === ''نارائڻ شيام: هڪ اڀياس'' ڀڳوانداس دولتاڻي «هوش» جو جديد سنڌي شاعر [[نارائڻ شيام]] بابت تحقيقي ڪتاب آهي. سنڌي سنچيا جي ڪتابياتي فهرست ۾ ان جو عنوان ''Nārāiṇu Śyāmu, Hiku Abhyās'' درج آهي.<ref name="SanchayaShah"/> نارائڻ شيام جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هو. دولتاڻيءَ جي هن ڪتاب جو عنوان سندس شاعريءَ جي مطالعي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. اصل متن کان سواءِ ڪتاب جي تنقيدي نتيجن يا ان ۾ استعمال ڪيل تحقيقي طريقي بابت مخصوص دعوائون ڪرڻ مناسب نه ٿيندو. == سنڌي شاعريءَ جي فني اصولن بابت ڪتاب == === سنڌي شعر ۽ ڇند === ''سنڌي شعر ۽ ڇند'' ڀڳوانداس دولتاڻيءَ جي شاعريءَ جي فني مطالعي سان لاڳاپيل تصنيف آهي. ان ۾ سنڌي شعر ۽ ڇند جي موضوع کي ڪتاب جي عنوان ۾ مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي.<ref name="SanchayaShah"/> [[ممبئي يونيورسٽي]] جي ٽئين سال جي بي. اي. سنڌي نصاب ۾ ''Shair Ain Chhand'' کي سفارش ڪيل ڪتابن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. نصاب ۾ ڪتاب جي ليکڪ جو نالو ''Bhagwandas Dolatani Hosh'' لکيل آهي. اهو ڪتاب سنڌي شاعريءَ جي فني تعليم ۾ استعمال ٿيندڙ مطالعي واري مواد جو هڪ دستاويزي مثال آهي.<ref name="MumbaiUniversity">{{cite web |title=T.Y. B.A. Sindhi |url=https://old.mu.ac.in/wp-content/uploads/2016/06/4.6-TY.B.A.-Sindhi1.pdf |publisher=University of Mumbai |language=en}}</ref> === سنڌي شعر ۾ عروض ۽ النڪار === ''سنڌي شعر ۾ عروض ۽ النڪار'' سندس هڪ ٻي فني تصنيف آهي. سنڌي سنچيا جي ڪتابياتي فهرست ۾ ان جو تفصيلي عنوان ''Sindhi Shiʻru Men ʻAruz Ain Alankaru: Aruzi Shaʻiri Je Fan, Sinfan Ain Sanʻatan Ji Samjhani Misalan San'' درج آهي.<ref name="SanchayaShah"/> عنوان موجب هن ڪتاب ۾ عروضي شاعريءَ جي فن، صنفن ۽ صنعتن جي مثالن سان سمجهاڻي ڏني وئي آهي. اهو ڪتاب سنڌي شاعريءَ جي فني اصطلاحن ۽ بناوت جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. == تصنيفن جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | ڀڳوانداس دولتاڻي «هوش» جا دستاويزي طور ڄاڻايل ڪتاب |- ! style="background:#dcebf5;" | ڪتاب جو نالو ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | صنف يا موضوع ! style="background:#dcebf5;" | ماخذ |- | style="background:#edf5fa;" | گونجار | 1985ع | شعري مجموعو | جوتواڻي، 1996ع |- | style="background:#eef7ed;" | احساس | 1994ع | شعري مجموعو؛ غزل | جوتواڻي ۽ سنڌي سنچيا |- | style="background:#edf5fa;" | شاهه جي ڪلام ۾ رس، سر ۽ سنگيت | 1986ع | شاهه لطيف جي شاعريءَ جو مطالعو | سنڌي سنچيا؛ شڪاگو يونيورسٽيءَ جو ڪتابياتي رڪارڊ |- | style="background:#eef7ed;" | ايءَ ڳتي گهواسان | 1988ع | شاهه جي چوڻين ۽ محاورن سان لاڳاپيل | سنڌي سنچيا؛ ميسور جو ڪتابياتي رڪارڊ |- | style="background:#edf5fa;" | جاني جهروڪن ۾ | تصديق طلب | ساميءَ جي سلوڪن ۽ رهسيواد جو مطالعو | سنڌي سنچيا |- | style="background:#eef7ed;" | نارائڻ شيام: هڪ اڀياس | تصديق طلب | جديد سنڌي شاعريءَ جو مطالعو | سنڌي سنچيا |- | style="background:#edf5fa;" | سنڌي شعر ۽ ڇند | تصديق طلب | ڇند ۽ شاعريءَ جو فن | سنڌي سنچيا؛ ممبئي يونيورسٽي |- | style="background:#eef7ed;" | سنڌي شعر ۾ عروض ۽ النڪار | تصديق طلب | عروض، شعري صنفون ۽ صنعتون | سنڌي سنچيا |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SanchayaShah"/><ref name="SanchayaGati"/><ref name="MumbaiUniversity"/> == ادبي اهميت == ڀڳوانداس دولتاڻي «هوش» جي تصنيفن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس ادبي دلچسپي صرف پنهنجي شاعريءَ تائين محدود نه هئي. هن سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعرن شاهه عبداللطيف ۽ ساميءَ سان گڏ جديد شاعر نارائڻ شيام بابت پڻ ڪتاب لکيا. سندس فني تصنيفن ۾ سنڌي شاعريءَ جي ڇند، عروض ۽ النڪار جا موضوع شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SanchayaShah"/> سندس ڪتاب ''سنڌي شعر ۽ ڇند'' جو ممبئي يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ شامل هجڻ، ان ڪتاب جي تدريسي استعمال جي تصديق ڪري ٿو. سندس ٻين ڪتابن جا رڪارڊ تعليمي لائبريرين ۾ محفوظ آهن، جن مان سنڌي ادبي مطالعي ۾ سندس ڪم جي دستاويزي موجودگي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="MumbaiUniversity"/><ref name="SanchayaShah"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|ڀٽ شاهه ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مزار File:Bhitt Shah sindh pakistan.jpg|ڀٽ شاهه ۾ شاهه لطيف جي درگاهه تي شاعريءَ جي محفل File:Shah Abdul Latif Bhitai.jpg|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مجسمو </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سامي]] * [[نارائڻ شيام]] * [[سنڌي غزل]] * [[عروض]] * [[ڇند]] * [[ميرپور ماٿيلو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=دولتاڻي |first=ڀڳوانداس ڪيسومل |title=شاهه جي ڪلام ۾ رس، سر ۽ سنگيت |location=احمد آباد |year=1986 |language=sd}} * {{cite book |last=دولتاڻي |first=ڀڳوانداس ڪيسومل |title=ايءَ ڳتي گهواسان |publisher=گجرات سنڌي اڪادمي |year=1988 |language=sd}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.in/books/49710 شاهه جي ڪلام ۾ رس، سر ۽ سنگيت ــ ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://sindhisanchaya.in/books/55705 ايءَ ڳتي گهواسان ــ ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://old.mu.ac.in/wp-content/uploads/2016/06/4.6-TY.B.A.-Sindhi1.pdf ممبئي يونيورسٽيءَ جو سنڌي نصاب] * [https://drpathan.com/name-wise-birth-dates/ ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي جنم ڏينهن واري فهرست] [[زمرو:1931ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ميرپور ماٿيلي جا ماڻهو]] hfowd8gkioivtwt26jikicm7iosl1no 0 105350 428142 2026-11-04T23:23:34Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي اديب، ڪهاڻيڪار ۽ شاعر (جنم 1919ع)}} {{Infobox writer | name = هوتو بدلاڻي «هوت» | native_name = هوتو بدلاڻي | romanized_name = Hotu Badlani | pseudonym = هوت | birth_date = 1919ع | occupation = اديب، ڪهاڻيڪار ۽ شاعر | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، [[شاعري]] | notable_works = ''عمر جون حدون''، ''استري پر... 428142 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي اديب، ڪهاڻيڪار ۽ شاعر (جنم 1919ع)}} {{Infobox writer | name = هوتو بدلاڻي «هوت» | native_name = هوتو بدلاڻي | romanized_name = Hotu Badlani | pseudonym = هوت | birth_date = 1919ع | occupation = اديب، ڪهاڻيڪار ۽ شاعر | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، [[شاعري]] | notable_works = ''عمر جون حدون''، ''استري پرش'' }} '''هوتو بدلاڻي «هوت»''' (انگريزي: ''Hotu Badlani''؛ جنم 1919ع) سنڌي ٻوليءَ جو اديب، ڪهاڻيڪار ۽ شاعر هو. سندس ادبي تخلص «هوت» هو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ کيس اهڙي ليکڪ طور متعارف ڪرايو آهي، جنهن نسبتاً وڏي عمر ۾ ڪتابن جي اشاعت شروع ڪئي. جوتواڻيءَ موجب سندس ڪتابن ۾ ''عمر جون حدون'' (1993ع) ۽ ''استري پرش'' (1995ع) شامل آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == زندگي == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب هوتو بدلاڻي 1919ع ۾ ڄائو. سندس جنم جي مڪمل تاريخ، جنم ڀومي، تعليم، خانداني زندگي، ملازمت ۽ وفات بابت تفصيلي معلومات دستياب ماخذ مان معلوم نه ٿي سگهي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ کيس انگريزي اصطلاح ''late bloomer'' سان بيان ڪيو آهي، جنهن مان مراد اهڙو ليکڪ آهي، جنهن جي ادبي ڪم جي اشاعت زندگيءَ جي نسبتاً پوئين مرحلي ۾ ٿئي. سندس پهريون ڄاڻايل ڪتاب 1993ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ 74 سال هئي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي ڪم == هوتو بدلاڻيءَ جي ڄاڻايل ادبي ڪم ۾ ڪهاڻيون، شاعري ۽ ''استري پرش'' نالي تصنيف شامل آهن. جوتواڻيءَ سندس ٻن ڪتابن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن مان ''عمر جون حدون'' کي ڪهاڻين ۽ شاعريءَ جو گڏيل مجموعو ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته ''استري پرش'' بابت وڌيڪ تفصيلي صنفي وضاحت انهيءَ مختصر سوانحي داخلا ۾ موجود نه آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == عمر جون حدون == ''عمر جون حدون'' (''Umiri joon Hadoon'') هوتو بدلاڻي «هوت» جو ڪهاڻين ۽ شاعريءَ جو مجموعو آهي، جيڪو 1993ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب کي سندس پوئين عمر واري ادبي اشاعت جي مثال طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اصل ڇاپي، ناشر، صفحن جي تعداد، ڪهاڻين ۽ نظمن جي عنوانن بابت وڌيڪ ڪتابياتي معلومات جي تصديق گهربل آهي. == استري پرش == ''استري پرش'' (''Istree Purush'') هوتو بدلاڻي «هوت» جو ڪتاب آهي، جيڪو جوتواڻيءَ موجب 1995ع ۾ شايع ٿيو. جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن عنوان ڏانهن هڪ الڳ داخلا جو اشارو پڻ ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي صنف، مواد، ناشر ۽ اشاعت جي هنڌ بابت تفصيلي معلومات لاءِ اصل ڪتاب يا ان جو معتبر ڪتابياتي رڪارڊ گهربل آهي. رڳو عنوان جي بنياد تي ڪتاب کي ناول، ڪهاڻين جو مجموعو يا سماجي اڀياس قرار نٿو ڏئي سگهجي. == تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | هوتو بدلاڻي «هوت» جون ڄاڻايل تصنيفون |- ! style="background:#dcebf5;" | ڪتاب ! style="background:#dcebf5;" | اشاعت جو سال ! style="background:#dcebf5;" | صنف ! style="background:#dcebf5;" | ماخذ |- | style="background:#edf5fa;" | ''عمر جون حدون'' | 1993ع | ڪهاڻيون ۽ شاعري | موتي لال جوتواڻي، 1996ع |- | style="background:#eef7ed;" | ''استري پرش'' | 1995ع | تصديق طلب | موتي لال جوتواڻي، 1996ع |} <ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ادب ۾ ذڪر == هوتو بدلاڻي «هوت» جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع ۾ شايع ٿيل ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ موجود آهي. هن ادبي لغت ۾ سنڌي اديبن، ادبي صنفن ۽ تصنيفن بابت مختصر معلومات ڏني وئي آهي. بدلاڻيءَ جي داخلا ۾ سندس نسبتاً دير سان ڪتاب شايع ڪرائڻ کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس ادبي اثر، تنقيدي پذيرائي يا سنڌي ادب جي تاريخ ۾ مقام بابت تفصيلي نتيجا ڪڍڻ لاءِ سندس اصل تصنيفن ۽ آزاد ادبي تنقيد جو مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي شاعري]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻيءَ جي سنڌي ادب بابت لغت] [[زمرو:1919ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] drghxrwkcku3veapkr0kxiyefya1i2i 0 105351 428144 2026-11-04T23:27:00Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌ ۽ ڪڇ جي لوڪ روايتن سان لاڳاپيل عشقيه داستان}} {{Infobox folklore | name = هوٿل ۽ اوڍو | image = The rann of kutch.jpg | caption = ڪڇ جو رڻ؛ هوٿل ۽ اوڍي جي لوڪ داستان سان لاڳاپيل علائقو | region = [[سنڌ]]، [[ڪڇ]] ۽ [[سوراشٽر]] | origin = سنڌ ۽ ڪڇ جون لوڪ روايتون | genre = عشقيه داستان، سورهيائي داستان... 428144 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ ۽ ڪڇ جي لوڪ روايتن سان لاڳاپيل عشقيه داستان}} {{Infobox folklore | name = هوٿل ۽ اوڍو | image = The rann of kutch.jpg | caption = ڪڇ جو رڻ؛ هوٿل ۽ اوڍي جي لوڪ داستان سان لاڳاپيل علائقو | region = [[سنڌ]]، [[ڪڇ]] ۽ [[سوراشٽر]] | origin = سنڌ ۽ ڪڇ جون لوڪ روايتون | genre = عشقيه داستان، سورهيائي داستان | characters = هوٿل پدمڻي، اوڍو ڄام، هوٿي يا تماچي، ميناوتي | themes = محبت، بهادري، جلاوطني، انتقام، وفاداري ۽ وڇوڙو }} '''هوٿل ۽ اوڍو''' (انگريزي: ''Hothal and Odho''؛ ٻين نالن ۾ ''هوٿل پدمڻي ۽ اوڍو ڄام'') سنڌ، ڪڇ ۽ سوراشٽر جي لوڪ ادب ۾ مشهور هڪ عشقيه ۽ سورهيائي داستان آهي. هن قصي جو مرڪزي موضوع ڪڇ جي جلاوطن سورمي اوڍي ۽ مرداڻي ويس ۾ سفر ڪندڙ بهادر عورت هوٿل پدمڻيءَ جي ملاقات، گڏيل جدوجهد ۽ محبت آهي. داستان جا مختلف روپ سنڌي، ڪڇي ۽ گجراتي لوڪ روايتن ۾ محفوظ آهن. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي سنڌيءَ جي ڍاٽڪي لهجي ۾ بيان ٿيندڙ منظوم عشقيه داستانن مان هڪ ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="BalochFolklore">{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf }}</ref><ref name="PARIOdho">{{cite web |title=And Odho Jam weeps… |url=https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/and-odho-jam-weeps.../ |website=People's Archive of Rural India |date=2024-01-06 |language=en }}</ref> هن داستان ۾ هوٿل جي بهادري، سندس پنهنجي پيءُ سان ڪيل واعدي، اوڍي جي جلاوطني، ٻنهي جي گڏيل جنگي مهم ۽ پوءِ پيدا ٿيندڙ محبت جا واقعا بيان ٿين ٿا. ڪيترن روايتي روپن ۾ سندن شاديءَ کان پوءِ وڇوڙي ۽ ٻيهر ملاقات جا واقعا پڻ شامل آهن. مختلف روايتن ۾ ڪردارن جا نالا، واقعا ۽ انهن جي ترتيب هڪجهڙي نه آهي.<ref name="PARIOdho"/><ref name="KutchCensus">{{cite book |title=District Census Handbook: Kutch |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28694/download/31876/39966_1961_KUT.pdf }}</ref> == تاريخي ۽ جاگرافيائي پسمنظر == داستان جو بنيادي جاگرافيائي پسمنظر [[ڪڇ]]، [[سنڌ]] ۽ [[سوراشٽر]] سان لاڳاپيل آهي. ڪڇ جي جاڙيجا حڪمرانن، سنڌ جي مقامي سردارن، چراگاهن ۽ مالوند قبيلن جي زندگيءَ جا اشارا هن قصي جي مختلف روايتن ۾ ملن ٿا.<ref name="BalochFolklore"/><ref name="KutchCensus"/> ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] پنهنجي لوڪ ادب بابت تحقيق ۾ اوڍي ڄام ۽ هوٿل جي شاديءَ جي ممڪن تاريخي بنياد تي بحث ڪيو آهي. هن جي بيان موجب ڪجهه روايتن ۾ هوٿل کي سنگڻ نِگامري جي ڌيءَ ڄاڻايو ويو آهي. ڊاڪٽر بلوچ سنڌ جي سامونڊي ۽ ڊيلٽائي علائقن جي مقامي سردارن جي تاريخي لاڳاپن کي هن داستان جي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو، پر ان مان داستان جي سڀني واقعن جي تاريخي تصديق نٿي ٿئي.<ref name="BalochFolklore"/> ڪڇ ۽ جوناڳڙهه جي 1961ع وارين ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتابن ۾ پڻ هوٿل ۽ اوڍي سان لاڳاپيل ماڳن ۽ مقامي ڏندڪٿائن جا احوال موجود آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته داستان ڪڇ کان ٻاهر سوراشٽر جي لوڪ يادگيرين ۾ پڻ محفوظ رهيو آهي.<ref name="KutchCensus"/><ref name="JunagadhCensus">{{cite book |title=District Census Handbook: Junagadh |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28700/download/31882/41158_1961_JUN.pdf }}</ref> == داستان == === اوڍي جي جلاوطني === موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب ڪڇ جي جاڙيجا خاندان سان لاڳاپيل ٻن ڀائرن مان وڏو ڀاءُ هوٿي ۽ ننڍو ڀاءُ اوڍو هو. وڏي ڀاءُ جي زال اوڍي کي پنهنجي طرف مائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اوڍي ان کي رد ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي مڙس وٽ اوڍي خلاف الزام لڳايو، جنهن جي نتيجي ۾ اوڍي کي ڪڇ مان نيڪالي ڏني وئي.<ref name="Jotwani1996"/> داستان جي ٻين روايتن ۾ وڏي ڀاءُ جو نالو تماچي ۽ سندس زال جو نالو ميناوتي يا مينل ديوي ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ پڻ اوڍي جي جلاوطنيءَ جو سبب سندس ڀاڄائيءَ جي ڪوڙي شڪايت بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="KutchGender">{{cite journal |title=Love-tales, Gender, History: Collections from the Folklore of Kutch |journal=Asian Resonance |volume=2 |issue=3 |year=2013 |language=en |url=https://www.researchgate.net/publication/344347063_Asian_Resonance_Love-tales_Gender_History-Collections_from_the_Folklore_of_Kutch }}</ref><ref name="PARIOdho"/> === هوٿل جو مرداڻي ويس ۾ نڪرڻ === ڪيترين روايتن موجب هوٿل پدمڻي هڪ مالوند خاندان يا قبيلي سان تعلق رکندڙ بهادر عورت هئي. سندس پيءُ جي مال تي سنڌ جي هڪ مقامي حڪمران حملو ڪري ڍور ڪاهي ويا هئا. پيءُ جي وفات کان اڳ هوٿل دشمن کان بدلو وٺڻ ۽ مال واپس آڻڻ جو واعدو ڪيو.<ref name="KutchCensus"/><ref name="KutchGender"/> هوٿل پنهنجو مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مرداڻو لباس ۽ هٿيار اختيار ڪيا. ڪجهه روايتن ۾ هوءَ «هوٿو» ۽ ٻين ۾ «ايڪلمل» جي نالي سان سفر ڪندي آهي. سندس بهادري، تيراندازي ۽ جنگي مهارت داستان ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="PARIOdho"/> === هوٿل ۽ اوڍي جي ملاقات === اوڍو پنهنجي جلاوطنيءَ دوران سنڌ ڏانهن سفر ڪري ٿو. هڪ روايت موجب هو پنهنجي مائٽ ويسل ديو وٽ پهچي ٿو، جنهن جا اٺ سنڌ جي بامڀڻيا نالي حڪمران يا سردار جي ماڻهن ڪاهي ويا هئا. اوڍو انهن کي واپس آڻڻ لاءِ روانو ٿئي ٿو ۽ رستي ۾ مرداڻي ويس ۾ هوٿل سان ملي ٿو.<ref name="PARIOdho"/> ٻنهي جا مقصد هڪجهڙا هجڻ ڪري هو هڪٻئي جا ساٿي بڻجن ٿا. اوڍو هوٿل کي هڪ بهادر نوجوان سمجهي ٿو. هو گڏجي دشمن سان مقابلو ڪن ٿا ۽ ڍور يا اٺ واپس آڻڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا. هوٿل جي جنگي مهارت اوڍي کي متاثر ڪري ٿي.<ref name="KutchCensus"/><ref name="PARIOdho"/> === هوٿل جي سڃاڻپ ۽ شادي === جنگي مهم کان پوءِ ٻنهي جا رستا الڳ ٿين ٿا، پر اوڍو پنهنجي ساٿيءَ کي وساري نٿو سگهي. ڪجهه روايتن موجب هو کيس ڳوليندي چڪاسر نالي تلاءَ وٽ پهچي ٿو، جتي هوٿل کي وهنجندي ڏسي معلوم ڪري ٿو ته سندس بهادر ساٿي حقيقت ۾ هڪ عورت آهي.<ref name="PARIOdho"/><ref name="GujaratFolktales">{{cite thesis |last=Soni |first=Vandana P. |title=Folk Tales of Gujarat and Jhaverchand Meghani |year=2014 |language=en |url=https://www.wisdomlib.org/history/essay/folk-tales-of-gujarat/d/doc826702.html }}</ref> ٻنهي ۾ محبت پيدا ٿئي ٿي ۽ شادي ڪن ٿا. هڪ مشهور روايت موجب هوٿل شاديءَ لاءِ شرط رکي ٿي ته اوڍو سندس اصل سڃاڻپ ڪنهن کي ظاهر نه ڪندو. هن شرط جي پويان هوٿل جي غيرمعمولي حيثيت ۽ سندس زندگيءَ بابت روايتي عقيدا بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="PARIOdho"/><ref name="JunagadhCensus"/> === اولاد ۽ وڇوڙو === داستان جي ڪيترن روپن ۾ هوٿل ۽ اوڍي جي ٻن پٽن جا نالا جکرو ۽ جيسل ڄاڻايا ويا آهن. ڪجهه روايتن موجب هو ڪافي سال هڪ جبل واري علائقي ۾ گڏ رهن ٿا ۽ پوءِ اوڍو پنهنجي وطن موٽڻ جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.<ref name="JunagadhCensus"/> وطن واپسيءَ کان پوءِ اوڍو پنهنجي زال جي اصل سڃاڻپ ظاهر ڪري ڇڏي ٿو. انهيءَ سان هوٿل جي رکيل شرط جي ڀڃڪڙي ٿئي ٿي ۽ هوءَ ناراض ٿي کيس ڇڏي هلي وڃي ٿي. مختلف روايتن ۾ سندس وڃڻ، ٻيهر موٽڻ ۽ پٽن جي شادين ۾ شرڪت ڪرڻ بابت الڳ الڳ واقعا بيان ٿيل آهن.<ref name="JunagadhCensus"/><ref name="KutchGender"/> === هوٿل جي آخري انجام بابت روايتون === جوناڳڙهه جي ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتاب ۾ بيان ڪيل روايت موجب هوٿل پنهنجي پٽ جکري جي شاديءَ جي موقعي تي موٽڻ جو واعدو ڪري ٿي. پوءِ هوءَ شاديءَ ۾ اچي ٿي ۽ ٻيهر پنهنجي غار ڏانهن هلي وڃي ٿي. هڪ ڏندڪٿائي روايت ۾ کيس آسماني اپسرا ڄاڻايو ويو آهي، جيڪا زمين تي پنهنجي مقرر ڪيل زندگي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ غائب ٿي وڃي ٿي.<ref name="JunagadhCensus"/> ٻين روايتن ۾ هوٿل جي آخري انجام کي الڳ نموني بيان ڪيو ويو آهي. انهن اختلافن کي لوڪ داستان جي زباني منتقلي ۽ علائقائي روايتن جي تنوع جي تناظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="GujaratFolktales"/><ref name="KutchGender"/> == ڪردارن جا نالا ۽ مختلف روايتون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | داستان جا اهم ڪردار ۽ سندن مختلف نالا |- ! style="background:#dcebf5;" | ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | مختلف نالا ! style="background:#dcebf5;" | داستان ۾ ڪردار |- | style="background:#edf5fa;" | هوٿل | هوٿل پدمڻي، هوٿو، ايڪلمل | بهادر عورت، اوڍي جي ساٿي ۽ زال |- | style="background:#eef7ed;" | اوڍو | اوڍو ڄام، اوڌو، اوڍا | جلاوطن سورمو ۽ هوٿل جو مڙس |- | style="background:#edf5fa;" | وڏو ڀاءُ | هوٿي، تماچي | اوڍي جي جلاوطنيءَ جو حڪم ڏيندڙ |- | style="background:#eef7ed;" | ڀاڄائي | ميناوتي، مينل ديوي | اوڍي خلاف ڪوڙي شڪايت ڪندڙ |- | style="background:#edf5fa;" | مخالف سردار | بامڀڻيا، بامڻيو بادشاهه | هوٿل ۽ اوڍي جي جنگي مهم جو مخالف |- | style="background:#eef7ed;" | اولاد | جکرو، جيسل | هوٿل ۽ اوڍي جا پٽ |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="PARIOdho"/><ref name="JunagadhCensus"/><ref name="KutchGender"/> == سنڌي ۽ ڪڇي لوڪ ادب ۾ داستان == ''هوٿل ۽ اوڍو'' سنڌ ۽ ڪڇ جي گڏيل لوڪ روايتن سان تعلق رکي ٿو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سنڌي لوڪ ڪهاڻين جي مطالعي ۾ ''اوڍو ڄام ۽ هوٿل پدمڻي'' جو ذڪر ڪيو آهي. سنڌي لوڪ ادب ۾ اهڙيون ڪهاڻيون ڀٽن، چارڻن، باروٽن، لنگهن، ميراثين ۽ ڀڳتن جي زباني روايتن وسيلي منتقل ٿينديون رهيون آهن.<ref name="BalochFolklore"/><ref name="SindhiFolkloreStudy">{{cite book |title=سنڌي ادب ۽ مرزا قليچ بيگ |year=2013 |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/سنڌي_ادب_۽_مرزا_قليچ_بيگ-ڊاڪٽر_نور_افروز_خواجہ-2013-صاف.pdf }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب داستان ڍاٽڪي لهجي جي منظوم روايتن ۾ پڻ ملي ٿو. اهي منظوم بيان قصي کي رڳو نثري ڪهاڻي نه، پر ڳائجندڙ ۽ ٻڌائجندڙ لوڪ شاعريءَ جي صورت پڻ ڏين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> ڪڇ جي لوڪ موسيقيءَ ۾ هوٿل ۽ اوڍي جي وڇوڙي بابت گيت اڄ به محفوظ آهن. ''People's Archive of Rural India'' جي لوڪ گيتن واري ذخيري ۾ ''And Odho Jam weeps…'' جي عنوان سان هن داستان تي ٻڌل ڪڇي گيت، ان جي ڳائڻ ۽ پسمنظر بابت معلومات ڏنل آهي.<ref name="PARIOdho"/><ref name="SongsRann">{{cite web |title=Songs of the Rann: Archive of Kutchi Folk Songs |url=https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/songs-of-the-rann-archive-of-kutchi-folk-songs/ |website=People's Archive of Rural India |date=2023-07-20 |language=en }}</ref> == داستان جا موضوع == === محبت ۽ وفاداري === هوٿل ۽ اوڍي جي ڪهاڻيءَ ۾ محبت جو آغاز گڏيل مقصد ۽ هڪٻئي جي بهادريءَ جي سڃاڻپ سان ٿئي ٿو. اوڍو هوٿل جي اصل سڃاڻپ معلوم ٿيڻ کان اڳ سندس جنگي مهارت کان متاثر ٿئي ٿو. بعد ۾ ٻنهي جو لاڳاپو شاديءَ تائين پهچي ٿو.<ref name="PARIOdho"/> داستان ۾ وفاداريءَ جو سوال شاديءَ کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿئي ٿو. اوڍي پاران هوٿل جي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کي واعدي جي ڀڃڪڙيءَ طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن سان سندن وچ ۾ وڇوڙو پيدا ٿئي ٿو.<ref name="JunagadhCensus"/> === عورت جي بهادري ۽ خودمختياري === هوٿل جو ڪردار روايتي عشقيه داستانن جي ڪيترن عورت ڪردارن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته هوءَ پاڻ جنگي مهم جو فيصلو ڪري ٿي، هٿيار کڻي ٿي ۽ پنهنجي پيءُ سان ڪيل واعدي کي پورو ڪرڻ لاءِ سفر ڪري ٿي. هن جي مرداڻي ويس ۾ جنگ ڪرڻ واري روايت ۾ عورت جي بهادري ۽ خودمختياريءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="KutchGender"/> ڪڇ جي لوڪ داستانن بابت صنفي مطالعي ۾ هوٿل کي اهڙي عورت طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا شاديءَ ۽ خانداني زندگيءَ بابت پنهنجا شرط مقرر ڪري ٿي ۽ انهن جي ڀڃڪڙيءَ تي پنهنجو فيصلو پاڻ ڪري ٿي. اهو مطالعو داستان ۾ عورت جي سماجي حيثيت ۽ مرداڻي اختيار جي لاڳاپن تي پڻ بحث ڪري ٿو.<ref name="KutchGender"/> === جلاوطني، انتقام ۽ وڇوڙو === اوڍي جي جلاوطني ۽ هوٿل جي انتقام واري مهم داستان جا ٻه اهم محرڪ آهن. انهن جي ملاقات ٻن الڳ مقصدن کي گڏ ڪري ٿي. بعد ۾ سندن محبت، وطن ڏانهن واپسي ۽ راز ظاهر ٿيڻ سبب پيدا ٿيل وڇوڙو ڪهاڻيءَ کي نئون رخ ڏين ٿا.<ref name="PARIOdho"/> == داستان سان لاڳاپيل ماڳ == === منياروڳڙهه === ڪڇ جي 1961ع واري ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتاب ۾ منياروڳڙهه کي هڪ پراڻو قلعو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کي مقامي روايت اوڍي سان منسوب ڪري ٿي. ڪتاب موجب ان جا کنڊر هوٿل پدمڻي ۽ اوڍي جي محبت ۽ بهادريءَ واري داستان سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="KutchCensus"/> === چڪاسر تلاءُ === چڪاسر نالي تلاءُ داستان جي ڪيترن روپن ۾ اچي ٿو. روايت موجب اوڍي کي هوٿل جي عورت هجڻ جي خبر انهيءَ هنڌ پوي ٿي. گجرات جي لوڪ ڪهاڻين بابت مطالعي ۾ چڪاسر ۽ ڪنارا جبل جي جاگرافيءَ کي هوٿل ۽ اوڍي جي قصي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="GujaratFolktales"/> === هوٿليا جبل ۽ غار === جوناڳڙهه جي 1961ع واري ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتاب ۾ ويساودر ڀرسان هوٿليا جبل ۽ هوٿل پدمڻيءَ جي غار جو ذڪر موجود آهي. مقامي روايت موجب هوٿل ۽ اوڍو انهيءَ علائقي ۾ گڏ رهيا هئا. اهي ڳالهيون مقامي لوڪ روايتن جي حيثيت رکن ٿيون، نه ته تصديق ٿيل تاريخي واقعن جي.<ref name="JunagadhCensus"/> == تاريخي حيثيت == هوٿل ۽ اوڍي جي داستان ۾ سنڌ ۽ ڪڇ جي مقامي سردارن، قبيلائي لاڳاپن، ڍورن جي مالڪي ۽ سياسي اختلافن جا اشارا ملن ٿا. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ڪجهه ڪردارن ۽ سندن لاڳاپن کي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="BalochFolklore"/> ٻئي طرف، داستان ۾ آسماني اپسرا، غيرمعمولي واقعا ۽ مختلف علائقائي روايتون پڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري ان کي مڪمل طور تاريخي واقعي بدران تاريخي يادگيرين ۽ لوڪ تخيل تي ٻڌل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref name="JunagadhCensus"/><ref name="KutchGender"/> == جديد دور ۾ لوڪ روايت جي حفاظت == ڪڇ جي لوڪ موسيقيءَ ۽ زباني ادب کي محفوظ ڪرڻ لاءِ ''People's Archive of Rural India'' ۽ ''Kutch Mahila Vikas Sangathan'' جي گڏيل ڪم ۾ سوين لوڪ گيتن کي دستاويزي صورت ڏني وئي آهي. انهيءَ ذخيري ۾ هوٿل ۽ اوڍي جي وڇوڙي بابت گيت پڻ شامل آهي.<ref name="SongsRann"/> اهڙيون دستاويزي ڪوششون داستان جي زباني روايت، مقامي ٻوليءَ ۽ موسيقيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. هوٿل ۽ اوڍي جو قصو اڄ به ڪڇ جي لوڪ گيتن ۾ محبت، وڇوڙي ۽ يادگيريءَ جي موضوع طور موجود آهي.<ref name="PARIOdho"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:The rann of kutch.jpg|ڪڇ جو رڻ، داستان جي جاگرافيائي پسمنظر سان لاڳاپيل علائقو File:Little rann of kutch landscape.JPG|ڪڇ جي ننڍي رڻ جو قدرتي منظر File:White Rann of Kutch - Landscape.jpeg|ڪڇ جي اڇي رڻ جو منظر </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]] * [[ڪڇ]] * [[سوراشٽر]] * [[ڍاٽڪي ٻولي]] * [[مومل راڻو]] * [[سسئي پنهون]] * [[سهڻي ميهار]] * [[عمر مارئي]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en}} * {{cite book |title=District Census Handbook: Kutch |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en}} * {{cite book |title=District Census Handbook: Junagadh |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/and-odho-jam-weeps.../ هوٿل ۽ اوڍي جي وڇوڙي بابت ڪڇي لوڪ گيت] * [https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/songs-of-the-rann-archive-of-kutchi-folk-songs/ ڪڇ جي لوڪ گيتن جو دستاويزي ذخيرو] * [https://www.wisdomlib.org/history/essay/folk-tales-of-gujarat/d/doc826702.html گجرات جي لوڪ ڪهاڻين بابت مطالعو] [[زمرو:سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:عشقيه داستان]] [[زمرو:ڪڇ]] [[زمرو:گجراتي لوڪ ادب]] iyc6d0l913ogn2n0glp0x9m44uw0qco 428145 428144 2026-11-04T23:27:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 428145 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ ۽ ڪڇ جي لوڪ روايتن سان لاڳاپيل عشقيه داستان}} {{Infobox folklore | name = هوٿل ۽ اوڍو | image = The rann of kutch.jpg | caption = ڪڇ جو رڻ؛ هوٿل ۽ اوڍي جي لوڪ داستان سان لاڳاپيل علائقو | region = [[سنڌ]]، [[ڪڇ]] ۽ [[سوراشٽر]] | origin = سنڌ ۽ ڪڇ جون لوڪ روايتون | genre = عشقيه داستان، سورهيائي داستان | characters = هوٿل پدمڻي، اوڍو ڄام، هوٿي يا تماچي، ميناوتي | themes = محبت، بهادري، جلاوطني، انتقام، وفاداري ۽ وڇوڙو }} '''هوٿل ۽ اوڍو''' (انگريزي: ''Hothal and Odho''؛ ٻين نالن ۾ ''هوٿل پدمڻي ۽ اوڍو ڄام'') سنڌ، ڪڇ ۽ سوراشٽر جي لوڪ ادب ۾ مشهور هڪ عشقيه ۽ سورهيائي داستان آهي. هن قصي جو مرڪزي موضوع ڪڇ جي جلاوطن سورمي اوڍي ۽ مرداڻي ويس ۾ سفر ڪندڙ بهادر عورت هوٿل پدمڻيءَ جي ملاقات، گڏيل جدوجهد ۽ محبت آهي. داستان جا مختلف روپ سنڌي، ڪڇي ۽ گجراتي لوڪ روايتن ۾ محفوظ آهن. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي سنڌيءَ جي ڍاٽڪي لهجي ۾ بيان ٿيندڙ منظوم عشقيه داستانن مان هڪ ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="BalochFolklore">{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf }}</ref><ref name="PARIOdho">{{cite web |title=And Odho Jam weeps… |url=https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/and-odho-jam-weeps.../ |website=People's Archive of Rural India |date=2024-01-06 |language=en }}</ref> هن داستان ۾ هوٿل جي بهادري، سندس پنهنجي پيءُ سان ڪيل واعدي، اوڍي جي جلاوطني، ٻنهي جي گڏيل جنگي مهم ۽ پوءِ پيدا ٿيندڙ محبت جا واقعا بيان ٿين ٿا. ڪيترن روايتي روپن ۾ سندن شاديءَ کان پوءِ وڇوڙي ۽ ٻيهر ملاقات جا واقعا پڻ شامل آهن. مختلف روايتن ۾ ڪردارن جا نالا، واقعا ۽ انهن جي ترتيب هڪجهڙي نه آهي.<ref name="PARIOdho"/><ref name="KutchCensus">{{cite book |title=District Census Handbook: Kutch |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28694/download/31876/39966_1961_KUT.pdf }}</ref> == تاريخي ۽ جاگرافيائي پسمنظر == داستان جو بنيادي جاگرافيائي پسمنظر [[ڪڇ]]، [[سنڌ]] ۽ [[سوراشٽر]] سان لاڳاپيل آهي. ڪڇ جي جاڙيجا حڪمرانن، سنڌ جي مقامي سردارن، چراگاهن ۽ مالوند قبيلن جي زندگيءَ جا اشارا هن قصي جي مختلف روايتن ۾ ملن ٿا.<ref name="BalochFolklore"/><ref name="KutchCensus"/> ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] پنهنجي لوڪ ادب بابت تحقيق ۾ اوڍي ڄام ۽ هوٿل جي شاديءَ جي ممڪن تاريخي بنياد تي بحث ڪيو آهي. هن جي بيان موجب ڪجهه روايتن ۾ هوٿل کي سنگڻ نِگامري جي ڌيءَ ڄاڻايو ويو آهي. ڊاڪٽر بلوچ سنڌ جي سامونڊي ۽ ڊيلٽائي علائقن جي مقامي سردارن جي تاريخي لاڳاپن کي هن داستان جي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو، پر ان مان داستان جي سڀني واقعن جي تاريخي تصديق نٿي ٿئي.<ref name="BalochFolklore"/> ڪڇ ۽ جوناڳڙهه جي 1961ع وارين ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتابن ۾ پڻ هوٿل ۽ اوڍي سان لاڳاپيل ماڳن ۽ مقامي ڏندڪٿائن جا احوال موجود آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته داستان ڪڇ کان ٻاهر سوراشٽر جي لوڪ يادگيرين ۾ پڻ محفوظ رهيو آهي.<ref name="KutchCensus"/><ref name="JunagadhCensus">{{cite book |title=District Census Handbook: Junagadh |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28700/download/31882/41158_1961_JUN.pdf }}</ref> == داستان == === اوڍي جي جلاوطني === موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب ڪڇ جي جاڙيجا خاندان سان لاڳاپيل ٻن ڀائرن مان وڏو ڀاءُ هوٿي ۽ ننڍو ڀاءُ اوڍو هو. وڏي ڀاءُ جي زال اوڍي کي پنهنجي طرف مائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اوڍي ان کي رد ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي مڙس وٽ اوڍي خلاف الزام لڳايو، جنهن جي نتيجي ۾ اوڍي کي ڪڇ مان نيڪالي ڏني وئي.<ref name="Jotwani1996"/> داستان جي ٻين روايتن ۾ وڏي ڀاءُ جو نالو تماچي ۽ سندس زال جو نالو ميناوتي يا مينل ديوي ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ پڻ اوڍي جي جلاوطنيءَ جو سبب سندس ڀاڄائيءَ جي ڪوڙي شڪايت بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="KutchGender">{{cite journal |title=Love-tales, Gender, History: Collections from the Folklore of Kutch |journal=Asian Resonance |volume=2 |issue=3 |year=2013 |language=en |url=https://www.researchgate.net/publication/344347063_Asian_Resonance_Love-tales_Gender_History-Collections_from_the_Folklore_of_Kutch }}</ref><ref name="PARIOdho"/> === هوٿل جو مرداڻي ويس ۾ نڪرڻ === ڪيترين روايتن موجب هوٿل پدمڻي هڪ مالوند خاندان يا قبيلي سان تعلق رکندڙ بهادر عورت هئي. سندس پيءُ جي مال تي سنڌ جي هڪ مقامي حڪمران حملو ڪري ڍور ڪاهي ويا هئا. پيءُ جي وفات کان اڳ هوٿل دشمن کان بدلو وٺڻ ۽ مال واپس آڻڻ جو واعدو ڪيو.<ref name="KutchCensus"/><ref name="KutchGender"/> هوٿل پنهنجو مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مرداڻو لباس ۽ هٿيار اختيار ڪيا. ڪجهه روايتن ۾ هوءَ «هوٿو» ۽ ٻين ۾ «ايڪلمل» جي نالي سان سفر ڪندي آهي. سندس بهادري، تيراندازي ۽ جنگي مهارت داستان ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="PARIOdho"/> === هوٿل ۽ اوڍي جي ملاقات === اوڍو پنهنجي جلاوطنيءَ دوران سنڌ ڏانهن سفر ڪري ٿو. هڪ روايت موجب هو پنهنجي مائٽ ويسل ديو وٽ پهچي ٿو، جنهن جا اٺ سنڌ جي بامڀڻيا نالي حڪمران يا سردار جي ماڻهن ڪاهي ويا هئا. اوڍو انهن کي واپس آڻڻ لاءِ روانو ٿئي ٿو ۽ رستي ۾ مرداڻي ويس ۾ هوٿل سان ملي ٿو.<ref name="PARIOdho"/> ٻنهي جا مقصد هڪجهڙا هجڻ ڪري هو هڪٻئي جا ساٿي بڻجن ٿا. اوڍو هوٿل کي هڪ بهادر نوجوان سمجهي ٿو. هو گڏجي دشمن سان مقابلو ڪن ٿا ۽ ڍور يا اٺ واپس آڻڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا. هوٿل جي جنگي مهارت اوڍي کي متاثر ڪري ٿي.<ref name="KutchCensus"/><ref name="PARIOdho"/> === هوٿل جي سڃاڻپ ۽ شادي === جنگي مهم کان پوءِ ٻنهي جا رستا الڳ ٿين ٿا، پر اوڍو پنهنجي ساٿيءَ کي وساري نٿو سگهي. ڪجهه روايتن موجب هو کيس ڳوليندي چڪاسر نالي تلاءَ وٽ پهچي ٿو، جتي هوٿل کي وهنجندي ڏسي معلوم ڪري ٿو ته سندس بهادر ساٿي حقيقت ۾ هڪ عورت آهي.<ref name="PARIOdho"/><ref name="GujaratFolktales">{{cite thesis |last=Soni |first=Vandana P. |title=Folk Tales of Gujarat and Jhaverchand Meghani |year=2014 |language=en |url=https://www.wisdomlib.org/history/essay/folk-tales-of-gujarat/d/doc826702.html }}</ref> ٻنهي ۾ محبت پيدا ٿئي ٿي ۽ شادي ڪن ٿا. هڪ مشهور روايت موجب هوٿل شاديءَ لاءِ شرط رکي ٿي ته اوڍو سندس اصل سڃاڻپ ڪنهن کي ظاهر نه ڪندو. هن شرط جي پويان هوٿل جي غيرمعمولي حيثيت ۽ سندس زندگيءَ بابت روايتي عقيدا بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="PARIOdho"/><ref name="JunagadhCensus"/> === اولاد ۽ وڇوڙو === داستان جي ڪيترن روپن ۾ هوٿل ۽ اوڍي جي ٻن پٽن جا نالا جکرو ۽ جيسل ڄاڻايا ويا آهن. ڪجهه روايتن موجب هو ڪافي سال هڪ جبل واري علائقي ۾ گڏ رهن ٿا ۽ پوءِ اوڍو پنهنجي وطن موٽڻ جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.<ref name="JunagadhCensus"/> وطن واپسيءَ کان پوءِ اوڍو پنهنجي زال جي اصل سڃاڻپ ظاهر ڪري ڇڏي ٿو. انهيءَ سان هوٿل جي رکيل شرط جي ڀڃڪڙي ٿئي ٿي ۽ هوءَ ناراض ٿي کيس ڇڏي هلي وڃي ٿي. مختلف روايتن ۾ سندس وڃڻ، ٻيهر موٽڻ ۽ پٽن جي شادين ۾ شرڪت ڪرڻ بابت الڳ الڳ واقعا بيان ٿيل آهن.<ref name="JunagadhCensus"/><ref name="KutchGender"/> === هوٿل جي آخري انجام بابت روايتون === جوناڳڙهه جي ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتاب ۾ بيان ڪيل روايت موجب هوٿل پنهنجي پٽ جکري جي شاديءَ جي موقعي تي موٽڻ جو واعدو ڪري ٿي. پوءِ هوءَ شاديءَ ۾ اچي ٿي ۽ ٻيهر پنهنجي غار ڏانهن هلي وڃي ٿي. هڪ ڏندڪٿائي روايت ۾ کيس آسماني اپسرا ڄاڻايو ويو آهي، جيڪا زمين تي پنهنجي مقرر ڪيل زندگي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ غائب ٿي وڃي ٿي.<ref name="JunagadhCensus"/> ٻين روايتن ۾ هوٿل جي آخري انجام کي الڳ نموني بيان ڪيو ويو آهي. انهن اختلافن کي لوڪ داستان جي زباني منتقلي ۽ علائقائي روايتن جي تنوع جي تناظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="GujaratFolktales"/><ref name="KutchGender"/> == ڪردارن جا نالا ۽ مختلف روايتون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | داستان جا اهم ڪردار ۽ سندن مختلف نالا |- ! style="background:#dcebf5;" | ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | مختلف نالا ! style="background:#dcebf5;" | داستان ۾ ڪردار |- | style="background:#edf5fa;" | هوٿل | هوٿل پدمڻي، هوٿو، ايڪلمل | بهادر عورت، اوڍي جي ساٿي ۽ زال |- | style="background:#eef7ed;" | اوڍو | اوڍو ڄام، اوڌو، اوڍا | جلاوطن سورمو ۽ هوٿل جو مڙس |- | style="background:#edf5fa;" | وڏو ڀاءُ | هوٿي، تماچي | اوڍي جي جلاوطنيءَ جو حڪم ڏيندڙ |- | style="background:#eef7ed;" | ڀاڄائي | ميناوتي، مينل ديوي | اوڍي خلاف ڪوڙي شڪايت ڪندڙ |- | style="background:#edf5fa;" | مخالف سردار | بامڀڻيا، بامڻيو بادشاهه | هوٿل ۽ اوڍي جي جنگي مهم جو مخالف |- | style="background:#eef7ed;" | اولاد | جکرو، جيسل | هوٿل ۽ اوڍي جا پٽ |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="PARIOdho"/><ref name="JunagadhCensus"/><ref name="KutchGender"/> == سنڌي ۽ ڪڇي لوڪ ادب ۾ داستان == ''هوٿل ۽ اوڍو'' سنڌ ۽ ڪڇ جي گڏيل لوڪ روايتن سان تعلق رکي ٿو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سنڌي لوڪ ڪهاڻين جي مطالعي ۾ ''اوڍو ڄام ۽ هوٿل پدمڻي'' جو ذڪر ڪيو آهي. سنڌي لوڪ ادب ۾ اهڙيون ڪهاڻيون ڀٽن، چارڻن، باروٽن، لنگهن، ميراثين ۽ ڀڳتن جي زباني روايتن وسيلي منتقل ٿينديون رهيون آهن.<ref name="BalochFolklore"/><ref name="SindhiFolkloreStudy">{{cite book |title=سنڌي ادب ۽ مرزا قليچ بيگ |year=2013 |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/سنڌي_ادب_۽_مرزا_قليچ_بيگ-ڊاڪٽر_نور_افروز_خواجہ-2013-صاف.pdf }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب داستان ڍاٽڪي لهجي جي منظوم روايتن ۾ پڻ ملي ٿو. اهي منظوم بيان قصي کي رڳو نثري ڪهاڻي نه، پر ڳائجندڙ ۽ ٻڌائجندڙ لوڪ شاعريءَ جي صورت پڻ ڏين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> ڪڇ جي لوڪ موسيقيءَ ۾ هوٿل ۽ اوڍي جي وڇوڙي بابت گيت اڄ به محفوظ آهن. ''People's Archive of Rural India'' جي لوڪ گيتن واري ذخيري ۾ ''And Odho Jam weeps…'' جي عنوان سان هن داستان تي ٻڌل ڪڇي گيت، ان جي ڳائڻ ۽ پسمنظر بابت معلومات ڏنل آهي.<ref name="PARIOdho"/><ref name="SongsRann">{{cite web |title=Songs of the Rann: Archive of Kutchi Folk Songs |url=https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/songs-of-the-rann-archive-of-kutchi-folk-songs/ |website=People's Archive of Rural India |date=2023-07-20 |language=en }}</ref> == داستان جا موضوع == === محبت ۽ وفاداري === هوٿل ۽ اوڍي جي ڪهاڻيءَ ۾ محبت جو آغاز گڏيل مقصد ۽ هڪٻئي جي بهادريءَ جي سڃاڻپ سان ٿئي ٿو. اوڍو هوٿل جي اصل سڃاڻپ معلوم ٿيڻ کان اڳ سندس جنگي مهارت کان متاثر ٿئي ٿو. بعد ۾ ٻنهي جو لاڳاپو شاديءَ تائين پهچي ٿو.<ref name="PARIOdho"/> داستان ۾ وفاداريءَ جو سوال شاديءَ کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿئي ٿو. اوڍي پاران هوٿل جي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کي واعدي جي ڀڃڪڙيءَ طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن سان سندن وچ ۾ وڇوڙو پيدا ٿئي ٿو.<ref name="JunagadhCensus"/> === عورت جي بهادري ۽ خودمختياري === هوٿل جو ڪردار روايتي عشقيه داستانن جي ڪيترن عورت ڪردارن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته هوءَ پاڻ جنگي مهم جو فيصلو ڪري ٿي، هٿيار کڻي ٿي ۽ پنهنجي پيءُ سان ڪيل واعدي کي پورو ڪرڻ لاءِ سفر ڪري ٿي. هن جي مرداڻي ويس ۾ جنگ ڪرڻ واري روايت ۾ عورت جي بهادري ۽ خودمختياريءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="KutchGender"/> ڪڇ جي لوڪ داستانن بابت صنفي مطالعي ۾ هوٿل کي اهڙي عورت طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا شاديءَ ۽ خانداني زندگيءَ بابت پنهنجا شرط مقرر ڪري ٿي ۽ انهن جي ڀڃڪڙيءَ تي پنهنجو فيصلو پاڻ ڪري ٿي. اهو مطالعو داستان ۾ عورت جي سماجي حيثيت ۽ مرداڻي اختيار جي لاڳاپن تي پڻ بحث ڪري ٿو.<ref name="KutchGender"/> === جلاوطني، انتقام ۽ وڇوڙو === اوڍي جي جلاوطني ۽ هوٿل جي انتقام واري مهم داستان جا ٻه اهم محرڪ آهن. انهن جي ملاقات ٻن الڳ مقصدن کي گڏ ڪري ٿي. بعد ۾ سندن محبت، وطن ڏانهن واپسي ۽ راز ظاهر ٿيڻ سبب پيدا ٿيل وڇوڙو ڪهاڻيءَ کي نئون رخ ڏين ٿا.<ref name="PARIOdho"/> == داستان سان لاڳاپيل ماڳ == === منياروڳڙهه === ڪڇ جي 1961ع واري ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتاب ۾ منياروڳڙهه کي هڪ پراڻو قلعو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کي مقامي روايت اوڍي سان منسوب ڪري ٿي. ڪتاب موجب ان جا کنڊر هوٿل پدمڻي ۽ اوڍي جي محبت ۽ بهادريءَ واري داستان سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="KutchCensus"/> === چڪاسر تلاءُ === چڪاسر نالي تلاءُ داستان جي ڪيترن روپن ۾ اچي ٿو. روايت موجب اوڍي کي هوٿل جي عورت هجڻ جي خبر انهيءَ هنڌ پوي ٿي. گجرات جي لوڪ ڪهاڻين بابت مطالعي ۾ چڪاسر ۽ ڪنارا جبل جي جاگرافيءَ کي هوٿل ۽ اوڍي جي قصي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="GujaratFolktales"/> === هوٿليا جبل ۽ غار === جوناڳڙهه جي 1961ع واري ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتاب ۾ ويساودر ڀرسان هوٿليا جبل ۽ هوٿل پدمڻيءَ جي غار جو ذڪر موجود آهي. مقامي روايت موجب هوٿل ۽ اوڍو انهيءَ علائقي ۾ گڏ رهيا هئا. اهي ڳالهيون مقامي لوڪ روايتن جي حيثيت رکن ٿيون، نه ته تصديق ٿيل تاريخي واقعن جي.<ref name="JunagadhCensus"/> == تاريخي حيثيت == هوٿل ۽ اوڍي جي داستان ۾ سنڌ ۽ ڪڇ جي مقامي سردارن، قبيلائي لاڳاپن، ڍورن جي مالڪي ۽ سياسي اختلافن جا اشارا ملن ٿا. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ڪجهه ڪردارن ۽ سندن لاڳاپن کي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="BalochFolklore"/> ٻئي طرف، داستان ۾ آسماني اپسرا، غيرمعمولي واقعا ۽ مختلف علائقائي روايتون پڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري ان کي مڪمل طور تاريخي واقعي بدران تاريخي يادگيرين ۽ لوڪ تخيل تي ٻڌل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref name="JunagadhCensus"/><ref name="KutchGender"/> == جديد دور ۾ لوڪ روايت جي حفاظت == ڪڇ جي لوڪ موسيقيءَ ۽ زباني ادب کي محفوظ ڪرڻ لاءِ ''People's Archive of Rural India'' ۽ ''Kutch Mahila Vikas Sangathan'' جي گڏيل ڪم ۾ سوين لوڪ گيتن کي دستاويزي صورت ڏني وئي آهي. انهيءَ ذخيري ۾ هوٿل ۽ اوڍي جي وڇوڙي بابت گيت پڻ شامل آهي.<ref name="SongsRann"/> اهڙيون دستاويزي ڪوششون داستان جي زباني روايت، مقامي ٻوليءَ ۽ موسيقيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. هوٿل ۽ اوڍي جو قصو اڄ به ڪڇ جي لوڪ گيتن ۾ محبت، وڇوڙي ۽ يادگيريءَ جي موضوع طور موجود آهي.<ref name="PARIOdho"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:The rann of kutch.jpg|ڪڇ جو رڻ، داستان جي جاگرافيائي پسمنظر سان لاڳاپيل علائقو File:Little rann of kutch landscape.JPG|ڪڇ جي ننڍي رڻ جو قدرتي منظر File:White Rann of Kutch - Landscape.jpeg|ڪڇ جي اڇي رڻ جو منظر </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]] * [[ڪڇ]] * [[سوراشٽر]] * [[ڍاٽڪي ٻولي]] * [[مومل راڻو]] * [[سسئي پنهون]] * [[سهڻي ميهار]] * [[عمر مارئي]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en}} * {{cite book |title=District Census Handbook: Kutch |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en}} * {{cite book |title=District Census Handbook: Junagadh |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/and-odho-jam-weeps.../ هوٿل ۽ اوڍي جي وڇوڙي بابت ڪڇي لوڪ گيت] * [https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/songs-of-the-rann-archive-of-kutchi-folk-songs/ ڪڇ جي لوڪ گيتن جو دستاويزي ذخيرو] * [https://www.wisdomlib.org/history/essay/folk-tales-of-gujarat/d/doc826702.html گجرات جي لوڪ ڪهاڻين بابت مطالعو] [[زمرو:سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:عشقيه داستان]] [[زمرو:ڪڇ]] [[زمرو:گجراتي لوڪ ادب]] 7c9v1wkv4uazz2eap6duc524txx53dz 428149 428145 2026-11-04T23:31:03Z Intisar Ali 8681 428149 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ ۽ ڪڇ جي لوڪ روايتن سان لاڳاپيل عشقيه داستان}} {{Infobox folk tale | name = هوٿل ۽ اوڍو | image = The rann of kutch.jpg | caption = ڪڇ جو رڻ؛ هوٿل ۽ اوڍي جي لوڪ داستان سان لاڳاپيل علائقو | region = [[سنڌ]]، [[ڪڇ]] ۽ [[سوراشٽر]] | origin = سنڌ ۽ ڪڇ جون لوڪ روايتون | genre = عشقيه داستان، سورهيائي داستان | characters = هوٿل پدمڻي، اوڍو ڄام، هوٿي يا تماچي، ميناوتي | themes = محبت، بهادري، جلاوطني، انتقام، وفاداري ۽ وڇوڙو }} '''هوٿل ۽ اوڍو''' (انگريزي: ''Hothal and Odho''؛ ٻين نالن ۾ ''هوٿل پدمڻي ۽ اوڍو ڄام'') سنڌ، ڪڇ ۽ سوراشٽر جي لوڪ ادب ۾ مشهور هڪ عشقيه ۽ سورهيائي داستان آهي. هن قصي جو مرڪزي موضوع ڪڇ جي جلاوطن سورمي اوڍي ۽ مرداڻي ويس ۾ سفر ڪندڙ بهادر عورت هوٿل پدمڻيءَ جي ملاقات، گڏيل جدوجهد ۽ محبت آهي. داستان جا مختلف روپ سنڌي، ڪڇي ۽ گجراتي لوڪ روايتن ۾ محفوظ آهن. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي سنڌيءَ جي ڍاٽڪي لهجي ۾ بيان ٿيندڙ منظوم عشقيه داستانن مان هڪ ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="BalochFolklore">{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf }}</ref><ref name="PARIOdho">{{cite web |title=And Odho Jam weeps… |url=https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/and-odho-jam-weeps.../ |website=People's Archive of Rural India |date=2024-01-06 |language=en }}</ref> هن داستان ۾ هوٿل جي بهادري، سندس پنهنجي پيءُ سان ڪيل واعدي، اوڍي جي جلاوطني، ٻنهي جي گڏيل جنگي مهم ۽ پوءِ پيدا ٿيندڙ محبت جا واقعا بيان ٿين ٿا. ڪيترن روايتي روپن ۾ سندن شاديءَ کان پوءِ وڇوڙي ۽ ٻيهر ملاقات جا واقعا پڻ شامل آهن. مختلف روايتن ۾ ڪردارن جا نالا، واقعا ۽ انهن جي ترتيب هڪجهڙي نه آهي.<ref name="PARIOdho"/><ref name="KutchCensus">{{cite book |title=District Census Handbook: Kutch |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28694/download/31876/39966_1961_KUT.pdf }}</ref> == تاريخي ۽ جاگرافيائي پسمنظر == داستان جو بنيادي جاگرافيائي پسمنظر [[ڪڇ]]، [[سنڌ]] ۽ [[سوراشٽر]] سان لاڳاپيل آهي. ڪڇ جي جاڙيجا حڪمرانن، سنڌ جي مقامي سردارن، چراگاهن ۽ مالوند قبيلن جي زندگيءَ جا اشارا هن قصي جي مختلف روايتن ۾ ملن ٿا.<ref name="BalochFolklore"/><ref name="KutchCensus"/> ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] پنهنجي لوڪ ادب بابت تحقيق ۾ اوڍي ڄام ۽ هوٿل جي شاديءَ جي ممڪن تاريخي بنياد تي بحث ڪيو آهي. هن جي بيان موجب ڪجهه روايتن ۾ هوٿل کي سنگڻ نِگامري جي ڌيءَ ڄاڻايو ويو آهي. ڊاڪٽر بلوچ سنڌ جي سامونڊي ۽ ڊيلٽائي علائقن جي مقامي سردارن جي تاريخي لاڳاپن کي هن داستان جي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو، پر ان مان داستان جي سڀني واقعن جي تاريخي تصديق نٿي ٿئي.<ref name="BalochFolklore"/> ڪڇ ۽ جوناڳڙهه جي 1961ع وارين ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتابن ۾ پڻ هوٿل ۽ اوڍي سان لاڳاپيل ماڳن ۽ مقامي ڏندڪٿائن جا احوال موجود آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته داستان ڪڇ کان ٻاهر سوراشٽر جي لوڪ يادگيرين ۾ پڻ محفوظ رهيو آهي.<ref name="KutchCensus"/><ref name="JunagadhCensus">{{cite book |title=District Census Handbook: Junagadh |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28700/download/31882/41158_1961_JUN.pdf }}</ref> == داستان == === اوڍي جي جلاوطني === موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب ڪڇ جي جاڙيجا خاندان سان لاڳاپيل ٻن ڀائرن مان وڏو ڀاءُ هوٿي ۽ ننڍو ڀاءُ اوڍو هو. وڏي ڀاءُ جي زال اوڍي کي پنهنجي طرف مائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اوڍي ان کي رد ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي مڙس وٽ اوڍي خلاف الزام لڳايو، جنهن جي نتيجي ۾ اوڍي کي ڪڇ مان نيڪالي ڏني وئي.<ref name="Jotwani1996"/> داستان جي ٻين روايتن ۾ وڏي ڀاءُ جو نالو تماچي ۽ سندس زال جو نالو ميناوتي يا مينل ديوي ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ پڻ اوڍي جي جلاوطنيءَ جو سبب سندس ڀاڄائيءَ جي ڪوڙي شڪايت بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="KutchGender">{{cite journal |title=Love-tales, Gender, History: Collections from the Folklore of Kutch |journal=Asian Resonance |volume=2 |issue=3 |year=2013 |language=en |url=https://www.researchgate.net/publication/344347063_Asian_Resonance_Love-tales_Gender_History-Collections_from_the_Folklore_of_Kutch }}</ref><ref name="PARIOdho"/> === هوٿل جو مرداڻي ويس ۾ نڪرڻ === ڪيترين روايتن موجب هوٿل پدمڻي هڪ مالوند خاندان يا قبيلي سان تعلق رکندڙ بهادر عورت هئي. سندس پيءُ جي مال تي سنڌ جي هڪ مقامي حڪمران حملو ڪري ڍور ڪاهي ويا هئا. پيءُ جي وفات کان اڳ هوٿل دشمن کان بدلو وٺڻ ۽ مال واپس آڻڻ جو واعدو ڪيو.<ref name="KutchCensus"/><ref name="KutchGender"/> هوٿل پنهنجو مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مرداڻو لباس ۽ هٿيار اختيار ڪيا. ڪجهه روايتن ۾ هوءَ «هوٿو» ۽ ٻين ۾ «ايڪلمل» جي نالي سان سفر ڪندي آهي. سندس بهادري، تيراندازي ۽ جنگي مهارت داستان ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="PARIOdho"/> === هوٿل ۽ اوڍي جي ملاقات === اوڍو پنهنجي جلاوطنيءَ دوران سنڌ ڏانهن سفر ڪري ٿو. هڪ روايت موجب هو پنهنجي مائٽ ويسل ديو وٽ پهچي ٿو، جنهن جا اٺ سنڌ جي بامڀڻيا نالي حڪمران يا سردار جي ماڻهن ڪاهي ويا هئا. اوڍو انهن کي واپس آڻڻ لاءِ روانو ٿئي ٿو ۽ رستي ۾ مرداڻي ويس ۾ هوٿل سان ملي ٿو.<ref name="PARIOdho"/> ٻنهي جا مقصد هڪجهڙا هجڻ ڪري هو هڪٻئي جا ساٿي بڻجن ٿا. اوڍو هوٿل کي هڪ بهادر نوجوان سمجهي ٿو. هو گڏجي دشمن سان مقابلو ڪن ٿا ۽ ڍور يا اٺ واپس آڻڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا. هوٿل جي جنگي مهارت اوڍي کي متاثر ڪري ٿي.<ref name="KutchCensus"/><ref name="PARIOdho"/> === هوٿل جي سڃاڻپ ۽ شادي === جنگي مهم کان پوءِ ٻنهي جا رستا الڳ ٿين ٿا، پر اوڍو پنهنجي ساٿيءَ کي وساري نٿو سگهي. ڪجهه روايتن موجب هو کيس ڳوليندي چڪاسر نالي تلاءَ وٽ پهچي ٿو، جتي هوٿل کي وهنجندي ڏسي معلوم ڪري ٿو ته سندس بهادر ساٿي حقيقت ۾ هڪ عورت آهي.<ref name="PARIOdho"/><ref name="GujaratFolktales">{{cite thesis |last=Soni |first=Vandana P. |title=Folk Tales of Gujarat and Jhaverchand Meghani |year=2014 |language=en |url=https://www.wisdomlib.org/history/essay/folk-tales-of-gujarat/d/doc826702.html }}</ref> ٻنهي ۾ محبت پيدا ٿئي ٿي ۽ شادي ڪن ٿا. هڪ مشهور روايت موجب هوٿل شاديءَ لاءِ شرط رکي ٿي ته اوڍو سندس اصل سڃاڻپ ڪنهن کي ظاهر نه ڪندو. هن شرط جي پويان هوٿل جي غيرمعمولي حيثيت ۽ سندس زندگيءَ بابت روايتي عقيدا بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="PARIOdho"/><ref name="JunagadhCensus"/> === اولاد ۽ وڇوڙو === داستان جي ڪيترن روپن ۾ هوٿل ۽ اوڍي جي ٻن پٽن جا نالا جکرو ۽ جيسل ڄاڻايا ويا آهن. ڪجهه روايتن موجب هو ڪافي سال هڪ جبل واري علائقي ۾ گڏ رهن ٿا ۽ پوءِ اوڍو پنهنجي وطن موٽڻ جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.<ref name="JunagadhCensus"/> وطن واپسيءَ کان پوءِ اوڍو پنهنجي زال جي اصل سڃاڻپ ظاهر ڪري ڇڏي ٿو. انهيءَ سان هوٿل جي رکيل شرط جي ڀڃڪڙي ٿئي ٿي ۽ هوءَ ناراض ٿي کيس ڇڏي هلي وڃي ٿي. مختلف روايتن ۾ سندس وڃڻ، ٻيهر موٽڻ ۽ پٽن جي شادين ۾ شرڪت ڪرڻ بابت الڳ الڳ واقعا بيان ٿيل آهن.<ref name="JunagadhCensus"/><ref name="KutchGender"/> === هوٿل جي آخري انجام بابت روايتون === جوناڳڙهه جي ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتاب ۾ بيان ڪيل روايت موجب هوٿل پنهنجي پٽ جکري جي شاديءَ جي موقعي تي موٽڻ جو واعدو ڪري ٿي. پوءِ هوءَ شاديءَ ۾ اچي ٿي ۽ ٻيهر پنهنجي غار ڏانهن هلي وڃي ٿي. هڪ ڏندڪٿائي روايت ۾ کيس آسماني اپسرا ڄاڻايو ويو آهي، جيڪا زمين تي پنهنجي مقرر ڪيل زندگي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ غائب ٿي وڃي ٿي.<ref name="JunagadhCensus"/> ٻين روايتن ۾ هوٿل جي آخري انجام کي الڳ نموني بيان ڪيو ويو آهي. انهن اختلافن کي لوڪ داستان جي زباني منتقلي ۽ علائقائي روايتن جي تنوع جي تناظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="GujaratFolktales"/><ref name="KutchGender"/> == ڪردارن جا نالا ۽ مختلف روايتون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | داستان جا اهم ڪردار ۽ سندن مختلف نالا |- ! style="background:#dcebf5;" | ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | مختلف نالا ! style="background:#dcebf5;" | داستان ۾ ڪردار |- | style="background:#edf5fa;" | هوٿل | هوٿل پدمڻي، هوٿو، ايڪلمل | بهادر عورت، اوڍي جي ساٿي ۽ زال |- | style="background:#eef7ed;" | اوڍو | اوڍو ڄام، اوڌو، اوڍا | جلاوطن سورمو ۽ هوٿل جو مڙس |- | style="background:#edf5fa;" | وڏو ڀاءُ | هوٿي، تماچي | اوڍي جي جلاوطنيءَ جو حڪم ڏيندڙ |- | style="background:#eef7ed;" | ڀاڄائي | ميناوتي، مينل ديوي | اوڍي خلاف ڪوڙي شڪايت ڪندڙ |- | style="background:#edf5fa;" | مخالف سردار | بامڀڻيا، بامڻيو بادشاهه | هوٿل ۽ اوڍي جي جنگي مهم جو مخالف |- | style="background:#eef7ed;" | اولاد | جکرو، جيسل | هوٿل ۽ اوڍي جا پٽ |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="PARIOdho"/><ref name="JunagadhCensus"/><ref name="KutchGender"/> == سنڌي ۽ ڪڇي لوڪ ادب ۾ داستان == ''هوٿل ۽ اوڍو'' سنڌ ۽ ڪڇ جي گڏيل لوڪ روايتن سان تعلق رکي ٿو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سنڌي لوڪ ڪهاڻين جي مطالعي ۾ ''اوڍو ڄام ۽ هوٿل پدمڻي'' جو ذڪر ڪيو آهي. سنڌي لوڪ ادب ۾ اهڙيون ڪهاڻيون ڀٽن، چارڻن، باروٽن، لنگهن، ميراثين ۽ ڀڳتن جي زباني روايتن وسيلي منتقل ٿينديون رهيون آهن.<ref name="BalochFolklore"/><ref name="SindhiFolkloreStudy">{{cite book |title=سنڌي ادب ۽ مرزا قليچ بيگ |year=2013 |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/سنڌي_ادب_۽_مرزا_قليچ_بيگ-ڊاڪٽر_نور_افروز_خواجہ-2013-صاف.pdf }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب داستان ڍاٽڪي لهجي جي منظوم روايتن ۾ پڻ ملي ٿو. اهي منظوم بيان قصي کي رڳو نثري ڪهاڻي نه، پر ڳائجندڙ ۽ ٻڌائجندڙ لوڪ شاعريءَ جي صورت پڻ ڏين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> ڪڇ جي لوڪ موسيقيءَ ۾ هوٿل ۽ اوڍي جي وڇوڙي بابت گيت اڄ به محفوظ آهن. ''People's Archive of Rural India'' جي لوڪ گيتن واري ذخيري ۾ ''And Odho Jam weeps…'' جي عنوان سان هن داستان تي ٻڌل ڪڇي گيت، ان جي ڳائڻ ۽ پسمنظر بابت معلومات ڏنل آهي.<ref name="PARIOdho"/><ref name="SongsRann">{{cite web |title=Songs of the Rann: Archive of Kutchi Folk Songs |url=https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/songs-of-the-rann-archive-of-kutchi-folk-songs/ |website=People's Archive of Rural India |date=2023-07-20 |language=en }}</ref> == داستان جا موضوع == === محبت ۽ وفاداري === هوٿل ۽ اوڍي جي ڪهاڻيءَ ۾ محبت جو آغاز گڏيل مقصد ۽ هڪٻئي جي بهادريءَ جي سڃاڻپ سان ٿئي ٿو. اوڍو هوٿل جي اصل سڃاڻپ معلوم ٿيڻ کان اڳ سندس جنگي مهارت کان متاثر ٿئي ٿو. بعد ۾ ٻنهي جو لاڳاپو شاديءَ تائين پهچي ٿو.<ref name="PARIOdho"/> داستان ۾ وفاداريءَ جو سوال شاديءَ کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿئي ٿو. اوڍي پاران هوٿل جي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کي واعدي جي ڀڃڪڙيءَ طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن سان سندن وچ ۾ وڇوڙو پيدا ٿئي ٿو.<ref name="JunagadhCensus"/> === عورت جي بهادري ۽ خودمختياري === هوٿل جو ڪردار روايتي عشقيه داستانن جي ڪيترن عورت ڪردارن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته هوءَ پاڻ جنگي مهم جو فيصلو ڪري ٿي، هٿيار کڻي ٿي ۽ پنهنجي پيءُ سان ڪيل واعدي کي پورو ڪرڻ لاءِ سفر ڪري ٿي. هن جي مرداڻي ويس ۾ جنگ ڪرڻ واري روايت ۾ عورت جي بهادري ۽ خودمختياريءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="KutchGender"/> ڪڇ جي لوڪ داستانن بابت صنفي مطالعي ۾ هوٿل کي اهڙي عورت طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا شاديءَ ۽ خانداني زندگيءَ بابت پنهنجا شرط مقرر ڪري ٿي ۽ انهن جي ڀڃڪڙيءَ تي پنهنجو فيصلو پاڻ ڪري ٿي. اهو مطالعو داستان ۾ عورت جي سماجي حيثيت ۽ مرداڻي اختيار جي لاڳاپن تي پڻ بحث ڪري ٿو.<ref name="KutchGender"/> === جلاوطني، انتقام ۽ وڇوڙو === اوڍي جي جلاوطني ۽ هوٿل جي انتقام واري مهم داستان جا ٻه اهم محرڪ آهن. انهن جي ملاقات ٻن الڳ مقصدن کي گڏ ڪري ٿي. بعد ۾ سندن محبت، وطن ڏانهن واپسي ۽ راز ظاهر ٿيڻ سبب پيدا ٿيل وڇوڙو ڪهاڻيءَ کي نئون رخ ڏين ٿا.<ref name="PARIOdho"/> == داستان سان لاڳاپيل ماڳ == === منياروڳڙهه === ڪڇ جي 1961ع واري ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتاب ۾ منياروڳڙهه کي هڪ پراڻو قلعو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کي مقامي روايت اوڍي سان منسوب ڪري ٿي. ڪتاب موجب ان جا کنڊر هوٿل پدمڻي ۽ اوڍي جي محبت ۽ بهادريءَ واري داستان سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="KutchCensus"/> === چڪاسر تلاءُ === چڪاسر نالي تلاءُ داستان جي ڪيترن روپن ۾ اچي ٿو. روايت موجب اوڍي کي هوٿل جي عورت هجڻ جي خبر انهيءَ هنڌ پوي ٿي. گجرات جي لوڪ ڪهاڻين بابت مطالعي ۾ چڪاسر ۽ ڪنارا جبل جي جاگرافيءَ کي هوٿل ۽ اوڍي جي قصي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="GujaratFolktales"/> === هوٿليا جبل ۽ غار === جوناڳڙهه جي 1961ع واري ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتاب ۾ ويساودر ڀرسان هوٿليا جبل ۽ هوٿل پدمڻيءَ جي غار جو ذڪر موجود آهي. مقامي روايت موجب هوٿل ۽ اوڍو انهيءَ علائقي ۾ گڏ رهيا هئا. اهي ڳالهيون مقامي لوڪ روايتن جي حيثيت رکن ٿيون، نه ته تصديق ٿيل تاريخي واقعن جي.<ref name="JunagadhCensus"/> == تاريخي حيثيت == هوٿل ۽ اوڍي جي داستان ۾ سنڌ ۽ ڪڇ جي مقامي سردارن، قبيلائي لاڳاپن، ڍورن جي مالڪي ۽ سياسي اختلافن جا اشارا ملن ٿا. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ڪجهه ڪردارن ۽ سندن لاڳاپن کي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="BalochFolklore"/> ٻئي طرف، داستان ۾ آسماني اپسرا، غيرمعمولي واقعا ۽ مختلف علائقائي روايتون پڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري ان کي مڪمل طور تاريخي واقعي بدران تاريخي يادگيرين ۽ لوڪ تخيل تي ٻڌل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref name="JunagadhCensus"/><ref name="KutchGender"/> == جديد دور ۾ لوڪ روايت جي حفاظت == ڪڇ جي لوڪ موسيقيءَ ۽ زباني ادب کي محفوظ ڪرڻ لاءِ ''People's Archive of Rural India'' ۽ ''Kutch Mahila Vikas Sangathan'' جي گڏيل ڪم ۾ سوين لوڪ گيتن کي دستاويزي صورت ڏني وئي آهي. انهيءَ ذخيري ۾ هوٿل ۽ اوڍي جي وڇوڙي بابت گيت پڻ شامل آهي.<ref name="SongsRann"/> اهڙيون دستاويزي ڪوششون داستان جي زباني روايت، مقامي ٻوليءَ ۽ موسيقيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. هوٿل ۽ اوڍي جو قصو اڄ به ڪڇ جي لوڪ گيتن ۾ محبت، وڇوڙي ۽ يادگيريءَ جي موضوع طور موجود آهي.<ref name="PARIOdho"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:The rann of kutch.jpg|ڪڇ جو رڻ، داستان جي جاگرافيائي پسمنظر سان لاڳاپيل علائقو File:Little rann of kutch landscape.JPG|ڪڇ جي ننڍي رڻ جو قدرتي منظر File:White Rann of Kutch - Landscape.jpeg|ڪڇ جي اڇي رڻ جو منظر </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]] * [[ڪڇ]] * [[سوراشٽر]] * [[ڍاٽڪي ٻولي]] * [[مومل راڻو]] * [[سسئي پنهون]] * [[سهڻي ميهار]] * [[عمر مارئي]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en}} * {{cite book |title=District Census Handbook: Kutch |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en}} * {{cite book |title=District Census Handbook: Junagadh |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/and-odho-jam-weeps.../ هوٿل ۽ اوڍي جي وڇوڙي بابت ڪڇي لوڪ گيت] * [https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/songs-of-the-rann-archive-of-kutchi-folk-songs/ ڪڇ جي لوڪ گيتن جو دستاويزي ذخيرو] * [https://www.wisdomlib.org/history/essay/folk-tales-of-gujarat/d/doc826702.html گجرات جي لوڪ ڪهاڻين بابت مطالعو] [[زمرو:سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:عشقيه داستان]] [[زمرو:ڪڇ]] [[زمرو:گجراتي لوڪ ادب]] qhn3gg7dwdt34kgol5xzy0as63a417n 428152 428149 2026-11-04T23:32:59Z Intisar Ali 8681 /* */ 428152 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ ۽ ڪڇ جي لوڪ روايتن سان لاڳاپيل عشقيه داستان}} {{Infobox folk tale | Folk_Tale_Name = هوٿل ۽ اوڍو | Image_Name = The rann of kutch.jpg | Image_Caption = ڪڇ جو رڻ؛ هوٿل ۽ اوڍي جي لوڪ داستان سان لاڳاپيل جاگرافيائي علائقو | Aarne-Thompson Grouping = | AKA = هوٿل پدمڻي ۽ اوڍو ڄام، هوٿل اوڍو | Mythology = سنڌي، ڪڇي ۽ گجراتي لوڪ روايتون | Country = [[پاڪستان]]، [[ڀارت]] | Region = [[سنڌ]]، [[ڪڇ]]، [[سوراشٽر]] | Origin_Date = وچئين دور سان منسوب؛ صحيح تاريخ غير يقيني | Published_In = سنڌي، ڍاٽڪي، ڪڇي ۽ گجراتي لوڪ ادب | Related = [[سنڌي لوڪ ادب]]، [[سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]] }} '''هوٿل ۽ اوڍو''' (انگريزي: ''Hothal and Odho''؛ ٻين نالن ۾ ''هوٿل پدمڻي ۽ اوڍو ڄام'') سنڌ، ڪڇ ۽ سوراشٽر جي لوڪ ادب ۾ مشهور هڪ عشقيه ۽ سورهيائي داستان آهي. هن قصي جو مرڪزي موضوع ڪڇ جي جلاوطن سورمي اوڍي ۽ مرداڻي ويس ۾ سفر ڪندڙ بهادر عورت هوٿل پدمڻيءَ جي ملاقات، گڏيل جدوجهد ۽ محبت آهي. داستان جا مختلف روپ سنڌي، ڪڇي ۽ گجراتي لوڪ روايتن ۾ محفوظ آهن. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي سنڌيءَ جي ڍاٽڪي لهجي ۾ بيان ٿيندڙ منظوم عشقيه داستانن مان هڪ ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="BalochFolklore">{{cite book |last=Baloch |first=N. A. |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf }}</ref><ref name="PARIOdho">{{cite web |title=And Odho Jam weeps… |url=https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/and-odho-jam-weeps.../ |website=People's Archive of Rural India |date=2024-01-06 |language=en }}</ref> هن داستان ۾ هوٿل جي بهادري، سندس پنهنجي پيءُ سان ڪيل واعدي، اوڍي جي جلاوطني، ٻنهي جي گڏيل جنگي مهم ۽ پوءِ پيدا ٿيندڙ محبت جا واقعا بيان ٿين ٿا. ڪيترن روايتي روپن ۾ سندن شاديءَ کان پوءِ وڇوڙي ۽ ٻيهر ملاقات جا واقعا پڻ شامل آهن. مختلف روايتن ۾ ڪردارن جا نالا، واقعا ۽ انهن جي ترتيب هڪجهڙي نه آهي.<ref name="PARIOdho"/><ref name="KutchCensus">{{cite book |title=District Census Handbook: Kutch |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28694/download/31876/39966_1961_KUT.pdf }}</ref> == تاريخي ۽ جاگرافيائي پسمنظر == داستان جو بنيادي جاگرافيائي پسمنظر [[ڪڇ]]، [[سنڌ]] ۽ [[سوراشٽر]] سان لاڳاپيل آهي. ڪڇ جي جاڙيجا حڪمرانن، سنڌ جي مقامي سردارن، چراگاهن ۽ مالوند قبيلن جي زندگيءَ جا اشارا هن قصي جي مختلف روايتن ۾ ملن ٿا.<ref name="BalochFolklore"/><ref name="KutchCensus"/> ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] پنهنجي لوڪ ادب بابت تحقيق ۾ اوڍي ڄام ۽ هوٿل جي شاديءَ جي ممڪن تاريخي بنياد تي بحث ڪيو آهي. هن جي بيان موجب ڪجهه روايتن ۾ هوٿل کي سنگڻ نِگامري جي ڌيءَ ڄاڻايو ويو آهي. ڊاڪٽر بلوچ سنڌ جي سامونڊي ۽ ڊيلٽائي علائقن جي مقامي سردارن جي تاريخي لاڳاپن کي هن داستان جي پسمنظر سان ڳنڍي ٿو، پر ان مان داستان جي سڀني واقعن جي تاريخي تصديق نٿي ٿئي.<ref name="BalochFolklore"/> ڪڇ ۽ جوناڳڙهه جي 1961ع وارين ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتابن ۾ پڻ هوٿل ۽ اوڍي سان لاڳاپيل ماڳن ۽ مقامي ڏندڪٿائن جا احوال موجود آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته داستان ڪڇ کان ٻاهر سوراشٽر جي لوڪ يادگيرين ۾ پڻ محفوظ رهيو آهي.<ref name="KutchCensus"/><ref name="JunagadhCensus">{{cite book |title=District Census Handbook: Junagadh |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28700/download/31882/41158_1961_JUN.pdf }}</ref> == داستان == === اوڍي جي جلاوطني === موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب ڪڇ جي جاڙيجا خاندان سان لاڳاپيل ٻن ڀائرن مان وڏو ڀاءُ هوٿي ۽ ننڍو ڀاءُ اوڍو هو. وڏي ڀاءُ جي زال اوڍي کي پنهنجي طرف مائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اوڍي ان کي رد ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي مڙس وٽ اوڍي خلاف الزام لڳايو، جنهن جي نتيجي ۾ اوڍي کي ڪڇ مان نيڪالي ڏني وئي.<ref name="Jotwani1996"/> داستان جي ٻين روايتن ۾ وڏي ڀاءُ جو نالو تماچي ۽ سندس زال جو نالو ميناوتي يا مينل ديوي ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ پڻ اوڍي جي جلاوطنيءَ جو سبب سندس ڀاڄائيءَ جي ڪوڙي شڪايت بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="KutchGender">{{cite journal |title=Love-tales, Gender, History: Collections from the Folklore of Kutch |journal=Asian Resonance |volume=2 |issue=3 |year=2013 |language=en |url=https://www.researchgate.net/publication/344347063_Asian_Resonance_Love-tales_Gender_History-Collections_from_the_Folklore_of_Kutch }}</ref><ref name="PARIOdho"/> === هوٿل جو مرداڻي ويس ۾ نڪرڻ === ڪيترين روايتن موجب هوٿل پدمڻي هڪ مالوند خاندان يا قبيلي سان تعلق رکندڙ بهادر عورت هئي. سندس پيءُ جي مال تي سنڌ جي هڪ مقامي حڪمران حملو ڪري ڍور ڪاهي ويا هئا. پيءُ جي وفات کان اڳ هوٿل دشمن کان بدلو وٺڻ ۽ مال واپس آڻڻ جو واعدو ڪيو.<ref name="KutchCensus"/><ref name="KutchGender"/> هوٿل پنهنجو مقصد حاصل ڪرڻ لاءِ مرداڻو لباس ۽ هٿيار اختيار ڪيا. ڪجهه روايتن ۾ هوءَ «هوٿو» ۽ ٻين ۾ «ايڪلمل» جي نالي سان سفر ڪندي آهي. سندس بهادري، تيراندازي ۽ جنگي مهارت داستان ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="PARIOdho"/> === هوٿل ۽ اوڍي جي ملاقات === اوڍو پنهنجي جلاوطنيءَ دوران سنڌ ڏانهن سفر ڪري ٿو. هڪ روايت موجب هو پنهنجي مائٽ ويسل ديو وٽ پهچي ٿو، جنهن جا اٺ سنڌ جي بامڀڻيا نالي حڪمران يا سردار جي ماڻهن ڪاهي ويا هئا. اوڍو انهن کي واپس آڻڻ لاءِ روانو ٿئي ٿو ۽ رستي ۾ مرداڻي ويس ۾ هوٿل سان ملي ٿو.<ref name="PARIOdho"/> ٻنهي جا مقصد هڪجهڙا هجڻ ڪري هو هڪٻئي جا ساٿي بڻجن ٿا. اوڍو هوٿل کي هڪ بهادر نوجوان سمجهي ٿو. هو گڏجي دشمن سان مقابلو ڪن ٿا ۽ ڍور يا اٺ واپس آڻڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا. هوٿل جي جنگي مهارت اوڍي کي متاثر ڪري ٿي.<ref name="KutchCensus"/><ref name="PARIOdho"/> === هوٿل جي سڃاڻپ ۽ شادي === جنگي مهم کان پوءِ ٻنهي جا رستا الڳ ٿين ٿا، پر اوڍو پنهنجي ساٿيءَ کي وساري نٿو سگهي. ڪجهه روايتن موجب هو کيس ڳوليندي چڪاسر نالي تلاءَ وٽ پهچي ٿو، جتي هوٿل کي وهنجندي ڏسي معلوم ڪري ٿو ته سندس بهادر ساٿي حقيقت ۾ هڪ عورت آهي.<ref name="PARIOdho"/><ref name="GujaratFolktales">{{cite thesis |last=Soni |first=Vandana P. |title=Folk Tales of Gujarat and Jhaverchand Meghani |year=2014 |language=en |url=https://www.wisdomlib.org/history/essay/folk-tales-of-gujarat/d/doc826702.html }}</ref> ٻنهي ۾ محبت پيدا ٿئي ٿي ۽ شادي ڪن ٿا. هڪ مشهور روايت موجب هوٿل شاديءَ لاءِ شرط رکي ٿي ته اوڍو سندس اصل سڃاڻپ ڪنهن کي ظاهر نه ڪندو. هن شرط جي پويان هوٿل جي غيرمعمولي حيثيت ۽ سندس زندگيءَ بابت روايتي عقيدا بيان ڪيا وڃن ٿا.<ref name="PARIOdho"/><ref name="JunagadhCensus"/> === اولاد ۽ وڇوڙو === داستان جي ڪيترن روپن ۾ هوٿل ۽ اوڍي جي ٻن پٽن جا نالا جکرو ۽ جيسل ڄاڻايا ويا آهن. ڪجهه روايتن موجب هو ڪافي سال هڪ جبل واري علائقي ۾ گڏ رهن ٿا ۽ پوءِ اوڍو پنهنجي وطن موٽڻ جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.<ref name="JunagadhCensus"/> وطن واپسيءَ کان پوءِ اوڍو پنهنجي زال جي اصل سڃاڻپ ظاهر ڪري ڇڏي ٿو. انهيءَ سان هوٿل جي رکيل شرط جي ڀڃڪڙي ٿئي ٿي ۽ هوءَ ناراض ٿي کيس ڇڏي هلي وڃي ٿي. مختلف روايتن ۾ سندس وڃڻ، ٻيهر موٽڻ ۽ پٽن جي شادين ۾ شرڪت ڪرڻ بابت الڳ الڳ واقعا بيان ٿيل آهن.<ref name="JunagadhCensus"/><ref name="KutchGender"/> === هوٿل جي آخري انجام بابت روايتون === جوناڳڙهه جي ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتاب ۾ بيان ڪيل روايت موجب هوٿل پنهنجي پٽ جکري جي شاديءَ جي موقعي تي موٽڻ جو واعدو ڪري ٿي. پوءِ هوءَ شاديءَ ۾ اچي ٿي ۽ ٻيهر پنهنجي غار ڏانهن هلي وڃي ٿي. هڪ ڏندڪٿائي روايت ۾ کيس آسماني اپسرا ڄاڻايو ويو آهي، جيڪا زمين تي پنهنجي مقرر ڪيل زندگي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ غائب ٿي وڃي ٿي.<ref name="JunagadhCensus"/> ٻين روايتن ۾ هوٿل جي آخري انجام کي الڳ نموني بيان ڪيو ويو آهي. انهن اختلافن کي لوڪ داستان جي زباني منتقلي ۽ علائقائي روايتن جي تنوع جي تناظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="GujaratFolktales"/><ref name="KutchGender"/> == ڪردارن جا نالا ۽ مختلف روايتون == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#205b79;color:white;padding:8px;" | داستان جا اهم ڪردار ۽ سندن مختلف نالا |- ! style="background:#dcebf5;" | ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | مختلف نالا ! style="background:#dcebf5;" | داستان ۾ ڪردار |- | style="background:#edf5fa;" | هوٿل | هوٿل پدمڻي، هوٿو، ايڪلمل | بهادر عورت، اوڍي جي ساٿي ۽ زال |- | style="background:#eef7ed;" | اوڍو | اوڍو ڄام، اوڌو، اوڍا | جلاوطن سورمو ۽ هوٿل جو مڙس |- | style="background:#edf5fa;" | وڏو ڀاءُ | هوٿي، تماچي | اوڍي جي جلاوطنيءَ جو حڪم ڏيندڙ |- | style="background:#eef7ed;" | ڀاڄائي | ميناوتي، مينل ديوي | اوڍي خلاف ڪوڙي شڪايت ڪندڙ |- | style="background:#edf5fa;" | مخالف سردار | بامڀڻيا، بامڻيو بادشاهه | هوٿل ۽ اوڍي جي جنگي مهم جو مخالف |- | style="background:#eef7ed;" | اولاد | جکرو، جيسل | هوٿل ۽ اوڍي جا پٽ |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="PARIOdho"/><ref name="JunagadhCensus"/><ref name="KutchGender"/> == سنڌي ۽ ڪڇي لوڪ ادب ۾ داستان == ''هوٿل ۽ اوڍو'' سنڌ ۽ ڪڇ جي گڏيل لوڪ روايتن سان تعلق رکي ٿو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ سنڌي لوڪ ڪهاڻين جي مطالعي ۾ ''اوڍو ڄام ۽ هوٿل پدمڻي'' جو ذڪر ڪيو آهي. سنڌي لوڪ ادب ۾ اهڙيون ڪهاڻيون ڀٽن، چارڻن، باروٽن، لنگهن، ميراثين ۽ ڀڳتن جي زباني روايتن وسيلي منتقل ٿينديون رهيون آهن.<ref name="BalochFolklore"/><ref name="SindhiFolkloreStudy">{{cite book |title=سنڌي ادب ۽ مرزا قليچ بيگ |year=2013 |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/سنڌي_ادب_۽_مرزا_قليچ_بيگ-ڊاڪٽر_نور_افروز_خواجہ-2013-صاف.pdf }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب داستان ڍاٽڪي لهجي جي منظوم روايتن ۾ پڻ ملي ٿو. اهي منظوم بيان قصي کي رڳو نثري ڪهاڻي نه، پر ڳائجندڙ ۽ ٻڌائجندڙ لوڪ شاعريءَ جي صورت پڻ ڏين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> ڪڇ جي لوڪ موسيقيءَ ۾ هوٿل ۽ اوڍي جي وڇوڙي بابت گيت اڄ به محفوظ آهن. ''People's Archive of Rural India'' جي لوڪ گيتن واري ذخيري ۾ ''And Odho Jam weeps…'' جي عنوان سان هن داستان تي ٻڌل ڪڇي گيت، ان جي ڳائڻ ۽ پسمنظر بابت معلومات ڏنل آهي.<ref name="PARIOdho"/><ref name="SongsRann">{{cite web |title=Songs of the Rann: Archive of Kutchi Folk Songs |url=https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/songs-of-the-rann-archive-of-kutchi-folk-songs/ |website=People's Archive of Rural India |date=2023-07-20 |language=en }}</ref> == داستان جا موضوع == === محبت ۽ وفاداري === هوٿل ۽ اوڍي جي ڪهاڻيءَ ۾ محبت جو آغاز گڏيل مقصد ۽ هڪٻئي جي بهادريءَ جي سڃاڻپ سان ٿئي ٿو. اوڍو هوٿل جي اصل سڃاڻپ معلوم ٿيڻ کان اڳ سندس جنگي مهارت کان متاثر ٿئي ٿو. بعد ۾ ٻنهي جو لاڳاپو شاديءَ تائين پهچي ٿو.<ref name="PARIOdho"/> داستان ۾ وفاداريءَ جو سوال شاديءَ کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿئي ٿو. اوڍي پاران هوٿل جي سڃاڻپ ظاهر ڪرڻ کي واعدي جي ڀڃڪڙيءَ طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن سان سندن وچ ۾ وڇوڙو پيدا ٿئي ٿو.<ref name="JunagadhCensus"/> === عورت جي بهادري ۽ خودمختياري === هوٿل جو ڪردار روايتي عشقيه داستانن جي ڪيترن عورت ڪردارن کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته هوءَ پاڻ جنگي مهم جو فيصلو ڪري ٿي، هٿيار کڻي ٿي ۽ پنهنجي پيءُ سان ڪيل واعدي کي پورو ڪرڻ لاءِ سفر ڪري ٿي. هن جي مرداڻي ويس ۾ جنگ ڪرڻ واري روايت ۾ عورت جي بهادري ۽ خودمختياريءَ جا موضوع نمايان آهن.<ref name="KutchGender"/> ڪڇ جي لوڪ داستانن بابت صنفي مطالعي ۾ هوٿل کي اهڙي عورت طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا شاديءَ ۽ خانداني زندگيءَ بابت پنهنجا شرط مقرر ڪري ٿي ۽ انهن جي ڀڃڪڙيءَ تي پنهنجو فيصلو پاڻ ڪري ٿي. اهو مطالعو داستان ۾ عورت جي سماجي حيثيت ۽ مرداڻي اختيار جي لاڳاپن تي پڻ بحث ڪري ٿو.<ref name="KutchGender"/> === جلاوطني، انتقام ۽ وڇوڙو === اوڍي جي جلاوطني ۽ هوٿل جي انتقام واري مهم داستان جا ٻه اهم محرڪ آهن. انهن جي ملاقات ٻن الڳ مقصدن کي گڏ ڪري ٿي. بعد ۾ سندن محبت، وطن ڏانهن واپسي ۽ راز ظاهر ٿيڻ سبب پيدا ٿيل وڇوڙو ڪهاڻيءَ کي نئون رخ ڏين ٿا.<ref name="PARIOdho"/> == داستان سان لاڳاپيل ماڳ == === منياروڳڙهه === ڪڇ جي 1961ع واري ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتاب ۾ منياروڳڙهه کي هڪ پراڻو قلعو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن کي مقامي روايت اوڍي سان منسوب ڪري ٿي. ڪتاب موجب ان جا کنڊر هوٿل پدمڻي ۽ اوڍي جي محبت ۽ بهادريءَ واري داستان سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="KutchCensus"/> === چڪاسر تلاءُ === چڪاسر نالي تلاءُ داستان جي ڪيترن روپن ۾ اچي ٿو. روايت موجب اوڍي کي هوٿل جي عورت هجڻ جي خبر انهيءَ هنڌ پوي ٿي. گجرات جي لوڪ ڪهاڻين بابت مطالعي ۾ چڪاسر ۽ ڪنارا جبل جي جاگرافيءَ کي هوٿل ۽ اوڍي جي قصي سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="GujaratFolktales"/> === هوٿليا جبل ۽ غار === جوناڳڙهه جي 1961ع واري ضلعي مردم شماريءَ جي ڪتاب ۾ ويساودر ڀرسان هوٿليا جبل ۽ هوٿل پدمڻيءَ جي غار جو ذڪر موجود آهي. مقامي روايت موجب هوٿل ۽ اوڍو انهيءَ علائقي ۾ گڏ رهيا هئا. اهي ڳالهيون مقامي لوڪ روايتن جي حيثيت رکن ٿيون، نه ته تصديق ٿيل تاريخي واقعن جي.<ref name="JunagadhCensus"/> == تاريخي حيثيت == هوٿل ۽ اوڍي جي داستان ۾ سنڌ ۽ ڪڇ جي مقامي سردارن، قبيلائي لاڳاپن، ڍورن جي مالڪي ۽ سياسي اختلافن جا اشارا ملن ٿا. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ڪجهه ڪردارن ۽ سندن لاڳاپن کي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="BalochFolklore"/> ٻئي طرف، داستان ۾ آسماني اپسرا، غيرمعمولي واقعا ۽ مختلف علائقائي روايتون پڻ شامل آهن. انهيءَ ڪري ان کي مڪمل طور تاريخي واقعي بدران تاريخي يادگيرين ۽ لوڪ تخيل تي ٻڌل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref name="JunagadhCensus"/><ref name="KutchGender"/> == جديد دور ۾ لوڪ روايت جي حفاظت == ڪڇ جي لوڪ موسيقيءَ ۽ زباني ادب کي محفوظ ڪرڻ لاءِ ''People's Archive of Rural India'' ۽ ''Kutch Mahila Vikas Sangathan'' جي گڏيل ڪم ۾ سوين لوڪ گيتن کي دستاويزي صورت ڏني وئي آهي. انهيءَ ذخيري ۾ هوٿل ۽ اوڍي جي وڇوڙي بابت گيت پڻ شامل آهي.<ref name="SongsRann"/> اهڙيون دستاويزي ڪوششون داستان جي زباني روايت، مقامي ٻوليءَ ۽ موسيقيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. هوٿل ۽ اوڍي جو قصو اڄ به ڪڇ جي لوڪ گيتن ۾ محبت، وڇوڙي ۽ يادگيريءَ جي موضوع طور موجود آهي.<ref name="PARIOdho"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="180"> File:The rann of kutch.jpg|ڪڇ جو رڻ، داستان جي جاگرافيائي پسمنظر سان لاڳاپيل علائقو File:Little rann of kutch landscape.JPG|ڪڇ جي ننڍي رڻ جو قدرتي منظر File:White Rann of Kutch - Landscape.jpeg|ڪڇ جي اڇي رڻ جو منظر </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]] * [[ڪڇ]] * [[سوراشٽر]] * [[ڍاٽڪي ٻولي]] * [[مومل راڻو]] * [[سسئي پنهون]] * [[سهڻي ميهار]] * [[عمر مارئي]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en}} * {{cite book |last=Baloch |first=N. A. |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en}} * {{cite book |title=District Census Handbook: Kutch |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en}} * {{cite book |title=District Census Handbook: Junagadh |series=Census of India 1961 |publisher=Government of India |year=1961 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/and-odho-jam-weeps.../ هوٿل ۽ اوڍي جي وڇوڙي بابت ڪڇي لوڪ گيت] * [https://wagtail.ruralindiaonline.org/en/articles/songs-of-the-rann-archive-of-kutchi-folk-songs/ ڪڇ جي لوڪ گيتن جو دستاويزي ذخيرو] * [https://www.wisdomlib.org/history/essay/folk-tales-of-gujarat/d/doc826702.html گجرات جي لوڪ ڪهاڻين بابت مطالعو] [[زمرو:سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:عشقيه داستان]] [[زمرو:ڪڇ]] [[زمرو:گجراتي لوڪ ادب]] fsmxehpw0hy9sexd05ojh6wns1io6c7 14 105352 428148 2026-11-04T23:29:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جڳهون]] [[زمرو:قومي علامتون]] [[زمرو:کليل جاء واري ساختون]] [[زمرو:پيادل هلڻ لاء ساختون]] 428148 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جڳهون]] [[زمرو:قومي علامتون]] [[زمرو:کليل جاء واري ساختون]] [[زمرو:پيادل هلڻ لاء ساختون]] ifmilbdfsqkraft415kvn7zxqiz8oxd 14 105353 428151 2026-11-04T23:31:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ چوڪ]] 428151 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ چوڪ]] 346icyvzm0cn2or4lpd89s5h0zu5u4q 0 105354 428158 2026-11-05T07:53:36Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/12120658|کریملن]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 428158 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site|name=ماسڪو ڪريملن<br> Moscow Kremlin|native_name=Московский Кремль|native_language=|image=Moscow Kremlin (8281675670).jpg|image_size=280px|caption=|image_map=|location=[[ماسڪو]]، [[روس]]|locmapin=Central Moscow#Russia#Europe|map_width=220|map_caption=Location in Central Moscow|coordinates={{Coord|55|45|6|N|37|37|4|E|type:landmark_region:RU|display=inline,title}}|area={{تحویل|27.7|ha|km2|abbr=on}}|built=1482–1495|architect=|architecture=|governing_body=|owner=|designation1=WHS|designation1_offname=ڪريملن ۽ [[ريڊ اسڪوائر]]، ماسڪو|designation1_date=1990ع <small>(14th [[عالمي ثقافتي ورثو ڪميٽي]])</small>|designation1_number=[https://whc.unesco.org/en/list/545 545]|designation1_criteria=i, ii, iv, vi|designation1_type=ثقافتي|designation1_free1name=علائقو|designation1_free1value=[[اوڀر يورپ]]}} '''ماسڪو ڪريملن''' (Moscow Kremlin؛ {{Lang-ru|Московский Кремль|Moskovskiy Kreml'}} موسڪووسڪي ڪريمل، {{IPA-ru|ˈmɐˈskofskʲɪj krʲemlʲ|IPA}} )، '''جيڪو ڪريملن''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[ماسڪو]] جي مرڪز ۾ هڪ قلعي بند ڪمپليڪس آهي. id8mq1c3v7ponfsd5na5ehqdjx6gio0 428159 428158 2026-11-05T07:54:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428159 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site|name=ماسڪو ڪريملن<br> Moscow Kremlin|native_name=Московский Кремль|native_language=|image=Moscow Kremlin (8281675670).jpg|image_size=280px|caption=|image_map=|location=[[ماسڪو]]، [[روس]]|locmapin=Central Moscow#Russia#Europe|map_width=220|map_caption=Location in Central Moscow|coordinates={{Coord|55|45|6|N|37|37|4|E|type:landmark_region:RU|display=inline,title}}|area={{تحویل|27.7|ha|km2|abbr=on}}|built=1482–1495|architect=|architecture=|governing_body=|owner=|designation1=WHS|designation1_offname=ڪريملن ۽ [[ريڊ اسڪوائر]]، ماسڪو|designation1_date=1990ع <small>(14th [[عالمي ثقافتي ورثو ڪميٽي]])</small>|designation1_number=[https://whc.unesco.org/en/list/545 545]|designation1_criteria=i, ii, iv, vi|designation1_type=ثقافتي|designation1_free1name=علائقو|designation1_free1value=[[اوڀر يورپ]]}} '''ماسڪو ڪريملن''' (Moscow Kremlin؛ {{Lang-ru|Московский Кремль|Moskovskiy Kreml'}} موسڪووسڪي ڪريمل، {{IPA-ru|ˈmɐˈskofskʲɪj krʲemlʲ|IPA}} )، '''جيڪو ڪريملن''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[ماسڪو]] جي مرڪز ۾ هڪ قلعي بند ڪمپليڪس آهي. [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] qaefzm0mbxdoci13qi1gkndqb4sxe8u 428160 428159 2026-11-05T07:54:50Z Ibne maryam 17680 added [[Category:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428160 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site|name=ماسڪو ڪريملن<br> Moscow Kremlin|native_name=Московский Кремль|native_language=|image=Moscow Kremlin (8281675670).jpg|image_size=280px|caption=|image_map=|location=[[ماسڪو]]، [[روس]]|locmapin=Central Moscow#Russia#Europe|map_width=220|map_caption=Location in Central Moscow|coordinates={{Coord|55|45|6|N|37|37|4|E|type:landmark_region:RU|display=inline,title}}|area={{تحویل|27.7|ha|km2|abbr=on}}|built=1482–1495|architect=|architecture=|governing_body=|owner=|designation1=WHS|designation1_offname=ڪريملن ۽ [[ريڊ اسڪوائر]]، ماسڪو|designation1_date=1990ع <small>(14th [[عالمي ثقافتي ورثو ڪميٽي]])</small>|designation1_number=[https://whc.unesco.org/en/list/545 545]|designation1_criteria=i, ii, iv, vi|designation1_type=ثقافتي|designation1_free1name=علائقو|designation1_free1value=[[اوڀر يورپ]]}} '''ماسڪو ڪريملن''' (Moscow Kremlin؛ {{Lang-ru|Московский Кремль|Moskovskiy Kreml'}} موسڪووسڪي ڪريمل، {{IPA-ru|ˈmɐˈskofskʲɪj krʲemlʲ|IPA}} )، '''جيڪو ڪريملن''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[ماسڪو]] جي مرڪز ۾ هڪ قلعي بند ڪمپليڪس آهي. [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] jua98gulm5zm9si971a5j8xgoy1cnuz 428161 428160 2026-11-05T08:00:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 428161 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site |name=ماسڪو ڪريملن<br>Moscow Kremlin |native_name=Московский Кремль|native_language=|image=Moscow Kremlin (8281675670).jpg|image_size=280px|caption=|image_map=|location=[[ماسڪو]]، [[روس]]|locmapin=Central Moscow#Russia#Europe|map_width=220|map_caption=Location in Central Moscow|coordinates={{Coord|55|45|6|N|37|37|4|E|type:landmark_region:RU|display=inline,title}}|area={{تحویل|27.7|ha|km2|abbr=on}}|built=1482–1495|architect=|architecture=|governing_body=|owner=|designation1=WHS|designation1_offname=ڪريملن ۽ [[ريڊ اسڪوائر]]، ماسڪو|designation1_date=1990ع <small>(14هين عالمي ثقافتي ورثو ڪميٽي)</small>|designation1_number=[https://whc.unesco.org/en/list/545 545]|designation1_criteria=i, ii, iv, vi|designation1_type=ثقافتي|designation1_free1name=علائقو|designation1_free1value=[[اوڀر يورپ]]}} '''ماسڪو ڪريملن''' (Moscow Kremlin؛ روسي: Московский Кремль، موسڪووسڪي ڪريمل، {{IPA-ru|ˈmɐˈskofskʲɪj krʲemlʲ|IPA})، جيڪو '''ڪريملن''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[ماسڪو]] جي مرڪز ۾ هڪ قلعي بند ڪمپليڪس آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪريملن]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 40uzt2y9270gy61ide2gymz8jl988gp 428163 428161 2026-11-05T08:03:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 428163 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site |name=ماسڪو ڪريملن<br>Moscow Kremlin |native_name=Московский Кремль|native_language=|image=Moscow Kremlin (8281675670).jpg|image_size=280px|caption=|image_map=|location=[[ماسڪو]]، [[روس]]|locmapin=Central Moscow#Russia#Europe|map_width=220|map_caption=Location in Central Moscow|coordinates={{Coord|55|45|6|N|37|37|4|E|type:landmark_region:RU|display=inline,title}}|area={{تحویل|27.7|ha|km2|abbr=on}}|built=1482–1495|architect=|architecture=|governing_body=|owner=|designation1=WHS|designation1_offname=ڪريملن ۽ [[ريڊ اسڪوائر]]، ماسڪو|designation1_date=1990ع <small>(14هين عالمي ثقافتي ورثو ڪميٽي)</small>|designation1_number=[https://whc.unesco.org/en/list/545 545]|designation1_criteria=i, ii, iv, vi|designation1_type=ثقافتي|designation1_free1name=علائقو|designation1_free1value=[[اوڀر يورپ]]}} '''ماسڪو ڪريملن''' (<small>Moscow Kremlin</small>؛ روسي: <small>Московский Кремль</small><nowiki>، موسڪووسڪي ڪريمل، {{IPA-ru|ˈmɐˈskofskʲɪj krʲemlʲ|IPA})، جيڪو </nowiki>'''ڪريملن''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[ماسڪو]] جي مرڪز ۾ هڪ قلعي بند ڪمپليڪس آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪريملن]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] ry9gs0nu4rafoglshjwgch6dslyrz6k 428164 428163 2026-11-05T08:04:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 428164 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site |name=ماسڪو ڪريملن<br>Moscow Kremlin |native_name=Московский Кремль|native_language=|image=Moscow Kremlin (8281675670).jpg|image_size=280px|caption=|image_map=|location=[[ماسڪو]]، [[روس]]|locmapin=Central Moscow#Russia#Europe|map_width=220|map_caption=Location in Central Moscow|coordinates={{Coord|55|45|6|N|37|37|4|E|type:landmark_region:RU|display=inline,title}}|area={{تحویل|27.7|ha|km2|abbr=on}}|built=1482–1495|architect=|architecture=|governing_body=|owner=|designation1=WHS|designation1_offname=ڪريملن ۽ [[ريڊ اسڪوائر]]، ماسڪو|designation1_date=1990ع <small>(14هين عالمي ثقافتي ورثو ڪميٽي)</small>|designation1_number=[https://whc.unesco.org/en/list/545 545]|designation1_criteria=i, ii, iv, vi|designation1_type=ثقافتي|designation1_free1name=علائقو|designation1_free1value=[[اوڀر يورپ]]}} '''ماسڪو ڪريملن''' (<small>Moscow Kremlin</small>؛ روسي: <small>Московский Кремль</small><nowiki>، موسڪووسڪي ڪريمل، {{IPA-ru|ˈmɐˈskofskʲɪj krʲemlʲ|IPA}})، جيڪو </nowiki>'''ڪريملن''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[ماسڪو]] جي مرڪز ۾ هڪ قلعي بند ڪمپليڪس آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪريملن]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] tt56a03aedrc6gzuudwx5dmb15solou 428165 428164 2026-11-05T08:05:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 428165 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site |name=ماسڪو ڪريملن<br>Moscow Kremlin |native_name=Московский Кремль|native_language=|image=Moscow Kremlin (8281675670).jpg|image_size=280px|caption=|image_map=|location=[[ماسڪو]]، [[روس]]|locmapin=Central Moscow#Russia#Europe|map_width=220|map_caption=Location in Central Moscow|coordinates={{Coord|55|45|6|N|37|37|4|E|type:landmark_region:RU|display=inline,title}}|area={{تحویل|27.7|ha|km2|abbr=on}}|built=1482–1495|architect=|architecture=|governing_body=|owner=|designation1=WHS|designation1_offname=ڪريملن ۽ [[ريڊ اسڪوائر]]، ماسڪو|designation1_date=1990ع <small>(14هين عالمي ثقافتي ورثو ڪميٽي)</small>|designation1_number=[https://whc.unesco.org/en/list/545 545]|designation1_criteria=i, ii, iv, vi|designation1_type=ثقافتي|designation1_free1name=علائقو|designation1_free1value=[[اوڀر يورپ]]}} '''ماسڪو ڪريملن''' (<small>Moscow Kremlin</small>؛ روسي: <small>Московский Кремль</small>، موسڪووسڪي ڪريمل)، جيڪو '''ڪريملن''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[ماسڪو]] جي مرڪز ۾ هڪ قلعي بند ڪمپليڪس آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪريملن]] [[زمرو:ماسڪو]] [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:روس ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 64de5ulfa29x9dbbm1uckhn6azv5ec3 14 105355 428162 2026-11-05T08:01:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 428162 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ سياحتي ڪشش]] [[زمرو:ماسڪو ۾ عمارتون ۽ ساختون]] enp32nuyc5r0p1o2zwkcv6m82fybop7 0 105356 428166 2026-11-05T08:24:05Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1381966687|List of tallest buildings in Asia]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 428166 wikitext text/x-wiki [[File:Burj_Khalifa.jpg|ساڄو|thumb|350x350 عڪسلون|[[برج خليفہ|برج خليفه]]، [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]]]] [[File:Views_of_the_Merdeka_118_from_Kuala_Lumpur_Tower.jpg|ساڄو|thumb|355x355 عڪسلون|مرديڪا 118، [[ڪوالالمپور]]، [[ملائيشيا]]]] [[File:Shanghai_-_Shanghai_Tower_-_0002_(4to3).jpg|ساڄو|thumb|267x267 عڪسلون|[[برج شنگھائي|شنگھائي ٽاور]]، [[شنگهائي|شنگھائي]]، [[چين]]]] [[File:Abraj_Al_Bait_Tower_2017.jpg|ساڄو|thumb|267x267 عڪسلون|[[مڪه مڪرمه]] ۾ ڪلاڪ ٽاور]] [[File:Lotte_World_Tower_day_view_10.jpg|ساڄو|thumb|469x469 عڪسلون|لوٽي ورلڊ ٽاور، [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]]]] [[File:Taipei_101_from_Xiangshan_20240729.jpg|ساڄو|thumb|356x356 عڪسلون|تائيپي 101، [[تائيپي]]، [[تائيوان]]]] '''ايشيا ۾ اچي ترين عمارتن جي هن فهرست ۾''' اهڙي عمارتون شامل ڪيو ويون آهن، جيڪيون گهٽ ۾ گهٽ 275 ميٽر (902 فوٽ) ڊگهيون آهن. [[ايشيا]] ۾ سڀ کان اچي عمارت ۽ دنيا ۾ پڻ سڀ کان اچي عمارت [[برج خليفہ|برج خليفه]] آهي، جيڪي 828 ميٽر (2717 فوٽ) اچي آهي ۽ 4 جنوري 2010ع تي [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ مڪمل ٿي. دنيا جي 50 اچي ترين عمارتن مان لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو ايشيا ۾ واقع آهن. 1997ع کان ايشيا ۾ آسمان ڇهئندڙ عمارتن جي تعمير کان اڳ، گهڻيون بلند ترين عمارتون [[اتر آمريڪا]] ۾ ٺهيل هيون. چين گذريل ويهن سالن ۾ دنيا جون پندرهن اچي ترين عمارتون ٺاهيو آهي. گڏيل عرب امارات پڻ گذريل ويهن سالن ۾ ڪيتريون ئي آسمان ڇڪيندڙ عمارتون تعمير ڪيون آهن ۽ دبئي شهر ۾ مٿين پنجاهه فهرست ۾ سڀ کان وڌيڪ آسمان ڇڪيندڙ عمارتون آهن. پهرين فهرست ۾ اهي آسمان ڇڪيندڙ عمارتون شامل آهن جيڪي يا ته مڪمل ٿيون آهن يا CTBUH معيار مطابق ٽاپ آئوٽ ٿيون آهن. ٻي فهرست ۾ اهي عمارتون شامل آهن جيڪي CTBUH معيار مطابق تجويز ڪيل يا تعمير هيٺ آهن. <ref name="ctbuh">{{حوالو ويب|quote=2018-11-15}}</ref> jwya8kts2mkhoz46gq3zpyh5ta7k9qd 428167 428166 2026-11-05T08:25:04Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آسمان ڇهندڙ عمارتون بلحاظ کنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428167 wikitext text/x-wiki [[File:Burj_Khalifa.jpg|ساڄو|thumb|350x350 عڪسلون|[[برج خليفہ|برج خليفه]]، [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]]]] [[File:Views_of_the_Merdeka_118_from_Kuala_Lumpur_Tower.jpg|ساڄو|thumb|355x355 عڪسلون|مرديڪا 118، [[ڪوالالمپور]]، [[ملائيشيا]]]] [[File:Shanghai_-_Shanghai_Tower_-_0002_(4to3).jpg|ساڄو|thumb|267x267 عڪسلون|[[برج شنگھائي|شنگھائي ٽاور]]، [[شنگهائي|شنگھائي]]، [[چين]]]] [[File:Abraj_Al_Bait_Tower_2017.jpg|ساڄو|thumb|267x267 عڪسلون|[[مڪه مڪرمه]] ۾ ڪلاڪ ٽاور]] [[File:Lotte_World_Tower_day_view_10.jpg|ساڄو|thumb|469x469 عڪسلون|لوٽي ورلڊ ٽاور، [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]]]] [[File:Taipei_101_from_Xiangshan_20240729.jpg|ساڄو|thumb|356x356 عڪسلون|تائيپي 101، [[تائيپي]]، [[تائيوان]]]] '''ايشيا ۾ اچي ترين عمارتن جي هن فهرست ۾''' اهڙي عمارتون شامل ڪيو ويون آهن، جيڪيون گهٽ ۾ گهٽ 275 ميٽر (902 فوٽ) ڊگهيون آهن. [[ايشيا]] ۾ سڀ کان اچي عمارت ۽ دنيا ۾ پڻ سڀ کان اچي عمارت [[برج خليفہ|برج خليفه]] آهي، جيڪي 828 ميٽر (2717 فوٽ) اچي آهي ۽ 4 جنوري 2010ع تي [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ مڪمل ٿي. دنيا جي 50 اچي ترين عمارتن مان لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو ايشيا ۾ واقع آهن. 1997ع کان ايشيا ۾ آسمان ڇهئندڙ عمارتن جي تعمير کان اڳ، گهڻيون بلند ترين عمارتون [[اتر آمريڪا]] ۾ ٺهيل هيون. چين گذريل ويهن سالن ۾ دنيا جون پندرهن اچي ترين عمارتون ٺاهيو آهي. گڏيل عرب امارات پڻ گذريل ويهن سالن ۾ ڪيتريون ئي آسمان ڇڪيندڙ عمارتون تعمير ڪيون آهن ۽ دبئي شهر ۾ مٿين پنجاهه فهرست ۾ سڀ کان وڌيڪ آسمان ڇڪيندڙ عمارتون آهن. پهرين فهرست ۾ اهي آسمان ڇڪيندڙ عمارتون شامل آهن جيڪي يا ته مڪمل ٿيون آهن يا CTBUH معيار مطابق ٽاپ آئوٽ ٿيون آهن. ٻي فهرست ۾ اهي عمارتون شامل آهن جيڪي CTBUH معيار مطابق تجويز ڪيل يا تعمير هيٺ آهن. <ref name="ctbuh">{{حوالو ويب|quote=2018-11-15}}</ref> [[زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون بلحاظ کنڊ]] ht0wutnc3vsyym617ctfzpgkxl05bw4 428168 428167 2026-11-05T08:25:35Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428168 wikitext text/x-wiki [[File:Burj_Khalifa.jpg|ساڄو|thumb|350x350 عڪسلون|[[برج خليفہ|برج خليفه]]، [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]]]] [[File:Views_of_the_Merdeka_118_from_Kuala_Lumpur_Tower.jpg|ساڄو|thumb|355x355 عڪسلون|مرديڪا 118، [[ڪوالالمپور]]، [[ملائيشيا]]]] [[File:Shanghai_-_Shanghai_Tower_-_0002_(4to3).jpg|ساڄو|thumb|267x267 عڪسلون|[[برج شنگھائي|شنگھائي ٽاور]]، [[شنگهائي|شنگھائي]]، [[چين]]]] [[File:Abraj_Al_Bait_Tower_2017.jpg|ساڄو|thumb|267x267 عڪسلون|[[مڪه مڪرمه]] ۾ ڪلاڪ ٽاور]] [[File:Lotte_World_Tower_day_view_10.jpg|ساڄو|thumb|469x469 عڪسلون|لوٽي ورلڊ ٽاور، [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]]]] [[File:Taipei_101_from_Xiangshan_20240729.jpg|ساڄو|thumb|356x356 عڪسلون|تائيپي 101، [[تائيپي]]، [[تائيوان]]]] '''ايشيا ۾ اچي ترين عمارتن جي هن فهرست ۾''' اهڙي عمارتون شامل ڪيو ويون آهن، جيڪيون گهٽ ۾ گهٽ 275 ميٽر (902 فوٽ) ڊگهيون آهن. [[ايشيا]] ۾ سڀ کان اچي عمارت ۽ دنيا ۾ پڻ سڀ کان اچي عمارت [[برج خليفہ|برج خليفه]] آهي، جيڪي 828 ميٽر (2717 فوٽ) اچي آهي ۽ 4 جنوري 2010ع تي [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ مڪمل ٿي. دنيا جي 50 اچي ترين عمارتن مان لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو ايشيا ۾ واقع آهن. 1997ع کان ايشيا ۾ آسمان ڇهئندڙ عمارتن جي تعمير کان اڳ، گهڻيون بلند ترين عمارتون [[اتر آمريڪا]] ۾ ٺهيل هيون. چين گذريل ويهن سالن ۾ دنيا جون پندرهن اچي ترين عمارتون ٺاهيو آهي. گڏيل عرب امارات پڻ گذريل ويهن سالن ۾ ڪيتريون ئي آسمان ڇڪيندڙ عمارتون تعمير ڪيون آهن ۽ دبئي شهر ۾ مٿين پنجاهه فهرست ۾ سڀ کان وڌيڪ آسمان ڇڪيندڙ عمارتون آهن. پهرين فهرست ۾ اهي آسمان ڇڪيندڙ عمارتون شامل آهن جيڪي يا ته مڪمل ٿيون آهن يا CTBUH معيار مطابق ٽاپ آئوٽ ٿيون آهن. ٻي فهرست ۾ اهي عمارتون شامل آهن جيڪي CTBUH معيار مطابق تجويز ڪيل يا تعمير هيٺ آهن. <ref name="ctbuh">{{حوالو ويب|quote=2018-11-15}}</ref> [[زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ايشيا ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون]] 5uon91assg5xgeen40j8httpurni8i2 428169 428168 2026-11-05T08:26:06Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فهرستون ايشيا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428169 wikitext text/x-wiki [[File:Burj_Khalifa.jpg|ساڄو|thumb|350x350 عڪسلون|[[برج خليفہ|برج خليفه]]، [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]]]] [[File:Views_of_the_Merdeka_118_from_Kuala_Lumpur_Tower.jpg|ساڄو|thumb|355x355 عڪسلون|مرديڪا 118، [[ڪوالالمپور]]، [[ملائيشيا]]]] [[File:Shanghai_-_Shanghai_Tower_-_0002_(4to3).jpg|ساڄو|thumb|267x267 عڪسلون|[[برج شنگھائي|شنگھائي ٽاور]]، [[شنگهائي|شنگھائي]]، [[چين]]]] [[File:Abraj_Al_Bait_Tower_2017.jpg|ساڄو|thumb|267x267 عڪسلون|[[مڪه مڪرمه]] ۾ ڪلاڪ ٽاور]] [[File:Lotte_World_Tower_day_view_10.jpg|ساڄو|thumb|469x469 عڪسلون|لوٽي ورلڊ ٽاور، [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]]]] [[File:Taipei_101_from_Xiangshan_20240729.jpg|ساڄو|thumb|356x356 عڪسلون|تائيپي 101، [[تائيپي]]، [[تائيوان]]]] '''ايشيا ۾ اچي ترين عمارتن جي هن فهرست ۾''' اهڙي عمارتون شامل ڪيو ويون آهن، جيڪيون گهٽ ۾ گهٽ 275 ميٽر (902 فوٽ) ڊگهيون آهن. [[ايشيا]] ۾ سڀ کان اچي عمارت ۽ دنيا ۾ پڻ سڀ کان اچي عمارت [[برج خليفہ|برج خليفه]] آهي، جيڪي 828 ميٽر (2717 فوٽ) اچي آهي ۽ 4 جنوري 2010ع تي [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ مڪمل ٿي. دنيا جي 50 اچي ترين عمارتن مان لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو ايشيا ۾ واقع آهن. 1997ع کان ايشيا ۾ آسمان ڇهئندڙ عمارتن جي تعمير کان اڳ، گهڻيون بلند ترين عمارتون [[اتر آمريڪا]] ۾ ٺهيل هيون. چين گذريل ويهن سالن ۾ دنيا جون پندرهن اچي ترين عمارتون ٺاهيو آهي. گڏيل عرب امارات پڻ گذريل ويهن سالن ۾ ڪيتريون ئي آسمان ڇڪيندڙ عمارتون تعمير ڪيون آهن ۽ دبئي شهر ۾ مٿين پنجاهه فهرست ۾ سڀ کان وڌيڪ آسمان ڇڪيندڙ عمارتون آهن. پهرين فهرست ۾ اهي آسمان ڇڪيندڙ عمارتون شامل آهن جيڪي يا ته مڪمل ٿيون آهن يا CTBUH معيار مطابق ٽاپ آئوٽ ٿيون آهن. ٻي فهرست ۾ اهي عمارتون شامل آهن جيڪي CTBUH معيار مطابق تجويز ڪيل يا تعمير هيٺ آهن. <ref name="ctbuh">{{حوالو ويب|quote=2018-11-15}}</ref> [[زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ايشيا ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون]] [[زمرو:فهرستون ايشيا]] nsjj7huhk1thossam62z530btoonm5g 428170 428169 2026-11-05T08:28:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 428170 wikitext text/x-wiki [[File:Burj_Khalifa.jpg|ساڄو|thumb|350x350 عڪسلون|[[برج خليفہ|برج خليفه]]، [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]]]] [[File:Views_of_the_Merdeka_118_from_Kuala_Lumpur_Tower.jpg|ساڄو|thumb|355x355 عڪسلون|مرديڪا 118، [[ڪوالالمپور]]، [[ملائيشيا]]]] [[File:Shanghai_-_Shanghai_Tower_-_0002_(4to3).jpg|ساڄو|thumb|267x267 عڪسلون|[[برج شنگھائي|شنگھائي ٽاور]]، [[شنگهائي|شنگھائي]]، [[چين]]]] [[File:Abraj_Al_Bait_Tower_2017.jpg|ساڄو|thumb|267x267 عڪسلون|[[مڪه مڪرمه]] ۾ ڪلاڪ ٽاور]] [[File:Lotte_World_Tower_day_view_10.jpg|ساڄو|thumb|469x469 عڪسلون|لوٽي ورلڊ ٽاور، [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]]]] [[File:Taipei_101_from_Xiangshan_20240729.jpg|ساڄو|thumb|356x356 عڪسلون|تائيپي 101، [[تائيپي]]، [[تائيوان]]]] '''ايشيا ۾ اچي ترين عمارتن جي هن فهرست ۾''' اهڙي عمارتون شامل ڪيو ويون آهن، جيڪيون گهٽ ۾ گهٽ 275 ميٽر (902 فوٽ) ڊگهيون آهن. [[ايشيا]] ۾ سڀ کان اچي عمارت ۽ دنيا ۾ پڻ سڀ کان اچي عمارت [[برج خليفہ|برج خليفه]] آهي، جيڪي 828 ميٽر (2717 فوٽ) اچي آهي ۽ 4 جنوري 2010ع تي [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ مڪمل ٿي. دنيا جي 50 اچي ترين عمارتن مان لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو ايشيا ۾ واقع آهن. 1997ع کان ايشيا ۾ آسمان ڇهئندڙ عمارتن جي تعمير کان اڳ، گهڻيون بلند ترين عمارتون [[اتر آمريڪا]] ۾ ٺهيل هيون. چين گذريل ويهن سالن ۾ دنيا جون پندرهن اچي ترين عمارتون ٺاهيو آهي. گڏيل عرب امارات پڻ گذريل ويهن سالن ۾ ڪيتريون ئي آسمان ڇڪيندڙ عمارتون تعمير ڪيون آهن ۽ دبئي شهر ۾ مٿين پنجاهه فهرست ۾ سڀ کان وڌيڪ آسمان ڇڪيندڙ عمارتون آهن. پهرين فهرست ۾ اهي آسمان ڇڪيندڙ عمارتون شامل آهن جيڪي يا ته مڪمل ٿيون آهن يا CTBUH معيار مطابق ٽاپ آئوٽ ٿيون آهن. ٻي فهرست ۾ اهي عمارتون شامل آهن جيڪي CTBUH معيار مطابق تجويز ڪيل يا تعمير هيٺ آهن. <ref name="ctbuh">{{حوالو ويب|quote=2018-11-15}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فهرستون ايشيا]] [[زمرو:ايشيا ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون]] [[زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ايشيا ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتن جي فهرست]] g7af47m1qgx4c2cffc0e9t09esqph6p 428171 428170 2026-11-05T08:32:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 428171 wikitext text/x-wiki [[File:Burj_Khalifa.jpg|ساڄو|thumb|350x350 عڪسلون|[[برج خليفہ|برج خليفه]]، [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]]]] [[File:Views_of_the_Merdeka_118_from_Kuala_Lumpur_Tower.jpg|ساڄو|thumb|355x355 عڪسلون|مرديڪا 118، [[ڪوالالمپور]]، [[ملائيشيا]]]] [[File:Shanghai_-_Shanghai_Tower_-_0002_(4to3).jpg|ساڄو|thumb|267x267 عڪسلون|[[برج شنگھائي|شنگھائي ٽاور]]، [[شنگهائي|شنگھائي]]، [[چين]]]] [[File:Abraj_Al_Bait_Tower_2017.jpg|ساڄو|thumb|267x267 عڪسلون|[[مڪه مڪرمه]] ۾ ڪلاڪ ٽاور]] [[File:Taipei_101_from_Xiangshan_20240729.jpg|ساڄو|thumb|356x356 عڪسلون|تائيپي 101، [[تائيپي]]، [[تائيوان]]]] '''ايشيا ۾ اچي ترين عمارتن جي هن فهرست ۾''' اهڙي عمارتون شامل ڪيو ويون آهن، جيڪيون گهٽ ۾ گهٽ <small>275</small> ميٽر (<small>902</small> فوٽ) ڊگهيون آهن. [[ايشيا]] ۾ سڀ کان اچي عمارت ۽ دنيا ۾ پڻ سڀ کان اچي عمارت [[برج خليفہ|برج خليفه]] آهي، جيڪي <small>828</small> ميٽر (<small>2,717</small> فوٽ) اچي آهي ۽ <small>4</small> جنوري <small>2010</small>ع تي [[دبئي]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]] ۾ مڪمل ٿي. دنيا جي <small>50</small> اچي ترين عمارتن مان لڳ ڀڳ <small>75</small> سيڪڙو ايشيا ۾ واقع آهن. <small>1997</small>ع کان ايشيا ۾ آسمان ڇهئندڙ عمارتن جي تعمير کان اڳ، گهڻيون بلند ترين عمارتون [[اتر آمريڪا]] ۾ ٺهيل هيون. چين گذريل ويهن سالن ۾ دنيا جون پندرهن اچي ترين عمارتون ٺاهيو آهي. گڏيل عرب امارات پڻ گذريل ويهن سالن ۾ ڪيتريون ئي آسمان ڇهئندڙ عمارتون تعمير ڪيون آهن ۽ دبئي شهر ۾ مٿين پنجاهه فهرست ۾ سڀ کان وڌيڪ آسمان ڇهئندڙ عمارتون آهن. پهرين فهرست ۾ اهي آسمان ڇڪيندڙ عمارتون شامل آهن جيڪي يا ته مڪمل ٿيون آهن يا <small>CTBUH</small> معيار مطابق ٽاپ قرار ڏني ويون آهن. ٻي فهرست ۾ اهي عمارتون شامل آهن جيڪيون <small>CTBUH</small> معيار مطابق تجويز ڪيل يا تعمير هيٺ آهن. <ref name="ctbuh">{{حوالو ويب|quote=2018-11-15}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فهرستون ايشيا]] [[زمرو:ايشيا ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون]] [[زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ايشيا ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتن جي فهرست]] o9z31ipdsjbx2c5ht4q51kxlzl0bba5 0 105357 428172 2026-11-05T08:48:46Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/12127540|ابراج البیت]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 428172 wikitext text/x-wiki {{معلومات خانو عمارت|name=مڪه ٽاور|native_name='''ابراج البيت'''|native_name_lang=ar|image=Abraj Al Bait Towers.jpg|caption=جنوری 2017ء میں مسجد الحرام سے لی گئی ابراج البیت کی ایک تصویر|location=[[مکہ]]، [[سعودی عرب]]|floor_count=120 <ref name=skyscraperCenter>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://skyscrapercenter.com/mecca/makkah-royal-clock-tower-hotel/ |عنوان=Makkah Royal Clock Tower Hotel - The Skyscraper Center |کاوش=Council on Tall Buildings and Urban Habitat |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20181224193937/http://www.skyscrapercenter.com/mecca/makkah-royal-clock-tower-hotel/ |آرکائیو تاریخ=2018-12-24 |تاریخ رسائی=2012-10-25 |یوآرایل کی کیفیت=dead }}</ref>|start_date=2004|opening=2012|status=|building_type=متفرق استعمال:<br/>ہوٹل، رہائشی|architectural={{تحویل|601|m|ft|abbr=on}}<ref name=skyscraperCenter/>|top_floor={{تحویل|558.7|m|ft|abbr=on}}<ref name=skyscraperCenter/>|observatory={{تحویل|558.7|m|ft|abbr=on}}<ref name=skyscraperCenter/>|floor_area=مینار: {{تحویل|310638|m2|sqft|abbr=on}}<br/>تعمیر: {{تحویل|1,575,815|m2|sqft|abbr=on}}<ref name=skyscraperCenter/>|architect=[[دار الہندسہ]] ماہر تعمیرات|main_contractor=[[مجموعہ بن لادن]]}} ''مڪه ٽاور، اصل نالو "ابراج البيت"'' [[مڪه مڪرمه]] ۾ تعمير هيٺ هڪ عمارت آهي، جيڪا [[2010ع|2010]] ۾ مڪمل ٿيڻ جو شيڊول آهي. اها حجم جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي ۽ [[سعودي عرب]] ۾ سڀ کان اچي عمارت هوندي، جنهن جي اوچائي 785 ميٽر آهي. اهڙيءَ طرح، اها دنيا جي اچي ترين عمارتن مان هڪ هوندي. هي عمارت [[مسجد الحرام]] جي ڀرسان تعمير ڪئي وئي آهي جنهن جو مقصد رمضان جي مهيني دوران زائرين ۽ عمري جي ادائيگي ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد لاءِ بهتر رهائش جون سهولتون فراهم ڪرڻ آهي. ابراج البيت 7 عمارتن جو هڪ ڪمپليڪس آهي، جنهن ۾ 4 منزل وارو شاپنگ سينٽر ۽ 8,000 گاڏين لاءِ پارڪنگ جون سهولتون پڻ شامل آهن. رهائشي ٽاور مستقل رهائشي سهولتون فراهم ڪئي ٿو، جڏهن ته ان ۾ ٻه هيلي پورٽ ۽ هڪ ڪانفرنس سينٽر پڻ آهي. ڪُل 65,000 زائر ان ۾ رهي سگهن ٿا. ابراج البيت جي مکيه عمارت جي اوچائي 577 ميٽر (1893 فوٽ) آهي، جڏهن ته ان جا ڪل 76 فلور آهن. هن عمارت ۾ شامل 7 ٽاور، انهن جي اوچائي ۽ مڪمل ٿيڻ جا سال هن ريت آهن: {| class="wikitable" !عمارت جو نالو !اچائي !مڪمل ٿيڻ جو سال |- |هوٽل ٽاور |577 ميٽر |2010ع |- |الحجر ٽاور |260 ميٽر |2009 |- |زمزم ٽاور |260 ميٽر |2006 |- |مقام ٽاور |240 ميٽر |2008 |- |ساره ٽاور |240 ميٽر |2008 |- |مروه ٽاور |240 ميٽر |2006 |- |صفا ٽاور |240 ميٽر |2007 |} c9noayf8ysztz5eu52kqkqc3x7lq2pu 428173 428172 2026-11-05T08:49:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مڪه المڪرمه ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428173 wikitext text/x-wiki {{معلومات خانو عمارت|name=مڪه ٽاور|native_name='''ابراج البيت'''|native_name_lang=ar|image=Abraj Al Bait Towers.jpg|caption=جنوری 2017ء میں مسجد الحرام سے لی گئی ابراج البیت کی ایک تصویر|location=[[مکہ]]، [[سعودی عرب]]|floor_count=120 <ref name=skyscraperCenter>{{حوالہ ویب|یوآرایل=http://skyscrapercenter.com/mecca/makkah-royal-clock-tower-hotel/ |عنوان=Makkah Royal Clock Tower Hotel - The Skyscraper Center |کاوش=Council on Tall Buildings and Urban Habitat |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20181224193937/http://www.skyscrapercenter.com/mecca/makkah-royal-clock-tower-hotel/ |آرکائیو تاریخ=2018-12-24 |تاریخ رسائی=2012-10-25 |یوآرایل کی کیفیت=dead }}</ref>|start_date=2004|opening=2012|status=|building_type=متفرق استعمال:<br/>ہوٹل، رہائشی|architectural={{تحویل|601|m|ft|abbr=on}}<ref name=skyscraperCenter/>|top_floor={{تحویل|558.7|m|ft|abbr=on}}<ref name=skyscraperCenter/>|observatory={{تحویل|558.7|m|ft|abbr=on}}<ref name=skyscraperCenter/>|floor_area=مینار: {{تحویل|310638|m2|sqft|abbr=on}}<br/>تعمیر: {{تحویل|1,575,815|m2|sqft|abbr=on}}<ref name=skyscraperCenter/>|architect=[[دار الہندسہ]] ماہر تعمیرات|main_contractor=[[مجموعہ بن لادن]]}} ''مڪه ٽاور، اصل نالو "ابراج البيت"'' [[مڪه مڪرمه]] ۾ تعمير هيٺ هڪ عمارت آهي، جيڪا [[2010ع|2010]] ۾ مڪمل ٿيڻ جو شيڊول آهي. اها حجم جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي ۽ [[سعودي عرب]] ۾ سڀ کان اچي عمارت هوندي، جنهن جي اوچائي 785 ميٽر آهي. اهڙيءَ طرح، اها دنيا جي اچي ترين عمارتن مان هڪ هوندي. هي عمارت [[مسجد الحرام]] جي ڀرسان تعمير ڪئي وئي آهي جنهن جو مقصد رمضان جي مهيني دوران زائرين ۽ عمري جي ادائيگي ڪندڙن جي وڌندڙ تعداد لاءِ بهتر رهائش جون سهولتون فراهم ڪرڻ آهي. ابراج البيت 7 عمارتن جو هڪ ڪمپليڪس آهي، جنهن ۾ 4 منزل وارو شاپنگ سينٽر ۽ 8,000 گاڏين لاءِ پارڪنگ جون سهولتون پڻ شامل آهن. رهائشي ٽاور مستقل رهائشي سهولتون فراهم ڪئي ٿو، جڏهن ته ان ۾ ٻه هيلي پورٽ ۽ هڪ ڪانفرنس سينٽر پڻ آهي. ڪُل 65,000 زائر ان ۾ رهي سگهن ٿا. ابراج البيت جي مکيه عمارت جي اوچائي 577 ميٽر (1893 فوٽ) آهي، جڏهن ته ان جا ڪل 76 فلور آهن. هن عمارت ۾ شامل 7 ٽاور، انهن جي اوچائي ۽ مڪمل ٿيڻ جا سال هن ريت آهن: {| class="wikitable" !عمارت جو نالو !اچائي !مڪمل ٿيڻ جو سال |- |هوٽل ٽاور |577 ميٽر |2010ع |- |الحجر ٽاور |260 ميٽر |2009 |- |زمزم ٽاور |260 ميٽر |2006 |- |مقام ٽاور |240 ميٽر |2008 |- |ساره ٽاور |240 ميٽر |2008 |- |مروه ٽاور |240 ميٽر |2006 |- |صفا ٽاور |240 ميٽر |2007 |} [[زمرو:مڪه المڪرمه ۾ عمارتون ۽ ساختون]] g7s6jitz6sq32egwgnixqywhmxxryga 14 105358 428178 2026-11-05T08:59:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اوڀر ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جا کاڌا]] 428178 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوڀر ايشيا]] [[زمرو:ايشيا جا کاڌا]] p0zi09xh0pikgofw6lajmrvwj2kkngp 0 105359 428179 2026-11-05T09:19:27Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1381085647|Khauk swè thoke]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 428179 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=کائوسئ<br> Khauk swè thoke|image=Khauk swe thoke.jpg|image_size=250px|caption=Khauk swè thoke|alternate_name=|country=Myanmar|region=|creator=|course=Breakfast, lunch|served=|main_ingredient=Wheat noodles, dried shrimp, shredded cabbage and carrots, fish cake slices, peanut oil, fish sauce, lime|variations=[[Burmese salads|Atho]]|calories=|other=}} '''کائوسئ سلاد (Khauk swè thoke؛''' {{langx|my|ခေါက်ဆွဲသုပ်‌}}؛ {{Literally|noodle salad}}) برمي کاڌي ۾ هڪ[[سلاد]] ڊش آهي، جيڪا ڪڙھي سان کائي ويندي آهي. ڪڻڪ سان ٺاهيل نوڊلز جو [[سلاد]]، خشڪ جهينگا، ڪٽيل [[بند گوبي|گوبي]]، گاجر، مڇي جي ساس ۽ ليمي سان ٺاهيو ويندو آهي ۽ گرم مونگ پھلي جي تيل سان سينگاريو ويندو آهي. <ref>{{Cite book |last=Robert |first=Claudia Saw Lwin |title=The Food of Myanmar: Authentic Recipes from the Land of the Golden Pagodas |last2=Pe |first2=Win |last3=Hutton |first3=Wendy |date=2014-02-04 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-1368-8 |language=en}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، برما ۾ 300,000 کان وڌيڪ نسلي هندستاني، جن ۾ [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] جا تامل، [[آنڌرا پرديش]] جا تيلگو ۽ هندستان جي [[راجسٿان|راجستان]] جي مارواڙ علائقي جا مارواڙي شامل هئا، هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. هندستان واپس اچڻ کان پوءِ، اهي پنهنجي کاڌي جي ثقافت کي به پاڻ سان گڏ کڻي آيا. تامل ناڊو جي ٿانجاور ۾، برما کان ايندڙ تامل کائوسئ وڪڻندا آهن، جيڪو عام طور تي برما ڪالوني نالي علائقي ۾ کايو ويندو آهي. [[چنائي]] ۾، ڀاڄيءَ جو هڪ نسخو، جنهن کي اٿو سڏيو ويندو آهي ( {{langx|my|အသုပ်}} )، گهٽي وڪرو ڪندڙن طرفان وڪرو ڪيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=2018-06-29|quote=2020-12-29}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Sarkar |first=Arita |date=2012-07-09 |title=Noodles, garnished with a tinge of Burma |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/noodles-garnished-with-a-tinge-of-burma/article3617306.ece |access-date=2020-12-29 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> 4y0ayye3an0eet9rzh6bsuqlnl7fmxh 428180 428179 2026-11-05T09:25:19Z Ibne maryam 17680 /* */ 428180 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=کائوسئ<br> Khauk swè thoke|image=Khauk swe thoke.jpg|image_size=250px|caption=Khauk swè thoke|alternate_name=|country=Myanmar|region=|creator=|course=Breakfast, lunch|served=|main_ingredient=Wheat noodles, dried shrimp, shredded cabbage and carrots, fish cake slices, peanut oil, fish sauce, lime|variations=[[Burmese salads|Atho]]|calories=|other=}} '''کائوسئ سلاد (Khauk swè thoke؛ برمي ٻولي: ခေါက်ဆွဲသုပ်‌؛ يعني نوڊلز جو سلاد) برمي کاڌي ۾ هڪ [[سلاد]] ڊش آهي، جيڪا ڪڙھي سان کائي ويندي آهي. ڪڻڪ سان ٺاهيل نوڊلز جو [[سلاد]]، خشڪ جهينگا، ڪٽيل [[بند گوبي]]، گاجر، مڇي جي ساس ۽ ليمي سان ٺاهيو ويندو آهي ۽ گرم مونگ پھلي جي تيل سان سينگاريو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Robert |first=Claudia Saw Lwin |title=The Food of Myanmar: Authentic Recipes from the Land of the Golden Pagodas |last2=Pe |first2=Win |last3=Hutton |first3=Wendy |date=2014-02-04 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-1368-8 |language=en}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، برما ۾ 300,000 کان وڌيڪ نسلي هندستاني، جن ۾ [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] جا تامل، [[آنڌرا پرديش]] جا تيلگو ۽ هندستان جي [[راجسٿان]] جي مارواڙ علائقي جا مارواڙي شامل هئا، هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. هندستان واپس اچڻ کان پوءِ، اهي پنهنجي کاڌي جي ثقافت کي به پاڻ سان گڏ کڻي آيا. تامل ناڊو جي ٿنجاور ۾، برما کان ايندڙ تامل کائوسئ وڪڻندا آهن، جيڪو عام طور تي برما ڪالوني نالي علائقي ۾ کايو ويندو آهي. [[چنائي]] ۾، ڀاڄيءَ جو هڪ نسخو، جنهن کي "اٿو" (برمي:အသုပ်) سڏيو ويندو آهي، گهٽو وڪرو ڪندڙن طرفان وڪرو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2018-06-29|quote=2020-12-29}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Sarkar |first=Arita |date=2012-07-09 |title=Noodles, garnished with a tinge of Burma |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/noodles-garnished-with-a-tinge-of-burma/article3617306.ece |access-date=2020-12-29 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} dm8w16xyes5gpqhdzujrv5nthydne2y 428181 428180 2026-11-05T09:25:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 428181 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=کائوسئ<br> Khauk swè thoke|image=Khauk swe thoke.jpg|image_size=250px|caption=Khauk swè thoke|alternate_name=|country=Myanmar|region=|creator=|course=Breakfast, lunch|served=|main_ingredient=Wheat noodles, dried shrimp, shredded cabbage and carrots, fish cake slices, peanut oil, fish sauce, lime|variations=[[Burmese salads|Atho]]|calories=|other=}} '''کائوسئ سلاد''' (Khauk swè thoke؛ برمي ٻولي: ခေါက်ဆွဲသုပ်‌؛ يعني نوڊلز جو سلاد) برمي کاڌي ۾ هڪ [[سلاد]] ڊش آهي، جيڪا ڪڙھي سان کائي ويندي آهي. ڪڻڪ سان ٺاهيل نوڊلز جو [[سلاد]]، خشڪ جهينگا، ڪٽيل [[بند گوبي]]، گاجر، مڇي جي ساس ۽ ليمي سان ٺاهيو ويندو آهي ۽ گرم مونگ پھلي جي تيل سان سينگاريو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Robert |first=Claudia Saw Lwin |title=The Food of Myanmar: Authentic Recipes from the Land of the Golden Pagodas |last2=Pe |first2=Win |last3=Hutton |first3=Wendy |date=2014-02-04 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-1368-8 |language=en}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، برما ۾ 300,000 کان وڌيڪ نسلي هندستاني، جن ۾ [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] جا تامل، [[آنڌرا پرديش]] جا تيلگو ۽ هندستان جي [[راجسٿان]] جي مارواڙ علائقي جا مارواڙي شامل هئا، هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. هندستان واپس اچڻ کان پوءِ، اهي پنهنجي کاڌي جي ثقافت کي به پاڻ سان گڏ کڻي آيا. تامل ناڊو جي ٿنجاور ۾، برما کان ايندڙ تامل کائوسئ وڪڻندا آهن، جيڪو عام طور تي برما ڪالوني نالي علائقي ۾ کايو ويندو آهي. [[چنائي]] ۾، ڀاڄيءَ جو هڪ نسخو، جنهن کي "اٿو" (برمي:အသုပ်) سڏيو ويندو آهي، گهٽو وڪرو ڪندڙن طرفان وڪرو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2018-06-29|quote=2020-12-29}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Sarkar |first=Arita |date=2012-07-09 |title=Noodles, garnished with a tinge of Burma |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/noodles-garnished-with-a-tinge-of-burma/article3617306.ece |access-date=2020-12-29 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} lcqbqc4d8v32dy6yte5iu2gpo4q4avl 428182 428181 2026-11-05T09:26:41Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ميانمار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428182 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=کائوسئ<br> Khauk swè thoke|image=Khauk swe thoke.jpg|image_size=250px|caption=Khauk swè thoke|alternate_name=|country=Myanmar|region=|creator=|course=Breakfast, lunch|served=|main_ingredient=Wheat noodles, dried shrimp, shredded cabbage and carrots, fish cake slices, peanut oil, fish sauce, lime|variations=[[Burmese salads|Atho]]|calories=|other=}} '''کائوسئ سلاد''' (Khauk swè thoke؛ برمي ٻولي: ခေါက်ဆွဲသုပ်‌؛ يعني نوڊلز جو سلاد) برمي کاڌي ۾ هڪ [[سلاد]] ڊش آهي، جيڪا ڪڙھي سان کائي ويندي آهي. ڪڻڪ سان ٺاهيل نوڊلز جو [[سلاد]]، خشڪ جهينگا، ڪٽيل [[بند گوبي]]، گاجر، مڇي جي ساس ۽ ليمي سان ٺاهيو ويندو آهي ۽ گرم مونگ پھلي جي تيل سان سينگاريو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Robert |first=Claudia Saw Lwin |title=The Food of Myanmar: Authentic Recipes from the Land of the Golden Pagodas |last2=Pe |first2=Win |last3=Hutton |first3=Wendy |date=2014-02-04 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-1368-8 |language=en}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، برما ۾ 300,000 کان وڌيڪ نسلي هندستاني، جن ۾ [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] جا تامل، [[آنڌرا پرديش]] جا تيلگو ۽ هندستان جي [[راجسٿان]] جي مارواڙ علائقي جا مارواڙي شامل هئا، هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. هندستان واپس اچڻ کان پوءِ، اهي پنهنجي کاڌي جي ثقافت کي به پاڻ سان گڏ کڻي آيا. تامل ناڊو جي ٿنجاور ۾، برما کان ايندڙ تامل کائوسئ وڪڻندا آهن، جيڪو عام طور تي برما ڪالوني نالي علائقي ۾ کايو ويندو آهي. [[چنائي]] ۾، ڀاڄيءَ جو هڪ نسخو، جنهن کي "اٿو" (برمي:အသုပ်) سڏيو ويندو آهي، گهٽو وڪرو ڪندڙن طرفان وڪرو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2018-06-29|quote=2020-12-29}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Sarkar |first=Arita |date=2012-07-09 |title=Noodles, garnished with a tinge of Burma |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/noodles-garnished-with-a-tinge-of-burma/article3617306.ece |access-date=2020-12-29 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميانمار]] 1vilai5fl0ysm72pfcqdgt32yl4f2on 428183 428182 2026-11-05T09:27:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جا کاڌا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428183 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=کائوسئ<br> Khauk swè thoke|image=Khauk swe thoke.jpg|image_size=250px|caption=Khauk swè thoke|alternate_name=|country=Myanmar|region=|creator=|course=Breakfast, lunch|served=|main_ingredient=Wheat noodles, dried shrimp, shredded cabbage and carrots, fish cake slices, peanut oil, fish sauce, lime|variations=[[Burmese salads|Atho]]|calories=|other=}} '''کائوسئ سلاد''' (Khauk swè thoke؛ برمي ٻولي: ခေါက်ဆွဲသုပ်‌؛ يعني نوڊلز جو سلاد) برمي کاڌي ۾ هڪ [[سلاد]] ڊش آهي، جيڪا ڪڙھي سان کائي ويندي آهي. ڪڻڪ سان ٺاهيل نوڊلز جو [[سلاد]]، خشڪ جهينگا، ڪٽيل [[بند گوبي]]، گاجر، مڇي جي ساس ۽ ليمي سان ٺاهيو ويندو آهي ۽ گرم مونگ پھلي جي تيل سان سينگاريو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Robert |first=Claudia Saw Lwin |title=The Food of Myanmar: Authentic Recipes from the Land of the Golden Pagodas |last2=Pe |first2=Win |last3=Hutton |first3=Wendy |date=2014-02-04 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-1368-8 |language=en}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، برما ۾ 300,000 کان وڌيڪ نسلي هندستاني، جن ۾ [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] جا تامل، [[آنڌرا پرديش]] جا تيلگو ۽ هندستان جي [[راجسٿان]] جي مارواڙ علائقي جا مارواڙي شامل هئا، هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. هندستان واپس اچڻ کان پوءِ، اهي پنهنجي کاڌي جي ثقافت کي به پاڻ سان گڏ کڻي آيا. تامل ناڊو جي ٿنجاور ۾، برما کان ايندڙ تامل کائوسئ وڪڻندا آهن، جيڪو عام طور تي برما ڪالوني نالي علائقي ۾ کايو ويندو آهي. [[چنائي]] ۾، ڀاڄيءَ جو هڪ نسخو، جنهن کي "اٿو" (برمي:အသုပ်) سڏيو ويندو آهي، گهٽو وڪرو ڪندڙن طرفان وڪرو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2018-06-29|quote=2020-12-29}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Sarkar |first=Arita |date=2012-07-09 |title=Noodles, garnished with a tinge of Burma |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/noodles-garnished-with-a-tinge-of-burma/article3617306.ece |access-date=2020-12-29 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميانمار]] [[زمرو:ايشيا جا کاڌا]] ccums97kgqmt8ryd3sn9k9p2shgkru9 428184 428183 2026-11-05T09:27:51Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيائي کاڌا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428184 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=کائوسئ<br> Khauk swè thoke|image=Khauk swe thoke.jpg|image_size=250px|caption=Khauk swè thoke|alternate_name=|country=Myanmar|region=|creator=|course=Breakfast, lunch|served=|main_ingredient=Wheat noodles, dried shrimp, shredded cabbage and carrots, fish cake slices, peanut oil, fish sauce, lime|variations=[[Burmese salads|Atho]]|calories=|other=}} '''کائوسئ سلاد''' (Khauk swè thoke؛ برمي ٻولي: ခေါက်ဆွဲသုပ်‌؛ يعني نوڊلز جو سلاد) برمي کاڌي ۾ هڪ [[سلاد]] ڊش آهي، جيڪا ڪڙھي سان کائي ويندي آهي. ڪڻڪ سان ٺاهيل نوڊلز جو [[سلاد]]، خشڪ جهينگا، ڪٽيل [[بند گوبي]]، گاجر، مڇي جي ساس ۽ ليمي سان ٺاهيو ويندو آهي ۽ گرم مونگ پھلي جي تيل سان سينگاريو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Robert |first=Claudia Saw Lwin |title=The Food of Myanmar: Authentic Recipes from the Land of the Golden Pagodas |last2=Pe |first2=Win |last3=Hutton |first3=Wendy |date=2014-02-04 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-1368-8 |language=en}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، برما ۾ 300,000 کان وڌيڪ نسلي هندستاني، جن ۾ [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] جا تامل، [[آنڌرا پرديش]] جا تيلگو ۽ هندستان جي [[راجسٿان]] جي مارواڙ علائقي جا مارواڙي شامل هئا، هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. هندستان واپس اچڻ کان پوءِ، اهي پنهنجي کاڌي جي ثقافت کي به پاڻ سان گڏ کڻي آيا. تامل ناڊو جي ٿنجاور ۾، برما کان ايندڙ تامل کائوسئ وڪڻندا آهن، جيڪو عام طور تي برما ڪالوني نالي علائقي ۾ کايو ويندو آهي. [[چنائي]] ۾، ڀاڄيءَ جو هڪ نسخو، جنهن کي "اٿو" (برمي:အသုပ်) سڏيو ويندو آهي، گهٽو وڪرو ڪندڙن طرفان وڪرو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2018-06-29|quote=2020-12-29}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Sarkar |first=Arita |date=2012-07-09 |title=Noodles, garnished with a tinge of Burma |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/noodles-garnished-with-a-tinge-of-burma/article3617306.ece |access-date=2020-12-29 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميانمار]] [[زمرو:ايشيا جا کاڌا]] [[زمرو:ايشيائي کاڌا]] molvke5bpo9czpmnoqim3st32ph00uh 428185 428184 2026-11-05T09:28:50Z Ibne maryam 17680 added [[Category:کاڌا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428185 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=کائوسئ<br> Khauk swè thoke|image=Khauk swe thoke.jpg|image_size=250px|caption=Khauk swè thoke|alternate_name=|country=Myanmar|region=|creator=|course=Breakfast, lunch|served=|main_ingredient=Wheat noodles, dried shrimp, shredded cabbage and carrots, fish cake slices, peanut oil, fish sauce, lime|variations=[[Burmese salads|Atho]]|calories=|other=}} '''کائوسئ سلاد''' (Khauk swè thoke؛ برمي ٻولي: ခေါက်ဆွဲသုပ်‌؛ يعني نوڊلز جو سلاد) برمي کاڌي ۾ هڪ [[سلاد]] ڊش آهي، جيڪا ڪڙھي سان کائي ويندي آهي. ڪڻڪ سان ٺاهيل نوڊلز جو [[سلاد]]، خشڪ جهينگا، ڪٽيل [[بند گوبي]]، گاجر، مڇي جي ساس ۽ ليمي سان ٺاهيو ويندو آهي ۽ گرم مونگ پھلي جي تيل سان سينگاريو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Robert |first=Claudia Saw Lwin |title=The Food of Myanmar: Authentic Recipes from the Land of the Golden Pagodas |last2=Pe |first2=Win |last3=Hutton |first3=Wendy |date=2014-02-04 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-1368-8 |language=en}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، برما ۾ 300,000 کان وڌيڪ نسلي هندستاني، جن ۾ [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] جا تامل، [[آنڌرا پرديش]] جا تيلگو ۽ هندستان جي [[راجسٿان]] جي مارواڙ علائقي جا مارواڙي شامل هئا، هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. هندستان واپس اچڻ کان پوءِ، اهي پنهنجي کاڌي جي ثقافت کي به پاڻ سان گڏ کڻي آيا. تامل ناڊو جي ٿنجاور ۾، برما کان ايندڙ تامل کائوسئ وڪڻندا آهن، جيڪو عام طور تي برما ڪالوني نالي علائقي ۾ کايو ويندو آهي. [[چنائي]] ۾، ڀاڄيءَ جو هڪ نسخو، جنهن کي "اٿو" (برمي:အသုပ်) سڏيو ويندو آهي، گهٽو وڪرو ڪندڙن طرفان وڪرو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2018-06-29|quote=2020-12-29}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Sarkar |first=Arita |date=2012-07-09 |title=Noodles, garnished with a tinge of Burma |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/noodles-garnished-with-a-tinge-of-burma/article3617306.ece |access-date=2020-12-29 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميانمار]] [[زمرو:ايشيا جا کاڌا]] [[زمرو:ايشيائي کاڌا]] [[زمرو:کاڌا]] j89mj3viv58ceagryl77adgmaidsjas 428186 428185 2026-11-05T09:32:11Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 428186 wikitext text/x-wiki {{Infobox food|name=کائوسئ<br> Khauk swè thoke|image=Khauk swe thoke.jpg|image_size=250px|caption=Khauk swè thoke|alternate_name=|country=Myanmar|region=|creator=|course=Breakfast, lunch|served=|main_ingredient=Wheat noodles, dried shrimp, shredded cabbage and carrots, fish cake slices, peanut oil, fish sauce, lime|variations=[[Burmese salads|Atho]]|calories=|other=}} '''کائوسئ سلاد''' (Khauk swè thoke؛ برمي ٻولي: ခေါက်ဆွဲသုပ်‌؛ يعني نوڊلز جو سلاد) برمي کاڌي ۾ هڪ [[سلاد]] ڊش آهي، جيڪا ڪڙھي سان کائي ويندي آهي. ڪڻڪ سان ٺاهيل نوڊلز جو [[سلاد]]، خشڪ جهينگا، ڪٽيل [[بند گوبي]]، گاجر، مڇي جي ساس ۽ ليمي سان ٺاهيو ويندو آهي ۽ گرم مونگ پھلي جي تيل سان سينگاريو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=Robert |first=Claudia Saw Lwin |title=The Food of Myanmar: Authentic Recipes from the Land of the Golden Pagodas |last2=Pe |first2=Win |last3=Hutton |first3=Wendy |date=2014-02-04 |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-1368-8 |language=en}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، برما ۾ 300,000 کان وڌيڪ نسلي هندستاني، جن ۾ [[تمل ناڊو|تامل ناڊو]] جا تامل، [[آنڌرا پرديش]] جا تيلگو ۽ هندستان جي [[راجسٿان]] جي مارواڙ علائقي جا مارواڙي شامل هئا، هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا. هندستان واپس اچڻ کان پوءِ، اهي پنهنجي کاڌي جي ثقافت کي به پاڻ سان گڏ کڻي آيا. تامل ناڊو جي ٿنجاور ۾، برما کان ايندڙ تامل کائوسئ وڪڻندا آهن، جيڪو عام طور تي برما ڪالوني نالي علائقي ۾ کايو ويندو آهي. [[چنائي]] ۾، ڀاڄيءَ جو هڪ نسخو، جنهن کي "اٿو" (برمي:အသုပ်) سڏيو ويندو آهي، گهٽو وڪرو ڪندڙن طرفان وڪرو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو ويب|date=2018-06-29|quote=2020-12-29}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Sarkar |first=Arita |date=2012-07-09 |title=Noodles, garnished with a tinge of Burma |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/noodles-garnished-with-a-tinge-of-burma/article3617306.ece |access-date=2020-12-29 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سلاد]] [[زمرو:ميانمار]] [[زمرو:ايشيائي سلاد]] [[زمرو:ايشيائي کاڌا]] [[زمرو:ايشيا جا کاڌا]] [[زمرو:ميانمار جا کاڌا]] kanycmrolcq9c2yqyshgivujn97zlec 14 105360 428187 2026-11-05T09:32:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:کاڌا]] 428187 wikitext text/x-wiki [[زمرو:کاڌا]] fj30aeh1vp2k135hqenswji7ljbieuc 14 105361 428188 2026-11-05T09:34:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سلاد]] [[زمرو:ايشيائي کاڌا]] 428188 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلاد]] [[زمرو:ايشيائي کاڌا]] q5hfpf1o26xu2l2zta4tvj4u18o038t 14 105362 428189 2026-11-05T09:35:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جا کاڌا]] [[زمرو:کاڌا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ميانمار جي ثقافت]] 428189 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا کاڌا]] [[زمرو:کاڌا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ميانمار جي ثقافت]] psyrp2znvhzg8oel3xu7lxogh83dewl 14 105363 428190 2026-11-05T09:36:25Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميانمار]] 428190 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميانمار]] ddkiha75azyp70rh0pkq8w13l8b0o2l 428191 428190 2026-11-05T09:37:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428191 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميانمار]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] rsnpcpnhbjbyv1vekvxvlry1r0sobak 428192 428191 2026-11-05T09:37:30Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428192 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميانمار]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] aesseiu4fm168jxd30tleq70ib2l19u 0 105364 428193 2026-11-05T09:46:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''کائوسئ''' (Khaowsay) هڪ اهڙو کاڌو آهي، جنهن جو بنياد برمي سلاد، کائوسوئ (khuak Swe) ۽ ڪڙي تي آهي؛ هي کاڌو عام طور تي هندستان سان آيل ڪاٺياواڙي ماڻهن ۽ ڪراچي ۾ رهندڙ مهاجرن پاران تيار ڪيو ويندو آهي. 428193 wikitext text/x-wiki '''کائوسئ''' (Khaowsay) هڪ اهڙو کاڌو آهي، جنهن جو بنياد برمي سلاد، کائوسوئ (khuak Swe) ۽ ڪڙي تي آهي؛ هي کاڌو عام طور تي هندستان سان آيل ڪاٺياواڙي ماڻهن ۽ ڪراچي ۾ رهندڙ مهاجرن پاران تيار ڪيو ويندو آهي. l31njgw2tycionykw844irrut0h23ih 428194 428193 2026-11-05T09:48:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 428194 wikitext text/x-wiki '''کائوسئ''' (Khaowsay) هڪ اهڙو کاڌو آهي، جنهن جو بنياد برمي سلاد، کائوسوئ (khuak Swe) ۽ ڪڙي تي آهي؛ هي کاڌو عام طور تي هندستان سان آيل ڪاٺياواڙي ماڻهن، خاص طور تي ڪراچي جي ميمڻن پاران تيار ڪيو ويندو آهي. 6lz7gazswb32nixsp30wdeggswufz62 428195 428194 2026-11-05T09:59:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 428195 wikitext text/x-wiki '''کائوسئ'''، برمي مهاجرن پاران هندستان ۽ پاڪستان آندو ويو، هي سوپ جهڙو ”اسپاگيٽي ڪري“ (spaghetti curry) جو قسم آهي، جنهن جي مٿان ڪڪڙ يا گوشت جو هڪ ڀرپور ۽ تيز مصالحيدار حصو رکيو ويندو آهي ۽ ان تي ڪڙڪندڙ (crunchy) شيون ڇڙڪيون وينديون آهن. کائوسئ پاڪستان جي شهر ڪراچيءَ ۾ هڪ تمام گهڻو پسند ڪيو ويندڙ کاڌو آهي. مختلف لهجن ۽ اندازن موجب ان جا نالا مختلف نموني لکيا ۽ پڙهيا وڃن ٿا، جيئن ته: "کائو سوئي" (khao suey)، "کوئي سوئي" (khoi soi)، "کائوسا" (khawsa) وغيره. هن کاڌي کي سڀ کان وڌيڪ مقبول بڻائڻ جو سهرو "ميمڻ" برادريءَ؛ هي هڪ اهڙو مسلمان نسلي گروهه آهي جيڪو واپار ۽ ڪاروباري صلاحيتن جي ڪري مشهور آهي، جي سر آهي. تنهن هوندي به، تاريخي طور تي، هي اصل ۾ ڪو پاڪستاني کاڌو ناهي. 19هين صديءَ ۾، ميمڻ واپارين برطانوي قبضي هيٺ برما (هاڻوڪي ميانمار) ۾ پنهنجا ڪاروبار قائم ڪيا، پر 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اتي فوجي حڪومت اچڻ کان پوءِ، کين واپس ننڍي کنڊ ڏانهن موٽڻ تي مجبور ٿيڻو پيو. جڏهن اهي پاڪستان ۽ هندستان واپس آيا، ته پاڻ سان گڏ برمي کاڌي "اون-نو ڪيوڪسي" (Ohn-No Kyaukse) جو هڪ قسم کڻي آيا. هي اصل ۾ ناريل جي کير مان ٺهيل هڪ سوپ (شوربي) ۾ ڪڪڙ ۽ نوڊلز جو ميلاپ هوندو آهي (جنهن کي گهاٽو ڪرڻ لاءِ اڪثر چڻن جو اٽو استعمال ڪيو ويندو آهي). جڏهن ميمڻ واپاري ڪراچيءَ ۾ آباد ٿيا، ته هنن ان کاڌي ۾ پنهنجي پسند جا مصالحا ۽ ذائقا شامل ڪري ان کي هڪ نئين سڃاڻپ ڏني. هنن ان ۾ عام نوڊلز جي جاءِ تي ”اسپاگيٽي“ (spaghetti) جو استعمال شروع ڪيو، جيڪا آسانيءَ سان دستياب هئي. ان سان گڏ، ڏهي ۽ چڻن جي اٽي مان ٺهيل هڪ ڳاڙهي ۽ گهاٽي ڪري (شوربو) پيش ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ نوڊلز کي ٻوڙيو ويندو آهي؛ ۽ ان جي مٿان گوشت جو اهڙو مصالحيدار آميزو رکيو ويندو آهي جيڪو نرم هجڻ سبب آسانيءَ سان ٽڪرن ۾ ورهائجي ويندو آهي. * تازن وقتن ۾، هن کاڌي ۾ ڪجهه تريل شيون به شامل ڪيون ويون آهن، جيڪي ان جي بناوٽ (texture) ۽ ذائقي ۾ تنوع آڻين ٿيون ۽ ان ۾ هڪ خاص ڪڙڪندڙ پن (crispiness) پيدا ڪن ٿيون. انهن شين ۾ شامل آهن: سموسي جي پٽي (ڪڻڪ جي اٽي مان ٺهيل ڊگهيون پٽيون)، پاپڙي، تيز مصالحيدار آلو جا چپس (جن کي ”سلمز“ چيو ويندو آهي ۽ ڪراچيءَ ۾ انهن کي ”ڪراچيءَ جا سرڪاري چپس“ به سڏيو ويندو آهي)، ٿوم جا سنهڙا ٽڪرا، بصر ۽ ڪڏهن ڪڏهن تريل اسپاگيٽي به. ان کان علاوه، سائي مرچ، ڌنيا، ليمن جا ٽڪرا ۽ ڪڏهن ڪڏهن سائي بصر (spring onion) شامل ڪري ان ۾ هڪ تازگي ۽ تيز ذائقو پيدا ڪيو ويندو آهي. پر ان جي مٿان ”چاٽ مصالحو“ (جيڪو مختلف مصالحن ۽ خشڪ انب جي پائوڊر مان ٺهيل آخري نتيجو لت ۽ لذيذ آهي، پر بيشمار اجزاء ۽ محنت سان تيار ڪيل شين جي نتيجي ۾ ڪيترائي پاڪستاني ان کي آرڊر ڪرڻ يا خاص موقعن تي ان مان لطف اندوز ٿيڻ کي ترجيح ڏين ٿا. giectk4gixhi6in3srqp93r7ih8za7s 0 105365 428197 2026-11-05T10:17:52Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1374982283|Baqaa, Saudi Arabia]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 428197 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقا، مدينه صوبو}} '''بقعاء''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : بقعاء) ھڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي جيڪو [[حائل صوبو|حائل صوبي]]، [[سعودي عرب]] ۾ آھي. <ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2019-05-25}}</ref> dj3j3s6i6gbrznhqahlxvzzlvwy22ok 428198 428197 2026-11-05T10:18:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428198 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقا، مدينه صوبو}} '''بقعاء''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : بقعاء) ھڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي جيڪو [[حائل صوبو|حائل صوبي]]، [[سعودي عرب]] ۾ آھي. <ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2019-05-25}}</ref> [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] ktw4hj6b1glxq2ziv6mnrutf5r4j5kt 428199 428198 2026-11-05T10:19:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:حائل صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 428199 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقا، مدينه صوبو}} '''بقعاء''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] : بقعاء) ھڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي جيڪو [[حائل صوبو|حائل صوبي]]، [[سعودي عرب]] ۾ آھي. <ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2019-05-25}}</ref> [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:حائل صوبو]] tk1q7phcw6qwbuo9icnou6c8fwmt3c9 428203 428199 2026-11-05T10:24:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 428203 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقعاء، مدينه صوبو}} '''بقعاء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: بقعاء) [[سعودي عرب]] جي [[حائل صوبو|حائل صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي.<ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2019-05-25}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بقعاء، سعودي عرب]] [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:بقعاء گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] gnj8fqvtsg4zf4zm21iutnaz9o3193n 428209 428203 2026-11-05T10:30:20Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[بقا، سعودي عرب]] کي [[بقعاء، سعودي عرب]] ڏانھن چوريو 428203 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقعاء، مدينه صوبو}} '''بقعاء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: بقعاء) [[سعودي عرب]] جي [[حائل صوبو|حائل صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي.<ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2019-05-25}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بقعاء، سعودي عرب]] [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:بقعاء گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] gnj8fqvtsg4zf4zm21iutnaz9o3193n 428212 428209 2026-11-05T10:32:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 428212 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقعاء، مدينه صوبو}} {{Short description|City and Governorate in Hail Province, Saudi Arabia}} {{Infobox settlement | name = Baqaa Governorate | official_name = | native_name = محافظة بقعاء | native_name_lang = | type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]] | image = | alt = | caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | image_map = Hail Region - Baqa.svg | map_caption = Location of Baqaa Governorate within Hail Province | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_caption = Location of Baqaa within Saudi Arabia | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|27|54|37|N|42|23|24|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Hail Province, Saudi Arabia|Hail Province]] | subdivision_type2 = Region | subdivision_name2 = [[Najd]] | subdivision_type3 = [[Markaz (administrative division)|Markaz]] | subdivision_name3 = 14 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Seat | seat = Baqaa City | government_footnotes = | government_type = [[Municipality]] | governing_body = [[Baqaa Municipality]] | leader_party = | leader_title = [[Governor]] | leader_name = [[Muhammad bin Mutlaq al-Qanun|Muhammad bin Mutlaq]] | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 25,000 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_metro = 56,362 (Baqaa Governorate) | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_note = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = 016 | area_code_type = | iso_code = | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 }} '''بقعاء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: بقعاء) [[سعودي عرب]] جي [[حائل صوبو|حائل صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي.<ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2019-05-25}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بقعاء، سعودي عرب]] [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:بقعاء گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] mmvmsa61krpbb1x384yuwlu2iwjmkxh 428216 428212 2026-11-05T10:40:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 428216 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقعاء، مدينه صوبو}} {{Short description|City and Governorate in Hail Province, Saudi Arabia}} {{Infobox settlement | name = بقعاء گورنريٽ | official_name = | native_name = محافظة بقعاء | native_name_lang = | type = [[سعودي عرب جي شهرن جي فهرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جا گورنريٽ|گورنريٽ]] | image = | alt = | caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | image_map = Hail Region - Baqa.svg | map_caption = حائل صوبي ۾ بقعاء گورنريٽ جي جاء | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_caption = [[سعودي عرب]] جي نقشي ۾ بقعاء جي جاء | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|27|54|37|N|42|23|24|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[سعودي عرب جا صوبا]] | subdivision_name1 = [[حائل صوبو]] | subdivision_type2 = علائقو | subdivision_name2 = [[نجد]] | subdivision_type3 = مرڪز | subdivision_name3 = 14 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي | seat = بقعاء شهر | government_footnotes = | government_type = بلديه | governing_body = بقعاء ميونسپلٽي | leader_party = | leader_title = گورنر | leader_name = محمد بن مطلق القنون | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 25,000 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_metro = 56,362 (بقعاء گورنريٽ) | population_as_of = 2022ع | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_note = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = 016 | area_code_type = | iso_code = | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 }} '''بقعاء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: بقعاء) [[سعودي عرب]] جي [[حائل صوبو|حائل صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي.<ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2019-05-25}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بقعاء، سعودي عرب]] [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:بقعاء گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] hxj6lbzqbvyx2a7ngpotl6562zwmhwx 428218 428216 2026-11-05T10:42:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 428218 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقعاء، مدينه صوبو}} {{Short description|City and Governorate in Hail Province, Saudi Arabia}} {{Infobox settlement | name = بقعاء گورنريٽ | official_name = | native_name = محافظة بقعاء | native_name_lang = | type = [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فھرست|گورنریٽ]] | image = | alt = | caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | image_map = Hail Region - Baqa.svg | map_caption = حائل صوبي ۾ بقعاء گورنريٽ جي جاء | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_caption = [[سعودي عرب]] جي نقشي ۾ بقعاء جي جاء | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|27|54|37|N|42|23|24|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[سعودي عرب جا صوبا]] | subdivision_name1 = [[حائل صوبو]] | subdivision_type2 = علائقو | subdivision_name2 = [[نجد]] | subdivision_type3 = مرڪز | subdivision_name3 = 14 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي | seat = بقعاء شهر | government_footnotes = | government_type = بلديه | governing_body = بقعاء ميونسپلٽي | leader_party = | leader_title = گورنر | leader_name = محمد بن مطلق القنون | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 25,000 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_metro = 56,362 (بقعاء گورنريٽ) | population_as_of = 2022ع | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_note = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = 016 | area_code_type = | iso_code = | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 }} '''بقعاء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: بقعاء) [[سعودي عرب]] جي [[حائل صوبو|حائل صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي.<ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2019-05-25}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بقعاء، سعودي عرب]] [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:بقعاء گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 1fiutme0s3h8lo5zcp08w16qii0ypf3 428219 428218 2026-11-05T10:43:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 428219 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقعاء، مدينه صوبو}} {{Short description|City and Governorate in Hail Province, Saudi Arabia}} {{Infobox settlement | name = بقعاء گورنريٽ | official_name = | native_name = محافظة بقعاء | native_name_lang = | type = [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنریٽ]] | image = | alt = | caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | image_map = Hail Region - Baqa.svg | map_caption = حائل صوبي ۾ بقعاء گورنريٽ جي جاء | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_caption = [[سعودي عرب]] جي نقشي ۾ بقعاء جي جاء | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|27|54|37|N|42|23|24|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[سعودي عرب جا صوبا]] | subdivision_name1 = [[حائل صوبو]] | subdivision_type2 = علائقو | subdivision_name2 = [[نجد]] | subdivision_type3 = مرڪز | subdivision_name3 = 14 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي | seat = بقعاء شهر | government_footnotes = | government_type = بلديه | governing_body = بقعاء ميونسپلٽي | leader_party = | leader_title = گورنر | leader_name = محمد بن مطلق القنون | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 25,000 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_metro = 56,362 (بقعاء گورنريٽ) | population_as_of = 2022ع | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_note = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = 016 | area_code_type = | iso_code = | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 }} '''بقعاء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: بقعاء) [[سعودي عرب]] جي [[حائل صوبو|حائل صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي.<ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2019-05-25}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بقعاء، سعودي عرب]] [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:بقعاء گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] f4oaiiw6j0autqs6n6thywh5d68mxru 428221 428219 2026-11-05T10:43:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 428221 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقعاء، مدينه صوبو}} {{Short description|City and Governorate in Hail Province, Saudi Arabia}} {{Infobox settlement | name = بقعاء گورنريٽ | official_name = | native_name = محافظة بقعاء | native_name_lang = | type = [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنریٽ]] | image = | alt = | caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | image_map = Hail Region - Baqa.svg | map_caption = حائل صوبي ۾ بقعاء گورنريٽ جي جاء | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_caption = [[سعودي عرب]] جي نقشي ۾ بقعاء جي جاء | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|27|54|37|N|42|23|24|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[سعودي عرب جا صوبا]] | subdivision_name1 = [[حائل صوبو]] | subdivision_type2 = علائقو | subdivision_name2 = [[نجد]] | subdivision_type3 = مرڪز | subdivision_name3 = 14 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي | seat = بقعاء شهر | government_footnotes = | government_type = بلديه | governing_body = بقعاء ميونسپلٽي | leader_party = | leader_title = گورنر | leader_name = محمد بن مطلق القنون | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 25,000 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_metro = 56,362 (بقعاء گورنريٽ) | population_as_of = 2022ع | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_note = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = 016 | area_code_type = | iso_code = | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 }} '''بقعاء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: بقعاء) [[سعودي عرب]] جي [[حائل صوبو|حائل صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي.<ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بقعاء، سعودي عرب]] [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:بقعاء گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 4iiip4yb0u4gh7iqg4g9fov31aez7f6 428223 428221 2026-11-05T10:46:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 428223 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقعاء، مدينه صوبو}} {{Short description|City and Governorate in Hail Province, Saudi Arabia}} {{Infobox settlement | name = بقعاء گورنريٽ | official_name = | native_name = محافظة بقعاء | native_name_lang = | type = [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنریٽ]] | image = | alt = | caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | image_map = Hail Region - Baqa.svg | map_caption = حائل صوبي ۾ بقعاء گورنريٽ جي جاء | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_caption = [[سعودي عرب]] جي نقشي ۾ بقعاء جي جاء | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|27|54|37|N|42|23|24|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[سعودي عرب جا صوبا]] | subdivision_name1 = [[حائل صوبو]] | subdivision_type2 = علائقو | subdivision_name2 = [[نجد]] | subdivision_type3 = مرڪز | subdivision_name3 = 14 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي | seat = بقعاء شهر | government_footnotes = | government_type = بلديه | governing_body = بقعاء ميونسپلٽي | leader_party = | leader_title = گورنر | leader_name = محمد بن مطلق القنون | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 25,000 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_metro = 56,362 (بقعاء گورنريٽ) | population_as_of = 2022ع | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_note = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = 016 | area_code_type = | iso_code = | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 }} '''بقعاء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: بقعاء) [[سعودي عرب]] جي [[حائل صوبو|حائل صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي.<ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> سال 2022ع جي آدمشماري موجب، گورنریٽ جي آبادي 56,362 هئي. محمد بن مطلق القنون هتان جو گورنر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بقعاء، سعودي عرب]] [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:بقعاء گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] opn1ksmm90xzfei4ekv7c0ag24tvso8 428224 428223 2026-11-05T10:49:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 428224 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقعاء، مدينه صوبو}} {{Short description|City and Governorate in Hail Province, Saudi Arabia}} {{Infobox settlement | name = بقعاء گورنريٽ | official_name = | native_name = محافظة بقعاء | native_name_lang = | type = [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنریٽ]] | image = | alt = | caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | image_map = Hail Region - Baqa.svg | map_caption = حائل صوبي ۾ بقعاء گورنريٽ جي جاء | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_caption = [[سعودي عرب]] جي نقشي ۾ بقعاء جي جاء | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|27|54|37|N|42|23|24|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[سعودي عرب جا صوبا]] | subdivision_name1 = [[حائل صوبو]] | subdivision_type2 = علائقو | subdivision_name2 = [[نجد]] | subdivision_type3 = مرڪز | subdivision_name3 = 14 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي | seat = بقعاء شهر | government_footnotes = | government_type = بلديه | governing_body = بقعاء ميونسپلٽي | leader_party = | leader_title = گورنر | leader_name = محمد بن مطلق القنون | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 25,000 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_metro = 56,362 (بقعاء گورنريٽ) | population_as_of = 2022ع | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_note = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = 016 | area_code_type = | iso_code = | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 }} [[File:أطلال على سبخة قاع الملح.png|thumb|رسمة لأطلال مهدمة وسبخة بقعاء قبل 130 سنة - بريشة المستشرق [[يوليوس أويتنج]] (1883م).]] '''بقعاء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: بقعاء) [[سعودي عرب]] جي [[حائل صوبو|حائل صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي.<ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> سال 2022ع جي آدمشماري موجب، گورنریٽ جي آبادي 56,362 هئي. محمد بن مطلق القنون هتان جو گورنر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بقعاء، سعودي عرب]] [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:بقعاء گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 19161uv71jc8a231iw3ojzyrldeizcy 428225 428224 2026-11-05T10:52:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 428225 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|بقعاء، مدينه صوبو}} {{Short description|City and Governorate in Hail Province, Saudi Arabia}} {{Infobox settlement | name = بقعاء گورنريٽ | official_name = | native_name = محافظة بقعاء | native_name_lang = | type = [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنریٽ]] | image = | alt = | caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | image_map = Hail Region - Baqa.svg | map_caption = حائل صوبي ۾ بقعاء گورنريٽ جي جاء | pushpin_map = Saudi Arabia | pushpin_caption = [[سعودي عرب]] جي نقشي ۾ بقعاء جي جاء | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|27|54|37|N|42|23|24|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[سعودي عرب جا صوبا]] | subdivision_name1 = [[حائل صوبو]] | subdivision_type2 = علائقو | subdivision_name2 = [[نجد]] | subdivision_type3 = مرڪز | subdivision_name3 = 14 | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = گادي | seat = بقعاء شهر | government_footnotes = | government_type = بلديه | governing_body = بقعاء ميونسپلٽي | leader_party = | leader_title = گورنر | leader_name = محمد بن مطلق القنون | unit_pref = | area_footnotes = | area_total_km2 = 25,000 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_metro = 56,362 (بقعاء گورنريٽ) | population_as_of = 2022ع | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_note = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = 016 | area_code_type = | iso_code = | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 }} [[File:أطلال على سبخة قاع الملح.png|thumb|130 سال اڳ جي قديم آثارن ۽ لوڻ واري ميدان (سبخا) جي هڪ تصوير — جنهن کي اورينٽلسٽ (مشرق شناس) جوليس يوٽنگ (1883ع) ٺاهيو هو.]] '''بقعاء''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: بقعاء) [[سعودي عرب]] جي [[حائل صوبو|حائل صوبي]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شھر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آھي.<ref>[https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf Distribution Maps of the 2010 Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221218112548/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/en-dmaps2010_0_0.pdf|date=2022-12-18}}, Central Department of Statistics and Information, Ministry of Economy and Planning, Kingdom of Saudi Arabia.</ref> سال 2022ع جي آدمشماري موجب، گورنریٽ جي آبادي 56,362 هئي. محمد بن مطلق القنون هتان جو گورنر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بقعاء، سعودي عرب]] [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:بقعاء گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 3udcrmxjxvijn9wk1pg0tg3sei0rtmo 0 105366 428200 2026-11-05T10:21:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڪراچي، سنڌ ۾ پنج ستارا هوٽل}} {{Infobox hotel | hotel_name = آواري ٽاورز | image = AvariKarachi.jpg | image_width = 280px | caption = ڪراچيءَ ۾ آواري ٽاورز جي عمارت، 2013ع | location = 242–244، فاطمه جناح روڊ، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | opening_date = 1985ع | owner = آواري هوٽلز (پرائيويٽ) لميٽيڊ | number_of_rooms = 225 (2024ع... 428200 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪراچي، سنڌ ۾ پنج ستارا هوٽل}} {{Infobox hotel | hotel_name = آواري ٽاورز | image = AvariKarachi.jpg | image_width = 280px | caption = ڪراچيءَ ۾ آواري ٽاورز جي عمارت، 2013ع | location = 242–244، فاطمه جناح روڊ، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | opening_date = 1985ع | owner = آواري هوٽلز (پرائيويٽ) لميٽيڊ | number_of_rooms = 225 (2024ع جي رپورٽ موجب) | floors = مختلف ماخذن موجب 16 کان 23؛ تصديق طلب | website = https://avari.com/avari-towers-karachi/ }} '''آواري ٽاورز''' (انگريزي: ''Avari Towers Karachi'') [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع هڪ پنج ستارا هوٽل آهي. هي هوٽل شهر جي مرڪزي ڪاروباري علائقي ۾ فاطمه جناح روڊ تي واقع آهي ۽ [[آواري هوٽلز]] گروپ جي ملڪيت ۽ انتظام هيٺ هلندو آهي. هوٽل 1985ع ۾ ڪم شروع ڪيو. VIS ڪريڊٽ ريٽنگ ڪمپنيءَ جي آگسٽ 2024ع واري رپورٽ موجب، ان ۾ 225 مهمان ڪمرا هئا.<ref name="VIS2024">{{cite report |title=Avari Hotels (Pvt.) Limited: Rating Report |publisher=VIS Credit Rating Company Limited |date=8 August 2024 |url=https://docs.vis.com.pk/RatingReports/OP_00548505006_0005485.pdf |language=en }}</ref><ref name="AvariContact">{{cite web |title=Contact Us Karachi |website=Avari Hotels |url=https://avari.com/avari-towers-karachi/contact-us-karachi/ |language=en }}</ref> == تاريخ == === آواري گروپ جو پسمنظر === آواري خاندان ڪراچيءَ جي هوٽل صنعت سان پاڪستان جي قيام کان اڳ لاڳاپيل رهيو آهي. ''دي نيوز انٽرنيشنل'' ۾ 2012ع ۾ شايع ٿيل ڪراچيءَ جي هوٽلن بابت تاريخي مضمون ۾ بيرم آواريءَ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته سندس والدين، دينشا آواري ۽ خورشيد آواري، 1944ع ۾ ڪراچيءَ جي برسٽل هوٽل جو انتظام سنڀاليو. پوءِ آواري خاندان 1948ع ۾ بيچ لگزري هوٽل ۽ 1978ع ۾ لاهور ۾ آواري هوٽل قائم ڪيو.<ref name="TheNews2012">{{cite news |title=Hotels of Karachi |work=The News International |date=19 August 2012 |url=https://jang.com.pk/thenews/aug2012-weekly/nos-19-08-2012/kol.htm |language=en }}</ref><ref name="PATA2026">{{cite web |title=Welcome New Members |website=Pacific Asia Travel Association |date=7 October 2026 |url=https://www.pata.org/blog/welcome-new-members-oct-7-2026 |language=en }}</ref> آواري ٽاورز 1985ع ۾ ڪراچيءَ ۾ گروپ جي نئين هوٽل طور ڪم شروع ڪيو. اهو گروپ جي ان دور جي واڌاري جو حصو هو، جنهن ۾ اڳ ۾ ڪراچيءَ جو بيچ لگزري ۽ لاهور جو آواري هوٽل شامل هئا.<ref name="VIS2024"/><ref name="PATA2026"/> === تعمير ۽ افتتاح === انجنيئرنگ صلاحڪار اداري ''Engineering Consultants International Limited'' (ECIL) جي منصوبي واري رڪارڊ موجب، آواري ٽاور هوٽل جي عمارت تي ڪم 1978ع ۾ شروع ٿيو ۽ 1982ع ۾ مڪمل ٿيو. اداري هن منصوبي لاءِ تفصيلي ڊيزائن، ڪم ڪندڙ نقشا، اندروني ڊيزائن، هواداري ۽ ايئر ڪنڊيشننگ جو نظام، ٺيڪن جا دستاويز ۽ تعميراتي نگرانيءَ جون خدمتون مهيا ڪيون.<ref name="ECIL">{{cite web |title=Avari Tower Hotel Building (23 storied) |website=Engineering Consultants International Limited |url=https://www.ecil.com/projects/details/Avari-Tower-Hotel-Building-23-storied |language=en }}</ref> تعمير جي مڪمل ٿيڻ جو 1982ع وارو سال هوٽل جي ڪاروباري افتتاح کان مختلف آهي. VIS ڪريڊٽ ريٽنگ ڪمپني ۽ ٻين هوٽل انڊسٽريءَ جي رڪارڊن موجب، آواري ٽاورز 1985ع ۾ مهمانن لاءِ ڪم شروع ڪيو.<ref name="VIS2024"/><ref name="BTN">{{cite web |title=Avari Towers Karachi |website=Business Travel News |url=https://www.businesstravelnews.com/Hotels/Karachi-Pakistan/Avari-Towers-Karachi-p3138027 |language=en }}</ref> == هنڌ == آواري ٽاورز جو پتو 242–244، فاطمه جناح روڊ، ڪراچي، پوسٽل ڪوڊ 75530 آهي. هي شهر جي ڪاروباري علائقي ۾ واقع آهي. هوٽل جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب، ان جي ڀرپاسي ۾ شهري ڪاروباري ۽ تفريحي سرگرمين جا مختلف مرڪز موجود آهن.<ref name="AvariContact"/><ref name="AvariOfficial">{{cite web |title=Avari Towers Karachi |website=Avari Hotels |url=https://avari.com/avari-towers-karachi/ |language=en }}</ref> == عمارت ۽ اڏاوت == آواري ٽاورز هڪ گهڻ ماڙ هوٽل عمارت آهي. ان جي منزلن جي تعداد بابت مختلف رڪارڊن ۾ اختلاف موجود آهي. ECIL جي تعميراتي رڪارڊ ۾ عمارت 23 ماڙ ڄاڻايل آهي. 2008ع جي ''FEZANA Journal'' ۾ 22 ماڙ درج آهن. هوٽل جي لنڪڊاِن تي موجود تعارف ۾ 19 ماڙ ڄاڻايا ويا آهن، جڏهن ته ''Business Travel News'' جي هوٽل ڊيٽابيس ۾ 16 منزلون درج آهن.<ref name="ECIL"/><ref name="Fezana2008">{{cite journal |title=Karachi: The City of Lights |journal=FEZANA Journal |date=Fall 2008 |page=39 |url=https://fezana.org/fjissue/FEZANA_2008_03_Fall.pdf |language=en }}</ref><ref name="AvariLinkedIn">{{cite web |title=Avari Towers Karachi |website=LinkedIn |url=https://pk.linkedin.com/company/avaritowerskarachi |language=en }}</ref><ref name="BTN"/> انهن انگن ۾ فرق جو سبب ماڙن جي ڳڻپ جا مختلف طريقا يا عمارت جي استعمال هيٺ آيل حصن جي ڳڻپ ٿي سگهي ٿو، پر ان بابت ڪا تصديق ٿيل وضاحت دستياب نه آهي. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي قطعي طور اختيار نٿو ڪري سگهجي. ECIL موجب، عمارت جي منصوبي ۾ ترڻ جو تلاءُ، راندين جون سهولتون، خريداريءَ لاءِ جايون ۽ گاڏين جي بيهارڻ لاءِ زيرزمين حصو شامل هئا. منصوبي ۾ 230 مهمان ڪمرن جو ذڪر پڻ آهي، جيڪو تعميراتي رٿابنديءَ جو انگ آهي.<ref name="ECIL"/> === ڪمرن جي گنجائش === هوٽل جي ڪمرن جي تعداد بابت به مختلف انگ شايع ٿيا آهن. VIS ڪريڊٽ ريٽنگ ڪمپنيءَ جي 2024ع واري رپورٽ ۾ 225 ڪمرا، ''Business Travel News'' ۾ 224 ڪمرا، ۽ هوٽل جي پنهنجي ڪاروباري تعارف ۾ 228 ڪمرا ڄاڻايل آهن. آواري گروپ جي ويب سائيٽ جي هڪ ٻئي تعارف ۾ 240 ڪمرن جو ذڪر آهي.<ref name="VIS2024"/><ref name="BTN"/><ref name="AvariLinkedIn"/><ref name="AvariGroup">{{cite web |title=Who We Are |website=Avari Hotels |url=https://avari.com/who-we-are/ |language=en }}</ref> هيٺ ڏنل جدول ۾ انهن انگن کي سندن ماخذن سان گڏ پيش ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''آواري ٽاورز بابت مختلف ماخذن جا انگ''' ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | ماخذ ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | ڪمرا ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | منزلون ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | رڪارڊ جي نوعيت |- | ECIL | 230 | 23 | تعميراتي منصوبي جو رڪارڊ<ref name="ECIL"/> |- | ''FEZANA Journal''، 2008ع | ڄاڻايل نه | 22 | تاريخي ۽ شهري اڏاوت بابت مضمون<ref name="Fezana2008"/> |- | آواري ٽاورز جو ڪاروباري تعارف | 228 | 19 | هوٽل جو تعارفي رڪارڊ<ref name="AvariLinkedIn"/> |- | ''Business Travel News'' | 224 | 16 | هوٽل انڊسٽريءَ جو ڊيٽابيس<ref name="BTN"/> |- | VIS، 2024ع | 225 | ڄاڻايل نه | مالياتي ۽ اداري بابت رپورٽ<ref name="VIS2024"/> |} == ملڪيت ۽ انتظام == آواري ٽاورز جي مالڪ ۽ انتظامي ڪمپني آواري هوٽلز (پرائيويٽ) لميٽيڊ آهي. VIS جي 2024ع واري رپورٽ موجب، اها ڪمپني 1968ع ۾ پرائيويٽ لميٽيڊ اداري طور قائم ٿي. بعد ۾ ان کي پبلڪ لميٽيڊ ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ 2016ع ۾ ٻيهر پرائيويٽ لميٽيڊ بڻايو ويو.<ref name="VIS2024"/> ساڳئي رپورٽ موجب، آواري هوٽلز جي هولڊنگ ڪمپني بيچ لگزري هولڊنگز (پرائيويٽ) لميٽيڊ آهي ۽ ڪمپنيءَ جي حصيداريءَ ۾ آواري خاندان کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ڪمپني ڪراچيءَ جي آواري ٽاورز ۽ لاهور جي آواري هوٽل جي مالڪ ۽ منتظم آهي.<ref name="VIS2024"/> == رهائش ۽ مهمانن جون سهولتون == هوٽل ۾ مختلف قسمن جا مهمان ڪمرا، سوئيٽون ۽ ڊگهي رهائش لاءِ سروس اپارٽمينٽ موجود آهن. آواري هوٽلز جي سرڪاري ويب سائيٽ تي انهن جا الڳ رهائشي زمرا ڏنل آهن.<ref name="AvariRooms">{{cite web |title=Rooms & Suites Karachi |website=Avari Hotels |url=https://avari.com/avari-towers-karachi/rooms-suites-karachi/ |language=en }}</ref> === ورلڊ ٽريولر ڪمرا === ''Avari World Traveler'' زمري ۾ عام مهمانن ۽ مختصر ڪاروباري سفرن لاءِ ڪمرا ۽ سوئيٽون شامل آهن. هوٽل موجب، انهن ۾ شهر يا ترڻ جي تلاءَ ۽ باغ ڏانهن نظارا، انٽرنيٽ، ٽيليويزن ۽ ٻين رهائشي ضرورتن جون سهولتون موجود آهن.<ref name="AvariRooms"/> === ايگزيڪيوٽو سوئيٽون === ''Avari Executive Suite'' زمري جا ڪمرا رهائش سان گڏ الڳ ويهڪ واري جاءِ مهيا ڪن ٿا. هوٽل جي ويب سائيٽ موجب، انهن ۾ مهمانن جي رهائش ۽ ڪاروباري ضرورتن لاءِ مختلف سهولتون رکيل آهن.<ref name="AvariRooms"/> === سروس اپارٽمينٽ === ''Residence at Avari'' نالي سروس اپارٽمينٽ ڊگهي عرصي لاءِ رهندڙ مهمانن ۽ خاندانن لاءِ آهن. هوٽل جي سرڪاري ڄاڻ موجب، اهي عمارت جي ٻارهين کان پندرهين منزل تائين واقع آهن ۽ انهن ۾ رهائشي ڪمرن سان گڏ ننڍڙي رڌڻي جون سهولتون موجود آهن.<ref name="AvariRooms"/> === عورتن لاءِ مخصوص رهائش === هوٽل ۾ ''Lady Avari Rooms & Suites'' نالي رهائشي زمرو پڻ موجود آهي، جيڪو اڪيلي يا گڏ سفر ڪندڙ عورتن لاءِ ترتيب ڏنو ويو آهي. ان زمري ۾ عورت عملي جون مخصوص خدمتون ۽ ٻين رهائشي سهولتن جو ذڪر هوٽل جي سرڪاري ويب سائيٽ تي موجود آهي.<ref name="AvariRooms"/> == کاڌي پيتي ۽ تفريحي سهولتون == آواري ٽاورز ۾ مختلف ريسٽورنٽ، ڪيفي ۽ مهمانن لاءِ تفريحي سهولتون موجود آهن. هوٽل جي تعارفي مواد موجب، ان ۾ ايشيائي ۽ براعظمي کاڌن سان گڏ چيني، جاپاني ۽ ٻين قسمن جي کاڌن جا انتظام موجود آهن.<ref name="AvariOfficial"/> هوٽل جي ڪاروباري تعارف ۾ ''Asia Live''، ''Dynasty''، ''Fujiyama'' ۽ ''Cinnamon'' جا نالا درج آهن. اهي هوٽل جي کاڌي پيتي جي مختلف خدمتن سان لاڳاپيل آهن. ريسٽورنٽن جا نالا ۽ خدمتون وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="AvariLinkedIn"/> هوٽل ۾ ترڻ جو تلاءُ، جمنازيم، ٽينس ڪورٽ، اسپا ۽ گڏجاڻين لاءِ هال پڻ موجود آهن. انهن سهولتن جو ذڪر هوٽل جي سرڪاري ويب سائيٽ ۽ هوٽل انڊسٽريءَ جي رڪارڊن ۾ ملي ٿو.<ref name="AvariOfficial"/><ref name="BTN"/> == گڏجاڻيون ۽ تقريبون == آواري ٽاورز ۾ ڪاروباري گڏجاڻين، ڪانفرنسن، شادين ۽ ٻين سماجي تقريبن لاءِ هال ۽ کليل جايون موجود آهن. هوٽل جي ڪاروباري تعارف موجب، ان جي اندروني تقريبن وارن هالن ۾ 300 کان وڌيڪ مهمانن لاءِ انتظام ڪري سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻاهرين باغن ۾ وڏيون تقريبون منعقد ڪرڻ جي گنجائش آهي.<ref name="AvariLinkedIn"/> == ڪراچيءَ جي شهري تاريخ ۾ حيثيت == آواري ٽاورز 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچيءَ جي گهڻ ماڙ هوٽلن جي اڏاوت جو هڪ نمايان مثال آهي. ''FEZANA Journal'' جي 2008ع واري مضمون ۾ ان کي هڪ دور ۾ ڪراچيءَ جي سڀ کان اوچي عمارت قرار ڏنو ويو آهي. اها دعويٰ هڪ مخصوص تاريخي دور بابت آهي؛ هوٽل کي موجوده دور ۾ ڪراچيءَ جي سڀ کان اوچي عمارت قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.<ref name="Fezana2008"/> آواري ٽاورز جو افتتاح 1985ع ۾ ٿيو ۽ اهو آواري خاندان جي ڪراچيءَ ۾ اڳ ۾ موجود هوٽل ڪاروبار جي واڌاري جو حصو بڻيو. ان جي مرڪزي هنڌ، گهڻ ماڙ عمارت ۽ رهائشي توڙي تقريبن وارين سهولتن سبب هوٽل شهر جي ڪاروباري مهمان نوازيءَ جي صنعت سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="VIS2024"/><ref name="Fezana2008"/><ref name="BTN"/> == پڻ ڏسو == * [[ڪراچي]] * [[فاطمه جناح روڊ]] * [[پاڪستان ۾ سياحت]] * [[سنڌ ۾ سياحت]] ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://avari.com/avari-towers-karachi/ آواري ٽاورز جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://avari.com/avari-towers-karachi/contact-us-karachi/ هوٽل جو سرڪاري پتو ۽ رابطي جي ڄاڻ] * [https://www.ecil.com/projects/details/Avari-Tower-Hotel-Building-23-storied ECIL جو تعميراتي منصوبي بابت رڪارڊ] * [https://docs.vis.com.pk/RatingReports/OP_00548505006_0005485.pdf VIS جي 2024ع واري ريٽنگ رپورٽ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:AvariKarachi.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي آواري ٽاورز جي تصوير] [[زمرو:ڪراچيءَ جون هوٽلون]] [[زمرو:سنڌ ۾ سياحت]] [[زمرو:1985ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] mbpdjty10ot560d1ko0it3hta07jqtd 428201 428200 2026-11-05T10:21:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 428201 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪراچي، سنڌ ۾ پنج ستارا هوٽل}} {{Infobox hotel | hotel_name = آواري ٽاورز | image = AvariKarachi.jpg | image_width = 280px | caption = ڪراچيءَ ۾ آواري ٽاورز جي عمارت، 2013ع | location = 242–244، فاطمه جناح روڊ، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | opening_date = 1985ع | owner = آواري هوٽلز (پرائيويٽ) لميٽيڊ | number_of_rooms = 225 (2024ع جي رپورٽ موجب) | floors = مختلف ماخذن موجب 16 کان 23؛ تصديق طلب | website = https://avari.com/avari-towers-karachi/ }} '''آواري ٽاورز''' (انگريزي: ''Avari Towers Karachi'') [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع هڪ پنج ستارا هوٽل آهي. هي هوٽل شهر جي مرڪزي ڪاروباري علائقي ۾ فاطمه جناح روڊ تي واقع آهي ۽ [[آواري هوٽلز]] گروپ جي ملڪيت ۽ انتظام هيٺ هلندو آهي. هوٽل 1985ع ۾ ڪم شروع ڪيو. VIS ڪريڊٽ ريٽنگ ڪمپنيءَ جي آگسٽ 2024ع واري رپورٽ موجب، ان ۾ 225 مهمان ڪمرا هئا.<ref name="VIS2024">{{cite report |title=Avari Hotels (Pvt.) Limited: Rating Report |publisher=VIS Credit Rating Company Limited |date=8 August 2024 |url=https://docs.vis.com.pk/RatingReports/OP_00548505006_0005485.pdf |language=en }}</ref><ref name="AvariContact">{{cite web |title=Contact Us Karachi |website=Avari Hotels |url=https://avari.com/avari-towers-karachi/contact-us-karachi/ |language=en }}</ref> == تاريخ == === آواري گروپ جو پسمنظر === آواري خاندان ڪراچيءَ جي هوٽل صنعت سان پاڪستان جي قيام کان اڳ لاڳاپيل رهيو آهي. ''دي نيوز انٽرنيشنل'' ۾ 2012ع ۾ شايع ٿيل ڪراچيءَ جي هوٽلن بابت تاريخي مضمون ۾ بيرم آواريءَ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته سندس والدين، دينشا آواري ۽ خورشيد آواري، 1944ع ۾ ڪراچيءَ جي برسٽل هوٽل جو انتظام سنڀاليو. پوءِ آواري خاندان 1948ع ۾ بيچ لگزري هوٽل ۽ 1978ع ۾ لاهور ۾ آواري هوٽل قائم ڪيو.<ref name="TheNews2012">{{cite news |title=Hotels of Karachi |work=The News International |date=19 August 2012 |url=https://jang.com.pk/thenews/aug2012-weekly/nos-19-08-2012/kol.htm |language=en }}</ref><ref name="PATA2026">{{cite web |title=Welcome New Members |website=Pacific Asia Travel Association |date=7 October 2026 |url=https://www.pata.org/blog/welcome-new-members-oct-7-2026 |language=en }}</ref> آواري ٽاورز 1985ع ۾ ڪراچيءَ ۾ گروپ جي نئين هوٽل طور ڪم شروع ڪيو. اهو گروپ جي ان دور جي واڌاري جو حصو هو، جنهن ۾ اڳ ۾ ڪراچيءَ جو بيچ لگزري ۽ لاهور جو آواري هوٽل شامل هئا.<ref name="VIS2024"/><ref name="PATA2026"/> === تعمير ۽ افتتاح === انجنيئرنگ صلاحڪار اداري ''Engineering Consultants International Limited'' (ECIL) جي منصوبي واري رڪارڊ موجب، آواري ٽاور هوٽل جي عمارت تي ڪم 1978ع ۾ شروع ٿيو ۽ 1982ع ۾ مڪمل ٿيو. اداري هن منصوبي لاءِ تفصيلي ڊيزائن، ڪم ڪندڙ نقشا، اندروني ڊيزائن، هواداري ۽ ايئر ڪنڊيشننگ جو نظام، ٺيڪن جا دستاويز ۽ تعميراتي نگرانيءَ جون خدمتون مهيا ڪيون.<ref name="ECIL">{{cite web |title=Avari Tower Hotel Building (23 storied) |website=Engineering Consultants International Limited |url=https://www.ecil.com/projects/details/Avari-Tower-Hotel-Building-23-storied |language=en }}</ref> تعمير جي مڪمل ٿيڻ جو 1982ع وارو سال هوٽل جي ڪاروباري افتتاح کان مختلف آهي. VIS ڪريڊٽ ريٽنگ ڪمپني ۽ ٻين هوٽل انڊسٽريءَ جي رڪارڊن موجب، آواري ٽاورز 1985ع ۾ مهمانن لاءِ ڪم شروع ڪيو.<ref name="VIS2024"/><ref name="BTN">{{cite web |title=Avari Towers Karachi |website=Business Travel News |url=https://www.businesstravelnews.com/Hotels/Karachi-Pakistan/Avari-Towers-Karachi-p3138027 |language=en }}</ref> == هنڌ == آواري ٽاورز جو پتو 242–244، فاطمه جناح روڊ، ڪراچي، پوسٽل ڪوڊ 75530 آهي. هي شهر جي ڪاروباري علائقي ۾ واقع آهي. هوٽل جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب، ان جي ڀرپاسي ۾ شهري ڪاروباري ۽ تفريحي سرگرمين جا مختلف مرڪز موجود آهن.<ref name="AvariContact"/><ref name="AvariOfficial">{{cite web |title=Avari Towers Karachi |website=Avari Hotels |url=https://avari.com/avari-towers-karachi/ |language=en }}</ref> == عمارت ۽ اڏاوت == آواري ٽاورز هڪ گهڻ ماڙ هوٽل عمارت آهي. ان جي منزلن جي تعداد بابت مختلف رڪارڊن ۾ اختلاف موجود آهي. ECIL جي تعميراتي رڪارڊ ۾ عمارت 23 ماڙ ڄاڻايل آهي. 2008ع جي ''FEZANA Journal'' ۾ 22 ماڙ درج آهن. هوٽل جي لنڪڊاِن تي موجود تعارف ۾ 19 ماڙ ڄاڻايا ويا آهن، جڏهن ته ''Business Travel News'' جي هوٽل ڊيٽابيس ۾ 16 منزلون درج آهن.<ref name="ECIL"/><ref name="Fezana2008">{{cite journal |title=Karachi: The City of Lights |journal=FEZANA Journal |date=Fall 2008 |page=39 |url=https://fezana.org/fjissue/FEZANA_2008_03_Fall.pdf |language=en }}</ref><ref name="AvariLinkedIn">{{cite web |title=Avari Towers Karachi |website=LinkedIn |url=https://pk.linkedin.com/company/avaritowerskarachi |language=en }}</ref><ref name="BTN"/> انهن انگن ۾ فرق جو سبب ماڙن جي ڳڻپ جا مختلف طريقا يا عمارت جي استعمال هيٺ آيل حصن جي ڳڻپ ٿي سگهي ٿو، پر ان بابت ڪا تصديق ٿيل وضاحت دستياب نه آهي. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي قطعي طور اختيار نٿو ڪري سگهجي. ECIL موجب، عمارت جي منصوبي ۾ ترڻ جو تلاءُ، راندين جون سهولتون، خريداريءَ لاءِ جايون ۽ گاڏين جي بيهارڻ لاءِ زيرزمين حصو شامل هئا. منصوبي ۾ 230 مهمان ڪمرن جو ذڪر پڻ آهي، جيڪو تعميراتي رٿابنديءَ جو انگ آهي.<ref name="ECIL"/> === ڪمرن جي گنجائش === هوٽل جي ڪمرن جي تعداد بابت به مختلف انگ شايع ٿيا آهن. VIS ڪريڊٽ ريٽنگ ڪمپنيءَ جي 2024ع واري رپورٽ ۾ 225 ڪمرا، ''Business Travel News'' ۾ 224 ڪمرا، ۽ هوٽل جي پنهنجي ڪاروباري تعارف ۾ 228 ڪمرا ڄاڻايل آهن. آواري گروپ جي ويب سائيٽ جي هڪ ٻئي تعارف ۾ 240 ڪمرن جو ذڪر آهي.<ref name="VIS2024"/><ref name="BTN"/><ref name="AvariLinkedIn"/><ref name="AvariGroup">{{cite web |title=Who We Are |website=Avari Hotels |url=https://avari.com/who-we-are/ |language=en }}</ref> هيٺ ڏنل جدول ۾ انهن انگن کي سندن ماخذن سان گڏ پيش ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''آواري ٽاورز بابت مختلف ماخذن جا انگ''' ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | ماخذ ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | ڪمرا ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | منزلون ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | رڪارڊ جي نوعيت |- | ECIL | 230 | 23 | تعميراتي منصوبي جو رڪارڊ<ref name="ECIL"/> |- | ''FEZANA Journal''، 2008ع | ڄاڻايل نه | 22 | تاريخي ۽ شهري اڏاوت بابت مضمون<ref name="Fezana2008"/> |- | آواري ٽاورز جو ڪاروباري تعارف | 228 | 19 | هوٽل جو تعارفي رڪارڊ<ref name="AvariLinkedIn"/> |- | ''Business Travel News'' | 224 | 16 | هوٽل انڊسٽريءَ جو ڊيٽابيس<ref name="BTN"/> |- | VIS، 2024ع | 225 | ڄاڻايل نه | مالياتي ۽ اداري بابت رپورٽ<ref name="VIS2024"/> |} == ملڪيت ۽ انتظام == آواري ٽاورز جي مالڪ ۽ انتظامي ڪمپني آواري هوٽلز (پرائيويٽ) لميٽيڊ آهي. VIS جي 2024ع واري رپورٽ موجب، اها ڪمپني 1968ع ۾ پرائيويٽ لميٽيڊ اداري طور قائم ٿي. بعد ۾ ان کي پبلڪ لميٽيڊ ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ 2016ع ۾ ٻيهر پرائيويٽ لميٽيڊ بڻايو ويو.<ref name="VIS2024"/> ساڳئي رپورٽ موجب، آواري هوٽلز جي هولڊنگ ڪمپني بيچ لگزري هولڊنگز (پرائيويٽ) لميٽيڊ آهي ۽ ڪمپنيءَ جي حصيداريءَ ۾ آواري خاندان کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ڪمپني ڪراچيءَ جي آواري ٽاورز ۽ لاهور جي آواري هوٽل جي مالڪ ۽ منتظم آهي.<ref name="VIS2024"/> == رهائش ۽ مهمانن جون سهولتون == هوٽل ۾ مختلف قسمن جا مهمان ڪمرا، سوئيٽون ۽ ڊگهي رهائش لاءِ سروس اپارٽمينٽ موجود آهن. آواري هوٽلز جي سرڪاري ويب سائيٽ تي انهن جا الڳ رهائشي زمرا ڏنل آهن.<ref name="AvariRooms">{{cite web |title=Rooms & Suites Karachi |website=Avari Hotels |url=https://avari.com/avari-towers-karachi/rooms-suites-karachi/ |language=en }}</ref> === ورلڊ ٽريولر ڪمرا === ''Avari World Traveler'' زمري ۾ عام مهمانن ۽ مختصر ڪاروباري سفرن لاءِ ڪمرا ۽ سوئيٽون شامل آهن. هوٽل موجب، انهن ۾ شهر يا ترڻ جي تلاءَ ۽ باغ ڏانهن نظارا، انٽرنيٽ، ٽيليويزن ۽ ٻين رهائشي ضرورتن جون سهولتون موجود آهن.<ref name="AvariRooms"/> === ايگزيڪيوٽو سوئيٽون === ''Avari Executive Suite'' زمري جا ڪمرا رهائش سان گڏ الڳ ويهڪ واري جاءِ مهيا ڪن ٿا. هوٽل جي ويب سائيٽ موجب، انهن ۾ مهمانن جي رهائش ۽ ڪاروباري ضرورتن لاءِ مختلف سهولتون رکيل آهن.<ref name="AvariRooms"/> === سروس اپارٽمينٽ === ''Residence at Avari'' نالي سروس اپارٽمينٽ ڊگهي عرصي لاءِ رهندڙ مهمانن ۽ خاندانن لاءِ آهن. هوٽل جي سرڪاري ڄاڻ موجب، اهي عمارت جي ٻارهين کان پندرهين منزل تائين واقع آهن ۽ انهن ۾ رهائشي ڪمرن سان گڏ ننڍڙي رڌڻي جون سهولتون موجود آهن.<ref name="AvariRooms"/> === عورتن لاءِ مخصوص رهائش === هوٽل ۾ ''Lady Avari Rooms & Suites'' نالي رهائشي زمرو پڻ موجود آهي، جيڪو اڪيلي يا گڏ سفر ڪندڙ عورتن لاءِ ترتيب ڏنو ويو آهي. ان زمري ۾ عورت عملي جون مخصوص خدمتون ۽ ٻين رهائشي سهولتن جو ذڪر هوٽل جي سرڪاري ويب سائيٽ تي موجود آهي.<ref name="AvariRooms"/> == کاڌي پيتي ۽ تفريحي سهولتون == آواري ٽاورز ۾ مختلف ريسٽورنٽ، ڪيفي ۽ مهمانن لاءِ تفريحي سهولتون موجود آهن. هوٽل جي تعارفي مواد موجب، ان ۾ ايشيائي ۽ براعظمي کاڌن سان گڏ چيني، جاپاني ۽ ٻين قسمن جي کاڌن جا انتظام موجود آهن.<ref name="AvariOfficial"/> هوٽل جي ڪاروباري تعارف ۾ ''Asia Live''، ''Dynasty''، ''Fujiyama'' ۽ ''Cinnamon'' جا نالا درج آهن. اهي هوٽل جي کاڌي پيتي جي مختلف خدمتن سان لاڳاپيل آهن. ريسٽورنٽن جا نالا ۽ خدمتون وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="AvariLinkedIn"/> هوٽل ۾ ترڻ جو تلاءُ، جمنازيم، ٽينس ڪورٽ، اسپا ۽ گڏجاڻين لاءِ هال پڻ موجود آهن. انهن سهولتن جو ذڪر هوٽل جي سرڪاري ويب سائيٽ ۽ هوٽل انڊسٽريءَ جي رڪارڊن ۾ ملي ٿو.<ref name="AvariOfficial"/><ref name="BTN"/> == گڏجاڻيون ۽ تقريبون == آواري ٽاورز ۾ ڪاروباري گڏجاڻين، ڪانفرنسن، شادين ۽ ٻين سماجي تقريبن لاءِ هال ۽ کليل جايون موجود آهن. هوٽل جي ڪاروباري تعارف موجب، ان جي اندروني تقريبن وارن هالن ۾ 300 کان وڌيڪ مهمانن لاءِ انتظام ڪري سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻاهرين باغن ۾ وڏيون تقريبون منعقد ڪرڻ جي گنجائش آهي.<ref name="AvariLinkedIn"/> == ڪراچيءَ جي شهري تاريخ ۾ حيثيت == آواري ٽاورز 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچيءَ جي گهڻ ماڙ هوٽلن جي اڏاوت جو هڪ نمايان مثال آهي. ''FEZANA Journal'' جي 2008ع واري مضمون ۾ ان کي هڪ دور ۾ ڪراچيءَ جي سڀ کان اوچي عمارت قرار ڏنو ويو آهي. اها دعويٰ هڪ مخصوص تاريخي دور بابت آهي؛ هوٽل کي موجوده دور ۾ ڪراچيءَ جي سڀ کان اوچي عمارت قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.<ref name="Fezana2008"/> آواري ٽاورز جو افتتاح 1985ع ۾ ٿيو ۽ اهو آواري خاندان جي ڪراچيءَ ۾ اڳ ۾ موجود هوٽل ڪاروبار جي واڌاري جو حصو بڻيو. ان جي مرڪزي هنڌ، گهڻ ماڙ عمارت ۽ رهائشي توڙي تقريبن وارين سهولتن سبب هوٽل شهر جي ڪاروباري مهمان نوازيءَ جي صنعت سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="VIS2024"/><ref name="Fezana2008"/><ref name="BTN"/> == پڻ ڏسو == * [[ڪراچي]] * [[فاطمه جناح روڊ]] * [[پاڪستان ۾ سياحت]] * [[سنڌ ۾ سياحت]] ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://avari.com/avari-towers-karachi/ آواري ٽاورز جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://avari.com/avari-towers-karachi/contact-us-karachi/ هوٽل جو سرڪاري پتو ۽ رابطي جي ڄاڻ] * [https://www.ecil.com/projects/details/Avari-Tower-Hotel-Building-23-storied ECIL جو تعميراتي منصوبي بابت رڪارڊ] * [https://docs.vis.com.pk/RatingReports/OP_00548505006_0005485.pdf VIS جي 2024ع واري ريٽنگ رپورٽ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:AvariKarachi.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي آواري ٽاورز جي تصوير] [[زمرو:ڪراچيءَ جون هوٽلون]] [[زمرو:سنڌ ۾ سياحت]] [[زمرو:1985ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] eoa7yvm7dr230pia482fho3awu5fjt2 428202 428201 2026-11-05T10:22:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 428202 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪراچي، سنڌ ۾ پنج ستارا هوٽل}} {{Infobox building | hotel_name = آواري ٽاورز | image = AvariKarachi.jpg | image_width = 280px | caption = ڪراچيءَ ۾ آواري ٽاورز جي عمارت، 2013ع | location = 242–244، فاطمه جناح روڊ، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | opening_date = 1985ع | owner = آواري هوٽلز (پرائيويٽ) لميٽيڊ | number_of_rooms = 225 (2024ع جي رپورٽ موجب) | floors = مختلف ماخذن موجب 16 کان 23؛ تصديق طلب | website = https://avari.com/avari-towers-karachi/ }} '''آواري ٽاورز''' (انگريزي: ''Avari Towers Karachi'') [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع هڪ پنج ستارا هوٽل آهي. هي هوٽل شهر جي مرڪزي ڪاروباري علائقي ۾ فاطمه جناح روڊ تي واقع آهي ۽ [[آواري هوٽلز]] گروپ جي ملڪيت ۽ انتظام هيٺ هلندو آهي. هوٽل 1985ع ۾ ڪم شروع ڪيو. VIS ڪريڊٽ ريٽنگ ڪمپنيءَ جي آگسٽ 2024ع واري رپورٽ موجب، ان ۾ 225 مهمان ڪمرا هئا.<ref name="VIS2024">{{cite report |title=Avari Hotels (Pvt.) Limited: Rating Report |publisher=VIS Credit Rating Company Limited |date=8 August 2024 |url=https://docs.vis.com.pk/RatingReports/OP_00548505006_0005485.pdf |language=en }}</ref><ref name="AvariContact">{{cite web |title=Contact Us Karachi |website=Avari Hotels |url=https://avari.com/avari-towers-karachi/contact-us-karachi/ |language=en }}</ref> == تاريخ == === آواري گروپ جو پسمنظر === آواري خاندان ڪراچيءَ جي هوٽل صنعت سان پاڪستان جي قيام کان اڳ لاڳاپيل رهيو آهي. ''دي نيوز انٽرنيشنل'' ۾ 2012ع ۾ شايع ٿيل ڪراچيءَ جي هوٽلن بابت تاريخي مضمون ۾ بيرم آواريءَ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته سندس والدين، دينشا آواري ۽ خورشيد آواري، 1944ع ۾ ڪراچيءَ جي برسٽل هوٽل جو انتظام سنڀاليو. پوءِ آواري خاندان 1948ع ۾ بيچ لگزري هوٽل ۽ 1978ع ۾ لاهور ۾ آواري هوٽل قائم ڪيو.<ref name="TheNews2012">{{cite news |title=Hotels of Karachi |work=The News International |date=19 August 2012 |url=https://jang.com.pk/thenews/aug2012-weekly/nos-19-08-2012/kol.htm |language=en }}</ref><ref name="PATA2026">{{cite web |title=Welcome New Members |website=Pacific Asia Travel Association |date=7 October 2026 |url=https://www.pata.org/blog/welcome-new-members-oct-7-2026 |language=en }}</ref> آواري ٽاورز 1985ع ۾ ڪراچيءَ ۾ گروپ جي نئين هوٽل طور ڪم شروع ڪيو. اهو گروپ جي ان دور جي واڌاري جو حصو هو، جنهن ۾ اڳ ۾ ڪراچيءَ جو بيچ لگزري ۽ لاهور جو آواري هوٽل شامل هئا.<ref name="VIS2024"/><ref name="PATA2026"/> === تعمير ۽ افتتاح === انجنيئرنگ صلاحڪار اداري ''Engineering Consultants International Limited'' (ECIL) جي منصوبي واري رڪارڊ موجب، آواري ٽاور هوٽل جي عمارت تي ڪم 1978ع ۾ شروع ٿيو ۽ 1982ع ۾ مڪمل ٿيو. اداري هن منصوبي لاءِ تفصيلي ڊيزائن، ڪم ڪندڙ نقشا، اندروني ڊيزائن، هواداري ۽ ايئر ڪنڊيشننگ جو نظام، ٺيڪن جا دستاويز ۽ تعميراتي نگرانيءَ جون خدمتون مهيا ڪيون.<ref name="ECIL">{{cite web |title=Avari Tower Hotel Building (23 storied) |website=Engineering Consultants International Limited |url=https://www.ecil.com/projects/details/Avari-Tower-Hotel-Building-23-storied |language=en }}</ref> تعمير جي مڪمل ٿيڻ جو 1982ع وارو سال هوٽل جي ڪاروباري افتتاح کان مختلف آهي. VIS ڪريڊٽ ريٽنگ ڪمپني ۽ ٻين هوٽل انڊسٽريءَ جي رڪارڊن موجب، آواري ٽاورز 1985ع ۾ مهمانن لاءِ ڪم شروع ڪيو.<ref name="VIS2024"/><ref name="BTN">{{cite web |title=Avari Towers Karachi |website=Business Travel News |url=https://www.businesstravelnews.com/Hotels/Karachi-Pakistan/Avari-Towers-Karachi-p3138027 |language=en }}</ref> == هنڌ == آواري ٽاورز جو پتو 242–244، فاطمه جناح روڊ، ڪراچي، پوسٽل ڪوڊ 75530 آهي. هي شهر جي ڪاروباري علائقي ۾ واقع آهي. هوٽل جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب، ان جي ڀرپاسي ۾ شهري ڪاروباري ۽ تفريحي سرگرمين جا مختلف مرڪز موجود آهن.<ref name="AvariContact"/><ref name="AvariOfficial">{{cite web |title=Avari Towers Karachi |website=Avari Hotels |url=https://avari.com/avari-towers-karachi/ |language=en }}</ref> == عمارت ۽ اڏاوت == آواري ٽاورز هڪ گهڻ ماڙ هوٽل عمارت آهي. ان جي منزلن جي تعداد بابت مختلف رڪارڊن ۾ اختلاف موجود آهي. ECIL جي تعميراتي رڪارڊ ۾ عمارت 23 ماڙ ڄاڻايل آهي. 2008ع جي ''FEZANA Journal'' ۾ 22 ماڙ درج آهن. هوٽل جي لنڪڊاِن تي موجود تعارف ۾ 19 ماڙ ڄاڻايا ويا آهن، جڏهن ته ''Business Travel News'' جي هوٽل ڊيٽابيس ۾ 16 منزلون درج آهن.<ref name="ECIL"/><ref name="Fezana2008">{{cite journal |title=Karachi: The City of Lights |journal=FEZANA Journal |date=Fall 2008 |page=39 |url=https://fezana.org/fjissue/FEZANA_2008_03_Fall.pdf |language=en }}</ref><ref name="AvariLinkedIn">{{cite web |title=Avari Towers Karachi |website=LinkedIn |url=https://pk.linkedin.com/company/avaritowerskarachi |language=en }}</ref><ref name="BTN"/> انهن انگن ۾ فرق جو سبب ماڙن جي ڳڻپ جا مختلف طريقا يا عمارت جي استعمال هيٺ آيل حصن جي ڳڻپ ٿي سگهي ٿو، پر ان بابت ڪا تصديق ٿيل وضاحت دستياب نه آهي. تنهنڪري ڪنهن هڪ انگ کي قطعي طور اختيار نٿو ڪري سگهجي. ECIL موجب، عمارت جي منصوبي ۾ ترڻ جو تلاءُ، راندين جون سهولتون، خريداريءَ لاءِ جايون ۽ گاڏين جي بيهارڻ لاءِ زيرزمين حصو شامل هئا. منصوبي ۾ 230 مهمان ڪمرن جو ذڪر پڻ آهي، جيڪو تعميراتي رٿابنديءَ جو انگ آهي.<ref name="ECIL"/> === ڪمرن جي گنجائش === هوٽل جي ڪمرن جي تعداد بابت به مختلف انگ شايع ٿيا آهن. VIS ڪريڊٽ ريٽنگ ڪمپنيءَ جي 2024ع واري رپورٽ ۾ 225 ڪمرا، ''Business Travel News'' ۾ 224 ڪمرا، ۽ هوٽل جي پنهنجي ڪاروباري تعارف ۾ 228 ڪمرا ڄاڻايل آهن. آواري گروپ جي ويب سائيٽ جي هڪ ٻئي تعارف ۾ 240 ڪمرن جو ذڪر آهي.<ref name="VIS2024"/><ref name="BTN"/><ref name="AvariLinkedIn"/><ref name="AvariGroup">{{cite web |title=Who We Are |website=Avari Hotels |url=https://avari.com/who-we-are/ |language=en }}</ref> هيٺ ڏنل جدول ۾ انهن انگن کي سندن ماخذن سان گڏ پيش ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''آواري ٽاورز بابت مختلف ماخذن جا انگ''' ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | ماخذ ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | ڪمرا ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | منزلون ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | رڪارڊ جي نوعيت |- | ECIL | 230 | 23 | تعميراتي منصوبي جو رڪارڊ<ref name="ECIL"/> |- | ''FEZANA Journal''، 2008ع | ڄاڻايل نه | 22 | تاريخي ۽ شهري اڏاوت بابت مضمون<ref name="Fezana2008"/> |- | آواري ٽاورز جو ڪاروباري تعارف | 228 | 19 | هوٽل جو تعارفي رڪارڊ<ref name="AvariLinkedIn"/> |- | ''Business Travel News'' | 224 | 16 | هوٽل انڊسٽريءَ جو ڊيٽابيس<ref name="BTN"/> |- | VIS، 2024ع | 225 | ڄاڻايل نه | مالياتي ۽ اداري بابت رپورٽ<ref name="VIS2024"/> |} == ملڪيت ۽ انتظام == آواري ٽاورز جي مالڪ ۽ انتظامي ڪمپني آواري هوٽلز (پرائيويٽ) لميٽيڊ آهي. VIS جي 2024ع واري رپورٽ موجب، اها ڪمپني 1968ع ۾ پرائيويٽ لميٽيڊ اداري طور قائم ٿي. بعد ۾ ان کي پبلڪ لميٽيڊ ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ 2016ع ۾ ٻيهر پرائيويٽ لميٽيڊ بڻايو ويو.<ref name="VIS2024"/> ساڳئي رپورٽ موجب، آواري هوٽلز جي هولڊنگ ڪمپني بيچ لگزري هولڊنگز (پرائيويٽ) لميٽيڊ آهي ۽ ڪمپنيءَ جي حصيداريءَ ۾ آواري خاندان کي بنيادي حيثيت حاصل آهي. ڪمپني ڪراچيءَ جي آواري ٽاورز ۽ لاهور جي آواري هوٽل جي مالڪ ۽ منتظم آهي.<ref name="VIS2024"/> == رهائش ۽ مهمانن جون سهولتون == هوٽل ۾ مختلف قسمن جا مهمان ڪمرا، سوئيٽون ۽ ڊگهي رهائش لاءِ سروس اپارٽمينٽ موجود آهن. آواري هوٽلز جي سرڪاري ويب سائيٽ تي انهن جا الڳ رهائشي زمرا ڏنل آهن.<ref name="AvariRooms">{{cite web |title=Rooms & Suites Karachi |website=Avari Hotels |url=https://avari.com/avari-towers-karachi/rooms-suites-karachi/ |language=en }}</ref> === ورلڊ ٽريولر ڪمرا === ''Avari World Traveler'' زمري ۾ عام مهمانن ۽ مختصر ڪاروباري سفرن لاءِ ڪمرا ۽ سوئيٽون شامل آهن. هوٽل موجب، انهن ۾ شهر يا ترڻ جي تلاءَ ۽ باغ ڏانهن نظارا، انٽرنيٽ، ٽيليويزن ۽ ٻين رهائشي ضرورتن جون سهولتون موجود آهن.<ref name="AvariRooms"/> === ايگزيڪيوٽو سوئيٽون === ''Avari Executive Suite'' زمري جا ڪمرا رهائش سان گڏ الڳ ويهڪ واري جاءِ مهيا ڪن ٿا. هوٽل جي ويب سائيٽ موجب، انهن ۾ مهمانن جي رهائش ۽ ڪاروباري ضرورتن لاءِ مختلف سهولتون رکيل آهن.<ref name="AvariRooms"/> === سروس اپارٽمينٽ === ''Residence at Avari'' نالي سروس اپارٽمينٽ ڊگهي عرصي لاءِ رهندڙ مهمانن ۽ خاندانن لاءِ آهن. هوٽل جي سرڪاري ڄاڻ موجب، اهي عمارت جي ٻارهين کان پندرهين منزل تائين واقع آهن ۽ انهن ۾ رهائشي ڪمرن سان گڏ ننڍڙي رڌڻي جون سهولتون موجود آهن.<ref name="AvariRooms"/> === عورتن لاءِ مخصوص رهائش === هوٽل ۾ ''Lady Avari Rooms & Suites'' نالي رهائشي زمرو پڻ موجود آهي، جيڪو اڪيلي يا گڏ سفر ڪندڙ عورتن لاءِ ترتيب ڏنو ويو آهي. ان زمري ۾ عورت عملي جون مخصوص خدمتون ۽ ٻين رهائشي سهولتن جو ذڪر هوٽل جي سرڪاري ويب سائيٽ تي موجود آهي.<ref name="AvariRooms"/> == کاڌي پيتي ۽ تفريحي سهولتون == آواري ٽاورز ۾ مختلف ريسٽورنٽ، ڪيفي ۽ مهمانن لاءِ تفريحي سهولتون موجود آهن. هوٽل جي تعارفي مواد موجب، ان ۾ ايشيائي ۽ براعظمي کاڌن سان گڏ چيني، جاپاني ۽ ٻين قسمن جي کاڌن جا انتظام موجود آهن.<ref name="AvariOfficial"/> هوٽل جي ڪاروباري تعارف ۾ ''Asia Live''، ''Dynasty''، ''Fujiyama'' ۽ ''Cinnamon'' جا نالا درج آهن. اهي هوٽل جي کاڌي پيتي جي مختلف خدمتن سان لاڳاپيل آهن. ريسٽورنٽن جا نالا ۽ خدمتون وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="AvariLinkedIn"/> هوٽل ۾ ترڻ جو تلاءُ، جمنازيم، ٽينس ڪورٽ، اسپا ۽ گڏجاڻين لاءِ هال پڻ موجود آهن. انهن سهولتن جو ذڪر هوٽل جي سرڪاري ويب سائيٽ ۽ هوٽل انڊسٽريءَ جي رڪارڊن ۾ ملي ٿو.<ref name="AvariOfficial"/><ref name="BTN"/> == گڏجاڻيون ۽ تقريبون == آواري ٽاورز ۾ ڪاروباري گڏجاڻين، ڪانفرنسن، شادين ۽ ٻين سماجي تقريبن لاءِ هال ۽ کليل جايون موجود آهن. هوٽل جي ڪاروباري تعارف موجب، ان جي اندروني تقريبن وارن هالن ۾ 300 کان وڌيڪ مهمانن لاءِ انتظام ڪري سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻاهرين باغن ۾ وڏيون تقريبون منعقد ڪرڻ جي گنجائش آهي.<ref name="AvariLinkedIn"/> == ڪراچيءَ جي شهري تاريخ ۾ حيثيت == آواري ٽاورز 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچيءَ جي گهڻ ماڙ هوٽلن جي اڏاوت جو هڪ نمايان مثال آهي. ''FEZANA Journal'' جي 2008ع واري مضمون ۾ ان کي هڪ دور ۾ ڪراچيءَ جي سڀ کان اوچي عمارت قرار ڏنو ويو آهي. اها دعويٰ هڪ مخصوص تاريخي دور بابت آهي؛ هوٽل کي موجوده دور ۾ ڪراچيءَ جي سڀ کان اوچي عمارت قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.<ref name="Fezana2008"/> آواري ٽاورز جو افتتاح 1985ع ۾ ٿيو ۽ اهو آواري خاندان جي ڪراچيءَ ۾ اڳ ۾ موجود هوٽل ڪاروبار جي واڌاري جو حصو بڻيو. ان جي مرڪزي هنڌ، گهڻ ماڙ عمارت ۽ رهائشي توڙي تقريبن وارين سهولتن سبب هوٽل شهر جي ڪاروباري مهمان نوازيءَ جي صنعت سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="VIS2024"/><ref name="Fezana2008"/><ref name="BTN"/> == پڻ ڏسو == * [[ڪراچي]] * [[فاطمه جناح روڊ]] * [[پاڪستان ۾ سياحت]] * [[سنڌ ۾ سياحت]] ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://avari.com/avari-towers-karachi/ آواري ٽاورز جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://avari.com/avari-towers-karachi/contact-us-karachi/ هوٽل جو سرڪاري پتو ۽ رابطي جي ڄاڻ] * [https://www.ecil.com/projects/details/Avari-Tower-Hotel-Building-23-storied ECIL جو تعميراتي منصوبي بابت رڪارڊ] * [https://docs.vis.com.pk/RatingReports/OP_00548505006_0005485.pdf VIS جي 2024ع واري ريٽنگ رپورٽ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:AvariKarachi.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي آواري ٽاورز جي تصوير] [[زمرو:ڪراچيءَ جون هوٽلون]] [[زمرو:سنڌ ۾ سياحت]] [[زمرو:1985ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] 1f9vv87bnxwfduy13h7pwl59j735lce 0 105367 428204 2026-11-05T10:27:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڪراچيءَ جي صدر ۽ سول لائينز واري علائقي ۾ تاريخي شاهراهه}} {{Infobox road | name = ڪلب روڊ | alternate_name = اسڪينڊل پوائنٽ روڊ (تاريخي نالو) | image = PK Karachi asv2020-02 img66 Club Road.jpg | image_width = 280px | caption = ڪلب روڊ ۽ لوٽيا بلڊنگ جو منظر، 2020ع | country = پاڪستان | province = سنڌ | city = ڪراچي | location = صدر... 428204 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪراچيءَ جي صدر ۽ سول لائينز واري علائقي ۾ تاريخي شاهراهه}} {{Infobox road | name = ڪلب روڊ | alternate_name = اسڪينڊل پوائنٽ روڊ (تاريخي نالو) | image = PK Karachi asv2020-02 img66 Club Road.jpg | image_width = 280px | caption = ڪلب روڊ ۽ لوٽيا بلڊنگ جو منظر، 2020ع | country = پاڪستان | province = سنڌ | city = ڪراچي | location = صدر ۽ سول لائينز، ڪراچي | direction_a = اوڀر | terminus_a = ميٽروپول هوٽل وارو چوراهو | direction_b = اولهه | terminus_b = پي آءِ ڊي سي وارو چوراهو }} '''ڪلب روڊ''' (انگريزي: ''Club Road'') [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي صدر ۽ سول لائينز واري علائقي ۾ واقع هڪ تاريخي شاهراهه آهي. هيءَ روڊ ميٽروپول هوٽل واري چوراهي کي پي آءِ ڊي سي ۽ ڊاڪٽر ضياءُالدين احمد روڊ واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. ڪراچي جمخانو، ڪمشنر هائوس ۽ ٻيون اهم سرڪاري ۽ شهري عمارتون هن روڊ تي يا ان جي ڀرپاسي ۾ واقع آهن. برطانوي دور ۾ هن شاهراهه کي ''اسڪينڊل پوائنٽ روڊ'' (Scandal Point Road) چيو ويندو هو.<ref name="Smyth1919">{{cite book |last=Smyth |first=J. W. |title=Gazetteer of the Province of Sind: B Volume II, Karachi District |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1919 |language=en |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/156.pdf }}</ref><ref name="KMC2015">{{cite report |title=Installation / Improvement and Up-gradation of Existing Traffic Signals in Karachi (Zone-I) |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |department=Transport & Communication Department |year=2015 |language=en |url=https://www.pprasindh.gov.pk/correction/24968KMCKhi100815BD.pdf }}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور ۽ اسڪينڊل پوائنٽ === ڪلب روڊ جي تاريخ ڪراچيءَ ۾ برطانوي راڄ دوران قائم ٿيندڙ سماجي ۽ تفريحي ادارن سان لاڳاپيل آهي. جي. ڊبليو. سمٿ جي 1919ع واري سرڪاري گزيٽيئر ''Gazetteer of the Province of Sind'' موجب، برطانوي فتح جي شروعاتي سالن ۾ ڪراچيءَ جي يورپي آبادي شهر جي رائفل رينج ڀرسان هڪ هنڌ گڏ ٿيندي هئي. انهيءَ هنڌ کي ''اسڪينڊل پوائنٽ'' سڏيو ويندو هو. گزيٽيئر موجب، پوءِ قائم ٿيل ڪراچي جمخانو انهيءَ گڏجاڻيءَ واري روايت مان ترقي ڪري وجود ۾ آيو.<ref name="Smyth1919"/> ساڳئي گزيٽيئر موجب، ڪراچي جمخانو 1886ع کان پنهنجي موجوده عمارتن ۾ قائم هو، جن ۾ وقت سان واڌارا ڪيا ويا. جمخاني ڏانهن ويندڙ رستي کي ان دور ۾ ''اسڪينڊل پوائنٽ روڊ'' چيو ويندو هو. اهڙيءَ طرح موجوده ڪلب روڊ جو تاريخي نالو ڪراچيءَ جي برطانوي دور واري سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل هو.<ref name="Smyth1919"/> === 1938ع جي تاريخي ڊائريڪٽري === 1938ع ۾ شايع ٿيل ڪراچيءَ جي رهائشي ۽ واپاري ڊائريڪٽريءَ ۾ ڪراچي جمخاني جو پتو ''Scandal Point Road'' درج آهي. ڊائريڪٽريءَ موجب، ان وقت جمخاني جا لڳ ڀڳ 400 ميمبر هئا ۽ اتي ٽينس، پولو، رگبي، فٽبال، ڪرڪيٽ ۽ هاڪي جهڙيون راندين جون سهولتون موجود هيون. اها ڊائريڪٽري تصديق ڪري ٿي ته اسڪينڊل پوائنٽ روڊ جو نالو ويهين صديءَ جي چوٿين ڏهاڪي تائين استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Myatt1938">{{cite book |last=Myatt |first=W. A. |title=Karachi Residential and Mercantile Directory |year=1938 |language=en |url=https://goodoldkarachi.com/wp-content/uploads/2024/08/karachi_residential__mercantile_directory-w_a_myatt-1938-cs.pdf }}</ref> === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي ڪيترين شاهراهن جا نالا تبديل ڪيا ويا. 15 مارچ 2020ع تي ''دي نيوز انٽرنيشنل'' ۾ شايع ٿيل ارشد يوسفزئيءَ جي مضمون موجب، محقق شاهه ولي الله جنيديءَ پنهنجي ڪتاب ''یہ شارع عام نہیں: کراچی کی یادگار سڑکیں'' ۾ لکيو آهي ته ڪلب روڊ کي 1951ع ۾ سنڌ جي اڳوڻي وڏي وزير محمد ايوب کهڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو. تنهن هوندي به ''ڪلب روڊ'' جو نالو عام استعمال ۾ برقرار رهيو.<ref name="Yousafzai2020">{{cite news |last=Yousafzai |first=Arshad |title=Uncovering historical significance of city’s remarkable roads |work=The News International |date=15 March 2020 |language=en |url=https://www.thenews.com.pk/print/629217-uncovering-historical-significance-of-city-s-remarkable-roads }}</ref> == جاگرافيائي هنڌ ۽ رستي جي بناوت == ڪلب روڊ ڪراچيءَ جي مرڪزي علائقي ۾ ميٽروپول هوٽل واري چوراهي کان پي آءِ ڊي سي واري چوراهي تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جي 2015ع واري ٽريفڪ سگنلن بابت دستاويز ۾ عبدالله هارون روڊ ۽ ڪلب روڊ جي سنگم کي ميٽروپول هوٽل سان، جڏهن ته ڊاڪٽر ضياءُالدين احمد روڊ، ايم. ٽي. خان روڊ ۽ ڪلب روڊ جي سنگم کي پي آءِ ڊي سي سان سڃاڻايو ويو آهي.<ref name="KMC2015"/> ڪراچي جمخانو هن روڊ تي ڪمشنر هائوس جي سامهون واقع آهي. روڊ جي ڀرپاسي ۾ سنڌ جي سرڪاري انتظامي عمارتون، هوٽلون ۽ تاريخي ڪلب موجود آهن. انهيءَ ڪري هي علائقو ڪراچيءَ جي انتظامي ۽ تاريخي شهري مرڪز جو حصو آهي.<ref name="Smyth1919"/><ref name="Tribune2018">{{cite news |title=Conserving history: Sindh government wants to conserve city’s historic buildings |work=The Express Tribune |date=30 November 2018 |language=en |url=https://tribune.com.pk/story/1857019/conserving-history-sindh-government-wants-conserve-citys-historic-buildings }}</ref> == تاريخي ۽ اهم عمارتون == === ڪراچي جمخانو === [[ڪراچي جمخانو]] ڪلب روڊ جي اهم تاريخي عمارتن ۽ راندين جي ادارن مان هڪ آهي. 1919ع جي سرڪاري گزيٽيئر موجب، هي ادارو 1886ع کان موجوده هنڌ تي قائم هو. جمخاني جو تعلق برطانوي دور ۾ شهر جي يورپي آباديءَ جي سماجي ۽ راندين وارين سرگرمين سان هو.<ref name="Smyth1919"/> 1890ع جي هڪ تاريخي تصوير ۾ ڪراچي جمخاني جي عمارت ڏيکاريل آهي. اها تصوير وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود آهي ۽ ان جي وضاحت ۾ عمارت کي ٽيوڊر طرز جي اڏاوت قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="CommonsGymkhana">{{cite web |title=File:Karachi Gymkhana Club in 1890.jpg |website=Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Karachi_Gymkhana_Club_in_1890.jpg |language=en }}</ref> [[File:Karachi Gymkhana Club in 1890.jpg|thumb|ڪراچي جمخاني جي تاريخي عمارت جو 1890ع وارو منظر؛ ان وقت هي رستو اسڪينڊل پوائنٽ روڊ سڏبو هو.]] === ڪمشنر هائوس === ڪراچي ڪمشنر جي آفيس ڪلب روڊ واري علائقي جي اهم انتظامي عمارتن مان آهي. ڪراچيءَ جي تاريخي رستن بابت 2020ع جي تحقيقي مضمون ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته برطانوي دور ۾ ڪئپٽن ايڇ. ڊبليو. پريڊيءَ 1840ع واري ڏهاڪي ۾ هن علائقي ۾ پنهنجو دفتر قائم ڪيو هو. ساڳئي مضمون موجب، ان هنڌ تي پوءِ ڪراچي ڪمشنر جي آفيس قائم رهي.<ref name="Yousafzai2020"/> === لوٽيا بلڊنگ === ڪلب روڊ جي هڪ حصي ۾ لوٽيا بلڊنگ نالي تاريخي عمارت موجود آهي. 3 فيبروري 2020ع تي فوٽوگرافر اي. ساوين هن روڊ ۽ عمارت جي تصوير ورتي، جيڪا وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود آهي. تصوير ۾ روڊ جو چوراهو ۽ عمارت جو ٻاهريون منظر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="CommonsClubRoad">{{cite web |title=File:PK Karachi asv2020-02 img66 Club Road.jpg |website=Wikimedia Commons |date=3 February 2020 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PK_Karachi_asv2020-02_img66_Club_Road.jpg |language=en }}</ref> === تاريخي هوٽلون === ڪلب روڊ ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ڪراچيءَ جون تاريخي هوٽلون پڻ موجود رهيون آهن. 2012ع ۾ ''دي نيوز انٽرنيشنل'' جي ''Kolachi'' سلسلي ۾ شايع ٿيل مضمون موجب، 1942ع ۾ ڪلب روڊ تي ''تاج هوٽل'' قائم ڪئي وئي. ان جي مالڪ وينو آڏواڻيءَ جي بيان موجب، هوٽل ۾ پوءِ وڌيڪ ڪمرا شامل ڪيا ويا ۽ 1963ع ۾ ''اوئسس'' نالي نائيٽ ڪلب کوليو ويو.<ref name="Hotels2012">{{cite news |last=Iftekhar |first=Anadil |title=Hotels of Karachi |work=The News International |date=19 August 2012 |language=en |url=https://jang.com.pk/thenews/aug2012-weekly/nos-19-08-2012/kol.htm }}</ref> == تاريخي ورثي جي سڃاڻپ == نومبر 2018ع ۾ سنڌ حڪومت ۽ ڪراچيءَ جي انتظاميا شهر جي تاريخي عمارتن ۽ شاهراهن جي سڃاڻپ لاءِ نالي وارين تختين لڳائڻ جي شروعات ڪئي. ان سلسلي ۾ فريئر هال ۽ ڪلب روڊ تي تختين جي نقاب ڪشائي ڪئي وئي. تقريب ۾ سنڌ حڪومت جي صلاحڪار مرتضيٰ وهاب ۽ ڪراچي ڪمشنر افتخار شالواڻي شرڪت ڪئي.<ref name="Tribune2018"/> ان موقعي تي سنڌ حڪومت جي نمائندن تاريخي عمارتن ۽ شاهراهن جي سڃاڻپ کي شهر جي ثقافتي ورثي ۽ سياحت لاءِ اهم قرار ڏنو. ڪلب روڊ جي تاريخي حيثيت ان جي ڀرپاسي ۾ موجود نوآبادياتي دور جي عمارتن ۽ انتظامي ادارن سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="Tribune2018"/> == ٽريفڪ ۽ هڪ طرفي رستي جو انتظام == جولاءِ 2019ع ۾ ڪراچيءَ جي انتظاميا ڪلب روڊ تي ٽريفڪ جو نظام تبديل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' موجب، ڪراچي ڪمشنر افتخار شالواڻيءَ جي صدارت ۾ ٿيل گڏجاڻيءَ ۾ ضلعي انتظاميا، ٽريفڪ پوليس ۽ ٽريفڪ انجنيئرنگ بيورو رستي کي هڪ طرفو ڪرڻ جي تجويز تي اتفاق ڪيو.<ref name="Tribune2019">{{cite news |title=Club Road to be made one-way |work=The Express Tribune |date=13 July 2019 |language=en |url=https://tribune.com.pk/story/2012126/club-road-made-one-way }}</ref> تجويز موجب، گاڏين کي ميٽروپول هوٽل کان پي آءِ ڊي سي، شاهين ڪمپليڪس ۽ وزيراعليٰ هائوس واري طرف وڃڻ جي اجازت ڏيڻي هئي، جڏهن ته ابتڙ رخ ۾ ٽريفڪ لاءِ متبادل رستا مقرر ڪرڻا هئا. انتظاميا موجب، ان تبديليءَ جو مقصد ٽريفڪ جي وهڪري کي بهتر بنائڻ ۽ حادثن کي گهٽائڻ هو.<ref name="Tribune2019"/> جنوري 2020ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ موجب، ڪراچي ڪمشنر جي نوٽيفڪيشن تحت 18 جنوري 2020ع کان ڪلب روڊ تي هڪ طرفي ٽريفڪ جو نظام لاڳو ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. رپورٽ ۾ ميٽروپول کان پي آءِ ڊي سي طرف ٽريفڪ جي اجازت ۽ ابتڙ رخ لاءِ متبادل رستن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان انتظام جي موجوده حيثيت بابت نئين سرڪاري تصديق گهربل آهي.<ref name="OneWay2020">{{cite news |last=Abro |first=Farhan |title=Club Road Karachi declared as ONE WAY |work=INCPak |date=10 January 2020 |language=en |url=https://www.incpak.com/national/club-road-karachi-one-way }}</ref> == تاريخي واقعن ۽ تبديلين جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ '''ڪلب روڊ جي تاريخ جا چونڊ واقعا''' ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | سال ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | واقعو ! style="background:#dceaf4;color:#202122;" | تاريخي اهميت |- | 1886ع | ڪراچي جمخانو موجوده هنڌ تي قائم ٿيو. | اسڪينڊل پوائنٽ روڊ سان لاڳاپيل راندين ۽ سماجي سرگرمين جو مرڪز.<ref name="Smyth1919"/> |- | 1919ع | سنڌ جي سرڪاري گزيٽيئر ۾ اسڪينڊل پوائنٽ روڊ جو ذڪر. | روڊ جي پراڻي نالي بابت تاريخي سرڪاري شاهدي.<ref name="Smyth1919"/> |- | 1938ع | ڪراچيءَ جي واپاري ڊائريڪٽريءَ ۾ ڪراچي جمخاني جو پتو اسڪينڊل پوائنٽ روڊ درج. | پراڻي نالي جي مسلسل استعمال جو ثبوت.<ref name="Myatt1938"/> |- | 1942ع | تاج هوٽل قائم ٿي. | ڪلب روڊ جي هوٽل صنعت سان لاڳاپي جو مثال.<ref name="Hotels2012"/> |- | 1951ع | محمد ايوب کهڙي جي نالي سان منسوب ڪرڻ جو ذڪر. | شاهه ولي الله جنيديءَ جي تحقيق موجب نالي جي تبديلي.<ref name="Yousafzai2020"/> |- | 2018ع | تاريخي شاهراهه جي سڃاڻپ لاءِ نالي واري تختي لڳائي وئي. | شهري ورثي جي سڃاڻپ ۽ تحفظ جي ڪوشش.<ref name="Tribune2018"/> |- | 2019ع | هڪ طرفي ٽريفڪ جي تجويز منظور ٿي. | ٽريفڪ جي وهڪري ۾ تبديليءَ جي رٿابندي.<ref name="Tribune2019"/> |- | 2020ع | هڪ طرفي ٽريفڪ لاڳو ڪرڻ جو اعلان. | ميٽروپول کان پي آءِ ڊي سي طرف ٽريفڪ جي اجازت.<ref name="OneWay2020"/> |} == شهري ۽ تاريخي اهميت == ڪلب روڊ ڪراچيءَ جي تاريخي شهري بناوت جو حصو آهي. ان جي شروعاتي سڃاڻپ برطانوي دور جي اسڪينڊل پوائنٽ ۽ ڪراچي جمخاني سان لاڳاپيل هئي. پوءِ هيءَ شاهراهه شهر جي انتظامي، هوٽل ۽ ٽريفڪ نظام جو حصو بڻجي وئي. 1919ع جي سرڪاري گزيٽيئر ۽ 1938ع جي ڊائريڪٽريءَ ۾ موجود حوالا هن روڊ جي پراڻي نالي ۽ سماجي پسمنظر بابت اهم تاريخي شاهديون مهيا ڪن ٿا.<ref name="Smyth1919"/><ref name="Myatt1938"/> 2018ع ۾ تاريخي نالي جي تختي لڳائڻ ۽ 2019ع–2020ع ۾ ٽريفڪ نظام جي تبديليءَ بابت فيصلا ظاهر ڪن ٿا ته هيءَ شاهراهه ڪراچيءَ جي شهري انتظام ۽ تاريخي ورثي جي معاملن ۾ پڻ اهميت رکي ٿي.<ref name="Tribune2018"/><ref name="Tribune2019"/> == پڻ ڏسو == * [[ڪراچي]] * [[صدر، ڪراچي]] * [[ڪراچي جمخانو]] * [[فريئر هال]] * [[محمد ايوب کهڙو]] ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/156.pdf Gazetteer of the Province of Sind: Karachi District، 1919ع] * [https://goodoldkarachi.com/wp-content/uploads/2024/08/karachi_residential__mercantile_directory-w_a_myatt-1938-cs.pdf Karachi Residential and Mercantile Directory، 1938ع] * [https://www.thenews.com.pk/print/629217-uncovering-historical-significance-of-city-s-remarkable-roads ڪراچيءَ جي تاريخي رستن بابت تحقيقي مضمون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Club_Road,_Karachi وڪيميڊيا ڪامنز: ڪلب روڊ، ڪراچي] [[زمرو:ڪراچيءَ جا رستا]] [[زمرو:ڪراچيءَ جي تاريخ]] gatkqakgpbsd3tcescrsqs3rak6ma9d 14 105368 428205 2026-11-05T10:27:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:حائل صوبي ۾ شهر]] [[زمرو:حائل صوبي جا گورنريٽ]] 428205 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حائل صوبي ۾ شهر]] [[زمرو:حائل صوبي جا گورنريٽ]] 7jyzzgg5tgyfey36nfmvsha8mw05thy 14 105369 428206 2026-11-05T10:28:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 428206 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] b6e5lw0n7qbnm0spr9avk1ogk9u2f9o 14 105370 428207 2026-11-05T10:28:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 428207 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] dmh4yb2xa77suyyp27c844r96ingllr 14 105371 428208 2026-11-05T10:29:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 428208 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حائل صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] dmh4yb2xa77suyyp27c844r96ingllr 0 105372 428210 2026-11-05T10:30:20Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[بقا، سعودي عرب]] کي [[بقعاء، سعودي عرب]] ڏانھن چوريو 428210 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بقعاء، سعودي عرب]] 5a6gfhqu4eti4mu0lrt9f3g22qwfnop 10 105373 428211 2026-11-05T10:32:07Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{documentation subpage}} <includeonly> {{High-use}} </includeonly> <!-- زمرا هن دستاويز جي آخر ۾ مقرر ڪيل هنڌ تي شامل ڪريو. بين اللساني ڳنڍڻا وڪيڊيٽا ذريعي سنڀاليو. --> {{Lua|Module:Infobox road|Module:Infobox road/length|Module:Infobox road/locations|Module:Infobox road/map|Module:Infobox mapframe|Module:Infobox road/sections|Module:Infobox road/browselinks|Module:Check for unknown parameters}} {{... 428211 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} <includeonly> {{High-use}} </includeonly> <!-- زمرا هن دستاويز جي آخر ۾ مقرر ڪيل هنڌ تي شامل ڪريو. بين اللساني ڳنڍڻا وڪيڊيٽا ذريعي سنڀاليو. --> {{Lua|Module:Infobox road|Module:Infobox road/length|Module:Infobox road/locations|Module:Infobox road/map|Module:Infobox mapframe|Module:Infobox road/sections|Module:Infobox road/browselinks|Module:Check for unknown parameters}} {{Uses TemplateStyles|Template:Infobox road/styles.css}} {{Uses Wikidata|P15}} {{Tracks Wikidata|P15|P17|P31}} == استعمال == هي سانچو نمبر وار ۽ بنا نمبر جي رستن، شاهراهن ۽ تاريخي رستن لاءِ معلوماتي خانو تيار ڪري ٿو. مضمون جي شروعات ۾، ڪنهن به وضاحتي مٿئين نوٽ کان پوءِ ۽ اصل متن کان اڳ، هي سانچو شامل ڪيو وڃي. هيٺ ڏنل مثالن ۾ صرف اهي پيراميٽر ڀريو جيڪي لاڳاپيل رستي بابت صحيح ۽ تصديق ٿيل معلومات رکن ٿا. خالي پيراميٽر ختم ڪرڻ مناسب آهي. === نمبر وار شاهراهون === هي بنيادي ڪوڊ انهن شاهراهن لاءِ استعمال ٿئي ٿو جن کي سرڪاري رستو نمبر مليل هجي. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Infobox road | country = PAK | type = | route = | map = | length_km = | length_ref = | established = | direction_a = | terminus_a = | junction = | direction_b = | terminus_b = | previous_type = | previous_route = | next_type = | next_route = }} </syntaxhighlight> === بنا نمبر جا رستا === هي بنيادي ڪوڊ انهن رستن لاءِ آهي جيڪي ڪنهن سرڪاري شاهراهه نمبر سان سڃاتا نٿا وڃن، جهڙوڪ شهري روڊ ۽ گهٽيون. اهڙن رستن لاءِ {{tl|Infobox street}} پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، جيڪڏهن اهو سانچو مقامي وڪيپيڊيا تي موجود هجي. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Infobox road | name = | alternate_name = | image = | image_alt = | image_notes = | map = | length_km = | length_ref = | established = | direction_a = | terminus_a = | junction = | direction_b = | terminus_b = }} </syntaxhighlight> === ڪراچيءَ جي ڪلب روڊ جو مثال === هي مثال [[ڪلب روڊ، ڪراچي]] جي مضمون لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Infobox road | name = ڪلب روڊ | alternate_name = اسڪينڊل پوائنٽ روڊ (تاريخي نالو) | image = PK Karachi asv2020-02 img66 Club Road.jpg | image_width = 280 | image_alt = ڪراچيءَ ۾ ڪلب روڊ ۽ ڀرپاسي جون عمارتون | image_notes = ڪلب روڊ جو منظر، 2020ع | country = PAK | direction_a = اوڀر | terminus_a = ميٽروپول هوٽل وارو چوراهو | direction_b = اولهه | terminus_b = پي آءِ ڊي سي وارو چوراهو | locations = [[صدر، ڪراچي]]، [[سول لائينز، ڪراچي]] | known_for = [[ڪراچي جمخانو]] ۽ تاريخي سرڪاري عمارتون }} </syntaxhighlight> == پيراميٽر == === نمبر وار رستا === هي پيراميٽر عام طور سرڪاري نمبر رکندڙ شاهراهن لاءِ استعمال ٿيندا آهن. ; <code>country</code> : ملڪ جو ISO 3166-1 alpha-3 ڪوڊ. پاڪستان لاءِ <code>PAK</code> استعمال ڪيو وڃي. هي پيراميٽر رستي جي ملڪ کي سڃاڻي ٿو ۽ <code>countries</code> نالي جاگرافيائي پيراميٽر کان مختلف آهي. : لاڳاپيل ملڪ لاءِ ضروري ذيلي سانچن جو موجود هجڻ لازمي ٿي سگهي ٿو. ; <code>type</code> : رستي يا شاهراهه جو قسم. ڪجهه ملڪن ۾ هن ڪوڊ ذريعي شاهراهه جي نشاني پاڻمرادو ظاهر ٿئي ٿي. ; <code>subtype</code> : خاص رستي جو ذيلي قسم، جهڙوڪ متبادل رستو، ڪاروباري رستو يا باءِ پاس. ; <code>route</code> : شاهراهه جو سرڪاري نمبر. ; <code>county</code> : ضلعي يا ڪائونٽي سطح جي نمبر وار رستن لاءِ لاڳاپيل انتظامي علائقو. ; <code>section</code> : رستي جي قانوني سڃاڻپ لاءِ لاڳاپيل قانون جي شق يا حصو. هي سهولت صرف انهن ملڪن يا علائقن ۾ ڪم ڪري ٿي، جن لاءِ لاڳاپيل ذيلي سانچا موجود هجن. ; <code>spur_type</code> : ڪنهن بنيادي شاهراهه مان نڪرندڙ خاص رستي جو قسم. ; <code>spur_of</code> : اها بنيادي شاهراهه جنهن سان ذيلي يا متبادل رستو لاڳاپيل هجي. ; <code>previous_type</code> : ساڳئي شاهراهه نظام ۾ اڳئين رستي جو قسم. ; <code>previous_route</code> : اڳئين شاهراهه جو نمبر. ; <code>previous_dab</code> : اڳئين رستي جي ڳنڍ لاءِ ضروري وضاحت، جيڪڏهن هڪجهڙن نالن وارا ڪيترائي مضمون موجود هجن. ; <code>browse_route</code> : رستن جي نيويگيشن واري قطار ۾ ڏيکارڻ لاءِ مخصوص رستو. ; <code>next_type</code> : ايندڙ شاهراهه جو قسم. ; <code>next_route</code> : ايندڙ شاهراهه جو نمبر. ; <code>next_dab</code> : ايندڙ شاهراهه جي ڳنڍ لاءِ ضروري وضاحت. ; <code>browse</code> : رستن جي سلسلي يا نيويگيشن لاءِ اضافي قطارون شامل ڪري ٿو. ان لاءِ لاڳاپيل مددگار سانچا موجود هجڻ گهرجن. === تاريخي رستا === هي پيراميٽر انهن رستن لاءِ استعمال ٿيندا آهن جيڪي تاريخي، ثقافتي يا آثار قديمه جي اهميت رکن ٿا. ; <code>time_period</code> : اهو تاريخي دور جنهن دوران رستو موجود هو يا استعمال ٿيندو هو. ; <code>established_by</code> : رستو قائم يا تعمير ڪندڙ حڪومت، ادارو يا شخص. عام طور <code>time_period</code> سان گڏ استعمال ٿيندو آهي. ; <code>significance</code> : رستي جي تاريخي يا ثقافتي اهميت. ; <code>related</code> : ان تاريخي رستي سان لاڳاپيل ٻيا رستا. ; <code>margary</code> : برطانيا جي قديم رومي رستن لاءِ مارگري درجابنديءَ جو نمبر. === رستي جي بنيادي ڄاڻ === ; <code>marker_image</code> : شاهراهه جي نشاني يا شيلڊ جي تصوير. هن پيراميٽر ۾ مڪمل وڪي تصويري ڪوڊ استعمال ڪري سگهجي ٿو. <code>none</code> ڏيڻ سان نشاني نه ڏيکاري ويندي. ; <code>name</code> : رستي جو نالو. بنا نمبر جي رستن لاءِ خاص اهميت رکي ٿو. ; <code>maint</code> : رستي جي سار سنڀال ڪندڙ ادارو، جهڙوڪ مقامي حڪومت، ميونسپل ڪارپوريشن يا شاهراهه اٿارٽي. ڪجهه ملڪن لاءِ هي ڄاڻ ذيلي سانچن ذريعي پاڻمرادو ظاهر ٿي سگهي ٿي. ; <code>alternate_name</code> : رستي جو ٻيو نالو، جيڪڏهن اهو سڄي رستي لاءِ استعمال ٿيندو هجي. رڳو ڪنهن هڪ حصي جي نالي لاءِ هي پيراميٽر استعمال نه ڪيو وڃي. ; <code>map</code> : رستي جي نقشي واري تصوير جو فائل نالو. <code>File:</code> اڳياڙي شامل نه ڪئي وڃي. ; <code>map_alt</code> : نقشي جي متبادل متني وضاحت، جيڪا بصارت جي محدوديت رکندڙ پڙهندڙن لاءِ مددگار هوندي آهي. ; <code>map_notes</code> : نقشي جي هيٺان ڏيکارڻ لاءِ وضاحتي عبارت. ; <code>map_custom</code> : جيڪڏهن <code>yes</code> ڏنو وڃي ته نقشي لاءِ مڪمل تصويري وڪي ڪوڊ پاڻ داخل ڪري سگهجي ٿو. ; <code>image</code> يا <code>photo</code> : رستي جي تصوير جو فائل نالو. مثال طور <code>PK Karachi asv2020-02 img66 Club Road.jpg</code>. هن ۾ <code>File:</code> شامل نه ڪيو وڃي. ; <code>image_width</code> يا <code>photo_width</code> : تصوير جي ويڪر پڪسلن ۾. عام مقرر ڪيل ويڪر 290 پڪسل آهي. ; <code>image_alt</code> يا <code>photo_alt</code> : تصوير جي متبادل وضاحت. ; <code>image_notes</code> يا <code>photo_notes</code> : تصوير هيٺ ڏيکارڻ لاءِ ڪيپشن يا وضاحت. ; <code>length_km</code> : رستي جي ڊيگهه ڪلوميٽرن ۾. ; <code>length_mi</code> : رستي جي ڊيگهه ميلن ۾. : هڪ مضمون ۾ ڊيگهه جي بنيادي ماپ لاءِ انهن ٻنهي مان هڪ پيراميٽر استعمال ڪرڻ گهرجي. سانچو ٻي ماپ جي تبديلي پاڻ ڪري سگهي ٿو. ; <code>length_ref</code> : رستي جي ڊيگهه لاءِ معتبر حوالو. حوالو <code>&lt;ref&gt;</code> ۽ <code>&lt;/ref&gt;</code> جي وچ ۾ ڏنو وڃي. ; <code>length_notes</code> : ڊيگهه بابت اضافي وضاحت، جهڙوڪ اڳوڻي ڊيگهه يا مستقبل ۾ تجويز ڪيل واڌارو. ; <code>status</code> : رستي جي حيثيت، جهڙوڪ تعمير هيٺ، بند ٿيل يا تاريخي. هي پيراميٽر مخصوص <code>header_type</code> سان گڏ ڪم ڪري ٿو. ; <code>established</code> يا <code>formed</code> : رستي جي قيام، سرڪاري سڃاڻپ يا موجوده رخ تي مقرر ٿيڻ جي تاريخ. ; <code>decommissioned</code> يا <code>deleted</code> : رستي جي سرڪاري حيثيت ختم ٿيڻ جي تاريخ. ; <code>history</code> : رستي جي تاريخ جو مختصر خلاصو. ; <code>known_for</code> : رستي سان لاڳاپيل مشهور تاريخي، ثقافتي يا جاگرافيائي هنڌ، جن بابت الڳ وڪيپيڊيا مضمون موجود هجن. ; <code>allocation</code> : اهي سرڪاري شاهراهه نمبر يا درجابنديون جيڪي هن رستي تي لاڳو ٿين ٿيون. ; <code>tourist</code> : رستي سان لاڳاپيل سياحتي رستن جي ڄاڻ. هي سهولت مخصوص ملڪن لاءِ ترتيب ڏنل آهي. ; <code>restrictions</code> : رستي تي لاڳو پابنديون، جهڙوڪ موسمي بندش، گاڏين جي قسم بابت پابندي يا خاص اجازت نامي جي گهرج. ; <code>nhs</code> : آمريڪا جي قومي شاهراهه نظام سان لاڳاپيل رستن لاءِ استعمال ٿيندڙ پيراميٽر. === نقشي جو فريم === <code>mapframe</code> ذريعي معلوماتي خاني ۾ متعامل نقشو ڏيکاري سگهجي ٿو، بشرطيڪه لاڳاپيل نقشائي معلومات ۽ ماڊيول موجود هجن. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Infobox road | name = ڪلب روڊ | country = PAK | mapframe = yes | mapframe-frame-width = 290 }} </syntaxhighlight> نقشي جي صحيح نمائش لاءِ وڪيڊيٽا تي جاگرافيائي معلومات يا ٻيو موزون نقشائي ڊيٽا موجود هجڻ ضروري ٿي سگهي ٿو. === اهم چوراها ۽ رستي جون حدون === ; <code>direction_a</code> : رستي جي پهرين پڇاڙيءَ جو رخ، جهڙوڪ اوڀر، اولهه، اتر يا ڏکڻ. ; <code>terminus_a</code> يا <code>end_a</code> : رستي جي پهرين پڇاڙي يا شروعاتي هنڌ. ; <code>junction</code> : رستي جا اهم چوراها يا ٻين شاهراهن سان ڳانڍاپا. ضرورت هجي ته انهن کي فهرست طور شامل ڪري سگهجي ٿو. ; <code>direction_b</code> : رستي جي ٻي پڇاڙيءَ جو رخ. ; <code>terminus_b</code> يا <code>end_b</code> : رستي جي ٻي پڇاڙي يا آخري هنڌ. ; <code>beltway_city</code> : اهڙو شهر جنهن جي چوڌاري رنگ روڊ يا گهيرو ڪندڙ شاهراهه ٺهيل هجي. ; <code>orbital</code> : شهر جي چوڌاري گهيرو ڪندڙ رستي جي قسم بابت ڄاڻ. ; <code>loop</code> : لوپ يا گولائيءَ ۾ موٽندڙ رستو. ; <code>tloop</code> : سياحتي لوپ رستي لاءِ استعمال ٿيندڙ پيراميٽر. === گهڻن حصن وارا رستا === هي سانچو اهڙن رستن لاءِ پڻ معلومات ڏيکاري سگهي ٿو جيڪي ڪيترن حصن ۾ ورهايل هجن. هر حصي لاءِ نمبر سان لاڳاپيل پيراميٽر استعمال ڪيا وڃن ٿا، مثال طور: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Infobox road | name = مثال شاهراهه | section1 = پهريون حصو | length_km1 = | length_ref1 = | direction_a1 = | terminus_a1 = | junction1 = | direction_b1 = | terminus_b1 = | section2 = ٻيو حصو | length_km2 = | length_ref2 = | direction_a2 = | terminus_a2 = | junction2 = | direction_b2 = | terminus_b2 = }} </syntaxhighlight> هر حصي لاءِ ڊيگهه، حوالا، چوراها ۽ شروعاتي توڙي آخري هنڌ الڳ درج ڪري سگهجن ٿا. بنيادي <code>direction_a</code> ۽ <code>direction_b</code> پيراميٽر سڀني حصن لاءِ عام رخ مقرر ڪري سگهن ٿا؛ ضرورت پوڻ تي هر حصي لاءِ الڳ رخ ڏنو وڃي. == سنڌي وڪيپيڊيا تي استعمال لاءِ هدايتون == * پيراميٽرن جا انگريزي نالا تبديل نه ڪريو، جيستائين سانچي جي اصل Lua ماڊيول ۾ سنڌي متبادل واضح طور شامل نه ڪيا وڃن. * رستي جي ڊيگهه، تاريخ، سرڪاري نالي ۽ چوراهن لاءِ معتبر حوالا ڏيو. * تصويرن لاءِ وڪيميڊيا ڪامنز جون آزاد لائسنس واريون فائلون استعمال ڪريو. * نقشي ۽ تصوير لاءِ متبادل وضاحتون شامل ڪريو. * اهڙا پيراميٽر خالي ڇڏي ڏيو جن بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه هجي. * رستي جي انتظامي يا ٽريفڪ حيثيت بابت پراڻي معلومات کي موجوده حقيقت طور پيش نه ڪريو. ==حوالا== * [https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_road/doc Template:Infobox road/doc — انگريزي وڪيپيڊيا] * [https://www.wikidata.org/wiki/Property:P15 Wikidata: Property P15] ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_road انگريزي وڪيپيڊيا تي اصل سانچو] * [https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Scribunto Scribunto ۽ Lua ماڊيول بابت دستاويز] <includeonly> <!-- هتي صرف تصديق ٿيل مقامي سانچي جا زمرا شامل ڪيا وڃن. --> </includeonly> kpop65e5m7vdfj7el9dec2lr8h6nh0y 828 105374 428213 2026-11-05T10:33:11Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local lengthModule = require("Module:Infobox road/length") local parserModule = require("Module:Road data/parser") local parser = parserModule.parser local frame = mw.getCurrentFrame() local function country(args) local state = args.state or args.province local country local countryModule = mw.loadData("Module:Road data/countrymask") local country = args.country or countryModule[state] return countr... 428213 Scribunto text/plain local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local lengthModule = require("Module:Infobox road/length") local parserModule = require("Module:Road data/parser") local parser = parserModule.parser local frame = mw.getCurrentFrame() local function country(args) local state = args.state or args.province local country local countryModule = mw.loadData("Module:Road data/countrymask") local country = args.country or countryModule[state] return country end -- HEADER COLORS function p.headerStyle(args) local deleted = args.decommissioned or args.deleted local uc = args.header_type == "under construction" or args.header_type == "const" or args.header_type == "uc" local minor = args.header_type == "minor" local hist = args.header_type == "hist" or args.header_type == "historic" or args.header_type == "historical" or args.header_type == "scenic" local color = parser(args, 'color') if freeway then return "header-MUTCDblue" elseif uc then return "header-uc" elseif minor then return "header-minor" elseif deleted and header == 'hist' or deleted and color == 'hist' then return "header-deleted-hist" elseif deleted then return "header-deleted" elseif hist then return "header-hist" elseif color then return "header-" .. color elseif args.state or args.province or args.country then local country = country(args) return "header-" .. country or "header-default" else return "header-default" end end function p._section(args) if args.section1 or args.length_km1 or args.length_mi1 or args.length_notes1 or args.direction_a1 or args.terminus_a1 or args.junction1 or args.junctions1 or args.direction_b1 or args.terminus_b1 then local infobox_args = { ['child'] = "yes", ['decat'] = "yes", ['headerclass'] = p.headerStyle(args) } local i = 1 while (1) do local num = i local j = ((i - 1) * 5) + 1 local headern = "header" .. j local lengthLabeln = "label" .. (j + 1) local lengthDatan = "data" .. (j + 1) local directionAn = "label" .. (j + 2) local terminusAn = "data" .. (j + 2) local jctClassn = "class" .. (j + 3) local jctLabeln = "label" .. (j + 3) local jctDatan = "data" .. (j + 3) local directionBn = "label" .. (j + 4) local terminusBn = "data" .. (j + 4) if args['section' .. i] or args["length_km" .. i] or args["length_mi" .. i] or args["length_notes" .. i] or args["direction_a" .. i] or args["terminus_a" .. i] or args["junction" .. i] or args["junctions" .. i] or args["direction_b" .. i] or args["terminus_b" .. i] then if i == 1 then infobox_args['title'] = args['section' .. i] or "Section " .. i else infobox_args[headern] = args['section' .. i] or "Section " .. i end end infobox_args[lengthLabeln] = "Length" infobox_args[lengthDatan] = lengthModule._length(num, args) local dir_a = args["direction_a" .. i] or args.direction_a or '' if dir_a ~= '' then infobox_args[directionAn] = dir_a .. "&nbsp;end" else infobox_args[directionAn] = "From" end infobox_args[terminusAn] = args["terminus_a" .. i] infobox_args[jctClassn] = "plainlist" infobox_args[jctLabeln] = "Major intersections" infobox_args[jctDatan] = args["junction" .. i] or args["junctions" .. i] local dir_b = args["direction_b" .. i] or args.direction_b or '' if dir_b ~= '' then infobox_args[directionBn] = dir_b .. "&nbsp;end" else infobox_args[directionBn] = "To" end infobox_args[terminusBn] = args["terminus_b" .. i] if i == 25 then break else i = i + 1 end end return frame:expandTemplate ({title='Infobox', args = infobox_args}) else return nil end end function p.section(frame) args = getArgs(frame) return p._section(args) end local function loop(args) local ring_road = args.ring_road or '' if ring_road ~= '' then return "[[Ring road]] around " .. ring_road end local beltway_city = args.beltway_city or '' if beltway_city ~= '' then return "[[Beltway]] around " .. beltway_city end local orbital = args.orbital or '' if orbital ~= '' then return "[[Orbital road|Orbital]] around " .. orbital end local loop = args.loop or '' if loop ~= '' then return "[[Loop road|Loop]] around " .. loop end local tloop = args.tloop or '' if tloop == 'none' then return "Tourist loop" elseif tloop ~= '' then return "Tourist loop around " .. tloop end return nil end function p._main(args) if args.terminus_a or args.junction or args.junctions or args.terminus_b or args.ring_road or args.beltway_city or args.orbital or args.loop or args.tloop then local infobox_args = { ['child'] = "yes", ['decat'] = "yes", } infobox_args['title'] = args.section0 or "Major junctions" infobox_args['data1'] = loop(args) local dir_a = args.direction_a or '' if dir_a ~= '' then infobox_args['label2'] = dir_a .. "&nbsp;end" else infobox_args['label2'] = "From" end infobox_args['data2'] = args.terminus_a infobox_args['class3'] = "plainlist" infobox_args['label3'] = "<span style='display:none;'>Major intersections</span>" infobox_args['data3'] = args.junction or args.junctions local dir_b = args.direction_b or '' if dir_b ~= '' then infobox_args['label4'] = dir_b .. "&nbsp;end" else infobox_args['label4'] = "To" end infobox_args['data4'] = args.terminus_b return frame:expandTemplate ({title='Infobox', args = infobox_args}) else return nil end end function p.main(frame) args = getArgs(frame) return p._main(args) end return p dn3r6ckaf9gvxln2767uktx5r563eod 828 105375 428214 2026-11-05T10:34:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local util = require("Module:Road data/util") local yesno = require('Module:Yesno') local routeModule = require("Module:Infobox road/route") local parserModule = require("Module:Road data/parser") local parser = parserModule.parser local format = mw.ustring.format local frame = mw.getCurrentFrame() local function country(args) local state = args.state or args.province local country local countryModule... 428214 Scribunto text/plain local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local util = require("Module:Road data/util") local yesno = require('Module:Yesno') local routeModule = require("Module:Infobox road/route") local parserModule = require("Module:Road data/parser") local parser = parserModule.parser local format = mw.ustring.format local frame = mw.getCurrentFrame() local function country(args) local state = args.state or args.province local country local countryModule = mw.loadData("Module:Road data/countrymask") local country = args.country or countryModule[state] return country end local function the(args) if country(args) == "ALA" or country(args) == "BHS" or country(args) == "CAF" or country(args) == "COG" or country(args) == "COD" or country(args) == "COM" or country(args) == "CZE" or country(args) == "DOM" or country(args) == "FSM" or country(args) == "GMB" or country(args) == "IMN" or country(args) == "MDV" or country(args) == "MHL" or country(args) == "NLD" or country(args) == "PHL" or country(args) == "SLB" or country(args) == "ARE" or country(args) == "GBR" or country(args) == "USA" then return 'the' else return '' end end local function africa(args) return "*'''[[Trans-African Highway network]]'''" end local function asia(args) return "*'''[[Asian Highway Network]]'''" end local function europe(args) if args.type == "Pan" then return "*'''[[Pan-European corridors]]'''" else return "*'''[[International E-road network]]'''\n\n*[[List of A Class E-roads|A Class]]\n*[[List of B Class E-roads|B Class]]" end end local function browselinks(args) local ISO = require('Module:ISO 3166') local name = ISO.name({country(args)}) if country(args) == '' or country(args) == 'YUG' or country(args) == nil then return nil elseif country(args) == 'ASIA' then return asia(args) elseif country(args) == 'EUR' then return europe(args) elseif country(args) == 'TAH' then return africa(args) elseif country(args) == 'ARE' then return string.format("*'''[[Transport in %s %s]]'''\n\n*[[List of roads in Dubai|Roads in Dubai]]", the(args), name) elseif country(args) == 'AUS' then local state = args.state or '' local stateName = ISO.name({"AUS-" .. state}) local links = "*'''[[Highways in Australia]]'''\n\n*[[National Highway (Australia)|National Highway]]\n*[[Freeways in Australia]]" if state == 'ACT' then return links .. "\n\n'''[[Road infrastructure in Canberra]]'''" elseif state == 'NSW' then return links .. "\n\n'''[[Highways in New South Wales]]'''" elseif state ~= '' then return string.format("%s \n\n'''[[List of highways in %s|Highways in %s]]'''", links, stateName, stateName) else return links end elseif country(args) == 'ATG' then return "*'''[[Roads in Antigua and Barbuda]]'''" elseif country(args) == 'AUT' then return "*'''Highways of Austria'''\n\n*[[Autobahns of Austria|Autobahns]]\n*[[Autobahns of Austria#Schnellstraßen|Expressways]]\n*[[Landesstraße|State Roads]]" elseif country(args) == 'BEL' then return "*'''Highways of Belgium'''\n\n*[[List of motorways in Belgium|Motorways]]\n*[[List of National Roads in Belgium|National Roads]]" elseif country(args) == 'BOL' then return "*'''Highways of Bolivia'''\n\n*[[List of National Roads in Bolivia|National Roads]]" elseif country(args) == 'BRA' then local state = args.state or '' local stateName = ISO.name({"BRA-" .. state}) local links = "*'''[[List of highways in Brazil|Highways in Brazil]]'''\n\n*[[List of federal highways in Brazil|Federal]]" if state == 'RS' or state == 'SP' or state == 'MG' then return string.format("%s \n\n*[[List of state highways in %s|%s State Highways]]", links, stateName, stateName) else return links end elseif country(args) == 'BRN' then return "*'''[[Brunei National Roads System]]'''" elseif country(args) == 'CAN' then local province = args.province or '' local stateName = ISO.name({"CAN-" .. province}) local TCH if args.type == 'TCH' and province == '' then TCH = "*'''[[Trans-Canada Highway]]'''\n\n*[[National Highway System (Canada)|National Highway System]]" elseif args.type == 'TCH' and province ~= '' then TCH = "*'''[[Trans-Canada Highway]]'''" else TCH = '' end local provinces if province == '' then provinces = '' elseif province == 'AB' then provinces = "'''[[Alberta Numbered Highway Network]]'''" elseif province == 'NT' then provinces = "'''[[List of Northwest Territories highways|Northwest Territories highways]]'''" elseif province == 'YT' or province == 'YK' then provinces = "'''[[List of Yukon territorial highways|Territorial highways in Yukon]]'''" elseif province == 'NU' then provinces = "'''[[Highways in Nunavut]]'''" elseif province == 'BC' then provinces = "'''[[List of British Columbia provincial highways|British Columbia provincial highways]]'''" elseif province == 'NL' then provinces = "'''[[List of Newfoundland and Labrador highways|Highways in Newfoundland and Labrador]]'''" elseif province == 'QC' then provinces = "'''[[Highways in Quebec|Quebec provincial highways]]'''" elseif province == 'ON' then if args.type == 'Fwy' or args.type == 'Hwy' or args.type == 'ON' or args.type == 'ON 1960' or args.type == 'Secondary' or args.type == 'Sec' or args.type == 'TCH' then provinces = "'''[[Ontario Provincial Highway Network|Ontario provincial highways]]'''" elseif args.type == 'CR' or args.type == 'DR' or args.type == 'MR' or args.type == 'RR' then provinces = "'''[[List of county roads in Ontario|County roads in Ontario]]'''" elseif args.type == 'Parkway' then provinces = "'''Parkways of the Great Lakes'''" elseif args.type == 'Expressway' then provinces = "'''[[List of controlled-access highways in Ontario#Municipal_expressways|Ontario municipal expressways]]'''" elseif args.type == 'Toronto' then provinces = "'''[[Municipal expressways in Toronto|Toronto municipal expressways]]'''" elseif args.type == 'NCC' then provinces = "'''[[National Capital Commission#Ottawa_parkways|NCC parkways in Ottawa]]'''" else provinces = "'''[[Roads in Ontario]]'''" end else provinces = string.format("'''[[List of %s provincial highways|Provincial highways in %s]]'''", stateName, stateName) end local second if province == 'AB' then second = "[[List of Alberta provincial highways|List]]\n*[[List of former Alberta provincial highways|Former]]" elseif province == 'YT' or province == 'YK' then second = "[[Miscellaneous Yukon roads|Miscellaneous]]" elseif province == 'MB' then second = "[[List of Winnipeg City Routes|Winnipeg City Routes]]" elseif province == 'NB' then second = "[[List of former New Brunswick provincial highways|Former routes]]" elseif province == 'NS' then second = "[[100-series highways (Nova Scotia)|100-series]]" elseif province == 'QC' then second = "[[Autoroutes of Quebec|Autoroutes]]\n*[[List of Quebec provincial highways|List]]\n*[[List of former Quebec provincial highways|Former]]" elseif province == 'ON' then if args.type == 'Fwy' or args.type == 'Hwy' or args.type == 'ON' or args.type == 'ON 1960' or args.type == 'Secondary' or args.type == 'Sec' or args.type == 'TCH' then second = "[[List of Ontario provincial highways|Current]]\n*[[List of former Ontario provincial highways|Former]]\n*[[400-series highways|400-series]]" elseif args.type == 'Parkway' then second = "[[Long Sault Parkway|Long Sault]]\n*[[Niagara Parkway|Niagara]]\n*[[St. Clair Parkway|St. Clair]]\n*[[Thousand Islands Parkway|1000 Islands]]\n\n*'''[[Roads in Ontario]]'''" else second = '' end else second = '' end return string.format("%s\n\n*%s\n\n*%s", TCH, provinces, second) elseif country(args) == 'CHE' then return "*'''[[Transport in Switzerland]]'''\n\n*[[Motorways of Switzerland|Motorways]]" elseif country(args) == 'CHN' then local province = args.province or '' local stateName = ISO.name({"CHN-" .. province}) local links if args.type == "Ex" or args.type == "Expwy" then links = "*'''[[Expressways of China|National Trunk Highway System]]'''\n\n*[[List of primary NTHS Expressways|Primary]]\n*[[List of auxiliary NTHS Expressways|Auxiliary]]\n\n*[[China National Highways|National Highways]]\n*[[Transport in China]]" elseif args.type == "G" then links = "*'''[[Expressways of China|National Trunk Highway System]]'''\n\n*[[List of primary NTHS Expressways|Primary]]\n*[[List of auxiliary NTHS Expressways|Auxiliary]]" else links = "*'''[[Transport in China]]'''" end if province == 'BJ' or province == 'SH' or province == 'JS' or province == 'ZJ' or province == 'HA' or province == 'GD' then return string.format("%s \n\n*'''[[Expressways of %s]]'''", links, stateName) else return links end elseif country(args) == 'CRI' then return "*'''[[National Road Network of Costa Rica]]'''" elseif country(args) == 'CYP' then return "*'''[[Motorways and roads in Cyprus]]'''" elseif country(args) == 'DEU' then if args.type == "E" then return europe(args) else return "*'''Roads in Germany'''\n\n*[[Autobahn]]s\n**[[List of autobahns in Germany|List]]\n*[[Bundesstraße|Federal]]\n**[[List of federal highways in Germany|List]]\n\n*[[Landesstraße|State]]\n*[[List of E-roads in Germany|E-roads]]" end elseif country(args) == 'ESP' then local province = args.province or '' local stateName = ISO.name({"ESP-" .. province}) local links if args.type == "E" then links = europe(args) else links = "*'''[[Highways in Spain]]'''\n\n*[[List of autopistas and autovías in Spain|''Autopistas'' and ''autovías'']]\n*[[List of national roads in Spain|National Roads]]" end local community if province ~= '' then if province == 'B' or province == 'GI' or province == 'L' or province == 'T' then community = "'''[[List of primary highways in Catalonia|Primary Highways in Catalonia]]'''" elseif province == 'GC' or province == 'TF' then community = "'''[[Transport in the Canary Islands]]'''" elseif province == 'ML' then community = "'''[[Transport in Melilla]]'''" elseif province == 'M' or province == 'MD' then community = "'''[[Transport_in_Madrid#Road|Transport in the Community of Madrid]]'''" else community = '' end else community = '' end return string.format("%s\n\n*%s", links, community) elseif country(args) == 'FIN' then if args.type == "E" then return europe(args) else return "*'''[[Highways in Finland]]'''" end elseif country(args) == 'FRA' then if args.type == "E" then return europe(args) else return "*'''Roads in France'''\n\n*[[Autoroutes of France|''Autoroutes'']]\n*[[Route nationale|''Routes nationales'']]" end elseif country(args) == 'GBR' or country(args) == 'ENG' or country(args) == 'SCT' or country(args) == 'WLS' then if args.type == "Roman" then return "*'''[[Roman roads in Britannia]]'''" else return "*'''[[Roads in the United Kingdom]]'''\n\n*[[List_of_motorways_in_the_United_Kingdom|Motorways]]\n*[[List of roads zones in Great Britain|A and B road zones]]" end elseif country(args) == 'GEO' then return "*'''Roads in Georgia'''\n\n*[[List of roads in Georgia (country)#Roads of international importance|International Routes]]\n*[[List of roads in Georgia (country)#Roads of domestic importance|National Routes]]" elseif country(args) == 'GHA' then return "*'''[[Ghana Road Network]]'''" elseif country(args) == 'GIB' then return "*'''[[Streets in Gibraltar]]'''" elseif country(args) == 'GRC' then return "*'''Highways in Greece'''\n\n*[[Motorways in Greece|Motorways]]\n*[[National roads in Greece|National roads]]" elseif country(args) == 'HKG' then return "*'''[[Transport in Hong Kong]]'''\n\n*[[Hong Kong Strategic Route and Exit Number System|Routes]]\n*[[List of streets and roads in Hong Kong|Roads and Streets]]" elseif country(args) == 'HUN' then return "*'''Roads in Hungary'''\n\n*[[Highways in Hungary|Highways]]\n*[[Roads in Hungary#Main roads|Main roads]]\n*[[Roads in Hungary#Local roads|Local roads]]" elseif country(args) == 'IND' then local state = args.state or '' local stateName = ISO.name({"IND-" .. state}) local links = "*'''[[Roads in India]]'''\n\n*[[Expressways of India|Expressways]]\n*[[National highways of India|National]]\n*[[State highways in India|State]]\n*[[Asian Highway Network|Asian]]" if state ~= '' then return string.format("%s \n\n'''[[List of state highways in %s|State Highways in %s]]'''", links, stateName, stateName) else return links end elseif country(args) == 'IRL' then return "*'''[[Roads in Ireland]]'''\n\n*[[Motorways in the Republic of Ireland|Motorways]]\n*[[National primary road|Primary]]\n*[[National secondary road|Secondary]]\n*[[Regional road (Ireland)|Regional]]" elseif country(args) == 'IRN' then return "*'''[[List of highways in Iran|Highways in Iran]]'''\n\n*[[Freeways in Iran|Freeways]]" elseif country(args) == 'ISR' then return "*'''[[Roads in Israel]]'''\n\n*[[List of highways in Israel|Highways]]" elseif country(args) == 'ITA' then return "*'''[[Roads in Italy]]'''\n\n*[[Autostrade of Italy|''Autostrade'']]\n*[[State highway (Italy)|State]]\n*[[Regional road (Italy)|Regional]]\n*[[Provincial road (Italy)|Provincial]]\n*[[Municipal road (Italy)|Municipal]]" elseif country(args) == 'JPN' then return "*'''[[National highways of Japan]]'''\n\n*[[Expressways of Japan]]" elseif country(args) == 'KOR' then return "*'''[[Highway systems of South Korea]]'''\n\n*[[Expressways in South Korea|Expressways]]\n*[[National highways of South Korea|National]]\n*[[Local highways of South Korea|Local]]" elseif country(args) == 'KOS' then -- this is not an official ISO code return "*'''[[Roads in Kosovo]]'''" elseif country(args) == 'LKA' then return "*'''Roads in Sri Lanka'''\n\n*[[Expressways of Sri Lanka|Expressways]]\n*[[List of A-Grade highways in Sri Lanka|A-Grade]]\n*[[List of B-Grade highways in Sri Lanka|B-Grade]]" elseif country(args) == 'LUX' then return "*'''[[List of motorways in Luxembourg|Motorways in Luxembourg]]'''" elseif country(args) == 'LVA' then return "*'''[[List of National Roads in Latvia|National Roads in Latvia]]'''" elseif country(args) == 'MEX' then local state = args.state or '' local stateName = ISO.name({"MEX-" .. state}) local links = "*'''[[Mexican Federal Highway]]s'''\n\n*[[List of Mexican Federal Highways|List]]\n*[[List of Mexican autopistas|''Autopistas'']]" if state == 'SON' then return string.format("%s \n\n'''[[List of highways in %s|State Highways in %s]]'''", links, stateName, stateName) elseif state == 'DUR' then return string.format("%s \n\n'''[[%s state highways|State Highways in %s]]'''", links, stateName, stateName) else return links end elseif country(args) == 'MWI' then return "*'''[[Transport in Malawi]]'''\n\n*[[List of roads in Malawi|Roads]]" elseif country(args) == 'MYS' then return "*'''[[List of expressways and highways in Malaysia|Highways in Malaysia]]'''\n\n*[[Malaysian Expressway System|Expressways]]\n*[[Malaysian Federal Roads System|Federal]]\n*[[Malaysian State Roads system|State]]" elseif country(args) == 'NIR' then return "*'''[[Roads in Northern Ireland]]'''\n\n*[[List_of_motorways_in_the_United_Kingdom#Northern_Ireland|Motorways]]\n*[[List of A roads in Northern Ireland|A roads in Northern Ireland]]" elseif country(args) == 'NLD' then if args.type == "E" then return europe(args) else return "*'''[[Roads in the Netherlands]]'''\n\n*[[List of motorways in the Netherlands|Motorways]]\n*[[List of E-roads in the Netherlands|E-roads]]\n*[[List of provincial roads in the Netherlands|Provincial]]\n*[[List of city routes in the Netherlands|City routes]]" end elseif country(args) == 'NOR' then if args.type == "E" then return europe(args) else return "*'''Roads in Norway'''\n\n*[[Norwegian national road|National Roads]]\n*[[Norwegian county road|County Roads]]" end elseif country(args) == 'NZL' then return "*'''[[New Zealand state highway network|New Zealand state highways]]'''\n\n*[[List of motorways and expressways in New Zealand|Motorways and expressways]]\n*[[List of New Zealand state highways|List]]" elseif country(args) == 'PHL' then if args.type == "AH" then return asia(args) else return "*'''Roads in the Philippines'''\n\n*[[Philippine highway network|Highways]]\n*[[Philippine expressway network|Expressways]]\n**[[List of expressways in the Philippines|List]]" end elseif country(args) == 'POL' then return "*'''[[National roads in Poland]]'''\n\n*[[Voivodeship road]]s" elseif country(args) == 'ROU' then return "*'''[[Roads in Romania]]'''\n\n*[[Highways in Romania|Highways]]" elseif country(args) == 'RUS' then return "*'''[[Russian federal highways|Russian Federal Highways]]'''" elseif country(args) == 'SGP' then return "*'''[[Expressways of Singapore]]'''" elseif country(args) == 'SRB' then return "*'''[[Roads in Serbia]]'''\n\n*[[Motorways in Serbia|Motorways]]" elseif country(args) == 'SWE' then if args.type == "E" then return europe(args) else return "*'''Roads in Sweden'''\n\n*[[Swedish national road|National Roads]]\n*[[Swedish county road|County Roads]]" end elseif country(args) == 'THA' then return "*'''[[Thai highway network|Highways in Thailand]]'''\n\n*[[Thai motorway network|Motorways]]\n*[[Asian Highway Network|Asian Highways]]" elseif country(args) == 'TUR' then return "*'''[[List of highways in Turkey|Highways in Turkey]]'''\n\n*[[Otoyol|Motorways]]\n**[[List of otoyol routes in Turkey|List]]\n*[[Turkish State Highway System|State Highways]]\n**[[List of highways in Turkey#State roads|List]]" elseif country(args) == 'TWN' then return "*'''[[Highway system in Taiwan]]'''" elseif country(args) == 'UKR' then return "*'''[[Roads in Ukraine]]'''\n\n*[[State Highways (Ukraine)|State Highways]]" elseif country(args) == 'URY' then return "*'''[[National Routes of Uruguay]]'''" elseif country(args) == 'USA' then local state = args.state or '' local stateName = ISO.name({"USA-" .. state}) local national if args.type == nil then national = '' elseif args.type == 'ADHS' then national = "*'''[[Appalachian Development Highway System]]'''" elseif args.type == 'FFH' or args.type == 'FH' or args.type == 'FR' or args.type == 'FH-named' then national = "*'''[[Forest Highway|Forest Highway System]]'''" elseif args.type == 'ISTEA' then national = "*'''[[Intermodal Surface Transportation Efficiency Act|High-Priority Corridors]]'''" elseif args.type == 'NER' then national = "*'''[[New England road marking system]]'''" elseif args.type == 'NHS' then national = "*'''[[National Highway System (United States)|National Highway System]]'''\n\n*[[Interstate Highway System|Interstate]]\n*[[Strategic Highway Network|STRAHNET]]" elseif args.type == 'NSB' or args.type == 'NFSB' or args.type == 'FSB' or args.type == 'Byway' or args.type == 'Npkwy' or args.type == 'GRR' or args.type == 'NTP' or args.type == 'BRP' or args.type == 'BCB' or args.type == 'Back Country' then national = "*'''[[Scenic byways in the United States|Scenic Byways]]'''\n\n*[[National Scenic Byway|National]]\n*[[National Forest Scenic Byway|National Forest]]\n*[[Bureau of Land Management Back Country Byway|BLM]]\n*[[National Parkway|NPS]]" elseif args.type == 'Post' or args.type == 'Postal' then national = "*'''[[Post_road#United_States|Post Roads in the United States]]'''" elseif args.type == 'Trail' or args.type == 'Albert Pike' or args.type == 'Arrowhead Trail' or args.type == 'Dixie' or args.type == 'Jackson' or args.type == 'Jefferson' or args.type == 'Jefferson Davis' or args.type == 'LCT' or args.type == 'Lincoln' or args.type == 'National' or args.type == 'Roosevelt' or args.type == 'Spanish' or args.type == 'National Old Trails Road' then national = "*'''[[Auto trail]]s'''" elseif args.type == 'Tour' then national = "*'''[[Great Lakes Circle Tour]]'''" elseif args.type == 'USBR' then national = "*'''[[United States Bicycle Route System]]'''\n\n*[[United States Bicycle Route System#List of routes and planned corridors|List]]" elseif string.match( args.type, "^US" ) == 'US' then national = "*'''[[United States Numbered Highway System]]'''\n\n*[[List of United States Numbered Highways|List]]\n*[[List of special routes of the United States Numbered Highway System|Special]]\n*[[List of divided U.S. Routes|Divided]]" elseif args.type == 'I' or args.type == 'Interstate' or args.type == 'I-named' or args.type == 'I' .. state or args.type == 'BL' or string.match( args.type, "^BL" ) == 'BL' or string.match( args.type, "^Fut" ) == 'Fut' or string.match( args.type, "^IS" ) == 'IS' or string.match( args.type, "^I %d" ) == 'I 1' or (state == 'OH' and args.type == 'Turnpike') then national = "*'''[[Interstate Highway System]]'''\n\n*[[List of primary Interstate Highways|Main]]\n*[[List of auxiliary Interstate Highways|Auxiliary]]\n*[[List of suffixed Interstate Highways|Suffixed]]\n*[[List of business routes of the Interstate Highway System|Business]]\n*[[List of future Interstate Highways|Future]]" else national = '' end local function routes(args) local routes if state == 'AL' or state == 'AZ' or state == 'CT' or state == 'IL' or state == 'ME' or state == 'NV' or state == 'NH' or state == 'NY' or state == 'OH' or state == 'PA' or state == 'TN' or state == 'WA' or state == 'WV' then routes = "state routes" elseif state == 'FL' or state == 'IN' or state == 'NM' then routes = "state roads" elseif state == 'KY' or state == 'VA' then routes = "primary state highways" elseif state == 'MI' then routes = "state trunkline highways" elseif state == 'WI' then routes = "state trunk highways" else routes = "state highways" end return routes end local function whoCallsThemRoutes(args) local routes if state == 'CA' or state == 'MS' or state == 'MO' or state == 'NV' or state == 'NH' or state == 'NJ' or state == 'NM' or state == 'NY' or state == 'OH' or state == 'PA' or state == 'WA' then routes = "Routes" else routes = "Highways" end return routes end local function three(args) return string.format("[[List of Interstate Highways in %s|Interstate]]\n*[[List of U.S. %s in %s|US]]\n*[[List of %s in %s|State]]", stateName, whoCallsThemRoutes(args), stateName, routes(args), stateName ) end local function shs(args) return string.format("*'''%s State Highway System'''\n\n*%s", stateName, three(args)) end local function shsLinked(args) return string.format("*'''[[%s State Highway System]]'''\n\n*%s", stateName, three(args)) end local states if state == '' then states = '' elseif state == 'AL' or state == 'ID' or state == 'ND' or state == 'WY' then states = shs(args) elseif state == 'AK' then states = "*'''[[List_of_Alaska Routes|Alaska Routes]]'''\n\n*[[List of Interstate Highways in Alaska|Interstate]]\n*[[List of Alaska Scenic Byways|Scenic Byways]]" elseif state == 'AS' then states = "*'''[[List of highways in American Samoa|Highways in American Samoa]]'''" elseif state == 'AZ' then local county = args.county or '' if args.type == 'CR' then states = string.format("*'''%s County Roads'''", county) else states = string.format("%s\n*[[Arizona Parkways, Historic and Scenic Roads|Scenic]]<br/>[[Unconstructed state routes in Arizona|Proposed]]\n*[[Former state routes in Arizona|Former]]", shs(args)) end elseif state == 'AR' then states = string.format("*'''[[Arkansas Highway System]]'''\n\n*%s\n*[[List of Arkansas state highway business_routes|Business]]\n*[[List of Arkansas state highway spurs|Spurs]]\n*[[List of suffixed Arkansas state highways|Suffixed]]\n*[[Arkansas Scenic Byways|Scenic]]\n*[[Arkansas Heritage Trail|Heritage]]", three(args)) elseif state == 'CA' then if args.type == 'CR' then states = "*'''[[County routes in California]]'''" else states = string.format("*'''[[State highways in California]]'''\n\n*%s\n*[[State Scenic Highway System (California)|Scenic]]\n*[[History of California's state highway system|History]]\n*[[List of state highways in California (pre-1964)|Pre&#8209;1964]]\n*[[Unconstructed state highways in California|Unconstructed]]\n*[[Deleted state highways in California|Deleted]]\n*[[California Freeway and Expressway System|Freeways]]", three(args)) end elseif state == 'CO' then states = string.format("%s\n*[[List of Colorado Scenic and Historic Byways|Scenic]]", shs(args)) elseif state == 'CT' then states = string.format("%s\n**[[List of special service roads in Connecticut|SSR]]\n**[[List of state roads in Connecticut|SR]]\n*[[Scenic Byways in Connecticut|Scenic]]", shs(args)) elseif state == 'DE' then states = "*'''[[Delaware State Route System]]'''\n\n*[[List of numbered routes in Delaware|List]]\n*[[List of Delaware Byways|Byways]]" elseif state == 'DC' then states = "*'''[[Streets and highways of Washington, D.C.|Streets and Highways of Washington, DC]]'''\n\n*[[List of Interstate Highways in Washington, D.C.|Interstate]]\n*[[List of U.S. Highways in Washington, D.C.|US]]\n*[[List of numbered highways in Washington, D.C.|DC]]\n*[[List of state-named roadways in Washington, D.C.|State-Named Streets]]" elseif state == 'FL' then local county = args.county or '' if args.type == 'CR' and county ~= '' then states = string.format("*'''[[County roads in Florida]]'''\n\n*[[List of county roads in %s County, Florida|County roads in %s County]]", county, county) elseif args.type == 'CR' and county == '' then states = "*'''[[County roads in Florida]]'''" else states = string.format("%s\n**[[List of former state roads in Florida|Former]]\n**[[State roads in Florida before 1945|Pre&#8209;1945]]\n*[[List of toll roads in Florida|Toll]]\n*[[List of Florida Scenic Highways|Scenic]]", shsLinked(args)) end elseif state == 'GA' then states = "*'''Georgia State Highway System'''\n\n*[[List of Interstate Highways in Georgia|Interstate]]\n*[[List of U.S. Highways in Georgia|US]]\n*[[List of state routes in Georgia|State]]\n*\n*[[List of special state routes in Georgia|Special]]" elseif state == 'GU' then states = "*'''[[List of highways in Guam|Guam Highways]]'''" elseif state == 'HI' then states = "*'''[[List of state highways in Hawaii|Routes in Hawaii]]'''" elseif state == 'IL' then local county = args.county or '' if args.type == 'CR' and county ~= '' then states = string.format("*'''%s County Roads'''", county) elseif args.type == 'CR' and county == '' then states = "*'''County roads in Illinois'''" else states = string.format("%s\n*[[Illinois Tollway|Tollways]]\n*[[Scenic highways in Illinois|Scenic]]", shsLinked(args)) end elseif state == 'IN' then local county = args.county or '' if args.type == 'CR' and county ~= '' then states = string.format("*'''%s County Roads'''", county) elseif args.type == 'CR' and county == '' then states = "*'''County roads in Indiana'''" else states = string.format("%s\n*[[List of Indiana Scenic Byways|Scenic]]", shs(args)) end elseif state == 'IA' then states = string.format("*'''[[Iowa Primary Highway System]]'''\n\n*%s\n*[[County roads in Iowa|Secondary]]\n*[[List of Iowa Scenic Byways|Scenic]]", three(args)) elseif state == 'KS' then states = string.format("%s\n*[[List of Kansas state highway spurs|Spurs]]", shs(args)) elseif state == 'KY' then states = string.format("%s\n*[[List of parkways and named highways in Kentucky|Parkways]]", shs(args)) elseif state == 'LA' then local county = args.county or args.parish or '' if args.type == 'PR' or args.type == 'CR' then if county ~= '' then states = string.format("*'''%s Parish Roads'''", county) else states = "*'''Parish roads in Louisiana'''" end else states = string.format("%s\n*[[List of Louisiana Scenic Byways|Scenic]]", shs(args)) end elseif state == 'ME' then states = string.format("%s\n*[[List of auto trails in Maine|Auto trails]]\n*[[List of lettered highways in Maine|Lettered&nbsp;highways]]", shsLinked(args)) elseif state == 'MD' then local county = args.county or '' if args.type == 'CR' and county ~= '' then states = string.format("*''' County Roads in %s County'''", county) elseif args.type == 'CR' and county == '' then states = "*'''County roads in Maryland'''" else states = string.format("*'''[[Maryland highway system]]'''\n\n*%s\n*[[List of Maryland Scenic Byways|Scenic Byways]]", three(args)) end elseif state == 'MA' or state == 'MS' then states = string.format("%s", shsLinked(args)) elseif state == 'MI' then local county = args.county or '' if args.type == 'CR' and county ~= '' or args.type == 'NFSB' and county ~= '' then states = string.format("*'''%s County Roads'''", county) elseif args.type == 'CR' and county == '' or args.type == 'NFSB' and county == '' then states = "*'''County roads in Michigan'''" elseif args.type == 'CDH' then states = "*'''[[List of county-designated highways in Michigan|County-Designated Highways]]'''" else states = string.format("*'''[[Michigan State Trunkline Highway System]]'''\n\n*%s\n*[[Pure Michigan Byway|Byways]]", three(args)) end elseif state == 'MN' then local county = args.county or '' if args.type == 'CR' or args.type == 'CSAH' then if county ~= '' then states = string.format("*'''[[County roads in Minnesota|County roads of Minnesota]]'''\n\n*[[List of county roads in %s County, Minnesota|%s County]]", county, county) else states = "*'''[[County roads in Minnesota|County roads of Minnesota]]'''" end else states = string.format("*'''Minnesota Trunk Highway System'''\n\n*%s\n*[[Legislative route (Minnesota)|Legislative]]\n*[[Minnesota Scenic Byways|Scenic]]", three(args)) end elseif state == 'MO' then states = string.format("%s\n*[[Missouri supplemental route|Supplemental]]", shsLinked(args)) elseif state == 'MT' then states = string.format("*'''[[Montana Highway System]]'''\n\n*%s\n*[[List of secondary highways in Montana|Secondary]]", three(args)) elseif state == 'NE' then states = string.format("%s\n*[[List of Nebraska Connecting Link, Spur, and Recreation Highways|Link]]\n*[[List of Nebraska Connecting Link, Spur, and Recreation Highways|Spur]]\n**[[List of state spur highways in Nebraska|State Spurs]]\n*[[List of Nebraska Connecting Link, Spur, and Recreation Highways|Recreation]]", shsLinked(args)) elseif state == 'NV' then states = string.format("%s\n*\n*[[List of state routes in Nevada prior to 1976|Pre&#8209;1976]]\n*[[List of Nevada Scenic Byways|Scenic]]", shs(args)) elseif state == 'NH' then states = string.format("*'''[[New Hampshire Highway System]]'''\n\n*%s\n*[[List of turnpikes in New Hampshire|Turnpikes]]", three(args)) elseif state == 'NJ' then local county = args.county or '' if args.type == 'CR' then if county ~= '' then states = string.format("*'''[[List of county routes in %s County, New Jersey|County Routes in %s County]]'''\n\n*[[County routes in New Jersey|System]]\n*[[List of 500-series county routes in New Jersey|500-series routes]]", county, county) else states = "*'''[[County routes in New Jersey]]'''\n\n*[[List of 500-series county routes in New Jersey|500-series routes]]" end else states = string.format("*'''[[State highways in New Jersey|New Jersey State Highway Routes]]'''\n\n*%s\n*[[List of New Jersey Scenic Byways|Scenic Byways]]", three(args)) end elseif state == 'NM' then states = string.format("%s\n*[[List of New Mexico Scenic and Historic Byways|Scenic]]", shs(args)) elseif state == 'NY' then local county = args.county or '' if args.type == 'CR' then if county ~= '' then states = string.format("*'''[[County routes in New York]]'''\n\n*[[List of county routes in %s County, New York|County Routes in %s County]]", county, county) else states = "*'''[[County routes in New York]]'''" end else states = string.format("*'''[[Numbered highways in New York|New York Highways]]'''\n\n*%s\n*[[List of reference routes in New York|Reference]]\n*[[Parkways in New York|Parkways]]", three(args)) end elseif state == 'NC' then states = string.format("*'''[[North Carolina Highway System]]'''\n\n*%s\n*[[List of North Carolina Scenic Byways|Scenic]]", three(args)) elseif state == 'MP' then states = "*'''[[List of numbered highways in the Northern Mariana Islands|Northern Mariana Islands Highways]]'''" elseif state == 'OH' then if args.type == 'CR' then states = "*'''[[County roads in Ohio]]'''" else states = string.format("%s\n*[[Ohio Scenic Byway|Scenic]]", shs(args)) end elseif state == 'OR' then states = string.format("*'''[[State highways in Oregon|Oregon Highways]]'''\n\n*%s\n*[[List of named state highways in Oregon|Named]]\n*[[Oregon State Scenic Byways|Scenic]]", three(args)) elseif state == 'OK' then states = string.format("%s\n*[[Turnpikes of Oklahoma|Turnpikes]]", shs(args)) elseif state == 'PA' then states = string.format("*'''[[Pennsylvania State Route System]]'''\n\n*%s\n*[[List of Pennsylvania Scenic Byways|Scenic]]\n*[[List of Legislative Routes in Pennsylvania|Legislative]]", three(args)) elseif state == 'PR' then states = "*'''[[Roads in Puerto Rico]]'''\n\n*[[List of highways in Puerto Rico|List]]" elseif state == 'RI' then states = "*'''[[Numbered routes in Rhode Island|Rhode Island Routes]]'''" elseif state == 'SC' then states = string.format("%s\n*[[List of South Carolina Scenic Byways|Scenic]]", shsLinked(args)) elseif state == 'SD' then states = string.format("*'''South Dakota State Trunk Highway System'''\n\n*%s", three(args)) elseif state == 'TN' then states = string.format("*'''[[Tennessee State Route System|Tennessee State Routes]]'''\n\n*%s", three(args)) elseif state == 'TX' then states = string.format("*'''[[Texas state highway system|Highways in Texas]]'''\n\n*%s\n**[[List of former Texas state highways|Former]]\n*[[Toll roads in Texas|Toll]]\n*[[List of state highway loops in Texas|Loops]]\n*[[List of state highway spurs in Texas|Spurs]]\n*[[List of Farm to Market Roads in Texas|FM/RM]]\n*[[List of Park Roads in Texas|Park]]\n*[[List of Recreational Roads in Texas|Rec]]", three(args)) elseif state == 'UT' then states = string.format("%s\n*\n*[[List of state highways serving Utah state parks and institutions|Minor]]\n*[[List of Utah Scenic Byways|Scenic]]", shs(args)) elseif state == 'VI' then states = "*'''[[List of United States Virgin Islands highways|USVI Highways]]'''" elseif state == 'VT' then states = "*'''[[List of state highways in Vermont|State highways in Vermont]]'''" elseif state == 'VA' then states = "*'''[[State highways in Virginia|Virginia Routes]]'''\n\n*[[List of Interstate Highways in Virginia|Interstate]]\n*[[List of U.S. Highways in Virginia|US]]\n*[[List of primary state highways in Virginia|Primary]]\n*[[List of secondary state highways in Virginia|Secondary]]\n*[[List of Virginia Byways|Byways]]\n*[[History of state highways in Virginia|History]]\n*[[Virginia HOT lanes|HOT lanes]]" elseif state == 'WA' then states = string.format("*'''[[State highways in Washington]]'''\n\n*%s\n*[[List of Washington State Scenic and Recreational Highways|Scenic]]\n*[[List of Primary State Highways in Washington|Pre-1964]]\n*[[1964 state highway renumbering (Washington)|1964 renumbering]]\n*[[List of former state routes in Washington|Former]]", three(args)) elseif state == 'WV' then local county = args.county or '' if args.type == 'CR' then if county ~= '' then states = string.format("*'''[[List of county routes in West Virginia|County Routes in West Virginia]]'''\n\n*[[List of county routes in %s County, West Virginia|%s County Routes]]", county, county) else states = "*'''[[List of county routes in West Virginia|County Routes in West Virginia]]'''" end else states = string.format("%s", shsLinked(args)) end elseif state == 'WI' then if args.type == 'CR' or args.type == 'CTH' then states = "*'''[[County Trunk Highways (Wisconsin)|County Trunk Highways]]'''" else states = string.format("*'''[[Wisconsin State Trunk Highway System]]'''\n\n*%s\n*[[List of Wisconsin Scenic Byways|Scenic]]\n*[[Rustic Road (Wisconsin)|Rustic]]", three(args)) end end return string.format("%s\n\n%s", national, states) elseif country(args) == 'ZAF' then return "*'''[[Numbered routes of South Africa]]'''" elseif country(args) == 'ARG' or country(args) == 'BRB' or country(args) == 'IRQ' or country(args) == 'CHL' or country(args) == 'PRY' then return string.format("*'''[[List of highways in %s %s|Highways in %s %s]]'''", the(args), name, the(args), name) elseif country(args) == 'BGD' or country(args) == 'IMN' or country(args) == 'ISL' or country(args) == 'MDG' or country(args) == 'NPL' or country(args) == 'UGA' then return string.format("*'''[[List of roads in %s %s|Roads in %s %s]]'''", the(args), name, the(args), name) elseif country(args) == 'DNK' or country(args) == 'MNE' or country(args) == 'PRK' or country(args) == 'TUN' then return string.format("*'''[[Transport in %s %s]]'''\n\n*[[Motorways in %s %s|Motorways]]", the(args), name, the(args), name) elseif country(args) == 'AZE' or country(args) == 'BLR' or country(args) == 'BLZ' or country(args) == 'CPV' or country(args) == 'CUB' or country(args) == 'HND' or country(args) == 'JAM' or country(args) == 'KWT' or country(args) == 'MDA' or country(args) == 'PAK' or country(args) == 'PRT' then return string.format("*'''[[Roads in %s %s]]'''", the(args), name) elseif country(args) == 'ALB' or country(args) == 'BGR' or country(args) == 'COL' or country(args) == 'CZE' or country(args) == 'DOM' or country(args) == 'ECU' or country(args) == 'GUF' or country(args) == 'HRV' or country(args) == 'PER' or country(args) == 'SVK' or country(args) == 'SVN' or country(args) == 'VEN' then return string.format("*'''[[Highways in %s %s]]'''", the(args), name) else return string.format("*'''[[Transport in %s %s]]'''", the(args), name) end end function p.browselinks(frame) local args = getArgs(frame) if args.nobrowse ~= nil then return nil else return browselinks(args) end end return p ret2bn9n3l61e5nysubazg26mftotlp 10 105376 428215 2026-11-05T10:38:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#ifeq:{{Infobox road/shield/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|none|none|[[File:{{Infobox road/shield/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|x70px|alt={{Infobox road/name/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}} جي شاهراهه جي سڃاڻپ واري نشاني]]}} 428215 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{Infobox road/shield/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|none|none|[[File:{{Infobox road/shield/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|x70px|alt={{Infobox road/name/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}} جي شاهراهه جي سڃاڻپ واري نشاني]]}} 94703ic8djzr6bf0byrhe6ikj3inx6a 428217 428215 2026-11-05T10:42:14Z Intisar Ali 8681 428217 wikitext text/x-wiki {{#ifeq:{{Infobox road/shield/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|none|none|[[File:{{Infobox road/shield/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|x70px|alt={{Infobox road/name/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}} shield]]}} brslg994upkintoyicb7j48m4ftdp7s 428220 428217 2026-11-05T10:43:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 428220 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq:{{Infobox road/shield/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|none|none|[[File:{{Infobox road/shield/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|x70px|alt={{Infobox road/name/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}} جي شاهراهه جي نشاني]]}}</includeonly> 1j18h53x411rnswrci8v5gemh5pqfwn 10 105377 428222 2026-11-05T10:44:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly>{{#ifeq:{{Infobox road/shield/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|none|none|[[File:{{Infobox road/shield/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|x70px|alt={{Infobox road/name/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}} جي شاهراهه جي نشاني]]}}</includeonly> 428222 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#ifeq:{{Infobox road/shield/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|none|none|[[File:{{Infobox road/shield/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}}|x70px|alt={{Infobox road/name/PAK|type={{{type|}}}|route={{{route|}}}}} جي شاهراهه جي نشاني]]}}</includeonly> 1j18h53x411rnswrci8v5gemh5pqfwn